open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsjerke

In **tsjerke** is in godshûs fan in kristlike mienskip.

Tsjerken binne meast boud mei in skip en in koarein. It skip is faak west-east boud, mei it koerein de eastein. Yn it koerein stiet it alter, yn it skip stean de tsjerkebanken en de preekstoel. Oan de westein is faak in tsjerketoer boud, mei klokken en in oerwurk. Oars hingje de klokken meast yn in frijsteand klokhûs.

Troch ûntsjerkliking en it ûntfolkjen fan it plattelân is der fan in part fan de doarpstsjerken gjin ferlet mear. Guon binne ferkoft oan partikulieren of binne eigendom wurden fan in stifting, lykas de Stifting Alde Fryske Tsjerken, en hawwe in nije funksje krigen as wente of atelier doarpshûs of museum.

## Sjoch ek
* basilyk
* Pseudobasilyk
* Krústsjerke
* Halletsjerke
* Sealtsjerke
* List fan gebouwen mei ringlieding
Rienck Bockemakade

De **Rienck Bockemakade** is in strjitte yn Snits.

## Lizzing
De Rienck Bockemakade foarmet de súdpunt fan de eardere wâlen fan Snits, en rint fan de Heachein, mei de Snitser Wetterpoarte, nei de Lytse Peallen. De kade is neamd efter de haadling Rienck Bockema.

Oan de Rienck Bockemakade stiet in boadehús út 1926, troch stêdarsjitekt Jan de Kok ûntwurpen neffens de Amsterdamse Skoalle.
Mar fan Bolsena

De **Mar fan Bolsena** (*Italjaansk: Lago di Bolsena*) is in mar yn de midden fan Itaalje, dy't mear as 300.000 jier foar Kristus ûntstien is mei it ynstoarten fan de fulkanen fan it Vulsiny-kompleks.

It hat in ovaalske foarm, lykas marren fan dy oarsprong mear hawwe, mei twa eilannen, en foarmet de boarne fan de rivier de Marta.

De mar leit yn it noarden fan de provinsje Viterbo, yn Heech Tuskia. By de east- en noardkant lâns rint de Via Cassia. De mar hat in soad toeristefoarsjennings, fral foar natuertoerisme, lykas kempings, kampearplakken en bêd en brochje.

## Plakken oan de mar
* Bolsena (4111 ynw.)
* Montefiascone (12.653 ynw.)
* Marta (3436 ynw.)
* Capodimonte (1745 ynw.)
* Valentano (2835 ynw.)
* Gradoli (1496 ynw.)
* Grotte di Castro (2915 ynw.)
* San Lorenzo Nuovo 1179 ynw.)
Moldaavje

**Moldaavje** is in lân yn East-Jeropa. De haadstêd is Chisinau. It lân is yn 1991 ûnôfhinklik wurden fan de Sowjetuny en wurdt as it earmste lân yn Jeropa sjoen.

## Geografy
Moldaavje hat in oerflak fan 33.843 km². Yn it noarden, easten en suden wurdt Moldaavje begrinze troch de Oekraïne, en is 940 km lang. De grins mei Roemeenje yn it westen is 450 km lang. It leechste punt is 2 m en leit by de langste rivier fan it lân, de Dnjestr. It heechste punt is de Dealul Balanesti 430 m. De temperatuer yn de winter is matich, mei waarme simmers.

## Skiednis
Moldaavje hearde yn it ynterbellum by Roemeenje, en nei de Twadde Wrâldkriich by de Sowjetuny. Nettsjinsteande de ûnôfhinklikens fan Moldaavje yn 1991, bleauwen Russyske troepen yn Moldaavje oan de eastkant fan de Djnestr om de Slavyske mearderheid te stypjen. De Slavyske minderheid, foar it grutste part Oekraïners en Russen, ha dêr yn 1990 harren eigen republyk Trânsnystrje útroppen mar is noch troch gjin oare steat erkend. As ien fan de earmste Jeropeeske lannen keas Moldaavje as earste froegere Sowjet steat in kommunistyske presidint.

## Ynwenners
It tal ynwenners wurdt yn 2009 op 4.320.748 rûsd. De etnyske gearstalling yn 2004 wie as folget: 78,2% Moldovaren/Roemenen, 8,4% Oekraïners, 5,8% Russen, 4,4% Gagauz, 1,9% Bulgaarsk en 1,3% hie in oare etnyske komôf. Wat de religy oangiet is de mearderheid Eastersk-ortodoksk (98%), 1,5% Joadsk en 0,5% hie in oar leauwen. Offisjele taal is it Moldavysk (suver itselde as Roemeensk), dêrneist praat in minderheid Russysk of Gagauz (in Turksk dialekt).

## Ekonomy
BYP per persoan is $2.300 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 17,8% lânbou, 21,7% yndustry en 60,5% tsjinsten.
Laplânske Oarloch

De **Laplânske Oarloch** wie yn de Twadde Wrâldkriich it tredde en lêste gefjocht op Finske grûn, tusken it Finske leger en it part fan it Dútske leger dat yn Laplân stasjonearre wie. 

Doe't 19 septimber 1944 de Foarsettingsoarloch einige yn in wapenstilstân tusken Finlân en de Sowjetuny, wie ien betingst dat Finlân it Dútske leger fan syn grûngebiet weistjoere soe. Dizze betingst late ta in oarloch mei de Dútske troepen. By dit gefjocht, dat duorre oant yn de maitiid fan 1945, paste it Dútske leger by syn weromtocht de taktyk fan de ferskroeide ierde ta. Dêrby waard hast elk hûs delbaarnd, ek yn de stêd Rovaniemi.
Buren (gemeente)

**Buren** is in gemeente yn de Nederlânske provinsje Gelderlân, mei  ynwenners (, boarne: CBS) en mei in oerflak fan 142,93 km² (dêrfan 8,27 km² wetter). De gemeente komt fuort út 'e eardere gemeente mei deselde namme, dy't oant 1978 inkeld út 'e stêd Buren en de doarpen Asch en Erichem bestie. Op 1 jannewaris 1978 waard Buren lykwols gearfoege mei de buorgemeenten Beusichem en Zoelen, mei dêropta in part fan Buurmalsen. De hjoeddeistige gemeente is ûntstien op 1 jannewaris 1999, doe't Buren fúsearre mei de gemeenten Lienden en Maurik. Sûnt dy tiid stiet it gemeentehûs net mear yn Buren, mar yn Maurik.

## Lizzing
De gemeente leit yn it súdwesten fan de provinsje Gelderlân, yn de streek Neder-Betuwe. De geeente wurdt omsletten troch de pleatslike wichtige plakken lykas Tiel, Geldermalsen, Culemborg, Wyk by Duerstêd en Rhenen.

## Plakken

## Keppeling om utens
* Offisjele webside
Ferfiermiddel

In **ferfiermiddel** of **transportmiddel** is in bist (ryddier of lêstdier) en/of in technyske konstruksje of ynrjochting dêr't men persoanen of guod mei ferpleatst fan it iene nei it oare plak, faak troch it ferkear oer de iepenbiere wei. Foar ferfiermiddels dy't har oer lân fuortbewege, wurdt ornaris de term **fiertúch** brûkt, wylst men ferfiermiddels dy't har oer wetter, troch de loft of troch de romte fuortbewege, fartugen neamd.

