open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Constantine

*Constantine (foarnamme), in foarnamme, de Ingelske foarm fan Konstantyn

## Films
* ''Constantine'' (film), in Amerikaanske film út 2005

## Geografy
### Algerije
*Konstantine (Algerije) of Constantine, in stêd yn Algerije
*Konstantine (provinsje) of Constantine, in Algerynske provinsje mei de stêd Constantine as haadplak
*Konstantine (departemint) of Constantine, in departemint fan Frânsk Algerije dat fierhinne oerienkaam mei de provinsje
### Feriene Keninkryk
*Constantine (Ingelân), in plak yn it Ingelske greefskip Cornwall
*Constantinebaai, in baai foar de kust fan Cornwall
### Feriene Steaten
*Constantine (Michigan), in plak yn 'e Amerikaanske steat Michigan
### Switserlân
*Constantine (Switserlân), in plak en gemeente yn it Switserske kanton Vaud

## Muzyk
* ''Constantine'' (album), in album fan Constantine Maroulis út 2007

## Tillefyzje
* ''Constantine'' (tillefyzjesearje), in Amerikaanske tillefyzjesearje út 2014
* *[[Constantine: City of Demons]]*, in Amerikaanske websearje út 2018

## Oar
* ''Constantine'' (fideospultsje), in fideospultsje basearre op 'e *Hellblazer*-stripsearje
*John Constantine, in stripfiguer en de haadpersoan fan 'e *Hellblazer*-rige fan DC Comics
*Constantine Kolleezje (York), in kolleezje fan 'e Universiteit fan York
Gambler

"**Gambler**" of "**The Gambler**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

**gambler*, it Ingelske wurd foar "gokker"

## Bynammen
**The Gambler*, bynamme fan Kenny Rogers (1938-2020), in Amerikaansk countrysjonger
**The Gambler*, bynamme fan Kenny Rogers (1964), in Amerikaansk honkballer
**[[The Gambler (wrakselder)|The Gambler]]*, by- en artystenamme fan Jeff Gann (debút 1990), in Amerikaansk showwrakselder

## Film en tillefyzje
*''Gambler'' (film út 1971), de ynternasjonale titel fan in Hindytalige Yndiaaske film út 1971
*''Gambler'' (film út 1995), de ynternasjonale titel fan in Hindytalige Yndiaaske film út 1995

*''The Gambler'' (film út 1974), in Amerikaanske film út 1974
*''The Gambler'' (filmsearje), in Amerikaanske rige tillefyzjefilms mei sjonger Kenny Rogers yn 'e haadrol
**''The Gambler'' (film út 1980), in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1980
***[[The Gambler: The Adventure Continues]]*, in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1983
***[[The Gambler, Part III: The Legend Continues]]*, in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1987
***[[The Gambler Returns: The Luck of the Draw]]*, in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1991
***[[The Gambler V: Playing for Keeps]]*, in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1994
*''The Gambler'' (film út 1997), in Nederlânsk-Hongaarsk-Britske film út 1997
*''The Gambler'' (film út 2014), in Amerikaanske film út 2014, in remake fan 'e film út 1974

*''Der Spieler'' (film út 1938), in Dútske film út 1938, ek bekend ûnder de ynternasjonale titel *The Gambler*
*''Il Giocatore'' (film út 1950), in Italjaanske film út 1950, ek bekend ûnder de ynternasjonale titel *The Gambler*
*''Katala'' (film út 1989), in Russyske film út 1989, ek bekend ûnder de ynternasjonale titel *The Gambler*
**[[Lošėjas]]*, in Litouske film út 2013, ek bekend ûnder de ynternasjonale titel *The Gambler*

## Literatuer
*''The Gambler'' (koart ferhaal), in science fiction-ferhaal fan 'e Amerikaanske skriuwer Paolo Bacigalupi út 2008

## Muzyk
### Albums
*''The Gambler'' (album), in album fan Kenny Rogers út 1978
*''The Gambler'' (EP), in extended play fan Mike Doughty út 2005
### Lieten
*''The Gambler'' (liet fan Ray Manzarek), in liet fan Ray Manzarek út 1974
*''The Gambler'' (liet fan Kenny Rogers), in liet fan Kenny Rogers út 1978
*''The Gambler'' (liet fan Fun), in liet fan Fun út 2009
Vina Sky

**Vina Sky**, echte namme: **Kelly Nguyen** (Houston, 14 maart 1999), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise, wa har artystenamme ek wol stavere wurdt as Vyna Sky of Vina Skyy. Hja sette yn 2018 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile sûnt yn frijwat films. 

## Libben en karriêre
Vina Sky waard yn 1999 berne yn Houston, yn 'e Amerikaanske steat Teksas. Hja is fan etnysk Fjetnameesk komôf. Yn 2018, doe't se 19 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie se begjin 2020 al yn mear as 150 films spile.

Dêrby wurke Sky û.m. foar sokke foaroansteande labels as Evil Angel, Zero Tolerance, Jules Jordan Video, Digital Sin, Hustler Video, Devil's Film, Penthouse en Diabolic Video. Fierders hat se ek wol wurke foar minder bekende studio's, lykas Third Degree Films, Mile High Media en Girlfriends Films. En teffens hat se in protte yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings, Brazzers en Naughty America.

Under har karriêre hat Sky gearwurke mei kollega-aktrises as Vienna Black, Kacie Castle, Kaylani Lei, Kendra Spade en Misty Stone, en mei manlike tsjinspilers as Mike Adriano, Mick Blue, James Deen, Jules Jordan, Keiran Lee, Logan Long en J. Mac.

## Lichemsskaaimerken
Vina Sky is mongoloïde, mei brune eagen en swart hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.52&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 43&nbsp;kg, en in natuerlike cupmaat 32AA. Utsein de wenstige gatsjes troch de earlellen hat se gjin piercings, mar wol hat se in tatoeaazje fan in kersebluossem oan 'e lofterkant fan har bopperêch.

## Keppelings om utens
* Vina Sky op Twitter
* Vina Sky op Instagram
* Biografy en filmografy fan Vina Sky yn 'e Internet Movie Database (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Vina Sky yn 'e Internet Adult Film Database (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Vina Sky op ''FreeOnes''
The 5th Wave

"**The 5th Wave**", ek stavere as "**The Fifth Wave**", hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* ''The 5th Wave'' (romansearje), in science fiction-trilogy foar jongfolwoeksenen fan 'e Amerikaanske skriuwer Rick Yancey 
* ''The 5th Wave'' (roman), it earste diel fan dy trilogy, útkommen yn 2013
* ''The 5th Wave'' (film), in Amerikaanske film út 2016 basearre op dy roman
Doughnut

In **doughnut** (Ingelsk foar "daainút", in 'nút' fan daai) of **donut** (in fonetyske stavering dy't men tsjintwurdich yn it Amerikaansk-Ingelsk in protte tsjinkomt) is in soarte fan swiet banket dat út 'e Feriene Steaten en Kanada komt. Hoewol't it him oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat hat, wurdt it noch gauris assosjearre mei Noard-Amearika, en yn 't bysûnder mei de Feriene Steaten. Doughnuts wurde ferkocht yn bakkerijen, supermerken, itenskreammen, de horeka en yn Noard-Amearika ek troch spesjalisearre *doughnut shops*. De doughnut giet eins werom op 'e oaljekoeken fan 'e santjinde-iuwske Nederlânske kolonisten yn Nij-Nederlân.

