open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bûnte kat

In **bûnte kat** is in kat (*Felis catus*) dy't twakleurich is. Almeast giet it om in swartbûnte kat, mei ûnderskate kleurflakken yn swart en wyt. In swarte kat is in kat dy't hielendal swart is. Yn 'e folksmûle sprekt men ek fan in swarte kat as sa'n bist foar it meastepart swart is, mei bgl. ien wyt poatsje, in wite punt oan 'e sturt of in wite bef op 'e kiel. Mar strikt nommen binne dat bûnte katten. 

## Kleurfarianten
Der binne rûchwei fiif ûnderskate kleurfarianten fan swartbûnte katten. De Vankat, dy't neamd is nei de stêd Van yn eastlik Turkije, is hast hielendal wyt, op in swarte sturt en swarte earen of in swart plak op 'e kop nei. De harlekyn is ek foar it meastepart wyt, mar hat behalven in swarte sturt en swarte plakjes op 'e kop ek swarte plakken op dielen fan it liif. Dan is der de echte bûnte kat, dy't likernôch likefolle wyt as swart hat. De smokingkat is ferneamd nei de smoking, it swarte manljuspak mei dêrûnder ornaris in wyt oerhimd. Krektsa hat de smokingkat in swarte rêch en siden, mar in wite bealch (en faak ek in wyt befke en/of in wite snút). De medaljonkat, ta einbeslút, is hast hielendal swart, útsein in wite bef, krekt as draacht er in medaljon om 'e hals.

Behalven swartbûnte katten binne der ek readbûnte katten.

## Galery

File:Bi-color_cat_with_a_harlequin_pattern_coat.jpg|in harlekyn
File:George,_a_perfect_example_of_a_tuxedo_cat.jpg|in smokingkat
File:Photograph_of_Socks_the_Cat-_07-13-1994_(6461517483).jpg|Socks (1989–2009), de bûnte kat fan Chelsea Clinton, wenne fan 1993 oant 2001 yn it Wite Hûs
File:Orange and white tabby cat with the impressive tail-Hisashi-01.jpg|in readbûnte kat
File:Frozen between fear and freedom.jpg|in bûnte kat yn 'e beam


## Sjoch ek
*Maltezer kat
*puntkat
*sipertse kat
*skyldpodkat
*swarte kat
*trijekleur (kat)
Claudette Colvin

**Claudette Colvin** (Birmingham (Alabama), 5 septimber 1939 – Teksas, 13 jannewaris 2026) wie in pionier fan de Afro-Amerikaanske boargerrjochtebeweging.

Op 2 maart 1955 wie de fyftjin jier âlde Claudette de earste persoan dy't arrestearre waard om't se yn in bus yn Montgomery (Alabama) wegere har plak ôf te stean oan in blanke. Yn de steat Alabama gou yn dy tiid noch in wetlike rassesegregaasje en Afro-Amerikanen moasten dêrneffens efter yn de bus plaknimme. Dat ynsidint fûn sa'n njoggen moannen earder plak as it mear bekende ynsidint mei Rosa Parks.

De National Association for the Advancement of Colored People besleat har kasus lykwols net te brûken op basis fan de doe populêre respektabiliteitspolityk. Colvin wie jong, net troud en it die bliken dat se koart nei it ynsidint yn ferwachting wie. Sa't se yn lettere ynterviews sizze soe, waard har sein dat "Se gjin swiere jongfaam brûke woene, omdat it kontroversjeel wêze soe en dat minsken dan mear prate soene oer it swier wêzen as de busboykot."

Claudette Colvin ferstoar op 13 jannewaris 2026 yn 'e âldens fan 86 jier
Combourg

**Combourg** is in gemeente yn it Frânske departemint Ille-et-Vilaine yn 'e regio Bretanje. De gemeente makket diel út fan it arrondissemint Saint-Malo. 

## Skiednis
Combourg is in âlde gemeente yn Bretanje mei spoaren fan bewenning sûnt de iere midsiuwen. De omjouwing leit tusken Rennes en Saint-Malo en lei eartiids yn it grinsgebiet tusken ferskillende machtssintra. Yn 'e midsiuwen hearde Combourg ta it grinsgebiet fan it ûnôfhinklike hartochdom Bretanje. Dat bleau sa oant Bretanje yn 1532 formeel ûnderdiel fan it keninkryk Frankryk waard. 

It plak krige ynternasjonale bekendheid mei't François-René de Chateaubriand (1768-1848), ien fan 'e grûnlizzers fan 'e Frânske romantyk, syn jongerein trochbrocht yn it kastiel fan Combourg: yn syn "Mémoires d’outre-tombe" beskreau er it kastiel, de mar en de omkriten. It kastiel waard yn 'e Frânske Revolúsje plondere en foar in part ferneatige en de famylje Chateaubriand waard ûnteigene. François-René sels flechte it lân út en libbe in skoft yn ballingskip. Syn broer, skoansuster en skoanmem belânen yn Parys ûnder de guillotine. 

It kastiel waard yn 'e rin fan 'e 19e iuw yn neogoatyske styl troch it neiteam fan 'e famylje restaurearre. De restauraasje is ynspirearre troch de midsiuwske arsjitektuer-idealen en restauraasje fan Viollet-le-Duc.

## It besjen wurdich
It hjoeddeiske Combourg hat in histoarysk sintrum mei 16e-iuwske gebouwen, fakwurkhûzen en in tsjerke. It doarp is erkend as as "Petite Cité de Caractère" fanwegen syn erfgoed.
* 
* It midsiuwske kastiel oan 'e mar oerhearsket it doarp.
* De Us-Leaffrouwetsjerke (Notre-Dame) is in monumintale neogoatyske parochytsjerke mei moai glês-yn-leadwurk. 
* Yn it histoaryske sintrum binne 16e-iuwske fakwurkhûzen te sjen. ien fan é opmerklike gebouwen is it Maison de la Lanterne
* Noardlik fan Combourg leit *Le Labyrinthe du Petit Prince*.

## Ofbylden

Combourg 20220403 32.jpg|Us-Leaffrouwetsjerke. 
Combourg 20220403 20.jpg|Maison de la Lanterne.
Grandtremaudan.jpg|Manoir du Grand Trémaudan.
Kastiel fan Combourg

It **kastiel fan Combourg**  is in kastiel yn Combourg yn 'e Frânske regio Bretanje. 

## Skiednis
De bou fan it kastiel begûn om 1025 hinne as in fêsting op in heuvel oan it Lac Tranquille yn opdracht fan Guinguené, aartsbikop fan Dol, foar syn broer Rivallon, de earste hear fan Combourg.

Fan 'e 12e oant de 15e iuw waard it kastiel útwreide mei ferskate tuorren en ferdigeningswurken. It kastiel hie as doel de lânsgrinzen fan Bretanje te beskermjen en de ûnôfhinkliens fan it hartochdom te ferdigenjen tsjin Normandje en letter Frankryk,  

Yn 1761 kocht René-Auguste de Chateaubriand (1718-1786) it kastiel oan. Syn soan François-René de Chateaubriand (1768-1848) brocht dêr syn jongerein troch en waard letter in ynternasjonaal bekende skriuwer. Yn syn "Mémoires d’outre-tombe" beskreau er it kastiel.  