## Soarten ferfiermiddelen
### Ferfiermiddelen (op lân)
;ryd- en lêstdieren
*Aziatyske oaljefant
*dromedaris (of Arabysk kamiel)
*ezel
*hynder
*kamiel (of Baktrysk kamiel)
*ponny of kêde

;lûkdieren + konstruksje
*belslide mei hynder(s)
*hûnekarre mei lûkhûn(en)
*hûneslide mei slidehûnen
*hynder-en-wein
**dilisjâns
**haaiwein
**koets
**rydtúch
*slide mei rindieren
*wein mei oksen
;fiertugen op minskkrêft
*autoped
*draachstoel
*fyts
**bakfyts
*hânkarre
*kroade
*redens
*riksja
*rolredens
*rolstoel
*skateboard
*skeelers
*skelter
*slide
*traapauto
;motorisearre ferfiermiddelen
*persoane-auto
** mei oanhingwein
** mei caravan
*autobus
*bromfyts
*bulldozer
*camper
*frachtauto
** mei oanhingwein
** truck mei oplizzer
*kraan
*motorfyts
**motor mei sydspan
*quad
*scooter
*scootmobyl
*segway
*trekker
*tuktuk
;ferfiermiddelen op rails en oare fêste banen
*kabelbaan
*maglev
*metro
*tram
*trein
*trollybus

### Fartugen (op wetter)
*boat
*hovercraft
*opblaasboat
*skip
**motorskip
**sylskip
*ûnderseeboat
### Loft- en romtefartugen
*fleantúch
*helikopter
*hjitte-luchtballon
*loftskip
*raket
*romtefear
*romtekapsule
Snie

**Snie** is delfal út iiskristallen dy't foarme binne om stofdieltsjes út de atmosfear hinne.

As de temperatuer ûnder it friespunt is komt wurde yn de hegere loftlagen reindrippen feroare yn sniekristallen. De sniekristallen falle stadich, wylst se oanwaakse. As de temperatuer yn in legere luchtlaach ticht by it friespunt is, dan frieze de kristallen troch wetterdrippen oan elkoar, en foarmje gruttere snieflokken, dy't somtiden wol 7 - 10 sm grut wurde kinne. It grutste part fan eltse snieflok, oant 95%, is lykwols loft. Dêrtrocht falt de snie mar stadich, likernôch 0,2 m/s. Troch alle flakken fan de kristallen wurdt hast alle ljocht dat op de snie falt reflektearre, wat de snie in wite kleur jout.

Mear as normaal snijen kin de diken blokkearje, wêrtroch it ferkear stilfalt. Minken kinne har net fier mear ferpleatse en guod kin net mear oan- en ôffierd wurde. Foar de tiid oant de diken frijmakke wurde kinne, leit it sosjale libben stil: bussen en treinen ride net, bêrn kinne net nei skoalle, wurknimmers net nei it wurk. Yn gebieten dêr't dit faker, en foar langere tiid, in probleem wêze kin, hawwe minsken winters in eigen foarrie oan iten ensfh. yn 'e hûs.

Snie wurdt ek brûkt foar wintersport. Gebieten dêr't normaal in protte snie falt binne winters faak drokke toeristesintrums, dêr't in soad minksen hinne gean te skyen, of foar oare besibbe sporten.

## Keppeling om utens
Stasjon Snits Noard

**Snits Noard** (*Sneek Noord*) is in stasjon yn Snits oan it spoar fan Ljouwert nei Starum.

Yn 1973 krige Snits as earste plak yn Fryslân in twadde stasjon, Snits Noard, geografyske ferkoarting: *Sknd*. It stasjon leit oan de Goeman Borgesiusleane yn Snits, op 53° 2' 27" N - 5° 39' 47" E. In stasjonsgebou hat dit stasjon nea hân; fan it begjin ôf oan stie der in abry.

Nei it suden is it folgende stasjon Stasjon Snits, op likernôch 1 kilometer en 3 minuten reistiid. Nei it noarden is Mantgum it folgende stasjon, op in lytse 11 kilometer dêr't 8 minuten reistiid foar nedich is.

De gemeenten Snits en Wymbritseradiel stjoerden oan op in takomstige ferskowing fan it stasjon nei in nij stasjon *Snits Noard/Skearnegoutum*. Sûnt is yn 2009 foar de útwreiding fan de tsjinstregeling fan twa kear de oere nei trije kear de oere, it wikselplak opskood fan Station Snits nei Snits Noard. Dêrta is it station fan ien spoar / ien perron útwreidde ta twa spoaren / twa perrons. It is net wis at de gemeente Súdwest-Fryslân no noch oanstjoerd op de ferplakking.
Stasjon Jellum-Boksum

**Stasjon Jellum-Boksum** ( *Jbx*) wie in stopplak tusken Boksum en Jellum oan it spoar fan Ljouwert nei Starum; it lei by de krusing mei de Hege Dyk.

It stasjon is boud yn 1882, mar kaam earst yn gebrûk doe't 16 juny 1883 it spoar fan Ljouwert nei Snits iepene waard. It waard likernôch 55 jier brûkt, mar waard 15 maaie 1938 sletten, tegearre mei de oare lytse stasjons oan it spoar fan Ljouwert nei Starum. Lykas dy oare stasjons waard it yn 1940 noch koart brûkt: it waard op 1 juny wer iepene, mar op 24 novimber wer sletten. 

It stasjon wie it earste tuskenstasjon op de rûte, op goed 5 kilometer fan it stasjon yn Ljouwert. Sa'n twa kilometer fierder nei it suden kaam dan Stasjon Bears. 
Yn de kanon *[[It Muzyk Giet troch de Buorren]]* wurdt songen oer it sjongen fan "Jellum-Boksum is in wiidferneamd stasjon!" Of dat ek wer in liet wie, en wêrom it stasjon sa wiidferneamd wie, wurdt der lykwols net by sein.
Inkhuzen

**Inkhuzen** (Nederlânsk en offisjeel: *Enkhuizen*; Inkhústersk: *Enkhúze*; Eilânwestfrysk: *Henkhúze*) is in stêd en gemeente yn 'e provinsje Noard-Hollân, oan 'e eastpunt fan 'e lânstreek West-Fryslân. De stêd krige yn 1355 stedsrjochten, wat sjoen wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer. Fan âlds wurdt der it Inkhústersk sprutsen, in stedsdialekt dat frijwat ôfwykt fan it Westfrysk út 'e direkt omkriten fan 'e stêd. Yn 'e gemeente Inkhuzen wenje 17.387 ynwenners op in lânoerflak fan 14,31 km² (1 juny 2005). It totale gebiet fan de gemeente is lykwols likernôch 116 km², dêr't it grutste part fan Iselmar is.

## Plakken
Njonken de stêd lizze yn de gemeente de doarpen Easterdyk en Westein.

## Ferbinings
Inkhuzen is oer it spoar ferbûn mei Hoarn. Yn de simmer fart de "Bep Glasius" trije kear deis hinne en wer nei Starum. De Houtribdyk ferbynt Inkhuzen troch de Iselmar mei Lelystêd.

## Untwikkeling ynwennertal
* 2005 - 17.387 (1 juny)
* 2004 - 17.241
* 2002 - 17.076
* 1999 - 16.713
* 1998 - 16.572
* 1971 - 11.940
* 1956 - 10.600
* 1913 - 7.748

## Keppelings om utens
* Webstee fan de gemeente
* Digitale Stêd Inkhuzen
Alexander Graham Bell

**Alexander Graham Bell** ( Edinburch, 3 maart 1847 - Baddeck, 2 augustus 1922) wie in útfiner. 

Bell waard 3 maart 1847 berne yn Edinburch yn Skotlân. Yn 1870 ferfear de húshâlding nei Brantford yn Kanada, en yn 1872 kaam er te wurkjen foar de Universiteit fan Boston. Dêr ûntwikkele er in ûntwerp foar de tillefoan, en op 14 febrewaris 1876 frege er dêr in patint op oan. Dat ûntwerp funksjonearre net, mar hy ûntwikkele in systeem dat al funksjonearre. Foar de eksploitaasje fan dat systeem rjochte er yn 1877 de *Bell tillefoanmaatskippij* op. Dy bestiet noch altyd, no ûnder de namme American Telephone and Telegraph Company (AT&T).

