open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harry Koch (sakeman)

**Hotze "Harry" Koch** (Warkum, 22 oktober 1867 – 21 juny 1942) wie in Amerikaansk sakeman fan Nederlânsk komôf. Hy wie oprjochter fan de krante *Quanah Tribune-Chief* en wie de heit fan Fred C. Koch (1900–1967), de stichter fan Koch Industries.

## Jonkheid en ûnderjocht
Koch wie it twadde bern fan dokter Johan Anthon Koch (1836–1910) en Gatske Hotzes Jorritsma (1837–1876). Koch syn pake fan heitekant wie in reder út Sande yn it Dútske East-Fryslân waans skip breksloech foar de kust by Warkum, dêr't er letter boaske oan in dochter fan de boargemaster. Syn mem stoar by de berte fan har achste bern en syn heit troude op 'en nij mei bankiersdochter Petronella de Swart. Harry Koch syn bern bleaune allegear yn Nederlân. Hy wurke as learling-drukker yn De Haach en Dútslân en emigrearre yn 1888 nei de Feriene Steaten. Yn 't earstoan wenne er yn de Nederlânske enklaves fan Chicago en Grand Rapids, Michigan, en wurke dêr foar Nederlânsktalige kranten.

## Wurkpaad en polityk
Om 1890 ferfear er nei east Teksas, mar fanwege it fochtige klimaat gie er fierder nei it westen en sette er him nei wenjen yn Quanah. Quanah hie trije kranten yn dy tiid, de *Quanah Eagle*, de *Quanah Chief* en de *Quanah Tribune*. Hy hie wilens genôch fermogen om de *Quanah Tribune* te keapjen, brocht dy byinoar mei de *Quanah Chief*, en sette de krante fuort yn 1897 ûnder de namme *Quanah Tribune-Chief*. Teffen wie er meioprjochter en oandielhâlder fan de Quanah, Acme and Pacific Railway. Koch brûkte syn krante om reklame foar dat spoar te meitsjen en om syn libertaristyske politike ideeën te fentilearjen. Yn de krisisjierren we er fûl tsjin Franklin D. Roosevelt syn New Deal en skreau er opinystikken tsjin fakbûnen, âldereinhuzen en it regulearjen fan de banken.

## Persoanlik libben
In 1898 troude Koch mei Margaret (Mattie) Mixson (Quanah, 1874 - 1941). Sy wie in dochter fan Hester (berne Blessingame) en John Baptist Mixson (1851-1927) fan Quanah, Teksas. Sy krigen twa soannen:
* Anton Koch, sjef reklame by de Tribune-Chief.
* Fred C. Koch (1900–1967) letter stichter fan Koch Industries.

## Keppeling om utens
* Quanah Tribune-Chief, foarside
Sweedske Tsjerke

De **Sweedske Tsjerke** (Sweedsk: *Svenska kyrkan*) is in evangelysk-luthersk tsjerkegenoatskip en wie fan 1536 oant 2000 de steatstsjerke fan Sweden. Mei likernôch 5,8 miljoen leden (2019) is hy it grutste lutherske tsjerkegenoatskip yn Europa en it tredde grutste fan de wrâld. De primaat fan de Sweedske Tsjerke is Antje Jackelén, aartsbiskop fan Uppsala.

## Keppelings om utens
Ies

* ies (kadaver), in dea bist
* ies (fiskefretten), iten om fisken te lokjen en te fangen
* ies (groep fisken), in groep fisken fan deselde soarte dy't deun mei-inoar opswimme
* ies (tou), it tou fan in hoekwant dêr't de snoeren oan fêstsitte
* ies (geografy), it boulân dat ta in doarp heard
Afro-Aziatyske woastynsliepmûs

De **Afro-Aziatyske woastynsliepmûs** (Latynske namme: *Eliomys melanurus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e ikelmûzen (*Eliomys*), dat ek wol fan **woastynsliepmûs** neamd wurdt. Dit bist moat lykwols net betize wurde mei de Sintraalaziatyske woastynsliepmûs (*Selevinia betpakdalaensis*), dat in hiel oare soarte is, mar dy't ek wol koartwei woastynsliepmûs neamd wurdt. De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1839, troch de Dútske soölooch Johann Andreas Wagner. 

## Fersprieding
De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs hat in fersnipele fersprieding dy't in grut part fan it Midden-Easten omfettet. De grutste populaasjes libje yn Syrenaika (it noardeasten fan Lybje), op it Sinaï-skiereilân (yn noardeastlik Egypte) en de Israelyske Negev-woastyn, en yn 'e Syryske Levant. Lytsere populaasjes komme foar yn noardwestlik Egypte, eastlik Turkije, noardlik Syrje, sintraal Irak, noardlik Libanon, noardlik en westlik Jordaanje, noardwestlik Saûdy-Araabje en noardlik Jemen.

## Biotoop
It natuerlike biotoop fan Afro-Aziatyske woastynsliepmûzen is wâldlân mei in tuskenbeiden klimaat. Se komme ek wol foar yn drûch subtropysk oant tropysk gebiet dat begroeid is mei strewelleguod, en yn rotsige kontreien.

## Status
De Afro-Aziatyske woastynsliepmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Woastynsliepmûs

* Afro-Aziatyske woastynsliepmûs (*Eliomys melanurus*)
* Sintraalaziatyske woastynsliepmûs (*Selevinia betpakdalaensis*)
Sintraalaziatyske woastynsliepmûs

De **Sintraalaziatyske woastynsliepmûs** (Latynske namme: *Selevinia betpakdalaensis*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it monotypyske (út ien soarte besteande) skaai fan 'e woastynsliepmûzen (*Selevinia*), dat inkeld foarkomt yn Kazachstan.

## Taksonomy
Dizze soarte waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1939. Foarhinne waard er op taksonomysk mêd yndield yn syn eigen famylje, *Seleviniidae*, mar tsjintwurdich wurdt er beskôge as in soarte fan sliepmûs, hoewol't der noch altyd net folle oer dit bist bekend is. De Sintraalaziatyske woastynsliepmûs moat net betize wurde mei de Afro-Aziatyske woastynsliepmûs (*Eliomys melanurus*), dy't ta it skaai fan 'e ikelmûzen (*Eliomys*) heart.

## Status
Der binne te min gegevens oer de Sintraalaziatyske woastynsliepmûs beskikber foar de IUCN om in ynskatting oangeande de status fan dit bist te meitsjen.
Magrebsliepmûs

De **Magrebsliepmûs** (Latynske namme: *Eliomys munbyanus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e ikelmûzen (*Eliomys*), dat foar it earst wittenskiplik beskreaun waard yn 1856. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e bekendere ikelmûs (*Eliomys quercinus*).