It kastiel waard yn 'e tiid fan 'e Frânske Revolúsje plondere, yn 'e brân stutsen en der folge ûnteigening, sadat it foar in skoft leech kaam te stean. René-Auguste de Chateaubriand ferstoar trije jier foar it útbrekken fan 'e revolúsje, mar syn djip-katolike frou Apolline de Bédée (1726-1798) waard finzen set en nei de fal fan Robespierre (1794) wer frijlitten. Har soan François-René de Chateaubriand flechte nei it bûtenlân en har âldste soan Jean-Baptiste belâne tegearre mei syn frou en oare leden fan syn skoanfamylje yn Parys ûnder de guillotine.

It teheistere kastiel waard yn 1796 oan 'e ferearme famylje weromjûn, mar koe net mear bewenne wurde en dat soe sa noch in skoft bliuwe. De erfgenaam fan 'e yn 'e Terreur eksekutearre Jean-Baptiste, Louis Geoffroy (1790-1873), wie doe mar sân jier âld. Hy waard grut brocht troch in omke yn Verneuil en besocht it kastiel wol, mar wenne der nea. In seal fan it kastiel waard iepensteld om dêr ûnderwiis te jaan oan bern fan Combourg.   

Troch it boek "Mémoires d'outre-tombe" fan François-René de Chateaubriand krige it kastiel in soad bekendheid. Geoffroy de Chateaubriand (1828-1889), in pakesizzer fan Jean-Baptiste, sette yn 'e jierren 1875-1876 útein mei in grutte restauraasje fan it kastiel yn neogoatyske styl. De restauraasje waard útfierd troch Ernest Thrile dy't him bynfloedzje liet troch de styl fan Eugène Viollet-le-Duc. Sûnt bleau it kastiel yn it besit fan 'e famylje.

## Beskriuwing
It kastiel bestiet út fjouwer foarse boudielen mei kantelen en tuorren om in rjochthoekige binnenhôf. Om it kastiel lei in Ingelske tún fan likernôch 25 hektare.  Yn it kastiel binne keamers en meubilêr te sjen fan 'e eardere aadlike besitters fan it kastiel.   

## Iepenstelling
It kastiel is iepen foar publyk, mar net it hiele jier troch.
Fjildfrankolinen

De  **fjildfrankolinen** (wittenskiplike namme: *Campocolinus*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*).  Oant sawat 2020 waarden de soarten fan dit skaai opnommen yn it skaai *Francolinus*.
## Fersprieding
De trije soarten fan ‘e fjildfrankolinen libje yn Afrika.
## Soarten
Sophie's Choice

***Sophie's Choice*** (Ingelsk, "Sophie's kar") is in roman fan de skriuwer William Styron út de Feriene Steaten, útbrocht by Random House in 1979. It boek is lykwols nea oerset yn it Frysk. De titel fan it boek ferwiist nei in kar dy't de haadfiguer meitsje moat, mar krekt hokfoar kar hinget ôf fan wat neffens de lêzer it wichtichste punt yn it ferhaal is.

## Ynhâld
It ferhaal folget Stingo út it suden fan de Feriene Steaten, dy't yn de kunde komt mei de Poalske Sophie Zawistowska en har freon fan Joadsk komôf Nathan Landau. Stingo rekket fereale op Sophie, en geandewei fernimt er dat Nathan net goed by de holle is (net ien dy't it wit, mar hy is oanhelle mei skizofreny). Hy hellet Sofie oer en gean mei him mei nei it súden, mar nei't hja him harren skiednis út it kamp ferteld hat, kiest hja derfoar en gean werom nei Nathan.

## Wurdearring
Sophie's Choice waard bot priizge in de resinsjes by publikaasje en waard as in masterwurk beskôge. Yn 1980 krige Styron de National Book Award for Fiction foar syn wurk. De roman wie ek in kommersjeel súkses, en ferskynde heech op 'e bestsellerlisten, nettsjinsteande (of miskien foar in part fanwegen) de iepenhertige beskriuwing fan ferskate seksuele sênes, dy't as kontroversjeel beskôge waarden, benammen yn 'e Feriene Steaten.

It lettere súkses fan 'e filmadaptaasje fermindere de literêre wurdearring foar it boek wat, mar hjoed-de-dei wurdt it troch in protte lju beskôge as ien fan 'e hichtepunten fan 'e literatuer fan 'e tweintichste iuw. *Sophie's Choice* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Patriisfrankolinen

De  **patriisfrankolinen** (wittenskiplike namme: *Pternistis*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*).  
## Taksonomy
De patriisfrankolinen waarden ek wol yn it skaai fan 'e frankolinen (*Francolinus*) yndield. Lykwols, sûnt sawat 2020 is der algemiene oerienkomst dat de 23 partiisfrankolinen it apart skaai foarmje  .  De patriisfrankolinen binne ek nauwer besibbe oan de kwartels (*Coturnix*) en stienpatrizen (*Alectoris*), ynstee fan oan de (echte) frankolinen.
## Fersprieding
Alle patriisfrankolinen libje yn Afrika. Mei útsûndering fan ien, de dûbelspoarfrankolyn, dy't ek yn Marokko foarkomt, libje se súdlik fan 'e Sahara.

## Soarten
Robert Jensen

**Robert Kjærby Jensen** (Foarburch, 12 april 1973 - 12 jannewaris 2026) wie in Nederlânske radio-dj en telefyzjepresintator.

Jensen wie in soan fan Walther Kjærby, de vice-konsul fan de Deenske ambassade. Hy wie in broer fan radio-dj Frank Dane, dy't de namme Dane as pseudonym brûkt sadat it ferbân mei syn broer Robert minder gau lein wurdt. 

Jensen begûn syn karriêre by de radio. Earst by in lokale stjoerder en dêrnei by de regionale stjoerder Omroep West, mar al gau helle dj Alfred Lagarde him nei Radio Veronica. Fan 1995 ôf wie Jensen ek te sjen op telefyzje. Fan 2002 ôf hie er syn eigen programma JENSEN! op Yorin. Yn syn talkshow kamen net allinne bekende Nederlanners del; ek ynternasjonale stjerren as Shakira, Snoop Dogg, Enrique Iglesias en Jamie Oliver sieten op syn bank. Fan 2009 oant 2011 wie syn programma te sjen by RTL 5. Foar dy stjoerder makke hy ek oare programma's. 
Jensen wie tige rûch yn de mûle en soarge somtiden foar kommoasje as it gie om útspraken oer bekende Nederlanners.

Robert Jensen ferstoar op 12 jannewaris 2026 yn 'e âldens fan 52 jier ta gefolch fan in hertstilstân.
Frank Dane

**Frank Kjærby Jensen** (De Haach, 8 septimber 1981) better bekend ûnder it pseudonym **Frank Dane**, is in Nederlânske radio-dj en telefyzjepresintator. 