Hoewol't Bell faak neamd wurdt as útfiner fan de tillefoan, hawwe der ferskate persoanen earder west mei dy útfining. Nei alle gedachten is it Antonio Meucci dy't de eare takomt.

Bell wurdt al sjoen as de útfiner fan de metaalfiner. Hy makke dêr yn 1881 in earste ferzje fan om't James Garfield, presidint fan de Feriene Steaten, delsketten wie, mar de dokters de kûgel net fine koenen. Wat Bell fûn wie it metaal fan it bêd ûnder it lichem, dat it wie gjin súkses, mar de metaalfiner funksjonearre al.

Bell is 2 augustus 1922 ferstoarn op syn bûtenpleats *Beinn Bhreagh* yn Baddeck op Nova Scotia. Nei him is de ienheid foar logaritmyske fermogensferhâldings neamd: de Bel. De bekendere ôflieding dêrfan is de desibel, dB, oftewol 1/10 Bel.
Jacobus Henricus van 't Hoff

**Jacobus Henricus van 't Hoff** (Rotterdam, 30 augustus 1852 – Berlyn, 1 maart 1911) wie in Nederlânsk natuerkundige en gemikus, yn 1901 ûntfanger fan de earste Nobelpriis foar de Skiekunde.

Van 't Hoff waard yn Rotterdam berne as soan fan in medikus. Al fan jongs ôf hie er niget oan wittenskip. Tsjin it sin fan syn heit gie er nei Delft en letter nei Leien om natuerkunde te studearjen. Nei fierdergeande stúdzje yn Bonn en Parys helle er yn 1874 yn Utert op 22-jierrige leeftyd syn doktoraat.
Ornitology

De **Ornitology**, of 'fûgelkunde', is it part fan de biology dy't him dwaande hâldt mei de stúdzje fan fûgels. Underdiel hjirfan is de klassifikaasje fan soarten.
Enric Valor i Vives

**Enric Valor i Vives** (22 augustus 1911, Castalla - 13 jannewaris 2000, Falinsia) wie in ferteller en grammatikus út 'e autonome regio Falinsia, dy't ien fan de wichtichste bydragen levere ta it wer garjen en it herstel fan de leksikografy fan it Falinsiaansk, en wie ien fan de driuwende kreften efter de standerdisaasje fan it Katalaansk.
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Nietzsche** (Röcken, 15 oktober 1844 - Weimar, 25 augustus 1900) is in ferneamd Dútsk filosoof en filolooch.

Friedrich Nietzsche, folút *Friedrich Wilhelm Nietzsche*, waard berne yn Röcken, súdwest fan Leipzig. Hy wie de soan fan Karl Ludwich Nietzsche, in dûmny, dy't op 30 july 1849 ferstoar doe't Friedrich noch mar fjouwer jier âld wie. Yn 1850 ferfear de húshâlding nei Naumburch.

Nietzsche studearre filology en rekke sa betroud mei de klassike literatuer. Yn 1869 waard er heechlearaar yn Basel.

De lêste tsien jierren fan syn libben waard er geastlik swakker. Der wurdt wol tocht dat er troch it gefjocht tusken syn tinzen sljochtsinnich wurden wie, mar eksperten hâlde it no meast op in fysyke oarsaak. Nei't er jierren siik west hie, ferstoar er 1900 yn Weimar. 

## Bibliografy
* 1872 - *Die Geburt der Tragödie* ("De berte fan de Trageedzje")
* 1872 - *Ueber die Zukunft unserer Bildungsanstalten* ("Oer de Takomst fan ús Underwiisynstellings")
* 1873-1876 - *Unzeitgemässe Betrachtungen* ("Uneigentiidske beskôgings")
* 1878-1880 - *Menschliches, Allzumenschliches* ("Minsklik, Al te Minsklik")
* 1881 - *Morgenröthe* ("Moarnsread") 
* 1882 - *Die fröhliche Wissenschaft* ("De Fleurige Wittenskip")
* 1883-1885 - *[[Also Sprach Zarathustra]]*
**  Fryske oersetting: *[[Dat Sei Zarathustra]]* (fert. Eric Hoekstra, 2007)
* 1886 - *[[Jenseits von Gut und Böse]]*
**  Fryske oersetting: *[[Oarekant Goed en Kwea]]* (fert. Eric Hoekstra, 2007)
* 1887 - *Zur Genealogie der Moral* (*Oer de Geneälogy fan de Moraal")
* [[1888]] - *Der Fall Wagner* ("It Gefal Wagner")
* [[1889]] - *Götzen-Dämmerung* ("Ungoadeskimer")
* [[1889]] - *Der Antichrist* ("De Antykrist")
* [[1889]] - *Ecce Homo* ("Sjoch de Minske")
* [[1889]] - *Dionysos-Dithyramben*
* [[1889]] - *Nietzsche contra Wagner* ("Nietzsche kontra Wagner")

== Fryske oersettings ==
Yn [[2007]] hat dr. [[Eric Hoekstra]] de wurken *Also sprach Zarathustra* en *Jenseits von Gut und Böse'' oerset yn it Frysk. Hjirfan kinne ek digitale ferzjes yn PDF-formaat delladen wurde op 'e webside fan Elektroanyske Letteren Fryslân (ELF).

## Sjoch ek
* Nietzsche op WikiBoarne
* Wiki Nietzsche
Rintje Ritsma

Der is mear as ien persoan mei de namme **Rintje Ritsma**:

* De skûtsjesiler Rintje Ritsma (*&nbsp;1908-2012).
* De reedrider Rintje Ritsma, syn pakesizzer (*&nbsp;1970).
Klompkesilen

**Klompkesilen** is it silen mei skipkes makke út in klomp.

## Scherjon-klasse
It silen mei klompen wurdt al langer dien, mar yn 1999 is it silen mei klompen yn Harns op 'e nij stimulearre. Klompmakker Scherjon makke in standerdklompke nei it ûntwerp fan Martin Bekebrede. Dit is in lyts symmetrysk klompke, mei in grut túch, en as kompensaasje in grutte, oansette kyl. Dizze Scherjonklasse is as sylklasse erkend troch it NNWB.

Mei dizze klompen wurdt sûnt 1999 alle jierren de Harnzer Klompsyldei holden, foar skoalbern fan groep 7 en groep 8.

## Iepen Frysk Kampioenskip Klompkesilen
### 2002
Op 26 juny 2002 is yn Heech it earste IFKK hâlden, as part fan Fryslân fart 2002. Nei foarwedstriden tusken 600 bern út groepen 7 en 8 fan mear as 80 basisskoallen, waard troch mear as 80 bern yn Heech dielnaam. Under in protte oandacht, sels fan de media, waard syld yn trije klassen.

It kampioenskip koe fjouwer klassen:
* De Scherjonklasse fan it NNWB.
* De Reidklasse - in Scherjon romp en kiel mar oars frij.
* De Frijheidsklasse - in klasse dêr't alle silende klompen yn tastien binne.
* De Drûge Klasse - in klasse dêr't de moaiste ûntwerp yn oanwiisd wurdt, at it no sile kin as net.

Winners wienen:
* Yn de Scherjonklasse waard Rein Ritzema út Heech winner, yn in fjild fan 47 klompkes.
* Yn de Reidklasse waard Douwe Idzinga út Bakhuzen earste fan 21 dielnimmers.
* Yn de Vrijheidsklasse hie Sten Renema fan It Heidenskip it snelste klompke fan 12.
* Yn de drûge klasse wie it pirateskip fan Roos Pluizer út Boalsert as de winner oanwiisd.

### 2004
Yn it ramt fan Bonifatius 1250 jier waard yn 19 juny 2004 yn Dokkum it twadde IFKK hâlden, ek it Nederlânsk Kampioenskip Klompkesilen. Op De Helling waard syld yn twa klassen.

