open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sieds Johannes Rienks

**Sieds Johannes Rienks** (Marrum, 6 oktober 1770 - Leien, 15 novimber 1845) wie in Fryske boer en ynstrumintmakker.

## Libben en wurk
Hy waard berne as twadde bern fan de boer Johannes Rienks Rienks en Aukje Siedses Boersma, dy't wol 14 bern krije soenen. Rienks wurke mei syn heit op de pleats Bangma-sathe by Jousumbuorren, en brocht dêrneist himsels it metaaldraaien op in draaibank by. Hy kaam yn kontakt mei Arjen Roelofs en syn bruorren yn Hijum en learde fan harren hoe't hy linzen slypje en polyste moast. Hy slipe brilleglêzen en linzen foar mikroskopen en boude dêrnei teleskopen nei in ûntwerp fan Pieter Roelofs.

Yn 1805 makke hy mei in broer, dy't yn Amsterdam studearre by professor Hesseling, in reis troch Hollân en Seelân. De bruorren besochten fabriken yn Dordrecht, Rotterdam, Middelburch en Delft. Rienks wurke in skoftke op frijwillige basis yn in fabrykje yn Delft wêr't hy hope syn kennis te ferrykjen. Doe't bliek dat it fabryk allang gjin teleskopen mear makke, en  hy ek nearne les krije koe, sette hy mar wer ôf.

Op in tentoanstelling fan Folksflyt dy't yn septimber 1809 yn Amsterdam holden waard, wienen fjouwer fan syn teleskopen te sjen, plus in mikroskoop. Syn fjouwerfoets-teleskoop luts de oandacht fan Kening Loadewyk Napoleon wêrnei't Rienks him de teleskoop skonk. Op 7 juny 1810 besleat de kening him in opdracht te jaan ta it bouwen fan in twafoets-teleskoop en ta in ûnderrjochtsjen fan in learling yn it slypjen fan linzen en it gearstallen fan teleskopen.

Rienks fernaam hjiroer by brief fan 15 juny, mar doe't hy in pear wike letter skriftlik kontakt opnaam mei de direkteur-generaal wie hy krekt te let. Op 1 july hie Loadewyk Napoleon troansôfstân dien, en op 9 july wie Nederlân by it Frânske Keizerryk ynlive.
Rienks gie desûndanks stadich troch mei it bouwen fan teleskopen. Hy tsjinne yn 1817 tegearre mei Arjen Roelofs by it Nederlânske regear in plan foar in teleskoop yn. It plan waard net útfierd, mar it luts de belangstelling fan Kening Willem I, dy't de beide ûntwerpers beneamde ta Broer yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw.

Rienks krige yn 1818 op foarspraak fan professor A.C. Camper in opdracht fan Kening Willem I om twa grutte teleskopen te bouwen foar de stjerrewachten fan Leien en Utert. Hy ferhuze nei Berltsum en gie dêr yn it hûs fan Roelof Hessels Hommema wenjen dy't him holp by de bou. Foar de berekkeningen foar de spegels en it tekenjen fan de konstruksje skeakele er opnij Arjen Roelofs yn. It twatal krige lykwols spul by it projekt, en de kwaliteit fan de teleskoop fan Leien (foltôge yn 1821) bliek sa min dat dizze yn 1845 foar skroat ferkocht waard. Dy fan Utert is nea pleatst.

Wierskynlik fêstige Rienks him koart nei de dea fan Roelofs yn Leien, dêr't er yn elts gefal yn 1829 wenne. Hy ferstoar dêr op 75-jierrige leeftyd.

## Keppeling om utens
* Friesche Volksalmanak voor het jaar 1889 (PDF)
* Arjen Roelofs, een vergeten genie
Jaap Krol

**Jaap Krol** (Drachten, 13 jannewaris 1970) is Frysk skriuwer dy't yn it Frysk en it Nederlânsk publisearret. Hy wennet yn Grins, dêr't hy oan de Ryksuniversiteit godstsjinstwittenskippen studearre. Hy wurke mear as tweinich jier by Ikea as fekkefuller. 

Bepalend foar syn ûntwikkeling wienen ûnder oare syn lidmaatskip fan de Fryske studinteferiening Bernlef en it dispút Neoem Benej Nebiim.

Yn 2005 waard hy nominearre foar de Fedde Schurerpriis 2005 (bêste debút). Yn 2008 waard er wer nominearre en wûn hy de sjuerypriis mei syn roman "M/F". Sûnt 2006 skriuwt hy resinsjes en kollums foar it Frysk Deiblêd. Fan 2010 ôf oan skriuwt er kollumns foar De Riepe, de strjitkrante fan Noard-Nederlân. Teffens is er resinsint fan Tzum literêr webloch en De Moanne.

It boek 'Nûmers' wie ien fan de tsien Frystalige boeken dy't yn 2013 ôffurdige waarden nei de Franfürter Buchmesse.

Yn 2020 ferskynde syn earste Nederlânsktalige wurk, de ferhalebondel *De hond die overstak'.

== Bibliografy ==
Frysktalich:
**Wettersek* (2002)
**Nûmers* (2004)
**M/F* (roman, 2006)
**It Fûgelgebed* (2013)
Nederlânsktalich, fiksje:
**De hond die overstak* (2020)
**Bovendien ziet niemand je als je zwemt* (2021)
Nederlânsktalich, non-fiksje:
**Wederzien. Wederopbouw in Noord-Nederland. Vijftig standpunten tegen het voorbijgaan* (2020)
**De Straatlas van Nederland. Straatmeubilair op lijn. Bankjes, bloembakken, fietsenrekken, afvalbakken en lantaarnpalen'' (2024)

## M/F
Syn roman M/F, dêr't er de Fedde Schurerpriis mei wûn, beskriuwt it libben fan in span dat yn in boufallich hûs wennet en harren dagen scrabbeljend en drinkend trochbringe. Yn it boek wurdt allinnich út 'e doeken dien oer it hûs dêr't sy yn wenje en oer de tankshop fyftich meter fierderop. Yn de tankshop keapje sy sjips, drinken en blikfoer foar it deistige libben. Ienfâld, by it saaie ôf, want Jaap Krol hâldt neffens eigen sizzen fan monotoane dingen . 

## Sjoch ek
* Nederlânsktalige dichters.
Neogoatyske tsjerken yn Fryslân

De **[[Neogotyk|Neogoatyske]] tsjerken yn Fryslân** binne foar it grutste part roomskke gebouwen út de twadde helte fan de 19e iuw. De measten binne ûntwurpen troch de arsjitekten Pierre Cuypers (sân tsjerken) en Alfred Tepe (fjouwer tsjerken). Ek twa learlingen fan Pierre Cuypers, Jan Doedes van der Weide, Nicolaas Molenaar, en ek syn eardere konkurrint Carl Weber, hawwe elk in tsjerke ûntwurpen. Trije neogoatyske tsjerken (begjin 20e iuw) binne fan Wolter te Riele.

Twa tsjerken binne lykwols al plat smiten: De tsjerke yn Frjentsjer fan Weber waard yn 1960 sloopt en de tsjerke yn Wytgaard fan Pierre Cuypers folge yn 1965.

