open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pierre de Fermat

**Pierre de Fermat** (Beaumont-de-Lomagne, tusken 31 oktober en 6 desimber 1607 -  Castres, 12 jannewaris 1665) wie in Frânske jurist oan it hof fan Toulouse en dêrneist in wiskundige, oan wa't in oantal iere ûntwikkelingen taskreaun wurde dy't laat hawwe ta de moderne differinskaalrekkening. 

Yn it bysûnder wurdt hy erkend foar syn ûntdekking fan in orizjinele metoade foar it finen fan de grutste en lytste ordinaten fan kromde linen, in metoade dy't analooch is oan dy fan de doe noch ûnbekende differinsjaalrekkening. 

Ek syn ûndersikingen yn de getalteory sprekke ta de ferbylding. Hy waard benammen bekend troch de nei him ferneamde *lêste [[stelling fan Fermat]]*, dy't lykwols net de lêste wie dy't hy oait ponearre, mar wol de lêste fan syn stellingen dy't pas yn 1995 bewezen waard. Dêrneist hat hy opmerklike bydragen levere oan de analytyske mjitkunde, de kânsrekkening en de optika. Mei syn jefte foar it sjen fan relaasjes tusken getallen en syn fermogen om bewizen foar in soad fan syn stellingen te finen lei Fermat de basis foar de moderne getalteory.
Joseph Fourier

**Jean-Baptiste Joseph Fourier** (Auxerre, 21 maart 1768 – Parys, 16 maaie 1830) wie in Frânsk wis- en natuerkundige. Hy is benammen bekend wurden troch de Fourieranalyze en de Fouriertransformaasje, dy't nei him neamd binne. Ek nei him neamd binne it getal fan Fourier en de Wet fan Fourier.

Yn 1817 waard Joseph Fourier lid fan de Paryske Académie des Sciences - hy wie it jier dêrfoar ek al ris ta lid keazen, mar de kening hie dêr die syn feto oer útsprutsen. Fan doe ôf wie syn wittenskiplike karriêre ferzekere. Yn 1822 waard hy fêste sekretaris fan de Académie des Sciences en dêrmei de meast ynfloedrike wittenskipper fan Frankryk. Fjouwer jier letter waard hy ek noch lid fan de Académie Française. Hy is ien fan de 72 Frânsen waans nammen op de Eiffeltoer gravearre steane.

## Wurken
Yn 1822 publisearre Fourier syn waarmteteory, *Théorie analytique de la chaleur*, wêryn hy him basearre op Newtons wet fan it ôfuoljen, dy't stelt dat de waarmtestroomtichtheid troch gelieding proporsjoneel is mei de temperatuargradiïnt. Fourier ûntwikkele yn dit wurk ek in wichtich wiskundich idee: nammentlik dat alle funksjes fan in fariabele, oft se no kontinu of diskontinu binne, skreaun wurde kine as in som fan in rige fan sinussen fan dizze fariabele mei in grûnfrekwinsje en mei meartallen fan dy grûnfrekwinsje. Dat kloppet net hielendal; letter binne beperkjende betingsten troch de Dútske wiskundige Dirichlet formulearre, mar de nei him neamde Fourieranalyse is no standertark yn de sinjaalanalyze, wêryn it 'tiiddomein' en it 'frekwinsjedomein' as twa kanten fan deselde medalje beskôge wurde.
Ljouwerter Lyseum

It **Ljouwerter Lyseum**, foarhinne ek wol **Piter Jelles Aldlân** of **Aldlân** neamd, is in iepenbiere middelbere skoalle yn Ljouwerter wyk Aldlân. De skoalle is oansletten by skoallemienskip OSG Piter Jelles en hat sawat 1200 learlingen.