Doughnuts besteane ornaris út frituerde daai. It wichtichste yngrediïnt fan it daai is yn 'e regel wytmoal, mar it is ek mooglik om oare foarmen fan daai te brûken. Oare yngrediïnten kinne wêze: aaien, molke, sûker, oalje, wetter, soerdaai, bakfet en ferskate smaak- en kleurmiddels. Doughnuts wurde nei it fritueren foarsjoen fan in ferskaat oan tafoegings, lykas in glazuer fan sûker, sûkelarje of eskdoarnsjerp, of in laachje poeiersûker, kaniel of fruchtenhagelslach (*sprinkles*). By saneamde *filled doughnuts* wurdt it binnenste fan 'e doughnet nei it fritueren ynjektearre mei in folling, lykas slachrjemme, fanyljefla, in fruchtesaus of in oare swiete lekkernij.

Doughnuts hawwe tradisjoneel de foarm fan in rûntsje mei in gat yn 'e midden, mar men sjocht se ek wol yn oare foarmen, lykas skiiffoarmich, rjochthoekich of fjouwerkant sûnder gat. Dy lêste foarmen komme benammen foar by *filled doughnuts*, om't it mear romte jout foar de folling. Lytse, bolfoarmige doughnuts steane bekend as *doughnut holes* ("doughnutgatten"). Yn Noard-Amearika is it wenst om doughnuts by de kofje te iten, bgl. yn in kafetaria, restaurant, fastfoodrestaurant of benzinestasjon. Yn 'e Feriene Steaten wurde doughnuts yn 'e folkskultuer sterk assosjearre mei de plysje, mei't plysjeminsken altyd doughnuts sitte soene te fretten.

## Galery

File:Brammibal's Donuts.jpg|in ferskaat oan doughnuts
File:Christmas_doughnut_(15456531431).jpg|in doughnut mei glazuer en *sprinkles*
File:Timbits2.jpg|*doughnut holes*
File:Krispy_Kreme_glazed_donuts_2.JPG|doughnuts mei trochsichtige sûkerglazuer
File:Cops_in_a_Donut_Shop_2011_Shankbone.jpg|plysjes yn New York foldogge oan in stereotype troch harren yn in *doughnut shop* op te hâlden
Kelpie

In ***kelpie*** (útspr.: ['kɛlpi], likernôch: "kel-py") is in mytysk wêzen út 'e folkloare fan Skotlân yn 'e foarm fan in fan stal ferwikseljende wettergeast dy't rivieren, marren en puollen bewennet. Oer suver elts grutter oerflaktewetter yn Skotlân bestiet wol in ferhaal oer in *kelpie*, mar de measte fan dy teltsjes geane oer Loch Ness. De etymology fan it Skotske wurd *kelpie* is ûndúdlik, mar it hat perfoarst neat te krijen mei kelp, in soarte fan fluch groeiend seewier. Saakkundigen achtsje it mooglik dat it besibbe is oan 'e Skotsk-Gaelyske wurden *calpa* en/of *cailpeach*, dy't "rier", resp. "hynstefôle" betsjutte. It wurd waard, ynsafier bekend, foar it earst yn skreaune foarm brûkt (stavere as *kaelpie*) yn in manuskript fan 'e dichter William Collins, dat datearret fan koart foàr 1759. 

Yn 'e ferhalen oer harren hawwe *kelpies* ornaris it foarkommen fan in hynder, mar binne se ek by steat om in minsklik stal oan te nimmen. Faak hat dat stal de foarm fan in tsjeppe jonge frou. Neffens guon teltsjes soene *kelpies* lykwols harren hoeven behâlde as se in minsklik stal oannimme, wat laat hat ta in assosjaasje fan harren mei de duvel, dy't ommers ek hoeven hawwe soe. De grutte Skotske dichter Robert Burns lei dy bân bygelyks yn syn gedicht *Address to the Deil*, út 1786. *Kelpies* ferskynden yn hynstefoarm faak mei in helter om en in seal op, wat minsken útnûge om harren te beriden. As immen lykwols yn it seal klom, kaam er dêr fêst te sitten, wêrnei't de *kelpie* ûnder wetter doek en syn of har berider ferdronk. 

As in *kelpie* mei in eigen helter ferskynde, koed er soms deade of alteast fan syn macht ûntdien wurde troch dat helter los te snijen. As in *kelpie* sûnder helter ferskynde, wie it neffens de ferhalen foar in minske mooglik om it wêzen te fangen troch it sels in helter om te dwaan mei dêrop in kristlik krústeken. Dêrnei moast it wêzen dwaan wat de minske sei. Neffens ien folksferhaal soe de *[[laird]]* fan Morphie sa ris in *kelpie* fongen hawwe en twongen hawwe om stiennen te dragen foar de bou fan syn kastiel. Nei't er frijlitten wie, lei de *kelpie*, dy't dúdlik min te sprekken wie oer dy behanneling, lykwols in flok op it Hûs fan Morphie, dat it dêrmei nea goed gean soe salang't hy [de *kelpie*] yn libben wie. Neffens it folksleauwe wie dat de reden foar it útstjerren fan 'e aadlike famylje Morphie.

*Kelpies* lykje sterk op 'e bûzehappert út 'e Fryske folkloare, de niks út 'e folkloare fan Dútslân, it *[[bäckahäst]]* (letterlik "beekhynder") út dy fan Skandinaavje en it Welske wetterhynder of *ceffyl dŵr*. Ek bûten Jeropa komme yn folksferhalen en mytologyen soksoarte wêzens foar, lykas de *[[wihwin]]* fan 'e Yndiaanske folken fan Midden-Amearika en de *[[bunyip]]* fan 'e Australyske Aborizjinals. Folkloristen binne fan tinken dat de orizjine fan it leauwen yn boasaardige wettergeasten weromgiet op 'e minske-offers, dy't yn 'e prehistoarje brocht waarden om goaden tefreden te stellen dy't assosjearre waarden mei wetter. De ferhalen oer *kelpies* tsjinnen foarhinne yn Skotlân lykwols ek as berneskrik, om lytse bern bang te meitsjen foar iepen wetters sadat se derby wei bliuwe net ferdrinke soene.
Walhalla

It **Walhalla** (fan it Aldnoarske *Valhöll*, yn wittenskiplike publikaasjes almeast stavere as *Valhǫll*, letterlik: "de hal fan 'e fallenen") is yn 'e Noardske mytology it majestueuze paleis fan 'e god Odin (of Weda). It stiet yn Asgard, de wrâld fan 'e goaden, en omfettet in reuseftige feestseal dêr't de walkueren, de boppenatuerlike tsjinneressen fan Odin, dy helte fan 'e sneuvele krigers hinne bringe dy't oan Odin tafalt. (De oare helte giet nei it fjild Fólkvangr, dêr't de goadinne Freya oer hearsket.)

It dak fan it Walhalla is belein mei goudene skylden. Ferskate wêzens libje om it Walhalla hinne, wêrûnder de goudene beam Glasir, dy't foar de yngong groeit, en ek de hartebok Eikþyrnir en de geit Heiðrún, dy't allebeide op it dak fan it paleis stean soene, dêr't se fan it blêdte fan 'e beam Læraðr frette.