## Tabel Neogotyske tsjerken

## Sjoch ek
* Neogotyk
* Boukeunst
Lenten

**Lenten** is it optochte doarp dêr't Hylke en Sytse Klinkhammer wenje, de haadpersoanen út de boekerige De Kameleon. It doarp leit yn Fryslân oan in mar. Yn it doarp binne, njonken de normale ambachten, in molkfabryk en it kafee "It Paviljoen" fêstige. It molkfabryk wurdt letter in meubelfabryk. In part fan de omkriten wurdt foarme troch in polder, dy't bemeald wurdt troch de mole *De Wâldaap*.
Tsjin it doarp oer oan de mar leit in oar doarp, Jonkersfean.

Yn de earste boeken fan De Kameleon hie it doarp noch gjin namme.

Sûnt Terherne de slach om *Kameleondoarp* te wurden wûn hat fan Grou soe it ek *Lenten* neamd wurde kinne.
Simenssân

**Simenssân** wie ien fan de Fryske eilannen; it lei tusken Skiermuontseach en Rottumerplaat. Yn 2022 ferdwûn it eilântsje yn de golven.  

It eilân bestie út in langhalige sânplaat fan sawat oardel kilometer lang en in pear hûndert meter breed. Krektas de oare sânplaten yn it waadgebiet –lykas de Razende Bol (by Tessel) en De Kalkman (by It Amelân) – wie it eilân hast ûnbegroeid, útsein it Biestarwegras (*Elymus farctus subsp. boreoatlantica*) op de dúntsjes fan in lytse meter. 

It eilân wie fan grutte betsjutting as rêstplak foar fûgels as steltrinners, mientsen en einen. Dêrneist wie Simenssân in wichtich rêstplak foar seehûnen en harren jongen. Krekt fanwege dizze funksje as rêstplak hat it Ministearje fan Lânbou yn 1999 besletten dat wettersporters tenei net mear drûchfalle meie yn it gebiet op en om dizze sânplaat, omdat de rêst fan de seehûnen troch it drûchfallen fan de syljachten slim fersteurd waard. Simenssân wie, mei troch de oanwêzichheid fan seehûnen, ek in populêre bestimming foar waadrinners. 

Yn maart 2012 waard fêststeld dat Simenssân troch de omlizzende slinken yn twa parten dield wie; ek de oanwêzige dúntsjes ferdwûnen doe. 

Fan 1996 oant novimber 2022 wie der fiif kear it jier in fûgeltelling op de plaat. De earste fûgeltelling wie yn 1963.
Auke Stellingwerf

**Auke Andryssoan Stellingwerf** (Harns, 1635 - ûnder Lowestoft yn Suffolk, 13 juny 1665) wie in Frysk admiraal.

## Libben
Auke wie in soan fan Andries Pieters Stellingwerf, ekwipaazjemaster yn Harns. Doe't syn âldere broer, kaptein Freark Stellingwerf by de Earste Ingelske Oarloch yn de Slach by Ter Heijde finzen nommen waard, waard Auke yn 1654 as plakferfanger nei foaren skood. Yn 1656 wie hy sa kaptein op *des Prinsen Wapen* by it ûntset fan Danzig. Yn 1658 focht hy yn de Slach yn de Sont as kaptein fan de *Prinses Albertina*. Op 31 augustus 1662 troude hy as ordinaris kaptein (ien fan de "gewoane" kapteins yn fêste tsjinst) mei Anty Stienstra.

Dêrnei gie it hurd mei syn karriêre. Yn 1665 wie der in soarte wedrin yn flagge-ofsieren tusken de ferskillende admiraliteiten en Auke waard op 17 maart fan dat jier beneamd ta earste luitenant-admiraal fan Fryslân. Lang hat hy net fan dy funksje geniete kind. Yn de Slach by Lowestoft sneuvele hy as befelhawwer fan it fjirde eskader op de *Zevenwolden*, noch gjin tritich jier âld. Hy waard opfolge troch Tsjerk Hiddes de Vries dy't in jier letter sneuvelje soe yn deselde Twadde Ingelske Oarloch. De twa wurde dêrom faak yn ien sike neamd as Fryske seehelden.

Syn grêf is yn de Grutte Tsjerke yn Harns.
Jacob Vredeman

**Jacob Vredeman de Vries** of **Jacques Vredeman** (Mechelen, 1558/1559 - Ljouwert, septimber 1621) sjongmaster, toankeunstner en muzykteoretikus yn Ljouwert. Hy wie in komponist út de Súdlike Nederlannen, en joech yn 1602 tolwe fillanellen yn it Frysk út.
 
## Libben

Vredeman krige syn muzikale oplieding yn Mechelen, dêr't er yn 1576 koarsjonger waard. Hy fêstige him yn 1588 yn Ljouwert as muzyklearaar. Om 1600 hinne de lieder fan it Collegium Musicorum, dêr't de leden fan troch him ûnderwiisd wurde yn de fokale en ynstrumintale muzyk. De skieding dêrtusken is noch net hielendal trochfierd. (*lustich om singen ende speelen op verscheiden instrumenten*). It wurk fan Vreeman moat yn dat ljocht besjoen wurde. Vredeman hat syn Súdnederlânske stimpel op it Ljouwerter muzyklibben setten. Wie ek foarsjonger yn de Grutte Tsjerke en muzyklearaar yn de Grutte- of Latynske Skoalle. Fan syn lieten is in oantal op Fryske teksten skreaun.

## Wurken
## Wurk
* *Musica Miscella á 4 e 5 voci* (Amsterdam, 1603)
* *Isagoge Lusthof (1621)
* *Vilotte alla Napolitana á 4 voci* (manuskript?)
* *Bruloftslieden met 4en (4 stimmen)
* *Music. fundamentboeck*

De bondel ‘’Musica miscella o mescolanze di madrigali, canzoni, e villanelli in lingua Frisica a quatro & cinque voci” waard yn Frjentsjer útjûn troch Gillis van den Rade, dy 'ta de meast foaroansteande kalvinistyske útjouwers fan de stêd Antwerpen hearde; yn Fryslân wie hy steatsdrukker. De Fryske fillanellen skilderje it boerelibben mei mylde spot, en it Frysk is hjir noch gjin taal dy't mear earnstige lieten weardich achte waard. Pas mei de lieten fan Gysbert Japix wurdt it Frysk ek in taal foar earnstige minnepoëzij, politike sangen en psalmberimingen. Syn *Isagoge musicae, dat is corte, perfecte instructie van de principale musycke*, waard yn 1618 publisearre.

## Keppeling om utens
* Summiere ynformaasje oer Jacob Vredeman de Vries op Dobrego
* Jacob Vredeman de Vries op ChoralWiki
* Vredeman op www.fryskekomponisten.nl
Willemien Vroegindeweij

**Willemina Christina (Willemien) Vroegindeweij** (Waddinxveen, 14 april 1945) wie tusken 2003 en 2011 de boargemaster fan de eardere gemeente Boalsert. 
Dêrfoar wie se ûnder oare boargemaster fan Ljouwerteradiel, waarnimmend boargemaster yn Smilde en boargemaster yn de gemeente Ter Aar.

Foardat hja boargemaster waard wurke se as fraksjesekretaresse yn de Twadde Keamer, wie se riedslid yn Maasslûs en steatelid yn Súd-Hollân.

Op 1 april 2010 gie Vroegindeweij mei pensioen, mar hja bleau dêrnei oan as waarnimmend boargemaster. Dy funksje kaam op
1 jannewaris 2011 te ferfallen, omdat dy gemeente doe opgie yn de nije gemeente Súdwest Fryslân.

