open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bears (fisk)

De **bears** (yn it Latyn *Perca fluviatilis*) út de fiskefamylje "Echte bearsen" (Perciae) is in fisk dy't yn de Benelúks ynhiemsk foarkomt. De bears kin oant 50 sm lang en 3 kilo swier wurde. Ek kin er 16 jier âld wurde. Besibben fan dizze soarte binne ûnder oare de snoekbears en de poask.

De bears libbet ferspraat oer hast hiel Jeropa en Noard-Aazje yn marren, puollen, sompen, rivieren en brakwetter. De fisken ridzje fan maart oant juny yn tige ûndjip wetter; se lizze bytiden wol 200.000 aaikes yn lange netfoarmige linten. De jonge rôffisk swimt faak yn skoallen en siket syn proai, dy't er opsûget mei syn útstulpbere mûle, lâns de wetterside of by de boaiem. At de bears âlder wurdt komt er faker allinnich foar yn djipper wetter.

De bears is ek ien fan de earste fisken dy't nei oanleine wetters kolonisearret. Yn fiedselearme wetters (heidemarkes en sânôfgravings) is de bears tegearre mei de blankfoarn de dominante fisksoarte. De bears is in sichtjager en hat dus helder wetter nedich. Hy libbet oer it algemien yn skoallen fan inkele tsientallen bisten fan ûngefear likense grutte. Yn dizze skoallen kin in enoarme fiedingsniid ûntstean, wêrby't in proai troch de hiele skoalle tagelyk bejage wurdt.

Oan it begjin fan de foarige iuw wie de bears noch in stik wichtiger yn it ekosysteem. By Woerden wie it gewoan dat fiskers yn inkele oeren 40 oant 50 pûn bearzen fongen mei in gewicht fan trochstrings ûngefear in kilo. Yn it ûnfesteurde ekosysteem, sa as dat ek op Ierske marren beneikomd wurdt dominearje de bears en snoek en binne brazems en foarns folle minder algemien.
Nettsjinsteande syn stikels is de bears in populêre proai foar de snoek. Bearzen steane lykas snoeken bekend om harren kannibalisme. Yn de simmer komme faak tige grutte skoallen mei jonge bears foar dy't foar har wat âldere soartgenoaten in populêre proai foarmje. Ek dan jaget de bears faak groepsgewiis op de opjage fiskjes.

De bears is in tige smaaklike fisk. Yn de fyftiger en sechstiger jierren fan de tweintichste iuw waard yn de Iselmar in soad bears troch beropsfiskers en angelsporters fongen. Ek yn it bûtenlân is de baars in wurdearre konsumpsjefisk. Bears meinimme om sels op te iten is bûten de grutte rivieren en de Iselmar net echt oan te rieden, om't er frij traach waakst en der nei it filearen mar in bytsje fisk oerbliuwt.
Jan Jansma

**Jan Jansma** (De Skâns, 1956), is in byldzjend keunstner út Damwâld. Nei de learare-oplieding tekenjen/hânwurk oan Ubbo Emmius folge Jansma in oplieding oan de Akademy Minerva yn Grins. 

Oant syn tsiende jier wenne er op De Skâns, dat doe noch oan de Lauwerssee lei. Syn fassinaasje foar de natuer, de see, de eilannen en de kust en de feroaring fan de seizoenen hawwe him dêrnei nea wer loslitten. Underwerpen as kwelders, wetter en dunen komme dan ek faak foar yn syn wurken.
De lêste jierren leit er him mear ta op it tema "Natuer yn de minsk" yn al syn ferskiningsfoarmen. It sintraal setten fan de minsk hat laat ta it meitsjen fan mear portretten.

Hy makket syn wurk meast mei oaljeferve op paniel en doek, mar ek akwarellen of kryt op papier. 

Syn wurk wie û.o. te sjen op eksposysjes yn it Sudergemaal, Lauswolt en by ferskate galeryen.
Jopie Jonker

**Jopie Jonker-Snelders** (Oosterhout, 11 septimber 1944) is in byldzjend keunstner. 

Se wie earst beynfloede troch it surrealisme en troch de styl fan Kees van Dongen en Sjer Jacobs. Uteinlik krige se in eigen styl troch it wurk fan Lita Cabellut.

In wurk ûntstiet út it gefoel wei, foarôf is noch net krekt dúdlik wat it wurde sil. De doeken moatte dan ek gefoel oproppe foar oaren. Yn har wurk brûkt se in soad ierdekleuren.

Har wurk is meast abstrakt, mar der binne tagelyk ek ferstille figueren te sjen. Har wurk wie te sjen yn Oosterhout en Made.


Ofbyld:Jopie Jonker Candance 80x60.jpg|*Candance*
Ofbyld:Jopie Jonker Liza 100x100.jpg|*Liza*
Ofbyld:Jopie Jonker Yiyo 80x80.jpg|*Yiyo*
Tejo Moerings

**Tejo Moerings** (Rotterdam, 8 desimber 1952 - Ljussens, 7 juny 2021) wie in byldzjend keunstner út Hellevoetsluis. Neist it skilderjen en byldhouwen wurke er ek artistike projekten út, oant en mei de dekôrs. Hy skildere dêrom ek leafst yn grutte formaten.

Syn oplieding krige er ûnder oare oan de Famous Artists School foar artdirector/yllustrator yn Amsterdam. Dêr hat er ûnder oaren les fan de Amerikaanske keunstskilder en yllustrator Norman Rockwell hân.

Hy joech ek minsken mei in sosjaal-psychiatryske eftergrûn in plak yn syn atelier, sadat se 'striidberder de maatskippij yn kinne'.
By syn wurken brûkte er fan alles, hy konstruearre en kombinearre in soad ferskillende materialen lykas (ôffal)timmerhout dat er dan beskildere. It einresultaat is lykwols in smel en opgeande skulptuer.

Opdrachtjouwers wienen bygelyks de NCRV en de provinsje Súd-Hollân.

## Keppeling om utens
* http://moerings.blogspot.nl/
336

## Foarfallen
* Flak foardat hy opnij wijd wurde soe stjert Arius yn Konstantinopel.
## Berne

## Ferstoarn
* Arius, kristlike teolooch.
Toskboarstel

In **toskboartel** (ek wol **toskeboarstel** of **toskbjinderke**)  is in lytse boarstel om tegearre mei toskpoetsersguod de tosken skjin te meitsjen. Der binne twa typen toskboarstels, te witten: hântoskboarstels en elektryske toskboarstels.

* In hântoskboarstel bestiet út in stâle mei oan de útein in boarsteltsje.
* In elektryske toskboarstel hat in motorke yn it hânfêt, dy't de boarstel trilje as draaie lit.

Ut wittenskiplik ûndersyk docht bliken dat elektryske toskboarstels mear *[[plaque]]* ferwiderje as gewoane hântoskboarstels. It jout in skjinner gebit en in fermindere kâns op kariës. 

De earste toskboarstels waarden om 1750 hinne fan bistehierren makke. Tsjintwurdich wurdt foar de boarstel keunststof brûkt.
Hûs fan bewar

In **Hûs fan bewar** is yn Nederlân in finzenisgebou, dêr't minsken meastentiids gjin finzenisstraf útsitte, mar yn (foarriedich) fêstsitte. Yn dy finzenissen sitte fral ferdachten fan in misdriuw yn ôfwachtsjen fan harren feroardieling of frijspraak en persoanen dy't ta hechtens feroardield wurde, bygelyks om't sy in boete net betelle hawwe.
Geeske van de Molengraft

**Geeske van de Molengraft** (Eindhoven, 5 novimber 1977) is in byldzjend keunstner út Helmond. 

Hja begûn nei har VWO-diploma oan in stúdzje fan de "Design Akademy" yn Eindhoven. Doe't dat net foldie folge se in oplieding reklame-, presintaasje- en kommunikaasjetechniken oan it St. Lukas yn Boxtel. Se studearre ôf yn de rjochting reklame en romtlike foarmjouwing. 

