open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bastille

De **Bastille Saint-Antoine**, bekend wurden troch de ferkoarte oantsjutting **‘La Bastille’**, wie in kastiel-finzenis yn Parys, dy't bekend waard troch de bestoarming derfan op 14 july 1789, wat as begjin fan de Frânske Revolúsje beskôge wurdt. Tariedings foar de bou fan de Bastille begûnen yn 1357, it echte bouwurk sette nei 1370 útein en it kastiel wie klear yn 1383. Nei de Frânske Revolúsje waard it as in hate symboal fan it *ancien régime* yn 1790 sloopt.

De opset fan it kompleks wie in ûnregelmjittige rjochthoeke mei acht tuorren mei elk in eigen namme :
* Tour du Coin (oers.: de Hoeketoer)
* Tour de la Chapelle (oers.: de Kapeltoer)
* Tour du Trésor (oers.: de Skattoer)
* Tour de la Comté (oers.: de Greefskipstoer)
* Tour du Puits (oers.: de Puttoer)
* Tour de la Liberté (oers.: de Frijheidstoer)
* Tour de la Bertaudière
* Tour de la Basinière
Opfallend oan konstruksje fan muorren en tuorren wie, dat beide hast like heech wienen en dat alle tuorren mei brede trânsen met elkoar yn ferbining stienen. Foardiel hjirfan wie, dat by ûnrie yn de buert fan de iene toer de manskippen der daliks hinne rinne koenen, sûnder earst de treppen del by de iene toer en de treppen op nei de oare toer te hoegen. In oar foardiel fan de brede trânsen wie de mooglikheid om artillery op de muorren te setten.

De ôfmjittings fan it kompleks wienen (lingte x breedte x hichte): 70 meter x 30 meter x 25 meter. De muorren sels wienen 4,5 meter dik. It gehiel lei mids in brede slotgrêft, dy't ± 8 meter djip wie en syn wetter krige út de Seine. Tusken de Basinièretoer en de Comtétoren (súd) lei de yngong mei in ophelbrêge. Dy wie nei 1580 makke en waard dêrmei de ienige tagong ta it kompleks.

Binnen de muorren leinen twa binnenpleatsen, de *Grande Cour* en de *Cour du Puits*. Omdat it gebou earst allinnich opsetten wie as in fersterke kastiel, wienen binnen de muorren ek meardere fasiliteitsgebouwen. Sa wie der in bibleteek, in kapel en in gearkomsteseal, mar ek it arsenaal.
Pristina

**Pristina** (Albaneesk: Prishtina of Prishtinë; Servysk: Приштина, *Priština*) is de haadstêd fan Kosovo. De stêd hat in befolking dy't meast út etnyske Albanezen bestiet, fierders binne dêr etnyske Servjers en in Roma-minderheid. De stêd hat in eigen universiteit en ynternasjonale lofthaven.

## Skiednis
De stêd Pristina groeide yn de midsiuwen op de ruïnes fan de troch keizer Justinianus I fan Byzantium fannijs boude stêd Ulpiana, sa'n 15 kilometers besuden de lizzing fan de stêd fan no. Omdat Pristina op it krúspunt fan ferskate Balkan-hannelswegen lei, profitearre it fan de hannel en koe it har ek ûntjaan as stêd mei mynbou. De Albaneeske befolking fan Kosovo beskôget har as neisiet fan de pleatslike Illyljers, dy't dêr al taholden foar de komst fan de Slavyske folken.

Letter makke kening Milutin Pristina syn haadstêd, wat ek sa bleau ûnder oare servyske hearskers fan de Nemanjić- en Branković-dynastieën. Nei de Slach om Kosovo yn 1389 foel de stêd yn hannen fan de Ottomanen. It oarepart fan Servje folge yn 1459. De stêd waard stadichoan hieltyd mear Turks; yn de 17e iuw bestie it grutste part fan de befolking út ta de islam bekearde Slaven, en net drekt út Albanezen.

Yn 1912 hearde de stêd, en hiel Kosovo, oan de jonge Albaneeske steat. It neifolgjend jier waard dy steat lykwols twongen om Kosovo wer oan Servje ôf te stean. Ein 40er jierren fan de 20e iuw begûn it Turkske karakter fan de stêd ûndúdliker - benammen troch migraasje nei de doe nije Turkske steat, dy't etnyske Turken fan bûten Turkije oanluts om regio's te befolkjen dy't meast troch Griken en Armeenjers bewenne waarden.

Yn 1946 krige Pristina de status fan offisjeel haadplak fan de Servyske provinsje Kosovo i Metohija, faak ôfkoarte ta Kosmet. Letter waard dy provinsje *[[de facto]]* fan de republyk Servje losmakke en krige it fanwege de Joegoslavyske grûnwet fan 1974 in suver gelikense status as de seis republiken fan Joegoslaavje. Formeel waard it gebiet autonoom binnen Servje. Oant de ôfskaffing fan de Kosovaarske grûndwetlike autonomy yn 1989 hie Kosovo in eigen parlemint, regearing en rjochtspraak.

Nei de Twadde Wrâldkriich stiigde it befolkingstal enoarm, fral ûnder de Albaneeske befolking. Yn 2004 wie goed 98% fan Pristina Albaneesk.

## Befolkingsûntjouwing
* 1486 - 392 famyljes
* 1569 - 692 famyljes
* 1669 - 2060 famyljes
* 1685 - 3000 famyljes
* 1689 - 4000 famyljes
* 1850 - 12.000 ynwenners (3000 famyljes)
* 1902 - 18.000 ynwenners (3760 famyljes)
* 1921 - 14.338 ynwenners
* 1931 - 18.358 ynwenners (41% Turksk, 31% Servysk, 13% Albaneesk)
* 1948 - 19.631 ynwenners (4667 famyljes)
* 1953 - 24.229 ynwenners (37% Albaneesk, 33% Servo-Montenegrynsk, 20% Turks)
* 1961 - 38.593 ynwenners (9059 famyljes:  49% Albaneesk, 38% Servo-Montenegrynsk, 1% Kroatysk)
* 1971 - 69.514 ynwenners (14.813 famyljes: 59% Albaneesk, 28% Servo-Montenegrynsk, 6% Roma)
* 1981 - 108.083 ynwenners (21.017 famyljes: 70% Albaneesk, 19% Servo-Montenegrynsk, 5% Roma)
* 2003 - 165.844 ynwenners

## Yn en om Pristina

## Berne yn pristina
* Lorik Cana (27 july 1983), Albaneesk fuotballer
* Debatik Curri (28 desimber 1983), Albaneesk fuotballer
Ottema-Wiersmareservaat

It **Ottema-Wiersmareservaat** is in ûnderdiel fan It Bûtenfjild. Yn it feanlânskip waard eartiids turf stutsen. Der is in stik lân mei plassen, puollen reiden en wiete healannen fan oerbleaun. It grutste part fan it gebiet is nei de Twadde Wrâldoarloch ûntgûn. De destiidske eigeners fan it gebiet, Ottema en Wiersma hawwe har ynsetten om it ta natoergebiet te meitsjen dat letter harren namme krige.
Radio-aktiviteit

**Radio-aktiviteit** is it útstjoeren fan ionisearjende strieling troch materialen. It is in natuerkundich fenomeen: bepaalde isotopen binne ynstabyl en feroarje (desyntegrearje) spontaan yn in oare atoomsoarte. Dit wurdt radio-aktyf ferfal neamd.

