Fean

**Fean** is in wiete, soerstofearme en spûnseftige grûnsoarte. It bestiet benammen út fertarre resten fan planten. 
Fean komt net allinnich oan it oerflak foar, mar ek djipper ûnder de grûn. Sa binne der yn Grinslân en Drinte grutte feangrûnen dêr't in laach klaai op it fean ôfset is. Ek binne der plakken dêr't in laach sân op it fean leit.
Drûch fean wurdt ek wol turf neamd, dat in Nederlân lange tiid as brânstof brûkt waard. Yn Fryslân waard ûnder oare yn de omkriten fan Jobbegea in protte turf wûn.

## Feanfoarming
Dea planteguod wurdt ornaris fluch ôfbrutsen troch de oanwêzigens fan soerstof en it wurkjen fan de baktearjes. Benammen by hege temperatuer en drûchte giet it ôfbrekken fluch. By aerobe ôfbrekken ûntstiet wetter en koaldiokside. Anaeroob is it ôfbrekken dêr't gjin soerstof oanwêzich is. Dêrby ûntstiet metaan. Yn in wiet en fochtich miljeu giet it ôfbrekken stadiger as it opheapjen, dêr't der feanfoarming troch ûntstiet. Fean komt benammen foar yn evenredich fochtige streken. Yn Nederlân waard it measte fean foarme yn it Atlantikum, doe't troch de oergong fan nuddelwâld ta leafwâld in fochtoerskot ûntstie, en it ferheegjen fan it grûnwetterpeil dat feroarsake waard troch it ferheegjen fan de seespegel.

## Underskaat
Oer it algemien wurdt der ûnderskaat makke yn twa soarten fean: heechfean en leechfean.
It ferskil yn de twa soarten is dat heechfean ûntstien is ûnder ynfloed fan it reinwetter, wylst it leechfean ûntstien is troch it grûnwetter.
Benammen heechfean komt in Nederlân net folle mear foar, omdat it fan de 16e iuw ôf in protte stutsen waard foar it gebrûk as brânstof.
Fean wurdt ek fan elkoar ûnderskieden troch ûnder oare de plantesoarten dêr't it fean út bestiet en fiedselrykdom.

### Underskaat neffens it grûnwetter
Neffens it lizzen fan it fean neffens it grûnwetter kin der ûnderskaat makke wurde fan de folgjende foarmen:

#### Leechfean
Leechfean wurdt foarme ûnder ynfloed fan it pleatslike grûnwetterpeil, dat ornaris ryk oan fiedingsstoffen is. Gauris is yn leechfean opsteapeljen fan ferskillende lagen te sjen.
**Limnysk fean* wurdt ûnder de wetterspegel foarme.
**Telmatysk fean* wurdt om de wetterspegel hinne foarme.
**Terrestrysk fean* wurdt krekt boppe de wetterspegel foarme.
Yn de lêste faze komt it fean heech genôch te lizzen dat it him fan it pleatslike grûnwetter ôfsûnderet. Dêrby ûntstiet fersoering en it foarmjen fan heechfean ûnder ynfloed fan fiedselearm reinwetter.

#### Heechfean
Heechfean ûntstie ûnder ynfloed fan reinwetter en is dus tige fiedselearm. It wichtichste part is feanmoas (*Spaghum*), dat in soad wetter opnimme kin, en yn opsette tastân út mear as 90 persint wetter bestean kin. It kin boppedat yn in soer miljeu waakse, dat ûntstien is om't reinwetter sels in licht soertegraad hat.
It heechfean kaam benammen op de Nederlânske sângrûnen op grutte skaal foar. It is lykwols foar in grut part ôfgroeven yn it ramt fan it winnen fan turf foar de brânstof.
Oerbleaune heechfeangebieten binne bygelyks it Fochtelerfean by Fochtel en bûten Fryslân it Bargerfean by Schoonebeek yn Drinte en de Grote Peel yn Noard-Brabân.
De boppeste laach (40-50 sm) wurdt *[[bonkierde]]* neamd en is net gaadlik en meitsje dêr turf fan. De bonkierde waard yn Fryske, Grinslânske en Drintske feanterijen mingd mei sângrûn, dy't nei it ôfgraven fan it fean te sjen wie, en foarme de saneamde delgrûn, dy't mei goed bedongjen en ûntwetterjen in reedlike lânbougrûn makket.
De ûnderste laach (30-40 sm) wurdt *darchfean* neamd en befettet in soad feanhout. Dat binne woartels en dielen fan stammen fan beammen dy't yn it fean as resten noch oanwêzich binne.