## Biografy
Dane is in soan fan Walther Kjærby, de vice-konsul fan de Deenske ambassade. Hy is in broer fan fan de yn 2026 ferstoarne presintator Robert Jensen, Frank brûkt namme Dane as pseudonym sadat it ferbân mei syn broer Robert minder gau lein wurdt. De namme Dane is in ferwizing nei harren Deenske eftergrûn.

Nei syn tiid by de lokale omrop stapte Dane oer nei Radio 538, dêr't er oant 16 jannewaris 2004 in nachtprogramma presintearre fan 00:00 oant 03:00 oere. Ek wie er fêste sidekick fan Niels Hoogland yn it begjin fan de jûn. 

Begjin 2004 stapte Dane oer nei Yorin FM, yn jannewaris 2006 waard Yorin FM ferkocht oan SBS. Dêr stapte Dane op oer nei Slam!FM. Dêr presintearre er fan 3 april 2006 ôf op wurkdagen it moarnsprogramma. Fan 6 augustus 2007 ôf wie Dane werom by Radio 538, om dêrnei yn july 2010 oer te stappen nei 3FM. Hy presintearre dêr foar BNN yn it wykein it moarnsprogramma.

Op snein 10 juny 2012 presintearre hy syn radioprogramma op 3FM folslein yn it Deensk. Dat wie it gefolch fan in belofte dy't, as Denemarken winne soe fan Nederlân op it Europeesk Kampioenskip Fuotbal 2012, hy de oare moarns de moarnsshow folslein yn it Deensk presintearje soe. Denemarken wûn mei 0-1 fan Nederlân en sa presintearre er dy sneintemoarn fjouwer oeren lang yn de Deenske taal.

Mei yngong fan 1 augustus 2012 gie der wer nei Radio 538. Yn 2022 waard bekend dat Dane de middeishow op Radio 538 presintearje soe.

Op 18 maaie 2016 presintearre Dane foar it earst RTL Boulevard as ynfaller foar Winston Gerschtanosinen. Oant mids 2018 is Dane geregeld de ferfangende presintator, ferslachjouwer of entertainment-saakkundige of sidekick yn itselde programma. Yn it neijier fan 2024 wie Dane te sjen as ien fan de presintatoaren fan it SBS 6-programma De beste wensen. Dane is sûnt simmer 2016 de voice-over fan RTL 5 en SBS 6, mar ek foar reklameboadskippen en oare programma's.
Potinus fan Lyon

**Potinus fan Lyon** wie de earste biskop fan Lyon en ek de earste biskop fan Galje. Hy waard om 85 nei Kristus hinne bern en ferstoar yn it jier 177 de martlerdea.

## Libben
Neffens de letter oerlevering soe Potinus ôfkomstich wêze út Lyts-Aazje, mooglik út de omkriten fan Smyrna, Neffens dy tradysje waard Potinus troch Polykarpus nei Galje stjoerd om dêr de kristlike mienskip fuort te sterkjen. Hy soe yn it jier 150 nei Kristus yn it doetiidske Lugdunum, it hjoeddeiske Lyon, oankommen wêze. 

As earste biskop hie Potinus in grutte rol by de organisaasje fan 'e tsjerke yn Lyon, ien fan 'e âldste kristlike mienskippen yn it Romeinske Westen.  

Yn it jier 177 nei Kristus briek yn Lugdunum ûnder Markus Aurelius in slimme ferfolging tsjin kristenen út, dy't beskreaun wurdt yn 'e *Lettre des chrétiens de Vienne et de Lyon* — in ferslach fan tsjûgen dat Eusebius fan Caesarea letter optekene yn syn *Historia Ecclesiastica*. Dy brief is de âldste tsjûgenis fan it kristendom yn wat letter Frankryk neamd wurde soe.

De brief beskriuwt dat minsken út harren hûzen ferdreaun en ferfolge waarden as sy fan it kristlike leauwe tsjûgen. In soad waarden finzen nommen, martele en foar it rjocht brocht. Guon waarden deade yn 'e arena en as se Romeinsk wienen waarden se ûnthalze.

Ek Potinus waard oppakt en as heechbejaarde lieder fan 'e mienskip (doe al goed 90 jier âld) waard er troch de kliber folk slein en dêrnei yn 'e finzenis smiten. Hy ferstoar al gau dêrnei oan syn mishanneling en ferwûnings yn 'e finzenis. Dat barde op 2 juny, de dei dat Potinus en de martlers fan Lyon hjoed-de-dei betocht wurde.

## Ferearing
Potinus wurdt as hillige en martler fereare yn sawol de Roomsk-Katolike Tsjerke as yn 'e Eastersk-otterdokse tradysje. Syn feestdei is 2 juny, deselde dei wêrop't ek de oare martlers fan Lyon betocht wurde lykas Sint-Blandina, dy't ek in grutte rol yn 'e brief spilet.    Sint-Blandina wurdt yn 'e Easterske otterdoksy somtiden ek apart betocht, lykas 25 july.  

Yn 'e midsiuwen waard yn Lyon in feest fierd mei de namme *Fête des Merveilles*, dat ferbûn wie mei de fiering fan 'e martlers. Dy tradysje gie fan 'e 9e oant de 14e iuw en bestie û.o út prosesjes. De hege kosten fan it feest yn in tiid fan oarloch, hongersneed en politike konflikten wie de reden dat it feest sûnt 1394 net mear fierd waard.

## Reliken
Neffens âlde boarnen binne de martlers ferbaarnd en de jiske waard yn 'e Rône smiten, sadat der gjin reliken mear binne. Yn Lyon wurdt yn in âld kleasterkompleks in ûndergrûnske romte presintearre as de finzenis fan Potinus en der binne 19e iuwske mozaïken dy't it ferhaal fan 'e martlers ferbyldzje.   

Fan guon martlers út dy tiid binne letter wol fragminten of stikjes bonke as reliken presintearre. Fan Sint-Blandina wurdt bygelyks in relyk bewarre yn 'e tsjerke fan Saint-Leu yn Amiens.

## Ikonografy
Potinus hâldt faak in lytse frou mei bern yn 'e hân. Dy foarstelling wurdt faak assosjearre mei de yntroduksje troch Potinus fan 'e Marijedevoasje yn Lyon.  Potinus sels wurdt as biskop mei kromstêf ôfbylde.
Wjirchslang

In **wjirchslang** of **wurchslang** is in reptyl út it ûnderskift fan 'e slangen (*Serpentes*) dat syn proaien deadet troch syn eigen lichem om it lichem fan 'e proai hinne te wuoljen en dan hieltyd stiver ta te knipen. Hoewol't guon soarten gifslangen dizze metoade as in ekstra technyk ynsette, binne wjirchslangen oer it algemien grutte slangen dy't net giftich binne. Yn taksonomysk opsjoch hearre se ta de rangleaze klade fan 'e âlde slangen (*Henophidia*). De bekendste wjirchslangen binne de soarten út 'e boppefamyljes fan 'e boä-eftigen (*Booidea*) en de pytoneftigen (*Pythonoidea*).