## Fersprieding en biotoop
De Magrebsliepmûs is in nachtdier dat, sa't de namme al seit, foarkomt yn 'e Magreb. It ferspriedingsgebiet fan 'e Magrebsliepmûs omfiemet hast hiele Marokko, noardlik en noardwestlik Algerije, it noardlike twatrêde diel fan Tuneezje en yn Lybje de kustline fan Tripolitaanje. Dêrnjonken besteane der noch twa isolearre populaasjes yn 'e Sahara, ien yn Lybje, yn 'e eastlike Fezzan, en de oare yn Mauretaanje en de Westlike Sahara, oan 'e kust fan 'e Atlantyske Oseaan. De natuerlike biotoop fan 'e Magrebsliepmûs rint útinoar fan fochtich wâldlân oant healwoastinen.
Mûsslieper

De **mûsslieper**, **ognevsliepmûs** of **Ognevs sliepmûs** (Latynske namme: *Myomimus roachi*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e mûssliepers (*Myomimus*), dat foarkomt op 'e súdeastlike Balkan en yn Lyts-Aazje. Dizze soarte waard yn 1937 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de Britske soöloge Dorothea Bate.

## Fersprieding en biotoop
Mûssliepers libje yn 'e westlike helte fan East-Traasje (oftewol Jeropeesk Turkije), en yn it oanswettende súdeasten fan Bulgarije. Dêrnjonken besteane der noch trije lytse isolearre populaasjes oan 'e westkust fan Lyts-Aazje. Ek komme se sporadysk foar yn it uterste noardeasten fan Grikelân, yn 'e stripe fan 'e lânstreek West-Traasje, dy't tsjin 'e Turkske grins oan leit. It swiertepunt fan 'e fersprieding leit om 'e stêd Edirne hinne, yn Jeropeesk Turkije. Mûssliepers binne oanpast oan it libjen yn strewelleguod en healiepen lânskippen mei beammen en boaiemfegetaasje, lykas hôven, wyngerds, hagen en rivierwâlen. Beammen fan in beskate âlderdom binne dêrby ûnmisber, om't se de dei yn beamholten fersliepe en har der nachts ek út en troch yn weromlûke om in slûchje te dwaan.

## Uterlike skaaimerken
De mûsslieper hat trochinoar in kop-romplingte fan 7-13&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 6-11&nbsp;sm en in gewicht fan 15-25&nbsp;g. Hy tanket syn namme oan syn tinne sturt, dy't mear wei hat fan 'e sturt fan in echte mûs as fan dy fan in sliepmûs. Syn pels is griisbrún en syn earen binne lyts.

## Hâlden en dragen
De mûsslieper is in nachtdier dat benammen aktyf is fan 'e jûnsskimer oant de moarnsdage. Hoewol't er it grutste part fan 'e tiid yn beammen en strûken trochbringt, bejout er him ek wolris oer de grûn as dat needsaaklik is foar syn foerazjearjen of om in oare groepke beammen of strûken te berikken. Soms weaget er him sels yn iepen greidlân of op ikkers dy't koartby omploeid binne, mar dêrby rint er grut gefaar om snipt te wurden troch rôfdieren, lykas ûlen of martereftigen. Ien eksimplaar hat yn 'e regel ferskate beamholten yn gebrûk, al geane sokke rêstplakken ek geregeldwei oer fan 'e iene mûsslieper op 'e oare. Behalven yn beamholten meitsje mûssliepers har nêst as it nypt ek wol yn rotsspjalten. Se frette benammentlik sieden, mar ek wol griene plantedielen.

## Status
De mûsslieper hat de IUCN-status fan "kwetsber", wat de leechste fan 'e trije foarmen fan bedriigdheid is (de oare beide binne "bedrige" en "krityk"). De reden dêrfoar is syn beheinde ferspriedingsgebiet, dêr't noch bykomt dat er fanwegen syn ferlet fan âlde iken en nutebeammen yn 'e benearing brocht is troch de útwreiding fan 'e lânbou en de dêrmei mank geande kap fan boskgebieten.
Transkaspyske sliepmûs

De **Transkaspyske sliepmûs** (Latynske namme: *Myomimus personatus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e mûssliepers (*Myomimus*), dat foarkomt oare kant de Kaspyske See (dêrfandinne de namme), yn Turkmenistan en noardlik Iraan. Dizze soarte waard foar it earst yn 1924 wittenskiplik beskreaun troch de Russyske soölooch Sergej Ognev.

## Uterlike skaaimerken
De Transkaspyske sliepmûs hat krekt as ferskate oare sliepmûzesoarten in swartkleurige stripe hier dy't oan wjerskanten fan 'e kop fan 'e snút oer de eagen nei de earen rint. Sadwaande komt er oan syn Ingelske namme: *masked mouse-tailed dormouse*, wat "maskere mûzesturtsliepmûs" betsjut.

## Status
De Transkaspyske sliepmûs hat de IUCN-status fan "kwetsber", wat de leechste fan 'e trije foarmen fan bedriigdheid is (de oare beide binne "bedrige" en "krityk").
Quanah (Teksas)

**Quanah** is in stêd (*city*) yn- en haadplak fan Hardeman County yn Teksas, yn de Feriene Steaten fan Amearika. Yn 2000 hie it plak 3.022 ynwenners en yn 2010 2.642.

Quanah leit sa'n 190 km noardwestlik fan Fort Worth en sa'n 10 km besuden de rivier Red River, dy't dêr de grins is tusken Teksas en Oklahoma. Besuden de stêd leit it Copper Breaks State Park.

Quanah ûntstie yn 1884 as stopplak oan de Fort Worth and Denver Railway en is ferneamd nei Quanah Parker, it lêste opperhaad fan de Komantsjen.



Image:Old map-Quanah-1890.jpg|Kaart fan Quanah út 1890


## Bekende ynwenners
* Judy Buenoano, searjemoardner, krige de elektryske stoel yn Floarida
* Edward Givens, astronaut.
* Fred C. Koch, stichter fan Koch Industries, soan fan ûndernimmer fan Frysk komôf Hotze Koch
* Bill McDonald, ferneamd Texas Ranger.

## Keppeling om utens
*  Mear op ''Texas State Historical Assosiation''
Edward Givens

**Edward Galen Givens Jr.** (Quanah (Teksas), 5 jannewaris 1930 - Pearland, 6 juny 1967) wie in Amerikaansk astronaut en majoar-fleander by de United States Air Force (USAF).
Willem Hellema

**Willem Hellema** (Achlum, 30 novimber 1831 - Dantumawâld, 4 febrewaris 1906) wie in Nederlânsk boargemaster.

Hellema wie in soan fan predikant Hendrik Doekes Hellema en Magdeltje Beekhuis. Hy boaske yn 1865 oan Voske Kuipers (1833-1873). Harren dochter Elsje troude mei Titus Marius ten Berge, boargemsster fan Warkum en Frjentsjerteradiel. Harren soan Dirk Jan Jacob Hellema waard boargemaster in Gruttegast en Saandyk.

