open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syds Wiersma

**Syds Wiersma** (Grou, 1963) is in Fryske dichter. Wiersma neamt himsels in mystyk dichter.  De dea, de nacht en Ljouwert binne weromkommende tema’s yn syn poezy. Boarnen fan ynspiraasje binne lânskip, leafde, leauwen en de betsjutting fan it skriuwen sels. Hy wurket sûnt 2012 as koördinator by it Frysk Film Argyf yn Ljouwert.

Syds Wiersma is hikke en tein yn Grou. Nei de middelbere skoalle studearre er in skoftke oan de universiteit fan Wageningen. Dêr sleat er him oan by inkele jonge dichters en begûn er mei it skriuwen fan Fryske poëzy. Fan 2009 oant 2011 wie hy meiwurker oan de Waddenacademie dêr’t er wurke oan in projekt dat waadargiven en histoarysk kaartemateriaal yn gearwurking mei Tresoar ûntslút.

## Hjir
Yn 1987 debutearre hy yn literêr tydskrift *[[Hjir]]*  mei de fersen 'Alde Slinke' en 'Fryslân op syn iepenst'. Syds Wiersma publisearre dêrnei yn ûnderskate tydskriften.
Fan 1990 oant en mei 1994 makke Wiersma diel út fan de redaksje fan *Hjir*. Hy publisearre dêrnjonken fersen yn *Fersefariaasje*, jongereinblêd *Sjederrr!!!* en yn de Fryske Skriuwerskalinder. Nei it ferskinen fan syn earste poezybondel *Alles wat ik net betinke woe* yn 1992 joech er de brui oan it dichtsjen en bleau it stil.

Nei in tal reizen troch Súd-Europa sleat er him as net-tsjerklike oan by de roomske tsjerke. Yn 2003 studearre hy ôf oan de Katholieke Universiteit Utert. Hy bestudearre de godtsjinstdebatten tusken joaden en kristenen yn de trettjinde ieu yn Spanje en it opkommend anty-judaïsme dêr.  Yn 2015 promovearre Wiersma oan de  Universiteit fan Tilburg op it proefskrift *Pearls in a Dunghill. The anti-Jewish writings of Raymond Martin o.p. (ca. 1220 – ca. 1285)*.
Pas nei syn stúdzje publisearre hy wer poezy. Nei in tal losse fersen ferskynde yn 2016 by útjouwerij Hispel syn twadde bondel *Raffelwjok*, mei âlder en ek mear resint wurk oer tema's as lânskip en leafde, besteande út koartrigelige fersen. 
Yn 2017 ferskynde *Twintig liefdes een Saudade / Tweintich leafdes in Saudade*, basearre op in bondel fan Pablo Neruda. 

Yn 2019 folge Lân sûnder ljurk, in ôfwikseljende bondel mei fersen fan de lêste trije jier yn in ferskaat oan fersfoarmen. 

## Wurk

### Poëzy
* 2019 - *Lân sûnder ljurk*  ISBN 9789074516334
* 2018 - *It leafst bin ik in fûgel* (ko-auteur)
* 2017 - *Twintig liefdes een Saudade / Tweintich leafdes in Saudade* ISBN 978-90-8566-049-1
* 2016 - *Raffelwjok’’, bondel mei âlder en nijer wurk oer tema's as lânskip en leafde, besteande út koartrigelige fersen ISBN 9789074516211
* 1992 - *Alles wat ik net betinke woe* ISBN 9789065702364

== Prizen ==
* 2020 - [[Rely Jorritsmapriis]] foar it fers *It famke*
* 2020 - *De put'', in skriuwwedstryd fan Tresoar mei it tema 'Wat betsjut frijheid foar ús'
Loket (stêd)

**Loket**, of yn it Dútsk **Elbogen**, is in stêd yn it okres Sokolov yn it kraj Karlovy Vary yn Tsjechje. De hiele histoaryske binnenstêd stiet ûnder monumintesoarch en in soad toeristen fan it kuerplak Karlovy Vary bringe ek in koarte besite oan it likernôch 13 kilometer eastliker lizzende Loket.

## Skiednis
De boarch fan de stêd waard nei alle gedachten tsjin it ein fan de 12e iuw boud, wylst der al in delsetting sûnt 1227 bekend is. Yn 1234 wurdt de boarch as in keninklik grinskastiel fan it Keninkryk Bohemen neamd .

De stêd wist mei súkses de hussiten bûten de poarten te hâlden, mar yn 1521 folge de ynfiering fan de reformaasje.   

Alhoewol't de befolking hast hielendal dútsksinnich wie, waard Elbogen yn 1919 oan de nije steat Tsjechoslowakije tawiisd. Yn 1930 wiene fan de 3998 ynwenners noch altiten mar 238 tjechysk. Neffens it Ferdrach fan München (1938) waard de stêd mei de anneksaasje fan it Sudetenlân by it Tredde Ryk foege.    

Nei de Twadde Wrâldkriich waard de dútsktalige mienskip foar it grutste part Tsjechoslowakije útset. Har besittings waarden, lykas ek dy  fan de lutherske en katolike tsjerken, ûnteigene. Sûnt dy tiid is Loket in tsjechyske stêd.

## Etymology
De namme fan de stêd betsjut sawol yn it Tsjechysk as yn it Dútsk "earmtakke", in ferwizing nei de luds yn it rivierke Ohře (of yn it Dútsk *Eger*), dat de stêd omklammet.

## It besjen wurdich
* De midsiuwske binnenstêd
* De goatyske boarch fan Loket
* De Sint-Wenzeslaustsjerke
* De Marijepylder op it Merkplein

## Trivia
Yn 2006 waarden op it plein fan Loket sènes foar de James Bond-film Casino Royal draaid. De binnenstêd, de brêge en it parkearterrein by de boarch tsjinnen yn 2017 as dekor foar de russyske film T-34.
Tsjuster tiidrek

In **tsjuster tiidrek** is in histoaryske periodisearring dy't ferwiist nei in tiidrek wêryn't demografysk, kultureel en ekonomysk efterútbuorke wurdt. De term makket gebrûk fan 'e tradisjonele ljocht-tsjin-tsjustersymbolyk om it 'tsjuster' fan it oangeande tiidrek (dat ta utering komt yn in gebrek oan kontemporêne histoaryske boarnen) te beklamjen yn ferhâlding ta it 'ljocht' (in oerfloed oan histoaryske boarnen) út 'e tiidrekken dy't deroan foarôf geane en derop folgje. In tsjuster tiidrek is yn 'e regel it gefolch fan 'e ynstoarting fan in maatskippij.

It bekendste tsjustere tiidrek út 'e skiednis wurdt foarme troch de Midsiuwen. Dy perioade hold in weromgong yn fan it nivo fan beskaving tusken de Fal fan it Romeinske Ryk yn 476 en it begjin fan 'e Renêssânse yn 'e fyftjinde iuw. Yn it Ingelsk is de term *Dark Ages* ("Tsjustere Iuwen") in gongbere oantsjutting foar de Midsiuwen. In oar tsjuster tiidrek waard foarme troch de Grykske Tsjustere Iuwen, in perioade fan hommelse weromgong en stadige weropbou yn 'e Grykske Aldheid, dy't duorre fan 'e ynstoarting fan it ynternasjonaal stelsel oan 'e ein fan 'e Brûnstiid, omtrint 1200&nbsp;f.Kr., oant likernôch 750&nbsp;f.Kr. Yn prehistoarysk ierlân wie it Ierske Tsjustere Tiidrek in perioade fan blykbere ekonomyske en kulturele stagnaasje tusken 100&nbsp;f.Kr. en 300.