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Ljouwerteradiel
* List fan boargemasters fan Boalsert
Jan Kromkamp

**Jan Kromkamp** (Makkingea, 17 augustus 1980) is in earder Frysk fuotballer. Dy't mei PSV twa kear Nederlânsk lânskampioen waard en wûn mei Liverpool ien kear de FA Cup. Kromkamp spile fan 2004 oant en mei 2006 alve ynterlannen mei it Nederlânsk fuotbalalvetal.

## Libbensrin
Kromkamp waard berne yn Makkingea, mar groeide it grutste part fan syn jeugd op yn Apeldoorn. Hy spile yn syn jeugd by AGOVV en waard skoute troch Go Ahead Eagles. Hy makke syn debút yn it proffuotbal op 12 septimber 1998 yn de wedstryd Go Ahead Eagles - TOP Oss 3-0, dêr't er nei 72 minuten ynfoel foar Hendrie Krüzen.

Nei in goede perioade by "De Eagles" waard er opmurken troch AZ dêr't er definityf trochbruts. Op 18 augustus 2004 tsjin Sweden (2 - 2) makke er syn debút foar it Nederlânsk alvetal. Hy hat no 11 ynterlâns spile. Yn de simmer fan 2005 makke Kromkamp de oerstap nei it bûtenlân. Hy tekene in kontrakt by de Spaanske klup Villarreal CF dat him foar de UEFA Champions League pleatst hie.

By Villarreal CF kaam Kromkamp net folle oan spyljen ta. Yn desimber 2005 tekene er in kontrakt by Liverpool FC. Foar dy klup makke er syn debút op 7 jannewaris 2006, yn in útwedstriid tsjin Luton Town FC yn de FA Cup. Neidat er ek by Liverpool FC op in sydspoar terjochte kommen wie, wie der út Nederlân wei belangstelling fan PSV, dêr't er in kontrakt foar fiif seizoenen tekene. By PSV wûn er yn syn earste seizoen daliks de lânstitel.

Op 26 maaie 2007 waard Jan Kromkamp, nei ôfrin fan in freonskiplike wedstryd op in parkearterrein mishannele troch in oantal manlju.

Yn 2011 spile Kromkamp wer by Go Ahead Eagels, dêr't er yn 2013 syn karriêre beëinige.

## Earelist
* FA Cup 2005/2006 (Liverpool)
* Earedifyzje 2006/07 (PSV)

## Keppeling om utens
*Spilersprofyl van Jan Kromkamp op psv.nl
*Profyl en statistiken fan Jan Kromkamp op footballdatabase.com
Slûzen en keardammen yn Fryslân

**Slûzen en keardammen yn Fryslân** jout in oersjoch fan de slûzen en keardammen yn Fryslân. Dit type bouwurken is krektas de gemalen yn Fryslân, wichtich foar it peil op de Fryske boezem en de skipfeart.

## Arsjitektuer
Der bestean ferskate typen slûzen:
* Spuislûs - oare beneamingen foar dit type slûs binne útwetteringsslûs, de grutte útwetteringsslûzen binne de Lauwersslûzen en de Lorentzslûzen (Ofslútdyk), en syl, wêroan guon plaknammen as Dokkumer Nije Silen en Eazumasyl te werkennen binne.
* Skutslûs - de gruttere skutslûzen binne te finen yn de plakken oan de Iselmar en Waadsee. Yn de kanalen, lykas de Tsjonger en Opsterlânske Kompanjonsfeart (beide meitsje diel út fan de Turfrûte), binne de lytsere slûzen en keardammen te finen. Guon plaknammen, meastal buorskippen, binne ûntstien troch tafoeging fan it wurd * ferlaat* (=skutslûs) oan in plaknamme, lykas Himrikerferlaat. In ferlaat by it plak De Himrik.

It komt ek wol foar dat beide typen slûzen of in keardaam njonken inoar lizze.

## Tabel slûzen en keardammen

## Sjoch ek
* *Boppesteand artikel is ien fan de oersjochsartikelen yn de searje oer *Arsjitektuer yn Fryslân
Germanikus

**Germanikus**, folút **Germanikus Julius Caesar** (15 f.Kr.-19 n.Kr.) wie in soan fan Nearo Klaudius Drusus en Antonia. Hy wie de âldere broer fan de lettere keizer Klaudius, in beppesizzer fan Livia, adoptyf-pakesizzer fan keizer Augustus en adoptyf-soan fan keizer Tibearius. Hy wie ien fan Rome's bêste generaals, en heart thús yn de rige Skipio, Marius, Sulla en Julius Agrikola.

## Libben
Germanikus is foaral bekend wurden as in kundige kriichshear en in bysûnder populêr politikus yn de tiid dat Tibearius keizer wie fan it Romeinske ryk. Oan him hawwe de Romeinen te tanken dat der nei it ferlies fan Farus yn it Teutoburger Wâld wer oarder en rêst weromkearde oan de grins mei Germaanje. Hy focht mei súkses tsjin de Sjatten en Sjerusken oant en mei de Noardseekust. 

Fan syn omke Tibearius mocht er nei de oerwinning in triomftocht hâlde yn Rome mar dizze wie wol fan betinken dat syn miich fanwege de grutte populêrens in gefaarlike rivaal wurde koe. Dêrom stjoerde hy him fuort nei Syrje yn 17. Germanikus rekke dêr belutsen by in skeel mei de pleatslik gûverneur Piso. Yn 19 kaam hy ynienen te ferstjerren, wierskynlik troch fergiftiging troch tadwaan fan Piso. Tibearius ferlear dêrmei net allinne in rivaal mar ek ien fan syn bêste generaals en in mooglike opfolger.

Germanikus wie troud mei Agrippina mei wa't hy 9 bern krige. Syn beide âldste soannen, Nearo Caesar en Drusus Caesar, waarden letter op befel fan Tibearius fermoarde. Syn jongste soan Gaius soe úteinlik wol keizer Kaligula wurde. En in dochter fan him, dy't ek Agrippina hiet, waard de mem fan de neikommende keizer Nearo.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Germanikus (15 - 19), yn DIR (1999-2004), (Ingelsk).

## Boarne
* Tasitus, Romeinsk histoarikus.
Hiphop

**Hiphop** is in libbenstyl, benammen bekend as in muzykstreaming. It is yn 'e jierren '70 fan de tweintichste iuw ûntstien yn it New Yorkske stêdsdiel de Bronx, dêr't doe in soad Afro-Amerikanen en Latinos wennen. Ornaris wurdt it begryp *rap muzyk* brûkt as in synonym fan Hiphop, alhoewol't *rappen* in tiidwurd is, ferwiisd it ek nei it oefenjen fan Hiphopsjongers en -sjongsters.

## Skiednis
Hiphop is in kultuer. It is net allinnich it begryp fan in muzykfoarm. Yn 'e jierren santich wie der in groep Afro-Amerikanen dy't it net iens wiene mei de maatskippij. Hiphopteksten binne gauris teksten oer saken dy't neffens de Hiphoppers net yn oarder binne, of oer it libben fan de Hiphopper sels. Hiphop is in kultuer dêr't de swarte bewenners yn stêdelike gebieten in eigen stim mei krigen. 

In soad minsken tinke dat hiphop begûn yn 'e Feriene Steaten fan Amearika, mar dat is net sa: yn Brazylje binne se mei Hip hop begûn; dêrnei waard it populêr op Jamaika en dêrnei kaam it pas yn 'e Feriene Steaten, dêr't artysten lykas Run DMC mei op 'e tillefyzje kamen. Dat hat grutte ynfloed hân op 'e rapmuzyk, tinke oan Cypress Hill, Beastie Boys, Wu-Tang Clan en Ice T (bodycount) bygelyks.