By dit proses stjoere se ionisearjende strieling út. Nei it útinoar fallen is de atoomkearn feroare fan gearstalling; hy hat mear of minder protoanen en/of neutroanen. Sa ûntsteane der oare nukliden en dêrmei bytiden in oare isotoop fan itselde elemint, mar meastal in oar elemint.

Yn guon situaasjes is it desyntegraasjeprodukt, ek wol de dochternuklide neamd, sels ek wer ynstabyl. It proses giet troch oant der in stabile atoomkearn ûntstien is. Der is dan sprake fan in ferfalkeatling.
Pieter van Althuis

**Pieter van Althuis** (Peins, 25 oktober 1983) is in earder keatser út Peins. Sûnt 2011 keatste er yn de Haadklasse fan it KNKB.

Van Althuis waard yn 2010 twadde op de PC dy't benammen kenmerkt waard troch de rein dy't der dy dei foel.
Van Althuis begûn mei keatsen by Keatsferiening Pieter Jellema yn Peins. Hy waard dêr yn syn jonge jierren treend troch Durk Gjaltema.
Yn 1998 waard er mei Peins 5de op de Freule yn Wommels. Op de Bûnspartij fan 2002 waard Van Althuis 6de mei Peins.

Pieter van Althuis stie op it fjild foaral bekend om syn oansteklike entûsjasme. Maaie 2016 makke van Althuis bekend te stoppen mei keatsen fanwêgen problemen mei de ûnderrêch en syn heup. By de PC fan 2022 waard bekend dat Pieter van Althuis fan ôf de PC van 2023 de omropper fan de PC is, as opfolger fan Johannes van der Ploeg.

Yn it deistige libben is Pieter van Althuis dosint gymnastyk.

## Prizen
* 1998 - Freule 5e priis
* 2002 - de Bond 6e priis
* 2003 - de Bond 7e priis
* 2010 - PC 2e priis
* 2012 - de Bond 6e priis
* 2013 - de Bond 5e priis
* 2014 - de Bond 4e priis
Grikelân en Turkije

It gebiet **Grikelân en Turkije** leit oan de Wearbuorren tusken Aldtsjerk en Oentsjerk. Der rint in stelsel fan wannel-, ruter- en menpaden. It is yn 1955 en 1956 oankocht It Fryske Gea. 

It soe de famylje Van Sminia west hawwe dy't de boskjes mei hakhout oanlizze litten hie mei de opbringstfan Grykske en Turkske steatsobligaasjes. De boskjes lizze yn Trynwâlden dêr't aristokratyske states stienen as De Klinze, Heemstrastate en Staniastate. De boskjes moasten destiids hakhout opleverje foar de bakkersûnen. It Fryske Gea beheart it sá dat der mear hege beammen mei ûnderbegroeiing ûntstiet.
Kearnramp fan Tsjernobyl

De **Kearnramp fan [[Tsjernobyl]]** wie in slim ûngelok mei ien fan de kearnreaktors fan de Kearnsintrale Tsjernobyl dat barde op sneon 26 april 1986 tichtby it plak mei deselde namme, Tsjernobyl, yn wat doe noch de Sovjetuny wie.

De stêd Tsjernobyl leit oan de rivier Prypjat yn it noarden fan de Oekraïne, net fier fan de grins mei Wyt-Ruslân. Foar de ramp telde de stêd ûngefear 15.000 ynwenners. No wennet der hast nimmen mear.

De namme Tsjernobyl is tsjintwurdich ferbûn mei it ûngemak mei de kearnsintrale. Dat wie it swierste ûngemak mei in kearnsintrale dêr't in soad radio-aktive stoffen by frijkamen en dêr't oant hjoed-de-dei grutte gefolgen foar de folkssûnens binne.

It wie lykwols net it earste nuklêre ûngelok yn de Sowjet-Uny. By it opwurkingsfabryk Majak yn Ruslân hawwe yn de jierren '50 en '60 fan de 20e iuw twa grutte en meardere lytse nukleêre ûngelokken west wêrby't ek in soad radio-aktiviteit oer mear as 26.000 km² bewenne gebiet ferspraat waard.
Abbottabad

**Abbottabad** (ایبٹ آباد) is in stêd yn de regio Hazara fan de provinsje Khyber-Pakhtunkhwa yn Pakistan. De stêd leit yn de Orashdelling, 50 km noardeastlik fan Islamabad en 200 km beëasten Pesjawar.

De stêd is yn Pakistan ferneamd fanwege it moaie waar dêre, de goede ûnderwiisynstellingen (bynamme: *Stêd fan de skoallen*) en militêre ynstituten en dêr wenje in protte pensjonearre militêren.

Abottabad waard wrâldferneamd troch de oanfal op de filla fan Osama bin Laden op 2 maaie 2011 troch Amerikaanske militêren.

Juny 1948 iepene it Britske Reade Krús in sikehûs yn Abbottabad om de tûzenen pasjinten út Kasjmir, dêr't doe slim fochten waard, opfange te kinnen. Op 8 oktober 2005 waard Abbottabad slim rekke troch de ierdskodding yn Kasjmir. It grutste part fan Abbottabad bleau oerein, mar in soad âlde gebouwen waarden ferneatige of skansearre.
Proton

In **proton** (foarsteld troch *p*, *p<sup>+</sup>* of *N<sup>+</sup>*) is in subatomêr dieltsje mei in positive elektryske lading. Ernest Rutherford ûntdekte it yn 1919. De atoomkearn (of nucleus) fan it meast foarkommende type (sjoch ek isotoop) wetterstofatoom, H, is ien inkel proton. De kearnen fan oare atomen besteane út neutroanen én protoanen. It oantal protoanen fan de kearn bepaalt ta hokker gemysk elemint it atoom heart.

By ôfspraak wurdt de lading fan ien proton de ienheid fan lading neamd. De lading fan in elektron is krekt tsjinsteld as dy fan in proton, om't it elektron negatyf laden is. Yn in neutraal atoom is it oantal protoanen yn de kearn lyk oan it oantal elektroanen yn de 'skyl of skilen)' deromhinne. Sadwaande heffe de positive ladingen fan de protoanen en de negative ladingen fan de elektroanen elkoar nei bûten ta op. It atoom is dan fan buiten ôf sjoen elektrysk neutraal.

In proton hat in rêstmassa fan 1,672 623 1x10-27 kg of 938 MeV, krekt in bytsje minder is as de massa fan in neutron. Dêrmei is it ûngefear 1800 kear sa swier as in elektron. De lading fan in proton is gelyk oan 1,6x10-19 C.

Protoanen wurde klassifisearre as baryonen en besteane sels wer út kwarks, nammentlik twa 'up' kwarks en ien 'down' kwark. Dize quarks wurde by elkoar holden troch gluons, de dragers fan de sterke kearnkrêft.

Ek protoanen en neutroanen wurden binnen in atoomkearn by elkoar holden troch de sterke kearnkrêft, in krêft dy't allinnich in merkbere rol spilet op subatomêre skaal (dus binnen de kearn), mar dy't dan sa sterk is dat dizze de ûnderlinge elektryske ôfstjitting tusken de protoanen oerwint.

Om't de elektromagnetyske krêft folle kearen sterker is as de swiertekrêft, moat konkludeare wurde dat it oantal protoanen yn it universum lyk is oan it oantal elektroanen. Wie soks net sa, dan soe de nettoôfstjitting troch it oerskot oan positive of negative lading (ôfhinklik oft protoanen of elektroanen dominearje soene) in merkber effekt hawwe op de ekspânsje fan it universum en op alle matearje ûnder de ynfloed fan swiertekrêft (planeten, stjerren, en sa).