## Underwiisfoarmen
Op de skoalle kinne de folgjende ûnderwiisfoarmen folge wurde:
* ISK / Ynternasjonale Skeakel Klasse
* HAVO klasse 1 o/m 5
* Ateneum klasse 1 o/m 6

De VMBO ôfdieling is sûnt it skoaljier 2010-2011 fuorthelle fan dizze lokaasje, dêfoar is de ISK yn it plak kommen. De ISK hat in eigen fleugel yn de skoalle, hat in eigen lessentabel en dosinteteam. It lesprogram bestiet fral út it Nederlânsk, mar ek fakken as maatskippijlear, gymnastyk en in byldzjend fak steane op it program.

## Dielskoallen
De skoalle is opdield yn parten dêr't lieding oan jûn wurdt, alle dielskoallen hawwe harren eigen dielskoallieder. De resonanslearlingen meitsje diel út fan it bestjoer, dy besykje ek de winsken fan de learling yn te bringen.

De dielskoallen binne:
* ISK / Ynternasjonale Skeakel Klasse
*HAVO/Ateneum Klasse 1 + 2
*HAVO Klasse 3
*HAVO klasse 4 + 5
*Ateneum Klasse 3 o/m 6

## It gebou
It gebou is lein yn Ljouwert en hat in protte mooglikheden. De skoalle bestiet út in sintrale hal mei kantine. Oan de noarlike kant binne der de gymsealen. Súdlik en eastlik binne der lokalen, de ferskate ferdjipings en fleugels binne tawiisd oan in dielskoalle. Twa parten yn skoalle binnen spesifyk bestimd foar bepaalde fakken: 't Lab en It Atelier. Yn 't Lab wurde Bêta fakken jûn. It Atelier wurdt brûkt foar foarmjouwing en oare fakken yn dy rjochting. Fierder hat de skoalle beskikking oer in muzykbunker en in grut sportfjild, dat neist de gymsealen leit. Mei yngong fan it skoaljier 2010-2011 wurdt der op de skoalle útein set mei it Technasium. Yn de earste klasse kriget de learing dan it fak *Undersykje en Untwerpe*, dat in tarieding is op it Technasium. Yn it twadde jier kin de learling foar it Technasium kieze..

## Aktiviteiten
It Ljouwerter Lyseum hat syn eigen aktiviteiten-crew, de PJA-Crew. Sy organisearje aktiviteiten foar de skoalle, jierliks of ienmalich. Ek fanút de skoalle sels binne der aktiviteiten. 
*Run-Bike-Run
*Frysk Jeugdparlemint
*Galabal
*Maitiidsbal
*Springparty
*Beachparty
*Hurdfytse foar it goede doel yn Limburch
*In dei nei Walibi World
*Cansat
*Talintejûn yn de Harmonie, Ljouwert.
*Krystfollybaltoernoai
*Silen
*Halloween

## Brân
Yn de nacht fan snein 22 juny 2008 op moandei 23 juny 2008 wie der in brân yn it skoalgebou. De brân ûntstie yn in ôfsletten romte dêr´t konteners yn stiene en sloech dêrnei nei bûten. Der ûntstie fral skea oan de yngong, hal en it dak foar it kontenergebou. De brân is nei alle gedachten oanstutsen..

## Rôze Pompeblêd
Yn 2011 krige de skoalle de priis it Rôze Pompeblêd, de priis is in ûnderskieding foar Fryske homo-emansipaasje. De priis gie nei skoalle omdat inkele learlingen it "Gay Straight Alliance (GSA)" opset hawwe .
Internet Explorer 9

**Windows Internet Explorer 9** (ôfkoarte **IE9**) wie fan 2011 oant 2012 de ferzje fan de webbrowser Windows Internet Explorer dy't ûntwikkele waard troch Microsoft. It wie de opfolger fan Windows Internet Explorer 8, út 2009. Op MIX10-konferinsje, op 17 maart 2009, kaam de earste publike testferzje yn it Ingelsk út. Internet Explorer 9 is beskikber foar sawol Windows Vista as Windows 7. Internet Explorer 9 draait net op Windows XP.