* Yn de offisjele sylklasse Fryske Klomp wûn Jesse Hendriks út Sleat.
* Yn de Iepen klasse wie it kampioenskip foar Douwe Idzinga út Bakhuzen.
* Yn de Fantasyklasse waard it skip fan Marlies Gietema út Dokkum ta winner útkeazen.

## Keppeling om utens
* http://www.klompzeilen.nl (Nederlânsk)
Servje en Montenegro

**Servje en Montenegro** wie in steatebûn op de Balkan. De haadstêd wie Belgrado en de presidint fan de republyk wie sûnt 2004 Boris Tadić

## Grinzen
Servje en Montenegro waard begrinzge troch:
* Hongarije yn it noarden;
* Roemeenje yn it easten;
* Bulgarije yn it súdeasten;
* Masedoanje en Albaanje yn it suden;
* de Adriatyske See yn it súdwesten;
* Bosnje en Kroaasje yn it westen.

## Ein
Servje en Montenegro wie in bûn fan de lêste twa parten fan it eardere Joegoslaavje: it grutte Servje en it lytse Montenegro. It ferbân tusken dizze twa waard stadichoan losser en troch de measte minsken waard de opsplitsing fan it lân dan ek beskôge as in kwestje fan tiid.

Op 21 maaie 2006 waard yn Montenegro in folksstimming hâlden oer de fraach at Montenegro part fan it steatebûn bliuwe moast of selsstannich wurde moast. By in opkomst fan 86,49% wie 55,5% foar, dêr't foar in beslút mar 55% by 50% easke wie. Op 3 juny om 20.00 oere rôp it parlemint fan Montenegro doe de ûnôfhinklikens út. Formeel wie Servje doe it ienichste lid fan it steatebûn, dat op 5 juny ferklearre ek Servje him ûnôfhinklik.


Ofbyld:Scg01.png
Ofbyld:Scg02.png
Luna 9

De **Luna 9** (*NSSDC ID: 1966-006A*) wie it earste, ûnbemanne, romteskip dat lâne op de Moanne.

De Luna 9 wie in romteskip fan de Sowjetuny. It waard 31 jannewaris 1966 om 11.45 lansearre fan it Baikonur Kosmodroam. Op 3 febrewaris om 18.44.52 (UTC), lâne de Luna 9 as earste romteskip op de Moanne, yn de See fan Stoarmen, op 7.13°&nbsp;N - 60.36°&nbsp;W. It wie dêrmei net it earste romteskip dat de Moanne berikke; dat wie de Luna 2, dy't tsjin de Moanne tepletter sloech. De Luna 9 wie it earste romteskip dat lâne op de Moanne, troch ôf te remjen wylst it del kaam, en dêrmei it earste romteskip dat noch funksjonearre doe't de Moanne berikt wie. Op dy wize waard útfûn dat in romteskip op de moanne net weisonk yn in laach moannestof, wat yn 't foar al foar mooglik naam wie.
 
It part dat lâne, wie in 58 sintimeter grutte, hermetysk-tichte bol mei in massa fan 99 kilo. It hie in kamera en in stjoerder by him, en dêrmei stjoerde it, yn de rin fan krekt wat mear as twa dagen, byelkoar 8 oeren en 5 minuten lang foto's nei de Ierde, oant op 5 febrewaris om 22.55 de akku's leech wienen. De yn totaal 27 foto's lieten it oerflak fan de Moanne fan tichtby sjen. Trochdat de Luna 9 nei de earste searje wat fersetten rekke wie, wie it mooglik om mei de foto's in panorama yn stereografy fan it Moanneoerflak te meitsjen.
Haadstêd

De **haadstêd** fan in lân, steat, provinsje of gemeente is in stêd yn dat gebiet dy't op ien of oare wize de wichtichste stêd is. Meast is dat om't dêr de sit fan it regear is, mar der kin ek in oare reden wêze. Amsterdam is bygelyks haadstêd fan Nederlân om't dêr de keningen ynhuldige wurde. It is faak sa dat de haadstêd ek de grutste stêd is, mar ek dat hoecht net altyd sa te wêzen.

As it wichtichste plak gjin stêd is, wat fral by gemeenten faak sa is, dan is dat gjin haadstêd mar in haadplak.

## Sjoch ek
* Haadstêden.

## Keppeling om utens
*
Papieren fleanmasine

In **papieren fleanmasine** is in boartersfleanmasine makke fan papier.

## Tearde fleanmasines
It populêrst binne papieren fleanmasines dy't út ien stik papier teard binne, feitliks in ienfâldige foarm fan tearkeunst. Hast eltsenien kin sa'n fleanmasine teare, en dy yn de loft goaie om te sjean hoe fier of hoe lang at dy fleane kin.
* It langst ea hat in papieren fleanmasine fan Ken Blackburn flein; op 8 oktober 1998 bleau syn fleanmasine  27,6 sekonden yn 'e loft.
* It fierst ea hat in papieren fleanmasine fan Tony Feltch flein; op 21 maaie 1985 kaam syn fleanmasine 193 foet fier.

## Printe fleanmasines
Njonken tearde papieren fleanmasines binne der ek fleanmasines dy't boud binne út hurd, kartoneftich papier, faak mei it úterlik fan in fleanmasine der op printe.

## Grutste
De grutste papieren fleanmasine is yn 1995 boud troch studinten fan de Technyske Universiteit Delft. De fleanmasine wie 14 meter breed oer de wjokken, en op 16 maaie 1995 hat er 34,80 meter flein.

## Keppeling om utens
* Origami-kids - Papieren fleanmasines en boaten
Koördinearre Wrâldtiid

**Koördinearre Wrâldtiid** of **UTC** is in universele tiidskaal mei in werjefte yn 24-oers notaasje sûnder punten en sûnder oantsjuttings as "n.m." of yn it Ingelsk "am"/"pm". Oars as wat gauris tocht wurdt, is de namme "UTC" net in ôfkoarting fan de standardnamme. De standaertnammen binne it Ingelske "Coordinated Universal Time" en it Frânske "Temps universel coordonné". De namme en de ôfkoarting binne yn 1967 fêststeld.

Koördinearre Wrâldtiid is ien fan de foarmen fan Wrâldtiid, ôfkoarting *UT*, dy't de ferskate foarmen fan GMT (Greenwich Mean Time) ferfongen. De tiidskaal is opboud út SI-sekonden, mar wurdt troch skrikkelsekonden lykhâlden mei astronomyske tiid, UT1.

## Tiidsônes
Tiidsônes kinne beskreaun wurde mei de ôfwiking dy't hja hawwe fan UTC. Yn in grut part fan Jeropa, ek yn Nederlân, jildt foar de wintertiid UTC+1 en foar de simmertiid UTC+2 (likernôch efterelkoar 1 en 2 oere letter as de sinnetiid op de nulmeridiaan.
Kommissaris fan de Kening

De **Kommissaris fan de Kening** is yn it steatsrjocht fan Nederlân de foarsitter fan Deputearre Steaten, en is dêrmei faak it 'gesicht' fan it provinsjaal bestjoer. De kommissaris hoecht lykwols net yn te stimmen mei it belied fan de provinsje. De kommissaris fertsjintwurdiget ek it ryk yn de provinsje.

## Beskriuwing
In kommissaris fan de Kening wurdt net keazen troch de ynwenners fan de provinsje, mar wurdt troch de Kroan (Kening en ministers) beneamd. It beneamen jildt foar in tiidrek fan seis jier, mei de mooglikheid ta werbeneamen. De kommissaris kin allinnich troch de Kroan dien krije. By it ferfoljen fan in fakatuere foar in kommissaris jouwe Provinsjale Steaten oand  eminister fan Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes yn in profylskets harren winskjen foar de nije kommissrais. Alle kommissarissen komme út de grutte lanlike partijen. As se ienris beneamd binne, wurdt fan de kommissaris lykwols ferwachte syn funksje ûnôfhinklik út te fieren.