It blykt dat 99,985 % fan de wetterstofioanen (H+) besteane út protoanen. De oare 0,015 % binne deuteroanen in minym bytsje tritoanen. Yn de natoer komme de tritioanen (3H) net foar, dizzen kinne allinnich keunstmjittich oanmakke wurde. 

In soer is in gemyske stof dy't ien wetterstofion H+ ôfstean kin. Yn wetterich miljeu giet dit los proton hast altiten in ferbining oan mei wetter troch in hydroksoaniumion (H3O+) te foarmjen.
Olympyske Winterspullen 1956

De **Olympyske Winterspullen 1956**, ek wol de **VIIe Olympiade** neamd, waarden yn **[[1956]]** yn Cortina d'Ampezzo, Itaalje hâlden. Dat wie fan 26 jannewaris oant en mei 5 febrewaris.

## Akkommodaasjes

## Sporten
Op de Spullen fan 1956 stiene fjouwer sporten op it programma en 24 ûnderdielen ferdield oer 8 dissiplines.

## Medaljes

### Medaljespegel

## Dielnimmende lannen
Twaentritich lannen diene mei oan de Spullen. Trije lannen dienen foar it earst mei: Bolivia, Iran en de Sowjetuny. Lychtenstein, Turkije en Súd-Korea wiene nei fjouwer jier wer fan de partij. Fergelike mei de foarige edysje ûntbrutsen Argentynje, Denemark, Nij-Seelân en Portegal. Foar it earst diene de atleten fan East- en West-Dútslân yn ien ploech mei. 

## Keppeling om utens
* De webstee fan NOC*NSF oer de Winterspullen fan 1956
Kinetyske energy

**Kinetyske enerzjy** of **bewegingsenerzjy** is in foarm fan enerzjy dy't in lichem hat trochdat it beweecht. De hoemannichte hinget gear mei de massa en de snelheid. De SI ienheid foar kinetyske enerzjy is de joule.

Yn de klassike meganika: 

* by in translaasje wurdt de kinetyske enrzjy jûn troch;
:
E_k=\tfrac12 m v^2


mei \ E_kde kinetyzke enerzjy, m = de massa en v = de snelheid.

* by in rotaasje wurdt de kinetyske enerzjy jûn troch:

:
E_k=\tfrac12 I \omega^2


wêryn \ I it traachheidsmomint fan it rotearjende objekt is, en \omega de hoeksnelheid.
Sterke kearnkrêft

De **sterke (kearn)krêft** of **sterke wikselwurking** is de sterkste fan de fjouwer fûnemintele natuerkrêften út de natuerkunde. De sterke kearnkrêft beynfloedet allinnich kwarks en antikwarks en is ferantwurdlik foar it gearbinen fan kwarks sadat dy hadroanen foarmje kinne lykas protoanen en neutroanen.

Residuele effekten (gearfetten yn de Yukawa-potinsjaal) rikke oant bûten it hadron en bine de neutroanen en protoanen dêrnei ta de kearn fan it atoom. Sûnder dy krêft soenen de posityf laden protoanen elkoar ôfstjitte en soe in atoomkearn net bestean kinne.

De sterke kearnkrêft ûntstiet troch it kontinu útwikseljen fan krêftfierende dieltsjes tusken de kwarks. Dy krêftdragende dieltsjes hjitte gluoanen (fan it Ingelske "glue" dat lym betsjut).

De sterke kearnkrêft wurdt beskreaun troch de kwantumgromodynamika. De wurking wurdt ek wol omskreaun mei de term "kleurkrêft". Dêrby wurdt der fan útgien dat kwearks trije kleuren hawwe kinne (read, blau, grien) en anti-kwarks ek (anty-read, anty-blau, anty-grien). In gluon transportearret kleurlading fan de iene nei de oare.

## Sjoch ek
* Dieltsjesfysika
* Kearnfysika 
* Snaarteory 
* Yukawa-potinsjaal
* Fjild (natuerkunde)
Loadewyk XV fan Frankryk

**Loadewyk XV** (Versailles, 15 febrewaris 1710 - dêr, 10 maaie 1774), wie kening fan Frankryk fan 1715 oant 1774. Hy waard op fiif jierrige leeftyd kening en stie oant 1723 ûnder it bewâld fan reginten, û.o. fan Filips, hartoch fan Orléans, de prins fan Condé (1723-1726) en de kardinaal De Fleury (1723-1726).

By de dea fan syn oerpake Loadewyk XIV yn 1710 wie Loadewyk XV de ienige noch libjende witlike erfgenamt. Hy waard yn it begjin fan syn regear noch "Leafste" neamd, mar soe letter hieltyd minder populêr wurde. Troch syn gebrek oan beslútfeardigens, syn minne moraal en fral omdat hy der net yn slagge de Frânske monarchy te modernisearen jildt er as ien fan de minst populêre keningen fan Frankryk. 

Nei de dea fan kardinaal Fleury yn 1743 fette Loadeyk it plan op om sels te regearen, mar lit dat feitlik oer oan syn matressen, benammen troch de markysin de Pompadour (oant 1764) en de grevinne Du Barry (oant 1774). Wylst De Fleury yn de Poalske- en de Eastenrykske Suksesjeoarloch deryn slagge it Frânske prestiizje te hanthavenjen, moast Frânkryk nei de Sânjierrige Kriich (1756-1763) sawol har wichtichste koloanjes yn de Nije Wrâld, Kanada en Louisiana en har oerhearskjende posysje yn Foar-Ynje priisjaan. Dêr tsjinoer stie de gebietsútwreiding fan Frankryk mei Lotaringen (1766) en Korsika (1768).

Doe't Loadewyk yn 1774 ferstoar wie de Frânske monargy op in djiptepunt telâne mei in protte politike, finansjele en morele problemen. Syn pakesizzer Loadewyk Auguste soe him as nije kening ûnder de namme Loadewyk XVI opfolge.
Swakke kearnkrêft

De **swakke kearnkrêft** (ek **swakke krêft** of **swakke wikselwurking** neamd) is ien fan de fjouwer fûnemintele natuerkrêften. Yn it standertmodel fan de dieltsjesfysika wurdt de swakke kearnkrêft taskreaun oan de útwikseling fan de swiere W- en Z-bosoanen. It bekendste effekt fan de swakke kearnkrêft is bètaferfal (de emisje fan elektronen of positroanen troch neutroanen, dy't yn de atoomkearnen sitte en de dêrmei assosearre radioaktiviteit. It wurd *swak* slaat hjir op it feit dat de fjildsterkte fan de swakke kearnkrêft ûngefear 10-11 fan de sterkte fan de elektromagnetyske krêft en ûngefear 10-13 fan de sterkte fan de sterke kearnkrêft bedraacht. 

De swakke kearnkrêft wurdt oerbrocht troch W-bosoanen (W+ en W-) en Z-bosoanen (Z0) en beynfloedet
* neutrino's
* laden leptoanen
* kwarks

De swakke kearnkrêft stelt leptoanen en kwarks (en harren antymatearje-tsjinhingers) by steat enerzjy, massa en lading mei elkoar út te wikseljen. Mei in fjildsterkte, dy't in faktor 109 lytser is as de sterke kearnkrêft bliuwt de ynfloed fan de swakke kearnkrêft beperkt ta yn de atoomkearn. Dizze lytse aksjeradius wurdt ferklearre troch de relatyf grutte massa/enerzjy fan de swakke dieltsjes (80 GeV). De swakke wikselwurking skeint de CP-symmetry.

## Sjoch ek
* Elektroswakke wikselwurking
* Standertmodel — de standertteory fan de elemintêre dieltsjes en de fûnemintele natuerkrêften oas as de swiertekrêft.