De sneuvele krigers dy't yn it Walhalla bedarje, wurde *[[einherjar]]* neamd. Hja bringe dêr harren tiid troch mei it oefenjen fan harren kriichskeunst foar de takomstige striid fan Ragnarök op it fjild fan Vígríðr, wannear't de wrâld sa't dy no bestiet ûndergean sil yn 'e oarloch tusken goaden en meunsters. Yn dat ramt befjochtsje de einherjar it skriklike bist Sæhrímnir, dat eltse jûn op 'e nij ta libben komt. Tuskentroch fiere se feest mei iten en it drinken fan mea (in sterke drank makke fan fermintearre hunich), dy't yn it hjirneimels streekrjocht út it jaar fan 'e geit Heiðrún molken wurdt. De mea wurdt harren servearre troch de walkueren. 

Beskriuwings fan it Walhalla binne oerlevere yn 'e Poëtyske ''Edda'', in Aldiislânske dichtbondel dy't yn 'e trettjinde iuw gearstald is út eardere tradisjonele boarnen; de Proaza-''Edda'', dy't om dyselde tiid hinne skreaun waard troch de grutte Iislânske skald Snorri Sturluson; it *[[Heimskringla]]*, dat ek skreaun waard troch Sturluson; en yn ferskate kûpletten fan in anonym tsiende-iuwsk gedicht ta betinking fan 'e dea fan 'e Noarske kening Earik Bloedbile, dat bekend stiet as it *[[Eiríksmál]]* en diel útmakket fan 'e bondel *[[Fagrskinna]]*. 

It Walhalla hat yn 'e moderne tiid de ynspiraasjeboarne west foar ferskate keunstwurken en publikaasjes. Dêrby kin men tinke oan 'e Walhalla-timpel dy't arsjitekt Leo von Klenze tusken 1830 en 1847 by it Dútske Regensburg foar kening Loadewyk&nbsp;I fan Beieren boude, en de foarstelling fan it Walhalla troch de Dútske komponist Richard Wagner yn syn operasyklus *[[Der Ring des Niebelungen]]* (1848-1876). 

De term 'Walhalla' is yn 'e Westerske kultuer synonym wurden mei "it yn in beskaat domein of opsicht begearlikste of heechst berikbere plak."
Hob

## Bedriuwen en organisaasjes
*HOB, ôfkoarting foar Heart of Brooklyn, in non-profitorganisaasje op it mêd fan toerisme yn New York (stêd)
*HOB GmbH & Co KG, in Dútsk kompjûterbedriuw
*HOB, ôfkoarting foar Hemne Orkladal Billag, in opdoekt Noarsk transportbedriuw
*HOB, ôfkoarting foar House of Blues, in Amerikaansk keatling fan muzykhallen en restaurants

## Koades
*hob, de ISO 693-2-koade foar de Mary-taal yn Papoea Nij-Guineä
*HOB, stasjonskoade foar Hoboken Terminal, yn 'e Amerikaanske steat Nij-Jersey
*HOB, IATA-koade foar Lea County Regional Airport, yn 'e Amerikaanske steat Nij-Meksiko
*HOB, de koade oar it Britske tichthûs H.M. Finzenis High Down, yn Surrey

## Oar
* ''hob'' (mytysk wêzen), in soarte fan mytysk wêzen út 'e folkloare fan noardlik Ingelân
* Hob of Old Hob, in Ingelske bynamme foar de duvel 
* ''hob'' (ienheid), in Koreaanske ynhâldsmjitte dy't likernôch gelyk is oan 180 ml
* ''Hob'' (fideospultsje), in Amerikaansk fideospultsje út 2017
* ''Hob'' (album), it debútalbum út 2004 fan 'e Egyptyske sjonger Tamer Hosny
* Hob., ôfkoarting foar *[[Hoboken-Verzeichnis]]*, de katalogus mei alle komposysjes makke troch Joseph Haydn
* HOB, ôfkoarting foar House Office Building, it gebou dêr't de leden fan it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen harren kantoaren hawwe
ATF (betsjuttingsside)

"**ATF**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*ATF, de ôfkoarting foar it Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives, in Amerikaanske federale plysjetsjinst
*ATF, in ôfkoarting fan autotillefoannetwurken yn Nederlân: ATF-1, ATF-2 en ATF-3
*ATF, in ôfkoarting fan Asser Transportmiddelen Fabriek, in Nederlânsk frachtweinmerk
*ATF, in ôfkoarting fan American Type Founders, in Amerikaanske letterjitterij en -útjouwerij
*ATF, in ôfkoarting fan Afval Transport Friesland, in bedriuw yn Drachten dat bekend waard troch de ATF-brân fan 2000
The Son of Hickory Holler's Tramp

***The Son of Hickory Holler's Tramp*** (Ingelsk foar "De Soan fan 'e Hoer fan Hickory Holler") is in Ingelsktalich liet oer prostitúsje dat yn countrystyl skreaun waard troch Dallas Frazier. It waard yn 1968 foar it earst opnommen en útbrocht troch de Amerikaanske sjonger Johnny Darrell. Yn 1977 waard it bekend by in breder publyk yn 'e útfiering fan Kenny Rogers.

## Tekst
De ik-persoan, dy't himsels bekendmakket as "de soan fan 'e hoer fan Hickory Holler", fertelt hoe't, doe't er noch in lyts jonkje wie, syn heit oan 'e drank rekke, doe mei in oare frou begûn om te slaan en úteinlik mei har útnaaide en wiif en bern sitte liet. Syn mem gûlde eefkes út en beswarde doe har fjirtjin bern dat se nea honger lije soene. Doe't syn mem in reade lampe by de foardoar ophong en har goede namme opjoech, begûnen de buorlju te rabjen. Mar doe't de húshâlding ta behoeftigens ferfoel, wie der net ien fan harren dy't oanbea om ek mar in hân út te stekken. Dat wat se tochten fan wat syn mem besleat te dwaan, kin de ik-persoan neat skele. It wichtichste wie dat hy en syn bruorren en susters nea in dei gjin iten hiene en mei leafde grutbrocht waarden. Ferline jier kaam syn mem te ferstjerren, en eltse snein sette har tankbere bern in boeket fan fjirtjin roazen op har grêf.

## Skiednis
*The Son of Hickory Holler's Tramp* waard foar it earst yn 1968 opnommen en ek as single útbrocht troch de Amerikaanske sjonger Johnny Darrell. It liet berikt it 37e plak yn 'e Hot Country Singles-hitlist. Datselde jiers waard it ferske noch troch trije oare countrysjongers covere, ûnder wa Sanford Clark.

De ferzje fan O.C. Smith waard in hit dy't yn it Feriene Keninkryk fan juny oant augustus 1968 fyftjin wiken yn 'e UK Singles Chart stie, wêrfan trije wiken op nû.&nbsp;2. Deselde single die it yn 'e Feriene Steaten folle minder en kaam yn 'e Hot Country Singles-list net fierder as it 40e plak.

De trêde coverferzje út 1968 wie dy fan Merle Haggard, dy't útbrocht waard op it album *[[Sing Me Back Home]]*. 

Yn 1977 rekke *The Son of Hickory Holler's Tramp* yn 'e Feriene Steaten folle bekender, doe't it troch Kenny Rogers opnommen waard foar syn twadde solo-album *[[Kenny Rogers (album)|Kenny Rogers]]*. Dat album berikte it earste plak op 'e toanoanjaande Top Country Albums-list fan it tydskrift *[[Billboard (tydskrift)|Billboard]]*.

