open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kardinaal

; Kardinaal kin ferwize nei: 
* in hege rang yn de Roomsk-katolike Tsjerke Kardinaal (geastlike)
* in fûgelskaai is út de famylje fan 'e kardinaalfûgels Kardinalen
** in Súd-Amerikaanske sjongfûgel Reade kardinaal
** in Súd-Amerikaanske sjongfûgel Fermiljoenkardinaal
** in Amerikaanske sjongfûgel Woastynkardinaal
Rôze do

De **rôze do** of **Mauritsiusdo** (*Nesoenas mayeri*) is in fûgelsoarte yn 'e famylje dowen (*Columbidae*). De fûgel waard yn 1843 beskreaun en yllustrearre troch de Frânske natuerkundige Florent Prévost. De fûgel is endemysk op it eilân Mauritsius, dêr't er tige ôfhinklik is fan it krewearjen foar it behâld fan 'e soarte.

## Skaaimerken
 
De do wurdt likernôch 38 sm lang en weaget oant 350 gram. It fearrekleed fan 'e kop fan 'e fûgel is rôzegriis. Se ha ek rôze skouders, in rôze ûnderkant en rôze poatsjes. Se hawwe donkerbrune wjukken en in brede, readbrune sturt. De snaffel is donkerrôze mei in wite bûge punt. De do hat in reade eachring. Der is gjin ferskil tusken mantsjes en wyfkes. 

## Fersprieding
De Mauritsiusdo bestie earder út twa ûndersoarten. Ien dêrfan is útstoarn: 

* *Nesoenas mayeri mayeri*: Mauritsius.
* † *Nesoenas mayeri duboisi*: Réunion (útstoarn).

De soarte is noch altyd endemysk foar Mauritsius, in fulkanysk eilân yn 'e Yndyske Oseaan. It is in rotsich eilân mei in subtropysk klimaat, dêr't it faak reint. De biotoop fan 'e soarte bestiet út iggen fan rivieren yn ticht bosk. Mei't der noch mar 2% fan it oarspronklike lânseigen bosk oer is op it eilân, wurdt de soarte allinne noch yn it súdwesten fan it eilân waarnommen.

## Hâlden en dragen
Mauritsiusdowen ite fruchten, sied, nuten en blêd. It sied en de nuten wurde yn it krop fermealle en foarfertarre. Ornaris libje se yn lytse groepen en trekke se troch it bosk om te foerazjearjen. Se hâlde hast konstant kontakt meiïnoar troch lûden, in bytsje lykas toarteldokes.

Oer it generaal binne rôze dowen monogaam. Mei in soad koeren, stapkes nei foarren en bûgjen makket it mantsje it wyfke it hôf. Tegearre bouwe de fûgels in nêst fan tûken yn in hege beam. It wyfkes leit twa wite aaien, dy't troch it wyfke en it mantsje útbret wurde. Nei in moanne oant 6 wiken fleane de jonge dowen út. 

## Status

It ferspriedingsgebiet fan 'e do is beheind en dêrfandinne is der kâns op utstjerren. De grutte fan 'e populaasje wie yn 1990 sa slim tebek rûn, dat der noch mar 10 wylde fûgels oer wiene en de do op 'e râne fan útstjerren stie. Dêrnei sette in beskermingsprogramma útein mei in dêrop folgjende taname. Sûnt it jier 2000 binne der mear as 300 fûgels. De organisaasje BirdLife International rûsde yn 2018 de populaasje op 250 oant 1000 folwoeksen fûgels. De oantallen binne net stabyl en ferdield yn fiif subpopulaasjes. It leefgebiet fan 'e soarte hat te slim lijen hân fan it ferneatigjen fan bosk. Ek yntrodusearre rôfdieren en sykten by wylde dieren foarmje oanhâldende bedrigingen, sadat de soarte ôfhinklik bliuwt fan soarch. Der is dêrfandinne in sûne populaasje yn finzenskip. De soarte stie oant 2000 as krityk en oant 2018 as bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN. Hjoed-de-dei is de fûgel as kwetsber (VU) klassifisearre.
Apostoalysk Paleis

It **Apostoalysk Paleis** (Italjaansk: *Palazzo Apostolico*), ek wol **Pauslik Paleis** of **Hillich Paleis**, is it offisjele ferbliuwplak fan de paus yn Fatikaanstêd. It Fatikaan sels neamt it gebou it **Paleis fan Sikstus V**, ta eare fan paus Sikstus V, dy't it grutste part fan de hjoeddeiske foarm fan it paleis bouwe liet.

It gebou befettet de pauslike apparteminten, ferskate kantoaren fan de katolike tsjerke en de Hillige Sit, privee- en iepenbiere kapellen, de Fatikaanske Musea en de Fatikaanske Biblioteek, dêrûnder de Sikstynske Kapel, Keamers fan Rafaël en de Borgia apparteminten.
Madagaskartoarteldo

De **Madagaskartoarteldo**  (*Nesoenas picturatus*) is in fûgelsoarte yn 'e famylje dowen (*Columbidae*). De fûgel waard yn 1813 troch Coenraad Jacob Temminck beskreaun.

## Skaaimerken

It doke wurdt likernôch 28 sm lang en is wat lytser as in Turkske toartel. It is in toarteldo mei in blaugrize kop en nekke. De boppedielen binne pearsbrún en op 'e skouder earder readbrún. De búk is ljochtbrún en de ûndersturtdekfearren binne wyt. It each is readbrún mei in reade ring. De snaffel is blaugriis en pears oan 'e basis. De poatsjes binne readeftich. 

## Fersprieding
De soarte komt yn en om Madagaskar foar en wurdt yn fiif ûndersoarten ferdield. Ien dêrfan is útstoarn. 

* † *Nesoenas picturatu aldabranus*: de Amiranten (útstoarn nei de yntroduksje fan en de hybridisaasje mei *N. p. picturata*).
* *Nesoenas picturatu comorensis*: de Komoaren.
* *Nesoenas picturatu coppingeri*: Aldabra en de Glorieuzen
* *Nesoenas picturatu picturatus*: Madagaskar.
* *Nesoenas picturatu rostratus*:  Seysjellen.

It biotoop fan 'e fûgel bestiet út bosk, degradearre bosk, agrarysk gebiet en de bebouwing fan minsken. Yn Madagaskar libbet de do op leechlân fan seenivo oant maksimaal 200 m hichte. 

## Taksonomy
Madagaskartoarteldowen waarden earder yn 'e toarteldowen (*Streptopelia*) set. DNA-stúdzjes ha oantoand dat de fûgel nauwer besibbe is oan 'e rôze do (*Nesoenas mayeri*) en beide steane tichterby de hôfdowen (*Columba*) as de soarten yn *Streptopelia*. 

## Status
De fûgel is in algemien soarte en wurdt faak fleanend by paden of oan diken sjoen. It is net bekend hoe grut de wrâldpopulaasje is. Op Madagaskar is de soarte stabyl. De populaasjes fan 'e lytse eilannen binne kwetsber. De ûndersoarte op 'e Amiranten is útstoarn en ferfongen troch de nominaat. De soarte stiet as net bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Rodriguesdo

De **Rodriguesdo** (*Nesoenas rodericana*, synonym: *Alectroenas rodericana*) is in útstoarne fûgelsoarte út de famylje dowen (*Columbidae*). De fûgel wie endemysk op it eilân Rodrigues, dêr't de spesifike namme *rodericana* nei ferwiist. De soarte is allinnich bekend út 'e beskriuwingen fan François Leguat yn 1708 en Julien Tafforet yn 1726 en út in pear subfossile bonkefynsten. De beskriuwing fan Julien Tafforet wurdt beskôge as de lêste ferwizing nei it bestean fan 'e soarte. De astronoom Abbé Guy Pingré observearre de Venusoergong op Rodrigues yn 1761 en skreau dat der gjin fûgels fan 'e soarte mear wiene. Se moatte dêrom tusken 1726 en 1761 útstoarn wêze, nei alle gedachten troch jacht, de ynfiering fan rotten en it ferneatigjen fan 'e bosken troch skyldpoddejagers yn 'e jierren 1750. 