Internet Explorer 9 moast bettere prestaasjes by grafyske ûnderdielen leverje, in ferbettere ûndersteuning foar CSS 3, HTML5 en ECMAScript hawwe en in flugger JavaScript. Fierder belooft Microsoft dat Internet Explorer 9 in stik brûksfreonliker en oant seis kear flugger wêze sil as syn foargonger Internet Explorer 8. Boppedat moast Internet Explorer 9 in totaal nije oprêden tagong krije, dat der mear romte wie om websiden wer te jaan.

Yn Internet Explorer 9 moast it mooglik wurde WebM-fideo's ôf te spyljen as de VP8 fideo-codec ynstalleare waard.
Evo Morales

**Juan Evo Morales Ayma** (Orinoca, Oruro, 26 oktober 1959) is in Boliviaansk boerelieder, politikus en wie fan begjin 2006 oant 2019 presidint fan Bolivia.

Morales is de lieder fan de progressive Boliviaanske *kokalearo*-beweging, in losse federaasje fan kokaferbouwende boeren yn de provinsje Chapare yn Súdeast-Bolivia. Boppedat is hy lieder fan de Boliviaanske politike partij Movimiento al Socialismo (MAS). Yn 2005 wûn hy de ferkiezings, as earste ynhiemske lieder yn de Boliviaanske skiednis en waard dêrmei begjin 2006 presidint fan it lân.

Oan de foarjûn fan syn ynauguraasje op 21 jannewaris 2006, wie Evo Morales by in yndiaanske seremoanje op it plak fan de âlde stêd Tiwanaku. Evo Morales is in ôfkommeling fan de Aymará, de neisieten fan de Tiwanaku.
Sinaï (skiereilân)

**Sinaï** (Arabysk: سيناء *Sīnā' *) is in Egyptysk skiereilân, dat it Aziatyske diel fan dat lân foarmet. It hat yn de 20e iuw in oantal kear befochten west. It wurdt troch de Lâningte fan Suez ferûn mei de rest fan Egypte, mar tagelyk troch it Suezkanaal skaat fan Afrika. 

## Geografy
It skiereilân wurdt begrinze troch de Middellânske See yn it noardem en dan mei de klok mei troch de Gazastreek, Israel, de Golf fan Akaba, de Reade See, de Golf fan Suez en it Suezkanaal. Op it skiereilân lizze it Sinaï-berchtme en de Sinaïwoastyn. De Sinaïberch is in wichtige berch yn it gebiet.

## Ekonomy
Wichtige ekonomyske takken binne toerisme, feilichheid, nomadyske feehâlderij (skiep, geiten en kamelen), fiskfangst, yllegale hannel (û.o. it smokkeljen fan wapens, ammunysje en froulju) en yllegale lânbou (ferdôvjende middels).

## Yn bylden

File:SinaiSand.JPG|*Dunen en rotsen yn de Sinaï*
File:ISJabalMusa.JPG|*De berch Sinaï* ('Gabal Musa')
| *Dûke by [[Sjarm el-Sjeik]]*
File:Egypt.A2010286.0845.250m.jpg|*Sânstoarm op it skiereilân*
File:Katharinenkloster Sinai BW 2.jpg|*It [[Katarinakleaster]] oan de foet fan de berch Sinaï*
File:EgyptIsraelBorderEilat.JPG|*Grins Egypte-Israel, yn noarlike rjochting fanôf it Eilatberchtme*


## Sjoch ek
* Sint-Katarinagebiet
* Suezkrisis
* Seisdeiske Oarloch
* Multinational Force and Observers
Golf fan Akaba

De **Golf fan Akaba** (Arabysk: خليج العقبة), ek wol **Golf van Eilat** (Hebriuwsk: מפרץ אילת, Mifratz Eilat ) is in see-earm fan de Reade See. De lannen Egypte, Israel, Jordaanje en Saûdi-Araabje grinzje oan de golf.