## Keppelings om utens
*''The Son of Hickory Holler's Tramp'' op YouTube, songen troch Kenny Rogers
COVID-19

**COVID-19** (ôfkoarting fan it Ingelske ***coronavirus disease 2019***), yn de folskmûle better bekend as **koroana** of **corona**, is in ynfeksjesykte feroarsake troch it firus SARS-CoV-2. De sykte ûntstie yn Wuhan, haadstêd fan 'e Sineeske provinsje Hubei, yn 't lêst fan 2019, en ferspraat doe yn trije moannen nei oare dielen fan 'e wrâld. Fan 11 maart 2020 ôf is der sprake fan in offisjele wrâldwide pandemy. Der wurdt fanút gien dat de sykte in soönotyske oarsprong hat. 

De wichtichste symptomen fan COVID-19 binne koarts, hoastjen, en koartamigens . Minder faak foarkommende symptomen binne: skiterij, abdominale pine, ferlies fan rookgefoel en smaak en wurgens . Diskusje bestiet oer blisterjen en winterske teannen. 

In part fan 'e ynfekteare persoanen hawwe milde as gjin symptomen. By persoanen mei in fermindere ymmúnsysteem, lykas âlderein en groanysk siken, kin de sykte lykwols resultearje yn slimme longûntstekking mei soms fatale útkomst. De oerdracht fan 'e sykte fynt foaral plak troch hoastjen en prústjen, wêrby't ynfektearre druppels ynhalearre wurde. 

Sûnt jannewaris 2020 wurdt der nei in medisyn foar COVID-19 socht. Ek wurdt der oan in faksin tsjin SARS-CoV-2 wurke. 

## Untdekking fan 'e sykte

De sykte waard foar it earst fêststeld yn 'e Sineeske metropoal Wuhan, by pasjinten mei in longûntstekking sûnder skynbere oarsaak. It wie dokter Li Wenliang dy't syn kollega's op 30 desimber 2019 warskôge dat der in epidemy drige. De sykte ferspraat doe rap, trochdat it Sineesk regear yn it earstoan besocht de saak ûnder de pet te hâlden, troch it ûntbrekken fan immuniteit ûnder de pleatslike befolking, en in protte ynternasjonale asymptomatyske reizgers dy't it firus fanút Wuhan thúsbrochten. Op 11 maart 2020 kundige de Wrâldsûnensorganisaasje (WHO) oan dat der sprake fan in offisjele pandemy wie. 

## Nammejouwing
Op 11 febrewaris 2020 kundige de Wrâldsûnensorganisaasje oan dat de nije, ûnbekende firale sykte de namme COVID-19 krije soe, in ôfkoarting fan *coronavirus disease (koroana/coronafirussykte*), plus it jier fan ûntdekking. Neffens WHO-direkteur-generaal Tedros Adhanom Ghebreyesus mocht de namme net nei in spesifike geografyske lokaasje, bist as groep minsken ferwize (sa as by de Meksikaanske gryp of de bargepest wol it gefal wie). De namme moast ek fatsoenlik út te sprekken wêze. 

Op deselde dei stelde de wurkgroep fan it Ynternasjonaal Komitee foar de Taksonomy fan Firussen (ICTV) de namme "severe acute respiratory syndrome coronavirus 2" foar, ôfkoarte "SARS-CoV-2", nei analogy mei it relatearre, earder bekende firus SARS-CoV.
SARS-CoV-2

**SARS-CoV-2**, somtiden oantsjutten as it **COVID-19-firus** en earder bekend as **2019-nCoV**, is in firus dat de longsykte COVID-19 by minsken feroarsaket. 

It firus waard foar it earst rapporteare op 30 desimber 2019 yn Wuhan, de haadstêd fan 'e Sineeske provinsje Hubei. By it útbrekken yn 2019 en begjin 2020 wiene de earste pasjinten foaral besikers en meiwurkers fan 'e Huanan-fiskmerk yn Wuhan. Fanwegen dit waard al gau oannommen dat it firus in soönotyske oarsprong hat. 

Dit firus heart ta de famylje fan koroana/coronafirussen. Dizze wurde ta de positive ienstrengige RNA-firussen rekkene en wurde sa neamd fanwege de "kroan" ("corona" is Latyn foar "kroan") om 'e losse firuspartikels. It genoom fan SARS-CoV-2 hat in lingte fan 29.903 nukleotiden en bestiet út ferskate genen dy't kodearje foar de proteïnen wêrút it firus opboud is. 

Sân fan 'e bekende koroana/coronafirussen binne yn steat minsken te ynfektearjen. De symptomen fariearje fan in ienfâldige kjeld oant earnstiger omstannichheden lykas MERS en SARS. SARS-CoV-2 is op grûn fan de genetyske oerienkomsten as in SARS-relatearre corona/koroanafirus klassifisearre, wat net betsjut dat COVID-19 deselde sykte is as SARS: it gemiddelde ferrin en de kontaminaasjegraad wike ôf. 

By it ferlykjen fan it genoom fan dit firus mei oare bekende firussen, waard in oerienkomst fan 80% mei SARS-CoV fûn en in oerienkomst fan 96% mei corona/koroanafirussen dy't yn flearmûzen fûn waarden. In rekonstruksje fan 'e filogenetyske stambeam fan it firusgenoom makke it plausibel dat it firus gjin lange skiednis hat yn minsklike gasthearen foardat it yn Wuhan ferskynde. De earste oerdracht oan minsken fûn wierskynlik yn novimber as desimber 2019 plak. 

## Nammejouwing
Tidens de pandemy ferwiisden minsken faak nei it firus as "it koroana/coronafirus", hoewol't dizze namme eins in folle bredere groep firussoarten oantsjut. 

Yn it begjin hie it firus gjin eigen namme. Yn it begjin waard it firus dus gewoan oantsjut as in "nij koroana/coronafirus", yn it Ingelsk in "novel coronavirus". Mei it jier fan ûntdekking waard dit ynkoarte ta 2019-nCoV of nCoV-2019. 

Presidint Donald Trump fan de Feriene Steaten neamde it firus yn maart ferskate kearen "it Sineeske firus", ferwizend nei de geografyske oarsprong. Nettsjinsteande dat in firus of sykte yn it ferline wol faker nei in geografyske lokaasje neamd waard (lykas de Meksikaanske gryp of it Ebolafirus), waard Trump út guon hoeken wei bekritisearre. Neffens dizze kritisy soe it beneamen fan de geografyske oarsprong ta stigma, rasisme, en sels fysyk geweld tsjin minsken fan Aziatyske komôf yn 'e FS liede. Trump neamde syn kar fan wurden in ferdigening tsjin falske ynformaasje fan Sina as soe it Amerikaanske leger achter de útbraak sitte.
Genoatskip foar it Gebrûk fan it Dokkumersk

It **Genoatskip foar it Gebrûk fan it Dokkumersk** (Dokkumersk en offisjeel: *Genoatskap foar ut Gebrúk fan ut Dòkkumers*) is in feriening yn 'e Fryske stêd Dokkum dy't him ynset foar it behâld fan in Dokkumersk, dat in dialekt fan it Stedsk is. It idee foar sa'n organisaasje ûntstie doe't yn 2018 de Dei fan it Stedsk holden waard, in sympoasium dêr't sprekkers fan 'e ûnderskate Stedske dialekten inoar metten. It Genoatskip foar it Gebrûk fan it Dokkumersk waard yn 2019 oprjochte nei it foarbyld fan it Genoatskip foar it Behâld fan it Frjentsjertersk, dat al langer aktyf is yn Frjentsjer.