## Keppeling om utens
*  Georgia State Univ. side oer de fjouwer fûnemintele natuerkrêften.
Sânjierrige Oarloch

**Sânjierrige Oarloch** wie in kriich fan 1756 oant 1763 mei Eastenryk, Ruslân, en Frankryk tsjinoer Grut Brittanje. It konflikt einige min-ofte-mear sûnder oerwinner. Yn deselde tiid befochten Grut-Brittanje en Frankryk elkoar op see mei as resultaat dat Frankryk har lêste koloanjes yn Noard-Amearika en Ynje ferlear. 

## Fjildslaggen
* Slach by Lobositz: 1 oktober 1756
* Slach by Reichenberg 21 april 1757
* Slach by Praach: 6 maaie 1757
* Slach by Kolin: 18 juny 1757
* Slach by Hastenbeck: 26 july 1757
* Slach by Gross-Jagersdorf: 30 augustus 1757
* Slach by Moys: 7 septimber 1757
* Slach by Rossbach: 5 novimber 1757
* Slach by Breslau: 22 novimber 1757
* Slach by Leuthen: 5 desimber 1757
* Slach by Zorndorff: 25 augustus 1758
* Earste slach by Lutterberch: 10 oktober 1758
* Slach by Hochkirch: 14 oktober 1758
* Slag bij Bergen: 13 april 1759
* Slach by Kay: 23 july 1759
* Slach by Minden: 1 augustus 1759
* Slach by Kunersdorf: 23 augustus 1759
* Slach om Kwebek: 13 septimber 1759
* Slach by Hoyerswerda: 25 septimber 1759
* Slach by Maxen: 21 novimber 1759
* Slach by Meissen: 4 desimber 1759
* Slach by Landshut: 23 juny 1760
* Slach by Warburch: 1 augustus 1760
* Slach by Liegnitz: 15 augustus 1760
* Slach by Kloster Kampen: 15 oktober 1760
* Slach by Torgau: 3 novimber 1760
* Slach by Vellinghausen: 15 july-16 july 1761
* Slach by Burkersdorf: 21 july 1762
* Twadde Slach by Lutterberch: 23 july 1762
Jurjaan Koolen

**Jurjaan Christiaan Koolen**, ek wol **Jurriaan Koolen** (Monnickendam, 20 septimber 1938) is in eardere Nederlânsk follybalspiler.  

Jurjaan Koolen hearde ta de earste Nederlânske ploech dat ôffurdige waard nei de Olympyske Spullen. Yn 1964 waarden op de Simmerspullen yn Tokyo judo en follybal yntrodusearre as Olympyske sport. Nederlân waard by de Simmerspullen fan 1964 achtste fan de tsien dielnimmende lannen. Yn totaal hat Jurjaan Koolen 138 ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech. Yn syn aktive tiid as follyballer wie er ûnder oare oansletten by follybalklup *DES Voorburg*. 

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske follyballers
Massa (natuerkunde)

**Massa** is in natuerkundige grutheid dy't in eigenskip fan matearje oanjout. Dy eigenskip, dy't omskreaun wurde kin as *hoemannichte* matearje, utert him op twa manieren. Oan de iene kant is matearje 'swier', wat ynhâldt dat se gravitaasje ûnderfynt en oan de oare kant is matearje 'traach', wat ynâldt dat se har ferset tsjin feroaring fan beweging. Yn it earste gefal is sprake fan *swiere massa*, yn it twadde gefal fan *trage massa*. De SI-ienheid fan massa is de kilogram. Fan objekten op de ierde wurdt de massa meastentiids fêststeld troch it gewicht te mjitten of mei dat fan bekende massa's te fergelykjen.

De kilogram waard yn 1889 definiearre as de massa fan in stik edelmetaal (in legearing fan platina mei 10% iridium) dat yn it "Bureau International des Poids et Mesures" (Sèvres, Frankryk) bewarre wurdt ûnder in luchttichte stjelp. Dizze itichmassa is lykwols net botte betrouber; it oankleven fan smoargens is frij goed te foarkommen, mar it ferdampen fan de metalen makket de itichmassa lichter. Der waarden in pear eksakte kopyen fan dizze 'originele' kilogram makke.
Romte (betsjuttingsside)

"**Romte**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Romte, dielen fan it hielal bûten de ierde of it sinnestelsel
* Romte (literatuer)
* Romte (wiskunde), in samling mei taheakke struktuer
* Romte (natuerkunde)
* Romte (filosofy)
* Romte (geografy)
* Romte (tagonklik diel fan in gebou)

## Sjoch ek
* Euklidyske romte
* fektorromte
* Banachromte
* Hilbertromte
* topologyske romte
* unifoarme romte
* metryske romte
* romte-tiid
Termodynamika

**Termodynamika** (fan it Grykske "thermos", waarm, en "dynamis", fermogen) is it ûnderdiel fan de natuerkunde dat de ynteraksjes bestudearret tusken grutte samlingen fan dieltsjes op in makroskopysk nivo. De termodynamika hat syn oarsprong yn it praktyske ferlet de effisjinsje fan stoommasines te ferbetterjen.

Yn algemiene teoretyske sin is it objekt fan stúdzje yn de termodynamika in termodynamysk systeem, dat fia in grinsflak meganyske arbeid en waarmte útwikselt mei syn omjouwing. Yn de moderne termodynamia wurdt dit systeem beskreaun as besteande út in protte gaoatysk bewegende dieltsjes (molekulen, atomen, of elektroanen). Dizze letter ûntwikkele oanpak wurdt oantsjutten as statistyske termodynamika. 

De *klassike termodynamika* hâldt him net dwaande mei de yndividuele dieltjes dêr't in systeem út bestiet, mar allinnich mei eigenskippen dy't winliken statistyske gemiddelden binne oer it gedrach fan in tige grut oantal dieltsjes, lykas druk, temperatuer, folume, entropy, ensfh. It feit dat de struktuer fan dy gearstallende dieltsjes allinnich implisyt effekt hat en it gedrach fan yndividuele dieltjes bûten beskôging litten wurdt, jout dizze oanpak har krêft en brede tapassingsgebiet. Dizze klassike benadering kaam trouwens op yn in tiid dat der net folle besef wie fan de dieltsjes dêr't it meastentiids om giet, nammentlik molekulen en atomen.

De klassike termodynamika jout fierders allinnich fan reversibele, ofwol omkearbere prosessen in kwantitative beskriuwing. Faak wurde dizze prosessen omskreaun as in ûneinige rige fan ûneinich tich by elkoar lizzende lykwichtstastannen; soksoarte proses wurdt in *kwasistatysk proees* neamd. Fan folle resntere datum is de *irreversibele* termodynamika, wêryn Ilya Prigogine in grûnlizzer is. Hy krige hjirfoar yn 1977 de Nobelpriis foar skiekunde.

De termodynamika hat in breed tapassingsgebiet yn de wittenskip en technyk, û.o. gasekspânsje, fazeoergongen, materiaaleigenskippen, gemyske reaksjes, transportferskynsels, oplossingen, en sels swarte gatten. Dêrom is it in tige wichtich ûnderdiel fan natuerkunde, de skiekunde en de biology.
Wetterpolo op de Olympyske Simmerspullen 1956

De **[[Olympyske Simmerspullen 1956]]**, ek wol de XIXe Olympiade neamd, waarden yn 1956 yn Melbourne, Austraalje hâlden. De wetterpolo kompetysje wie yn it *Olympic Pool*.