De kommissaris fan de kening is part fan it provinsjaal bestjoer en hat tagelyk ek in taak as fertsjintwurdiger fan it nasjonale regear, ryksorgaan, yn de provinsje. Sa hat de kommissaris koördinearjend foech by rampebestriding en bringt er gauris wurkbesiten oan gemeenten.

By it beneamen fan boargemasters spilet de kommissaris in wichtige rol. As der yn in gemeente in fakatuere foar in boargemaster ûntstiet, stjoert de kommissaris in oanrekomandaasje foar in opfolger oan de minister fan Ynlânske Saken. Dochs earst krijt de kommissaris advys fan de gemeenetrie. De kommissaris nimt dat advys yn de oanrekomandaasje oan de minister. De kommissaris is net allinnich foarsitter, mar ek folslein lid fan Deputearre Steaten en kin beskate taken yn syn portefúlje krije. Boppedat hat de kommissaris it tafersjoch oer de amtlike organisaasje en fertsjintwurdiget er de provinsje yn tal fan saken.

Yn Limburch wurdt de kommissaris fan de Kening noch ek wol oantsjut as gûverneur.

## Kommissarissen

Ofbyld:MVO Nederland nieuwjaarsevent 2017 (32298817041) (cropped).jpg|Agnes Mulder (CDA), Kommissaris fan de Kening fan Drinte
Ofbyld:Arjen Gerritsen.jpg|Arjen Gerritsen (VVD), Kommissaris fan de Kening yn Flevolân
Ofbyld:Burgemeester-brok-1366958702.jpg|Arno Brok (VVD), Kommissaris fan de Kening yn Fryslân
Ofbyld:Daniël Wigboldus (cropped).png|Daniël Wigboldus, Kommissaris fan de Kening fan Gelderlân
Ofbyld:Rene paas-1573367441 (cropped).jpg|René Paas (CDA), Kommissaris fan de Kening yn Grinslân
Ofbyld:Emile Roemer 2012-1.jpg|Emile Roemer (SP), Kommissaris fan de Kening yn Limburch 
Ofbyld:Ina Adema-wikipedia.jpg|Ina Adema (VVD), Kommissaris fan de Kening yn Noard-Brabân 
Ofbyld:Arthur van Dijk - 2021.jpg|Arthur van Dijk (VVD), Kommissaris fan de Kening yn Noard-Hollân
Ofbyld:Andries Heidema.jpg|Andries Heidema (CU), Kommissaris fan de Kening yn Oerisel
Ofbyld:Hugo de Jonge, February 2023.jpg|Hugo de Jonge (CDA), Kommissaris fan de Kening fan Seelân
Ofbyld:Wouter Kolff.jpg|Wouter Kolff (VVD), Kommissaris fan de Kening fan Súd-Hollân 
Ofbyld:xxx.jpg|Hans Oosters (PvdA), Kommissaris fan de Kening yn Utert


## Sjoch ek
* Gûverneur
Wylde hyasint

De **wylde hyasint** (*Hyacinthoides non-scripta*, foarhinne *Scilla non-scripta* of *Endymion non-scriptus*) is in maaitiidsplant fan it slachte "Scilla".

De plant waard al troch Linnaeus beskreaun. Hy dielde him yn by de hyasinten. Ut dy tiid stamt ek de it nammediel *non-scripta* omdat by dizze plant yn tsjinstelling ta de hyasinten gjin wite tekens yn de blomdekblêden te ûnderskieden binne. Letter die bliken dat de plant ta it slachte "Scilla" hearde.

De blêden binne gersfoarmich, lang en 1-3 sm breed. De blommen binne buis- oant klokfoarmich, meast wyt of blauw. Op ien en itselde steanplak kin in ferskaat oan kleuren en foarmen oantroffen wurde.

De frucht is aaifoarmich, it sied is swart.

## Fersprieding

De plant komt oarspronklik út Súdwest- en Noardwest-Jeropa. It tsjintwurdige ferspriedingsgebiet beslacht Noard-Frankryk, Lúksumboarch, Belchje, Nederlân, Noardwest-Dútslân en Grut-Brittanje. De wylde hyasint wurdt rekkene ta de stinzeplanten.

## Sjoch ek
* List fan planten
* Stinzeplant
Ljip

De **ljip** (*Vanellus vanellus*) is in fûgelsoarte besibbe oan de Wilsters. Yn Fryslân stiet de ljip bekend as greidefûgel. De ljip komt foar yn hiel Euraazje. Njonken de yn Fryslân bekende ljip binne der noch sa'n 24 oare soarten ljippen, wêrfan't guon tige seldsum binne. .

## Oare nammen
De ljip wurdt yn it Frysk ek wol oantsjutten mei: *Leep*, *Lip*, *Liip*, *Lyp* of *Kivyt*.

## Biotoop
De ljip hat in foarkar foar sompige grûn. De djipûntwettering hat der foar soarge dat de ljip yn Fryslân in grut part fan syn biotoop ferlern hat. 
De ljip giet de winter út de wei. Fan septimber ôf oant ein novimber, begjin desimber trekke de ljippen, dy't hjir bret hawwe, fuort nei Ingelân, Ierlân, Frankryk, Portugal en sels nei Afrika. De ljippen dy't hjir mei sêft winterwaar foarkomme, briede meast yn Skandinavyske kontreien.

## Aaien en aaisykjen

De 2 oant 4 aaien wurde yn in kûltsje yn de grûn lein. 
Yn Fryslân is der in tradysje om it earst fûne ljipaai oan te bieden oan de Kommissaris fan de Kening en earder oan de Kening of Keninginne sels. Yn 2005 is foar it earst ferbean om aaien te sykjen en mei te nimmen. Sûnt 2006 is it wer tastien. Alle aaisikers moatte by it finen fan in aai earst fia sms tastimming freegje foar it opkrijen derfan. De meinommen aaien wurde registrearre. As it maksimum tastiene tal aaien meinommen is, wurdt in sms ferstjoerd dat it opkrijen net mear mei. Dat systeem kin der neffens de rjochtbank op troch. Wa't it earste aai fan Fryslân fynt, kriget de Sulveren Ljip.
 
It finen fan in aai is it symboalyske begjin fan de maitiid.

## Earste ljipaai
Yn 2010 is it earste ljipaai fûn troch Hidde Dijkstra fan Britsum. It aai is fûn flakby de Fleanbasis Ljouwert.

Yn 2011 is it earste ljipaai fan Nederlân fûn by Maaslân, yn Súd-Hollân, op 6 maart. Yn Fryslân waard it earste ljipaai fûn op 16 maart, dat waard fûn troch Geert Kleinhuis út Earnewâld. Hy fûn it aai by Hurdegaryp.

## Ferwizings
* It lûd fan de ljip (wav-triem).
* Mear lûd- en byldtriemen.
Dokkumer Wâlden

De **Dokkumer Wâlden** is in gebiet op in sânrech krekt súdlik fan Dokkum. Dy sânrech leit tusken de klaaigrûn oan de noardkant en in feangebiet oan de súdkant. It is in rûtfoarmich gebiet mei de noardpunt efkens besuden Dokkum, de sûdpunt by De Falom en fan east nei west tusken Driezum en Rinsumageast.
Yn de krite lizze de neikommende doarpen: 
* Broeksterwâld,
* Damwâld, 
* De Falom,
* Driezum, 
* Wâlterswâld.
It doarp Rinsumageast wurdt meast net ta de Dokkumer Wâlden rekkene.