Yn maaie 2020 sette it Genoatskip foar it Gebrûk fan it Dokkumersk útein mei in eigen webside, dy't mooglik makke waard mei stipe fan 'e gemeente Noardeast-Fryslân. It wie de bedoeling dat de webside in soarte fan ensyklopedy wurde soe oer it Dokkumersk en alles dat dêrmei te krijen hie. De inisjatyfnimmers setten fierders yn op mear sichtberens foar it Dokkumersk yn 'e iepenbiere romte. Ek rôpen se de gemeente Noardeast-Fryslân op om út en troch ris mei de ynwenners yn it Stedske dialekt te kommunisearjen.

Yn novimber 2022 brocht it Genoatskip de oersetting nei it Dokkumersk út fan it jongesboek *Siderius, de Granaet*, fan Abe Brouwer. It boek wie fertaald troch Warner B. Banga, ien fan 'e foaroanlju fan it Genoatskip. Behalven dat mei de útjefte besocht waard it Dokkumersk libben te hâlden en/of ûnder de oandacht te bringen by de Dokkumer bern, spile de oersetting ek in wichtige rol by it standerdisearjen fan 'e stavering fan it Dokkumersk troch de leden fan it Genoatskip.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Genoatskip foar it Gebrûk fan it Dokkumersk
Enya

**Enya**, pseudonym fan **Eithne Ni Bhraonain** (Gweedore, 17 maaie 1961), is in Iersk sjongster, lietsjeskriuwster en muzikant.

'Enya' fertsjintwurdiget eigentlik trije persoanen: Eithne self, Roma Ryan dy't de teksten skriuwt en Nicky Ryan dy't de albums produsearret. Wrâldwiid hat Enya mear as 75 miljoen platen ferkocht.
Corona

* *corona*, it Latynske wurd foar "kroan" of "krâns"

* COVID-19, in ynfeksjesykte dy't ek wol corona of koroana neamd wurdt
* SARS-CoV-2, it firus dat de ynfeksjesykte COVID-19 feroarsaket
* koroanafirussen, in kategory firussoarten

* Corona (bier), in Meksikaansk biermerk 
* CORONA (satellyt), in Amerikaanske spionaazjesattelyt
* Blommesaak Corona op De Gordyk 
* Hotel Corona yn De Haach
Geert Eijgelaar

**Geert Frederik Eijgelaar** (Ljouwert, 22 augustus 1927 - dêre, 3 april 2022) wie in Nederlânsk politikus fan de ARP en letter it CDA. 

Eijgelaar die de mts. Dêrnei hie er de lieding fan in koöperative middenstânsferiening ear't er yn septimber 1974 in hannelsagintskip en grossierderij oprjochte. Dêrneist wie er aktyf yn de lokale polityk. Sadwaande kaam er yn 1970 yn de gemeenteried fan Ljouwert en wie dêr fan 1974 ôf wethâlder.
Yn augustus 1981 waard Eijgelaar waarnimmend boargemaster fan Hinnaarderadiel dat op 1 jannewaris 1984 opgie yn de gemeente Littenseradiel. Yn april 1984 folge syn beneaming ta boargemaster fan Lemsterlân wat er oant syn pinsjoenearring yn septimber 1992 bliuwe soe.
Polygamy

**Polygamy** (fan it Grykske πολυγαμία, *polygamía*) is de praktyk fan it trouwen mei mear as ien houlikspartner. Dêrby ûnderskiedt men polygyny en polyandry. Polygyny, of mearwiverij, is it trouwen fan in man mei mear as ien frou, wylst polyandry it trouwen fan in frou mei mear as ien man is. As in houlik ferskate manlike en froulike partners omfettet, sprekt men fan in groepshoulik. 

It tsjinstelde fan polygamy is monogamy: it trouwen mei mar ien houlikspartner. Fan âlds bestie in monogaam houlik út in man en in frou, mar sûnt de ynfiering fan it homohoulik yn in grut part fan 'e wrâld kin it ek bestean út twa houlikspartners fan itselde geslacht. It begryp 'monogamy' wurdt gauris brûkt as der gjin sprake is fan in wetlik houlik, mar ynstee fan trou oan ien partner, ek as it giet om pearkefoarming by bistesoarten. Krektsa wurdt ek de oantsjutting 'polygamy' faak tapast yn in *[[de facto]]*-sin. Dêrby giet it dan om relaasjes besteande út trije of mear partners fan wa't it houlik net by wet erkend wurdt.

Neffens wittenskiplik ûndersyk binne minsklike relaasjes fan natuere oer it algemien monogaam, wylst de praktyk fan polygamy yn 'e minderheid is. Dy konklúzje is basearre op sawol wrâlwiid sosjologysk ûndersyk as analyze fan 'e skaaimerken fan 'e minsklike fuortplantingsfysiology.

Histoarysk sjoen kaam polygamy geregeldwei foar, benammen by keningen of oare rike lju. Sa wurdt yn it Alde Testamint fan 'e Bibel beskreaun dat kening Salomo trijehûndert froulju hie. Polygamy by minsken is yn 'e ienentweintichste iuw in gefoelich maatskiplik ûnderwerp. It ferskynsel wurdt yn ferskillende kultueren ferskillend beoardiele en sadwaande yn guon lannen en territoaria oanfitere of alteast akseptearre, wylst it yn oare lannen ferbean is en bestriden wurdt. Sa is it yn it grutste part fan 'e islamityske wrâld tastien, wylst it yn 'e hiele Westerske wrâld ûnder de term bigamy in misdriuw is dêr't men foar ferfolge wurdt. Oars as yn 'e islamityske wrâld is yn 'e Westerske maatskippij oerhoer gjin misdriuw, wat liede kin ta in feitlike steat fan polygamy sûnder wetlike erkenning dy't troch de oerheid beskôge wurdt as in bûtenhoulikse relaasje.

By de moderne gefallen fan polygamy giet it yn 'e oergrutte mearderheid om polygyny. De *Ethnographic Atlas*, út 1980, telde 1.231 maatskippijen, wêrfan't yn 588 geregeldwei yn 453 út en troch polygyny foarkaam, wylst 186 útslutend monogaam wiene en yn 4 polyandry foarkaam. Mear resint ûndersyk suggerearret lykwols dat polyandry faker foarkomt as men earder tocht. Yn ferbân mei de kosten fan it ûnderhâlden fan mear as ien frou is polygyny yn 'e kultueren dêr't it foarkomt, almeast beheind ta de hegere maatskiplike klassen. Dêrút komt fuort dat it yn sokke maatskippijen troch lju út legere klassen oer it algemien sjoen wurdt as wat dat neistribbe wurde moat fanwegen it prestiizje dat deroan ferbûn is.

## Sjoch ek
*mearwiverij
*monogamy
*polyandry
Abraham Rademaker

**Abraham Rademaker** (Lisse, 1676/1677 - Haarlim, 21 jannewaris 1735) wie in Nederlânsk keunstskilder, tekener, printemakker en printehanneler; hy wie autodidakt. Hy produsearre foaral topografysk tinte tekeningen en skildere lânskippen. Guon gebouwen en lânskippen koene ek op bestelling levere wurde. 

Hy wie in soan fan glêsmakker Frederik Rademaker, was glazenmaker. Abraham wie troud mei Maria Rosekrans en hy wie ûntsjerklik.