## Proseduere
Wjirchslangen binne net de fluchste jagers, dat by in folute efterfolging helje se de measte proaien net by. Dêrom moatte har proai oer it mad komme út in mûklaach wei. As dat ienris slagge is, wuollet de slang syn lichem om dat fan syn proai hinne. Dêrby is it fan krúsjaal belang dat er de romp omwuollet, want fan it ôfknipen fan inkeld in skonk of in earm giet de proai net gau dea. De slang wikkelet him ferskate kearen om 'e romp fan 'e proai hinne, en eltse kear dat de proai útazemet, lûkt er himsels in bytsje strakker. De slang hâldt goed de hertslach fan syn proai yn 'e gaten, mei't er him net loslitte wol ear't er goed dea is. Pas dan lit er de proai gean en ferslynt er him yn syn gehiel. Op dat stuit is er kwetsber foar in oanfal fan in oar rôfdier.

## Bysûnderheden
Neffens de folkloare soene wjirchslangen har proai sa strak omklamje dat se him de bonken stikken knipe. Dat is oer it algemien net wier, hoewol't grutte wjirchslangen, lykas de anakonda (*Eunectes murinus*) út Súd-Amearika, soms yndie ien of mear brutsen bonken feroarsaakje (benammen ribben). Ek soene wjirchslangen har slachtoffers wjirgje (dêrfandinne de namme), mar dat strykt likemin mei de wurklikheid. Proaien fan wjirchslangen komme net om trochdat se gjin siken mear krije kinne, mar troch dat de bloedsomrin sa ôfknypt is dat it bloed (mei de ûnmisbere soerstof) wichtige organen, lykas it hert en de harsens, net mear berikke kin. Beide kearen is it winliken in foarm fan ferstikking. De slang feroarsaket bewusteleazens by syn proai, dy't hiel fluch dêrnei folge wurdt troch in hertstilstân en it ferstjerren. 

Ferskate wjirchslangen knipe ta mei in druk dy't heger is as eins ferlet fan is om in hertstilstân tewei te bringen. Dy druk feroarsaket bliedings yn 'e mûle en de noas en behinderet ek it tinkproses trochdat der gâns (soerstofearm) bloed nei de harsens ta treaun wurdt. It direkte effekt fan 'e druk op 'e bloedsomrin is dat de bloeddruk yn 'e ieren tanimt, mar yn 'e slachieren ôfnimt. It hert is net sterkernôch om tsjin 'e druk yn te pompen en it bloed hâldt op mei floeien. Organen mei in heech metabolisme, lykas de harsens, de lever en it hert, hâlde dêrtroch op mei funksjonearjen. Der bestiet dokumintearre bewiis dat de jachtmetoade fan wjirchslangen by kâldbloedige bisten (hagedissen en oare slangen) minder goed wurket as by waarmbloedigen. Sa is waarnommen hoe't in boä konstriktor (*Boa constrictor*) ris in swarte leguaan (*Ctenosaura*&nbsp;sp.) oanfoel en in oere lang besocht om dy te ferstikken, mar de leguaan oerlibbe it.

## Sjoch ek
*gifslang
Kraachwilster

De **kraachwilster** (*Anarhynchus collaris*, synonym: *Charadrius collaris*) is in fûgel yn it skaai dûkelmantsjes (Anarhynchus) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Beskriuwing
De kraachwilster is in lytse, knobske wilster fan sa'n 17 oant 18 sm. De boppedielen fan 'e fûgel binne ljocht griisbrún, ûnder is it fûgeltsje wyt. De fûgel hat in swarte boarstbân, dy't smeller en minder kontrastryk is as by guon oare soarten fan it skaai. De kop hat in wite foarholle mei in donkere bân tusken de snaffel en it each en in swart plak boppe de wite foarholle. De snaffel is swart en de poaten binne fleiskleurich. Nettsjinsteande de namme hat er gjin kraach om 'e nekke. 

Twa soarten fan it skaai yn it ferspriedingsgebiet ha in soad fan 'e kraachwilster. It sniedûkelmantsje is likernôch like grut, mar ljochter mei donkere poaten en hat nea in folsleine boarstbân en de Amerikaanske bûnte wilster is grutter, hat in tsjokkere snaffel en in ljochte kraach; frjemd genôch is it krekt is ûntbrekken fan in ljochte kraach dat de fûgel syn namme jout.   

## Fersprieding
De soarte libbet oan kusten en iggen fan rivieren tusken Sintraal-Meksiko en Sily en Argentynje.

## Hâlden en dragen
De fûgel is benammen in stânfûgel, alhoewol't der wat bewiis is dat er ôfhinklik fan it seizoen wat bewegingen makket. De fûgel yt ynsekten en oare wringeleazen, dy't er op de foar it skaai karakteristike wize - fluch rinne en dan stoppe - siket. Yn ferlikening mei oare soarten fan it skaai komt er selden yn gruttere groepen foar.

It briedseizoen fan 'e fûgel ferskilt geografysk: fan novimber oant desimber yn westlik Meksiko, maart-juny yn Kosta Rika, jannewaris yn Fenezuëla en maart yn 'e leechlannen fan Ekwador. Hy nêstelet op 'e grûn yn in holte oan kusten, iggen fan rivieren, op eilannen of yn it binnenlân, faak tichteby lege fegetaasje lykas gerspollen. De fûgel leit twa bleekêzje aaikes mei brune plakjes. Lykas in soad soarten fan it skaai besykje âlden potinsjele rôfdieren by it nêst wei te lokken troch te dwaan as se ferwûne binne. 

## Status
Yn 2019 waard de populaasje op 50.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2020) klassifisearre. Oannommen wurdt dat de populaasje ôfnimt.
Maoarywilster

De **Maoarywilster** (*Anarhynchus obscurus*, synonimen *Charadrius obscurus*, *Pluviorhynchus obscurus*) is in fûgel út 'e famylje fan wilsterfûgels (*Charadriidae*). It is in tige bedrige fûgelsoarte, dy't allinnich yn Nij-Seelân foarkomt. BirdLife International behannelet de ûndersoarten *aquilonius* en *obscurus as aparte soarten.

== Ferskining ==
De 25 sm lange Maroarywilster hat in wite foarholle, wyteftige ûnderkant en in donkere streek ûnder it each mei dêrboppe in ljochte wynbraustreek. De snaffel is swart en relatyf foars, de poatsjes binne griis. 



De Noardlike Maoarywilster is lytser en lichter (± 146 g) en yn it briedkleed ljochter oranje. Foarmet mar in pear moannen groepen.<br> 
De Súdlike Maoarywilster is grutter en swierder (± 160 - 180g) en yn it briedkleed donkerder oranje en in donkerder kop. Foarmet it grutste part fan it jier groepen. 