De Dokkumer Wâlden wurdt skaaimerke troch elzesingels dy't de freding foarmje fan de stikken lân. As hegere grûn hawwe de wâlden nei alle gedachten al ier bewenne west. Archeologyske fynsten út it Mesolitikum tsjutte op minsklike oanwêzigens yn de Dokkumer Wâlden mear as 4000 f.Kr.

De permaninte bewenning fan de Dokkumer Wâlden is begûn yn de 11e of 12e iuw. It gebiet wie doe noch heechfean en is út it klaaigebiet wei ûntgûn. Fan de klaairâne ôf is in opstrekkende ferkavelingsstruktuur opset nei it sûden ta. De bewenning lei dwers op dy ferkavelingsstruktuur; de rige lintdoarpen Ikkerwâld, Moarrewâld, Dantumawâld, Wâlterswâld en Driezum. De measte doarpen binne nei in skoftsje wer opskout nei it sûden, nei hegere grûn. Allinich Driezum bleau op itselde plak lizzen om't de sânrêch dêr in stik smeller wie. Wâlterswâld is ek wat in útsundering om't it twa bebouwingstreken hat, de noardlike rige bebouwing fan de achterwei en de nijere bebouwingsrige fan de foarwei, dy't yn it ferlingde leit fan de bebouwing fan de doarpen dy't no Damwâld foarmje.

It doarp Broeksterwâld is untstien op de himrik fan Ikkerwâld, it stie foar't it de offisjele doarpstatus krige bekind as 'Broek ûnder Ikkerwâld'.
It doarp Damwâld is yn 1971 ûntstien troch it gearfoegjen fan de doarpen Ikkerwâld, Moarrewâld en Dantumawâld.

## Sjoch ek
* De Halen

## Literatuer
* Dr. Jacob Botke - Dantumadiel
Waarlamke

It **waarlamke** (*Gallinago gallinago*) is in fûgel út de famylje fan de Snipfûgels (*Scolopacidae*). Oare Fryske nammen wêrmei it waarlamke oantsjutten wurdt: bletterlamke, himelgeit, maailamke, wjerlamke en wettersnip.

## Uterlik
Folwoeksen bisten mjitte 23-28 sintimeter mei in spanmjitte fan 39-45 sm. Se binne fan boppe ryk skakearre brún, mei in ljochter ûnderliif. Opfallend is de dûnkere streek tusken de eagen. As se opfleane dogge se dat sigesage. 

## Biotoop
Se binne meast te finen yn moerassen, wiete greide en heidefjilden. 

## Ferspriedingsgebiet
It waarlamke komt algemien foar yn West-Europa en Noard Amearika. Lykas de measte waadfûgels, lûkt ek dizze winters nei kontreien mei sêfter waar.
Mosk

De **mosk** of **húsmosk** (*Passer domesticus*) is in lytse oant middelgrutte sjongfûgel dy't benammen fan sied en ynsekten libbet. Tegearre mei sa'n fjirtich oare moskesoarten sa as de fjildmosk foarmet er it skaai *Passer*. Mei sân oare skaaien foarmet dit skaai de famylje fan 'e moskfûgels (*Passeridae*), dy't sa'n 43 soarten befiemet.

## Foarkommen
Mosken wurde faak trochinoar helle mei fjildmosken. It mantsje fan de Mosk hat lykwols in griis krún wylst de fjildmosk in brún krún hat. It wyfke fan de Mosk is wat ientoaniger fan kleur, nammentlik brún.

De 14-16 cm grutte Mosk komt oeral foar dêr't minsken har te wenjen set ha. De fûgel komt foaral yn doarpen en stêden foar, minder yn de bosken. Mosken binne siediters, mar se meie ek graach ite wat de minsken falle litte. De jongen wurde fuorre mei ynsekten.

## Fersprieding
It oarspronklike ferspriedingsgebiet fan de Mosk leit yn Jeropa, Noard-Afrika en Aazje. Sûnt it midden fan de 19e iuw hat de mosk op tal fan oare kontinenten syn plak fûn en is dêrtroch ien fan de fûgels mei it grutste ferspriedingsgebiet. 

## Taksonomy
De soarte *Passer domesticus* omfiemet 12 ûndersoarten: *P. d. domesticus, balearoibericus, biblicus, hyrcanus, persicus, indicus, bactrianus, parkini, hufufae, tingitanus, niloticus* en *rufidorsalis*. De ûndersoarte *domesticus* ("nominaatfoarm") is de noardlikste, dy't fan West-Jeropa oant noardlik Japan foarkomt, en ek yn oare parten fan 'e wrâld yntroduseare is. De Italiaanske foarm is sa ferskillend fan 'e oare foarmen dat er tsjintwurdich as aparte soarte Italiaanske mosk (*Passer italiae*) beskôge wurdt.

## Nêstplakken
De mosken bouwe rommelige nêsten meast fan gersstâlen ûnder dakpannen, dakspanten en yn hoalen yn muorren. Se kinne yn in jier tiid twa oant trije nêstjes jongen grutbringe. De aaien wurde troch beide âlden yn sa'n 10 oant 15 dagen útbret. Dêrnei duorret it meast sa'n 14 oant 16 dagen foardat de jongen útfleane.

## Tebekrin yn Nederlân
Sûnt de 70-er jierren fan de 20e iuw is it tal mosken yn Nederlân hurd tebek rûn: fan nei skatting 1 á 2 miljoen yn de 70-er jierren oant sa'n 0,5 á 1 miljoen briedpearen yn 2015. Derom stiet de mosk as 'gefoelich' op de Nederlânske Reade list fan fûgels.

As oarsaken binne ûnder oaren it lytser tal geskikte nêstgelegenheden troch oare en hechtere dakbedekking, it brûken fan bestridingsmiddels wêrtroch it tal ynsekten ôfnaam is, en it effisjinter brûken fan kealsleine grûn wêrtroch it tal foeraazjeplakken ôfnommen is oan te wizen.

De fûgelbeskerming hat in aksje op tou set om it tebekgong fan de mosk tsjin te gean. Er moat mear grien yn de stêden en doarpen komme. Ek moatte der mear nêsthokken pleatst wurde.

## Keppeling om utens
* aksjeplan op side fan Fûgelbeskerming
Boereswel

De **boereswel** of it **boeresweltsje** (*Hirundo rustica*) is in lytse trekfûgel, dy't by't maaitiid nei it noarden giet. Lykas alle swellen, hat ek de boereswel in sierlike flecht. De lange flerken en it ranke liif binne syn wapens yn de jacht op ynsekten. De lange útstekkende bûtenste sturtfearren binne yn de flecht faak goed te sjen. De boereswel is fan de hússwel te ûnderskieden troch it wat krêmeftige ûnderliif, dêr't de hússwel in wyt ûnderliif hat. De boereswel sit gereld yn groepkes op triedden. De hússwel sit allinne foar it sammeljen fan nêstmateriaal op de grûn.

## Oare namme
De Boereswel wurdt yn it Frysk ek wol beneamd as *Boeresweal*.

## Uterlik
De boereswel hat in lingte fan likernôch 19 sm, de sturt meirekkene. Dy sturt is foarkefoarmich, mei lange bûtenste sturtfearren. Oan de boppekant is de fûgel glânzjend blau, ûnder krêmkleurich wyt; syn foarholle en kiel binne read-brûn, de kropbân is blauswart en de snaffel is swart.

## Biotoop
De boereswel hat in foarkar foar agraryske gebieten, mar komt ek foar oan de râne fan stêden en doarpen. Boereswellen briede meast yn skuorren en loadsen en ûnder brêgen. Fan natuere brûkten se kliffen en grotten as briedplak.