## Beskriuwing
De Rodriguesdo wie lytser as de rôze do (*Nesoenas mayeri*) en de Madagaskartoarteldo (*Nesoenas picturata*'). Der binne mar in pear details bekend fan 'e twa waarnimmers fan 'e soarte. De fûgel waard omskreaun as wat lytser as ús dowen, laaikleurich en fet. François Leguat skreau dat de dowen tige nuet wiene. Tsientallen fûgels wachten om fuorre te wurden as it miel bûten iten waard en se hiene in foarkar foar meloensied. Neffens Leguat sieten se en bouden se har nêsten yn beammen. Tsjin de ein fan 'e 17e iuw briede de fûgel allinnich noch op lytse eilannen foar de kust en kamen se allinnich noch nei it haadeilân om dêr te foerazjearjen. De rotten dy't de Europeanen op Rodrigues yntrodusearre hienenm frieten yn dy tiid al op it haadeilân de aaien op.
Toarteldowen

De **toarteldowen** of **halsbândowen** (*Streptopelia*) foarmje in fûgelskaai út de famylje dowen (*Columbidae*).

It skaai is lânseigen yn Afrika, Europa en Aazje. It binne benammen slanke, lytse oant middelgrutte dowen. By de measte soarten bestiet gjin seksuele dimorfy, útsein by de  *Streptopelia tranquebarica*.     

## Soarten
It skaai bestiet út de folgjende soarten:
Florent Prévost

**Florent Prévost** (Parys, 17 augustus 1794 – dêre, 1 febrewaris 1870) wie in Frânske natuerûndersiker en yllustrator.

Prévost wie assistint-natuerûndersiker oan it Muséum National d'Histoire Naturelle. He wie de skriuwer fan ferskate dierkundige publikaasjes wêrûnder in wurk oer dowen (*Les Pigeons par Madame Knip*, 1843) en tegearre mei C.L. Lemaire in boek oer de fûgels yn Europa (*Histoire Naturelle des Oiseaux d' Europe*, 1845). Fierder makke er ôfbyldingen fan bisten (fûgels) yn de boeken fan Coenraad Jacob Temminck (1778 – 1858), Karel Lucien Bonaparte (1803–1857) en Georges-Louis Leclerc de Buffon (1707–1788).

Hy wurke oan de kolleksje fûgels sammele yn de ûndersyksreis mei it linyskip *La Venus* tegearre mei Marc Athanase Parfait Œillet Des Murs en oan de fûgels en sûchdieren fan in Frânske ekspedysje nei Abessinië tusken 1839 en 1843.

Prévost is de beskriuwer fan 12 soarten fûgels wêrûnder de mauritiusdo (*Nesoenas mayeri*) en de wytwanggrûngors (*Melozone biarcuata*).   Fierder binne der ferskate bistesoarten nei him ferneamd lykas de Prevostklapperrôt (*Callosciurus prevostii*) en de slangesoart *Gerarda prevostiana*.

Prévost stoar yn de âldens fan 75 jier yn Parys.

## Wichtichste publikaasjes
**Voyage autour du monde sur la frégate la Vénus pendant les années 1836-1839* (mei Isidore Geoffroy Saint-Hilaire en oaren) Parys : Gide, 1840-1864
**Voyage en Abyssinie exécuté pendant les années 1839, 1840, 1841, 1842, 1843* (mei Antoine-Alphonse Guichenot en oaren) Parys : A. Bertrand, 184X.
**Histoire naturelle des oiseaux exotiques* (mei H.L. Pauquet en C.L. Lemaire) Parys: F. Savy, (1864).
**Histoire naturelle des oiseaux d'Europe: passereaux* (mei C.L. Lemaire) Parys: F. Savy, (1876)
Alde Sint-Pitersbasilyk

De **Sint-Pitersbasilyk** (Italjaansk:*Basilica di San Pietro*) wie in basilika yn Fatikaanstêd dy't op it plak stie dêr't no de hjoeddeiske Sint-Pitersbasilyk stiet. It bouwurk waard yn it begjin fan de fjirde iuw boud troch keizer Konstantyn de Grutte.

## Skiednis
Op it plak stie sûnt de 2e iuw de tombe fan Petrus, dy't hearde by it Fatikaanske begraafplak. Nei't keizer Konstantyn it kristendom legalisearre hie, liet er ferskate tsjerken bouwe yn it Romeinske Ryk. Ien dêrfan wie de Alde Sint-Piter.

It gebou dat er delsette liet hie in typyske basilikafoarm. Basilika's waarden sûnt de 2e iuw f.Kr. boud en hiene meastal in sekuliere betsjutting as rjochts- of bestjoerssintrum.

Troch de Roomsk-Katolike Tsjerke waard de Alde Sint-Piter beneamd ta *basilica maior*, tegearre mei trije oare tsjerken yn Rome. Yn de fyftjinde iuw wie de tsjerke lykwols ferfallen en waard besocht om de tsjerke te restaurearjen. Yn de sechstjinde iuw liet paus Julius II de tsjerke ôfbrekke en ferfange troch de hjoeddeistige Sint-Pitersbasilyk. 

### Plondering
Yn 846 kamen Sarasenen (islamityske piraten) by Ostia oan lân en teagen op nei Rome. Sy plonderen de Sint-Pitersbasilyk en brochten grutte skea oan it gebou ta. It grêf fan Sint-Piter waard skeind en de goudene doarren waarden rôve. 

## Untwerp

It gebou bestie út in skip mei oan beide siden twa sydskippen. Sy waarden fan inoar skieden troch fjouwer rigen fan 21 moarmeren pylders. De pylders waarden op 'e nij brûkt út eardere, net-kristlike bouwurken. De basilyk wie mear as hûndert meter lang.

## Sjoch ek
* Sint-Pitersbasilyk
Readsturtdowen

**Readsturtdowen** (*Nesoenas*) foarmje in fûgelskaai út de famylje dowen (*Columbidae*).

It skaai wurdt ek wol opnommen by de toarteldowen (*Streptopelia*) of de hôfdowen (Columba). Troch dyjingen dy't dat akseptearje wurdt it skaai meastentiids as monotypysk behannele, mei allinne de rôze do (*N. mayeri*) fan Mauritsius. 

It skaai bestiet út trije soarten, wêrfan ien no útstoarn is:

## Soarten
Spikkeldowen

**Spikkeldowen** (*Spilopelia*) foarmje in fûgelskaai út de famylje dowen (*Columbidae*). 

Earder waarden de soarten fan it skaai opnommen yn it skaai toarteldowen (*Streptopelia*). DNA-stúdzjes ha lykwols sjen litten dat de soarten nauwer besibbe binne oan readsturtdowen (*Nesoenas*) en hôfdowen (*Columba*) as oan oare soarten yn *Streptopelia*.  