Hellema wie kandidaat-notaris yn Bûtenpost. Hy waard yn 1869 buoargemaster fan Achtkarspelen. Teffens wie er plakfergangend kantonrjochter yn it kanton Burgum. Yn 1877 krige er earfol ûntslach dêr't er sels om frege hie. Dêrnei waard er notaris yn Dantumawâld. 

Hy stoar yn de âldens fan 74 jier.
Kreakbienfisken

De **kreakbienfisken** (wittenskiplike namme: *Chondrichthyes*) foarmje in klasse fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), de stamme fan 'e rêchstringdieren (*Chordata*), de ûnderstamme fan 'e wringedieren (*Vertebrata*) en de tuskenstamme fan 'e kaakdieren (*Gnathostomata*). De wittenskiplike namme fan dizze taksonomyske groep komt fan it Grykske χονδρ, *chondr-*, dat "kreakbien" betsjut, en ἰχθύς, *ichthys*, dat "fisk" betsjut. 

## Skaaimerken
Kreakbienfisken binne fisken mei kaken, dy't oer yn pearen foarkommende finnen beskikke. Har hûd is oerdutsen mei tige fine skobkes, en wurdt yn beskate minsklike kultueren wol brûkt om hout en oare materialen mei te skjirjen. Fierders sykhelje kreakbienfisken troch kiuwen. Se ûnderskiede har fan 'e bienfiskeftigen (*Osteichthyes*), de oare grutte fiskegroep, trochdat har skelet folslein út kreakbien bestiet ynstee fan út bien.

## Ferdieling
De klasse fan 'e kreakbienfisken falt útinoar yn twa ûnderklassen: dy fan 'e seekateftigen (*Holocephali*), mei as iennichste noch libbene groep de seekatten (*Chimaeriformes*), en dy fan 'e haaien en roggen (*Elasmobranchii*), dêr't, sa't de namme al oanjout, de haaien (*Selachii* of *Selachimorpha*) en de roggen (*Batoidea*) ta hearre.

Under de haaien binne guon fan 'e grutste seerôfdieren dy't noch besteane, lykas de minskehaai of wite haai (*Carcharodon carcharias*), de tigerhaai (*Galeocerdo cuvier*) en de bollehaai of Sambezyhaai (*Carcharhinus leucas*). Dizze soarten meitsje elts jier wol inkele deadlike slachtoffers ûnder minsklike swimmers en wettersporters. Megalodon, in útstoarne haaiesoarte út it Senozoïkum dy't yn alle oseanen foarkaam, koe 20⅓&nbsp;m lang wurde en wie nei alle gedachten it grutste seerôfdier út 'e skiednis fan 'e wringedieren. De grutste rôfhaai fan hjoed de dei is de minskehaai, dy't in lingte fan likernôch 6&nbsp;m berikke kin. Oare haaien binne krekt foar minsken folslein ûngefaarlike wetterfilterders, dy't soöplankton út it seewetter seve en hielendal gjin gebit hawwe. Foarbylden dêrfan binne de reuzehaai (*Cetorhinus maximus*) en de walfiskhaai (*Rhincodon typus*), de grutste fisk fan 'e wrâld, dy't wol 16&nbsp;m lang wurde kin. Roggen kinne omskreaun wurde as ôfplatte haaien, dy't op 'e seeboaiem libje. Ek dy binne net ûngefaarlik foar minsken, mei't se faak in gemien skerpe stikel oan 'e sturt hawwe.

## Klassifikaasje
Quanah

**Quanah**:
* Quanah Parker (1840s-1911), lêste opperhaad fan it Noard-Amerikaanske yndiaanske folk de Komantsjen
* Quana, plak yn de Amerikaanske steat Teksas
Bienfiskeftigen

De **bienfiskeftigen** (wittenskiplike namme: *Osteichthyes*) foarmje in boppeklasse fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), de stamme fan 'e rêchstringdieren (*Chordata*), de ûnderstamme fan 'e wringedieren (*Vertebrata*) en de tuskenstamme fan 'e kaakdieren (*Gnathostomata*). De wittenskiplike namme fan dizze taksonomyske groep komt fan it Grykske οστ, *ost-*, dat "bien" betsjut, en ἰχθύς, *ichthys*, dat "fisk" betsjut. De bienfiskeftigen, dêr't sa'n 28.000 fiskesoarten ta hearre, is hjoed oan 'e dei de grutste groep wringedieren dy't mar bestiet. De âldst bekende bienfiskeftige fossilen datearje fan 420 miljoen jier lyn. Ut 'e bienfiskeftigen hawwe har letter alle lânwringedieren (wêrûnder sûchdieren) ûntwikkele.

## Skaaimerken
De bienfiskeftigen foarmje de grutste groep fan 'e fisken, en se ûnderskiede har fan oare groepen troch it hawwen fan kaken, dy't ûntbrekke by de kaakleaze fisken (*Agnatha*), en in skelet fan bien, dêr't de kreakbienfisken (*Chondrichthyes*) net oer beskikke. In oar skaaimerk fan bienfiskeftigen is dat se in swimblaas hawwe kinne, dy't helpt om yn it lichem in neutrale balâns te hâlden tusken sinken en driuwen. By in protte soarten mist sa'n swimblaas lykwols, wylst er him by de longfisken (*Dipnomorpha*) ûntwikkele hat ta primitive longen. Fierders hawwe bienfiskeftigen in operkulum, dat makket dat se sykhelje kinne sûnder dat se hoege te swimmen (yn tsjinstelling ta in protte kreakbienfisken, lykas haaien, dy't allegeduerigen swimmende bliuwe moatte, om't se oars stikke).

## Ferdieling
De bienfiskeftigen kinne opdield wurde yn twa klassen, nammentlik de kwastfinnigen (*Sarcopterygii*) en de strielfinnigen (*Actinopterygii*). Ut 'e kwastfinnigen binne de lânwringedieren fuortkommen, en dy klasse omfiemet tsjintwurdich noch mar acht libbene soarten, mei as bekendsten de longfisken (*Dipnoi*) en de selakanten (*Latimeria*). Fierwei de grutste subgroep wurdt sadwaande foarme troch de strielfinnigen, dêr't 99,9% fan alle bienfiskeftigen ta heart. Binnen de strielfinnigen foarmje de bearseftigen (*Perciformes*) de grutste groep, mei 40% fan alle libbene fiskesoarten.

## Klassifikaasje
Lytsskift

In **lytsskift** (Latyn: *parvordo*) is in taksonomyske rang dy't tusken in ûnderskift en in famylje yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan ûnderskiften. De Latynske namme komt fan it wurd *parvus*, dat "lyts" of "ûnbelangryk" betsjut.