== Fersprieding ==
De soarte is [[Endemisme|endemysk]] yn Nij-Seelân en wurdt yn twa [[ûndersoarte]]n ferdield:

* De 'noardelike ûndersoarte of de Noardlike Maoarywilster (*Anarhynchus obscurus aquilonius*) is in fûgel fan 'e sânstrannen oan 'e eastlike kust fan North Cape oant Cape Kidnappers fan it Noardereilân, en ek oan 'e westlike kust fan New Plymouth oant Port Waikato.
* De súdlike ûndersoarte of de Súdlike Maoarywilster  (*Anarhynchus obscurus obscurus'') briedt allinnich noch op fjilden en iepen heuveltoppen op Stewarteilân.

## Briedgedrach
Nêsten lizze yn in kûltsje yn it sân en de aaikes ha de kleur fan wiet sân. De twa oant trije aaikes wurde yn likernôch 28 dagen útbret. Se briede op sânbanken, strannen, skelpestrannen, yn dunen en by estuaria en mûningen fan rivieren. Sadree't de piken út it aai komme, rinne se op it strân om om sels iten te sykjen, dat bestiet út ynsekten, lytse fiskjes of krabkes. It duorret 6 oant 7 dagen foardat de piken fleane kinne. By't winter foarmet de soarte gruttere groepen.  

## Status
De Maoarywilster hat in beheind ferspriedingsgebiet. De populaasje fan 'e Noardlike Maoarywilster wurdt troch it Nij-Seelânske Department of Conservation op teminsten 2500 folwoeksen fûgels rûsd en dy populaasje hat neffens BirdLife in positive trend. De populaasje fan 'e Súdlike Maoarywilster skommelet neffens BirdLife tusken 60 oant 80 fûgels en hat in negative trend, wylst it Nij-Seelânske Department of Conservation in oantal fan 101 fûgels (april 2024) neamd. Bedrigingen fan 'e soarte binne stoarmen, ferlies fan biotoop, predaasje troch katten, ynfierde bisten, seefûgels en fersteuring troch minsken. In Maoarywilster kin by geunstige omstannichheden 20 oant 25 jier âld wurde, mar de libbensferwachting is troch de swiere predaasje sakke nei minder as 5 jier.
Alfred Lagarde

**Alfred van der Garde** (Grins, 2 april 1948 - De Haach, 1 jannewaris 1998) better bekend ûnder it pseudonym **Alfred Lagarde**, wie in Nederlânske radio-dj en telefyzjepresintator.

## Libbensrin
Lagarde begûn mei radio meitsjen yn maaie 1972 as diskjockey by de seestjoerder Radio Noordzee Ynternasjonaal. Noch foar't Radio Noordzee Ynternasjonaal yn augustus 1974 ophold te bestean, wie er al oerstapt nei de publike omrop. Hy wurke by de VARA, dêr't er ûnder oare it hardrock en metalprogramma *Betonuur* (1974-1981) makke. Yn maaie 1982 sette er ôf nei Veronica. Syn wierskynlik bekendste radioprogramma wie Countdown Café, mei Kees Baars en Annette van Trigt. Nei't fuortgean Veronica it publike omropbestel mei yngong fan 1 septimber 1995, ferliet, wie Lagarde in pear jier te hearren op Kink FM. Al die er noch al de voice-over foar Veronica. 

Yn 1982 makke Lagarde ûnder de namme *Johnny Camaro* in humoristysk tinte cover fan it nûmer *Save the last dance for me* fan The Drifters, songen en praat mei in Surinaamsk aksint, yn 1988 die er dat noch in kearke oer mei *Don't Worry, Be Happy* fan Bobby McFerrin.

Alfred Lagarde ferstoar op 1 jannewaris 1998 yn 'e âldens fan 49 jier ta gefolch fan in oerhaal.
Kearkringfûgeleftigen

De **kearkringfûgeleftigen** (wittenskiplike namme: *Phaethontiformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*), de tuskenklasse fan 'e nijkakigen (*Neognathae*) en it boppeskift fan 'e nije fûgels (*Neoaves*).

De kearkringfûgels (wittenskiplike namme: *Phaethontidae*) foarmje de iennige libbene famylje yn it skift fan 'e kearkringfûgeleftigen. Dizze famylje befettet ek mar ien libben skaai fan echte kearkringfûgels (*Phaethon*), dat út trije soarten bestiet.

Kearkringfûgels binne elegante wite fûgels fan tropyske seeën, mei lange sintrale sturtfearen dy't efter har streame, en dy’t har passaazje in genede jouwe dy't mar in pear fûgels kinne oerienkomme.

## Famyljes, skaaien
Maatschappij voor Luchtvaart

***NV Maatschappij voor Luchtvaart*** is in eardere Nederlânske ûndernimming oprjochte yn 1911 troch Jacob Verwey en Barend Lugard, dy't ûnder de namme V.L.A.M. yn auto's hannelen.

## Skiednis
De ûndernimming wie oprjochte om de twa fleankampen te behearen dy't Verwey en Lugard yn 1910 opboud hiene yn Ede en op Soesterberg. It wie op fleankamp Ede, dêr't op 29 july 1910 de earste Nederlanner mei in motorisearre fleantúch boppe Nederlânsk grûngebiet fleach. Dy Nederlanner wie Johan Hilgers. (Yn 1908 makke Hendrik Schukking de earste sweefflecht op De Stompert by Soesterberg.)

Yn 1910 sette Verwey en Lugard mei in loftfarôfdieling útein mei as doel it bouwen fan Wright Flyers. Dêrfoar waard de hear Henri Alexandre Franchimont oanlutsen dy't al kontakten hie mei de bruorren Wright. Hy wie al fan 1909 ôf dwaande mei it meitsjen fan sa'n fleantúch. Nei in pear proefnimmingen waard dúdlik dat it fleantúch net fan de grûn kaam en waard Franchimont oan de kant set. Yn jannewaris 1911 waard de "NV Maatschappij voor Luchtvaart" offisjeel oprjochte mei Verwey as direkteur. Frits Koolhoven waard oanlutsen as direkteur eksploitaasje, Henri Wijnmalen direkteur ynstruksje en Hilgers swaaide de skepter oer de fabrikaazje. Op 14, 21 en 25 maaie waarden der in grutte fleandemonstraasjes hâlden boppe Soesterberg ta eare fan de iepening. Foar de demonstraasjes waard ek in spesjale tramline oanlein nei it stasjon fan Den Dolder. Nei dizze demonstraasjes, dêr't Wijnmalen en Koolhoven ek oan mei diene, setten beide manlju ôf nei Ingelân foar in selde demonstraasje. Nei in rampsillich ferrin fan dy demonstraasje rekken de kontakten tusken Wijnmalen/Koolhoven en Verwey yn de nederklits.

Wol waarden der twa typen fleantugen boud. De Farmankopy fan Koolhoven, letter de *[[Koolhoven Heidevogel|Heidevogel]]* neamd, mar destiids oanpriizge as it type "Holland". It oare type wie in oanpaste ferzje fan de Blériot XI troch Hilgers, dy waard it type *Verwey&Lugard* neamd.