### Tachtiger en njoggentiger jierren
Oant de tachtiger jierren ta wie Hiphop net bekend bûten de Feriene Steaten. Wilens de tachtiger jierren kamen minsken op oare kontinenten foar it earst yn 'e kunde mei de muzyk. Oan it begjin fan de tachtiger jierren wie earst breakdancing bekend wurden.

Doe't Dr. Dre yn 1992 mei it album *The Chronic* ferskynde, waard *gansta rap* in aparte streaming. Oan 'e ein fan it desennium krige hiphop troch sjongers lykas Eminem, mear omtinken. Om 2000 hinne hie suver alle ferneamde popmuzyk wat komponinten fan hiphop.

## Ferneamde Hiphoppers
### Fryske Hiphoppers
* Beand Baas en Smoarge Skep
* FRGAST
* Remon de Jong

### Oare Hiphoppers



## Literatuer
* *The Vibe History of Hip Hop.* 1999. Vibe magazine. ISBN 0-609-80503-7 
* *Hip Hop America.* Nelson, George. Penguin Book. 2000. ISBN 0-14-028022-7 

### Blêden
* Vibe (FSA)
* The Source (FSA)
* Juice (Dútslân)
* Downstairs (FSA)
* XXL-Magazine (FSA)

### Films
* „Wild Style“, (rezjy: Charlie Ahearn), FSA, 1982. De âldste dokumintêre oer hiphop.
* „Beat Street“, (rezjy: Stan Lathan), FSA, 1984 (oer it begjin fan de hiphop)
* „Style Wars“, (rezjy: Tony Silver, Produzent: Henry Chalfant), FSA, 1983 (oer it begjin fan de hiphop)
* „8 Mile“, (rezjy: Curtis Hanson), FSA, 2002 (mei Eminem en Kim Basinger)
* „Street Style (orizjinele titel: You got served)“, (rezjy: Christopher B. Stokes), FSA, 2004 (film oer de strjitdûns kultuer yn Amearika)
* „Get Rich Or Die Tryin'“, USA, 2005, (in film oer it ferline fan 50 Cent as drugshanneler)
* Brown Sugar (in film oer hiphop, mar ek in romantyske komedy film)
* Barber Shop 1&2 (Mei Eve, queen Latifah, Ice Cube ensfh.)

## Sjoch ek
* Rap
Jupiter (planeet)

**Jupiter** (symboal: ) is de grutste planeet yn ús sinnestelsel. Fan de sinne ôf rekkenne is Jupiter de fiifde planeet, in gasreus. De planeet is ferneamd nei de Romeinske haadgod.

Yn maaie 2001 wiene sa'n 28 moannen fan Jupiter bekend. Letter is der mei help fan nije techniken en better reau noch in grut tal oare moannen ûntdutsen en yn 2018 wiene der 79 objekten identifisearre. Jupiter hat in tal ringen fan stof- en iisdielsjes, lykwols in stik tinner as dy fan Saturnus.

## Keppelings om utens
* Jupiter Fact Sheet 
* Ofbyldings (NASA)
Wiebe Wieling

**Wiebe Wieling** (Menaam, 15 desimber 1955) is in skoal- en sportbestjoerder. In byfunksje is dy fan foarsitter fan de Keninklike Feriening De Fryske Alve Stêden. Wieling wennet yn Hurdegaryp en is troud mei Jessy Stapensea; sy hawwe twa soannen.

## Libben
Wieling studearre Sosjale Geografy en Ekonomy oan de universiteit fan Grins. Hy wie fan 1997 oant 2004 lid en sûnt 2001 foarsitter fan it Kolleezje fan Bestjoer (CvB) fan Van Hall Larenstein yn Ljouwert. Dêrneist wie er oant yn 2007 lid fan it Kolleezje fan Bestjoer fan de Hânzehegeskoalle fan Ljouwert en Grins. Op 1 augustus 2009 is Wieling beneamd ta foarsitter fan it kolleezje fan bestjoer fan de OSG Piter Jelles yn Ljouwert. Iepenbiere skoallemienskip Piter Jelles is de grutste fan Fryslân mei fêstigingen yn Sint-Anne, Dokkum en Kollum.

Op 18 novimber 2005 waard er troch Henk Kroes yntrodusearre as syn beëage opfolger. Op 16 desimber waard er ta bestjoerslid keazen, mei as doel op termyn it foarsitterskip oer te nimmen. De twa jier waarden brûkt om Wieling yn te wurkjen (2007). Sels hat Wieling de Alvestêdetocht twa keer folbrocht. De Trettjinde Alvestêdetocht folbrocht hy tegearre mei syn frou Tsjetsje Dieuwke Stapensea. Wieling krige lanlike bekendheid yn febrewaris 2012, doe't der sprake wie fan in mooglike 16e Alvestêdetocht, mar dy't troch te min iis yn it suden fan Fryslân net troch gie.

Op 22 novimber 2019 waard Wieling foarsitter fan it Keninklik Frysk Hynste Stamboek (KFPS) foar Bert Wassenaar yn 't plak.
Worp fan Thabor

**Worp fan Thabor** (Rinsumageast, ? - Turns, 26 febrewaris 1538) ek wol bekend as **Worp Tyaerda fan Rinsumageast**, wie in Fryske kronykskriuwer en in muonts yn it augustiner kleaster Thabor by Turns. Hy waard berne yn Rinsumageast op Tjaardastate.

## Worperus Tyaerda Thaborita
F. Jos. van den Branden en J.G. Frederiks, ''Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde'' (1888-1891) skreaune:**''Thaborita (Worperus Tyaerda)**, Worperus, Vorper van den Geest, - gewoonlijk Worp van Thabor genoemd, werd te Rinsumageest geb., was pastoor in zijn geboorteplaats, werd later Regulier kanunnik te Thabor bij Sneek, waar hij in 1523 prior werd en daar 26 Febr. 1538 overleed.*

*Het Friesch genootschap heeft zijn historischen arbeid uitgegeven onder den titel van: Worperi Tyaerda ex Rensumageest, prioris in Thabor, Chronicorum Frisiae libri tres, [tot 1397] Leov. 1848; Kronijken van Friesland 4de boek, bevattende de geschiedenis van de 15e eeuw, Leeuw. 1850; Vijfde boek bevattende de geschiedenis van het begin der 16e eeuw, 1499-1523, Leeuw. 1871; bezorgd door Dr. J.G. Ottema, die een kort levensbericht daarachter heeft geplaatst, met de noodige opheldering, hoe de kroniekschrijver eerst in 't Latijn schreef, en voor de latere tijdvakken, waarin hij oorkonden moest gebruiken in de landstaal, zich in 't Ned. uitdrukte. Over den auteur en deze jaarboeken liepen de vroegere berichten uiteen.*</small></blockquote>

== Wurk ==
Hy skreau ûnder oaren *De Kroniek van Friesland* tusken [[1517]] en [[1538]] foar in part yn it [[Latyn]] en foar in part yn it [[Midnederlânsk]].