Yn har frije tiid is se kreatyf dwaande mei skilderjen, tekenjen, fotografearjen, naaien, meubels opknappen en stilearen. Geeske wurket ek yn opdracht. 

Har skildere portretten hawwe in grafysk karakter en binne oer it generaal tige kleurryk, mar de tekene portretten binne yn swart/wyt en tige realistysk.

By portretfoto's hâldt se fan 'tekene' gesichten en bern. By de lânskipsfoto's besiket hja it ljocht en de sfear fêst te lizzen. Ek by it oare fotowurk wurket se mei ljocht en skaad.
340

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Begjin fan in grutte kristenferfolging yn it Perzyske Ryk ûnder kening Sjapoer&nbsp;II.
* *sûnder datum* - Keizer Konstantyn II tsjocht mei in Romeinsk leger de Alpen oer, mar wurdt by Aquilea ferslein en komt te sneuveljen. Syn broer Konstâns&nbsp;I nimt syn gebieten oer en wurdt dêrtroch allinnichhearsker oer it Westromeinske Ryk.
* *sûnder datum* - Fandaalske Asdingen ferlitte Sânburgen en fêstigje harren as *[[foederati]]* fan 'e Romeinen yn eastlik Pannoanje.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Ambrosius, Romeinsk aartsbiskop, teolooch en filosoof († 397)

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
* keizer Konstantyn II fan it Westromeinske Ryk (* 316)
Nettie Niesen

**Nettie Niesen** (Reuver, 1956) is in byldzjend keunstner. Se begûn yn 1985 mei skilderjen en folge akwarellessen. Underwerpen dêrby wiene lânskippen, stillevens en portretten. Se folge ek lessen modeltekenjen en wurket yn 2008 meast mei akrylferve. Sûnt 2002 folget Nettie Niesen teken- en skilderlessen oan de Akademy foar Byldzjende Keunsten yn Maasmechelen (Belgje).
Geert Wilders

**Geert Wilders** (Fenlo, 6 septimber 1963) is in Nederlânsk politikus en lid fan de Twadde Keamer. Yn it earstoan wie er dat foar de VVD, dêr't er yn 1989 lid fan wurden wie. Op 3 septimber 2004 is er út dy keamerfraksje stapt en hat er de ienmansfraksje *[[Groep Wilders]]* oprjochte. Letter waard dy de *[[Partij voor de Vrijheid]]* (PVV). Nei de ferkiezings fan novimber 2006 waard Wilders dêrfan fraksjefoarsitter. Hy stiet bekend as in kritikus fan de Islam.

## Literatuer
*  *De verdediging van het vrije woord - de kwestie Wilders en de demonisering van een debat*, útjouwerij Aspekt, Soesterberch (2009)
*  *Veel gekker kan het niet worden - het eerste boek over en met Geert Wilders*, útj. Just Publishers, Hilfertsom (2008)
*  *Kies voor vrijheid - een eerlijk antwoord*, útj. Groep Wilders (2005)
* *De wegbereiders van Wilders*, útj. Stichting Gebladerte, Leien (2005)

## Keppelings om utens
* ''Op een essay kun je Geert niet betrappen'', portret fan Wilders yn *Trouw*, 11 desimber 2004, katern deVerdieping, side 17
* Biografie, *Elsevier*, 29 novimber 2007
* Profiel, *de Volkskrant*, 28 maart 2008
* Tweede Kamer der Staten-Generaal - biografy
* Persoanlik weblog (Ingelsktalich)
Greta van Puyenbroeck

**Greta Van Puyenbroeck** (Antwerpen, 1943) is in byldzjend keunstner út it Brabânske Bosschenhoofd. Har âlden wienen ek beide keunstner. Tusken 1960-1962 folge se lessen yn skilderjen en byldhouwen oan de Keninklike Akademy foar de Keunsten fan Antwerpen. 

Har earste ynspiraasjeboarnen wienen har bern en hûsdieren, letter eins allinnich bisten. Hja wie dan ek gauris te sjen yn de Antwerpske Zoo en Planckendael en boetsearde dêr har model fan plastisine dat se yn har atelier útwurke. De measte bisten binne portrettearre. Greta besiket har bân mei de bisuten wer te jaan. Se makke ek in searje hynders en fûgels. In soad fan har skulptueren jit se yn brûns.

Wurken fan har wienen te sjen fan Europa oant New York en Kanada.
Greefskip Mid-Fryslân

**Greefskip Mid-Fryslân** is de namme dêr't skiedskriuwers it gebiet mei oantsjutte dat yn de 11e iuw troch it laach fan de Brunoanen bestjoerd waard en bestie út de Fryske goaen Eastergoa, Westergoa en Sudergoa. Steatkundich hearde it gebiet by it Hillige Roomske Ryk en wienen de Fryske greven lienman fan de Dútske keizer.

## Untstean
Yn de iere midsiuwen makke it gebiet fan de hjoeddeiske provinsje Fryslân diel út it fan it saneamde Fryske ryk en nei de oermastering troch de Franken fan in hartochdom *[[Frisia]]* dat lei tusken it "Sincfal" (Swin), de tsjintwurdige swette tusken Belgje en Siuwsk-Flaanderen, oant de Weser yn Dútslân.

Yn 1006 krijt Liudolf fan Brunswyk sizzenskip oer de Fryske greefskippen. Hoe't dat syn beslach krige hat is net mear wis. Nei alle gedachten waarden de goaen fan de Hollânske greven mei geweld ôfhandich makke..

## Gebiet
Mid-Fryslân hat fjouwer greven hân, dy't tagelyk greve fan Breunswyk wiene en sadwaande *Brunoanen* neamd wurde. Harren gebiet wie ynearsten gearstald út de goaen Sudergoa (ek wol it *greefskip Starum* neamd), Eastergoa en Westergoa; fierders hienen de Brunoanen ek it Iselgoa yn besit. Letter krigen de Mid-Fryske greven ek de rjochten oer de Grinslanner goaen Hunzegoa en Fivelgoa. Omdat harren hiele amtsgebiet yn dy tiid tusken de geografyske gebieten West-Fryslân en East-Fryslân lei, wurdt tsjintwurdich sein fan 'Mid-Fryslân'.

## It greeflik bewâld
In grut part fan de 11e iuw wie it Greeflik bewâld yn Mid-Fryslân stiif ferankere, sa't bliken docht út de fynst fan sulveren munten mei greeflike ôfbyldings. Dy munten waarden ûnder oaren slein yn Starum, Boalsert, Ljouwert en Dokkum. De munten binne op in protte plakken fûn en meastentiids yn grutte oantallen. 

De greeflike rjochten wiene yn hannen kaam fan foarsten waans machtssintrum fier fan Mid-Fryslân yn Breunswyk lei. In wichtich part fan dy rjochten hat út rjochtspraak bestean. Hjirfoar betsjinne de greven harren fan amtners dy't mei de namme skelta oantsjutte waarden. Dêrneist hiene sy rjocht op muntslach, aksynzen, boeten e.d.. Twa greeflike tollen út dy tiid binne bekend, nammentlik te Starum en Dokkum. Ut de sânde kêst blykt dat de Dútske keizer rjocht hie op in skatting út it Fryske lân, de saneamde "Huslota" of "Huslaga". De ynnimt dêrfan wie opdragen oan de skelta's, wylst de Fryske greve belêste wie mei de ôfdracht.