It Partyske Tsjustere Tiidrek ferwiist nei in perioade fan trije desennia yn 'e skiednis fan it Partyske Ryk tusken de dea fan Mitridates&nbsp;II de Grutte yn 91&nbsp;f.Kr. en de troansbestiging fan Orodes&nbsp;II yn 57&nbsp;f.Kr. Ut en oer dy tiid binne gjin skriftlike boarnen oerlevere, en histoarisy binne net by steat bleken om op basis fan numismatyske boarnen (muntstikken) de opienfolging fan hearskers út dy tiid te rekonstruëarjen. It Partyske Tsjustere Tiidrek wie dus net sasear in tsjustere tiid yn dy tiid sels, mar mear in blyn plak foar de historiografy.

De term digitaal tsjuster tiidrek wurdt wol brûkt foar in mooglike takomstige perioade as der gjin apparatuer mear bestiet dêr't digitale dokuminten út ús tiid mei lêzen of ôfspile wurde kinne.
Oostwold (Aldamt)

**Oostwold** (Eastwâld) is in doarp yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân. It doarp hie yn 2019 1405 ynwenners. Oostwold is in beskerme doarpsgesicht.

Oostwold leit yn it Aldamt en lei oarspronklik oan de ouwer fan de Doalert. Bûten it doarp, oan de dyk nei Midwolda en yn de Oostwolderpolder steane steatlike pleatsen en yn it doarp wennen de lânwurklju. De tsjinstellings tusken de boeren en wurklju wien yn de omkriten tige grut. Yn Finsterwolde, dat flakby leit, late dy tsjinstelling ta in sterke posysje fan de Kommunistyske Partij. Yn Oostwold en Midwolda wiene en bleaune de lânwurklju lykwols strang protestantsk.

By Oostwold leit it Fleanfjild Oostwold. 

## Tsjerken

Yn 1775 waard de hjoeddeiske herfoarme tsjerke boud, dy't in âlder gebou fan de sechtjinde iuw ferfong, dy't oan de apostel Simon wijd wie. In âldere tsjerke stie op it plak fan de pleats *Kloosterheem*, beëasten it hjoeddeiske doarp. Yn 1951 waarden dêr trije grêfkelders fan kleasterstiennen bleatlein. De âldste tsjerke stie fierder benoarden yn in gebiet dat hjoed-de-dei bedobbe is mei klaai fan de Dollard. Dy tsjerke waard yn 1530 sloopt en de stiennen waarden brûkt foar it bouwen fan in nij blokhûs by Delfsyl. It besit fan de tsjerke waard ûnderbrocht by it Grizefrouljuskleaster, wylst de parochianen harren by Midwolda foegen. Om 1550 hinne hie Oostwold wer in tsjerke. Nijsgjirrich is it orizjinele Freytag-oargel yn de hjoeddeiske tsjerke út 1809-1811.

De grifformearde tsjerke is in opfallend gebou en waard yn 1930 boud neffens in ûntwerp fan de arsjitekten C.H. van Wijk en D. Broos. It gebou fertsjintwurdiget de Amsterdamske Skoallen en hat in tige kleurryk ynterieur.

## Galery

Hervormde_pastorie_in_Oostwold_-_2.jpg|*Herfoarme pastorij*
Dwarshuisboerderij_in_eclectische_stijl_Oostwold_1890_-_2.jpg|*Dwershûspleats yn eklektyske styl út 1890*
Bijschuur_bij_dwarshuisboerderij_in_eclectische_stijl_Oostwold_1890_-_2.jpg|*Skuorre by dwershûspleats yn eklektyske styl út 1890*
Huningaheerd_1882_Oostwold_-_3.jpg|*Huningaheerd út 1882*
Oldambtster_dwarshuisboerderij_in_eclectische_bouwtrant_Oostwold_-_4.jpg|*Aldamtster dwershûspleats*
Oostwold Airport.jpg|*Fleanfjild Oostwold fanút 'e loft (2005)*
Sodom

; Sodom kin ferwize nei: 
* Twa stêden dy't neamt wurde yn it Alde Testamint, Sodom en Gomorra
* In Dútske band oprjochte yn 1981, Sodom (band)
* In Amerikaanske spûkstêd, Sodom (Kentucky)
't Waar

**'t Waar** (Grinslânsk: *t Woar*) is in lintdoarp yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân yn it klaaipart fan it Aldamt. It foarmet in twillingdoarp mei Nieuw-Scheemda, dêr't it fanâlds ek tsjerklik by hearde.

De namme fan it doarp ferwiist nei in kearslûs (in waar of woar) yn it Termunterzijldiep, dy't yn 1611 boud waard en regelje it ôfwetterjen. Om tefoaren te kommen dat de doarpen Noardbroek en Nieuw-Scheemda, dy't leger leine, lêst krigen fan feanwetter út Scheemda, Meeden en Súdbroek, waard de bopperin fan it kanaal op fêste tiden ôfsletten.

It doarp leit op in ynverzjerêch yn it stik fan de Doalert dat ynpoldere waard, dat foarme waard troch de ouwerwâl fan de lytse rivier de Munter Ae. De âldste kearn is *Molenhorn*, dat op in terp leit. De nôtmûne waard yn 1598 al neamd. De hjoeddeiske doarpskearn leit tusken it Termunterzijldiep en it *Ol Daipke*, dat yn 1665 groeven waard, en ynearsten as farwei nei Grins ornearre waard, mar it ûnderhâld dêrfan wie suterich.

't Waar ûntjoech him om 1700 hinne ta in warber hannelsplakje mei in skoalle (1701), in pelmûne (1698) en in grutte middenstân. Ek stie der in grutte bûtenpleats dy't bewenne waard troch de rike famylje Geertsema út Grins wei. By it pachtersoproer fan 1748 waard de pleats plondere. Op it plak kaam letter de houtseachmûne fan de famylje Van Houten.

De skoalle gie yn 1934 ticht.

't Waar lei sûnt 1910 oan de spoarline Súdbroek - Delfsyl, dêr't it doarp it stopplak Nieuw Scheemda-'t Waar hie mei Nieuw-Scheemda. Dat stopplak waard yn 1934 sletten en dêrnei de spoarline ek ôfbrutsen.
Maatskiplike ynstoarting

In **maatskiplike ynstoarting**, ek bekend as de **fal fan in beskaving**, is de hommelse beëiniging fan in al langere tiid besteande maatskippij of beskaving. Oarsaken foar sa'n ynstoarting kinne wêze: natoerrampen, oarloggen, deadlike epidemyen, ûntfolking of in kombinaasje dêrfan. Nei sa'n barren falt de troffen maatskippij werom nei in leger nivo fan ûntwikkeling, of giet er op yn in oare maatskippij, of hâldt er hielendal op te bestean. Yn it lêste gefal is der sprake fan in weromfal ta barbarisme of in delgong yn anargy.

Ferskate modellen en teoryen binne troch saakkundigen foarsteld, dy't maatskiplike ynstoartings ferklearje yn it ljocht fan bykommende faktoaren lykas tabrochte skea oan it miljeu, útputting fan natuerlike helpboarnen, dekadinsje (en dêrmei mank geand ferlies oan kreätiviteit), de oanboazjende kleau tusken earm en ryk, in nivo fan sosjale kompleksiteit dat nei ferrin fan tiid net fol te hâlden blykt te wêzen, en it yn ferfal reitsjen fan sosjale gearhing. De ynstoarting fan in maatskippij kin abrupt wêze, lykas yn it gefal fan 'e ynstoarting fan 'e Klassike Maya-beskaving yn Midden-Amearika, of stadichoan gean, lykas de fal fan it Romeinske Ryk healwei it earste milennium. 