* Worp Tyaerda ex Renismageest, *Chronicorum Frisiae libri tres*, útjûn troch it *Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde*, Ljouwert: G.T.N. Suringar, 1847 (viii, 196 p.)
* Worp Tyaerda van Rinsumageest, *Vierde boek der Kronijken van Friesland, bevattende de geschiedenis van de vijftiende eeuw,* útjûn troch it *Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde*, Ljouwert: G.T.N. Suringar, 1850
* Worp Tyaerda van Rinsumageest, *Vijfde Boek der Kronijken van Friesland, bevattende de geschiedenis van het begin der zestiende eeuw*, útjûn troch it *Friesch Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde*, Ljouwert: H. Kuipers, 1871 (side 376)

== Nijsgjirrich ==
* Yn [[Rinsumageast]] is de Worp van der Geeststrjitte nei him neamd.
* Yn [[Snits]] is de Worp Tjaardastrjitte nei him neamd.

== Literatuer ==
* , *Verslag over eenige handschriften der Chronijk van Worp van Thabor (vervolg)*, yn: *De Vrije Fries'' 3 (1844), siden 105-149; 5 (1850), siden 71-85
Komposysje

In **komposysje** is in muzykstik, wêrfan't de noaten of struktuer hielendal of foar in part fêstlein binne troch in komponist, meast mei help fan muzyknotaasje. Dat yn tsjinstelling ta folslein ymprovisearre muzyk.

Foarbylden fan net-notearre komposysjes binne: elektroanyske (bân)muzyk, en komposysjes út mûnlinge tradysjes, lykas de Yndiaaske Raga's.

## Klassike komposysje
Yn de klassike tradysje wurde komposysjes mei noateskrift fêstlein yn in partituer.
Foar it komponearjen yn de klassike tradysje moat in tal feardichheden tapast wurde:
*It opskriuwen fan muzyknotaasje
*It ynsetten fan muzykynstruminten, rekken hâldend mei de mooglikheden dêrfan; dat hjit ynstrumintaasje
*It gebrûk meitsjen fan de mooglikheden fan in muzykensemble; dat hjit orkestraasje
*It gebrûk meitsjen fan artistike feardigens
Foarbylden fan klassike komposysje binne: in symfony, in konsert, in pianotrio, in opera, in liet.

## Komposysjeproses
Elke komponist hat yn essinsje syn/har eigen wize fan komponearjen. Dochs binne der beskate oerienkomsten tusken de ferskillende wurkwizen. Utgongspunt foar it begjinnen fan in komposysje is it 'idee'. It idee yn de earste tiid fan de klassike muzyk is meast in tema of motyf, gauris út mar in pear noaten opboud (bygelyks: de fyfde symfony fan Beethoven (G G G Es). Yn it modernisme is it idee breder op te fetsjen; sa is yn 'atmospheres' fan Ligeti it idee in klankfjild dêr't ôfsûnderlike ynstruminten net mear yn te werkennen binne.
Fierder kiest elke komponist foar it materiaal dêr't er mei wurket; de noaten dêr't er syn tema mei skriuwt. Hy kin kieze foar tonaliteit, bitonaliteit, atonaliteit (bygelyks 12 toans, hieletoans), mikrotonaliteit.
By it komponearjen kin in komponist op elk plak yn it muzykstik 4 keuzes meitsje: 
1) eat dat earder skreaun is werhelje
2) fariearje
3) ûntjaan of
4) wat nijs skriuwe

## Populêre komposysje
Yn de folksmuzyk en de popmuzyk wurdt inkeld in ienfâldiger notaasjesysteem as it noateskrift brûkt, bygelyks de Abc-notaasje. Gauris wurdt ek foaral út it ûnthâld wei wurke.

## Komposysje fan Arabyske muzyk
Der binne ferskate komposysjeskema's

*Noubah (yn Arabysk Noard-Afrika)                 
*Wasla  (yn it Arabyske Midden-Easten)                          
*Fasil (yn Turkske muzyk)                                      
*Shish Maqam  (yn de sintraal Aziatyske republiken) 
*Muwashahat   (meartal fan Muwashah)                 
*Bashraf                                                          
*Samaii                                                            
*Tahmilah                                                         
*Longa
Keunstner

In **keunstner** (froulik: *keunstneresse*) is immen dy't syn kreative talinten brûkt om keunst te meitsjen. De term kin brûkt wurde foar elke keunstfoarm, lykas muzyk, literatuer en teäter, mar referearret meast oan in yndividu dy't *byldzjende keunst* makket.

In hjoeddeisk (2007) keunstner spesjalisearret him gauris yn in spesifyk medium. Yn it gefal fan byldzjende keunst kin dat wêze:

* Skilderkeunst
* Byldhoukeunst
* Grafyk
* Keramyk
* Performance
* Fluxus
* Mail art
* Konseptuele keunst
* Glêsblaaskeunst
De Geau (Sytebuorren)

**De Geau** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint benoarden Sytebuorren yn polder De Wyldlannen. Oan de westkant rint De Greft by it marke de Lange Luts nei de Sitebuorster Ie. Oan de eastkant rint De Geau troch nei de Grutte Krite yn De Alde Feanen.

De namme *De Geau* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Geeuw*.
De Geau (Warns)

**De Geau** is in mar yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De mar leit tsjin de jachthaven fan Warns oer. Troch de mar en nei it westen rint it Johan Frisokanaal nei Starum. Oan de eastkant is de ferbining fia de Houtendaam mei De Moarre.
Yn De Geau leit in eilantsje as ôfskieding mei it Johan Frisokanaal.

De namme *De Geau* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *De Geeuw*.
De Geau (Grou)

**De Geau** is in wetter yn de gemeente Ljouwert. It wetter is in ynham yn it eilân De Burd foar Grou oer by de Bloedkamp. Oan de Geau stiet De Skûle.

De namme *Geau* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Geeuw*.
Marius

**Marius ** folút **Gajus Marius** (157 f.Kr. – 13 jannewaris 86 f.Kr.) wie in Romeinske generaal en politikus. As ien fan Rome's bêste generaals heart hy thús yn de rige Skipio, Sulla, Germanikus en Julius Agrikola. Hy is foaral bekend wurden as herfoarmer fan it Romeinske leger.

## Ofkomst
Marius wie ôfkomstich út in begoedige famylje út de omkriten fan Picenum yn Itaalje. Hy waard berne yn it stedsje Cereatae, tichtby Arpinum. Alhoewol't hy gjin patrysjer wie, slagge hy deryn om fia it Romeinske leger opgong te meitsjen yn de polityk. 

## Militêre súksessen
Hy is benammen bekend troch syn oerwinning op de Numidyske kening Jugurtha yn 109 f.Kr. en troch syn oerwinning op de Teutoanen, Kimbren en Ambroanen yn de slach by Akwuae Sekstiae (Aix-en-Provence) yn 102 f.Kr. Foar dizze kriich waard Marius tsjin alle gewoanten en foarskriften yn fan 104 oant 100 f.Kr. ta konsul fan Rome keazen. 

## It Romeinske leger
As generaal soarge Marius foar yngripende feroarings yn it Romeinske leger, ûnder oaren troch de ynfiering fan in beropsleger (dêr't ek plak wie foar de allerearmste boargers), it opnij besjen fan de opbou fan de legerienheden en it fergrutsjen fan de promoasjemooglikheden foar soldaten dy't har ûnderskiede fan oaren (foar dy tiid wie it regel dat ofsieren benammen beneamd waarden op basis fan harren polityke relaasjes). 