De Golf fan Akaba leit tusken it Sinaïskiereilân yn it westen en it Arabysk skiereilân yn it easten. Yn de Golf fan Akaba lizze in stikmannich eilannen, ûnder oaren yn it noarden it Koraaleilân en yn it suden it eilân Tiran.

Akaba en Eilat binne de grutste plakken yn dit gebiet.

## Plakken oan de Golf fan Akaba
De folgjende plakken lizze oan de Golf fan Akaba:
* Saûdy-Araabje
** Haql
** Al Humaydah
** Maqna
** Ash Shaykh Humayd
* Jordaanje
** Akaba - 108.000 ynwenners (2009)
* Israel
** Eilat - 45.000 ynwenners (2009)
* Egypte
** Dahab
** Nuweiba
** Ras al Burka
** Taba en Taba Heights
** Sharm el-Sheikh
Bosaso

**Bosaso** (Somalysk: *Boosaaso*; Arabysk (بوساسو) *Bawsāsū*), yn it ferline *Bandar Qasim* neamd, is de treds grutte stêd fan Somaalje en hat de grutste haven fan it lân. De stêd is tige groeit yn de tiid fan de Somalyske boargerkriich, omdat it yn it noarden feilich wie. Jannewaris 2007 hie de stêd goed 500.000 ynwenners; yn de 90er jierren wiene dat noch sa'n 30.000.

Bosaso leit yn de noardlike autonome regio Puntlân, en is de kommersjele haadstêd fan de kontrei en teffens de haadstêd fan de provinsje Bari. Yn ferhâlding mei oare plakken yn Somaalje is it in frijwat moderne stêd. 

De stêd is tige âld en wie al bekend by de Griken en Romeinen ûnder de namme Mosylon, mar hat gjin histoaryske binnenstêd. De ynwenners hearre meast ta de Darod-clan en de sub-clans Dashiishe, Majeerteen en Warsangeli.
Golf fan Anadyr

De **Golf fan Anadyr** of **Baai fan Anayr** (Russysk: *Анадырский залив*), is in golf yn súdlik Tsjoekotka yn it noardeasten fan it Russyske Fiere Easten. De golf omfiemet it noardwestlik part fan de Beringsee en rint fan Kaap Tsjoekotski yn it noarden nei Kaap Navarin yn it suden. De golf is ferdield oer twa wettergebieten; de Baai fan Krest en de rivier Anadyr. De golf fan Anadyr is sa'n 10 moannen fan it jier beferzen.

De stêd Anadyr (11.038 ynwenners yn 2002), oan it estuarium fan de Anadyr, hat in haven oan de golf en is it bestjoerlik sintrum fan it autonoom distrikt Tsjoekotka.
Kurt Gödel

**Kurt Friedrich Gödel** (Brno, 28 april 1906 — Princeton (New Jersey), 14 jannewaris 1978) wie in Eastenryksk-Amerikaansk wiskundige, logikus en filosoof. Hy wurdt sjoen as ien fan de belangrykste logisy fan alle tiden.

## Libben
Gödel hat in tige grutte ynfloed hân op it wittenskiplike en filosofyske tinken fan de 20e iuw, meidat hy it eardere wurk fan Bertrand Russell, A.N. Whitehead en David Hilbert om de wiskunde op in formele basis fan in slutend oerkoepeljend aksiomatysk systeem te basearjen, tige ûndergroef.

Yn 1931 bewiisde Gödel nammentlik dat binnen elk selskonsistint rekursyf aksiomatysk systeem, dat krêftich genôch is om de rekkenkunde fan de natuerlike getallen te beskriuwen (Peano-rekkenkunde), der tenminste ien wiere stelling oer de natuerlike getallen bestiet, dy't net bewiisd wurde kin op basis fan de aksiomata fan dit systeem. By de bewiisfiering fan dizze stelling ûntwikkele Gödel in technyk dy't tsjintwurdich bekend stiet as de Gödel-nûmering, dy't oan eltse formele útspraak in natuerlik getal takent. Dizze stelling stiet bekend as de earste ûnfolsleinheidsstelling fan Gödel. Dat resultaat betsjutte de ein fan it logysk positivisme fan de Wiener Kreis.