## Sjoch ek
* Taksonomy
* Takson
Romantyk (leafde)

**Romantyk** is it oangename gefoel dat men ûnderfine kin troch de emosjonele oantrekking ta in oare persoan. Sa'n gefoel giet yn 'e regel mank mei leafde en faak ek mei erotyk. Yn 'e kontekst fan in romantyske leafdesrelaasje wurdt it begryp romantyk ornaris brûkt foar de eigentlike útdrukkingsfoarm(en) fan jins romantyske gefoelens, of foar jins djippe en sterke emosjonele winsk om mei in oare persoan in yntime relaasje oan te gean.

## Etymology
Histoarysk komt it begryp lykwols fuort út 'e ridderromans fan 'e Midsiuwen, dy't as ien fan harren wichtichste tema's de hoaske leafde hiene tusken in ridder en de frou fan dy syn lienhear. Sokke literatuer fûn syn oarsprong yn it Romaansktalige Frankryk, en waard dêrom in *romance* neamd, in term dy't yn it Frysk letter de foarm roman krige, in begryp mei in folle bredere betsjutting.

## Romantyk yn minsklike relaasjes
De measte minsken hawwe fan natuere de oanstriid om troch sosjale ynteraksje emosjonele bannen mei-inoar oan te gean. Soks kin sawol troch ferbale kommunikaasje as mei non-ferbale gebearten barre. De relaasjes dy't resultearje út it oangean fan emosjonele bannen binne foar it grutste part freonskiplik of familiaal. Foar de measte minsken groeit mar in lyts part dêrfan út ta romantyske relaasjes, en guon dêrfan bliuwe altyd platoanysk. Om't inkeld romantyske relaasjes ta fuortplanting liede (seksueel geweld bûten beskôging litten), ferfollet romantyk in krúsjale rol yn 'e minsklike maatskippij. Romantyske relaasjes bliuwe yn har ynfloed faak net beheind ta de beide (of soms mear as twa) dielnimmers, mar kinne ek in djippe ynfloed útoefenje op it omsteand laach.

Yn ferskate histoaryske en moderne net-Westerske maatskippijen lit de tradysje oan romantyk lang safolle spylromte net as dat men yn 'e hjoeddeiske Westerske maatskippij wend is. Soms wurdt dêrby sels in sûne romantyske relaasje tusken houlikspartners ûnmooglik makke (bgl. as der sprake is fan in twongen houlik). Ek is it mooglik dat der yn in tradysje beskate ferantwurdlikheden of ûnskreaune regels binne dêr't men jin oan hat te hâlden, en dy't de mooglikheid ta romantyk beheine.

## As sjenre
Romantyk is ek in sjenre fan 'e literatuer, film en tillefyzje. As literêre utering wie it benammen tige populêr yn it dernei ferneamde histoaryske tiidrek fan 'e Romantyk, oan 'e ein fan 'e achttjinde en it begjin fan 'e njoggentjinde iuw. Mar ek tsjintwurdich noch bestiet der in libbene romantyske literatuer, dy't útinoar rint fan pulpromantsjes (dy't yn Nederlân gauris assosjearre wurde mei de *[[Boeketreeks]]*) oant wiere literêre wurken. Yn 'e film is sûnt likernôch 1980 de *[[romcom]]* of romantyske komeedzje tige populêr, in sjenre wêryn't in romantyske ferhaalline kombinearre wurdt mei brike foarfallen en kluchtige sitewaasjes.
Wladiwostok

**Wladiwostok** of **Vladivostok** (Russysk: *Владивосток*, letterlik 'hearsker fan it Easten') is in stêd yn en it bestjoerssintrum fan it Kustterritoarium yn Ruslân, net fier fan de grinzen mei Sina en Noard-Korea. Wladiwostok is it eastlik einstasjon fan it Trans-Siberysk spoar en de thushaven fan de Russyske Pasifyske Float en ek de grutste Russyske haven oan de Stille Oseaan. Yn de sovjettiid wie de stêd ferbean foar bûntenlanners.

## Berne yn Wladiwostok
* Yul Brynner (1915-1985), akteur
* Igor Koenitsyn (30 septimber 1981), tennisser
* Igor Tamm, natuerkundige, Nobelpriiswinner
Libéral Bruant

**Libéral Bruant** (om 1635 -  Parys, 22 novimber 1697), wie in Frânsk arsjitekt dy't it meast ferneamd waard fan syn ûntwerp fan it  Hôtel des Invalides yn Parys.  

Libéral Bruant, soan fan arsjitekt Sébastien Bruant (1602 - Parys, 31 maaie 1670), wie de meast foaroansteande út in famylje dy't in lange rige arsjitekten fuortbrocht fan de 16e oant de 18e iuw.

Yn 1660 waard Libéral Bruant keazen as arsjitekt dy't Louis XIII syn âld buskrûdfabryk (de *Salpêtrière*) fannijs opmeitsje mocht; it gebou waard omboud ta in wurkhûs-weeshûs. It is no it Pitié-Salpêtrière Hospital.

Yn 1685 sette de *hotel particulier* Bruant in mânsk hûs foar himsels yn it Paryske distrikt Marais, rue de la Perle no.1, letter l'Hôtel Libéral Bruant; no húsmannet dêr it Musée de la Serrure). 

Yn 1671 waard er ien fan de earste acht leden fan de fan Loadewyk XIV oprjochte Académie royale d'architecture.

## Sjoch ek
* Les Invalides
Henri Babinski

**Henri Joseph Séverin Babinski** (Parys, 2 july 1855 - dêre, 20 augustus 1931), ek bekend ûnder de skûlnamme **'Ali-Bab**, wie in Frânsk, yngenieur, gastronoom en auteur fan itensiedersboeken.

Henri Babinski wie in soan fan de Poalske yngenieur Alexandre Babinski, dy't yn 1848 nei Parys emigrearre, en d'Henriette Weren. Hy wie in broer fan de  neurolooch Joseph Babinski (1857-1932). Nei deA *École polonaise des Batignolles* yn Parys gie er yn 1874 de École des Mines dy't er yn 1878 ôfrûne mei in diploma mynbou-yngenieur. Hy waard direkteur fan in sinkmyn yn La Grand-Combe (Gard) en wurke dêrnei 15 jier yn Guyana en oare lannen yn de eksploiraasje fan goudieren en eksploitaasje fan goudminen. Fanôf de iuwwikseling oant syn dea wenne er by syn broer Joseph yn Parys dy't ek frijfeint wie.