It ûnderwerp fan 'e ynstoartings fan maatskippijen wurdt bestudearre troch skiedkundigen, antropologen, sosjologen en politikologen.
Ketikoti

**Ketikoti**  (ek **Keti Koti** en **Keti koti**) is in alle jierren weromkommende Surinaamske feestdei om de ôfskaffing fan de slavernij te fieren. De namme stamt út it Sranantongo en betsjut *Keatlings ferbrutsen* (fan *keti*, Nederlânsk *ketting*, "keatling", en *koti*, Ingelsk *to cut*, "snije"). It feest wurdt ek yn Nederlân fierd.

## Oarsprong
Op 1 july 1863 skafte it Keninkryk fan de Nederlannen mei de Emansipaasjewet de slavernij ôf yn Suriname en op de Nederlânske Antillen.
 
Goed 45.000 fan oarsprong Afrikaanske slaven waarden frij, fan wa't 34.441 slaven yn Suriname wiene. In slavehâlder waard foar eltse slaaf de skea fergoede mei 300 gûne, mar de frijmakke minsken krigen neat en moasten yn Suriname noch tsien jier ferplicht arbeidzje op kontraktbasis.

## Ketikoti yn Suriname
Yn Suriname hjit de dei offisjeel *Dag der Vrijheden*, mar ynformeel wurdt er ek wol *Kettingsnijden* neamd. It is in feest foar alle ynwenners en net allinne foar de neisieten fan de slaven. 

Part fan de festiviteiten is *Bigi Spikri* ('Grutte Spegel'), in kleurige parade yn feestlike en faak tradisjonele klaaiïng.

## Ketikoti yn Nederlân

Afro-Surinamers, mar ek Afro-Antillianen yn Nederlân fiere it feest ek op 1 july of betinke dan de ein fan de slavernij yn tsjerke. *Ketikoti* wurdt yn Nederlân fan 2009 ôf grut fierd yn it Easterpark yn Amsterdam. Dêr stiet sûnt 1 july 2002 it *[[Nasjonaal Monumint Slavernijferline|Nationaal Monument Slavernijverleden]]*.
Sûnt 2013 hat Rotterdam ek in monumint dat de slavernij betinkt, yn it Lloydkertier oan de igge fan de Nije Maas, op it plak dêr't ea slavehannelers mei harren skip ôfsetten nei Afrika.

It *[[Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en erfenis]]* (NiNsee) organisearret alle jierren yn de moanne juny in programma om Ketikoti hinne, mei ûnder oare de 'Ketikoti Lêzing'. Op 30 juny 2020 hold Karwan Fatah-Black dy lêzing yn Pakhuis de Zwijger. Hy ferhelle doe oer de Haïtiaanske Revolúsje yn 1791, dy't in soad ynfloed hie op de ynfolling fan slavernij en it boargerskip yn de iere 19e iuw, en dy't ek de ynspiraasjeboarne wie fan de opstannen yn in protte oare slavekoloanjes, lykas dy op Kurasau yn 1795 en hoe't dy revolúsje amper omtinken yn Nederlân krijt.

Yn 2021 bea de Amsterdamske boargemaster Femke Halsema op de dei fan de fiering fan Ketikoti "ekskús" oan, út namme fan it kolleezje fan boargemaster en wethâlders, foar de rol fan de stêd yn de skiednis fan de slavernij.
Paint Your Wagon

*''Paint Your Wagon'' (musical), in Amerikaanske musical út 1951
*''Paint Your Wagon'' (film), in Amerikaanske filmmusical út 1969, basearre op 'e toanielmusical út 1951
Bolsena

**Bolsena** is in stêd en gemeente yn Itaalje oan de eastlike kant fan de mar fan Bolsena yn de provinsje Viterbo yn de regio Lazio. De stêd leit sa'n 10 km noardeastlike fan Montefiascone en 36 km noardwestlik fan provinsjehaadstêd Viterbo. De antike *Via Cassia*, tsjintwurdich de strjitwei SR143, rint foar in stik by de kant fan de mar lâns troch Bolsena.

## Geografy
Bolsena leit midden yn it troch fulkanen ûntstien gebiet Monti Volsini oan de mar fan Bolsena. De mar is ûntstien troch it ynstoarten fan in ûnderierdske magmakeamer fan it fulkanekompleks. De fulkaan Vulsinio ûntstie likernôch 600.000 jier lyn en wurke foar de lêste kear yn it jier 103 f. Kr.

## Wûnder fan Bolsena
Yn de basilyk fan Bolsena leit de hillige Kristina begroeven. Yn de tsjerke soe yn 1262 in grut wûnder bard wêze. In preester út Praach droech yn dat jier de misse yn de tsjerke op. De preester twifele oer de transsubstansjaasje en makke, om syn leauwe sterker te meitsjen, in pylgerreis nei Rome. Doe't de preester mei de konsekraasje de hosty briek, begûn út de hosty bloed te drippen. Paus Urbanus IV foege in jier letter op de kalinder fan feestdagen yn Orvieto de Sakramintsdei ta as algemiene feestdei foar de hiele Roomsk-Katolike Tsjerke. Yn Orvieto waard letter de domtsjerke boud, dêr't it korporale, dêr't it bloed op dripte, bewarre wurdt as relikwy.

## Feest fan Sint-Kristina
In grut barren yn de stêd is it feest fan de patroanhillige fan de stêd, Sint-Kristina. Alle jierren op 24 july wurde op ferskate pleinen sênes út it libben fan de hillige opfierd. Utsein dat hja ea libbe hat en dat har grêf fûn is mei in ynskripsje dat hja al sûnt de 4e iuw fereare wurdt yn de stêd, is oer de libbensskiednis fan de hillige lykwols sa goed as neat mei wissichheid bekend.

Yn Bolsena wurdt de Sakramintsdei mei in prosesje en blommetapiten fan religieuze en oare foarstellings yn de strjitte fierd.
Tankberens

**Tankberens**, **tankberheid** of **tank**, ek **erkentlikens** of **erkentlikheid**, is in gemoedstastân wêrby't men in posityf gefoel hat yn 'e rjochting in oar, omreden fan woldieden dy't dy persoan oan jin dien hat. Tankberens wurdt oer it algemien beskôge as in deugd en is yn frijwol alle religyen in sintraal begryp. 

Om tankberens te fielen, moat oan fjouwer betingsten foldien wurde. Yn it foarste plak moat de persoan dêr't it om giet wat krije fan oar dat út frijwilligens of goedheid jûn wurdt (betingst 1). Dêrby kin it gean om wat materieels, lykas in kado, mar ek om wat ymmaterieels, lykas in tsjinst. Fierders moat itjinge dat jûn wurdt troch de ûntfanger as weardefol sjoen wurde (betingst 2) en troch de jouwer as kostber (betingst 3). Ta einbeslút moat itjinge dat jûn wurdt oan in beskaat ferlet foldwaan (betingst 4). De filosoof B. Weiner omskreau tankberens yn 1985 as in attribúsje-ôfhinklike gemoedstastân, dy't fuortkomt út in twaliddich kognityf proses: a) men stelt fêst dat eat in positive útkomst krigen hat, en b) men stelt fêst dat dêrfoar in eksterne boarne ferantwurdlik west hat. 

Tankberens falt ûnder de empatyske emoasjes, dy't basearre binne op it fermogen om jin yn oaren te ferpleatsen. Yn 'e psychology wurdt de útinoar rinnende frekwinsje en yntinsiteit wêrmei't minsken tankberens ûnderfine as in karaktertrek beskôge. Lju dy't faker in gefoel fan tankberens hawwe, binne minsken dy't der mear as oaren ta oerhingje om 'e goedheid fan oaren te werkennen. Neffens guon psychologen binne minsken dy't faker in gefoel fan tankberens ûnderfine, oer it algemien tefredener, rjochtsje se harren mear op 'e lytse en/of de positive dingen yn it libben en hawwe se mear oandacht foar de rol dy't oare minsken yn harren libben spylje.
Slach by Hilligerlee (1536)

** De Slach by Hilligerlee** op 5 augustus 1536 wie in slach yn de Gelderske Krigen, dêr't Deenske bûnsgenoaten fan Karel fan Gelre, ûnder lieding fan Meindert fan Ham ferslein waarden troch Boergondyske troepen ûnder lieding fan de Habsburchske steedhâlder fan Fryslân, Georg Schenk fan Toutenburch.