Al yn syn jonheid wie er dwaande mei tekenjen *met zulk een taei gedult en ongemeene naerstigheit, dat hy heele maenden achtereen in huis zat, zonder uitgaen. Hij leerde zichzelf het vak, zonder leermeester, en Naeulyks was hy dezelve kundig, schappen met grootsche Gebouwen, aerdige Ruinen, fraeie Beeltjes en Beesten, en ook wel met allerlei Vogelen, te versieren*.

Syn wurk siet yn de 18de ieu bot sleet yn, mei't der in protte samlers wiene fan topografyske ôfbyldingen. Wylst yn de 17e iuw foaral stedsbeskriuwingen en -gesichten populêr wiene, lei men yn de 18e iuw it aksint op kastielen, bûtens en púnfallen yn it bûtengebiet. Foaral de sûnt 1725 útjûne boeken mei printen fan syn hân wiene populêr. Dêrta heart it *Cabinet der Neederlandse Oudheeden en gesigten dy yn trije hondert konst plaaten*. Uteinlik hat er sa'n 700 kastielen tekene.

De partikulieren ferkochten dy printen op it lêst wer en fia ompaden kaam in protte wurk fan him yn de 19e en 20e iuw úteinlik yn iepenbiere museumkolleksjes telâne .

In 1750 waard syn biografy opnaam yn *De nieuwe schouburg der Nederlantsche Kunstschilders en schilderessen*, gearstald troch Jan van Gool.

## Publikaasjes
* *Corte bescrijvinghe mitsgaders hantvesten, privilegien, constumen ende ordonnantien vanden Lande van Zuyt-Hollandt* fan Jacob van der Eyk
* *Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche oudheden*, 1792–1803, troch Mattheus Brouërius van Nidek, Isaak Le Long, J.H. Reisig
* *Spiegel van Amsterdams zomervreugd, op de dorpen Amstelveen, Slooten, en den Overtoom, vertonende deszelfs kerken, herenhuizen, lustplaatssen, lanen, wegen, vaarten, enz...*, 1728, fan Abraham Rademaker
* *Kabinet van Nederlandsche outheden en gezichten*, fan Abraham Rademaker
* *Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche oudheden*, 1770–1771, fan Mattheus Brouërius van Nidek, Isaak Le Long
* *De Vechtstroom van Utrecht tot Muiden, verheerlijkt door honderd gezichten van steden, dorpen, vestingen, adelijke gestigten, lustplaatzen en waranden*, troch Abraham Rademaker

## Galery

File:Marepoort - Rademaker.jpg|De Marepoarte yn Leien
File:Kasteel Woerden Rademaker 1670.jpg|It kastiel fan Woerden yn Rademakers *Nederlandsche Outheeden en Gezigten* (1670)
File:Boelenham.jpg|Kastiel Boelenham
File:Abraham Rademaker, Afb 010094005242.jpg


## Keppeling om utens
*  Sketsen en biografy
Tank

"**Tank**" of "**The Tank**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*tank, in ferkoarte foarm fan tankberens
*tank (wapen), in pânsere militêr gefjochtsfiertúch, bewapene mei in draaiber kanon
*tank (reservoir), in grut reservoir foar it opslaan fan floeistoffen of gassen

## Fideospultsjes
*''Tank'' (fideospultsje), in fideospultsje út 1974
**[[Tank! Tank! Tank!]]*, in fideospultsje út 2009

## Films
*''Tank'' (film), in Amerikaanske film út 1984

## Geografy
### Plakken
*Tank (Pakistan), in plak yn Pakistan, haadstêd fan it distrikt mei deselde namme
*Tank (Azerbeidzjan), in oare namme foar Dağdöşü, in plak yn Azerbeidzjan
*Tank (Iraan), in oare namme foar Bandar-e Tang, in plak yn Iraan
### Oare geografyske oantsjuttings
*Tank (distrikt), in distrikt yn Pakistan
*Tankberchtme, in berchtme yn 'e Amerikaanske steat Arizona
*Tank Pond, in mar yn 'e Kanadeeske provinsje Nij-Skotlân
*Tank Stream, in rivier yn 'e Australyske steat Nij-Súd-Wales
*Tanks Peak, in berch yn 'e Amerikaanske steat Colorado

## Muzyk
### Bands
*Tank (band), in Britske heavy metal-band
### Albums
*''Tank'' (album), in album fan 'e Asian Dub Foundation út 2005
### Lieten
*''Tank'' (liet), in ynstruminteel nûmer fan Emerson, Lake & Palmer út 1970
**[[Tank!]]*, de titelsong fan 'e animesearje *Cowboy Bebop*

## Persoanen
*Tank (Amerikaansk sjonger) (b. 1976), in Amerikaanske sjonger (wiere namme: Durrell Babbs)
*Tank (Dútsk sjonger) (b. 1977), in Dútske sjonger (wiere namme: Eric Geisenheyner)
*Tank (Taiwaneesk sjonger) (b. 1982), in Taiwaneeske sjonger (wiere namme: Lü Jianzhong)

## Oar
*Tank (goadinne), in goadinne út 'e Noardafrikaanske Aldheid
*tank (ienheid), in yn ûnbrûk rekke lingtemjitte op it Yndyske subkontinint
*''Tank'' (tydskrift), in Britsk fearnsjierblêd
*The Tank (teäter), in teäter yn New York (stêd)
*TANK, in ôfkoarting foar Transit Authority of Northern Kentucky, in ferfiersbedriuw yn 'e Amerikaanske steat Kentucky
*tinktank, in organisaasje dy't research útfierd en faak ek operearret as lobbygroep
Snow White and the Seven Dwarfs

**Snow White and the Seven Dwarfs*, in Ingelsktalige namme foar it mearke *[[Sniewytsje]]*
## Fideospultsjes
*''Snow White and the 7 Dwarfs'' (fideospultsje), in fideospultsje út 2006 foar PlayStation 2

## Films
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (film út 1937), in Amerikaanske tekenfilm út 1937
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (film út 1955), de ynternasjonale titel foar de Dútske film *Schneewittchen*, út 1955

## Literatuer
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (boek), in plaatsjeboek út 1938 skreaun troch Wanda Gág

## Muzyk
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (soundtrack), it soundtrackalbum fan 'e film út 1937

## Toaniel
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (toanielstik út 1912), in Broadway-toanielstik út 1912 op basis fan it mearke
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (musical), in musical út 1979 op basis fan 'e film út 1937
*''Snow White and the Seven Dwarfs'' (ballet), in modern ballet op basis fan it mearke
Moya Brennan

**Moya Brennan**, pseudonym fan **Máire Ni Bhraonain** (Gweedore, 4 augustus 1952), is in Iersk folksjongster, lietsjeskriuwster en muzikant. Se is foaral bekend fan har wurk mei de band Clannad. 

Moya is de âldste suster fan de sjongster Enya, dy't ek in skoftke lid fan Clannad wie yn de iere jierren 80. 