Babinski syn ûnderfiningen mei útlânsk iten en drinken makken de ynteresse foar itensieden yn him wekker. Yn 1907 publisearre er ûnder de skûlnamme Ali-Bab it itensiedersboek *Gastronomie pratique*. Njonken sekuer beskreaune resepten joech it boek ek skiednis fan de itensiederskeunst en diëtyk. Letter wreide Babinski it boek út. De útjefte fan 1928 hie goed 1000 siden. Mei Auguste Escoffier syn *Guide Culinaire* (1903) jild syn boek as ien fan de standertwurken fan de 20e-iuwske Frânske koken.

## Publikaasjes
* *Gastronomie pratique, études culinaires, suivies du traitement de l’obésité des gourmands*. Flammarion, Parys 1907
* Nije edysje: *Gastronomie pratique: Une bible gourmande en  recettes*. Flammarion, Parys 1993, ISBN 2082007286.
* ALI-BAB *Gastronomie pratique, études culinaires suivies du traitement de l'obésité des gourmands*, Troisième édition entièrement refondue, Parys, Ernest Flammarion éditeur, 1923.

## Keppeling om utens
*  In biografy fan Henri Babinski
TUI Airlines Nederlân

**TUI Airlines Nederlân**, better bekend ûnder de hannelsnamme **Arke**, is in Nederlânske loftfeartmaatskippij dy't sawol sjarter- as feste flechten útfiert, benammen nei fakânsjebestimmings. It haadkertier fan it bedriuw stiet yn 'e neite fan Skiphol, de grutste lofthaven fan Nederlân. Tegearre mei fiif oare loftfeartmaatskippijen foarmet Arke de TUI Airlines-groep, de grutste ferfierder fan fakânsjegongers fan Europa.

Oktober 2015 sil de loftfeartmaatskippij Arke definityf omneamd wurde ta TUI Airlines Nederlân. De namme Arke ferdwynt dêrmei út it loftfeart- en toerismelânskip.

## Float
De float fan Arke bestiet april 2015 út 9 fleanmasines.

## Keppeling om utens
*  Offisjele webside fan TUI Airlines Nederlân
Dirk Jan Jacob Hellema

**Dirk Jan Jacob Hellema** (Bûtenpost, 11 july 1872 - Apeldoorn, 11 maaie 1947) wie in Nederlânsk boargemaster.

Hellema wie in soan fan Willem Hellema, boargemaster fan Achtkarspelen en notaris, en Voske Kuipers (1833-1873). Hy troude mei Willemina Johanna Römer (1875-1936). 

Hellema waard 1901 beneamd as boargemaster fan de gemeente Gruttegast. Yn 1909 folge syn beneaming yn Saandyk. Hy waard per 1 febrewaris 1935 op eigen fersyk ûntslein en by dy gelegenheid beneamdd ta ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Auguste Escoffier

**Georges Auguste Escoffier** (Villeneuve-Loubet, 28 oktober 1846 – Monte Karlo (Monako), 12 febrewaris 1935) wie in Frânske sjef-kok. Hy waard foaral bekend fan syn kulinêre genialiteit en syn herfoarmingen yn de organisaasje fan grutte keukens.

Escoffier wie sjef-kok yn Parys en ferskate lúksueuze hotels yn Europa, benammen yn Londen. Syn namme krige foaral klank troch syn boek *Le Guide culinaire*. Dat boek hat de âlde Frânske klassike itensiederij (*la cuisine classique*) herfoarme. De grutmaster Auguste Escoffier hat de fûneminten foar de Frânske itensiederskeunst fan no lein. Doe't Escoffier dwaande wie mei syn boek hie er de âlde styl fan itensieden yn 'e holle, mar geandewei brocht er spesjaliteiten fan oare lannen yn. Dêrom wie er de grûnlizzer fan de ynternasjonale itensiederskeunst, in wichtige ûntjouwing, dy't hjoed-de-dei as in part fan de Frânske gastronomy sjoen wurdt. Marie-Antoine Carême wie de 'kok fan keningen', Auguste Escoffier wie 'kening fan koks'. De teffens tige ferneamde Frânske kok Bocuse út Lyon hat de styl fan Escoffier fierder útboud.

## Ferneamde resepten

Ofbyld:Tournedos Rossini.jpg|Tournedos Rossini
Ofbyld:Peach Melba.jpg|Pêche Melba

* *[[Tournedos Rossini]]*. Ferneamd nei de komponist Rossini.
* *[[Pêche melba]]*. Ferneamd nei Nellie Melba, in Australysk sjongster. De melbatoast is ek troch him betocht.
* *[[Poire belle Hélène]]*, par yn slachrjemme en sûkelarje, ferneamd nei de opera *[[La belle Hélène]]* fan Jakkes Offenbach.
* *[[Crêpe Suzette]]*, tinne flitters yn karamelisearre bûter mei sûker, sinesappel, sinesappelskyl en flambearre yn Grand Marnier, opdroegen oan Suzette, dy't de Prins fan Wales Edward VII beselskippe.
* *[[Fraises Wilhelmine]]*, yn sinesappelsop, poeiersûker en kirsch marinearre ierdbeien, servearre mei slachrjemme mei fanylje. Ferneamd nei Keninginne Wilhelmina.

## Bibliografy
* 1886 - *Le Traité sur l' art de Travailler les Fleurs en Cire*
* 1903 - *Le guide culinaire*, help yn de praktyske keuken. Yn 'e mande mei Philéas Gilbert en Émile Fétu. Yn Nederlân: *Het Kookboek van de Klassieke Keuken*.
* 1911 - *Le Carnet d'Epicure*
* 1912 - *Le livre des menus*, oanfolling fan *Le guide culinaire*.
* 1927 - *Le Riz*, 120 resepten foar rysmielen
* 1929 - *La Morue*, kabeljaumielen
* 1934 - *Ma Cuisine*, yn it Nederlânsk ferskynd as *Escoffier voor iedereen*; resepten foar de amateurkok.
* 1985 - *Souvenirs inédits*, notysjes oer syn libben, byinoar garre troch syn pakesizzer.
Universiteit fan Warwick

De **Universiteit fan Warwick** is in Britske kampusuniversiteit oan de râne fan de stêd Coventry, West Midlands, yn Grut-Brittanje. 

De Universiteit fan Warwick is lid fan de Russellgroep. De universiteit hie yn 2008 totaal goed 23.000 studinten, en 5000 meiwurkers (dêr't 1800 fan wittenskiplik personiel is).
Kjifstikelbaarcheftigen

De **kjifstikelbaarcheftigen** (wittenskiplike namme: *Hystricomorpha*) foarmje in ûnderskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*) en it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*). De wittenskiplike namme fan dizze taksonomyske groep is foarme út it Latynske *hystrix*, "kjifstikelbaarch", en it Grykske μορφή (*morphē*), "foarm", en kin dus oerset wurde as de "kjifstikelbaarchfoarmigen".