Yn 1534 sloech de Deenske greveskeel oer nei de Fryske lannen en de Nederlannen, dêr't de Gelderske Krigen oan 'e gong wiene, doe't de Habsburgers Enno II fan East-Fryslân, dy't in bûnsgenoat fan Kristoffel fan Aldenburch wie, holp, en Karel fan Gelre holp Baltasar Oomkens fan Esens, dy't in bûnsgenoat fan Kristiaan III fan Denemark wie.

Yn maaie 1536 foel Meindert fan Ham, dy't troch Denemark en Gelre bystien waard, de Ommelannen yn. Hy drige Hollân oan te fallen, at de Habsburchske Nederlannen in float nei Kopenhagen stjoere soene en stean Kristoffel fan Aldenburch by yn de greveskeel dêre. Nettsjinsteande gebea de lânfâdes Marije fan Hongarije Adolf fan Boergonje in float 45 Nederlânske, Spaanske en Portegeeske skippen gear te stellen mei 3.000 seelju en 4.500 troepen ûnder lieding fan Freark II fan de Palts. Hja stjoerde Georg Schenk fan Toutenburch nei de Ommelannen en kom de driging dêr tefoaren.

De stêd Grins erkende Schenk fan Toutenburch as hear en hy gie troch nei Appingedaam. De twa legers moeten inoar by Hilligerlee en Meindert fan Ham waard ferslein.

## Gefolch
Foar't de Habsburchske float úteinsette, foel Kopenhagen al yn hannen fan Kristiaan III fan Denemark, en waard de frede tekene. Karel fan Gelre moast belies jaan by de Frede fan Grave en Grins, de Ommelannen en Drinte oan Karel V oerjaan. Grins en de Ommelannen waarden gearfoege ta de Hearlikheid Grinslân.
Désanne van Brederode

**Désanne van Brederode** (Utrecht, 2 novimber 1970) is in Nederlânske skriuwster en filosofe.

Van Brederode is in dochter fan in eardere jezuyt en preester. Se studearre filosofy oan de Frije Universiteit Amsterdam en debutearre yn 1994 mei har roman *Ave verum corpus* ("Groete wierlik lichem"). Hja skriuwt en hâld lêzingen, faak oer libbensbeskôchlike tema's. Van Brederode publisearre ûnder oare yn opinywykblêd *[[De Groene Amsterdammer]]*. Ek wurke se mei oan it literêre radioprogramma *Knetterende Letteren* (Cultura 24). Fan 2006 ôf hie se geregeldwei in kollumn yn it telefyzjeprogramma *[[Buitenhof (telefyzjeprogramma)|Buitenhof]]*. Yn 2007 wûn se de Literatuerpriis Gerard Walschap-Londerzeel. Se skriuwt ek kollumns foar it kristlike opinytydskrift *[[De Nieuwe Koers]]* en it Flaamske katolike wykblêd Tertio. 

Van Brederode hat troud west mei *[[De Volkskrant]]*-redakteur en literatuerkritikus Arjan Peters. Sy hawwe in soan.

## Bibliografy
* *Ave verum corpus* (1994)
* *Oerboek* (1997)
* *Credo: bezielde verhalen uit de Nederlandse literatuur* (1997)
* *Stiller leven (essay)* (1998)
* *Mensen met een hobby* (2001)
* *Het opstaan* (2004)
* *Modern dédain* (2006)
* *Hart in hart* (2007)
* *Brief aan een gelukzoeker* (2007)
* *Door mijn schuld* (2009)
* *Stille Zaterdag* (2011)
* *De ziel onder de arm* (2013)
* *Vallende vorst* (2015)
* *Wonderlamp* (2019)
* *De Profeet* (2004) fertaling fan it boek *The Prophet* fan Kahlil Gibran (1923)
* *De tas* (2021)
Aldamtmar

De **Aldamtmar**, Nederlânsk: **Oldambtmeer**, is in keunstmjittich mar yn it Aldamt yn de provinsje Grinslân. De mar waard yn 2005 oanlein yn it ramt fan it projekt Blauwestêd op it plak dêr't eartiids de Huningamar lei.

Njonken it oanlizzen fan de Aldamtmar, waard  der ek 350 bunder nije natuergebieten oanlein yn it ramt fan it Blauwestêd-projekt, rekreaasjegelegenheden, en huzen yn it nije doarp Blauwestêd. Der is ek in grut strân en der is ek de mooglikheid foar wettersport. Om de mar hinne waard 25 kliometer oan diken oanlein, dy't foar it grutste part te begean is mei de fyts of te foet.

Mei in folume fan 14 miljoen m³ en in oerflak fan 800 bunder is de Aldamtmar nei de Lauwersmar de grutste mar fan Grinslân. It is op syn minst 1,3 meter djip en dat makket de mar gaadlik foar sylboaten en lytsere motorjachten. Der binne twa jachthavens oan de mar: Reiderhaven en Jachthaven Midwolda.

It projekt Blauwestêd waard betocht en jou it gebiet nij libben. Oan 'e ein fan de tachtiger jierren hie it gebiet te lijen fan fergrizing, hege wurkleazens, it fuort tôgjen fan jongerein, om't der net genôch wurkgelegenheid wie en stikken lânbougrûn leine braak, om't de subsydzjes jûn waarden en lit dy grûn braak lizze om tefolle produksje tefoaren te kommen. Mei it oanlizzen fan de mar, de natuergebieten, de rekreaasje, it bouwen fan wenten en it oanlûken fan minsken fan bûten de provinsje dy't dêr kamen en besteegje harren jild, waard besocht it gebiet in nije ekonomyske ympuls te jaan. Lykwols seach in grut part fan de pleatslike befolking dy plannen net sitten, want der moasten huzen in stilkken lânbougrûn ferdwine. In soad fûnen dat mar nuver dat dy grûn dy't yn it ferline troch harren foarâlden ynpoldere waard, no wer ûnder wetter setten wurde soe. Einlings stimden de measte ynwenners lykwols wol yn mei it projekt.
Pieter Jonker

**Pieter Jonker** (De Haule, 21 jannewaris 1952) is in Frysk ûnderwizer en bestjoerder, en strider foar it Stellingwerfsk. 

## Libben en karriêre
Fan 1978 ôf wie Jonker mear as in fearnsiuw lang ferbûn wie oan 'e Stellingwarver Schrieversronte, it streektaalynstitút foar it Stellingwerfsk, dat fêstige is yn Aldeberkeap. Nei dêr jierrenlang haadmeiwurker west te hawwen, wied er fan 1996 oant 2007 direkteur. Ut dy funksje wei, mar ek los derfan, wie Jonker fierders (mei-)organisator fan ferskate eveneminten en produksjes foar it Stellingwerfske dialekt en de Stellingwerver kultuer. 

Dêrnjonken wie Jonker mei-redakteur fan *Onder Eigen Volk: Wark uut de Jaoren 1970-1976 van 23 Stellingwarver Schrievers*, in boek dat útkaam yn 1978. Hy wie ek aktyf as oersetter nei it Stellingwerfsk. Foar syn oersetting *Dikke Doezerd! en Ere Verhaelen*, fan in berneboek fan Dolf Verroen, út 1985, wûn er yn 1986 de H.J. Bergveld-pries. Fierders publisearre Jonker ek û.m. *Hou Vremd Ik Blief: Saul van Messel, Joods dichter in het Nedersaksisch* (1985).
Blauwestêd (doarp)

**Blauwestêd** (Nederlânsk: *Blauwestad*) is in nij doarp oan de Aldamtmar yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân. It hie op 1 jannewaris 2023 1.290 ynwenners.