Wijnmalen gie nei Frankryk, en Koolhoven folge justjes letter en naam stikem syn *Heidevogel* mei. Yn 1912 frege de *Maatschappij voor Luchtvaart* fallisemint oan. Soesterberg waard úteinlik oernaam troch de krekt oprjochte Luchtvaartafdeeling en Marinus van Meel begûn dêr oan syn 'Brikken'.
Harderwilster

De **harderwilster** (*Anarhynchus pecuarius*, synonimen: *Helenaegialus pecuarius*, *Charadrius pecuarius*) is in Afrikaansk fûgeltsje út it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De fûgel wurdt as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.

## Ferskining
 
De harderwilster is in lytse wilster fan 14 oant 16 sintimeter mei tige karakteristike kopmarkearingen yn it simmerkleed: in wite foarholle, nekke en kiel, in griisbrune kroan, in swarte eachstreek en in swart bân oer de kop. De ûnderside is oranjekleurich, wylst de fearkes fan 'e boppekant yn alle drachten kontrastryk binne. De soarte is yn it winterkleed dreger fan it dûkelmantsje te ûnderskieden, mar de harderwilster hat langere poaten as de lêste, dy't yn 'e flecht efter de sturt útstekke. Boppedat is de kraach, de wynbrauwen en it boarst dúdlik bêzje fan kleur.

## Fersprieding
De soarte komt yn 'e Nyldelling en fierder yn Afrika besuden de Sahara en op Madagaskar foar. De harderwilster is in swalker yn Europa.

## Hâlden en dragen
De fûgel komt foar op dridzige wetterkanten, flakke kusten en by fivers en lyksoartich habitat. It nêst leit fuort op 'e grûn en bestiet út in lyts, ûndjip kûltsje. De fûgel leit meastentiids twa aaien, dy't troch beide âlden yn 22 oant 28 dagen útbret wurde. Beide âlden soargje foar de jongen, dy't nei sawat 25 dagen útfleane. Under geunstige omstannichheden briedt de fûgel twaris yn it seizoen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt tocht dat de populaasje ôfnimt, mar noch net sa bot om de fûgel as bedrige te beskôgjen. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) neamt de soarte as net bedrige (Least Concern, 2025). in rûzing fan 2023 giet út fan in wrâldpopulaasje fan 101.000 oant 217.000 fûgels út.
Tibetaanske sânwilster

De **Tibetaanske sânwilster** (*Anarhynchus atrifrons*, protonym *Charadrius atrifrons*) is in fûgel út it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). Oant koartlyn waarden de Tibetaanske sânwilster en de Sibearyske sânwilster ûnder de namme Mongoalske wilster as fûgels fan 'e selde soarte behannele. De skaainamme waard yn 2024 yn *Anarhynchus* feroare.

## Ferskining
De fûgel hat donkere poaten, eagen en snaffel yn alle drachten. Simmerdeis binne de fearren griisbrún fan boppe en wyt fan ûnder. De boppekant fan 'e nekke en it boarst ha in reabrune tint. Utsein in swarte team fan 'e saffel nei it wang is it gesicht wyt oant de kiel. De fearren fan it wyfke binne fergelykber mei dy fan it mantsje, mar doffer fan kleur. Winterdeis is de fûgel te ferlykjen mei it dûkelmantsje, mar de Tibetaanske sânwilster is grutter en hat gjin wyt op 'e nekke en siden fan 'e sturt.

## Fersprieding
De Tibetaanske wilster briedt yn bercheftige gebieten fan 'e Tiensjan en de Pamir yn it westen oer it Tibetaanske Plato oant it eastlikste Tibet. De fûgel wurdt yn trije ûndersoarten mei de folgjende fersprieding ferdield:

* *atrifrons* – briedt op hege plato's en yn healwoastinen boppe de beamgrins yn it westlikste Tibet, lykas ek gebieten fan Ladakh yn noardwestlik Yndia.
* *pamirensis* – briedt yn it oangrinzgjende Tadzjikistan en Kirgyzje; oerwinteret yn Afrika en westlik Yndia.
* *schaeferi* – briedt fan Tibet en noardeastlik oant Qinghai yn sintraal Sina.

By't winter migrearret de Tibetaanske wilster nei in ferspriedingsgebiet fan Súdeast-Aazje westlik troch Yndia en it Midden-Easten oant eastlik Afrika. De eastlike populaasje (*schaeferi*) oerwinteret fan Súdeast-Aazje oant Java.

De fûgel is in tige seldsume dwaalgast yn Europa.

## Hâlden end dragen

De Tibetaanske sânwilster briedt lykas ek de Sibearyske sânwilster boppe de beamgrins yn bercheftige regio's oant 5.500 m yn 'e Himalaya. It habitat bestiet út dellingen mei mar in bytsje begroeiïng of tûndra- en steppegebieten by sompen of op fochtige grûn mei grint, stiennen of sân. Yn Sibearje briedt er ek oan kusten. It nêst is in yn 'e grûn groeven kûltsje.   

Winterdeis wurdt er allinnich oan sânstrannen, op waad of yn dunen waarnommen. Ut en troch is de fûgel ek yn mangrovesompen te sjen of foerazjearend op koraalriffen dy't boppe it wetter útstekke. By de migraasje kin er ek oan marren en rivieriggen of op kultiviearre lân sjoen wurde.

Yn 'e briedtiid yt de fûgel ynsekten lykas krobben, miggelarven en ek krabben. Winterdeis yt er ek weakdieren en seeboarstelwjirms.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt tocht dat er yn oantal ôfnimt, hoewol net sa bot om as bedrige te beskôgjen. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2023). De populaasje wurdt op 400.000 oant 480.000 folwoeksen fûgels rûsd.
Readboarstwilster

De **readboarstwilster** (*Zonibyx modestus*, synonym *Charadrius modestus*) is in fûgel út 'e famylje fan wilsterfûgels (*Charadriidae*)

## Ferskining

De readboarstwilster is in middelgrutte (19-22 sm) wilster mei in ûnderskiedend briedkleed. De fûgel hat in rustkleurich boarst, in wite búk en in swarte bân dertusken. De kop is kreas markearre mei in wite wynbraustreek, in swarte kroan en in griis gesicht. Bûten it briedseizoen is er kleurleazer mei griis en de swarte en rustbrune kleuren binne ferfongen troch brún.

## Fersprieding en systematyk
De fûgel briedt yn Tierra del Fuego en de Falklâneilannen en oerwinteret sa fier noardlik as súdeastlik Brazylje. Hy wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat er net ferdield is yn ûndersoarten.

De readboarstwilster wurdt tradisjoneel yn it skaai *Charadrius* set. Ut ferskate genetyske stúdzjes die lykwols bliken dat er mar fier besibbe is fan 'e oare soarten yn it skaai en ynstee dêrfan in sustersoarte is fan 'e ûnderskiedende diadeemwilster (*Phegornis mitchellii*). Clements et al. hawwe de soarte dêrom yn 2023 yn it monotypyske skaai *Zonibyx* set.