## Olympic Pool
It Olympic Pool waard boud yn 1956 foar de Olympyske Simmerspullen en der wie plak foar 6.000 taskôgers it wie it earste folslein oerdutsen swimstadion foar de Olympyske Simmerspullen. It Olympic Pool is hjoed de dei ek wol bekend as it Westpac Centre.

## Groepsfaze
### Groep A

### Groep B

### Groep C

## Pleatsingsronde
### om it 7e oant 10e plak

### om de medaljes

## Einrangskikking
Halich

**Halich, hal(l)igen** is in âlde lânnamme of fjildnamme dêr’t de betsjutting fan net hielendal wis is.

Faaks moat tocht wurde oan de betsjutting ‘healdielich’ (halige sleatten); oaren binne fan betinken dat it 'lân yn in hoeke' betsjut.

It greidlân besuden Mûnein hjit fanâlds de Halligen.

;Oare betsjuttingen
Utsein syn geografyske betsjutting is 'halich' yn it Frysk ek: tier, groeisum, sûn.

## Literatuer
* , *Veldnamen in Nederland* (Amsterdam 1949, 1950; werprinte Arnhim 1980);
* , Fryske plaknammen II, s. 50-54 Ljouwert (1951).
Wetterpolo op de Olympyske Simmerspullen 1952

De **[[Olympyske Simmerspullen 1952]]**, ek wol de XVe Olympiade neamd waarden yn 1952 yn Helsinki, Finlân hâlden. De wetterpolokompetysje wie yn it *Helsinki Swimming Stadium*.

## Helsinki Swimming Stadium
Mei de bou fan it Helsinki Swimming Stadium waard yn de jierren tritich fan de foarige iuw begûn en waard boud foar de Olympyske Simmerspullen fan 1940, mar dy waarden ôfsein yn ferbân mei de Twadde Wrâldkriich, De bou kaam troch de kriich stil te lizzen en pas yn 1947 waard it swimbad ôfmakke; der wie plak foar 12.500 taskôgers. It Helsinki Swimming Stadium leit oan de noardeastkânt fan it Helsingin olympiastadion en wurd hjoed de dei brûk as rekreaasjeswimbad.

## Kwalifikaasjeomloop
### Omloop 1
*Winners nei de groepsfase, ferliezers nei de twadde ronde, Argentynje hie in steand lot.*

### Ronde 2
*Winners nei de groepsfase*

## Groepsfase
### Groep A

### Groep B

### Groep C

*<sup>*</sup>Wedstriid waard oerspyle troch in protest tsjin de schydsrjochter.*

### Groep D

## Twadde groepsrûnde
### Groep E

### Groep F

## Pleatsingsronde
### om it 5e oant 8ste plak

### om de medaljes

## Einrangskikking
Zagreb

**Zagreb** (Dútsk: Agram) is de haadstêd fan Kroaasje en fan de provinsje Zagreb. De stêd leit yn it noarden fan it lân, ticht by de grins mei Sloveenje, en hie yn 2005 973.667 ynwenners.

De stêd Zagreb leit oan de rivier de Sava en oan de foet fan it berchtme Medvednica oan de râne fan de Pannonyske flakte. Bestjoerlik foarmet Zagreb in aparte *provinsje* mei sa'n 1 200.000 ynwenners en it is teffens it bestjoersintrum fan de provinsje (*Zagrebačka županija*). Yn Grut-Zagreb húsmanje likernôch ien op de fiif ynwenners fan Kroaasje.

Zagreb hat ferskate museums, sa as it archeologysk museum, it Kroatysk museum fan natuerwittenskippen en it museum foar moderne keunsten.

Op 9 novimber 1880 waard Zagreb troffen troch de swiere ierdbeving fan Zagreb. Wûnder boppe wûnder kaam dêrby mar ien persoan om it libben, hoewol't tûzenen gebouwen skansearre rekken of alhiel ferwoastge waarden.
Castries

**Castries** is de haadstêd fan de eilânsteat Sint Lusia. 

Castries leit yn it fierste part fan in smelle ynholte en is feitlik boud op nij lân. De stêd is sit fan it regear en dêr binne ferskate kantoaren fan pleatslike en bûtenlânske bedriuwen. It strjittepatroan is opset as in roaster (liket op dat fan New York). It plak hat in beskerme lizzende haven dy't sawol troch frachtskippen, fearboaten as cruiseskippen oandien wurdt. Dêr binne belestingfrije winkels sa as Point Seraphine en La Place Carinage, in protte restaurants dy't in grut ferskaat oan menús oanbiede (fan pleatslik oant Sineesk iten), supermerken en noch in soad oare winkelfasiliteiten. 

It iepenbier ferfier is dêr goed regele mei bussen. Tusken Castries en Fort-de-France op Martinyk wurdt in feartsjinst ûnderhâlden.  

Toeristen komme nei Sint Lusia om belestingfrij te winkeljen en foar de moaie strannen, dêr't ferskate fan yn en by Castries te finen binne.

## Skiednis
De stêd waard stifte yn 1650 troch de Frânsen as Carenage ('feilich ankerplak') en yn 1756 neamd nei Charles Eugène Gabriel de la Croix, Marquis de Castries. Fan 1803 oant 1844 waard de stêd in Britske marinehaven fan belang en waarden der fortifikaasjes boud op Morne Fortune, de berch dy't de haven oersjocht. Tsjin 1844 hie Castries in ynwennertal fan 4000. Ein 19e iuw wie it in wichtige bunkerhaven, omdat it de iennige haven yn it Karibysk gebiet wie dy't goed tarist wie foar skippen fan de Britske *Royal Navy*.

Yn Castries sit ek it sekretariaat fan de Organisaasje fan East-Karibyske Steaten.

## Berne yn Castries
* Nobelpriiswinner Derek Walcott (1930-2017), dichter, skriuwer en winner fan 'e Nobelpriis foar de Literatuer.

## Keppeling om utens
* ''Interactive tour of St. Lucia's History and Culture''- Offisjele side fan VVV St. Lusia
Gelterp

**Gelterp**, **Jorlum** en ek **Golumaburen** is in buorskip súdeastlik fan Achlum, hast op de grins mei Arum. 

Yn 1409 wurdt sprutsen fan *Goerlum*; yn 1543 wurdt it *Goerlumemer lutk terp* en ek *Gorlen* neamd. Sûnt in grinswiziging leit de terp net mear yn Frjentsjerteradiel, mar yn Wûnseradiel. Yn de 19e iuw wurdt Gelterp ek Terp neamd. 

It earste diel fan de namme komt fan de persoansnamme Gerlof (dat is; *moedich as in wolf mei de spear*). It twadde diel wie earst *hiem*, letter is dat feroare yn *therp*
Derek Walcott

**Derek Alton Walcott** (Castries, 23 jannewaris 1930 – Gros-Islet, 17 maart 2017) wie in Westyndysk dichter, toanielskriuwer en skriuwer dy't meast yn it Ingelsk skreau. Hy waard berne op Sint-Lusia, mar ferfear nei syn ôfstudearjen nei Trinidad en Tobago, dêr't er it grutste part fan syn libben trochbrocht, en wurke letter yn 'e Feriene Steaten (oan 'e Universiteit fan Harvard), yn Kanada (oan 'e Universiteit fan Alberta) en yn Ingelân (oan 'e Universiteit fan Esseks). Fan berop wied er oarspronklik ûnderwizer, sjoernalist en literatuerkritikus. Walcott wûn yn 1992 de Nobelpriis foar de Literatuer. Hy kaam yn 2017 yn 'e âlderdom fan 87 jier te ferstjerren yn syn hûs yn Gros-Islet, oan 'e noardkust fan Sint-Lusia.