Yn syn twadde ûnfolsleinheidsstelling toande Gödel letter oan dat de kontinuümhypoteze net werlein wurde kin binnen de konsistinte aksioma’s fan de samlingenlear. Kurt Gödel levere fierder belangrike bydragen oan de bewiisteory troch de ferbannen te ferdúdlikjen tusken de klassike logika, de yntuïsjonistyske logika, en de modale logika.

De Kurt Gödel Society, oprjochte yn 1987, waard nei him ferneamd. It is in ynternasjonale organisaasje foar it stypjen fan ûndersyk op it mêd fan de logika, filosofy en de skiednis fan de wiskunde.

De freonskip tusken Albert Einstein en Gödel wie legindarysk, wat ek blykte út de wannelingen dy't se tegearre ûndernommen fan en nei it IAS. De aard fan harren petearen wie foar de oare leden fan it ynstitút in geheim. De ekonoom Oskar Morgenstern ferhellet dat Einstein him oan de ein fan syn libben yn betrouwen sei dat syn “eigen wurk net folle mear betsjutte, mar dat hy allinnich noch mar nei it ynstitút gie om it foarrjocht te hawwen tegearre mei Gödel op hûs oan rinne te kinnen.
Godfrey Harold Hardy

**Godfrey Harold Hardy** (Cranleigh, 7 febrewaris 1877 – Cambridge, 1 desimber 1947) wie in Britsk wiskundige.

Hy hâlde him benammen dwaande mei getalteory en skreau der inkele standertwurken oer. Yn 1915 bewiisde hy, dat ûneinige soad nulpunten fan de Riemann-zeta-funksje op de krityske linen Re(z) = 1/2 lizze, in wichtige stap yn de rjochting fan de Riemann-hypoteze.

Hie wie de earste dy't de wiskundige genialiteit fan Ramanujan erkende. Hy wurke in soad yn de mande mei John Littlewood.
Plinius de Aldere

**Plinius de Aldere** (Latyn, folút: **Gaius Plinius Secundus maior**; Komo, 23 nei Kr. - ûnder Stabiae, 25 augustus 79), mei de bynamme *maior*, d.i. *de Aldere*, om him ûnderskiede te kinnen fan syn omkesizzer Gaius Plinius Caecilius Secundus minor, better bekend as Plinius de Jongere, wie in Romeinsk militêr, letterkundige en amateur-wittenskipper.

Hy wie in freon fan keizer Fespasianus. Hy wie de measte tiid dwaande mei stúdzje, skriuwen en it ûndersykjen fan natuerlike- en geografyske ferskynsels. Dit resultearre yn in ensyklopedy, *[[Naturalis Historia]]*, wat in foarbyld waard foar eltsenien dy't him letter oan in fergelykber wurk sette. Yn boek XVI beskriuwt er it lân sûnder beammen fan de Sjauken tusken de Noardsee en de wâlden, dêr't minsken op terpen wenje en ierde as branje brûke.

Plinius hat it befel oer mear as ien legers yn ferskate Romeinske provinsjes hân. Yn 47 wie der by doe't de Sjauken ferslein waarden, 50/51 fjochte er yn wat no Noardhessen is. Fierders begelate Plinius, de lettere keizers Fespasianus en Titus op har fjildtochten nei Germaanje. 