## Hâlden en dragen
Readboarstwilster briede ynlânsk op koart gerslân fan seenivo oant 2000 m. Hy yt ynsekten, larven, kreeften, weakdieren en planten lykas grienwier. De fûgel leit de aaien tusken oktober en novimber, selden yn jannewaris. It nêst leit folslein iepen. Súdlike briedfûgels lûke yn maart-april nei it noarden en komme werom yn augustus-septimber. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in ûnbekende ûntwikkeling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024). in rûzing út 2023 giet út fan in wrâldpopulaasje fan 88.700 oant 709.000 folwoeksen fûgels.
Readboarstwilsters

**Readboarstwilsters** (*Zonibyx*) foarmje in monotypysk fûgelskaai út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Soart
Diadeemwilster

De **diadeemwilster** (*Phegornis mitchelliiis*) is in fûgel yn it monotypyske skaai diadeemwilsters (*Phegornis*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

De diadeempiper is in lytse kompakte wilster fan 16,5 oant 19 sintimeter lang. De fûgel hat in swarte kop mei in wite streek boppe it each, in kastanjebrúne nekke, in wite kiel, in mei swart bandearre boarst en in wite búk. De wjukken binne relatyf koart. De fûgel hat yn ferlikening mei oare wilsters in lange en smelle snaffel, dy't mear tinken docht oan dy fan 'e grilken.
## Fesprieding
De fûgel wurdt yn heechlizzende sompen fan súdlik Perû oant westlik Argentynje en eastlik Sily oantroffen. Neffens DNA-stúdzjes is de soarte it meast besibbe oan 'e readboarstwilster. 

## Hâlden en dragen
De diadeemwilster briedt op grutte hichten fan 3.500 oant 5.000 meter boppe seenivo yn 'e saneamde puna-sône. Hy mei graach op wetterryk en moasich tûndragebiet wêze, lykas Distichia-sompen, mar is ek op grint of gers yn oerstreamingsflakten en by marren te finen. Hy leit twa oliifgrize aaikes mei swarte plakken tusken oktober en desimber yn Sily en yn jannewaris yn Bolivia. Nei it brieden migrearret er nei legere dielen oant sawat 2.000 meter boppe seenivo.

## Status
De diadeemwilster is in seldsume soarte mei in populaasje dy't rûsd wurdt op mar 1.500 oant 7.000 folwoeksen fûgels. Der wurdt ek tocht dat er yn oantal ôfnimt mei't it habitat fan 'e fûgel omset wurdt nei greide of troch turfwinning. It nochal ôfhandich lizzend ferspriedingsgebiet fan 'e soarte beskermet de fûgel nei alle gedachten tsjin in slimmere delgong. De IUCN kategorisearret de diadeemwilster op 'e Reade list as hast bedrige (*Near Threatened*, 2024).
Dûkelmantsjes

**Dûkelmantsjes**  (*Anarhynchus*) foarmje in fûgelskaai út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*)

It binne lytse oant middelgrutte waadfûgels mei in kompakt bealchje en in relatyf koarte nekke. De snaffel is koart, meastentiids rjocht en puntich, oanpast oan it pikken fan proaien fan 'e grûn. Yn ferhâlding ta it bealchje binne de poaten relatyf lang.  

It fearrekleed fan 'e soarten is faak brún, griis en sânkleurich mei kontrastearjende tekeningen lykas in boarstbân, in eachstreek of in masker. It winterkleed fan 'e soarten is faak ienfâldiger.

Se libje yn iepen lânskip sûnder hege begroeiïng lykas strannen, kustgebieten, waad, rivieriggen, gerslân en tûndra. Guon soarten komme ek yn drûge of rotseftige gebieten foar. In soad soarten yn it skaai binne echte trekfûgels, somtiden oer tige lange ôfstannen, mar der binne ek soarten dy't foar in part migrearje of stânfûgel binne.  

It iten fan 'e fûgels bestiet út ynsekten, wjirms, lytse kreefteftigen en weakdieren. Se ha in karakteristike wize fan foerazjearjen troch hurd te rinnen en ynienen koart te stoppen om in proai te pikken, hiel oars as in soad oare waadfûgels dy't stadiger en geandewei proaien pikke.

Dûkelmantsjes briede op 'e grûn yn in ûndjip kûltsje yn sân of tusken grint. De aaien binne bûnt en ha in goede kamûflaazje. Sawol mantsjes as wyfkes briede. Komme der rôfdieren by it nêst, dan ha dûkelmantsjes in opfallende wize om de predators by it nêst wei te lokken troch te dwaan lykas se ferwûne binne. Oer it generaal binne se skou en wachsum. Se ha relatyf hege, heldere ropkes, faak fluitsjend. 

De measte soarten stienen earder yn it skaai *Charadrius*, mar nei't bliken die dat dat skaai polyfyletysk wie, ferhûzen 23 soarten nei it oant doe monotypyske skaai *Anarhynchus*. Yn âldere literatuer falt de fûgel dêrom noch ûnder it skaai *Charadrius*.

## Soarten
Toerswellen

De **toerswellen** (wittenskiplike namme: *Apus*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e toerswelfûgels of gûlswelfûgels (*Apodidae*).
## Soarten
Cayennewilster

De **Cayennewilster** (*Hoploxypterus cayanus*) is in fûgel yn it monotypyske skaai Cayennewilsters (*Hoploxypterus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De namme fan 'e fûgel ferwiist nei Cayenne, in stêd yn Frânsk-Guyana dêr't de fûgel ek foarkomt.    

## Ferskining

De Cayennewilster hat in swart-wite tekening mei brúngrize wjukken, helderreade poaten en in reade eachring. Boppe op 'e rêch hat er in swarte tekening yn 'e  foarm fan in V. It is in middelgrutte fûgel fan likernôch 22 sm lang. De fûgel waard eartiids assosjearre mei ljippen, mar syn relatyf lytse formaat en syn oanwenst om hurd te rinnen en ynienen te stopjen om in proai te pikken makket fan him earder in wilster as in ljip.  

## Fersprieding
De Cayennewilster libbet oan sânige of dridzige iggen fan marren en rivieren yn it noardlike diel fan Súd-Amearika mei in ferspriedingsgebiet dat Brazylje, Bolivia, Paraguay, Perû, Kolombia, Ekwador, Fenezuëla, Guyana, Suriname en Frânsk-Guyana beslacht. 

Der is net in soad bekend oer syn trek, mar de fûgel liket ôfhinklik fan 'e reintiid te migrearjen.  

## Hâlden en dragen
Se ite fral ynsekten en slakken mar binne ek waarnommen mei in kreeft yn harren snaffel, alhoewol't it net dúdlik is oft se dy ek opieten. Yn Brazylje is sjoen dat de fûgel ek skorpioenen yt. 