#### Understrûpt heechfean
Hjoed-de-dei wurdt it ûnderskaat fan it fean, makke nei de hjoeddeiske lizzing neffens it grûnwetterpeil, noch hieltyd oanholden. Ynearsten tocht men dat it fean, dat op de lege grûnen yn it westen en noarden fan Nederlân lei, as leechfean ûntstien waard. Om 1930 hinne blykte lykwols dat in soad fan dat fean as feanmoasfean, dat troch it lettere ferheegjen fan it grûnwetterpeil ûnderstrûpt waard. It ûnderskaat, dat wiete feanterij de feanterij fan leechfean, en drûge feanterij de feanterij fan heechfean wie, blykte in fersin te wêzen.

### Underskaat neffens fiedselrykdom
Neffens de fiedselrykdom kin men it ûnderskaat meitsje yn:
*Eutroof fean, fiedselryk fean dat ûntstien is troch wetter dat slib oanfierde troch rivieren of de see (leechfean). Dat fean bestiet út resten fan beammen, sa as bygelyks els, wylch en popelier, en reid. Yn djipper wetter kaam reid it measte foar.
*Mesotroof fean, reedlik fiedselearm fean. Sigge komt it measte foar.
*Oligotroof fean, fiedselearm fean dat troch reinwetter fieden waard (heechfean). Dat fean bestiet benammen út deade en libjende feanmoazen.

### Planten dêr't fean út ûntstien is
Fean wurdt ek ûnderskaat yn wêr't it fean út ûntstien is. De ferskillende soarten binne tekenjend foar fiedselrykdom en wetterdjipte op it stuit fan it foarmjen fan it fean:
**Reidfean*; fean dat ûntstien is út resten fan reid en oare wetterplanten. Reidfean kin ûntstean yn swiet oant sâlt, fiedselryk miljeu en oant likernôch twa meter ûnder it grûnwetterpeil.
**Siggefean*; fean dat bestiet út resten fan sigge. Siggefean kin ûntstean yn swiet, reedlik fiedselryk miljeu fan om it grûnwetterpeil hinne oant in heale meter ûnder it grûnwetter.
**Boskfean*: fean dat bestiet út resten fan hout sa as bygelyks fan de els, wylch en popelier. Boskfean kin ûntstean yn swiet, fiedselryk miljeu om it grûnwetterpeil hinne.
**Feanmoasfean*; fean dat út resten fan feanmoas bestiet. Om't feanmoas in soad wetter opnimme kin, kin it heechfean boppe it pleatslike grûnwetterpeil útwaaksen bliuwe. Dêrtroch stiet it ûnder ynfloed fan reinwetter dat tige soer en fiedselearm is.

## Feangebieten yn Fryslân
### Heechfean
*Fochtelerfean

### Leechfean
*Brandemar (Weststellingwerf)
*De Deelen
*Grutte Wielen
*Lindedelling
*Nasjonaal Park De Alde Feanen
*Rottige Meente

## Floara en fauna
### Bisten yn it fean

Ofbyld:Common Snipe (Gallinago gallinago) (26144727151).jpg|Gallinago gallinago  waarlamke 
Ofbyld:Birkhuhn-Gebirge.jpg|Lyrurus tetrix  kuorhin
Ofbyld:Numenius arquata amk.jpg| Numenius numenius  wylp
Ofbyld:Chlidonias niger.jpg|Chlidonias niger  blaustirns
Ofbyld:Hibou des marais.jpg|Asio flammeus  fjildûle 
Ofbyld:Northern Lapwing.jpg|Vanellus vanellus  ljip
Ofbyld:Rebhuehner.jpg|Perdix perdix  patrys
Ofbyld:Ducks in plymouth, massachusetts.jpg|Anas platyrhynchos wylde ein
Ofbyld:Haematopus ostralegus He.jpg|Haematopus ostralegus strânljip
Ofbyld:Saxicola rubetra 3 tom (Marek Szczepanek).jpg| Saxicola rubetra  paapke
Ofbyld:Alauda arvensis 2.jpg|Alauda arvensis  ljurk 
Ofbyld:Ilder.jpg|Mustela putorius  murd
Ofbyld:Lacerta vivipara 2 hen (Marek Szczepanek).jpg|Lacerta vivipara  hagedis  echte hagedissen 
Ofbyld:ViperaBerusMale.JPG| Viperus berus  njirre
Ofbyld:RanaArvalisBlueMale.jpg|Rana arvalis  kikkert, mantsje  heidekikkert 
Ofbyld:RanaArvalisFemale.jpg|Rana arvalis  kikkert, wyfke  heidekikkert 


### Ynsekten yn it fean

Ofbyld:Boloria.aquilonaris.2689.jpg|Boloria aquilonaris  boloria
Ofbyld:Glaucopsyche alcon-01 (xndr).jpg|Phengaris alcon,  ek Maculinea alcon,  gintsiaanblaujurkje
Ofbyld:OmmadissW.jpg|Ommatidiotus dissimilis  tuorre
Ofbyld:Sympetrum flaveolum - side (aka).jpg|Sympetrum flaveolum  heidelibel
Ofbyld:Aeshna juncea LC0173.jpg|Aeshna juncea  libel
Ofbyld:Prachtlibelle_Matthias_Zimmermann.jpg|Zygoptera  libel
Ofbyld:Arctosa sp.jpg|Lycosidae  spin
Ofbyld:Camponotus sideview 2.jpg|Formicidae  eamelder 