De ynstelling fan in beropsleger soe der ta liede dat de soldaten foaral loyaal wurde soenen oan harren generaal ynstee fan de steat. Yn letter tiden hat dizze feroaring in krusiale rol spile yn de Romeinske skiednis. It soe der ta liede dat generaals harren politike aspiraasjes mei geweld besochten op te lizzen. De oankommende iuw wie dan ek faak it toaniel fan oarloggen tusken Romeinen ûnderinoar. 

Marius hat mei-inoar sân kear konsul west. Alhoewol't hy troch syn militêre súksessen populêr wie by it folk, wie hy dat net yn de polityk. Op 'e ein fan syn libben wie Marius in ferbittere man, dy't diktatoriale trekken fertoande. Hy ferstoarn yn de âldens fan 86 jier.

## Keppeling om utens
* , art. Marius (1), in  (ed.), ''Harpers Dictionary of Classical Antiquities'', New York, 1898, pp. 1006-1008.
R.J. Cleveringslûzen

De **R.J. Cleveringslûzen**, ek wol de **Lauwersslûzen** binne trije grutte spuislûzen by Lauwerseach, boud yn 1969.

Oant 2 oktober 2007 stiene de slûzen bekend ûnder de namme Lauwersslûzen, mar se binne doe ferneamd nei de hear R.J. Clevering, dy't yn de tiid fan de ôfslúting fan de Lauwerssee direkteur wie fan it wetterskip Hunsingo yn Grinslân en him der bot foar ynset hat om de ôfsluting fan de Lauwerssee dertroch te krijen.

## De slûzen
De trije slûzen soargje derfoar dat by leech wetter op it waad it wetter út it Lauwersmar op see spuit wurde kin. Hjir wurdt in grut part fan it wetter fan de Fryske boezem en fan de Electraboezem yn it westen fan Grinslân op de Waadsee lost. De slûzen steane op de grins fan de provinsjes, twa slûzen steane op it grûngebiet fan Fryslân en de oare stiet yn Grinslân.
De trije slûzen besteane elk út fjouwer slúskolken. Yn elke slúskolk sitte twa skuven dy't mei elektryske motors op en del helle wurde kinne. De mannichte wetter dy't lost wurde kin troch de slûzen hinget bot ôf fan it hichteferskil tusken it wetter op it waad en it wetter op de Lauwersmar. De grutste ôffier fan wetter hat in kear 28 miljoen kúb wetter yn fiif oeren west.


Ofbyld:Lauwerseach sluzen1.JPG|slûzen fan de seeside
Ofbyld:Lauwerseach sluzen2.JPG|slûzen oan binnekant
Ofbyld:Lauwerseach sluzen masinekeamer2.JPG |masinekeamer boppe
Ofbyld:Lauwerseach sluzen masinekeamer1.JPG |masinekeamer boppe
Ofbyld:Lauwerseach sluzen door 3.JPG|slúsdoar ûnderyn
Ofbyld:Lauwerseach sluzen door1.JPG|slúsdoar boppe
Ofbyld:Lauwerseach sluzen door2.JPG|slúsdoar mei skulpdieren
Geausleat

De **Geausleat** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint op it westlike diel fan De Burd en komt út yn De Geau by Grou.
Free jazz

**Free jazz** is in avant-gardistyske muzykstyl yn de jazz dy't syn oarsprong fynt yn de fyftiger en sechstiger jierren. Jazzmuzisy dy't mei dy styl assosjearre wurde binne ûnder oare de saksofoanisten Ornette Coleman en Albert Ayler en de pianist Cecil Taylor. Skaaimerk fan dizze styl is it bewust ôfwiken fan de (yn dy tiid) gongbere konfinsjes yn de jazz-ymprovisaasje lykas fêste akkoardopfolgings, tonale harmony, of lykbliuwend tempo en in fêst metrum.

## Skaaimerken
Free jazz is mooglik wol ien fan de minst tagonklike (en dêrtroch minder populêre) stilen yn de jazz. De muzyk komt hurd en agressyf oer en der wurde in soad dissonanten brûkt, en gruttere ferskillen yn toanhichte en ek it brûken fan hiel hege registers (altissimo) is wenst.
In free jazz útfiering makket meast net of amper gebrûk fan foarôf komponearre meldijen of akkoardopfolgings, ymprovisaasjes besteane gauris út koarte frazes dy't troch meispilers imitearre wurde.

De free jazz bands besteane gauris út in relatyf lyts tal spilers, yn earste ynstânsje waard de pianist meast fuort litten omdat dy tradisjoneel sjoen it spyljen fan de akkoardopfolgings as taak hie, en it wiene krekt dy't akkoardopfolgings en fêste harmoyen dêr't se ôf woene.

## Keppelings om utens
* Skiednis fan de freejazz mei in soad lûdsfragminten (Nederlânsktalich)
* Blog mei resinte Nederlânsktalige free jazz resinsjes
Klezmer

**Klezmer** is fan orizjine muzyk fan de jiddysk pratende joaden yn benammen East-Jeropa.

## Oarsprong
De jiddyske beneaming *klezmer* hat syn oarsprong yn twa âld-hebriuwske wurden: *kley* (ark) en *zemer* (muzykje). De klezmermuzikanten of *klezmorim* spilen/spylje foaral op brulloften. Dêr waard benammen in soad dûnsmuzyk spile (bulgars, freilachs, khossidls en shers). Typearjend yn de measte klezmer is de kombinaasje fan in laits en in trien; gauris fleurige muzyk dy't by neier skôgjen dochs yn in (wizige) mineur toanljedder blykt te stean, wat net daliks betsjut dat de muzyk in tryste sfear efter lit.

## Ynstrumintaasje
Fan âlds wiene benammen snaarynstruminten lykas de fioele brûkt, mei as begelieding kontrabas en inkeld symbalom. Letter (nei ± 1900 komt dêr foaral de klarinet as meldijynstrumint by. Akkordeon en piano folje faak de begelieding yn, inkeld oanfolle mei in drumstel. Yn hjoeddeiske klezmerensembles is neist de neamde ynstruminten ek gauris koper te hearren (trompet, tromboane, tuba).
Yn de wize fan spyljen wurdt de minsklike stim faak neidien, dy't by de jiddyske muzyk op karakteristike wize 'brekt' (it *krechts'n*). Op in meldijynstrumint lykas de fioele wurdt dat neidien troch de snaar mei in finger tusken in terts of kwart heger efkes licht oan te reitsjen.
Ek wurde in soad glissando brûkt.

## Klezmermuzyk hjoed-de-dei

Klezmer as oantsjutting foar de muzykstyl is earst sûnt it weroplibjen fan de klezmer yn de santiger jierren yn swang rekke, en is hjoed-de-dei (2007) in smeltkroes fan stilen. Yn de klezmermuzyk binne neist in soad Balkanynfloeden (Roemeenske, Bulgaarske, Russyske, Grykske ek oriïntaalske en sigeunerynfloeden werom te finen. Begjin 21e iuw binne dêr it jiddysk teater en wer letter de jazz bykommen. Yn de lêste jierren wurde ek moderne ynfloeden (Dance, Punk) weromfûn. De muzyk dy't ûntstiet is goed op te dûnsjen en *live* is der meast in goede sfear as sa'n band spilet. Foarbylden fan ditsoarte bands binne Gogol Bordello, Oi Va Voi, Gypsy.CZ, Mahalla Rai Banda Amsterdam Klezmer Band en Ot Azoj Klezmerband.