## Keppelings om utens
* Plinius de Oudere, Countries that have no trees, Naturalis Historia boek XVI
* Naturalis Historia, Latynse tekst.
David Hilbert

**David Hilbert** (Keningsbergen (East-Pruisen, no Kaliningrad, Ruslân), 23 jannewaris 1862 – Göttingen, 14 febrewaris 1943) wie in Dútsk wiskundige en wurdt rekkene ta de meast ynfloedrike wiskundigen fan de njoggentjinde en begjin 20e iuw. Allinnich al syn eigen ûntdekkingen soenen him dizze eare jaan, mar benammen syn liedingjaande rol yn de wiskunde duorjende syn heule libben en de troch him opsette 'kweekskoalle' fan jonge talintfolle en letter faak tige wichtige wiskundigen, binne wat him ûnderskiede. Hy wie it grutste part fan syn libben heechlearaar yn de wiskunde oan de Universiteit fan Göttingen. Hilbert wie ek in oantal jier redakteur fan it Dútske wiskundige tiidskrift *[[Matematyske Annalen]]*.

## Bydragen oan de wiskunde
Hy is ûnder oare bekend troch syn bydragen oan de:
* algebrayske mjitkunde
* algebrayske getalteory
* mjitkunde
* logika
Dêrneist is hy de grûnlizzer fan de funksjonaal- of lineêre analyze, wêryn Hilbertromtes in sintrale rol spylje, en hy is ferneamd om syn 23 problemen foar de tweintichste iuw, dy't hy opjoech by in foardracht op it Ynternasjonaal Wiskundekongres fan 1900.

Minder bekend is dat Hilbert yn 1915 op it spoar wie fan de prinsipes fan de algemiene relativiteitsteory mar dat foardat hy syn konklúzjes publisearje koe Albert Einstein him foar wie. Hilbert wie dêr net botte rouwich om en gunde Einstein syn primeur. Letter wurken se sels gear om de wiskundige aspekten fan dizze teory fierder út te wurkjen. 

Hilbert spile in haadrol yn de grûnslaggenstriid fan de wiskunde, tusken it formalisme sa't dat troch Hilbert en Weyl foarstien waard, en it yntuysjonisme fan de Nederlânske wiskundige L.E.J. Brouwer. Hilbert hie in spesjaal programma opsteld om te kommen ta in folsleine en konsistinte aksiomatisaasje fan de heule wiskunde. Folslein wol sizze dat fan alle syntaktysk korrekte útspraken binnen in formeel systeem de wierheid of ûnwierheid bewiisd wurde kin. Konsistint wol sizze dat út dit systeem gjin ûnderling stridige útspraken ôflaat wurde kinne. Hilbert woe de konsistinsje fan wiskundige systemen ôfliede út de ferûnderstelling dat de "einige rekkenkunde" (yn it kontroversjeel dielsysteem fan de wenstige rekkenkunde fan de positive hiele getallen) konsistint wie. Hilbert fatte syn optimisme, om úteinlik te kommen ta in folsleine beskriuwing fan de wiskundige grûnslaggen, gear yn syn fermneamde útspraak: "Wir müssen wissen - Wir werden wissen!" (Wy moatte (it) witte - wy sille (it) witte!)
It formalisme krige lykwols in swiere klap te ferduorjen troch de publikaasje yn 1931 fan de ûnfolsleinheidsstellingen fan Gödel, dy't wiisden op de ûnûntkombere beheinings fan formele systemen dy't minimaal de elemintêre rekkenkunde befetten. De striid gie lykwols troch en der waard pas yn de jierren 50 in kompromis berikt, wêrby't meardere gesichtspunten mooglik bliuwe.

## Wiskundige begripen, stellingen en ûnderwerpen, neamd nei David Hilbert
* Hilbertromte
* Hilbert-matriks
* Hilbertkurve
* Hilberts hotel
* Programma fan Hilbert
* Stelling fan Hilbert
Golf fan Alaska

De **Golf fan Alaska** is in part fan de Grutte Oseaan besuden Alaska tusken de Aleksanderarsjipel yn it easten en Kodiakeilân yn it westen.