Keizer Hindrik IV joech Mid-Fryslân yn 1088 (sûnder oerlis mei de Fryske greve) oer oan de biskop fan Utert. Dat wie tsjin it sin fan greve Egbert II, dy't tsjin keizer Hindrik IV (syn neef) yn opstân kaam. Nei Egberts dea yn 1090 folge Hindrik fan Northeim (de Fette) him op as greve fan Mid-Fryslân. Hindrik de Fette waard op 10 april 1101 fermoarde troch Friezen dy't ûnder lieding stienen fan de biskop fan Utert. Mei de dea fan dizze greve einiget it tiidrek fan de greven en set it tiidrek fan de Fryske frijheid útein, dêr't de Friezen harren sa goed as selsstannich yn bestjoere, nettsjinsteande oanspraken fan Hollân en Utert op it gebiet.
Annemarie van Schendel

**Annemarie van Schendel** (Berkel-Enschot, 1944) is in autodidaktysk keunstskilder út Alphen aan de Maas. Sûnt 2002 folget hja in oplieding oan de Akademy foar Schone kunsten mei as rjochting 'monumintaal'. Yn har wurken wol se 'stilte', 'ienfâld' en 'rêst' werjaan.

Reisympresjes binne faak in boarne fan ynspiraasje. It wurk ûntstiet út har gefoel wei. Troch út te gean fan har gefoel wurdt in wurk faak wat oars as dat se foarôf yn de holle hie. Hjirby brûkt se faak akrylferve. Sûnt 2006 heart se ta de keunstnersgroep P8 yn Winssen. Har wurk is yn te dielen yn geometrysk, organysk, symboalysk, skippen, blommen en doarpsgesichten. Der ûntsteane foarmen út minsklike lichems wei, mar ek troch abstrahearen fan de natoer ûntstiet in ôfbyld. Ek de omjouwing fan de ûnderwerpen wurdt by tiden abstrakt werjûn.

Se begûn yn 2001 en hie yn septimber 2003 hie har earste eksposysje, letter kamen der mear yn Nederlân en Frankryk.
Anko Stelma

**Anko Stelma** (Ljouwert, 1956) is systeembehearder en byldzjend keunstner út Ljouwert. Ek syn frou Erna Stelma-van der Veen (Ljouwert, 1957) is byldzjend keunstner. 

Op de middelbere skoalle makke Anko al tekeningen yn opdracht, meast portretten. Syn foarleafde foar tekenjen en skilderjen wreide er út mei spekstien snijen yn 2006. Spekstien is in sêfte stiensoarte dy't troch fyljen, skuorjen en seagjen bewurke wurde kin. Dat docht er simmerdeis bûten yn de tún fanwege it stowen. 

Yn 2008 wie der in eksposysje fan syn wurk yn de bibleteken fan Gytsjerk en Ljouwert.
Lisanne Stoit

**Lisanne Stoit** of **Sanne Stoit** (Gemert, 12 jannewaris 1960) is in byldzjend keunstner út Stamproy. Nei in kursus binnendoararsjitektuer makke se dekoraasjes foar yn en om it hûs. Sûnt 2004 folge se skilderlessen by de Russyske skilderesse Irina Putyasheva. Dy learde har in eigen paad te kiezen by it skilderjen. De lêste tiid wurket hja gear mei keunstner Godelieve Vreys.

It eigen paad bestiet út it meitsjen fan reliëfskilderijen. Dat foarmet in oanfolling op har oare wurk, it meitsjen fan bylden. Meast slanke minskefigueren, allinnich of mei meardere by elkoar. De bylden binne allegear makke fan selshurdzjende klaai. 

De skilderijen binne oer it generaal mei akryl skildere op kanvasdoek mei tuskentiids wurken mei applikaasjes en reliëfstruktueren foar it opfleurjen fan it wurk.
Lisanne brûkt faak readbrune en okerbrune ierdetinten dy't it meditative karakter fuortsterkje moatte. 

Sanne Stoit hie al in eksposysje yn Hapert en Lommel.
Alexandra Timmer

**Alexandra Helena Timmer** (Kerkrade, 27 maaie 1952) is in byldzjend keunstner út Amsterdam. Nei har ôfstudearjen oan de Hegeskoalle fan Amsterdam yn 1995 (Tekenjen en Skilderjen) hat se har talein op portret: yn akryl, oaljeferve, bister en pastel. Hja skilderet nei de waarnimming, mar ek wol middels foto's. Kop- en skouderportretten, mar ek figuerstúdzjes en neakenportretten. Se makke yn opdracht ek ferskate postume portretten.
 
Sûnt 2000 makket Alexandra geregeld eroatyske tekeningen. Wosken pinnetekeningen mei figurative foarstellings. Hja brûkt graach bistre en akwarel, faak kombinearre mei oaljepastel. Ek de struktuer fan tekst ynspirearret har.

Dêrneist makket se sûnt 2006 ek byldferhalen: in tekening by in tekst fan Rozé van Leemput. Underwerp is it deistige libben fan Kick en Ickx of de cartoons fan "Ald en Fersliten" (begûn nei jannewaris 2009).

De útdaging foar har yn 2009 is it gearbringen fan it sekuere portretskilderjen by it frije tekenjen. Yn de werklikheid en yn de fantasij bliuwe minsken lykwols har ynspiraasjeboarne.

Eksposysjes fan har wienen ûnder oare yn Amsterdam en De Hoarn op Tessel.


Ofbyld:Alexandra Timmer Tút út de searje eroatyske tekeningen.JPG|* De Tút*, út de searje eroatyske tekeningen (16 x 20 sm, bister op papier)
Ofbyld:Alexandra Timmer Utsneed Greet.jpg|*Utsneed Greet*
Tine van de Ven

**Tine van de Ven** (Tilburch, 1960) is in byldzjend keunstner út Tilburch. Se studearre yn 1982 ôf oan it
Mollerynstitút yn Tilburch as dosinte tekenjen en hânarbeid. Sûnttiids wurket se as tekenleraresse en audiofisuele foarmjouwing oan it fuortset ûnderwiis.

Ynspiraasje is foar har om de útdrukking, hâlding en blik en oanwêzigens fan minsken fêst te lizzen. Harren hâlding, útdrukking, beweging en tsjinbeweging is alle kearen oars. Foarbyld foar har binne skilders út de 20e iuw as Kirchner, Schiele, Matisse, Picasso en Nolde. 

Har tekeningen binne figuratyf wêrby't line, flak en kleur de wichtichste byldeleminten binne neist foarm en ekspresje. 

Akwarel- en akrylferve helpe om los te kommen fan de werkenbere foarm. It suggestive krijt de oerhân, mar troch linefoarming krijt de kleurflek opnij in werkenbere foarm. 

## Keppeling om utens
* Galery Tine van der Ven
Keizer

In **keizer** (Latynsk: *Imperator*) is de heechste titel foar in monarch, en hat moreal sjoen in heger oansjen as in kening. De etymology fan keizer rint wêrom nei Julius Caesar, waans efternamme as *keizer* útsprutsen waard. It wie net Julius Caesar sels, mar syn neef en opfolger Augustus dy't it wurd *Caesar* brûkte as syn titel. Yn it East-Romeinske Ryk bleau de titel oant en mei 1453 bestean.

Karel de Grutte kroane him yn 800 ta keizer fan it Westen, dat wie de earste net Romeinske keizer. Yn it Hillige Roomske Ryk waard ek de keizerstitel brûkt. Napoleon waard kroand ta keizer yn 1804. Oant en mei 1918 waard de keizerstitel allinnich noch brûkt yn it Dútske Keizerryk en Eastenryk-Hongarije.