In oare trend is om werom te gean nei de roots fan de muzyk, de East-Europeeske klank fan de sjtetls. Utgeande fan de muzyk sa't dy op de earste klezmerplaten út de perioade 1905 -1915 spile waard besykje in soad musisy de klezmerklank fan de 18e en 19e iuw te rekonstruearjen. Nijsgjirrich is dat dêrby neist it tradisjonele repertoire ek nij komponearre stikken yn dy styl spile wurde. Inkelde Amerikaanske groepen yn dizze styl binne Budockey, Veretski Pass en fioeliste Alicia Svigals. Inkelde Europeeske groepen binne Kharkov Klezmer Band, The Klezmer Society (foarhinne Shtetl Band Amsterdam), Carmel Quintet en it yn Fryslân oprjochte Di Gojim.

Klezmermuzyk en jiddyske muzyk binne nau meiïnoar ferbûn; de measte teksten lykas se yn klezmermuzyk songen wurde komme út it jiddysk.
17

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Germaanje wurdt in Romeinske provinsje.
* *sûnder datum* - De Romeinske generaal Germanikus wurdt troch keizer Tibearius mei in ekspedysjeleger fan trije legioenen nei de eastgrins mei it Partyske Ryk ta stjoerd. 
* *sûnder datum* - Yn Lyts-Aazje wurde Kappadoasje en Kommagene provinsjes fan it Romeinske Ryk.
* *sûnder datum* - De Markomannen jouwe belies yn 'e kriich mei de Sjerusken. 

## Berne

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
* kening Archelaüs fan Kappadoasje (* foàr 36 f.Kr.)
* Gajus Julius Hyginus, Romeinsk bibletekaris (* ±64 f.Kr.)
*Ovidius, Romeinsk dichter (* 43 f.Kr.) (mooglik stoarn yn 18)
* Titus Livius, Romeinsk skiedskriuwer (* ±59 f.Kr.)
19

## Foarfallen
### Germaanje
* Marbod, kening fan de Markomannen, giet yn ballingskip en giet nei de Romeinen.

### Lyts-Aazje
* Germanikus rekket belutsen yn in skeel mei de gûverneur fan Syrje, Gnaius Piso.

### Itaalje
* Yn it Romeinske Ryk wurdt besletten dat wetten tenei allinnich troch de *senatus consultum* oannommen wurde kinne. De befolking is hjirtroch net langer mear by it wetjouwend proses belutsen. 

## Berne

## Ferstoarn
* 10 oktober - Germanikus, Romeinsk generaal (troch fergiftiging).
* Fonones I, oant 12 kening fan de Parten (fermoarde)
15 f.Kr.

## Foarfallen
* De Romeinen ûnderwerpe de Briganten.
* Baalbek wurdt in Romeinske provinsjehaadstêd ûnder keizer Augustus.
* Atuatuca Tungrorum, tsjintwurdich bekend as Tongeren, wurdt stifte troch de Romeinen. 

## Berne
* Germanikus, soantsje fan Drusus en Antonia Augusta.

## Ferstoarn
Willem Freark fan Nassau-Dietz

**Willem Freark fan Nassau-Dietz** koartwei **Willem Freark** (Arnhim, 7 augustus 1613 – Ljouwert, 31 oktober 1664) wie fan 1640 oant 1654 greve en dêrnei oant 1664 foarst fan Nassau-Dietz en fan 1640 oant 1664 steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte. Hy wie de opfolger fan syn âldere broer Hindrik Kasimir I.

## Biografy
Willem Freark wie in soan fan Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz en Sophia Hedwich fan Brunswyk-Wolfenbüttel. Hy studearre yn Leien en Grins en naam dêrnei tsjinst yn it leger fan Freark Hindrik fan Oranje. Yn 1640 nimt hy diel oan de striid om Hulst, dêr't syn broer Hindrik Kasimir I omkomt. Dêrnei ûntstjit der in skeel mei Freark Hindrik fan Oranje wa de opfolger fan Hindrik Kasimier wurde sil. Uteinlik wurdt Willem Freark allinnich steedhâlder fan Fryslân. Tsjin de tiid dat Willem Freark steedhâlder wurden is, wie de Tachtichjierrige Oarloch sawat foarby. En nei it ferstjerren fan Freark Hindrik soe hy dochs noch steedhâlder oer Grinslân en Drinte wurde. Yn 1664 wurdt hy troch de Steaten-Generaal oan it haad fan in lyts ekspedysjeleger steld dat de Munsterske biskop Bernhard von Galen ferjeie moast. Mei súkses slagget hy dêryn, mar koart dêrnei stjert hy nei in ûngelok mei in pistoal.

Willem Freark is ek bekend troch syn deiboeken dy't weromfûn binne. Hy skreau hjiryn op in iepenhertige wize oer saken as sykte, lust, dranksucht, berou en skuld.

Nei syn dea soe er opfolge wurde troch syn soan Hindrik Kasimir II.

## Houlik en bern
Yn 1652 troude Willem Freark mei Albertine Agnes (1634-1696), de fiifde dochter fan Freark Hindrik. Ek is hy de stamheit fan it tsjintwurdige keninklik hûs yn Nederlân. De neifolgende bern binne út dit houlik berne:

* Amalia (1655-1695), troude mei Johan Willem fan Saksen-Eisenach (1666-1729)
* Hindrik Kasimir II (1657-1696), troude mei Henriëtte Amalia fan Anhalt-Dessau (1666-1726)
* Sofia Hedwich (1664-1667)

## Literatuer
* : *Liefde in opdracht. Het hofleven van Willem Frederik van Nassau*. Bert Bakker, 332 siden.
Gerritswyk

De **Gerritswyk** is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De wyk rint fan De Feart besuden Drachtster Kompenije nei it noardeasten oant it plak dêr't de gemeenten Gruttegast, Mearum en  Smellingerlân by inoar komme: Puntpeal 13 oan de N358.
It is ien fan de hiele soad wiken dy't yn noardeastlike rjochting rinne en yn de tiid fan de feanterij groeven binne.
De Gerritswyk is ek de namme fan de dyk dernjonken.

In Wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart, faak om turf ôf te fieren.
World Trade Center (New York)

It **World Trade Center** (**WTC**, Wrâld Hannelsintrum) yn New York City bestie út sân gebouwen mei in totaal flieroerflak fan 1,24 miljoen kante meter. It wie ûntwurpen troch de Amerikaanske arsjitekt Minoru Yamasaki en sivyl yngenieur Leslie Robertson, it waard fierders ûntwikkele troch de *Port Autority Of New York and New Jersey*. It kompleks waard boud nei in idee fan David Rockefeller. It World Trade Center wie, lykas hast alle World Trade Centers op de wrâld, lid fan de World Trade Centers Association.

It WTC wie ferneamd om harren twa wolkekliuwers dy't heech boppe de stêd New York útstutsen, de *North Tower* en de *South Tower*. Tegearre hienen dizze tuorren de bynamme *Twint Towers* (Twilling Tuorren). De twa tuorren hienen in hichte fan, efter mekoar, 417 meter en 415 meter, wêrmei't se in skoftlang, twa jier, de heechste gebouwen fan de wrâld wienen (fan 1972 oant 1973, doe't de Willis Tower ree wie). De twa gebouwen hawwe lange tiid it symboal fan de Feriene Steaten en New York west.