## Keppeling om utens
* Hiemside
Boppeklasse

*boppeklasse (maatskiplike klasse), in maatskiplike klasse, synonym mei 'elite' of 'hegerein'
*boppeklasse (taksonomy), in taksonomyske rang
Refizjonisme

*fiktyf refizjonisme, it werfertellen fan in ferhaal mei substansjele feroarings op it mêd fan personaazjes en eftergrûn
*histoarysk refizjonisme, it kritysk op 'e nij besjen fan histoaryske artefakten en teksten en de besteande historiografy
*marxistysk refizjonisme, in delbûgende term brûkt troch konservative marxisten om ideeën fan oare marxisten te omskriuwen dy't de fûnemintele marxistyske prinsipes oantaaste
*territoriaal refizjonisme, in eufemisme foar yrredentisme: it stribjen nei de weriening fan in nasjonale minderheid (en syn wengebiet) mei it memmelân
Peter II fan Ruslân

**Peter II Aleksejevitsj** (Russysk: Пётр II Алексеевич, Pjotr II Aleksejevitsj; berne op 23 oktober 1715 en ferstoarn op 30 jannewaris 1730) wie fan 1727 oan syn hommelse dea yn 1730 tsaar fan it Russyske Ryk. Hy wie iennichst soan fan tsarevitsj Aleksej Petrovitsj, de soan fan Peter de Grutte.
## Bernetiid
Peter Aleksejevitsj wie de pakesizzer fan tsaar Peter I. Syn heit en mem wiene de tsarevitsj Aleksej Petrovitsj en syn frou Charlotte Christine, dochter fan hartoch Ludwig Rudolf fan Braunschweig-Wolfenbüttel. Syn mem ferstoar al gau nei syn berte en syn heit waard troch syn pakke Peter de Grutte as ferrieder feroardiele en ferstoar trije jier letter yn de finzenis troch de gefolgen fan tamtaasje. Fral syn beppe Eudoksia Lopûchina brocht de jonge grut.
## Regear
Nei de dea fan Katarina I, de widdofrou fan Peter I, erfde Peter II op 17 maaie 1727 yn 'e âldens fan alve jier de troan. Katarina hie yn har testamint Aleksander Mensjikov en har beide dochters Anna en Elizabeth ta fâlden fan de jonge ornearre. Elizabeth hie gjin politike ambysjes en Anna ferliet ûnder druk fan Mensjikov Ruslân en gyng mei har man nei Kiel.

Mensjikov wie ien fan de rykste manlju yn it Russyske Ryk en besocht mei help fan de jonge tsaar syn macht noch grutter te meitsjen. Hy regele foar de tsaar in ferloving mei syn dochter, mar it ynfloedrike Dolgorûki-skaai hie it mier oan Mensjikov en makke in ein oan syn macht. Op 20 septimber 1727 waard er oppakt en tegearre mei syn hûshâlding nei Berjosov yn it doedestiidske gûvernemint Tobolsk ferballe. 

Peter wie it slachtoffer fan de toutrekkerij tusken Mesjikov, Dolgorûki en Golitsin. Under ynfloed fan it Dolgorûki-skaai ferhûze Peter II it hôf nei Moskou en waard dêr op 7 maart 1728 kroand. Yn desimber 1729 ferloofde Peter him mei Jekaterina Dolgorûkova (1712–1745).

## Dea
It houlik fan Peter en Jekatarina soe op 2 febrewaris 1730 sletten wurde, mar ein jannewaris kaam de tsjaar siik fan de jacht werom en ferstoar in hoart letter oan de pokken. Hy hie meiïnoar twa jier en njoggen moannen op de russyske troan sitten. Peter en Ivan VI binne dêrmnei de iennige tsaren dy't nei de stifting fan Sint-Petersburch net yn de Petrus- en Pauluskatedraal byset binne.

Mei de dea fan Peter II stoar it Romanov-skaai oer de manlike liny út. It slagge de Geheim Ried net om it iens te wurden oer in manlike opfolger. Lang om let foel de kar op Anna Ivanova, in nicht fan Peter de Grutte en de hartoginne fan Koerlân en Semgallen.
Soevereiniteit

**Soevereiniteit** (fan it Frânske *souveraineté*, fan it Latynske *superanus*, fan *super*, mei de betsjutting "boppe" of "oer") is it rjocht fan in bestjoersorgaan om it heechste gesach út te oefenjen sûnder dat dêrfoar ferantwurding ferskuldige is oan in oar orgaan. Sok gesach kin op ferskate manearen legitimearre wurde, lykas mei in berop op folkssoevereiniteit (dy't útgiet fan it folk) of op godssoevereiniteit (dy't útgiet fan God). As oan it haad fan it bestjoersorgaan dat it soevereine gesach útoefenet in monarch stiet, tsjut men dy oan as de soeverein.

Yn moderne steaten is al it rjocht ornaris werom te fieren op 'e grûnwet. Troch it soevereiniteitsbegryp wurdt oanjûn wêrom't de grûnwet jildich is. Yn it gefal fan folkssoevereiniteit is dat bgl. sa om't it folk achte wurdt himsels de grûnwet jûn te hawwen. Yn it gefal fan monargale soevereiniteit wurdt de monarch achte de grûnwet oan it gebiet dat ûnder syn gesach stiet, jûn te hawwen. 

Yn it ynternasjonaal rjocht is soevereiniteit in wichtich konsept, om't dêryn it respekt foar de grinzen fan oare lannen fêstlein is en ek it rjocht fan in regear om gesach út te oefenjen binnen de grinzen fan 'e eigen steat, in foarm fan selsbeskikkingsrjocht. Dat betsjut dat in lân net it rjocht hat om him te bemuoien mei de binnenlânske oangelegenheden fan in oar lân. Dat feit wurdt troch diktatoriale rezjyms as standertekskús brûkt om bûtenlânske protesten tsjin it ûnderdrukken fan 'e befolking of it ferfolgjen fan minderheden te negearjen. Agresje (d.w.s. oarloch) tsjin in soeverein lân is ûnder it ynternasjonaal rjocht ek ferbean, útsein yn útsûnderlike gefallen, mar dan moat dat lân it wol hiel bûnt makke hawwe.
Hacienda

In ***hacienda*** (Spaanske útspr.: [a'θjenda], likernôch: "a-tjeen-da") is in grut lângoed op it fêstelân fan Latynsk-Amearika en yn mindere mjitte ek op Porto Riko en yn 'e Filipinen. De ekwifalinte Portegeeske term (yn Brazylje) is *fazenda*. Fan oarsprong holden *hacienda's* harren fral dwaande mei feehâlderij, benammen fan kij, mar yn kriten dêr't dat rindabel wie, koene se ek plantaazjes, minen of fabriken wêze. It kaam ek wol foar dat se al of guon fan sokke wurkmêden kombinearren. It wurd *hacienda* komt fan *hacer* of *haciendo*, Spaansk tiidwurden mei de betsjutting "meitsje", resp. "meitsjende wêze". 

As term is *hacienda* ûnsekuer. Behalven it lângoed as gehiel wurdt der ek wol mei ferwiisd nei allinnich it haadgebou fan sa'n lângoed. Boppedat ferskilt de grutte fan in *hacienda* yn ferskillende dielen fan Latynsk-Amearika. It is altyd in bedriuw fan oansjenlike grutte, wylst lytsere agraryske bedriuwen oantsjut wurde as *[[estancia|estancia's]]* of *[[ranch|rancho's]]*. Yn Argentynje binne *estancia's* lykwols sa grut dat se yn Meksiko sûnder mis *hacienda's* neamd wurde soene. Yn 'e Feriene Steaten wurdt tsjintwurdich mei de term *hacienda* wer hiel wat oars bedoeld, nammentlik in arsjitektoanyske styl dy't jin de âlde *hacienda*-gebouwen tebinnenbringt.