De Russyske tsaren wienen ferlykber mei in keizer. Bûten Jeropa waard yn 'e wrâldskiednis de keizertitel brûkt yn Súd-Amearika, Afrika en Aazje, mar dy binne net itselde as de Jeropeeske keizertitels. Japan is sûnt 600 foar Kristus in keizerryk, mar is it iennichste lân op ierde dy't no noch in keizer hat. 

## Sjoch ek
* Romeinske keizers
Ineke Smienk

**Ineke Smienk** (Utert, 13 juny 1956) is in byldzjend keunstner út Harmelen. 

Se is autodidaktysk skilder en glêzenier. Tusken 1993-1995 wie se dwaande mei skilderjen, nei 1999 lei se har mear ta op glês-yn-lead en brânskilderjen.

Har wurken binne tige ferskaat: fan pinnetechniken oant pastel en fan kleurryk ympresjonistysk oant geometrysk abstrakt oant fjûsde skalen en brânskildere glês.

Ineke Smienk wurket mei ferskate searjes binnen in tema. 
De Boerkasearje bestiet begelyks út in searje glês-yn-lead panielen en farieare fan glêsobjekten oant túnobjekten. 
De fûgelsearje bestiet út tekene fûgels mei in eigen karakter. 

Eksposysjes fan har wurk wienen yn galery La Lanka yn De Tynje, de glêsmanifestaasje yn Orvelte. Se wurket ek yn opdracht foar gemeentes en ynstellingen.


Ofbyld:Ineke Smienk burkakoppen detail.jpg|*Boerkakoppen*
Ofbyld:Ineke Smienk trije fûgels mei trije aaen.jpg|*Trije fûgels mei trije aaien*
Kees Spapens

**Kees Spapens** (Loon op Zand, 1933) is in byldzjend keunstner út Nunspeet. As beropssoldaat waard er legere op de Feluwe. 
Hy kaam dêr op syn fjirtichste hinne yn oanrekking mei de Frije Akademy foar byldzjende keunsten yn Nunspeet. Dêr folge er in teken- en skilderoplieding, mar keas dochs foar it byldhouwen. Dêrnei waard er frege gastdosint oan de akademy en krige letter de lieding oer de oplieding. 

De froufiguer stiet sintraal yn syn wurk, benammen krêftige en ferliedlike froulju út de mytology. Dêrneist byldet er ek tema's út as relaasje, dûns of moade. Syn wurk is meastentiids útfierd yn brûns. 

Spapens wurket in soad yn opdracht, bg. foar de gemeenten Staphorst en Nunspeet mar ek foar bedriuwen, ynstellingen en partikilieren. 

Eksposysjes fan him wienen yn galery yn Harderwyk, IJsselmuiden Hulshorst, Dimter, Sutfen en Swol. Hy is ien fan de inisjatyfnimmers fan de Keunstrûte Nunspeet.
Gelre

**Gelre** 

* Gelre (greefskip), in histoarysk greefskip (1046—1339) 
* Gelre (hartochdom), in histyoarysk hartochdom (1339—1795), dat foar in grut part de hjoeddeiske provinsje Gelderlân besloeg. 

## Sjoch ek
* Kastiel Nijenbeek
* Reinald III fan Gelre - hartoch
* Karel fan Gelre - hartoch en greve
Ivo Winnubst

**Ivo Winnubst** (Amsterdam, 1950) is in byldzjend keunstner út Elim. Nei de oplieding oan de Rietveld Akademy tusken 1972-1976 studearre hy ôf yn de rjochtingen Yllustraasjes en 3D-foarmjouwing. Hy krige les fan Piet Klaasse dy't him de krêft fan de linefiering learde. By Herman Gordijn learde er om by portretten de útstrieling fêst te lizzen.
Dêrnei rekke er yn de reklamewrâld.

Mei in konteepotlead tekenet er in opset en wurket allinnich it wichtichste diel fan it skilderij út yn tinne lagen oaljeferve fertinne mei lynoalje. 

Underwerpen yn syn wurk binne de minsk yn al syn hoedanichheden en ek de grafyske foarmjouwing heart ta syn wurk. Hy makket bytiden ek sabeare posearre wurken op basis fan tafallige moetingen. In grutske skoarstienfeier of in famke by it stopljocht of in âlde man op it binnenplak fan in soarchynstelling. Sok wurk neamt er sels 'Human Figures Frozen'. De makke foto's wurket er dan út yn syn atelier. Meast skildert er dan yn akryl en oaljeferve op linnen. Dêrneist is it portret yn opdracht in diel fan syn oeuvre. Hjirby siket er ek om ‘it unike momint’, it oare portret. 

It wurk fan Ivo Winnubst is sa goed as permanint te sjen by it atelier en Galery Afterdaan fan syn frou Lydia yn Elim. Net allinnich De Human Figires Frozen wurken mar ek in grut tal tekeningen, sketsen en ferskate objekten fan syn hân. Neist de ekspo’s fan syn keunst organisearret Afterdaan by tiden eksposysjes mei keunstners as Jan G. Marque, Marianne den Otter, Arie Goedhart, Ton Lindhout en Marijke Sikking.
Willem Valk

**Willem Johannes Valk** (Zoeterwoude, 22 oktober 1898 - Bennebroek, 6 novimber 1977) wie in Nederlânsk byldhouwer.

Hy krige syn oplieding oan de Keninklike Akademy foar Byldzjende keunsten yn De Haach. Fan 1921 oant 1963 wie er dosint oan Akademy Minerva yn Grins. Hy wie learmaster fan ûnder oare Wladimir de Vries, Klaas van Dijk, Thees Meesters en Rinus Meijer.
Skulptueren fan him binne meast fan brûns en stien. Yn 1955 is de Kultuerpriis fan de provinsje Grinslân takend oan Valk.

## Wurken yn Fryslân
**[[Drachten]]**
* sûnder titel (1961)

**[[Drylts]]**
* Mr. S.M. van Haersma Buma (1947)

**[[Harns (stêd)|Harns]]**
* *Joaris en de draak* (oarlochsmonumint) (1950)

**[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]**
* *Bijekoer* (1965)

**[[Snits]]**
* oarlochsmonumint (1950)

**[[Tsjalhuzum]]**
* *[[De Hoanne]]* (1951)

Ofbyld:Bijenkorf Willem Valk Westerplantage Leeuwarden.JPG|*Bijekoer* (1965) yn Ljouwert
Ofbyld:Hoogezand - Heideschaap (1958) van Willem Valk.jpg|Hoogezand: Drintsk heideskiep (1958)
File:Harlingen - Sint-Joris en de draak (1950) van Willem Valk.jpg|Joris en de draak, Harns
Delfzijl - De Zee (1939) van Willem Valk - 2.jpg|Frouljusfiguer (Delfsyl)


## Keppeling om utens
* Keunstwurk.nl (Fryslân)
* Kunstopstraat.nl (Grins)
Súdlaren

**Súdlaren** (Nederlânsk: *Zuidlaren*, Drintsk: *Zuudlaoren*, Grinslannersk: *Zuudloaren*) is in doarp yn de Nederlânske provinsje Drinte, yn de gemeente Tynaarlo, mei 10.090 ynwenners (1 jannewaris 2023).

## Lizzing
It doarp leit op de Hûnsrich, 16 kilometer súdeasten fan de stêd Grins en 14 kilometer noardeastlik fan Assen. Súdlaren hat sân brinken en dêrom wurdt Súdlaren faak sjoen as in grien doarp. By guon fan dizze brinken rint ek it Piterpaad.