## Taksonomy
De kjifstikelbaarcheftigen foarmje ien fan 'e fiif grutte ûnderskiften fan 'e kjifdieren. De groep falt sels wer útinoar yn 'e tuskenskiften fan 'e kaamfingers (*Ctenodactylomorphi*) en de kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*). Ta de kjifstikelbaarchdieren hearre û.m. de kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld (*Hystricidae*), de kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld (*Erethizontidae*), de beverrotten (*Myocastoridae*) en de kavia-eftigen (*Caviidae*).

## Untwikkeling en fersprieding
It ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen is nei alle gedachten yn Aazje ûntstien. De âldst bekende fossilen komme allegear út Aazje, en hearre ta de famyljes fan 'e kaamfingers of gûndys (*Ctenodactylidae*) en de útstoarne *[[Chapattimyidae]]*. Tsjintwurdich komme de kaamfingers inkeld noch yn Noard-Afrika foar. Ek de âldste kjifstikelbaarcheftigen, de *[[Tsaganomyidae]]*, dêr't wierskynlik alle moderne soarten út fuortkommen binne, libben yn Aazje. Tsjintwurdich omfettet it ûnderskift sa'n 300 soarten dy't ferdield binne oer likernôch 80 skaaien en hast 20 famyljes. Dêrfan is it grutste part lânseigen yn Súd-Amearika, mei in stikmannich yn Afrika en Súd-Aazje en mar ien elk yn Jeropa en Noard-Amearika.

## Klassifikaasje
Kjifstikelbaarchdieren

De **kjifstikelbaarchdieren** (wittenskiplike namme: *Hystricognathi*) foarmje in tuskenskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*) en it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*). Ta dizze taksonomyske groep hearre û.m. soarten as de kavia, de tsjintsjilla, de gewoane kjifstikelbaarch, de oerzon (of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch), de as eksoat ek yn Nederlân foarkommende beverrôt, en de kapibara, it grutste kjifdier fan 'e wrâld.

## Skaaimerken
De kjifstikelbaarchdieren ûnderskiede har fan oare kjifdieren troch in justjes ôfwikende bonkestruktuer fan 'e plasse en in dêrmei gearhingjende ôfwikende bou fan 'e kaak- en sliepspieren. In sustergroep, de kaamfingers (*Ctenodactylomorphi*) dielt guon mar net al dizze skaaimerken mei de kjifstikelbaarchdieren; dêrom wurdt dy groep yn in apart tuskenskift binnen de kjifstikelbaarcheftigen pleatst.

Kjifstikelbaarchdieren binne oer it algemien stevich boude, grûnbewenjende kjifdieren, mei in grutte kop, slanke poaten en in koarte sturt. Se komme benammen foar yn Latynsk-Amearika en Afrika, mei guon soarten yn Aazje, Noard-Amearika en Súd-Jeropa. Benammen yn Súd-Amearika hat dizze taksonomyske groep him ta in grutte diversiteit witten te ûntwikkeljen, en dêrby hawwe guon kjifstikelbaarchdieresoarten dêre de ekologyske nys ynnommen dy't frijkommen wie troch it útstjerren fan 'e Súdamerikaanske hoefdieren (*Meridiungulata*).

Yn Laos is frij resint noch in nije kjifdiersoarte ûntdutsen, de Laotiaanske rotsrôt, dy't ta de lang as útstoarn beskôge famylje fan 'e *[[Diatomyidae]]* bliek te hearren. Dit bist waard earst as in kjifstikelbaarchdier beskôge, mar neier ûndersyk hat útwiisd dat er dat dochs net wie, al is er wol nau mei de kjifstikelbaarchdieren besibbe.

## Underferdieling
De kjifstikelbaarchdieren falle útinoar yn twa lytsskiften: de Afrikaanske kjifstikelbaarchdieren (*Phiomorpha*), út Afrika en omkriten, en de kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*), út 'e Amearika's. De famylje kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld (*Hystricidae*), dy't foarkomt yn Afrika, Aazje en Súd-Jeropa, nimt in tuskenposysje tusken dy beide grutte groepen yn.

## Klassifikaasje
Kjifstikelbargen

De **kjifstikelbargen** foarmje in ynformele taksonomyske groep binnen de klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*) en it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*). Under dizze beneaming falle twa net nau besibbe groepen bisten út 'e Alde en de Nije Wrâld. Dizze bisten wurde faak ek wol **stikelbargen** neamd, nei de Nederlânske beneaming *stekelvarkens*, mar om't yn it Frysk mei de namme stikelbaarch ferwiisd wurdt nei in ynsekte-iter út 'e famylje *[[Erinaceidae]]*, is it better om foar de kjifdieren fan "kjifstikelbargen" te sprekken.

## Underferdieling
Ta de kjifstikelbargen hearre twa famyljes út it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren, te witten: de kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld (*Hystricidae*) en de kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld (*Erethizontidae*). Dy beide groepen binne net nau besibbe, en de kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld komme sels folle mear oerien mei sokke ferskillende groepen as beverrotten, kavia's en tsjintsjilla's, as mei har nammegenoaten út 'e Alde Wrâld. De bekendsten fan 'e 30 soarten kjifstikelbargen binne de gewoane kjifstikelbaarch of Afrikaanske kjifstikelbaarch (*Hystrix cristata* of *Hystrix galeata*), dy't behalven yn Afrika ek yn Súd-Jeropa foarkomt, en de oerzon of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch (*Erethizon dorsatum*), út Noard-Amearika.

## Klassifikaasje
* tuskenskift kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*)
** famylje **[[kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld]]** (*Hystricidae*)
** lytsskift kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*)
*** boppefamylje kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld (*Erethizontoidea*)
**** famylje **[[kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld]]** (*Erethizontidae*)
Kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld

De **kjifstikelbargen fan de [[Alde Wrâld]]** (wittenskiplike namme: *Hystricidae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*) en it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*). Ta dizze taksonomyske groep hearre 11 soarten kjifstikelbargen, dy't foarkomme yn hast hiel Afrika, yn dielen fan Súd-Jeropa, en yn Aazje op it Yndyske subkontinint, yn súdlik Sina, op it skiereilân Malakka en op 'e Yndyske Arsjipel oant Floares yn it súdeasten en de Filipinen yn it noardeasten. De bekendste fan 'e kjifstikelbargen fan 'e Alde Wrâld is de gewoane kjifstikelbaarch of Afrikaanske kjifstikelbaarch (*Hystrix cristata* of *Hystrix galeata*), de iennichste soarte dy't (behalven yn Afrika) ek yn Súd-Jeropa libbet.