De kust fan Alaska oan de Golf wurdt skaaimerke fan rûge bergen, bosken en inkelde oan de Golf grinzjende gletsjers; ûnder oaren de twa grutste fan Alaska: Malaspinagletsjer en Beringgletsjer. Boppe de Golf fan Alaska foarmje har faak (snie)stoarmen dy't de westkust fan Noard-Amearika bydel lûke nei it suden oant Meksiko ta. Ek de measte rein fan it noard- en súdwesten fan de Feriene Steaten ûnstiet boppe de Golf fan Alaska.

Yn de Lituyabaai is grutste tsûnamy út de skiednis registrearre, mar it is ek in populêr ankerplak yn de lijte foar fiskersskippen.
See fan Amakusa

De **See fan Amakusa** (yn it Japansk letterlik:'Amakusa de iepen see') is in see yn it noardwesten fan de Eastsineeske See, part fan de westlike Stille Oseaan.

De see hat Japanske kusten rûnom.

## Sjoch ek
* Japanske Binnensee
Pierre-Simon Laplace

**Pierre-Simon Laplace** (Beaumont-en-Auge, 23 maart 1749 – Parys, 5 maart 1827) wie in Frânsk wiskundige en astronoom, waans wurk fan grutte betsjutting west hat foar de ûntwikkeling fan de wiskundige astronomy en de statistyk. Hy fette it wurk fan syn foargongers gear en wreide it fierder út nei syn fiifdielige *Mécanique Céleste* (Himelmeganika) (1799-1825). Dit baanbrekkende wurk ferfong de mear op mjitkunde basearre stúdzje fan de klassike meganika troch in mear analityske wiskundige basis, wêrtroch't in breder skala fan problemen bestudearre wurde koe. Yn de statistyk levere Laplace in wichtige bydrage oan de saneamde Bayesiaanske ynterpretaasje fan de wierskynlikheidsrekkening . 

Yn de wiskunde formulearre hy de fergeliking fan Laplace en wie hy de útfiner fan de Laplace-transformaasje, dy't yn in soad dielgebieten binnen de wiskundige natuerkunde foarkomt en in soad praktyske tapassingen hat yn de sinjaalanalyze fan lineêre systemen. Laplace kin as ien fan de grûnlizzers fan de wiskundige natuerkunde sjoen wurde. De Laplaciaanske differinsjaaloperator, dy't in soad brûkt wurdt yn de tapaste wiskunde, is nei him neamd. 

Hy werformulearre en ûntwikkele de sinnedizehypoteze oer de oarsprong fan it sinnestelsel en wie ien fan de earste wittenskippers dy't it bestean fan swarte gatten en it besef fan gravitasjonele ynstoarting oannommen. 

Seker yn Frankryk, dêr't hy yn it ferline wol oantsjutten waard as in *Frânske [[Isaac Newton|Newton]]* of de *Newton fan Frankryk*, wurdt hy sjoen as ien fan de grutste wittenskippers fan alle tiden, mei in grutte natuerlike wiskundige jefte, grutter as syn tiidgenoaten.  

Yn 1806 waard Laplace troch Napoleon ta greve fan it Earste Frânske Keizerryk beneamd. Nei de Bourbon Restauraasje waard hy yn 1817 promovearre ta markys. 

Yn 1816 waard Laplace keazen as lid fan de Académie française. Hy is ien fan de 72 Frânsken waans nammen op de Eiffeltoer oanjûn binne.