De soarte briedt yn july, alhoewol't der regionaal ferskillen binne. It nêst leit yn in ûndjip kûltsje en de aaien lizze fuort op 'e neakene grûn. As se it nêst ferlitte wurde de aaikes mei sân oerdutsen om se te beskermjen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (Least Concern, 2024). De wrâldpopulaasje wurdt tusken de 16.700 oant 66.700 folwoeksen fûgels rûsd (2023).
Sipertse kat

In **sipertse kat**, **siperse kat**, **sifertse kat**, **siferse kat**, **sifersgrauwe kat** of in **sipert** is in kat (*Felis catus*) mei in streke of spikkelbûnte pels. De meast foarkommende kleurfariant is griis mei dêroerhinne in patroan fan swarte streken, dy't fertikaal binne op 'e rêch, hals en siden, mar horizontaal op 'e poaten, wylst se op 'e sturt de foarm fan ringen oannimme. Ek yn it gesicht rinne ferskate streken oer de wangen, wylst de foarholle in M-foarmige markearring hat. Op 'e bealch ferdizenje de streken yn 'e regel en skaait de kleur gauris wat út nei bêzje. In **reade kat**, mei in oranjige pels, hat dêroerhinne ek dûnkerder, rodzige streken en wurdt dêrom ek as in sipertse kat beskôge, hoewol't er yn 'e folksmûle mar komselden sa neamd wurdt.

## Oarsprong fan 'e term
Etymologysk is "siper(t)s" of "sifer(t)s" in ferbastering dy't ferwiist nei it eilân Syprus, dat oarspronklik blykber as it plak sjoen waard dêr't sokke katten wei kamen. Dat berêst trouwens net op wierheid. De hûskat (*Felis catus*) stammet ôf fan 'e Afrikaanske wylde kat (*Felis lybica*), dy't ek sipertse kleurmarkearings hat, dus fan oarsprong moatte alle nuete katten dizze kleur hân hawwe. It binne oare kleuren, lykas swart en bûnt, trijekleur en skyldpod, dy't har nei de domestisearring ûntjûn hawwe, mooglik om't sokke bisten yn it wyld troch in minder goede skutkleur minder goed oerlibje koene, mar miskien ek wol om't de minsklike baaskes fan 'e domestisearre kat de foarkar joech oan sokke kleuren en der spesifyk op fokten.

## Galery

File:Katzepasstauf_(2009_photo;_cropped_2022)_(cropped).jpg|in grize sipertse kat; tink om 'e M-markearring op 'e foarholle tusken de eagen yn
File:%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D0%BD_%D0%9A%D1%83%D0%BD.jpg|in reade kat


## Erkende kleurfarianten
Der besteane by sipertse katten yn 'e kattefokkerij fjouwer erkende kleurpatroanen:
*makriel: dûnkere streken oer in ljochtere grûnkleur, sa't foarkomt by grize en reade sipertse katten;
*klassyk: brede dûnkere streken oer in ljochtere grûnkleur, wêrby't de streken op 'e siden in spiraalfoarm oannimme;
*spikkelbûnt: mei dûnkere streken op 'e kop en de poaten en dûnkere ringen om 'e sturt, mar mei op 'e romp dûnkere spikkels ynstee fan streken;
*puntbûnt of agoety: mei dûnkere streken op 'e kop, mar mei op 'e romp, de sturt en de poaten hiele fine dûnkere puntsjes. Dit lêste patroan wurdt feroarsake trochdat de ôfsûnderlike hierren ferskillende kleure bannen hawwe.
In fyfde kleurpatroan, dat gjin erkenning genietet, hat op 'e romp dûnkere rozetten ynstee fan spikkels.


File:Black_mackerel_tabby_DSH_(no_background).jpg|in makrielkleurpatroan
File:DSH_blotched_transparent_(cropped).png|in klassyk kleurpatroan
File:Star_Spangled_Cat_(mirrored).jpg|in spikkelbûnt kleurpatroan
File:Abyssin.jpg|in puntbûnt of agoety kleurpatroan


## Sjoch ek
*bûnte kat
*Maltezer kat
*puntkat
*skyldpodkat
*swarte kat
*trijekleur (kat)
Echte makrielhaaien

De **echte makrielhaaien** (wittenskiplike namme: *Isurus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e kreakbienfisken (*Chondrichthyes*), de ûnderklasse fan 'e haaien en roggen (*Elasmobranchii*), de ûnderdifyzje fan 'e haaien (*Selachii* of *Selachimorpha*), it skift fan 'e makrielhaaien (*Lamniformes*) en de famylje fan 'e hjerringhaaien (*Lamnidae*). Dit skaai wurdt ek wol oantsjut as de **makohaaien**, nei de Ingelske namme *mako sharks*, fan *mako*. Dat is it wurd foar "haai" yn it Maoary, de taal fan 'e lânseigen befolking fan Nij-Seelân. Der binne twa libbene soarten echte makrielhaaien, dy't foar it meastepart yn 'e iepen see libje.

## Taksonomy
It skaai fan 'e echte makrielhaaien waard yn 1810 yntrodusearre troch de Frânske biolooch Constantine Samuel Rafinesque. De wittenskiplike namme *Isurus*, dy't hy oan it skaai joech, is Latyn foar "gelikense sturt".

## Untwikkeling
Hoewol't fossilen fan tosken fan echte makrielhaaien fûn binne dy't út it lette Kryt (±70&nbsp;miljoen jier lyn) datearje soene, binne dy nei alle gedachten eins fan in haaieskaai mei in gelikens gebit, de Krytspitssnúthaaien (*Cretoxyrhina*). Foarhinne waarden beide skaaien op basis fan gelikenis fan 'e tosken ta itselde, no ferâldere skaai *Oxyrhina* rekkene. Moderne ferwizings nei echte makrielhaaien út it Kryt komme mar kwealk mear foar. De ierste eigentlike echte-makrielhaaiesoarte liket de Desorihaai (*Isurus desori*) west te hawwen, dy't him ûntjoech yn it Oligoseen (34–23&nbsp;miljoen jier lyn).

Der hat mank saakkundigen gâns diskusje en spekulaasje west oer de evolúsjonêre oarsprong fan 'e echte makrielhaaien en harren relaasjes mei har nauste sibben, wêrûnder de wite haai (*Carcharodon carcharias*). Analyzes fan 'e molekulêre klok pleatse de lêste mienskiplike foarâlder fan 'e echte makrielhaaien en de minskehaaien (*Carcharodon*), dêr't de wite haai ta heart, tusken 60 en 43&nbsp;miljoen jier lyn, yn it lette Paleoseen of it iere Eoseen. 

## Soarten
### Libbene soarten

### Fossile soarten
Yn it ferline binne in protte fossile soarten hjerringhaaien yn it skaai fan 'e echte makrielhaaien pleatst, dêr't se letter wer út ferwidere binne om eigen skaaien te krijen. Dat is sa gien mei û.o. de breedtoskmakrielhaaien (*Cosmopolitodus*), de gruttoskwoartelhaaien (*Macrorhizodus*) en de makrielhjerringhaaien (*Isurolamna*). Fossile soarten dy't tsjintwurdich noch ta de echte makrielhaaien rekkne wurde, binne:
* Desorihaai (*Isurus desori*) †
* Flaamske makrielhaai (*Isurus flandricus*) †
* foarrinnermakrielhaai (*Isurus praecursor*) †
* lytse makrielhaai (*Isurus minutus*) †
* Nakaminatomakrielhaai (*Isurus nakaminatoensis*) †
* rameshmakrielhaai of Ramesh' makrielhaai (*Isurus rameshi*) †