## Soarten
It skaai bestiet út twa soarten mei in fersprieding yn Afrika en Aazje fan Turkije oer it Midden-Easten en Yndia oant westlik Sina en súdlik oant de Grutte Sûnda-eilannen.
Fatikaanske Heuvel

De **Fatikaanske Heuvel** (Latyn: *Vaticanus Mons*; Italjaansk: *Colle Vaticano*) is in 75 meter hege heuvel yn Fatikaanstêd dy't benammen út dowestien bestiet, op de rjochterkant fan de rivier de Tiber, en foar de sân heuvels fan Rome oer.

Yn'e 1ste iuw n.Kr. lei de heuvel bûten de doetiidske grinzen fan 'e stêd Rome. Der waard in sirkus (it Sirkus fan Nero, ek bekend ûnder de namme *Circus Vaticanus*) en in begraafplak oanlein op de heuvel. Op it begraafplak, soene in tal ierkristlike persoanen begroeven lize, en mear bepaald op it ûnderstelde grêf fan de hillige Petrus, waard yn 'e 4e iuw troch keizer Konstantyn de Grutte de âlde Sint-Pitersbasilyk boud.

De Fatikaanske Heuvel waard hjirmei it sintrale pylgeroard fan Petrus-ferearing. Yn de folgjende iuwen waarden meardere bouwurken boud op de heuvel wermei't Fatikaanstêd ûntstie.
Pearelhalstoartel

De **pearelhalstoartel** (*Spilopelia chinensis*, synonimen: *Stigmatopelia chinensis* en *Streptopelia chinensis*) is in soarte fan toarteldo. De fûgel waard yn 1786  beskreaun troch de Italjaanske natuerkundige Scopoli. De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet yn in grut part fan Súd-Aazje en de Yndyske Arsjipel en kom bûten dat gebiet ek as eksoat foar.

## Taksonomy
Der is in soad betizing oer de skaainamme fan 'e pearelhalstoartel. Earder wie de soarte yndield yn it skaai toarteldowen (*Streptopelia*). Om't de pearelhalsdo ferskilt fan 'e oare soarten yn dat skaai, waard de soarte om 'e iuwwikseling hinne yndield yn it nij skaai *Stigmatopelia*. Yn 2012 waard de pearelhalsdo tegearre mei de palmtoartel (*Spilopelia senegalensis*), op 'e IOC World Bird List yn it skaai mei de namme *Spilopelia* set.

## Beskriuwing
De pearelhalstoartel wurdt likernôchy 30 oant 34 sm lang. De do hat in frij lange sturt en it meast opfallende skaaimerk is de swarte bân om 'e nekke mei dúdlike wite stipkes, dêrfandinne de namme pearelhalsdo.

## Fersprieding
De fûgel hat in ferspriedingsgebiet oer it Yndiaaske subkontinent, súdlik Sina, Yndo-Sina en de Yndyske Arsjipel. It is in algemiene fûgel fan iepen lân, sekundêre bosk, lânbougebieten, parken en tunen.

De soarte hat fiif ûndersoarten: 

**Spilopelia chinensis suratensis* : fan Pakistan oant Nepal, Yndia en Sry Lanka.
**Spilopelia chinensis ceylonensis*: Sry Lanka
**Spilopelia chinensis tigrina* : fan noardlik Yndia oer Yndo-Sina oant de Filipinen en de Sûnda-eilannen.
**Spilopelia chinensis chinensis* : fan Birma oant sintraal en eastlik Sina en Taiwan.
**Spilopelia chinensis hainana*: Hainan (tichtby súdeast-Sina).

### Eksoat
Sûnt de 19e iuw binne ferskate ûndersoarten bûten it oarspronklike ferspriedingsgebiet yntrodusearre yn Austraalje, Fidzjy, Mauritsius, Meksiko, Nij-Kaledoanje, Nij-Seelân, Papoea Nij-Guinea en Hawaï.

## Status
De pearelhalstoartel hat in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet. Allinnich dêrom is de kâns op útstjerren al hiel lyts. De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre, mar oannommen wurdt dat de soarte yn oantallen tanimt. Dêrfandinne wurdt de do op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige klassifisearre.

## Fok
By it hâlden fan 'e soarte is de fûgel earst frijwat skou. Ienris went oan 'e nije omjouwing en fersoarging wurdt dat better. De pearelnektoartel leit twa aaien. Se briede de aaien yn 14 dagen út en soargje goed foar harren jongen. De soarte hat in moaie rop, is winterhurd, binne net dreech te hâlden en net djoer. Se kinne it bêste as pearke hâlden wurde, lykas ek oare dowen.
Sint-Pitersplein

It **Sint-Pitersplein** (Latyn: *Forum Sancti Petri* Italjaansk: *Piazza San Pietro*) is in plein yn Fatikaanstêd. De Sint-Pitersbasilyk stiet oan it plein. It is ûntwurpen yn opdracht fan Paus Aleksander VII troch Gian Lorenzo Bernini, dy't dêrby gebrûk makke hat fan in klassike styl as in platfoarm kombinearre mei barokke styleleminten. It Sint-Pietersplein is oanlein tusken 1656 en 1667. It plein is 240 meter breed 340 meter lang.

## Kolonade
It plein wurdt omjûn troch 284 Doaryske pylders en 88 pylders dy't opsteld binne yn fjouwer rigen. Op de kolonnade steane 140 bylden fan hilligen. De pylder rigen foarmje in ellips mei in diameter fan likernôch 198 meter dy't wat wider útrint rjochting de tsjerke. 

## Obelisk
Midden op it plein stiet in Egyptyske obelisk dy't 40 meter heech is en 340 ton weaget. Dizze saneamde *Fatikaanske Obelisk* is yn 37 n.Kr. út Egypte nei Rome brocht troch keizer Kaligula. De obelisk stie oarspronklik yn it sirkus fan Nero, dêr't de âlde Sint-Pitersbasilyk yn de 4e iuw foar in part oerhinne boud waard.

Yn 1586 is de obelisk yn opdracht fan paus Sikstus V en nei in plan fan de arsjitekt Domenico Fontana 300 meter ferpleatst nei it Sint-Pitersplein dat der doe noch oars útseach. Paus Sikstus V liet in krús op de top fan de obelisk oanbringe, sadat dy no in hichte hat fan 41 meter. Oan twa siden binne ynskripsjes yn it Latyn oanbrocht. Moarmeren stiennen om de obelisk hinne jouwe de wynrjochtingen oan.

## Fonteinen
Oan wjerskanten fan de obelisk steane twa identike fonteinen. De earste is ûntwurpen troch Maderno en waard pleatst yn 1612. De twadde is in kopy fan de earste, en waard yn 1675 boud om de symmetry op it plein werom te bringen. Dizze fonteinen spuitsje 38000 liter/minút wetter oant in hichte fan 14 meter de loft yn. It wetter fan de fonteinen komt út de Mar fan Bracciano.
Sikstus IV

Paus **Sikstus IV**, bêrne as **Francesco della Rovere**  (Celle Ligure, 21 july 1414 - Rome, 12 augustus 1484) wie de 212e paus fan de Roomsk-Katolike Tsjerke. Yn 1475 wie hy de opdrachtjouwer foar de bou fan de Sikstynske Kapel.