## Wurk
### Poëzy
* 1948 *25 Poems*
* 1949 *Epitaph for the Young: Xll Cantos*
* 1951 *Poems*
* 1962 *In a Green Night: Poems 1948–60*
* 1964 *Selected Poems*
* 1965 *The Castaway and Other Poems*
* 1969 *The Gulf and Other Poems*
* 1973 *Another Life* 
* 1976 *Sea Grapes*
* 1979 *The Star-Apple Kingdom*
* 1981 *Selected Poetry*
* 1981 *The Fortunate Traveller* 
* 1983 *The Caribbean Poetry of Derek Walcott and the Art of Romare Bearden*
* 1984 *Midsummer* 
* 1986 *Collected Poems, 1948-1984*
* 1987 *The Arkansas Testament*
* 1990 *[[Omeros]]*
* 1997 *The Bounty*
* 1997 *[[The Capeman]]* (lietteksten, yn gearwurking mei Paul Simon)
* 2000 *Tiepolo's Hound*
* 2004 *The Prodigal*
* 2007 *Selected Poems* (redigeard en útsocht troch en mei in foaropwurd fan Edward Baugh)

### Toanielstikken
* (1950) *Henri Christophe: A Chronicle in Seven Scenes*
* (1951) *Harry Dernier: A Play for Radio Production*
* (1953) *Wine of the Country*
* (1954) *The Sea at Dauphin: A Play in One Act*
* (1957) *Ione*
* (1958) *Drums and Colours: An Epic Drama*
* (1958) *Ti-Jean and His Brothers*
* (1966) *Malcochon: or, Six in the Rain*
* (1967) *Dream on Monkey Mountain*
* (1970) *In a Fine Castle*
* (1974) *The Joker of Seville*
* (1974) *The Charlatan*
* (1976) *O Babylon!*
* (1977) *Remembrance*
* (1978) *Pantomime*
* (1980) *The Joker of Seville and O Babylon!: Two Plays*
* (1982) *The Isle Is Full of Noises*
* (1986) Three Plays (*The Last Carnival*, *Beef, No Chicken* en *A Branch of the Blue Nile*)
* (1991) *Steel*
* (1993) *Odyssey: A Stage Version*

## Keppelings om utens
* Nobelpriis Derek Walcott
* Postcolonialweb.org oer Walcott
* ''Trinidad Theatre Workshop''
* ''Lannan Foundation Reading and Conversation'' mei Glyn Maxwell
* ''Boston Playwrights' Theatre''
Gewicht

It **gewicht** fan in foarwerp is de krêft dy't dat foarwerp op syn ûndersteuning of ophinging útoefent.

It gewicht **F***G* fan in foarwerp t.o.f. in koördinatestelsel is de krêft dy 't dat foarwerp op syn ûndersteuning of ophinging útoefenet, as dizze ûndersteuning of ophinging gjin fersnelling hat yn it koördinatestelsel.
It gewicht per Massa-ienheid is lyk oan de fersnelling fan frije fal yn it koördinatestelsel, en it tsjinstelde fan de g-krêft dy't útoefene wurde moat op it foarwerp om it stasjonêr te hâlden yn it koördinatestelsel, en dus ek wat in fearskealing dêrby mjit.

Der jildt dus **F**G = *m* (**g** - **a**) mei *m* de massa, **g** de falfersnelling en **a** de fersnelling fan it koördinatestelsel (beide fektors).

It **rêstgewicht** is het gewicht t.o.v. een ynertsjaalstelsel: in stelsel dat 'yn rêst' is, of mei in konstante snelheid én op ien rjochte line beweecht (wy sizze dat it foarwerp in E.R.B., in **i**enpearich, **r**jochtlinige **b**eweging, in beweging op in rjochte line oan in konstante snelheid, útfiert).

Der jldt no dus **F**G = *m* **g**.

## Massa
Yn it deistich taalgebrûk wurde de begripen gewicht en massa soms troch elkoar brûkt, mar dat is út it stânpunt fan de wittenskip út ferkeard. Dizze misfetting is goed te begripen as wy witte hoe't de massa bepaald wurdt mei help fan in skealje. De skealje mjit de krêft dy't derop útoefene wurdt, dy't lyk stiet oan de swiertekrêft dy't ynwurket op it foarwerp. Omdat duzze (as it foarwerp yn rêst is of in I.R.B. útfiert) like grut is as it gewicht fan it foarwerp, kin sa de massa gau berekkene wurde troch gebrûk te meitsjen fan de formule **F**G = *m* **g**. De skealje dielt de grutte fan de krêft dy't se mjit (en dy't deseklde is as de grutte fan it gewicht) troch de grutte fan **g**, dy't yn Nederlân ûngefear lyk stiet oan 9,81 m/s², en dit jout de massa fan it foarwerp dat op deskealjes stiet.
Technology

**Technology** is yn it foarste plak it omsetten fan it witten yn systematyske hannelingen en produkten dêr't de minske ferlet fan hat. It omsetten sels kin troch oaren bestudearre wurde en brûkt wurde yn de technyk. It betinken fan oplossingen foar problemen fan praktyske of strukturele aard kin ek ûnderdiel fan de technology wêze. It wurd 'technology' wurdt ek wol brûkt as in oantsjutting foar ferskillende masines, ark en wurkwizen. 
__NOTOC__
## Technyk en technology
De grins tusken technyk en technology is net altiten dúdlik. De technyk beskriuwt in wurkwize dy't brûkt wurdt om in bepaald doel te heljen. De technology leit de klam op it witten om dy technyk te ferklearjen, risiko's en ûnderfiningen te beskriuwen, en nei fierdere (takomstige) mooglikheden te sjen. 

## Iere skiednis
Neffens it wurdboek wurdt technology omskreaun as de *lear fan 'e bewurkingen dy't de natuerlike grûnstoffen ûndergean yn 'e yndustry*. De skiednis fan de technology by de minske begûn mei it omsetten fan natuerlike grûnstoffen yn ark. In simpele hanneling lykas it meitsjen fan fjoer hat de minske by steat steld om mear dingen ite te kinnen en de útfining fan de fûstbile hat derfoar soarge dat minsken grûnstoffen en materialen bewurkje kinne. Troch de útfining fan it tsjil koenen minsken langere ôfstannen ôflizze. 

## Hjoeddeistige betsjutting
Troch de technology is de aard fan de mienskip feroare. Minsken kinne bettere huzen bouwe en gruttere ôfstannen ôflizze. Foaral op it mêd fan kommunikaasje hat de technology de wrâld feroare. Troch ferskate ferbiningen lykas tillefoans, kompjûters mei ynternet en radioweagen wie de minske by steat om op gruttere ôfstân hieltyd flugger kommunisearje te kinnen. It brûken fan ôfsprutsen symboalen (letters) en it brûken dêrfan yn boeken en op kompjûterbyldskermen hawwe derfoar soarge dat de oerdracht fan kennis hieltyd makliker en flugger plakfine koe. De minske kin troch syn ferwurvenheden op it mêd fan sûnens langer libje.
Sinne-enerzjy

**Sinne-enerzjy** is enerzjy fan de sinne yn de foarm fan waarmte en ljocht. Dizze enerzje, mei sekundêre foarmen as wynenerzjy, tij-enerzjy, wetterkrêft en biomassa foarmet mear as 99,9% fan alle wernijbere enerzjy op Ierde.