## Ferspriedingsgebiet
De boereswel briedt fan Ynje oant Yslân. Ek yn Noard-Amearika komt er foar. De Europeeske boereswellen oerwinterje yn Afrika, de Amerikaanske yn Súd-Amearika. Yn Nederlân is it in algemiene briedfûgel op it plattelân.

## Keppeling om utens
* Webcams boereswelnest op beleeflente.nl
Frisselgrien

**Frisselgrien** (Vinca minor) is in stinzeplantsje dat fan oarsprong út it Middellânskeseegebiet komt. Yn Nederlânske natuergebieten is de plant beskerme. Frisselgrien is feitlik in blêdhâldend strewel.
Har aaifoarmige blêden binne mar sa'n 3-4 sm lang, de pearse blomkes fan likernôch 2,5-3 sm ferskine al ier yn de maaitiid. De Vinca minor wurdt mar sa'n 10-15 sm heech, mei útrinners oer de boaiem fan op syn meast in heale meter.

Frisselgrien hat in foarkar foar sinne of healskaad.

Yn Nederlân is de plant yn it wyld seldsum en dêrom beskerme. Frisselgrien wurdt yn tunen in soad brûkt as boaiemôfdekker. Yn súdliker streken is it in algemien foarkommende plant.


Ofbyld:0012614 Vinca minor.jpg|
Ofbyld: Vinca minor - Kleine maagdenpalm.jpg|*Frisselgrien, blomkes*
Ofbyld:Frisselgrien.png|*Frisselgrien, detail*


## Sjocht ek
* List fan planten
Keningsearn

De **keningsearn** (*Aquila chrysaetos*) is in 85 sintimeter grutte brune rôffûgel út de ûnderfamylje fan de earnen en de famylje fan de haukfûgels. Hy komt yn in grut part fan Jeropa foar. Yn East-Europa, Noard-Europa, Skotlân en Súd-Europa, meastentiids yn bergeftich gebiet. Mei in spanwiidte fan sa'n 2 meter sirkelt er faaks op grutte hichte boppe de berchhellingen.

## Fourtplanting
In span keningsearnen bliuwt foar har libben tegearre en bliuwe ek yn harren territoarium. Hjir hawwe sy meardere nêsten, meastentiids op rotswanden. Dizze nêsten wurde ôfwikseljend brûkt en eltse kear grutter makke. De âldere nêsten dy it meast brûkt binne kinne wol 2 meter yn trochsnee en 1 meter heech wurde. 
It wyfke sit 6 wike op de 2-3 aaien te brieden. Faak is der mar ien jong dat folwoeksen wurdt. Mei sa'n 8 wike hat it jong al syn fearren en it jong fleant út as er 80 dagen âld is. Dernei wurdt er noch in skoft troch de âlden fuorre. As it jong him sels rêde kin fleant er út.

## Iten
It iten fan de earn bestiit benammen út marmotten, hazzen en mûzen. Mar hy kin ek wol ris in jonge geit as in lamke pakke.
Liderke

It **liderke** of **snieklokje** (*Galanthus nivalis*) is in op syn meast 25 sm. heech bolgewaaks. It plantsje, dat sjoen wurdt as in maitydsboade, wurdt rekkene ta de stinzeplanten.

## Oare Fryske nammen
It liderke wurdt yn Fryslân ek beneamd as *neaken boutsje*, *neaken earske*, *foarjiersberntsje*, *maarteblomke*, *wyt wyfke*, *neaken mantsje* of *neaken wyfke*. In soad minsken brûke ek de letterlike Nederlânske oersetting *Snieklokje*.

## Uterlik
De blommen hawwe elts in eigen blomstâle en hingje as in klokje oan de top fan it stâltsje. In blom hat 6 bledsjes, wêrfan de bûtenste trije langwerpich binne en de binnenste trije omkeard hertfoarmich. De lange snyleftige blêden binne blau-eftich grien. 

## Fersprieding
De plant komt, omdat er gau en maklik ferwylderet, yn in soad streken foar. De oarsprong leit nei alle gedachten yn Súd- en Midden-Jeropa, al is it bewiis dêrfoar suver net mear te leverjen.

## Sjoch ek
* List fan planten
Peaske

**Peaske** is in feest op likernôch de earste ljochtmoanne nei it begjin fan de maitiid.

## Betsjutting

### Kristendom
Yn de kristlike tradysje is Peaske it wichtichste liturgyske feest. Mei Peaske wurde it lijen en de krúsdea fan Jezus betocht, en syn ferrizenis út de dea.

### Joadendom
Alder is de joadske Peaske, dêr't de úttocht út Egypte mei fierd en betocht wurdt.

### Sekulier
Ek it sekuliere peaskefeest hat tradysjes dy't weromgean op de weromkear út it tsjuster. Under oaren de dei fan it feest, de earste ljochtmoanne yn de maitiid, en de peaske-aaien symbolisearje it nije libben nei de tsjustere winter.

## Datum
De kristlike Peaske falt altyd op de earste snein nei ljochtmoanne, wylst de joadske Peaske begjint mei de nacht fan de ljochtmoanne, dat der is meast in ferskil fan in pear dagen tusken dy twa. Ek de westerske en easterske kristenen hawwe faak ferskate Peaskedagen om't 21 maart yn de otterdokse, Juliaanske kalinder hast twa wiken letter falt as yn de Gregoriaanske kalinder.

De joadske Peaske falt altyd op 14 Nisan, om't de Joadske kalinder in moannekalinder is. De kristlike Peaske kin fan 22 maart oant 25 april falle. Foar de kommende jierren falt it op dizze datums:

* 23 maart 2008
* 12 april 2009
* 4 april 2010
* 24 april 2011

## Peaskefjoer
Yn guon parten fan Jeropa wurde mei Peaske in saneamd peaskefjoer oantstutsen. Dy fjoeren besteane út bulten mei snijhout dy't yn de jûn oanstutsen wurde.
Fjildmosk

De **fjildmosk** (*Passer montanus*) is in lytse sjongfûgel út de famylje fan de moskfûgels. 

Oars as by de húsmosk binne by de fjildmosk it mantsje en wyfke gelyk fan kleur. Se binne goed wer te kennen oan de brune krún en de swarte earplak. 

De 14 sm grutte fûgel bliuwt mear op it plattelân en lúkt net sa bot nei de stêd as de húsmosk. De fjildmosk set him meast twa kear ta brieden yn in nestholte. Hy leit 5-6 aaien dy nei twa wike útkomme. De jongen bliuwe ek noch twa wiken yn it nest. De nestholte wurdt it hiele jier brûkt om te sliepen.

De oantallen briedpearen yn Nederlnân en Fryslân rinne al jiere tebek, en dêrom stiet de fjildmosk op de Nederlânske Reade list fan fûgels. Yn 2013-2015 wiene dêr noch sa'n 40.00-60.00 briedpearen en sa'n 200.000 wintergasten yn Nederlân. De heechste konsentraasje is te fine yn East-Grinslân, Drinte en Oerisel. Yn Fryslân sille dêr inkelde tûsenen fjildmoskpearen briede.

## Keppelings om utens
*Sovon - Ringmus
Wiel

In **wiel** is in kolkgat, ûntstien troch in trochbrek fan in rivierdyk of seedyk. Trochdat it wetter net yn ien kear troch it gat fan de trochbrek giet, mar yn de iepening kolket en dêrby mear grûn losmakket, kin it gat op it plak fan in trochbrek sa djip wurde dat it net gaadlik is en bou dêr de dyk op 'e nij.

Yn stee dêrfan wurdt de dyk dan wat fierder nei bûten ta lein, meast op de râne fan it gat. Binnen de dyk bliuwt dan in rûne mar oer, de wiel.

It Mâlegreefsgat is sa'n wiel. 