## Libbensrin
Francesco wie in soan fan in respektearre mar earme húshâlding. Letter naam de famylje de namme *della Rovere* oan fan in famylje yn Turyn mar fan wa't hja gjin famylje wie. Hy kaam ta de minderbruorren. Hy studearre filosofy en teology yn Bologna, Chieri, Padua en Savona. en wie professor oan seis Italjaanske universiteiten. Paus Paulus II beneamde him yn 1467 ta kardinaal. 

## Pontifikaat
Op 9 augustus 1471 waard er keazen as opfolger fan Paulus II. Hy keas foar de namme Sikstus nei de Romeinske martler Sikstus II. Hoewol't ynearsten ferwachte waard dat er de oarder herstelle soe, wurdt it hiel gau dúdlik dat paus Sikstus IV him skuldich makke oan freontsjespolityk. By syn 34 beneamingen fan nije kardinalen oerhearsken politike beweech redenen.

De ierste troch Sikstus beneamde kardinalen wiene syn twa neven Giuliano della Rovere (paus Julius II) en Pietro Riario, dy't trijeris biskop, twaris aartsbiskop, patriarch fan Konstantinopel en kardinaal waard. In oar famyljelid, Girolamo Riario sleepte Sikstus yn ferskate sinleaze krigen mei.

Troch freontsjespolityk en wanoarderlik belied útput, waard de pauslike skatkiste oanfolle troch nije middels, ferhege preemjes foar it ferkrijen fan de jierlikse ynkommen fan in geastlike, it te keap setten fan amten en it útskriuwen fan nije ôflitten.

Op 12 augustus 1484 ferstoar Sikstus IV. Hy waard begroeven yn in prealgrêf yn de Fatikaanske Sint-Pitersbasilyk. Hege skulden wiene it resultaat fan syn kultuer- en machtspolityk.

## bouwurken
Ofkomstich fan de Oarder fan de minderbruorren dêr't libben yn earmoede oan de basis stiet, sloech Sikstus IV in hiele oare wei yn: dy fan de rykdom. Hy liet Rome werbouwe en joech kapitalen út oan (kulturele) projekten. 

Hy liet in brêge oer de Tiber bouwe, de saneamde Ponte Sisto. Dêrneist joech hy de opdracht ta sawol de bou fan de Santa Maria della Pace as de Santa Maria del Popolo. Dizze lêste soe it mausoleum wurde foar de famylje Della Rovere.

Rome krige ûnder Sikstus IV in hiel oar gesicht, wêrby't de smelle strjitsjes ferfongen waarden troch brede grutte strjitten en nije pleinen.

### Sikstynske Kapel
Yn 1473 joech hy opdracht ta de bou fan de Sikstynske kapel, op it plak dêr't foarhinne de *Cappella Maggiore* (*Grutte kapel*) stie. De oanlieding ta de bou fan de Sikstynske kapel wie de ôftakele tastân dêr't de *Capella Maggiore* him yn befûn. Under it bewâld fan paus Sikstus IV begûn Renaissance-arsjitekt Baccio Pontelli yn gearwurking mei Giovanni di Dolce oan de bou fan in nije kapel. De kapel waard opdroegen oan de Maria-Tahimelopnimming en de earste mis waard der opdroegen op 15 augustus 1483.
Louisiaden

De **Louisiaden** of de **Louisiade-arsjipel** is in grut gebiet fan likernôch 100 eilannen, foar in part fulkanysk en foar in part koraaleilannen. De arsjipel leit súdeastlik fan Nij-Guinea, tusken de Salomonssee yn it noarden en de Koraalsee yn it suden. De Louisiaden meitsje diel út fan 'e provinsje Milne Bay fan Papoea Nij-Guinea.

## Geografy
De arsjipel leit 200 km súdeastlik fan Nij-Guinea is leit oer in gebiet fan mear as 160 kilometer ferspraat oer in oseaangebiet fan 26.000 fjouwerkante kilometer tusken de Salomonssee yn it noarden en de Koraalsee yn it suden. It totale lânoerflak fan 'e eilannen is sawat 1.871 fjouwerkante kilometer mei Vanatinai (Sudest) as it grutste.

Rogeia, Samarai en Sariba lizze it meast by Nij-Guinea, wylst de eilannen Misima, Vanatinai en Rossel fierder eastlik lizze.

## Skiednis
De eilannen waarden yn 1606 troch Luis Váez de Torres ûntdutsen, doe dy op reis wie fan Súd-Amearika nei Austraalje. Louis Antoine de Bougainville neamde de arsjipel yn 1768 nei de doetiidske Frânske kening Loadewyk XV. De Slach yn de Koraalsee yn 1942 fûn plak yn dizze regio.

De Slach by de Koraalsee fan 1942 waard nei de Japanske besetting yn dat jier tichteby útfochten.

## Befolking
De ynwenners fan 'e Louisiaden binne foar it grutste part Melaneezjers mei yn guon gebieten Polynezyske en Mikronezyske ynfloeden. Der is in grut etnysk ferskaat yn Papoea Nij-Guinea yn it algemien en dat jildt ek foar de Louisiaden: elk eilân (en sels doarpen) kin in eigen etnyske identiteit hawwe. Ynwenners ha in sterke bân mei de natuer, famyljebannen binne tige wichtich en de kultuer is tradisjoneel. 

De measte minsken sprekke in lokale Austronezyske of Papoeaanske taal. In foarbyld is Misima-Paneati, in Austronezyske taal dy't op Misima-eilân sprutsen wurdt. Pidgin-Ingelsk (Tok Pisin) wurdt ek brûkt as *lingua franca* en Ingelsk is ien fan 'e offisjele talen fan Papoea Nij-Guinea. De grutte mearderheid fan 'e befolking yn de Louisiaden is kristlik, benammen troch it misjonêre wurk yn 'e 19e en 20e iuw. It grutste part is anglikaansk of katolyk.

## Ekonomy
Op it eilân Misima wie in grutte goudmyn, dy't sûnt 1990 aktyf wie en eksploitearre waard troch it Kanadeeske bedriuw Placer Dome. De myn levere hûnderten miljoen dollars oan goud, mar wie kontroversjeel wat de ferdieling fan 'e winst en de skea foar it miljeu oanbelanget. Yn 2004 waard de myn sletten. Der binne lykwols noch jimmeroan goudreserves yn 'e grûn.

De befolking libbet fan fiskerij, lânbou foar eigen gebrûk en ambachten. 

## Natoer
Gruttere eilannen lykas Misima, Rossel en Sudest (Tagula) hawwe bergen en reinwâlden. Lytse eilannen binne faak kalkstienplato's mei kokospalmen en sânstrannen.  

It klimaat is tropysk mei yn 'e reintiid in soad rein. De temperatuer is trochstrings 24-30°C. De eilannen binne foar in grut part noch oarspronklik en ryk oan natuer mei ferskate endemyske bisten, wêrûnder fûgels, kilkerts en hagedissen en ek beammen. Ek it maritime libben om de eilannen hinne is ryk mei koraalriffen, skyldpodden, dolfinen en in grut tal fisksoarten.
San Pietro in Vincoli

De **San Pietro in Vincoli** is in Roomsk-Katolike basilyk yn Rome. De basilyk is mids 5e iuw boud op de Esquiline heuvel de grutste fan 'e sân heuvels fan Rome. 

De tsjerke is benammen bekend om't dit plak biedt oan it grêfmonumint foar Paus Julius II, ûntwurpen en diels makke troch Michelangelo. It meast promininte en bekende byld fan dit grêfmonumint is it stânbyld fan Mozes. It byldet Mozes út nei syn weromkommen fan de Sinaï berch mei de twa gebodstafels. Dat monumint soe oarspronklik folle grutter wurde en yn de Sint-Pitersbasilyk komme te stean. De San Pietro yn Vincoli wie titeltsjerke fan Paus Julius II doe't dy noch kardinaal wie.