De sinne is een stjer dy't gemiddeld op 150 miljoen kilometer ôfstân fan de ierde stiet. De enerzjy dy't de sinne útstrielet ûntstiet troch kearnfúzje. De atmosfear en de magnetosfear (it magnetysk fjild fan de ierde) beskermje it libben op ierde tsjin it grutste diel fan de skealike strieling dy't de sinne neist ljocht en waarmte ek útstrielet. De hoemannichte enerzjy dy't de ierde berikt, is ± 9000 kear grutter as de enerzjybehoefte fan alle 6,5 miljard ierdbewenners mei elkoar. De enerzjy berikt de ierde as ljocht en waarmtestrieling, in griemmank fan elektromagnetyske strieling fan ferskate golflingten, foar 99% lizzend tusken 300 en 3000 nm. (De golflingten fan sichtber ljocht falle tusken 390 en 780 nm).

## Sjoch ek
* Duorsume enerzjy
* Passive sinne-enerzjye
* Termyske sinne-enerzjy
* Sinnepaniel


Ofbyld:Giant photovoltaic array.jpg|Sinnnepanielepark yn Nevada (Feriene Steaten)
Ofbyld:Hoge kas.jpg|Kassen
Ofbyld:Plattebak_stormvast.jpg|Broeibak
Ofbyld:Solarkocher 2.jpg|Iensiederstastel
Arsum

**Arsum** wie in buorskip ûnder Jorwert yn de gemeente Ljouwert. 

Op moderne kaarten stiet de namme op in ferkeard plak oanjûn. Dat is komd troch in misferstân fan Eekhoff yn 1844 dy't de namme súdeast fan ynstee fan west fan Jorwert oan joech. Yn de twadde helte fan de 15e iuw komt de buorskip foar as **Aersem** en ek as **Arssum**. De fariant **Aarsens Buiren** (1783) kin oan ynfloed as oare buorskippen ûnder Jorwert: Fûns en Battens taskreaun wurde. It nammestikje *Buiren* jout oan dat er as in echt buorskip sjoen waard. It sil grif om in namme op -*hiem* gean. It earste stikje sil in persoansnamme wêze mei as kearn *Ar* dat eat as 'earn' betsjutten hat.
Biniaterp

**Biniaterp** wie in lytse buorskip besuden Harns. 

Hy wurdt op de kaart fan Eekhoff út 1852 oanjûn. Yn 1275 wurdt er *Berdingadorp* neamd en yn 1471 as *Bengeterp* en letter farianten dêrfan. It *Benyeterp* út 1546 liket al wat op Biniaterp.
Wynenerzjy

**Windenerzjy** is enerzjy dy't wûn wurdt troch de bewegingsenerzjy fan lucht (wyn) om te setten yn in brûkbere foarm, bygelyks yn elektrisiteit.

Eartiids waard wynenerzjy mei wynmûnen direkt omset yn meganyske arbeid, bygelyks om nôt te meallen ta moal of om wetter te ferpompen. Tsjintwurdich wurdt it wurd wynenerzjy meast brûkt foar de elektryske enerzjy dy't mei in wynturbine út de wyn wûn wurdt. Guon produsinten fan wynturbinen sprekke ek wol oer wynenerzjykonvertoaren.

## Foardielen fan wynenerzjy
* fermindering fan it brûken fan fossile brânstoffen en dêrmei fermindering fan de dêrby hearrende fersmoarging en CO<sub>2</sub>-útstjit
* de duorsumheid fan wynenerzjy
* minder ôfhinklik wurde fan oaljeprodusearjende lannen
* lokale enerzjyopwekking by it ûntbrekken fan de oansluting op in regionaal distribúsjenetwurk.

## Neidielen fan wynenerzjy
* de hegere kosten, oardel oant trije kear sa djoer as grize, dat hjoed-de-dei troch subsydzjes opfongen wurdt. 
* de wynfaasje is tige feroarlik en min yn te skatten
* ynpassing fan wynmûnen yn it lânskip dy't as horizonfersmoaring field wurdt
* foar de produksje fan wynmûnen binne stiel en keunststof nedich wêrfan't it winnen in kostber, fersmoargjend en enerzjy-yntinsyf proses is (al wurdt de hjirfoar nedige enerzjy troch de produsearre mûne sels yn likernôch 6 moannen opwekt; de sahjitten enerzjyweromfertsjintiid)
* fûgels wurde troch wynmûnen út de loft slein; in rige wynmûnen is foar fûgels sawat like gefaarlik as in autodyk, sommige fûgelsoarten (bg. einen) bliuwe hûnderten meters út de buert wêrtroch't harren habitat ferlytse wurdt
* Flearmuzen komme om troch de drukferskillen by rotorblêden
* slachskaad en lûdsoerlêst foar omwenjenden
Batterij

In **batterij** (fan it Frânske *batterie*) is in elektrotechnyske komponint en spanningsboarne, it is in kombinaasje fan ien of mear elektryske sellen, dy't brûkt wurde foar de omsetting fan opsleine gemyske enerzjy yn elektryske enerzjy. Dat kin wer as elektryske enerzjy - stroom - levere wurde. Histoarysk wurdt in oantal parallel of yn searje skeakele elektrogemyske sellen, Leienske flessen of kondinsators in 'batterij' neamd, yn de folksmûle hat de inkele sel fan de batterij de namme fan it gehiel oernomd.

It symboal foar in batterij yn in elektrysk skema:
:
It + en - teken wurde faak weilitten omdat oan de grutte fan de "platen" yn de tekening te sjen is hokker side de + en hokker de - is. In ezelsbrechje is dat foar it "+" teken twa kear safolle streek nedich is als foar it "-" teken.

## Wurking
By in batterij wurde fia in gemyske reaksje oan de min-poal elektroanen frijmakke, wylst oan de plus-poal op itselde momint fia in oare gemyske reaksje elektroanen bûn wurde. Fia in op de batterij oansluten komponint (bygelyks in lampke) kinne no de elektroanen fanôf de min-poal, troch it lampke, nei de plus-poal streame.

By in oplaadbere batterij binne de gemyske prosessen omkearber: troch it oanlizzen fan in elektryske spanning kin in elektroanenstroom yn omkearde rjochting forsearre wurde en sille de gemyske reaksjes dan omkeard ferrinne: der wurdt dus enerzjy opslein.

In net-oplaadbere batterij makket gebrûk fan gemyske prosessen dy't sa net omkearber binne, sadat in ienris ûntladen batterij net fannijs opladen wurde kin. Wol is der yn it ferline wol besocht om te werladen mei bysûndere techniken.

In batterij bestiet út ien of mear elektrogemyske sellen. De sellen kinne parallel of yn searje skeakele wêze, of in kombinaasje dêrfan. Parallel skeakele sellen leverje deselde elektryske spanning as in inkele sel, mar kinne in gruttere elektryske stroom leverje. Yn searje skeakele sellen leverje in hegere spanning, mar kinne deselde stroom leverje as in inkele sel. Faak yn de praktyk brûkte batterijen, lykas de 9-volt batterij yn konsumintenelektroanika en de 12-volt akku yn auto's besteane út yn searke skeakele sellen. Sawol by de searjeskeakeling as bu de parallelskeakeling is de opgesleine enerzjy yn de batterij lyk oan de som fan de opsleine enerzjy yn de ôfsûnderlike sellen. In batterij wêrfan de reagearjende bestândielen by de wurking noch oanfierd wurde kinne hjit in brânstofsel.