Yn 2001 op 11 septimber (ek wol bekend as 9/11) wie der in terroristyske oanslach op it WTC; twa fleantugen waarden de tuorren ynflein. Beide gebouwen fleagen yn de brân en stoarten yn.
Foarhinne (op 26 febrewaris 1993) hie it wrâld hannelsintrum in bomoanslach oerlibbe, nei ien moanne koe it wer iepene wurde. Direkt nei de Twadde Wrâldkriich wie de hannel yn 'e wrâld folle better wurden, de havenstêd New York woe dêr graach fan profiteare en boude it wrâld hannelsintrum.
Ginnumer Feart

De **Ginnumer Feart** is in feart yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De feart rint fan Ginnum nei it suden oant de Alde Feart westlik fan Jislum.

De namme *Ginnumer Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Genumer Opvaart*.
Giterske Feart

De **Giterske Feart ** is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint yn de Feanpolder fan Ychten fan de Otterwei nei de Giterske brêge yn Eastersee en rint út yn de Tsjûkemar.

De namme *Giterske Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Gieterse Vaart*.
It kanaal waard groeven foar de ôffier fan turf yn de tiid fan de ferfeanting fan it gebiet beëasten De Lemmer en besuden de Tsjûkemar. De ferfeanting barde yn de 18e- en yn de 19e iuw. in protte feanarbeiders út de omkriten fan Giethoorn yn Oerisel teagen nei de Fryske feangebieten om der turf te winnen. Oan dy feanarbeiders, de Gitersken, tanke it kanaal en it lâns it kanaal stichte doarp harren nammen: *Giterske Feart* en *Giterskebrêge*.

Yn de jierren sechtich fan de 20e iuw waard it lêste stik fan it kanaal yn Gitersebrêge tichtsmiten. Nei de ôfbraak fan it suvelfabryk yn Giterskebrêge waard yn it ramt fan de dêropfolgjende werynrjochting fan it fabryksterrein waard de feart wer trochlutsen nei de Tsjûkemar.
Goaiïngeaster Kolk

De **Goaiiïngeaster Kolk** is in mar yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De mar leit oan de Griene Dyk en besuden de einekoai oan de Koaiwei en noardeast fan rekreaasjegebiet De Potten.

De namme *Goaiïngeaster Kolk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Goëngerkolk*.
Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz

**Ernst Kasimir** (Dillenburch, 22 desimber 1573 – Roermond, 2 juny 1632) fan 1606 oant 1632 greve fan Nassau-Dietz, fan 1620 oant 1632 steedhâlder fan Fryslân en fan 1625 oant 1632 steedhâlder fan Grinslân en Drinte. 

## Libben
Ernst Kasimir wie in soan fan Jan fan Nassau, de broer fan Willem fan Oranje en Elisabeth fan Leuchtenberg. As greve folge hy syn heit op, as steedhâlder fan Fryslân syn âldere broer Willem Loadewyk.

Ernst Kasimir wie benammen bekind as in treflik militêr lieder. Hy oermastere in oantal stêden, û.o. Stienwyk en Oldenzaal op de Spanjerts. Troch de bewenners fan Fryslân waard hy tige wurdearre, alhoewol't hy net folle yn Fryslân oanwêzich wie. As tank foar syn militêre súksessen krige hy fan de Friezen de tasizzing dat syn soan him nei syn dea opfolgje mocht. 

Yn juny 1632 kaam Ernst Kasimir te ferstjerren doe't hy by in ynspeksje fan rinfuorgen by it Belis fan Roermond troch in kûgel troffen waard. Hy waard opfolge troch syn soan Hindrik Kasimir I.

## Houlik en bern
Ernst Kasimir troude yn 1597 mei de op dat stuit 14-jierrige Sofia Hedwich fan Brunswyk-Wolfenbüttel, de dochter fan greve Hindrik Julius fan Brunswyk-Lüneburg. Sy krige njoggen bern, dêr't mar twa fan folwoeksen wurde soenen. 
* Hindrik Kasimir I (1612-1640), net troud
* Willem Freark (1613-1664), troud mei Albertine Agnes fan Oranje-Nassau en stamheit fan it tsjintwurdich keninklik hûs yn Nederlân.

## Literatuer
* ; (2012) *Gulden Vrijheid?: Politieke cultuur en staatsvorming in Friesland, 1600-1640*, Verloren, Hilversum, 464 s.
Geawei

De **Geawei** is in wetter yn de gemeente Dantumadiel. De Geawei is it noardlike diel fan de Eeltsjemar by Rinsumageast dat trochrint nei de Galgesleat.
Goaisleat

De **Goaisleat** is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De feart leit op polder It Eilân en is de ferbining tusken de Modderige Bol en de Sitebuorster Ie. De Goaisleat gie yn 2010 wer iepen foar rekreaasjefeart. De Tsjinst Lanlik gebiet hat yn de Goaisleat in kearslûs setten dy't winterdeis ticht giet. Hjirtroch stiicht it wetterpeil yn de Modderige Bol yn de winter net mei mei it peil yn de Friese boezem. Soks kin net, want hjir hawwe de boeren yn it gebiet ten suden fan dit wetter – it saneamde Swettegebiet – lêst fan.

De namme *Goaisleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Gooisloot*.
Goaiumer Feart

De Goaiumer Feart is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Surch oer Goaium en Wûns en spjalt besuden Wûns yn de Koarnwerter Feart en Molkfeart.

De namme *Goaiumer Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Gooiumer Vaart*.
Gosse Hanseswyk

De **Gosse Hanseswyk** is in wyk yn de gemeente Opsterlân. De wyk is yn sydwyk fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart en rint tusken Hanebuorren en Foksebuorren nei de Singel yn Jobbegea.

In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart, faak om turf ôf te fieren.

De namme *Gosse Hanseswyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Gosse Hanseswijk*.
Gossepeallen

De **Gossepeallen** is in mar yn de gmeente Súdwest-Fryslân. It wetter wie foar de gemeentlike weryndieling de grins fan de gemeenten Boarnsterhim en Wymbritseradiel. Goassepeallen is in westlik stikje fan de Snitser Mar oan de kant fan Top en Twel benoarden de Grutte Griene. Troch de Gossepeallen rint it Jouster Feartsje.

De namme *Gossepeallen* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Gossepalen*.
De Grêft (Spangea)

**De Grêft** (Stellingwerfsk en offisjeel: *De Gracht*) is in feart yn de gemeente Weststellingwerf. De feart rint fan de Spangahoek by Spangea earst nei it súdwesten en maket dan in lange bocht nei it noarden rjochting de N351. Nei de Pieter Stuyvesantweg rint it wetter troch nei de Jonkersfeart of Helomavoart en rint dan fierder nei Spangea.
Grinspoel

De **Grinspoel** (Stellingwerfsk en offisjeel: *Greenspoele*) is in marke yn de gemeente Eaststellingwerf. It marke leit op de grins mei Drinte yn it natoergebiet de Keale Dunen, offisjeel it Aekingersân neamd, yn 'e himrik fan Appelskea. Njonken de Grinspoel is in útsjochtoer setten.
 
De namme *Greenspoele* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Grenspoel*.
De Grêft (Heech)

**De Grêft** is in kanaal yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It wetter leit oan de súdkant fan Heech, oan it wetter sit jeugdherberch It Beaken. De sylskoalle hjirfan sylt mei tsjotterkes.

De namme *De Grêft* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Graft*.
De Grêft (Rengerspôle)

**De Grêft** is in kanaal yn de gemeente Ljouwert. It wetter leit by de Rengerspôle yn polder De Wyldlannen. De Grêft stiet yn ferbining mei de Trijehúster Sleat yn it westen en nei it easten rint de Folkertssleat

De namme *De Grêft* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Graft*.