De basilyk hat ferskate restauraasjes en ferbouwingen ûndergien wêrûnder restauraasjes troch de pausen Adrianus I, Sikstus IV en Julius II. Der wie ek in renovaasje yn 1875. De foardoar is fan de hân fan Baccio Pontelli út 1475. It ynterieur hat in skip en twa dwersskippen, mei trije apsissen en antike pylders yn Doarische styl.

De keunstskilder en byldhouwer Antonio Pollaiuolo is links fan de yngong begroeven. Ek de Dútske humanist en kardinaal Nicolaus Cusanus is hjir begroeven en de keunstner Giulio Clovio.
De Onvermoeide

De **Onvermoeide** is nôt- en bastmûne oan 'e Hoevendijk yn it Noard-Brabânske plak Raamsdonksveer. It is in grutte rûne stiennen stellingmûne.

## Skiednis
Oant 1890 hie Raamsdonksveer gjin wynmûne. Der wie wol in hynstemûne. De Onvermoeide is de iennige oerbleaune mûne fan 'e twa mûnen dy't tagelyk tichteby inoar boud waarden. De oare mûne wie de Zeldenrust en is yn 1991 ôfbrutsen. De Onvermoeide wie eigendom fan 'e famylje Martens út Waspik, dy't al yn 1900 op motorkrêft meallen en sûnt 1908 mei in elektromotor. Al foar de Twadde Wrâldkriich stie de mûne stil. 

Yn 1944 eksplodearre in granaat op 'e souder fan 'e mûne, intjinge in soad skea feroarsake. Yn 1947 waard de mûne ôfbrutsen en it duorre oant de ein fan 'e jierren 1960 dat der in restauraasjeplan makke waard. De ûnderdielen foar de restauraasje kamen fan in ôfbrutsen mûne út Rijen, dy't better pasten yn De Onvermoeibare as yn 'e mûne Zeldenrust. De gemeente kocht De Onvermoeide yn 1970 oan en de restauraasje waard yn 1974 foltôge. Nei de restauraasje begûn de mûne wer te draaien, en sa út en troch ek te meallen. De mûne wie yn 2008 sa min, dat it draaien langer net ferantwurdlik wie en doe is de mûne stilset. Yn 'e jierren 2011-2012 folge wer in restauraasje en op 1 septimber 2012 is de mûne fannijs yn gebrûk nommen.

De Onvermoeide hat in flecht fan 25 meter en de roeden binne âld-Hollânsk ophekt. De stelling is 9 m heech. 
## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* Feriening De Hollânske Mûne
Habitatferlies

**Habitatferlies**, ek wol oantsjut as **habitatreduksje** of **habitatferneatiging**, is de ynkrimping fan natuerlike habitats, mei as gefolch dat soarten floara en fauna yn 'e knipe komme en bioferskaat ferlern giet. Habitatferlies hâldt in yngeande feroaring fan it lânskip yn en wurdt ornaris direkt of yndirekt feroarsake troch de minske. In bysûndere foarm fan habitatferlies is habitatfragmintearring, wêrby't wol lytse stikjes en brokjes natuerlik habitat oerbliuwe, mar net mear mei-inoar yn ferbining steane. In protte wylde bisten hawwe der dan likegoed net folle mear oan, om't yn sokke lytse gebieten gjin libbensfetbere populaasjes bestean kinne.

## Oarsaken
Habitatferlies en habitatfragmintearring binne faak in direkt gefolch fan minsklike aktiviteiten. Men kin dan tinke oan it platbaarnen fan tropysk reinwâld om romte te meitsjen foar nije lânbougrûn, it oanlizzen fan minen, wetterfersmoarging troch it loazen fan yndustrieel ôffal yn rivieren, it 'rispjen' fan wâlden foar de houtkap en it útwreidzjen fan stêden. Mar it kin ek in yndirekt gefolch fan minsklik hanneljen wêze as it komt troch bygelyks klimaatferoaring, in ferskynsel dat op himsels ommers ek troch de minske feroarsake wurdt. 

## Gefolgen
Njonken de yntroduksje fan ynvasive eksoaten (in oar foarbyld fan 'e negative ynfloed dy't minsklik hanneljen op 'e natoer hawwe kin) is habitatferlies de wichtichste oarsaak fan 'e wrâldwide efterútgong fan in hiel protte soarten bisten en planten. It liedt almeast ta in hommelse delgong yn 'e populaasjegrutte fan beskate soarten en as it om in soarte giet dy't al ûnder druk stiet of dy't mar in hiel lyts ferspriedingsgebiet hat, kin útstjerren de útkomst wêze. 

Neffens in artikel dat yn 2009 yn it tydskrift *[[Nature (tydskrift)|Nature]]* ferskynde hawwe fan ferskate kategoryen natuerlike biotopen benammen gersflakten (57% ferlies), tuskenbeiden wâlden (48%) en mangrovebosken (37%) slim ûnder habitatferlies te lijen. Foar tropyske reinwâlden en oare tropyske bosken lei dat sifer op 30% en foar koraalriffen op 20%. De taiga kaam der noch it bêst fanôf, mei mar 2% habitatferlies. 

Inkele foarbylden fan bisten dy't troch habitatferlies yn 'e swierrichheden rekke binne, binne de tiger (*Panthera tigris*), de sjimpansee (*Pan troglodytes*), de blaukielara (*Ara glaucogularis*) en de Sineeske rivierdolfyn (*Lipotes vexillifer*).
Typesoarte

In **typesoarte** is yn 'e soölogyske nomenklatuer in soarte dêr't in skaai of ûnderskaai permanint taksonomysk mei ferbûn is om't it biologyske typespesimen ta dy soarte heart. It typespesimen foarmet de wittenskiplike basis foar it ûnderskie fan it skaai mei nau besibbe oare skaaien. As in soarte dus tefolle ôfwykt fan 'e typesoarte, is dat in yndikaasje dat er foar 't neist by in oar skaai ûnderbrocht wurde moat. Foar taksons dy't boppe de triem fan skaai lizze, wurdt in soartgelikens systeem brûkt mei yn it plak fan 'e typesoarte in typeskaai.

Yn 'e botanyske nomenklatuer binne de termen 'typesoarte' en 'typeskaai' formeel net jildich, mar wurde se soms oan 'e soölogyske nomenklatuer ûntliend en op ynformele basis brûkt. Yn 'e botany is it type fan in skaai winliken net in soarte, mar in spesimen (it holotype) of, yn seldsume gefallen, in yllustraasje fan in spesimen. Yn 'e bakteriology wurdt foar elts skaai wol in typesoarte oanwiisd. 

Yn teory is elts skaai en ûnderskaai yn 'e soölogy ferbûn mei in eigen typesoarte. Dat jildt ek foar skaaien en ûnderskaaien dy't op dit stuit net mear as jildich erkend wurde. Der bestiet lykwols in noch net fuortwurke efterstân fan skaaien en ûnderskaaien út âldere publikaasjes, dy't gjin typesoarte hawwe om't it doedestiden noch net fereaske wie om by it yntrodusearjen fan in nij skaai of ûnderskaai daliks (of überhaupt mar) in typesoarte oan te wizen.
Birmeeske toartel

De **Birmeeske toartel**  (*Streptopelia xanthocycla*) is in fûgel yn it skaai toarteldowen (*Streptopelia*) út 'e famylje dowen (*Columbidae*).