It doarp Blauwestêd, dêr't de namme yn desimber 2005 offisjeel fan erkend waard as de plaknamme, is part fan it projekt Blauwestêd. It doarp wie oant 1 jannewaris 2010 ferdield oer de gemeenten Scheemda, Wynskoat en Reiderlân en seach syn ynwennertal de lêste jierren omheech gean. It doarp hie op 1 jannewaris 2012 385 ynwenners en it hie op 4 oktober 2019 al 665 ynwenners.

Blauwestêd leit tusken Scheemda en Beerta. It gruttere plak Wynskoat leit ek flakby.

## It projekt
It projekt bestiet út it oanlizzen fan in nije mar fan goed 800 bunder: de Aldamtmar, it oanlizzen fan 350 bunder nij natuergebiet en it oanlizzen fan fiif wengebieten mei elts in eigen útstrieling. Dy wengebieten binne:
* *De Wei* (De Greide), dat fan alle wengebieten it meast mei it wetter ferbûn wurdt. Ynspiraasje fan de ynrjochting fan *De Wei* komt út Giteren.
* *Het Park* (It Park), dêr't lange rigen gers en beammen komme te stean, omkringe troch reid en wetter
* *Het Riet* (It Reid), dat út in groep eilannen bestiet beëasten de Aldamtmar.
* *Het Wold* (It Wâld), dat tusken it natuergebiet Reiderwâlde en it kanaal Reiderdjip leit. It wurdt omsletten troch bosk en wetter.
* *Het Havenkwartier* (It Havenkertier), dat earder *Het Dorp* (It Doarp) hiet, is it "sintrum" fan Blauwestêd.

## Galery

Sign_of_Blauwestad.JPG|Plaknammeboerd
Blauwestad_(108388227).jpg|It eardere ynfosintrum
Social_sofa's_in_Blauwe_Stad_(8).JPG|*[[Social Sofa]]* yn it Havenkertier
BlauweStad.JPG|Fytsbrêge
Natuurbegraafplaats_Reiderwolde_sign,_Reiderwolde_(2018)_02.jpg|Natuerbegraafplak Reiderwâlde
Sicco_Mansholt_in_Blauwestad.jpg|Stânbyld fan Sicco Mansholt yn Blauwestêd
Orvieto

**Orvieto** is in stêd mei yn it súdwesten fan Umbrje yn 'e provinsje Terni yn Itaalje.

## Geografy
De histoaryske binnenstêd leit op in rots fan tufstien. De rots bestiet út in doalhôf fan kelders, gongen en ûnbidige sisternes, wêrfan't in lyts diel iepene is foar publyk.

## Skiednis

Mooglik wie Orvieto (*Urbs Vetus*, "âlde stêd") de midsiuwske namme fan 'e Etruskyske stêd Velzna, ien fan 'e haadstêden fan it etruskyske tolvestêdebûn. Dêr binne lykwols gjin bewizen fan. Velzna waard nei de slaveopstân yn 264 f. Kr. troch konsul Marcus Fulvius Flaccus oermastere. De Romeinen twongen de lêste bewenners nei in plak te ferhûzjen dat lestich te fersterkjen wie, *Volsinii Novi* oan 'e Mar fan Bolsena, it hjoeddeiske Bolsena. 

Paus Klemens VII waard yn 1527 te flechtsjen nei Orvieto, nei't Rome troch in ûngeregeld leger fan Dútsers en Spanjaarden plondere waard. Sûnt dy tiid wie Orvieto de residinsje fan in tal pausen.

Yn 'e Twadde Wrâldkriich lei by Orvieto in militêr fleanfjild, dêr't de ingenieur Pier Luigi Nervi in foar dy tiid tige revolusjonêr ûntwerp fan in hangaar boude. De hangaar waard yn 'e kriich ferneatige. De stêd sels waard yn ' kriich net ferneatige, om't de Dútsers de stêd as in iepen stêd oan 'e alliearde striidkrêften oerdroegen. 

## It besjen wurdich
De stêd besit in grut tal *palazzi* út de midsiuwen en de renêssânse, lykas bygelyks it *Palazzo del Capitano* oan it *Piazza del Popolo*. Oan 'e foet fan 'e rots 
leit de etruskyske *Necropoli del Crocifisso del Tufo*, dy't syn grutste omfang yn 'e 6e iuw f. Kr. krige.

#### Tsjerken

* De Domtsjerke fan Orvieto is de katedraal fan it bisdom Orvieto-Todi.
* Chiesa di San Giovenale, de âldste tsjerke fan Orvieto (1004).
* Chiesa di Sant’Andrea, boud boppe de resten fan in heidenske timpel en in ierkristlik hillichdom.
* Chiesa di San Domenico mei it mausoleum fan kardinaal Guillaume de Bray(e) fan Arnolfo di Cambio.
* Chiesa di San Ludovico.
* Chiesa di San Francesco, 13e iuw.
* Abbazia di San Severo e Martirio, romaansk kleaster.
#### Pozzo di San Patrizio

Paus Klemens VII moast fanwegen de belegering fan Rome nei Orvieto flechtsje. Om in belegering fan Orvieto troch te stean joech er oan Antonio da Sangallo de Jongere de opdracht in wetterfoarsjenning yn 'e stêd te bouwen. De gongen fan en nei de wetterboarne besteane út twa slingertreppen. Troch't de slingertreppen yn 'e foarm fan in dûbele heliks oanlein binne, kruse de paden inoar nea. Sa koene de wetterdragers wetter helje en bringe sûnder inoar tsjin te kommen. Al fuort nei de foltôging yn 1537 wie it in tige bysûnder bouwurk en in attraksje foar boukundigen.

De namme fan 'e boarne ferwiist nei Sint-Patrick. Neffens in leginde liet Kristus de Ierske biskop in grot sjen, dy't de tagong ta it fagefjoer foarme om sa de misjonaris fan it bestean fan 'e hellepine te oertsjûgjen.   

#### Musea
* Museo dell' Opera del Duomo, Domplein
* Musei Archeologici Civico e Faina (samling fan Etruskyske fynsten)
* Museo d’Arte Moderna Emilio Greco
Robert Drews

**Robert Drews** (26 maart 1936) is in Amerikaansk skiedkundige dy't emearitus-heechlearaar Klassike Stúdzjes is oan 'e Vanderbilt Universiteit yn Nashville (Tennessee). Hy ûntfong syn bachelorgraad fan it Noardwestlik Kolleezje yn Orange City (Iowa), syn mastertitel fan 'e Universiteit fan Missoery yn Columbia (Missoery) en syn doktoraat fan 'e Johns Hopkins Universiteit yn Baltimore. Drews hat him spesjalisearre yn 'e skiednis fan 'e iere Aldheid fan it Midden-Easten en de dêroan foarôfgeande prehistoarje fan itselde gebiet, yn it bysûnder wat de ûntjouwing fan 'e oarlochfiering en fan religy oangiet.

## Wurk
* 1973 – *The Greek Accounts of Eastern History*
* 1983 – *Basileus: The Evidence for Kingship in Geometric Greece*
* 1984 – *In Search of the Shroud of Turin: New Light on its History and Origins*
* 1988 – *The Coming Of The Greeks: Indo-European Conquests in the Aegean and the Near East*
* 1993 – *The End of The Bronze Age: Changes in Warfare and the Catastrophe ca. 1200 B.C.*
* 2000 – *Greater Anatolia and the Indo-Hittite Language Family* (redaksje)
* 2004 – *Early Riders: The Beginnings of Mounted Warfare in Asia and Europe*
* 2017 – *Militarism and the Indo-Europeanizing of Europe*
Sybren Schippers

**Sybren Schippers** (Ternaard, 17 febrewaris 1842 – Hilfertsom, 16 augustus 1908) wie ien fan der earste bernedokters fan Nederlân.