De spanning oan de klammen fan in batterij, de klamspanning, hinget ôf fan de ladingstastân, de ynwindige wjerstân en de belêsting fan de batterij. By belêsting hat in batterij in legere spanning as ûnbelêste meidat de levere stroom in spanningsfal feroarsaket oer de ynwindige wjerstân. De ynwindige wjerstân kin feroarje troch ûntlading en ferâldering fan de batterij.
Apia

**Apia** is de haadstêd fan de Oseanyske eilannekloft en lân Samoä. De stêd leit oan de noardkust fan Upolu, Samoä's twads grutste eilân, oan in natuerlike haven by de mûning fan de rivier Vaisigano. Dêr wurdt Ingelsk en Samoaansk praat. Apia is in lytse stêd mei sa'n 38.000 ynwenners (2006). It is Samoä's ienige stêd en haven. 

Apia hat in mjuks fan âlde koloniale huzen en moderne westerske bouwurken, gewoanwei oantsjut as *Fale Palagi* ('hûs fan de wite man'); de tradisjonele wenten fan Samoä wurde *Fale Samoa* neamd.

De ferneamde 19e-iuwske Skotske skriuwer Robert Louis Stevenson is begroeven op in hichte oan de râne fan de stêd; syn hûs dêre, *Vailima*, is no in museum ta syn eare.

## Skiednis

Apia wie oarspronklik in lyts doarp dêr't de lettere haadstêd de namme fan oernaam hat. It âlde doarp Apia bestiet noch yn it moderne Apia, dêr't no ek in protte oare doarpen ta beheare.

It moderne Apia waard stifte yn de fyftiger jierren fan de 19e iuw en hat de offisjele haadstêd fan Samoä west sûnt 1959.

Begjin 20e iuw begûn Samoä’s stiid foar ûnôfhinklikens, organisearre yn de nasjonale Mau-beweging. Apia wie doe it plak dêr't geweldleaze protestmarsen holden waarden en dêr't doe in protte Samoänen arrestearre binne. Op de saneamde 'Swarte Sneon' roan in freedsume Mau-gearkomst út op it deadwaan fan haadman Tupua Tamasese Lealofi III troch Nij Seelânske plysjes, dat wie op 28 desimber 1929.

Ofbyld:Urville-Apia-place.jpg|*Apia ± 1839*
Ofbyld:Samoa - Apia Govt buildings.jpg|*Oerheidsgebouwen*
Ofbyld:Samoa Apia Map.png|*Plattegrûn Apia*
|*Gebedshûs fan de [[Bahai]]*


## Klimaat
Apia hat in tropysk reinwâld klimaat mei frijwat fêst waar en temperatueren it hiele jier troch. Apia's meast drûge moannen binne july en augustus mei in trochsneed delslach fan sa'n 80 mm. Desimber oant maart falt it measte wetter, maklik mear as 300 mm. De trochsneed temperatuer foar Apia is 26 graden Celsius.

## Bestjoer
Apia is in part fan it polityk distrikt Tuamasaga en fan it kiesdistrikt Vaimauga-west en Faleata-east. Apia hat gjin stedsbestjoer. Apia bestiet nammentlik út sa'n 45 selsstannige doarpen. It eigentlike Apia proper is mar in doarpke tusken mûningen fan de rivieren Vaisigano (east) en Mulivai (west) en de doarpen Vaisigano en Mulivai; meielkoar foarmje dy 'de stêd Apia'.


Ofbyld:Samoa Apia Courthouse.JPG|*It gerjochtsgebou te Apia*
Ofbyld:Apia Cathedral.jpg|*Katedraal fan Apia*
Ofbyld:Central Bank of Samoa (2009).jpg|*Klokketoer en Sintrale Bank fan Samoä te Apia*
Ofbyld:Samoa - flight from Apia to Niue.jpg|*Op it fleanfjild fan Apia*


## Underwiis
Apia hat in oantal beuker-, legere- en middelbere-skoallen en ek ynstituten foar fuortset ûnderwiis, dêr't ek de iennichste universiteit fan Samoä ta heart, de Nasjonale Universiteit fan Samoä. Fierders hat de Lânbouskoalle fan de Universiteit fan de Súd-Pasifyk in kampus  yn Alafua oan de râne fan Apia.

### Universiteiten
* Nasjonale Universiteit fan Samoä
* Universiteit fan de Súd-Pasifyk
* Medyske Universiteit fan Oseaanje
Pypketsjerke

**Pypketsjerke** is in fersprate buorskip besuden Stynsgea oan de  wei nei Surhuzum. 

Op nije kaarten stiet de namme oanjûn by in protestantske tsjerke dy't yn 1887 troch grifformearden fan Stynsgea en Surhuzum mienskiplik boud waard. In wetterkearing tusken de beide doarpen soe Pije hjitten hawwe en de tsjerke soe hjir nei neamd wêze. De grins tusken beide doarpen hiet lykwols Homear en de brêge oer dat wetter sil grif in piip (healrûne stienen brêge) west hawwe. 
Mei ferrin fan tiid waard it stee yn de folksmûle *Pijekerk* of Pypketsjerke neamd. It tsjerkebestjoer hat letter by dy namme oansluten. 
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Transistor

De **transistor** is de wichtichste aktive healgelieder binnen de elektroanika. Hy fersterket of skeakelt benammen elektroanyske sinjalen. De transistor is de fûnemintele boustien fan kompjûters en in soad oare elektroanyske apparaten. Soms wurde transistors brûkt as ôfsûnderlike komponinten, mar se komme meast foar as ûnderdiel fan yntegrearre skeakelingen.

## Skiednis

De natuerkundige Julius Edgar Lilienfeld hie yn 1923 de earste wurkjende transistor boud en yn 1925 in patint foar de earste transistor yn Kanada oanmelden, dat in apparaat beskreau dat oerienkomt mei in FET. Hy hie lykwols gjin ûndersyksartikels skreaun oer dy transistor. Yn 1934 hat de Dútske útfiner Oskar Heil in patint krigen foar in fergelykber apparaat.

Yn 1947 ûntdekten John Bardeen en Walter Brattain yn Bell Labs fan AT&T yn de Feriene Steaten dat wannear't elektryske kontakten oan in Germaniumkristal fêstmakke wurde, it fermogen oan de útgong grutter wie as dy oan de yngong. De lieder fan de groep "Fêste Stof Fysika" William Shockley ûnderkende it belang fan dy ûntdekking en binnen de folgjende maonnen waard in soad wurk fersetten om de kennis oer healgelieders út te wreidzjen en dêrom wurdt hy wol sjoen as de "heit fan de transistor". De term "transistor" waard betocht troch John R. Pierce.

Neffens de wittenskipshistoarikus Robert Arns hat Bell Labs juridyske dokumintaasje dy't oantoant dat William Shockley en Gerald Pearson wurkjende ferzjes fan apparaten basearre op Lilienfelds patinten boud hawwe, mar dat se dêroan nea referearre hawwe yn wittenskiplike en histoaryske publikaasjes.

De earste op silisium basearre transistor waard makke troch Texas Instruments yn 1954. Dat wie it wurk fan Gordon Teal in ekspert yn it produsearjen fan tige suvere kristallen, dy't dêrfoar by it Bell laboratoarium wurke. 

De earste MOS-transistor waard boud troch Kahng en Atalla yn it Bell Laboratoarium.

Yn 1956 krigen John Bardeen, Walter Brattain en William Shockley de Nobelpriis foar de Natuerkunde foar harren ûndersyk nei healgelieders en de ûntdekking fan it transistoreffekt.

De namme transistor is neffens in technysk memorandum fan Bell Labs út 1948 in gearlûking fan de Ingelske wurden "transfer", of "transconductance", (oerdracht) en "varistor" (fariabele wjerstân, *variable resistor*), betocht troch John R. Pierce in kollega fan Bardeen dy't sciencefictionboeken skreau (Bardeen ± 1965, priv. comm.)