## Skaaimerken
De Birmeeske toartel wurdt 30 oant 32 sm lang en liket op 'e Turkske toartel. De grutste ferskillen binne de giele eachring en oer it generaal in wat donkerder fearrekleed. De kop is grizer en de ûnderkant rôzer en wat donkerder. De sturt is langer en de bûtenste sturtfearren ha wite rânen. 

It lûd is ek wat oars. It ritme is itselde en hat deselde struktuer, mar it begjint op in hegere noat en einiget op in legere. 

De Birmeeske toartel waard earder behannele as in ûndersoarte fan 'e Turkske toartel (*Streptopelia decaocto*) en wurdt hjoed-de-dei as in aparte soarte beskôge.

## Fersprieding
Birmeeske toartels wurde allinnich op drûge flakten yn Birma fûn. Waarnimmingen út eastlik Sina binne mooglik Turkske toartels. Se wurde faak yn pearkes of lytse groepkes sjoen. 

Yn it ferspriedingsgebiet is de soarte algemien yn drûge gebieten en wurdt er meastentiids oantroffen yn iepen lânskip en yn plantaazjes by doarpen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en oannommen wurdt dat de oantallen tanimme. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer (IUCN) klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC).
Wongado

De **wongado** (*Leucosarcia melanoleuca*) is in fûgel út de famylje dowen (*Columbidae*). It is de iennige soarte yn it skaai fan de **wongadowen** (*Leucosarcia*).

## Beskriuwing
De 38 oant 40 sm lange soarte is in grutte do mei sterke, krêftige poaten en in koarte nekke. It grutste part fan 'e fûgel is stielgriis. De kop is foar in part wyt en der rint fan 'e snaffel nei de nekke in smelle grize streek oer it each. De fûgel hat op it boarst in wite tekening yn 'e foarm fan in V. De fearren fan 'e búk binne wyt mei swarte plakjes. De do hat in rôze eachring en rôze poaten.  

## Fersprieding
De soarte is endemysk yn Austraalje. Hy libbet meast op 'e grûn yn leafferliezend wâld en reinwâlden yn it easten fan Sintraal-Queensland oant súdeastlik Fiktoaria. 

## Hâlden en dragen
Se libje allinnich of lytse groepkes. De fûgel mijd gefaar en rint dan fuort, somtiden fleant er in stikje om op in tûke te sitten. Se ite fruit, beien en sied. 

## Status
Wongadowen ha in grut ferspriedingsgebiet. Der wurdt oannommen dat er yn oantal ôfnimt, lykwols net genôch om as bedrige beskôge te wurden. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte as net bedrige (LC).
Habitatfragmintearring

**Habitatfragmintearring** of **habitatfragmintaasje**, ek wol **habitatfersnipeling** neamd, is in foarm fan habitatferlies wêrby't it habitat fan in beskaat organisme oantaast wurdt oant der inkeld noch losse stikjes en brokjes fan oer binne. Sokke fragminten binne faak te lyts om in libbensfetbere populaasje fan it oanbelangjende organisme te ûnderstypjen. 

## Stadia
De fiif stadia fan habitatfragmintearring binne:
*ferlytsing fan it totale oerflak fan in habitat;
*fergrutting fan 'e râne fan in habitat (dy't faak minder gaadlik is foar it organisme dat it habitat bewennet) trochdat habitatferlies op ferskate plakken djipper yn it habitat trochkringt;
*ferlytsing fan 'e kearngebieten fan it habitat;
*isolaasje fan in fragmint fan it gruttere habitat;
*opspjalting fan in fragmint yn lytsere fragminten;
*ferlytsing fan it trochsneed oerflak fan elts fragmint.

## Oarsaken
Habitatfragmintearring wurdt almeast feroarsake troch de minske. Foar in diel is de minske dêrby direkt ferantwurdlik, bygelyks yn it gefal fan urbanisaasje, ûntbosking foar de houtkap of om 'e lânbou te skewielen of miljeufersmoarging troch yndustry of mynbou. Mar it kin ek wêze dat minsklike aktiviteiten yndirekt foar habitatfragmintearring soargje, lykas by klimaatferoaring, dêr't de minske ommers ek de einferantwurdlike foar is. Der besteane lykwols ek dingen dy't habitatfragmintearring feroarsaakje dy't neat mei de minske te krijen hawwe, lykas geologyske en klimatologyske prosessen dy't it lânskip feroarje, lykas ierdbevings en tektonyk, resp. ferwoastining.

## Gefolgen
De gefolgen fan habitatfragmintearring binne populaasjefragmintearring en ekosysteemferfal. By populaasjefragmintearring falt in populaasje fan in beskaat organisme útinoar yn lytse partsjes dy't gjin kontakt mear mei-inoar ûnderhâlde. De ôfsûnderlike dielen binne faak te lyts om in selsstannige, sûne populaasje te ûnderstypjen, wat liede kin ta yntylt en sels ta it útstjerren fan in soarte. By ekosysteemferfal rekket in hiel ekosysteem sa oantaast troch de fragmintearring dat it net mear (goed) funksjonearje kin. 

## Oplossings
Habitatfragmintearring kin tsjingien wurde troch lytse oerbleaune restanten fan wyldernis of ferskate lytsere natoergebieten mei-inoar te ferbinen troch it tuskenlizzende lân der oan ta te foegjen. Soks wurdt wol habitatûntsnipeling neamd. In oare oplossing is om ferskate fragminten mei-inoar en/of mei in grutter natoergebiet te ferbinen troch de ynstelling fan ekologyske ferbiningssônes.
Untbosking

**Untbosking** is it kapjen of ferneatigjen fan in bosk of wâld, wêrnei't it frijkommen lân yn gebrûk nommen wurdt foar oare doelen, lykas lânbou, mynbou, yndustry of urbanisaasje. Anno 2016 waard likernôch 31% fan it oerflak fan 'e Ierde oerdutsen troch wâlden. Dat wie in trêdepart minder as foarôfgeande oan 'e útwreiding fan 'e lânbou yn 'e moderne tiid. Mear as de helte fan dat ferlies fûn plak yn 'e hûndert jier tusken 1916 en 2016. Sûnt 1990 is der wrâldwiid likernôch 420&nbsp;miljoen&nbsp;hektare wâldlân ferlern gien. It tempo fan ûntbosking nimt al ôf, mei't der yn 'e 1990-er jierren noch 16&nbsp;miljoen hektare jiers ferlern gie, wat delkomt op in gebiet ter grutte fan Bangladesj, wylst dat oan 'e ein fan 'e 2010-er jierren belune wie ta likernôch 10&nbsp;miljoen&nbsp;hektare jiers. Mar yn trochsneed wurde elts minút noch altyd 2.400&nbsp;beammen omkappe dy't net ferfongen wurde troch nije oanplant. Yn 2019 fûn hast in trêdepart fan alle ûnbosking, sa'n 3,8&nbsp;miljoen&nbsp;hektare, plak yn 'e tropyske oerwâlden, wêrby't it foar it meastepart gie om tropyske reinwâlden. Dat binne no krekt de wâldgebieten dy't it wichtichste binne op it mêd fan bioferskaat en koalstofdiokside-opslach.