## Libben en wurk

Yn 1860 waard er studint genêskunde yn Grins. Yn 1865 ferfear Schippers nei Wenen om dêr in eefkes te studearjen. Ofstudearjen die er op 6 septimber 1866 oan de Universiteit fan Grins mei in proefskrift oer hematuery (*Haematuria renales*,  hjir te lêzen). Dêrnei reizge er fannijs nei Wenen, mar ek nei Berlyn. 
Hy festige him as dokter yn Súdhorn. Yn de hjerst fan 1889 festige er him yn Amsterdam, Stadhouderskade 51.

Fan 1897 en 1903 wied er lid fan de gemeenteried fan Amsterdam en yn 1904 waard er lid fan Provinsjale Steaten.

Yn dy jierren wie er teffens bestjoerlid fan it Boargerlik Earmbestjoer en ek it *Burgerweeshuis* yn Amsterdam. Yn dy funksje wied er ek belutsen by it *Herstellingsoord* yn Bergen oan See, dat no *Het Zeehuis* hjit. Amsterdamske bern koene dêr oanbetterje. Schippers die as ien fan de earste Amsterdamske dokters mei oan ynintingen tsjin diftery.

Hy wie yn 1887 boaske oan Joanna Carolina Blancke (Amsterdam, 1856 – Amstelfean, 1937); sy krigen trije bern. Frou Schippers-Blancke wie nei Mathilde Thomas koarte tiid muze fan de dichter Jacques Perk, mei wa't hja briefke. Harren soan Joannes Sybren Schippers (1890-1974) wie yngenieur skiekunde en amateur berchbeklimmer. Hy wie bestjoerslid fan de *Nederlandse Alpen Vereniging* en organisearre yn 1953 in lêzing troch Edmund Hillary oer dy syn beklimming fan de Mount Everest yn it Konsertgebou. Hy hat sels de Brenta yn de Dolemiten beklommen. Ek wied er ûnder mear lid fan de Sûnenskommisje yn Amsterdam.

Sybren Schippers wie lang siik ear't er stoar. Hy waard beïerdige op begraafplak Zorgvlied. Syn ferstjerren krige omtinken yn it hiele lân.
3050 f.Kr.

## Foarfallen
* Omtrint dizze tiid regearre Skorpioen II oer it keninkryk Tinis yn Opper-Egypte.

## Berne

## Ferstoarn
2670 f.Kr.

## Foarfallen
*Yn it âlde Egypte komt ûnder it regear fan farao Djoser in ferdieling yn provinsjes of distrikten foar. Dy wurde yn 'e egyptology oantsjut as *nomoi* (inkeltal: *[[nomos (Egypte)|nomos]]*), in Gryksk wurd út it Hellenistysk Tiidrek. Yn it Egyptysk hiet sa'n provinsje in *sepat*. De gûverneur dy't in *nomos* bestjoerde, wie in nomarch (Egyptysk: *heri-tep a’a*.

## Berne

## Ferstoarn
Nomarch

**Nomarch** is in oantsjutting foar in regionaal gûverneur yn it Alde Egypte. It is eins fan oarsprong in Gryksk wurd, fan νομάρχης, *nomarches*, dat "gûverneur" betsjut, gearstald út νομός, *nomos*, "provinsje" of "distrikt", en άρχης, *archos*, "hearsker". Dy oantsjutting datearret út it Hellenistysk Tiidrek; de lânseigen Egyptysktalige oantsjutting foar itselde bestjoersamt wie *heri-tep a’a*. Der wiene 42 nomargen, ien foar eltse provinsje of *[[nomos (Egypte)|nomos]]* (Egyptysk: *sepat*).

De dokumintearring fan 'e ferdieling fan Egypte yn *nomoi* kin weromfolge wurde oant it regear fan farao Djoser, yn 'e Trêde Dynasty fan Egypte, om 2670&nbsp;f.Kr. hinne, en giet nei alle gedachten noch folle fierder tebek, oant de predynastike keninkriken fan 'e Nyldelling. Yn 'e perioade fan it Alde Ryk wienen de nomargen ferantwurdlik foar saken as wetterhúshâlding, feetelling, rjochtspraak en lânbouproduksje. Yn 't earstoan wiene hja troch de farao oanstelde amtners, dy't yn 'e Fjirde Dynasty noch om 'e farao hinne begroeven waarden.

Yn 'e dêropfolgjende dynastyen krigen se lykwols grêven yn harren eigen *nomos*, wat derop tsjut dat se ûnôfhinkliker fan 'e farao waarden. Under de Sechsde Dynasty rekke it sintraal gesach yn Egypte ferswakke en waard it nomarchskip in oererfbere titel. Fan dy tiid ôf krigen de nomargen almar mear autonomy en begûnen se har te hâlden en dragen as regionale keninkjes. Yn it Earste Tuskentiidrek waard de autonomy folslein, doe't de farao's harren gryp op 'e *nomoi* suver hielendal ferlearen en Egypte min ofte mear yn 42 selstannige steatsjes útinoar foel. 

Yn it Middenryk feroare dat. Yn dy snuorje waarden de nomargen, fan 'e Alfde Dynasty ôf, wer ûnderwurpen oan it keninklik gesach. Under de Tolfde Dynasty makke farao Senûseret&nbsp;III omtrint 1860&nbsp;f.Kr. foargoed in ein oan 'e oerhearrigens fan 'e nomargen.
Hanneke Jagersma

**Johanna (Hanneke) Jagersma**, berne yn Heech op 1 novimber 1951, wie in Nederlânske politikus fan Frysk komôf foar de Kommunistyske Partij Nederlân (CPN) fan 1974 oant 1989. Hja wie boargemaster fan de gemeente Beerta fan 1982 oant 1990. Hja wurket hjoed-de-dei by de Feriening Humanitas.

## Jonkheid
Frou Jagersma waard berne op 1 novimber 1951 yn Heech yn in hûshâlding dy't lid fan de Kristlik-Histoaryske Uny (CHU) wie. Hja gie nei de MULO, HAFU en se studearre oan de Sosjale Akademy yn Grins. Hja waard yn 1974 lid fan de Kommunistyske Partij Nederlân en wurke fan 1975 oant 1982 yn de âldereinsoarch yn de gemeenten Beerta, Finsterwolde en Nijeskâns.

## Polityk
Hja wie lid fan de Provinsjale Steaten fan Grinslân fan 1978 oant 1982. Op 1 april 1982 waard se beneamd as boargemaster fan de gemeente Beerta. Hja wie de earste kommunistyske boargemaster yn Nederlân en letter sjoen ek de iennige. Hja wie yn 1983 de earste boargemaster dy't kreamferlof krige, wylst yn it amt. Hja bleau boargemaster oant de gemeente Beerta op 1 jannewaris 1990 gearfoege waard mei de gemeenten Finsterwolde en Nijeskâns ta de nije gemeente Reiderlân. Hja wie der poer op tsjin dat de CPN yn de nije partij GrienLinks opgie. Hja waard noch in skoftke lid fan de Partij fan Kommunisten yn Nederlân (VCN) en fan 2013 oant 2017 wie se lid fan de Sosjalistyske Partij (SP).

## Nei de polityk
Hja wurket no as behearder by de Feriening Humanitas, in maatskiplike tsjinstferlieningsorganisaasje, en se wurket ek noch by de Stifting Hûs foar Thús- en Dakleazen yn Grins.
Duomo San Rufino

De **Sint-Rufuskatedraal** (Italjaansk: *Duomo San Rufino* yn Assisi, Itaalje, is de katedraal fan it bisdom Assisi-Nocera Umbra-Gualdo Tadino. Yn 'e katedraal waard Fransiskus fan Assisi (1182) en Klara van Assisi (1193) doopt.   