## Tsjerke
* Doarpstsjerke

## Keppeling om utens
*gemeente Tynaarlo


De Wachter Zuidlaren.jpg|Mole *de Wachter* (2008)
BerendBotje RA.JPG|*Berend Botje* (2005)(keunstner Willy Pot, 1966)
ZuidlarenSynagoge.JPG|Synagoge fan Súdlaren (2010)
Stationsweg 2-4.jpg|Earder postkantoar fan Súdlaren (2024)
6450.Haven.Zuidlaardermeer.Meerzicht.Haven.Noordlaren.DeGroeve.jpg|Súdlaardermar benoarden Súdlaren (2020)
Zuidlaardermarktmonument.jpg|*Keunstwurk Súdlaardermerk* (2008)(keunstner Frans Ram, 2000)
Roelie Woudwijk

**Roelie Woudwijk** (Drachten, 1979) is in byldzjend keunstner út De Pein. 

Se folge in oplieding moade en klaaiïng en in ynkoarte oplieding boukunde ear't se byldhouwer waard. Roelie Woudwijk is as byldhouwer autodidakt. Njonken byldhouwen is se ek dwaande mei gravearjen yn glês, benammen portretten binne har spesjaliteit.

Se is in dochter fan Anne Woudwijk. 

## Wurk
**[[Aldeberkeap]]**
* *It libben fan de slak* (2001)

**[[Dedemsvaart|Dedemsfeart]]**
* *Boargat* (2008)
 
**[[Drachten]]**
* monumint sinleas geweld (2004)
* Sûnder titel (2005), muorreliëf oan buerthûs "De Skûle", De Hoge Bomen
* Sigeunermonumint (2007), Stasjonswei. Sûnt april 2025, Kiryat Onoplein

## Fotogalery

Ofbyld:Drachten Roelie Woudwijk Monument tegen zinloos geweld.JPG|*Monumint tsjin sinleas geweld*, Drachten
Ofbyld:Drachten Roelie Woudwijk Relief.JPG|*Zonder titel*, muorrereliëf yn Drachten
Ofbyld:Zigeunermonument Drachten 01.JPG| *Sigeunermonumint* yn Drachten
Ofbyld:Monument voor Sake Sietzes Reindersma.jpg|*Monumint foar Sake Sietzes Reindersma*. Yn 'e mande mei har heit Anne Woudwijk. Drachten
Auke Hettema

**Auke Hettema** (Ljouwert, 7 desimber 1927 - Amsterdam, 19 maaie 2004) wie in Frysk byldhouwer. 

## Libben en wurk
Hettema studearre fan 1947 ôf, tagelyk mei syn twillingbroer Renze Hettema, byldhoukeunst by ûnder oaren heechlearaar Piet Esser oan de Ryksakademy fan byldzjende keunsten yn Amsterdam, de stêd dêr't er syn hiele libben wenje bleau.

Hettema behearde ta de generaasje Nederlânske byldhouwers dy't nei de Twadde Wrâldkriich harren karriêre út ein setten mei it meitsjen fan oarlochs- en fersetsmonuminten. In foarbyld dêrfan is it fersetsmonumint yn de Prinsetún y Ljouwert.

Yn 1951 waard de *[[Prix de Rome]]* oan Hettema takend.

## Wurken in Fryslân
**[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]**
* *Wol forbûke net forslein*, oarlochsmonumint (1955), Prinsetún
* *Iisfretter* of *Alvestêderider* (1966), Heliconwei
* *It Fryske Hynder* (1981), Nijstêd

## Fotogalery

Ofbyld:PietPaaltjens.jpg|*Piet Paaltjens* (1959), Leien
Ofbyld:Strijdende Geest Auke Hettema Wilhelminapark Utrecht.JPG|*Strijdende Geest* (1966), Utert
Ofbyld:Rotterdam kunstwerk hugo de groot.jpg|*Hugo de Groot* (1970), Rotterdam
Ofbyld:Hoogeveen kunstwerk veenarbeidersmonument.jpg|*De Veenarbeider* (1973), Hoogeveen
Ofbyld:Kruisbeeld.JPG|*Kruisteken* (1965), Amsterdam
Ofbyld:Ganzenvrouwtje Zuiderpark den bosch.jpg|*Vrouw met ganzen* (1959), De Bosk


## Keppeling om utens
* Ryksburo foar Keunsthistoaryske Dokumintaasje
Marco Goldenbeld

**Marco Goldenbeld** (Utert, 2 desimber 1957) is in byldzjend keunstner út Sint-Jabik.

Goldenbeld is in soan fan byldhouster Annet Haring. Hy krige syn oplieding yn Amsterdam oan de Gerrit Rietveld Akademy.

## Wurken
**[[Bûtenpost]]**
* *Hinne en werom* (2001)
**[[Eelde]]**
* sûnder titel (2006)
**[[Flylân]]**
* sûnder titel (1994)
**[[Harns (stêd)|Harns]]**
* sûnder titel
**[[Mildaam]]**
* *Scheepje* (1987)
**[[Nijeberkeap]]**
* *It harjen fan de seine* (1996), ûntwerp Annet Haring.
**[[Sint-Jabik]]**
* *Monumint foar de drenkelingen* (2003)

Ofbyld:Zonder titel Marco Goldenbeld Harlingen.jpg|*Sûnder titel*, Harns
Ofbyld:Sculpture Marco Goldenbeld Beetsterzwaag.jpg|*Sûnder titel* by it gemeentehûs op De Sweach

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
* Ryksburo foar Keunsthistoaryske Dokumintaasje
Akademy Minerva

**Akademy Minerva** is in akademy fan byldzjende keunsten, foarmjouwing en popkultuer yn Grins. It is in ûnderdiel fan de Hânzehegeskoalle Grins. Dêr falle de ôfdielingen Byldzjende Keunst en Foarmjouwing (BKV) en FMI Masters (Frank Mohr Instituut International Masters) yn Grins en de Akademy foar Popkultuer te Ljouwert ûnder.

De Akademy waard yn 1798 oprjochte as skoalle foar Teken-, Bou- en Skipfeartkunde.

Inkele leden fan de Grinzer keunstrûnte De Ploech hawwe oan Minerva studearre.

## Dosinten
* Guus Hellegers
* Willem Valk

## Bekende âld-learlingen en dosinten (in kar)

## Keppeling om utens
* Webstee Akademy Minerva
Wladimir de Vries

**Hendrik Wladimir Albrecht Ernst (Wladimir) de Vries** (Grins, 3 novimber 1917 - Súdlaren, 30 july 2001) wie in Nederlânsk byldhouwer. Syn byldhouwurken binne benammen te finen yn Grinslân, Fryslân en Drinte.

## Libben en wurk
De Vries waard berne yn in skippershúshâlding en fear as jonkje mei op it skip fan syn âlden. As sânde soan waard er neffens de tradysje fan de famylje ferneamd nei in lid fan it Keninklik Hûs, prins Hendrik. Yn 1927 fergie it skip fan syn âlden foar de kust fan Sweden. De Vries gie dêrnei nei de legere skoalle en letter nei de ULO yn Grins. Hoewol't er nei de keunstakademy woe, moast er fan syn âlden earst de kweekskoalle dwaan. Op dy skoalle begûn De Vries syn twadde foarnamme te brûken, om him te ûnderskieden fan Grinzer keunstner Hendrik de Vries.

Yn 1939, it lêste jier fan syn oplieding, stapte De Vries dochs noch oer nei Akademy Minerva, dêr't er les krige fan ûnder oaren Willem Valk, A.W. Kort en C.P. de Wit. Hy woe ynearsten skilder wurde, mar waard troch Valk stimulearre om syn talint as byldhouwer te ûntjaan. Hy assistearre Valk ûnder mear by it meitsjen fan dy syn Monumint foar it fallen spoarpersoniel in Utert. Op oanrekommandaasje fan Valk assistearre er Corinne Franzén-Heslenfeld by har fersetsmonumint foar Utert (1949) en it Oarlochsmonumint foar Noordwijk (1952). As selsstannich byldhouwer hied er in atelier yn Haren yn Grinslân. Neist byldhouwer wie De Vries fan 1958 oant 1963 dosint nifelûnderwiis (MO) oan de *School voor Handenarbeid* yn Grins.