Fierwei de wichtichste oarsaak fan ûntbosking is útwreiding fan it lânbou-areaal. Yn 2018 waard dêr mear as 80% fan 'e wrâldwide ûntbosking oan taskreaun. De âlde wâldgrûn wurdt dêrnei benammen brûkt foar de oanlis fan plantaazjes foar kofje, palmoalje, rubber en ferskate oare produkten dêr't in protte fraach nei is. Oare wichtige ekonomyske sektoaren dy't ûntbosking oanfiterje, binne it frijmeitsjen fan grûn foar beweiding troch fee, houtkap foar de hout- en papieryndustry, it opdollen fan grûnstoffen en de útwreiding fan stêden. Fierders soarget de oangeande klimaatferoaring ek foar in oanboazjend gefaar foar boskbrannen. Ek dat kin ta ûntbosking liede as it platbaarnde gebiet neitiid foar oare doelen yn gebrûk nommen wurdt ynstee dat men it wâld weromgroeie lit.

Untbosking liedt ta habitatferlies en habitatfragmintearring, wat op syn beurt wer liede kin ta ferlies fan bioferskaat. Dat kin it ferdwinen fan beskate soarten floara en fauna út in gebiet ta gefolch hawwe, mar ek it útstjerren fan bisten en planten. Oare gefolgen kinne feroarings yn it pleatslike klimaat, boaiemeroazje en ferwoastining wêze. Ek liedt ûntbosking wol ta de ferdriuwing fan lytse lânseigen folken dy't yn it wâld libje en de skansearring of ferneatiging fan harren faak al iuwenâlde kultueren. Noch wer in oar probleem is dat ûntbosking it opnimmen (troch beammen) fan koalstofdiokside út 'e atmosfear ferminderet. Mei't koalstofdiokside ien fan 'e wichtichste broeikasgassen is dy't de opwaarming fan 'e Ierde en dêrmei de klimaatferoaring oandriuwe, is de koalstofdiokside-opslach troch wâlden foar de hiele wrâld fan grut belang.
Reade toartel

De **reade toartel** (*Streptopelia tranquebarica*) is in fûgel yn it skaai toarteldowen (*Streptopelia*) út 'e famylje dowen (*Columbidae*). De soarte waard yn 1804 troch Johann Hermann beskreaun as *Columba tranquebarica* en komt regionaal tige faak foar. Op Aziatyske merken wurdt de fûgel ek foar it fleis ferhannele.

## Beskriuwing
De reade torteldowe wurdt 20,5 sintimeter lang. De sturt is relatyf koart en de wjukken binne opfallend puntich. Beide skaaien hawwe in swarte bân op 'e efterkant fan 'e nekke, mar der is seksueel dimorfisme.
 
It mantsje hat in blau-grize kop en nekke. De kiel is ljochter. De mantel, rêch en dekfearren binne readbrún. It boarst en de búk binne ljochter as it boppebealchje en binne earder griisbrún. De stút en boppesturtdekveren binne donker blaugriis. De sturtfearren binne griisbrún. De twa bûtenste sturtfearren hawwe opfallend grutte, wite bûtenrânen oan 'e úteinen. De snaffel is donker. De iris is donkerbrún.

Wyfkes lykje yn harren fearrekleed op 'e Turkske toartel. Se misse de readbrúne fearren dy't foar it boppebealchje fan 'e mantsjes sa karakteristyk binne. De fearren oan 'e boppekant fan it lichem is frij dof gielbrún. De kop en nekke binne wat donkerder en brúnichgriis.

## Fersprieding
Reade toartels libje meast yn Yndia, Nepal, Bangladesj, Tibet, Birma, Assam, Laos, Kambodja en Fjetnam. Se komme boppedat ek op 'e Andamanen en yn it noarden fan 'e Filipinen foar. Yn dielen fan it ferspriedingsgebiet is it in soad foarkommende fûgel en faak de talrykste toarteldowesoarte. Der binne twa ûndersoarten: 

* *Streptopelia tranquebarica humilis*: eastlik Nepal oant noardlik Sina en de Filipinen.
* *Streptopelia tranquebarica tranquebarica*: Pakistan, Yndia en westlik Nepal.

Reade toarteldowen libje yn in iepen habitat. Se komme ek foar op lânbougrûn en drûge bosken, yn berch- en heuvelbosken.

## Hâlden en dragen
 
De soarte is foar it measte in stânfûgel. Se ite sied en grien, jong blêd en knoppen. It nêst sit heech yn beammen. In lechsel bestiet út twa, krêmkleurige aaikes.   

## Sierfûgel
Reade torteldowen binne yn 1858 foar it earst yn Ingelân ymportearre. Se komme net in hiel soad as sierfûgel foar, alhoewol't de fûgel sûnt de jierren 1980 faker holden waarden Se wurde selden ymportearre en wylde fûgels binne nochal skrikeftich yn 'e foliêre. Yn finzenskip fokte reade torteldowen binne lykwols folle nueter. Se binne net winterhurd en moatte oerwinterje yn in froastfrij hok.

## Status
De fûgel komt algemien en op guon plakken talryk foar. Oannommen wurdt dat de soarte lykwols ôfnimt. De IUCN klassifearret de fûgel as net bedrige (LC). 
## Keppeling om utens
* Birdlife
* Ebird
* Avibase
Nazario Pardini

**Nazario Pardini** (Arena Metato, 25 febrewaris 1937) is in Italjaansk dichter,  sjoernalist en literatuerkritikus.

## Biografy
Nazario Pardini waard berne yn 1937. Hy besocht it lyseum en studearre ôf yn de literatuerwittenskippen oan de universiteit fan Pisa.

Hy wie ek learaar Italjaanske literatuer en joech krityske bydragen oan hjoeddeiske poëzij. Hy publisearre ferskate gedichten en wurken fan literêre krityk. Hy is ek in blogger.

## Wurk

* 2000: *Si aggirava nei boschi una fanciulla. 45 momenti di un viaggio fantastico, ma poco inverosimile, tra i predicatori dell'Occidente*, éditions ETS
* 2002: *Le simulazioni dell'azzurro - Poesie 1997-2001*, éditions ETS
* 2010: *Canti damore*, Booksprint Edizioni
* 2011: *Riccardo, racconti brevi*, Booksprint Edizioni
* 2013: *Dicotomie*, éditions The Writer
* 2015: *I canti dell'assenza*, éditions The Writer
* 2017: *Di mare e di vita*, éditions Macabor
* 2020: *Nel frattempo viviamo*, Guido Miano Editore
* 2021: *I dintorni della solitudine*, Guido Miano Editore

## Earbetoan en prizen
*  *Premio Micheloni, Sirio Guerrieri*, La Spezia
*  *Premio CinqueTerre*, Portovenere
*  *Premio Portus Lunae*, La Spezia
*  *Premio Città di Pontremoli*, Pontremoli
*  *Premio Le Regioni*, Pisa
*  *1° Premio Ponte Vecchio* lifetime award, in Florence, 2014/2015
*  *Apollinari Diplome* awarded from Facoltà di Scienze della Comunicazione Sociale of Salesian Pontifical University
*  *Premio Le Muse*, Florâns
*  *Premio Mario Tobino*, Vezzano Ligure
Bonifatius (neibetsjuttings)

; Bonifatius ferwize nei: 
* in Angelsaksysk misjonaris dy't sawol yn Dútslân as Nederlân aktyf wie en by Dokkum deade waard, Bonifatius
* in Brabânske hillige, Bonifatius fan Lausanne
* ien fan de fiif iishilligen, Bonifatius fan Tarsus

* in Romeinsk generaal dy't ek steedhâlder of gûverneur wie Bonifatius (fjildhear)

* in paus yn 'e 5e iuw, Bonifatius I
* in paus yn 'e 6e iuw, Bonifatius II
* in paus yn 'e 7e iuw, Bonifatius III
* in paus yn 'e 7e iuw, Bonifatius IV
* in paus yn 'e 7e iuw, Bonifatius V
* in paus yn 'e 9e iuw, Bonifatius VI
* in paus yn 'e 13e iuw, Bonifatius VIII
* in paus yn 'e 14e iuw, Bonifatius IX

* in tsjinpaus yn 'e 10e iuw, Bonifatius VII (tsjinpaus)
Treurdowen

**Treurdowen** of **roudowen** (*Zenaida*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje dowen (*Columbidae*). De wittenskiplike namme *Zenaida* ferwiist nei de namme Zénaïde Bonaparte, de frou fan Karel Lusiaan Bonaparte, dy't de soarte beskreau en it skaai de namme joech.