## Skiednis
De romaanske tsjerke waard sûnt 1140 neffens it ûntwerp fan Giovanni da Gubbio boud. Yn 1228 wijde paus Gregoarius IX it alter, doe't er yn Assisi wie om Fransiskus hillich te sprekken. Paus Innocentius IV wijde de hiele tsjerke yn it jier 1253. 

## Arsjitektuer

De gevel fan 1134 heart ta de moaiste yn syn soarte yn Umbrje. De stiennen foar de bou fan 'e gevel stamme fan 'e Monte Subasio. Om it 12e-iuwse sintrale roasfinster binne de symboalen fan 'e evangelisten oanbrocht. De portalen binne bysûnder ryk dekorearre. It sintrale portaal toant in troanende Kristus tusken sinne en moanne. Njonken Kristus is in troanende Madonna mei Bern (links) en Sint-Rufinus (rjochts) te sjen. Dêrnjonken wurde planten, fûgels en hilligen útbylde. 

De klokketoer waard yn 'e 11e iuw boud en stiet efter de apsis fan 'e eardere tsjerke, dy't troch biskop Ugone yn 1029 boud wie. De spits fan 'e toer datearret út de 13e iuw. It fûnemint fan 'e toer stiet op in romeinske systerne. 

## Ynterieur
Yn 1571 waard it romaanske ynterieur troch de arsjitekt Gian Galeazzo Alessi út Perugia yn 'e styl fan 'e Italjaanske renêssânse fernijd. 

By de tagong is rjochts in doopfont, dêr't ek de hilligen Fransiskus, Klara en Gabriël (1838) doopt waarden. De barokke Kapel fan it Hillich Sakramint rjochts waard yn 1541 tafoege en yn 1663 útwreide. Fresko's fan Giacomo Giorgetti (1663) fersiere de kapel en de njoggen skilderijen datearje fan 'e 17e-iuwske skilder Andrea Carloni.

De Kapel fan Us-Leaffrou fan Treast waard yn 1496 nei in wûnder boud. Twa jier earder hiene tsjûgen sjoen dat in Marije-byld oer Kristus yn har earms gûlde. It 15e-iuwske Dútske terrakotta byld waard okkerlêsten stellen en is yntusken troch in houten kopy ferfongen. 

It heechalter út de 19e iuw stiet yn it renêssânse koer boppe it bonkerak fan de hillige Rufinus. Yn 'e apsis stiet it koerstuoltme fan Giovanni di Piertacopo da San Severino (1520). It byld fan 'e hillige Rufinus fan François Lemoyne stiet yn it midden fan it koer.

Der binne yn 'e katedraal ferskillende skilderijen fan Dono Doni: de Oanbidding fan Kristus troch de Hilligen (1555), de Krusiging (1563)en de Krúsôfname (1562).   

Under de katedraal is in krypte mei in romeinske sarkofaach út de 3e iuw, dêr't de hillige Rufinus yn leit.

Yn it oanbuorjende katedraalmuseum binne fresko's út de 13e iuw, reliken en âlde hânskriften te sjen. It wichtichste keunstwurk is in triptyk fan Madonna mei Bern en hilligen fan Nicolò Alunno (1470).

## Keppeling om utens
* Dom-museum
Dirk Reitsma

**Dirk Reitsma** (Velp, 17 novimber 1923 – 17 febrewaris 1999) wie in Nederlânske politikus út namme fan de VVD.

Hy wie in soan fan K. Reitsma (1897-1979) dy't op dat stuit direkteur fan de fleiskeuringstsjinst fan de gemeente Rheden wie en letter direkteur waard fan it Iepenbier Slachthûs yn Leien.
Dirk Reitsma gie nei it gymnasium yn De Haach en letter Leien. Neist syn rjochtestúdzje oan de Ryksuniversiteit Leien wied er klerk by dat Iepenbier Slachthûs en amtner by de ôfdieling ûnderwiis fan de gemeente Leien. Nei't er ôfstudearre wie gie er yn 1957 oan 't wurk  as kommys by de ôfdieling algemiene saken fan it kabinet fan de boargemaster fan Amsterdam dêr't er it brocht ta haadkommys. Yn jannewaris 1961 waard Reitsma beneamd ta boargemaster fan Warnsveld en yn desimber 1972 folge syn beneaming yn itselde amt yn Menameradiel. Fan maaie 1979 oant syn pinsjoen yn desimber 1988 wie er boargemaster fan de gemeente Vught. 

Yn febrewaris 1999 stoar Reitsma yn de âldens fan 75 jier.
Utbeerte

**Utbeerte** of **Uther Beerte** is in ferdonken tsjerkedoarp yn it Doalertgebiet. It lei flakby Ditzumerhammrich. De namme betsjut "buorren dy't bûtenút leit". De parochy *Utebert* hie om 1475 hinne gjin pastoar mear. Yn 1529 wie Utbeerte noch bewenne. As eilân wurdt *Wter bert* of *Utbeerte* yn 1585 en 1599 neamd. It eilân waard nei alle gedachten swier troffen troch de floed fan 1587, mar dêrnei moatte der guon bewenne halligen west hawwe. De oerbliuwende kwelders waarden fan 1773 ôf opnaam yn de *Heinitzpolder*.

Under de ferdronken doarpen wurdt ek **Easterbeerte** neamd, mar dat plak komt net foar yn de Midsiuwske boarnen. It kin wêze dat it om in ferdûbeling giet mei Utbeerte. It kin ek wêze dat de ferdronken foargonger fan de tsjerke fan Beerta bedoeld wurdt, dêr't de oerbliuwsels fan om 1500 hinne noch te sjen wiene.

Utbeerte moat net betiisd wurde mei **Uterbeerte** tusken Scheemda en Súdbroek. Noch yn de santjinde en achttjinde iuw wie dêr in lyts plakje dat as *Uterberta*, *Uterbeerta* of *Uiterboeren* oantsjut waard. In part dêrfan wie sûnt 1588 yn it besit fan de stêd Grins. De namme fan de buorskip *Uiterburen* by Súdbroek, moat nei alle gedachten dêrfan ôflaat wêze. Dêr waard boppedat in Midsiuwkske kapel opgroeven. Ek de buorskip *Uiterburen* by Slochteren waard yn de fyftjinde iuw as *Utebert* oantsjutten.
Monstrâns

In **monstrâns** of **ostensorium** (fan it Latynske *monstrare* en *ostendere*; "sjen litte") heart ta it liturgysk reau fan de Roomsk-Katolike Tsjerke, de Anglikaanske Tsjerke en de Aldkatolike Tsjerke. 

## Beskriuwing en gebrûk
De monstrâns is in weardefol sulveren of gouden objekt, fakentiden keunstsinnich bewurke en mei ealstiennen belein. Yn in monstrâns sit in glêzen silinder, wêryn't in konsekrearre hosty ta ferearing plechtich toant wurde kin oan de leauwenden. Der binne ferskillende soarten monstrânsen, ôfhinklik fan it tiidrek wêryn't se makke binne. Goatyske toermonstrânzen hawwe faak de foarm fan in toer, wylst de barokke sinnemonstrânzen fakentiden in stralenkrâns om it glês hawwe.  

Eltse konsekrearre hosty kin yn in monstrâns toant wurde, mar yn 'e regel binne it hiele grutte hosty's. 

De preester of in diaken hâldt út earbied de monstrâns nea mei bleate hannen fêst. Foar it dragen fan de monstrâns hâldt er de hannen ûnder it skoudervelum. De monstrâns wurdt by it dragen heech holden, sadat de minsken it hillich sakramint allegear sjen kinne. Foar it jaan fan de eugaristyske segen wurdt it *[[Tantum ergo]]* songen.