## Wurk yn Fryslân
**[[Drachten]]**
* Goatysk finster (1975)

**[[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]]**
* Famke (1957)
* Raam (1958)
* Famke op stien (1966)
* Skeakels (1967)

**[[Stiens]]**
* brûnzen doarren gemeentehûs (1965)

## Galery

Ofbyld:Uithuizen - Reebokje (1960) van Wladimir de Vries - 2.jpg|Reebokje (Uithuizen, 1962)
Ofbyld:Wedderveer - Oorlogsmonument (1950) van Wladimir de Vries 02.jpg| Oarlochs- en fersetsbetinkteken (Wedderveer, 1950)
Ofbyld:Oosterwolde - Schakels (1967) van Wladimir de Vries - 1.jpg|*Skeakels* (Easterwâlde, 1967)
Ofbyld:Uithuizen - Arp Schnitgermonument (1976) van Wladimir de Vries - 2.jpg|*Arp Schnitgermonumint* (Uithuizen, 1976) 
Ofbyld:080413 Wladimir de Vries-Wisent (Groningen NL).jpg| *Wisent* (Grins, 1975)
Ofbyld:Oosterwolde - Ram (1958) van Wladimir de Vries - 2.jpg| *Raam* (Easterwâlde, 1958)
Ofbyld:Wildervank - Verzetsmonument (1949) van Wladimir de Vries - 1.jpg|Fersetsmonumint (Wildervank, 1948)
Ofbyld:Groningen - Veulen (1951) van Wladimir de Vries - 1.jpg|*Fâle* (Grins, 1953)
Klaas van Dijk

**Klaas Hendrik van Dijk** (Grins 29 septimber 1913 - Grins, 26 juny 1990) wie in Nederlânsk byldhouwer en keunstskilder.

Van Dijk krige syn oplieding oan de Akademy Minerva in Grins, dêr't hy les krige fan ûnder oaren A.W. Kort, C.P. de Wit en Willem Valk. Hy makke stúdzjereizen nei België en Frankryk en folge in opliedding modeltekenjen oan de Académie de la Grande Chaumière yn Parys.

Van Dijk tekene en skildere ek en makke ek wol lito's. Hy wie lid fan de Grinzer keunstrûnte De Ploech. Syn skulptueren binne meast fan koper, mar ek wol fan aluminium.

## Wurken
;Yn Fryslân
**[[Elslo]]**
* *Laamke* (1964)
**[[Haulerwyk]]**
* *De Bear* (1962)

;Yn Grinslân

Ofbyld:Klaas van Dijk - Kunst, Arbeid, Het gezin, De dans.jpg|Keunst, dûns, hûshâlding, arbeid, Grins
Ofbyld:Reliëf Willem Lodewijckschool Bourtange.jpg|Muorreliëf, Bourtange
Ofbyld:Groningen - Haan (1979) van Klaas van Dijk - 3.jpg|Hoanne (1979), Grins
Ofbyld:Klaas van Dijk - Wiersmastraat Groningen.jpg|Sûnder titel (1951), Grins
List fan bylden yn Snits

Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske **list fan bylden yn Snits**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjoaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente Achtkarspelen, wêrby't *byld* brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken.
Fûstbile

In **fûstbile** wie in wichtich stik ark út it paleolitikum, de âlde stientiid. Foar de prehistoaryske minsk wie de fûstbile ûnmisber. De bile waard destiids op deselde wize brûkt as tsjintwurdich in 'bûsmes'. Se koenen der tûken mei ôfsnije, lytse beammen omhakje, bisten slachtsje en fille, en hûden waarden der mei skjinskrabe. Trochdat it ark maklik wer oanskerpe wurde koe, gong de fûstbile lange tiid mei. 

Fûstbilen waarden fral út fjoerstien hakke en hienen in ôfplatte foarm mei meastentiids in skerpe râne rûnom dy't altyd oan twa siden bewurke wie. De top is spits, de oare útein rûn. 

Yn 1939 fûn de Fryske oannimmer en amateur-archeolooch Hein van der Vliet út Lippenhuzen in fûstbile by it hjoeddeiske Wynjewâld. Dy fynst wie fan grut histoarysk belang, omdat dêrmei foar it earst oantoand wurde koe dat it noarden fan Nederlân en Fryslân yn it bysûnder al foar de lêste iistiid bewenne wie. It soe noch jierren duorje foardat de fynst fan dizze fûstbile troch de wittenskip folslein erkend waard. 

## Keppeling om utens
* Argeofoarum
Ark

In stik **ark** is in helpmiddel dêr't in minsk (of bist) bewurkings mei útfiere kin dy't er mei syn lichem sels net dwaan kin of dy't te dreech binne. 

Oare termen dy't brûkt wurde foar beskate soarten ark binne *reau* en *ynstrumint* (oer it generaal in mear avansearre of tige spesjalistysk stik ark). Foar grutter en swierder ark wurdt meastentiids de term *[[wurktúch]]* brûkt.
341

## Foarfallen
* Keizer Konstans besiket Franken te pasifisearjen.
* Konstans en Konstantius II ferbiede opnij it bringen fan heidenske offers.
* Wulfila wurdt biskop fan it part fan de Fisigoaten dat him bekeard hie ta it kristendom

## Berne

## Ferstoarn
342

## Foarfallen
* Keizer Konstans slút syn fjildtocht tsjin de Franken mei súkses ôf.
## Berne
* Sint Hiëronymus
## Ferstoarn
* 6 desimber – Sint Nikolaas (of 352)
343

## Foarfallen
* Keizer Konstans I komt op besite yn Brittanje.
* Keizer Konstantius II falt it keninkryk Adiabene (Armeenje) yn, de fazalsteat is beset troch de Perzen.

## Berne

## Ferstoarn
344

## Foarfallen
* Kristenen dy't de nije belestings net betelje kinne of wolle wurde as opstannelingen ferfolge en terjochtsteld.
## Berne

## Ferstoarn
* 13 april - Simeon, biskop fan Perzje, ûnthalze.
345

## Foarfallen
*De pro-Ariaanske polityk fan Konstantius II liedet ta rebûlje en grutte ûnrêst.
* Konstans I driget de tastân tsjin syn broer brûke te wollen en Konstantius moat ynbine. Hy lit ynearsten de godstsjinstpolityk rêste.
## Berne

## Ferstoarn
David van Kampen

**David van Kampen** (Ljouwert, 17 febrewaris 1933) is in byldzjend keunstner.

Van Kampen krige syn oplieding oan de Gerrit Rietveld Akademy yn Amsterdam. Hy is byldhouwer en keunstskilder. Hy wennet en wurket yn syn berteplak Ljouwert.

## Wurken
**[[Burgum]]**
* *Organyske foarm út de prehistoarje (pleistoseen)*
**[[Damwâld]]**
* *Gemeentlik monumint* (1985), Haadwei
**[[Gerkeskleaster]]**
* *De Twilling* (1982), Wigerathorp
**[[De Gordyk]]**
* *Monumint foar de turfarbeiders* (1981), Langewâl
**[[De Harkema]]**
* *De Mollefanger* (1999), Nijkamp
**[[Huzum]]**
* *Túnker* (1982)
**[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]**
* *Feekeaplju* (1978), Snitserkade
**[[Wolvegea]]**
* *Mins en dier* (1968), Van der Sandeplein
**[[Wâlterswâld]]**
* *Monumint foar de sûkereitylt* (2004), Koaileane

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
* Ryksburo foar Keunsthistoaryske Dokumintaasje
Bagauden

**Bagauden** wie de beneaming foar kloften opstannige boeren yn it Romeinske Ryk, dy't ûnder de "Krisis fan de 3e iuw", benammen yn Galje it plattelân ûnfeilich makken. De namme betsjutte nei alle gedachten "fjochters". 