De soarten wurde allegear treurdo neamd om't de (gewoane) treurdo (*Zenaida macroura*) in fertrietlik lûd produsearret.

It ferspriedingsgebiet leit fan Kanada oant it suden fan Súd-Amearika.

## Soarten
Yn it skaai wurde sân soarten ûnderskieden. Ien dêrfan, de Socorrodo, is yn it wyld útstoarn.
Gregoarius XIII

Paus **Gregoarius XIII**, bêrne as **Ugo Boncompagni**  (Bologna, 7 jannewaris 1502 - Rome, 10 april 1585) wie de 226ste paus fan de Roomsk-Katolike Tsjerke. Syn pontifikaat duorre fan 13 maaie 1572 oant 10 April 1585.

## Libbensrin
Ugo Boncompagni studearre kanonyk en sivyl rjocht oan de Universiteit fan Bologna en waard dêr dêrnei dosint. Yn 1539 gie er nei Rome en waard er troch paus Paulus III beneamd ta rjochter en krige dêrneist in pear oare funksjes. Seis jier letter waard er as jurist ôffurdige nei it Konsylje fan Trente. Nei syn weromkommen ferfolle er ferskate posten yn 'e kuery ûnder paus Julius III. Yn 1558 waard er beneamd ta biskop fan Vieste en waard er wijd ta preester. In jier letter stjoerde Pius IV him as syn ôffurdige nei it Konsylje fan Trente. Dêr bleau er ta de ôfrûning fan it konsily yn 1563.

Nei syn weromkommen yn Rome waard er yn 1564 beneamd ta kardinaal mei as titeltsjerke de basilyk San Sisto. Yn itselde jier waard er nei Spanje stjoerd om ûndersyk te dwaan nei de aartsbiskop fan Toledo. Dizze wie troch de ynkwisysje finzennommen op beskuldiging fan ketterij. Nei de dea fan paus Pius V waard Ugo Boncompagni keazen ta paus en naam er de namme Gregoarius XIII oan.

Op 5 oktober 1582 liet er, mei de bul *"Inter gravissimas"*, de gregoriaanske kalinder ynfiere, de kalinder dy't wy hjoed noch brûke. Hy liet ek de toer fan de fatikaanske stjerrewacht bouwe.

Bonkompanny wie de heit fan Giacomo Boncompagni (1548-1612), dy't er yn 1572 erkende en dy't de stamheit waard fan it prinslik geslacht Boncompagni-Ludovisi.
Arena Metato

**Arena Metato** is in doarp yn ien fan de 20 *[[frazione|frazioni]]* yn San Giuliano Terme yn de Italjaanske provinsje Pisa.

It doarp is ûntstien út de fúzje fan de twa buorskippen Arena (204 ynwenners) en Metato (1.911 ynwenners). 

Arena Metato leit op likernôch 7 km fan Pisa en 10 km fan San Giuliano Terme.

## Berne

* Nazario Pardini (1938), dichter, sjoernalist en literatuerkritikus

## Keppelings om utens
* Arena
* Metato
Karakals

De **karakals** of **karakallen** (wittenskiplike namme: *Caracal*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e rôfdieren (*Carnivora*), de famylje fan 'e kateftigen (*Felidae*) en de ûnderfamylje fan 'e lytse katten (*Felinae*). Ta dit skaai hearre twa soarten, wêrfan't de bekendste de karakal (*Caracal caracal*) is, ek wol oantsjut as de Afrikaanske lynks.

## Taksonomy
It skaai fan 'e karakals waard yn 1843 yntrodusearre troch de Ingelske soölooch John Edward Gray. Hy beskreau it skaai op basis fan in pels út 'e kolleksje fan it Britsk Museum te Londen, dy't ôfkomstich wie fan Kaap de Goede Hoop yn wat letter Súd-Afrika wurde soe. Histoarysk waard it skaai fan 'e karakals mear as oardel iuw lang beskôge as in monotypysk skaai, dat inkeld de typesoarte omfette: de karakal (*Caracal caracal*). 

In ûndersyk fan W.E. Johnson et al. út 2006 wiisde lykwols út dat de karakal nau besibbe is oan 'e Afrikaanske goudkat (*Caracal aurata*) en de serval (*Leptailurus serval*). Dy trije soarten foarmje in genetysk komôf dat him 7,9–4,1&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ôfspjalte fan 'e lêste mienskiplike foarâlder fan alle kateftigen. Op basis fan dy útkomsten waard de Afrikaanske goudkat, dy't oant doe ta it monotypyske skaai fan 'e Afrikaanske goudkatten (*Profelis*) foarme, yn 2017 oerpleatst nei it skaai fan 'e karakals. De wat minder nau besibbe serval waard wol yn syn eigen monotypyske skaai beholden.

## Soarten
Blauwe dowen

**Blauwe dowen** (*Alectroenas*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje dowen (*Columbidae*). De fûgel waard troch de Ingelske soölooch George Robert Gray yn 1840 wittenskiplike beskreaun. Se binne lânseigen op eilannen yn 'e westlike Yndyske Oseaan.

Yn ferliking mei oare dowen binne de blauwe dowen middelgrut oant grut en se hawwe relatyf lange wjukken en sturten.

## Soarten
Yn it skaai besteane noch trije soarten: de blauwe dow fan Madagaskar, de blauwe do fan 'e Komoaren en de blauwe dow fan 'e Seysjellen. In fjirde, de blauwe do fan Mauritsius, is yn 1840 útstoarn. 

Twa soarten dy't yn prehistoaryske tiden útstoarn binne, kinne ta dit skaai heard hawwe:

* † Rodrigues blauwe do (* Alectroenas payandeei*)
* † Réunion blauwe do (*Alectroenas sp.*)
Frisius MC

***Frisius MC*** (in ôfkoarting foar *Frisius Medisch Centrum*) is in koepelorganisaasje fan sikehuzen yn 'e Nederlânske provinsje Fryslân. De organisaasje is ferneamd nei de Fryske wittenskipper en dokter Gemma Frisius (1508–1555).

De organisaasje ûntstie op 1 jannewaris 2025, doe't it Medysk Sintrum Ljouwert (MCL) te Ljouwert en De Tsjongerskâns op It Hearrenfean mei-inoar fusearren.

## Lokaasjes
*Frisius MC Ljouwert (it eardere MCL)
*Frisius MC It Hearrenfean (de eardere Tsjongerskâns)
*Frisius MC Harns (it eardere MCL Harns)

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Frisius MC