De earste *hacienda's* ûnstiene nei de Spaanske kolonisaasje fan Latynsk-Amearika, doe't de Spaanske Kroan de *[[conquistador]]es* grutte stikken lân yn 'e nije koloanjes taparte, dêr't se *[[encomienda]]* oer hiene. Dat wol sizze dat se dêre it rjocht besieten om 'e lânseigen Yndiaanske befolking foar harren wurkje te litten. Letter wiene ek in protte mestizen arbeiders op *hacienda's*, mar de eigners wiene frijwol altyd etnyske Spanjerts of kreoalen. Hoewol't it *hacienda*-systeem yn ferskate Latynsk-Amerikaanske lannen nei in revolúsje formeel ôfskaft is, lykas yn Meksiko yn 1917 en yn Nikaragûa yn 1979, hat dat yn 'e praktyk net folle feroare, en wurdt ek dêr it plattelân noch yn hege mjitte dominearre troch *hacienda's*. 

Yn 'e pre-yndustriële perioade bestie der faak in bân fan ôfhinklikens tusken de *hacienda*-eigner (de *hacendado*) en de lânarbeiders (de *peones*). Dat systeem waard peönaazje neamd en wie ferlykber mei de hearrigens fan heal-frije komelkers en gerniers sa't dy ûnder it feodale stelsel yn 'e Midsiuwen yn Jeropa bestie. Under it systeem fan peönaazje wiene de arbeiders net alhiel slaven, mar se wiene ek net frij om oar wurk te sykjen as se dat woene. Hoewol't yn guon dielen fan Latynsk-Amearika noch altyd in protte grutgrûnbesit bestiet, is de bân tusken de *hacienda*-eigner en syn arbeiders tsjintwurdich oer it algemien in gewoane wurkjouwer-wurknimmerrelaasje.
Haat

**Haat** of **hate** is in emoasje dy't ûnderfûn wurdt as in gefoel fan antypaty tsjin of walging fan eat of immen, mank geand mei lulkens, wrok en/of minachting. Dêrby fielt men faak de oanstriid ta it fernielen, ferneatigjen of oanfallen fan itjinge dat men hatet. It doelwyt fan haat kin in foarwerp wêze, in persoan, of sels in idee. Haat is gauris de boarne fan fijannichheid. In gefoel fan haat kin koart of lang duorje, en ek leech of heech yn yntinsiteit wêze. It wurdt gauris beskôge as it tsjinstelde fan leafde, mar der wurdt ek wol sein dat haat en leafde twa siden fan deselde medalje binne, en dat eins ûnferskillichheid it tsjinstelde fan allebeide is.

Yn it deistich spraakgebrûk wurdt it wurd 'haat' faak brûkt om ôfgriis út te drukken ("ik haatsje sprútsjes!") of as men eat of immen útfoeteret ("ik haatsje dy ferfelende klier!"). It hat dan in minder swiere betsjutting. Foarbylden fan spesifike foarmen fan haat binne haat tsjin minsken (misantropy), haat tsjin manlju (misandry) en haat tsjin froulju (misogyny). As men mei in persoan in relaasje ûnderhâldt dy't hinne en wer swingt fan leafde nei haat en wer werom, sprekt men fan in haat-leafdeferhâlding. Haat is in destruktive emoasje, dy't de hater faak mear kwea docht as itjinge dat er hatet. In sitaat fan 'e Boeda is: "It fêsthâlden oan haat is as it fêsthâlden fan in gloeiend koaltsje mei it doel om dat tsjin immen oan te goaien: jo binne sels dejinge dy't him brânt."

Post of e-mail dy't ferstjoerd wurdt mei de bedoeling om 'e ûntfanger te kwetsen, wurdt haatmail neamd. In misdie dy't út haat begien wurdt, is in haatmisdriuw. Neffens de kêsten 137d en 137e fan it Wetboek fan Strafrjocht en de kêsten 143b en 143c fan it Wetboek fan Strafrjocht BES is ûnder de Nederlânske wet it oansetten ta haat ('haatsiedzjen') omreden fan ras, godstsjinst of libbensoertsjûging, geslacht, seksuële oriïntaasje of lichaamlike, psychyske of ferstanlike beheining in misdriuw wêrfoar't men beboete wurde en yn it uterste gefal finzenisstraf krije kin.
Wurktitel

In **wurktitel** is in foarriedige titel dy't brûkt wurdt foar in produkt dat noch yn ûntwikkeling is en dêr't noch gjin definitive namme foar betocht is. De reden foar it brûken fan in wurktitel is dat in projekt dêr't ferskate persoanen oan wurkje, mar dêr't noch gjin fêste titel foar betocht is, in namme hawwe moat sadat der net hieltyd ferlet is fan in lange en omslachtige omskriuwing as men it deroer hawwe wol. In synonym foar wurktitel is **produksjetitel**, in term dy't fral gongber is yn 'e filmyndustry. Wurktitels wurde brûkt foar û.m. boeken, films, tillefyzjesearjes, tillefyzjefilms en oare tillefyzjeprogramma's, fideospultsjes, muzykalbums, lieten en softwareprogramma's. As in wurktitel foldocht, leit it yn 'e reden dat er meitiid de definitive titel wurdt. Faak is der lykwols oer in wurktitel net safolle neitocht om't it dochs mar in tydlike namme is, en wurdt letter in bettere oantsjutting betocht.
Hoop

**Hoop** of **hope** is in optimistyske gemoedstastân dy't basearre is op 'e ûnwisse ferwachting fan in positive útkomst fan it ien of oar. Hoop kin passyf wêze, lykas in winsk, mar ek aktyf. Yn dat lêste gefal wurdt de kâns op 'e winske útkomst fergrutte troch persoanlike ynset foar dy útkomst troch dejinge dy't de hoop koesteret. De beide foarmen fan hoop kinne yllustrearre wurde troch jin in finzene foar te stellen dy't frij wêze wol. Hy kin dêrby inkeld hoopje op syn frijlitting en fierders neat ûndernimme, mar hy kin ek hoopje om frij te kommen en dêr sels oan meiwurkje troch in ûntsnappingsplan te betinken en út te wurkjen.

Hoop hat ferskate tsjinstelden:
*frees: in pessimistyske gemoedstastân dy't basearre is op 'e ûnwisse ferwachting fan in negative útkomst fan it ien of oar; 
*wanhoop: in gemoedstastân wêryn't men de hope op in goede útkomst ferlern hat (hoewol't de mooglikheid dêrta noch wol bestean kin);
*hopeleazens: in sitewaasje wêryn't der gjin kâns op in goede útkomst (mear) bestiet.
By in **falske hoop** is de ferwachting hielendal basearre op fantasij of op in útkomst dy't frijwol ûnmooglik is. By in **ferlerne hoop** hat men de hoop opjûn om't de positive útkomst tige ûnwierskynlik liket.

Yn it kristendom is hoop ien fan 'e trije kristlike deugden, njonken leauwe en leafde. (Ek wurde der yn it kristendom fjouwer kardinale deugden ûnderskaat, te witten: wiisheid, rjochtfeardichheid, moed en selsbehearsking.) De bân tusken leauwe en hoop wurdt yn it nijtestamintyske *[[Brief oan de Hebreeërs]]* sa omskreaun: "Wat is it leauwen? De fêste grûn fan wat men hopet, it bewiis fan 'e dingen dy't men net sjen kin."