## Skaaimerken
Kjifstikelbargen fan 'e Alde Wrâld beskikke oer in duchtich wapen yn 'e foarm fan 'e lange, fjoerskerpe stikels dy't har op 'e rêch groeie. Yn gefal fan gefaar sette se dy stikels op en keare it oangeande rôfdier de rêch ta, wêrby't se soms beklingse útfallen dogge. Sels liuwen litte har net selden troch dy ferdigeningsstrategy op in ôfstân hâlde. Mochten se dochs oanfalle, dan komme se derefter dat de stikels maklik loslitte fan 'e rêch fan 'e kjifstikelbaarch, mar troch wjerheakjes oan 'e puntige úteinen dreech út hûd te krijen binne as se dêr ienris ynstutsen binne. Sels as de stikels wol te ferwiderjen binne, kinne se noch in aaklike ûntstekking feroarsaakje trochdat kjifstikelbargen gauris yn har eigen kjitte omrôlje.

## Klassifikaasje
Echte kjifstikelbargen

De **echte kjifstikelbargen** (wittenskiplike namme: *Hystrix*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*) en de famylje fan 'e kjifstikelbargen fan de Alde Wrâld (*Hystricidae*). 

Ta dizze taksonomyske groep hearre 8 soarten kjifstikelbargen, dy't foarkomme yn hast hiel Afrika, yn dielen fan Súd-Jeropa en yn Aazje op it Yndyske subkontinint, yn súdlik Sina, op it skiereilân Malakka en op 'e Yndyske Arsjipel oant Floares yn it súdeasten en de Filipinen yn it noardeasten. De bekendste fan 'e echte kjifstikelbargen is de gewoane kjifstikelbaarch of Afrikaanske kjifstikelbaarch (*Hystrix cristata* of *Hystrix galeata*), de iennichste soarte dy't (behalven yn Afrika) ek yn Súd-Jeropa libbet.

## Soarten
### Libbene soarten

### Fossile soarten
Der binne ek ferskate fossile soarten opnommen yn dit skaai, wêrûnder:
* lytse kjifstikelbaarch (*Hystrix parvae*) †
* oerkjifstikelbaarch (*Hystrix primigenia*) †
* reuzekjifstikelbaarch (*Hystrix refossa*) †
Kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld

De **kjifstikelbargen fan de [[Nije Wrâld]]** (wittenskiplike namme: *Erethizontidae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*) en de boppefamylje fan 'e kjifstikelbargen fan de Nije Wrâld (*Erethizontoidea*). Ta dizze taksonomyske groep hearre 19 libbene soarten kjifstikelbargen, dy't op ien nei allegear foarkomme yn Súd-Amearika en/of Midden-Amearika. De útsûndering is de oerzon of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch (*Erethizon dorsatum*), de bekendste soarte, dy't yn Noard-Amearika libbet.

## Skaaimerken
Kjifstikelbargen fan 'e Nije Wrâld binne stevich boude bisten, mei in stompe, rûnige kop, in beweechlike snút en in pels dy't foar in grut part bestiet út grouwe, sylinderfoarmige of ôfplatte stikels, dy't tusken lange, sêfte hierren yn groeie. De kjifstikelbargen fan 'e Nije Wrâld fariëarrje yn grutte fan 'e lytse grypsturtkjifstikelbargen, dy't mar sa'n 30&nbsp;sm lang binne en 0,9&nbsp;kg weagje, oant de oerzon, dy't 86&nbsp;sm lang is en wol in gewicht fan 18&nbsp;kg berikke kin. Se binne it meast nachts aktyf, mar binne strikt nommen gjin nachtdieren, om't se oerdeis ek wol foar 't ljocht komme. Alle soarten kinne goed klimme, mar guon libje har hiele libben yn 'e beammen, wylst oaren har nêst op 'e grûn meitsje.

## Klassifikaasje
Kavia-eftigen (boppefamylje)

De **kavia-eftigen** (wittenskiplike namme: *Cavioidea*) foarmje in boppefamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*) en it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*). Ta dizze taksonomyske groep hearre û.m. soarten as de kavia, de mara, en de kapibara, it grutste kjifdier fan 'e wrâld. De boppefamylje fan 'e kavia-eftigen moat net betize wurde mei de famylje mei deselde namme, dy't der diel fan útmakket.

## Klassifikaasje
Kavia-eftigen

De **kavia-eftigen** (wittenskiplike namme: *Caviidae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*) en de lyknammige boppefamylje fan 'e kavia-eftigen (*Cavioidea*). 

Ta dizze taksonomyske groep hearre in stik as 20 libbene soarten, dy't allegear foarkomme yn Súd-Amearika en/of Midden-Amearika. Kwa biotoop ferskille dizze bisten fan mei strewellen begroeid woastynlân oant tropysk reinwâld en fan healiepen flakte oant berchlân. De bekendste soarte is de kavia, dy't in protte as húsdier holden wurdt. Op it mêd fan grutte rinne se útinoar fan 'e dwerchkavia's, dy't mar in sintimeter as 20 mjitte, oant de kapibara, it grutste kjifdier fan 'e wrâld, dat wol 1.34&nbsp;m lang en 66&nbsp;kg swier wurde kin.

## Klassifikaasje
Echte kavia's

De **echte kavia's** (wittenskiplike namme: *Caviinae*) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*), de boppefamylje fan 'e kavia-eftigen (*Cavioidea*) en de famylje fan 'e kavia-eftigen (*Caviidae*).

Ta dizze taksonomyske groep hearre in stik as 15 libbene soarten, dy't allegear foarkomme yn Súd-Amearika. De bekendste soarte is de gewoane kavia of hûskavia, dy't in protte as húsdier holden wurdt. Der binne trije skaaien. Resint DNA-ûndersyk liket út te wizen dat dêrfan de dwerchkavia's (*Microcavia*) en de kavia's (*Cavia*) nauwer mei-inoar besibbe binne as dat hja mei de gieltoskkavia's (*Galea*) besibbe binne.

## Klassifikaasje
Kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld

De **kjifstikelbaarchdieren fan de [[Nije Wrâld]]** (wittenskiplike namme: *Caviomorpha*) foarmje in lytsskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*) en it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*). Ta dizze taksonomyske groep hearre û.m. soarten as de kavia, de tsjintsjilla, de oerzon (of Noardamerikaanske beamkjifstikelbaarch), de as eksoat ek yn Nederlân foarkommende beverrôt, en de kapibara, it grutste kjifdier fan 'e wrâld. De kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld binne yn it ferline in hoartsje bûten it skift fan 'e kjifdieren pleatst, mar wurde no rûnom erkend as ûnderdiel derfan.