### Planten yn it fean


Ofbyld:Haspelmoor.jpg| Calluna vulgaris  biezemheide
Ofbyld:EricaTetralix.jpg|Erica tetralix  skrobberheide 
Ofbyld:Drosera rotundfolia.jpg|Drosera rotundfolia  miggefangerke 
Ofbyld:Torfmoos Schwingdecke.jpg| Sphagnum  moas 
Ofbyld:SphagnumFallax.jpg|Sphagnum  moas 
Ofbyld:Sphagnum capillifolium 2006.jpg|Sphagnum  moas 
Ofbyld:Vaccinum oxycoccos 120604.jpg| Vaccinium oxycoccos  feanbei
Ofbyld:Eangustifolium.jpg|Eriophorum angustifolium  moark 
Ofbyld:Torfmoos Schwingdecke Rhynchospora alba.jpg|Rhynchospora alba  fluen
Ofbyld:Frucht Moorlilie.jpg|Narthecium ossifragum  bûtergers
Ofbyld:AndromedaFrüchte1.jpg|Andromeda polifolia  lavindelheide
Ofbyld:Andromeda polifolia sommerbluete bearbeitet.jpg|Andromeda polifolia  lavindelheide
Ofbyld:Gentiana pneumonanthe 130805a.jpg|Gentiana pneumonanthe  skieppeklokje
Ofbyld:Typha latifolia norway.jpg|Typha  tuorrebout
Ofbyld:Carex elata.jpeg| Carex elata  siggegers
Ofbyld:Carex nigra.JPG| Carex nigra  siggegers 
Ofbyld:Carex paniculata rispe.jpg|Carex paniculata  plomsigge 
Ofbyld:Pfeifengras-in-der-Stoerkathener-Heide.jpg|Molinia  bjint 
Ofbyld:Juncus Hochmoorgruenland.jpg|Juncus effusus  ruskepit 
Ofbyld:Riet Phragmites australis planten.jpg| Phragmites australis  reid 
Ofbyld:Betula pubes.jpg |Betula pubes  sêfte bjirk


## Feanliken

By it turfstekken binne in soad feanliken fûn, ek yn Nederlân. 

Ferneamde feanliken binne:
* Famke fan Yde (Nederlân)
* Pear fan Weardinge (Nederlân)
* Feanlyk fan Kibbelgaarn (Bourtanger fean, Nederlân)
* Famke "Moora" fan it Uchter fean (Dútslân), Ofbylden sjoch hjir
* Jonge "Burli" fan Burlage (Burloage yn Dútslân, yn de omkriten fan it Sealterlân)
* Man fan Husbäke (Husbäke yn Dútslân, yn de omkriten fan it Sealterlân), Fideo sjoch hjir
* Jonge fan Kayhausen (by Aldenburch, Dútslân), sjoch hjir
* Man fan Tollund (Denemark)
* Man fan Grauballe (Denemark)
* Lindowman (Ingelân)

It Drintsk Museum in Assen hat in grutte fêste kolleksje oer de prehistoarje fan de provinsje Drinte. Der binne ek feanliken te besjen, sa as it Famke fan Yde en it Spantsje fan Weardinge.

Bisten binne der net folle yn feangrûn fûn. In ferneamde fynst wie dy yn 1953 yn de omkriten fan it Sealterlân, de Turfhûn fan Burloage fan om 1544 hinne (± 67 jierren). (Ofbyld hjir)

## Sjoch ek
* Feanterij
* Feanlyk
* Turf (brânstof)
* Turfstekke
* Baggelbûgel
* Feankoloanje
* Skalterfean
* Petgat
* Fochtelerfean
* De Deelen
* De Alde Feanen
* De Feanhoop

## Literatuer
* Wijnand Antonius Bernardus van der Sanden: Mens en moeras: veenlijken in Nederland van de bronstijd tot en met de Romeinse tijd, Archeologische monografieën van het Drents Museum, Nummer 1, Drents Museum, Assen 1990, ISBN 90-70884-31-3, S.48-49 
* Markus Bertling: Der Torfhund von Burlage. Yn: Alfried Wieczorek (Hrsg.): Mumien. Der Traum vom ewigen Leben. Philipp von Zabern, Mainz 2007, ISBN 978-3-8053-3779-3, S. 304–305

## Keppeling om utens
* Fideo: Mei de museumtrein en de "Seelter Foonkieker" fan Nijeskâns nei it fean fan it Sealterlân
* Fideo: De ''Hege Feanen'' simmerdeis
* Ûndersykje feanlyk "Jonge fan Kayhausen": Dea wie wierskynlik seksual-moard (Bild.de 16.6.2011)