It begjin fan de Bagauden moat socht wurde yn boeren en stêdsminsken dy't as gefolch fan oanhâldende plondertochten troch Germaanske stammen alles kwyt rekke wienen. Sy foarmen sels wapene kloften om har te beskermjen mar foarseagen har fan libbensûnderhâld likegoed troch te roven en plonderjen.

Nei't in ein kommen wie oan de Germaanske ynfallen waard it leger ynset tsjin de Bagauden. Tusken 284 en 286 waarden sy ferneatige troch de Caesars Maksimianus en Karausius, yn opdracht fan keizer Diokletianus. De lieders fan de Bagauden wienen Amandus en Aelianus.

De beneaming "Bagauden" kearde werom oan de begjin fan de 5e iuw, doe't Bagauden parten fan Galje en de Ebrofallei yn Spanje ûnder kontrôle hienen. Generaal Aetius brocht it leger tsjin har yn. Mei de ynienstoarting fan it West-Romeinske Ryk en opkomst fan de Germaanske keninkriken ferdwûn de beneaming Bagauden út de skiednis.
Jentsje Popma

**Jentsje Popma** (Swol, 30 septimber 1921 - Ljouwert, 28 septimber 2022) wie in Frysk byldzjend keunstner.

Popma krige syn opliedingen oan de Keunstakademy yn Rotterdam en de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten yn Amsterdam. Hy wie dosint oan Akademy Minerva yn Grins. Hy wie learmaster fan ûnder oare Gosse Dam en Douwe Elias. Hy wie byldhouwer en keunstskilder en skildere benammen it lânskip. Hy makke yn opdracht û.o. glês-yn-lead, glês yn beton, glês-applique, sânstriele ramen, reliëfs, koperplastiken en graffity. Ek makket er portretten en bylden yn brûns. Healwei de jierren tachtich realisearre er him hoe't natoer en lânskip stadichoan nei de barbysjes gongen. Doe't er 65 west hie, naam er himsels foar de grutte opdrachten de opdrachten te litten en him tenei inkeld noch oan it lânskip te wijen. Hy rôp syn kollega's, feriene yn de 'frije'skilderferiening Frija, op om dêr ek mear omtinken oan te jaan, en wol op in earlike manier, sûnder falske romantyk. Suvere ûnoantaaste lânskipsbylden sa't Jac. P. Thijsse se kennen hat, bestiene ommers net mear, de keunstner wie langer oanwiisd op it kultuerlânskip.

Hy wenne yn Ljouwert en hie syn atelier oan de Potmargewâl. De muorreskildering 'de hynsteblom' fan it eardere Mariënburg siert dêr in muorre.Yn 2007 is de Aed Levwerd Pommeranten Priis oan him takend. 

By gelegenheid fan syn 100e jierdei yn 2021 wie der in grutte oersjochtentoanstelling yn de Grutte Tsjerke fan Ljouwert, organisearre troch de  Stifting Nijkleaster der't Popma syn kolleksje oan neilitten hat. Teffens ferskynde by dy gelegenheid it boek *Kunstenaar met een missie* skreaun troch Jan Henk Hamoen en krige Popma de Fryske Anjer 2021 foar syn bydragen oan de byldzjende keunst yn Fryslân.

Jentsje Popma ferstoar yn Ljouwert op 28 septimber 2022 yn 'e âldens fan 100 jier.

## Wurk
**[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]**
* Anne Vondeling (1981), hoeke Lytse Tsjerkestrjitte/Nijstêd
* Piet Paaltjens (1986), Westerplantaazje

**[[Skerpenseel (Fryslân)|Skerpenseel]]**
* Monumint Pieter Stuyvesant (1955), Pieter Stuyvesantwei

**[[Wolvegea]]**
* Pieter Stuyvesant (1955), Tjerk Hiddesstrjitte


Kernkamp, W.Y.A. - SFA008007138.jpg|Stuyvesant yn Wolvega (1955)
Stuyvesant 04c.JPG|Stuyvesant yn Skerpenseel (1955)
Vlucht van Kennis.jpg|Vlucht van Kennis (1959)
Koeien (Damwoude).jpg|Kij
Anne Vondeling Leeuwarden.JPG|Anne Vondeling (1981)
Leeuwarden Piet Paaltjens.jpg|Piet Paaltjens yn Ljouwert (1986)


## Keppeling om utens
* Ryksburo foar Keunsthistoaryske Dokumintaasje
Lungersim

**Lungersim** foarme yn de 15e iuw mei Akkrum in gebiet dêr't it Lytse Rjocht jilde. It lei yn de Wilkere fan Utingeradiel (1450). Nei alle gedachten lei it east fan Akkrum as diel fan Nes.
Wynyma Wilker

De **Wynyma Wilkeren** binne wilkeren dy't nei alle gedachten út de 13e iuw fan it distrikt Wininge ( wierskynlik in oare namme foar Eastergoa) komme. Der wurde regels beskreaun oer de proseduere foar it achtiende-riucht. Bûten de ús oerlevere Wynyma Wilkeren moatte der ek oare, no ferlern giene Wynyma Wilkeren bestien hawwe.
Achtiende-riucht

It **achtiende-riucht** wie in ferbining fan twa 'njoggenen' yn it Eastergoa fan de 13e iuw oant ein 15e iuw.

It gebiet besloech Ferwerderadiel, Dongeradiel en Dantumadiel oan de iene kant en Ljouwerteradiel, Tytsjerksteradiel en Idaarderadiel mei Raarderhim oan de oare kant.
De 18 funksjonarissen ( 6 grytmannen en 12 'hearen' of bysitters ) foarmen in kolleezje foar bestjoers- en rjochtsoangelegenheden.
Njoggene

In **njoggene** of **njoggende-riucht** wie in organisaasje op grûnslach fan trije gritenijen yn Eastergoa, dy't mei noch in njoggene de Achtiende-riucht foarme. Yn de oarkonden wurdt de njoggene sûnt 1418 neamd.
Hamburchkultuer

De **Hamburchkultuer** (13.000-10.000 f.Kr.) wie in prehistoaryske jager-samler kultuer, dy't neamd is nei de fynplakken yn de omjouwing fan Hamburch. Alfred Rust stjitte dêr yn jierren 20-30 fan de tweintichste iuw op ferskate plakken op de oanwêzigens fan dizze kultuer. It begryp "Hamburchkultuer" is betocht troch de yn 1933 yn Kiel wurkjende pre-histoarikus Gustav Schwantes.

De Hamburchkultuer kaam û.o. foar yn Nederlân en it noarden fan Dútslân en Poalen. De kultuer wie ûnderdiel fan in kloft let Paleolityske kultueren op de ein fan de iistiid. De jagers fan dizze kultuer brûkten noch de spear en spearwerper, wylst jagers fan de lettere Ahrensburchkultuer al pylk en bôge kenden, dy't neffens ynsichten fan distiid sa'n 11.000 jier lyn ûnwikkele waarden. 

De natuer en it miljeu wienen noch oanpast oan de iistiid. De temperatueren soenen pas rize doe't de gletsjers begûnen te teien. Toendra's mei no in dan wat beammen kamen it meast foar, en dêr libben grutte kloften rindieren. De minsken wienen spesjalisearre yn jacht op dizze dieren. Utsein rindieren waard der ek jage op lyts wyld, fûgels en der waard fiske.

Karakterisearjend foar dizze kultuer wienen de kerfspitsen.