## Fersprieding en ûntwikkeling
De kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld komme op ien soarte nei (de oerzon, út Noard-Amearika) útslutend foar yn Súd- en Midden-Amearika. De ierst bekende fossilen fan kjifdieren yn Súd-Amearika datearje út it lette Eoseen. Tsjin it lette Oligoseen hiene alle wichtige famyljes fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld har ûntwikkele. Mei't Súd-Amearika yn dy tiid oan alle kanten troch seeën omjûn wie, is it net alhiel dúdlik hoe't kjifdieren dêre bedarre binne. De measte teoryen dy't datoangeande troch saakkundigen op 't aljemint brocht binne, geane derfan út dat se op flotten fan mangrove of oar driuwhout de (doe folle smellere) Atlantyske Oseaan oerstutsen wêze moatte út Afrika wei. Sokke teoryen wurde ûnderstipe troch de oerienkomsten yn molekulêr materiaal fan 'e ierste kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld en de âldere groepen kjifstikelbaarcheftigen út Afrika. De oerzon soe dan letter út Súd-Amearika oer de Middenamerikaanske lânbrêge oerstutsen wêze nei Noard-Amearika.

De wichtichste alternative teory wol hawwe dat de foarâlden fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan 'e Nije Wrâld har yn Aazje ûntjûn hawwe. Se soene (krekt as letter de minske) yn in iistiid oer de lânbrêge troch de Beringstrjitte Noard-Amearika berikt hawwe en dêrwei meitiid nei Súd-Amearika ta ôfsakke wêze. Neffens dizze teory soe de oerzon dus net in lettere kolonisaasje, mar in restant fan 'e oarspronklike fersprieding fertsjintwurdigje. Yn Laos is frij resint noch in nije kjifdieresoarte ûntdutsen, de Laotiaanske rotsrôt, dy't ta de lang as útstoarn beskôge famylje fan 'e *[[Diatomyidae]]* bliek te hearren. Hoewol't dit bist earst as in kjifstikelbaarchdier beskôge waard, hat neier ûndersyk útwiisd dat er dat dochs net is, al is er wol nau mei de kjifstikelbaarchdieren besibbe. Yn elts gefal smyt dizze ûntdekking wol in nij ljocht op 'e Aziatyske oarsprongsteory, mei de Laotiaanske rotsrôt de iennichste libbene kjifstikelbaarcheftige is, dy't yn syn fersprieding folslein ta Aazje beheind is. 

## Klassifikaasje
Afrikaanske kjifstikelbaarchdieren

De **Afrikaanske kjifstikelbaarchdieren** (wittenskiplike namme: *Phiomorpha*) foarmje in lytsskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*) en it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*). Ta dizze taksonomyske groep wurde ferskate libbene en útstoarne famyljes rekkene dy't folslein of foar in diel yn Afrika foarkomme. Dizze bisten fertsjintwurdigje ien fan 'e ierste kolonisaasjes fan it Afrikaanske kontinint troch kjifdieren. 

## Klassifikaasje
Mara's

De **mara's** (wittenskiplike namme: *Dolichotis*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*), de boppefamylje fan 'e kavia-eftigen (*Cavioidea*), de famylje fan 'e kavia-eftigen (*Caviidae*) en de lyknammige ûnderfamylje fan 'e mara's (*Dolichotinae*). Ta dizze taksonomyske groep hearre 2 libbene soarten fan frijwat op hazzen lykjende kjifdieren, wêrfan't de iene foarkomt op 'e Gran Chaco fan Paraguay en súdlik Brazylje, wylst de oare lânseigen is op 'e pampa's fan Argentynsk Patagoanje.

## Soarten
Kapibara's en moko's

De **kapibara's en moko's** (wittenskiplike namme: *Hydrochoerinae*) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*), de boppefamylje fan 'e kavia-eftigen (*Cavioidea*) en de famylje fan 'e kavia-eftigen (*Caviidae*).

Ta dizze taksonomyske groep hearre 4 libbene soarten, dy't allegear foarkomme yn Súd- en/of Midden-Amearika. Se wurde ûnderferdield yn 2 libbene skaaien, fan 'e kapibara's (*Hydrochoerus*) en de moko's (*Kerodon*). De bekendste soarte is de (gewoane) kapibara (*Hydrochoerus hydrochaeris*), dat de grutste kjifdieresoarte fan 'e wrâld is, mei in lingte fan 1.34&nbsp;m lang en in gewicht fan wol 66&nbsp;kg.

## Klassifikaasje
Kapibara's

De **kapibara's** (wittenskiplike namme: *Hydrochoerus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*), de boppefamylje fan 'e kavia-eftigen (*Cavioidea*), de famylje fan 'e kavia-eftigen (*Caviidae*) en de ûnderfamylje fan 'e kapibara's en moko's (*Hydrochoerinae*).

De wittenskiplike namme fan dit skaai komt fan it Grykske ὕδωρ, *hýdor* ("wetter") en χοίρος, *choíros* ("baarch"), en soe dus oerset wurde kinne as "wetterbaarch".

## Besskriuwing
Ta dizze taksonomyske groep hearre 2 libbene en ien útstoarne soarte. De bekendste dêrfan is de (gewoane) kapibara (*Hydrochoerus hydrochaeris*) út Súd-Amearika, dat de grutste kjifdieresoarte fan 'e wrâld is, mei in lingte fan 1.34&nbsp;m lang en in gewicht fan wol 66&nbsp;kg. De lytse kapibara (*Hydrochoerus isthmius*), út Kolombia en Panama, waard pas yn 1991 as in selsstannige soarte erkend. De útstoarne Grenadakapibara (*Hydrochoerus gaylordi*) wie in soarte dy't yn syn fersprieding beheind wie ta it Karibyske eilân Grenada.

## Soarten
Beverrotten

De **beverrotten** (wittenskiplike namme: *Myocastoridae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*), it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*) en de boppefamylje fan 'e skynrôteftigen (*Octodontoidea*). Ta dizze taksonomyske groep hearre in grut tal ûtstoarne en mar ien libbene soarte, de beverrôt (*Myocastor coypus*). Fan oarsprong komme de beverrotten inkeld yn Súd-Amearika foar, mar de beverrôt hat him as eksoat oer grutte dielen fan 'e rest fan 'e wrâld ferspraat, en komt tsjintwurdich ek yn Nederlân yn it wyld foar.

## Klassifikaasje
Tsjintsjilla-eftigen

De **tsjintsjilla-eftigen** (wittenskiplike namme: *Chinchilloidea*) foarmje in boppefamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e kjifstikelbaarcheftigen (*Hystricomorpha*), it tuskenskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren (*Hystricognathi*) en it lytsskift fan 'e kjifstikelbaarchdieren fan de Nije Wrâld (*Caviomorpha*). Ta dizze taksonomyske groep heart û.m. de tsjintsjilla, in bist dat in protte as pelsdier holden wurdt, ek wol yn Nederlân.

## Klassifikaasje