## Skiednis
It gebrûk fan de monstrâns giet werom op Sakramintsdei, dat paus Urbanus IV yn 1264 as ferplicht heechfeest foar de hiele Tsjerke ynfierde en letter troch it Konsylje fan Vienne (1311-1312) befêstige waard. Yn dy tiid wie de monstrâns noch in ienfâldich glêzen objekt mei dêrop in krús. Yn de twadde helte fan de 14e iuw ûnstiene gruttere, toereftige monstrânsen yn goatyske styl. De monstrânsen út de 16e iuw krigen de foarm fan in sinne, sa't dat oant de 19e iuw wenst bleau. 

Mei it tanimmen fan de Sakramintsprosesjes yn de 14e iuw en it yn de 15e iuw ûnstiene gebrûk fan it opstellen fan it Alderhillichste op it alter, waard de monstrâns ien fan de meast brûkte liturgyske sierfoarwurpen.

## Ofbylden

Turmmonstranz Bozen 1490.jpg|*Toermonstrâns, Domtsjerke fan Bolzano*
Schatkamer St-Servaasbasiliek, monstrans (H Stocx, 1624) & kelken.jpg|*Monstrâns Sint-Servaasbasilyk (1624), Maastricht*
Montreuil (Pas-de-Calais), church Saint-Saulve, monstrance.JPG|*Monstrâns fan de Saint-Saulve, Montreuil (Pas-de-Calais), Frankryk*
Domschatzkammer Köln 05.JPG|*Monstrâns fan de [[Dom fan Keulen|Keulse dom]]*
Ostensorio de la custodia procesional de Baena.jpg|*Monstrâns fan de Santa María la Mayor, Baena (Spanje)*
Interieur, monstrans, vervaardigd in Maastricht 1773 - Houthem - 20423330 - RCE.jpg|*Monstrâns Sint Gerlachustsjerke (1773), Houthem*
Undea

**Undea** is in fiktive tastân, dêr't in minske of oar wêzen yn bedarret as er/sy/it ferstoarn is, mar út 'e dea weromhelle wurdt. Soks komt gauris foar yn myten, leginden en moderne fiksje fan 'e sjenres fantasy en horror. In tastân fan ûndea wurdt dêrby passyf feroarsake of aktyf opwekke troch tsjoenderij of oare boppenatuerlike krêften, of oars troch fiktive gemyske of oare pseudo-wittenskiplike prosedees. De foarm fan tsjoenderij dy't wêzens weromhelje kin út 'e dea wurdt oantsjut as nekromânsje. Om't soks oer it algemien sjoen wurdt as in perversiteit, wurdt nekromânsje ornaris ta de swarte magy rekkene. In bekend foarbyld fan nekromânsje is in flok dy't oer in deade útsprutsen is en him weromskuord út 'e dea yn 'e foarm fan in spûk, skrinkelman, somby of mummy. Oare bekende foarbylden fan ûndeade wêzens (foar de skepping wêrfan't net direkt tsjoenderij nedich is) binne fampieren.

De term 'ûndea', yn 'e hjoeddeistige betsjutting, waard betocht troch de Ierske skriuwer Bram Stoker, foar syn roman *[[Dracula (roman)|Dracula]]* út 1897. Hy woe it boek oarspronklik sels *The Un-Dead* neame, foar't er fan dat idee ôfstapte. As wurd kaam *undead* foar dy tiid yn it Ingelsk ek wol foar, mar inkeld as in seldsum synonym fan "libben", yn 'e sin fan it tsjinstelde fan "dea". Yn in passaazje út *Dracula* wurdt *nosferatu* oanhelle as "in Eastjeropeesk synonym" foar "ûndea". Sadwaande wurdt dat tsjintwurdich inkeld ek noch wol sa brûkt. Hoewol't Stoker de term 'ûndea' inkeld brûkte foar fampieren, waard de betsjutting neitiid troch oare fantasy- en horrorskriuwers útwreide nei alle soarten wêzens dy't net libben en net dea binne. Mei weromwurkjende krêft wurdt de term no ek tapast op folle âldere literatuer lykas myten en Midsiuwske ferhalen (bgl. Arthurleginden), wêryn't sokke wêzens foarkomme.

Undeade wêzens kinne earder minsken west hawwe, mar it kin ek gean om bisten of om folslein mytyske wêzens. Guon ûndeaden hawwe sawol oantinkens oan harren earder bestean as libbenen, as in eigen wil (blg. fampieren), wylst oaren net ien fan beiden hawwe en oerlevere binne oan dierlike ynstinkten of slaven binne fan dejinge dy't se út 'e dea opwekke hat (lykas sombys). Skaaimerken dy't ûndeaden faak gemien hawwe, binne in bleke hûdskleur; gjin hertslach; in lichemstemperatuer dy't gelyk is oan it om-en-by; in gebrek oan eangst dy't ferbân hâldt mei in ûnfermogen om pine te fielen; in ûnfermogen om te stjerren mei't se al dea binne; kwetsberens foar hillige symboalen lykas krusifiksen of wijwetter; en kwetsberens foar fjoer.
Archeologyske kultuer

In **archeologyske kultuer** is yn 'e archeology in patroan fan lyksoartige oantroffen artefakten en oare skaaimerken, ôfkomstich út in dúdlik ôfbeakene perioade en út in begrinzge gebiet. Soms wurdt ta ûnderskie fan it sosjologyske begryp kultuer de term **technologysk kompleks** brûkt. Sa'n patroan of assemblaazje wurdt ornearre de materiële oerbliuwsels te foarmjen fan in beskate minsklike maatskippij út 'e prehistoarje. As der sprake is fan mar ien type artefakt, wurdt ynstee fan assemblaazje de term yndustry brûkt. 

De konneksjes tusken de ûnderskate artefakten fan in archeologyske kultuer is basearre op it begryp dat archeologen hawwe, en harren ynterpretaasje op basis fan dat begryp, fan 'e libbenswize fan in beskate groep prehistoaryske minsken. Dêryn leit besletten dat der in protte mei teoryen en hypotezes wurke wurdt, dy't mis wêze kinne. De tûke fan 'e archeology dy't him rjochtet op it ûndersyk nei prehistoaryske kultueren is de kultuerhistoaryske archeology. 

De gewoante om in archeologyske kultuer te ferneamen nei it plak of in rivier dêr't de earste fynsten dien binne (bgl. de Nakadakultuer), stammet út 'e njoggentjinde iuw. Soms wurdt in archeologyske kultuer ynstee dêrfan ferneamd nei de manear fan begraven (lykas de urnefjildekultuer) of de foarm fan fersiering fan ierdewurk (lykas de klokbekerkultuer of de toubekerkultuer).
Kypmantsje

In **kypmantsje**, ek wol **kjipmantsje**, wie in rûn weten koekje fan spesjaal pipernutedaai. 

Kypmantsjes waarden eartiids benammen yn Drylts en omkriten makke, by spesjale gelegenheden wurde se noch wolris bakt.  De rûne koekjes waarden winterdeis ek wol op it iis ferkocht.  Ynwenners fan Drylts wurde  gauris de gek oanstutsen mei de skel- of spotnamme *Dryltser Kypmantsjes*. 

It krekte eardere resept foar kypmantsjes is yn de rin fan de tiid ferlern gien. Yn 1979 waard by gelegenheid fan de stedsfeesten fan Drylts troch de kulturele ried in bakwedstryd hâlden om in nij resept te betinken.  

## Namme
It sûnt july 1969 ferskinende moanneblêd fan de winkeliersferiening hjit ek *It Dryltser Kypmantsje*.  It krantsje ferskynt ek yn Nijesyl en Easthim.

De namme wurdt yn Drylts ek brûkt foar de pleatslike bar. 

## Sjoch ek
* Kypmantsje yn it WFT
* It Kypmantsje, de Trekker trek-trekker fan Cees Sijsling.