Ek oare rûne markes wurde somtiden *wiel* neamd.
Holwoartel

De **Holwoartel** (*Corydalis cava*) is in betiid bloeiende en oerbliuwende plant. De plant begjint faak yn maart al te bloeien en it blêd is meastentiids foar it begjin fan de simmer al wer ôfstoarn. De blêden sjogge der wat griisblau-eftich út. De rozetblêden binne symmetrysk gearstald, de stâleblêden asymmetrysk.

De blommen binne readpears as wyt. Op it iene plak oerhearskje de readpearse blommen, op it oare plak de wite. 

De namme holwoartel slacht op de knol fan de plant dy't hol is. De plant komt yn Midden- East- en Súd- Europa yn it wyld foar. Yn Nederlân binne se oanplante by states en stinzen, dêr't se ferwyldere binne. De holwoartel wurdt dan ek rekkene ta de stinzeplanten

## Sjoch ek
* List fan planten
Lauwerssee

De **Lauwerssee** wie in ynholte fan de Waadsee tusken Fryslân en Grinslân, oant dy yn 1969 ôfsletten waard.

De Lauwerssee is nei alle gedachten fan it begjin fan de jiertelling ôf ûntstien trochdat de see stadichoan ynkrong yn it leechfeangebiet dêr't it Dokkumer Grutdjip, de Súd Ie en de Lauwers trochhinne rûnen nei see ta, en dêr in part fan it fean weispielde. Fral doe't om it jier 300 hinne de seespegel heger waard moat de ynholte rap grutter wurde wêze. It grutst wie de see oan de ein fan de 10e iuw. De Lauwerssee hie doe see-earms dy't oan Dokkum, Kollum, Stynsgea en Grins ta kamen.

Yn de 11e iuw waard begûn mei it winnen fan lân yn de Lauwerssee. De earste dyk dy't dêrta oanlein waard wie nei alle gedachten dy fan Kollum nei Bûtenpost, en al gau folgen ferskate oare diken. Yn 1230 waard lykwols by in slimme floed in strook lân eastlik fan it hjoeddeiske Iezumasyl, mei de namme de Waarden ferlern, dêr't de hannelsstreek Esonstêd lein hawwe soe. Oan de súdkant gong de lânwinning lykwols troch, mei ûnder oaren yn de earste helte fan de 16e iuw it ynpolderjen fan it Nije Krúslân.

Yn 1729 waard de see-earm fan it Dokkumer Djip ôfsletten, en yn 1877 noch de see-earm fan it Reitdjip. Doe wienen der lykwols al plannen ta it ynpolderjen fan in part fan it bûtenwetter sels. It plan wie om fan de Hoeke fan de Bant in dyk westlik fan de Slenk nei it suden oan te lizzen, en dan súdlik fan de Slinke nei it easten nei Sâltkamp. It is der lykwols net fan kaam.

Nei de wettersneed yn Seelân yn 1953 kaam der in nij plan, as part fan it plan om de seegatten fan de Waadsee ôf te sluten. Diskear soe de dyk fan it Westerstek, tusken Peazens en it Banthúske, nei de Westpolder yn Grinslân gean. Wylst de oare diken fan it plannen yn stúdzje bleaunen oant de Deltawurken oanlein waarden, waard yn 1960 definityf besletten ta it ôfsluten fan de Lauwerssee. Dit soe dan erfaring jaan mei it ôfsluten fan seegatten en it ynpolderjen fan waadgebiet. Yn 1961 waard begûn mei it wurk, en 23 maaie 1969 waard de dyk sletten. De erfaring mei seegatten is noch in soad brûkt, mar de Waadsee is nea ynpoldere. 

Binnen de diken is lykwols net al it gebiet lân wurden; de Slinke, de Sâltkamper Ril, it Dokkumer Djip, de Suder Ie en nog wat oare stikken wetter binne iepen hâlden en foarmje meiïnoar de Lauwersmar. Under oaren stikken fan de Kollumerwaard en de Marnewaard binne al drûchlein. It wurkeilân Lauwerseach is part fan de dyk wurden, en is no de thúshaven fan de fiskerslju út Sâltkamp en út Dokkumer Nije Silen, en foar it fear nei Skiermûntseach.
Skries

De **skries** (*Limosa limosa*) is in fûgelsoarte út de famylje fan de Snipfûgels.

## Greidefûgel
De skries is ien fan de meast bekende greidefûgel. Wol hâldt de skries fan wat sompiger greiden. Op de hjoeddeistige greiden mei in leech wetterpeil fielt er him net thús. De skries is dêrom de lêste tiid yn tal hurd efterútbuorke.
De skriezen sykje harren iten mei harren lange snaffel yn 'e grûn, it leafst yn ûndjip wetter.

## Oare nammen
De Skries wurdt yn it Frysk ek wol beneamd as *Skrie* of *Grito*.

## Fersprieding
It briedgebiet fan de Skries rint fan Yslân oant it easten fan Sibearje. De oerwinteringsgebieten lizze yn Súd-Jeropa, Afrika en sels Austraalje. Mei de fûgeltrek binne de skriezen ek in protte yn de waadgebieten te sjen.

## Fuortplanting
De skriezen briede fan ein april ôf op 4 aaien. 24 dagen lang briede de fûgels om bar op de aaien. Wylst it gers langer wurdt ûnder it brieden, wurdt it nêst geandewei better kamûflearre. De âlden passe noch sa'n 4 wike op de jongen. Dit meie se graach dwaan troch op yn hikkepealtsje de jongen yn it each te hâlden.

Yn protte nêsten wurde troch seefûgels of krieën leechrôve. De skriezen meie dan ek graach yn 'e buert fan ljippen en tsjirken briede sadat de nêsten mei syn allen ferdigene wurde kinne.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Narsissen (skaai)

De **narsissen** (wittenskiplike namme: *Narcissus*), ek bekend as de **titelroazen**, **aprilblommen** of **peakeblommen**, binne in skaai fan stinzeplanten. It binne bolgewaaksen út de famylje fan de narsissen (*Amaryllidaceae*). De wittenskiplike namme *Narcissus* is ôfkomstich út de Grykske mytology. Narsissen binne maaitiidsbollen en hawwe in kâlde rêstperioade nedich. Se binne der yn in ferskaat oan kleuren, dêr't giel by oerhearsket.
Opfallend oan de titelroas is de trompetfoarmige blom. Narsissen ferwylderje maklik.

## Nammen
De Fryske namme 'titelroas' makket jin nijsgjirrich. Yn 'e plantkunde wie der altiten al in groep fan planten dy't kwa bloeitiid net rjocht te pleatsen wiene. Dy waarden de 'tideloazen' neamd. Sa binne der tiidleazen dy't bygelyks yn 'e hjerst bloeie en maitiids blêd hawwe. Ta dy groep fan 'tideloazen' waarden de narsissen ek rekkene. Sa jout it WFT yn 1859 foar de narsis de namme 'tideloas' en komme we dêr yn 1975 ek noch de namme 'tidelroas' tsjin. Wylst it *Lyts Frysk Wirdboek* al yn 1944 de namme 'titelroas' hat. Al mei al liket de namme titelroas in ferbastering fan it begryp 'tideloas', net oan tiid bûn. Benammen it Wâldfrysk hat it oer titelroazen. Dat de namme op loas en net op leas útgie, hat der by dat ferbasterjen grif it sine tadien. 

De wittenskiplike namme *Narcissus* is ôfkomstich út de Grykske mytology. Dy Narsissus wie yn 'e mytology in kreaze jongkeardel dy’t fereale waard op syn eigen spegelbyld.


Ofbyld:Narsis detail.png|Titelroas (detail)
Ofbyld:Narcis detail3.png|Mei oranje trompet
Ofbyld:Narcisă (Narcissus poeticus) în Poiana Narciselor, județul Brașov.JPG|*Narcissus poeticus*


## Sjoch ek
* List fan planten