## Fynplakken
Fynplakken fan jachtplakken mei in soad rindiereresten en ark binne yn Ahrensburger Tunneltal noardlik fan Hamburch, Hasewich (Kreis Stormarn) en Poggenwich.
Wilker

In **wilker** (ek **willeker** of **wilkere**) is in Aldfrysk wurd foar 'eat dat goedfûn en besletten is'. 

De feroarderingen fan min ofte mear autonome mienskippen (gildes, dielen, gritenijen ) hjitte wilkeren. Ut de Midsiuwen binne yn Fryslân bekend:
***Wilker fan de [[Upstalbeam]]**: sjoch Upstalbeamstatút.
*Wilker fan de Fiif Dielen: Oerienkomsten foar it distrikt De Fiif Dielen út de 13e en 14e iuw. Dy binne oerlevere yn de Aldfryske hânskriften Druk, Jus Muncipale en Kodeks Unia.
***Wilker fan Utingeradiel**: Waard yn 1450 opsteld troch rjochters en folk fan Utingeradiel, op in gearkomst yn Nes. De geastliken hienen neffens dizze wilker frijwat macht yn wrâldske oangelegenheden.
***Wilker fan Wildinge**: Yn 1379 foar it súdlike diel fan it distrikt Wildinge en opsteld troch de dêrûnder fallende doarpen. Nau besibbe oan in yn Kodeks Furmearius oerlevere wilker foar it súdeastlik oanslutende gebiet.
***Wilker fan Wymbritseradiel**: yn 1404 troch de geastliken fan Wymbrits opsteld. Se geane oer it wrâldske rjocht en fertoane, oars as de measte wilkers fan dy tiid, dúdlik in romano-kanonistyske ynslach. Oerlevere yn it Aldfryske hânskrift Jus Muncipale. 

## Sjoch ek
* Wynyma Wilker
347

## Foarfallen
### Itaalje
* Keizer Constans I ferbant Donatus Magnus en oare Donatistyske tsjerkelieders nei Galje. Dat fanwege harren strange ekskommunikaasjebelied.

## Berne
* Eunapius, Gryksk Sofist en histoarikus
* Hiëronymus fan Stridon, tsjerkfaar en oersetter fan de Bibel (wierskynlike datum)
* 5 maaie - Paula fan Rome, Romeinsk geastlike (stoarn 404)

## Ferstoarn
348

## Foarfallen
### Itaalje
* Keizer Konstans I regearet yn Rome as in tiran en is mâl op macht. Hy biedet op oanbod hege amtnersposten oan en syn belied mei de Senaat liket ek nearne nei.

### Perzje
* Kening Sjapûr II belegeret fergees de festingstêd Singara (Mesopotaamje). Hy moat him tebeklûke  (kin ek yn 344 west hawwe).  
* Sjapûr II lit de hillige Abraham fan Arbela tramtearje en ûnthalzgje, omdat hy wegeret de sinne te oanbidden.
* Der wurde froulju talitten yn it Perzysk leger. Sy foarmje in hierleger dat it Perzyske Ryk ferdigenje moat.

## Berne
* Aurelius Klemens Prudentius, Romeinsk kristlik dichter († 413)

## Ferstoarn
* Abraham fan Arbela, Perzysk biskop en martler (wierskynlike datum)
* Pachomius, stifter fan in kleasteroarder yn Egypte (yn *Alexandria et Aegyptus*, wierskynlike datum)
349

## Foarfallen
* De Sint Pitertsjerke is ôfboud
* De Franken kringe it hjoeddeiske Kempen (Toksandrje) yn. Klodio, oanfierder fan de Salyske Franken, festiget him yn Türingen (Dútslân).

## Berne

## Ferstoarn
351

## Foarfallen
* 15 maart - Konstantius II ferheft Konstantius Gallus ta Caesar, (ûnderkeizer). Hy wurdt ferantwurdlik foar it eastlike diel fan it ryk.
* 28 septimber - Slach fan Mursa Major. Konstantius ferslaat de pretendint Magnentius
* Winter - Magnentius beneamt syn broer Magnus Desentius as Caesar. Hy kriget de taak om Galje en de Ryngrins te beskermjen tsjin de Germanen.

## Berne

## Ferstoarn
Life of Agony

**Life of Agony** is in hardrockgroep út Brooklyn, New York. De groep waard stifle yn 1989, gie útinoar yn 1999, kaam wer byinoar yn 2002, gie op 'e nij útinoar yn 2012 en kaam jitris byinoar yn 2014. Harren muzyk wie ynearsten in mjuks fan hurdekearn punk en metal. Nei besettingswikselings gie de groep nei tsien jier útelkoar. Nei't de groep yn 2003 foar twa konserten nochris mei de oarspronklike besetting spile, waard besletten wer mei-inoar op te treden en wer in plaat te meitsjen. De styl dy't de groep tsjintwurdich hat is mear Rockmuzyk.

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums

### Komplilaasje-albums

## Keppeling om utens
* Offisjeel webstee
Strapping Young Lad

**Strapping Young Lad** wie de presintaasjefoarm fan de muzyk fan Devin Townsend, in ekstreme metal-spiler út Vancouver. Hy hie yn 1995 op syn earste plaat hast alle ynstruminten sels spile, mar socht der letter muzikanten by om optredens dwaan te kinnen, dêr't er in typyske fjouwermansgroep mei foarme.

De muzyk dy't de groep spyle wie in komplekse en tsjustere soart metal, útfloeisels fan Townends karakter. Karakteristyk wie ek de útsûnderlike tonielpresintaasje fan Townsend. Yn de rin fan tsien jier waard de groep in súkses, mar yn 2007 joech Devin Townsend de muzikanten dien, om't er net mear optrede woe en werom woe nei solo-opnammen.

### Studio-albums

### Live-albums

### Kompilaasje-albums
353

## Foarfallen
### Jeropa
* Slach by Mons Seleukus: Keizer Konstantius II ferslaat de usurpator Magnentius. Hy flechtet nei  Lugdunum (no Lyon) en wurdt dêr fêstset. Konstantius easket syn útlevering, mar Magnentius docht himsels te koart. 
* Twadde konsily fan Arles: Konstantius II ropt yn Arles in konsylje fan Westelike biskoppen byinoar en feroardielet Atanasius fan Aleksandrje foar ketterij. 
* Hilarius wurdt beneamd ta biskop fan Poitiers. Hy yntrodusearret de easterske teology yn it Westen en is tsjin it arianisme. 
* Paulinus fan Trier, in fûl neifolger fan Atanasius, wurdt ferballe nei Frygje.

## Berne

## Ferstoarn
* 10 augustus  - Magnentius, tsjinkeizer (selsmoard) 
* 18 augustus - Magnus Desentius, Caesar ûnder Magnentius (selsmoard).
354

## Foarfallen
* Konstantius Gallus wurdt ôfsetten en terjochtsteld. Hy wurdt opfolge troch Julianus Apostata.
* Krysttiid wurdt fersetten fan 6 jannewaris nei 25 desimber.

## Berne

## Ferstoarn
* Konstantinus Gallus
356

## Foarfallen
* Yn de Slach by Reims helje de Allemannen in oerwinning op generaal Julianus.
* De ferearing fan goadebylden wurdt ferbean yn it Romeinske Ryk
* Konstans II furdiget in dekreet út wêrby't alle heidenske timpels yn it Ryk sluten wurde.
* Atanasius, Gryksk-ortodoks patriarch fan Aleksandrje, siket beskûl yn de Natroen woastyn yn Boppe-Egypte. Hy jout him del yn in kleaster en skriuwt it *Libben fan Antonius*.

## Berne

## Ferstoarn
* Antonius fan Egypte (105), kristlik hillige en hearremyt 
* fetranio, keizer fan it Romeinske Ryk (wierskynlike datum)