## Wurk
Laplace wie dwaande mei ûnder mear wierskynlikheidsrekkening, differinsjaalfergelikingen en de tapassing fan de wiskunde yn de astronomy en de natuerkunde.
Under syn wiskundige ûntdekkingen binne de Laplacetransformaasjes, de teory fan generearjende funksjes en it bewiis fan de Stelling fan De Moivre-Laplace yn de wierskynlikheidsrekkening. 
Laplace hat ek baanbrekkend wurk dien yn de 'hemelmeganika', dat hy publisearre hat yn *Traité du Mécanique Céleste*. Hy bewiisde de stabiliteit fan it sinnestelsel: de ferskate planeetbanen fertoane gjin ynstabiliteiten dy't ta ejeksje fan planeten út it sinnestelsel liede. Dit bewiis is lykwols net slutend blykt. Wyls is oantoand dat it sinnestelsel strikt nomd gaoatysk is en dat soksoarte útspraak net te bewizen is.
Al-Kwarizmy

**Mohammed ibn Mûsa al-Kwarizmy** (Perzysk: محمد بن موسى الخوارزمي; sekuere transliteraasje: **Abū ‘Abdallāh Muḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī**) wie ien fan de ferneamdste wittenskippers op de gebieten fan wiskunde, geografy en astrology. Hy waard berne omtrint 780 en stoar om 850 hinne. Kwarizmy wie in Pers en studearre yn it Hûs fan de Wiisheid yn Bagdad.

Hy is berne yn de streek Gorasmje (of *Kwarizm*, *Gwarezm* en oare fariaasjes), destiids ûnderdiel fan it Perzyske Ryk (letter bekend as Ksiva, tsjintwurdich de provinsje Ksorazm yn Oezbekistan). De namme al-Kwarizmy betsjut *kommend út Kwarizm*. Syn famylje ferhuze koart dêrnei nei in doarpke tichtby Bagdad, dêr't hy yn de perioade 813 - 833 it grutste gedielte fan syn wurk skreau. It is ûndúdlik hokker taal hy spruts – Perzysk is in mooglikheid, mar mear yn de reden leit it Gwarezmiaansk, in wyls yn ûnbrûk rekke dialekt fan it Perzysk. Kwarizmy skreau al syn wurken yn it Arabysk, de taal fan de wittenskip yn de islamityske wrâld.
It konsept fan in algoritme yn de wiskunde is syn idee. Hjirom wurdt hy wol de "pake fan de ynformatika neamd". De wurden "algoritme" en "algorisme" binne fan syn namme ôflaat, wêrút syn belang as wittenskipper blykt.

Fierder levere hy grutte bydragen oan gebieten als algebra, trigonometry, astronomy en astrology, geografy en kartografy. Syn systematyske en logyske oanpak fan it oplossen fan lineêre en kwadratyske fergelikingen joegen stal oan de algebra, in fakgebiet dat syn namme ûntlient oan Kwarizmy's ferneamde boek oer it fakgebiet: *Hisab al-jabr wa al-muqabala* (Arabysk: حساب الجبر و المقابلة) – "de teory fan transformaasje en werstel", referearjend oan de manieren wêrop dieltermen yn algebrayske termen manipulearre wurde kinne.

Hoewol't it liuwediel fan syn wurk op eigen ûndersyk basearre is, die hy ek in soad oan de gearfoeging fan kennis út Grykske, Yndyske, Egyptyske en oare boarnen. Hy naam it Yndyske symboal "0" oer en yntroduseare it brûken fan Arabyske sifers (kommend út Yndia) yn de wiskunde.

Kwarizmy systematisearre en korrizjearre it wurk fan Ptolemeus op it mêd fan geografy, astronomy en astrology mei syn eigen befinings. Hy joech lieding oan in groep fan 70 kartografen om in kaart fan de doe bekende wrâld te meitsjen.

Sûnt de 12e iuw, doe't syn werk oersetten waard yn it Latyn, oefene syn wurk, benammen op it mêd fan de algebra, in djipgeande ynfloed út op de fierdere ûntwikkeling fan de wiskunde yn Europa. Syn wurken bleaunen oant de 16e iuw toanoanjaand oan de Europeeske universiteiten.

Hy skreau ek oer meganyske útfinings as de klok, it astrolabium en de sinnewizer. Ta syn oare bydragen hearre trigonometryske tabellen, ferbetteringen yn de mjitkundige representaasje fan kegelsneden en aspekten fan de twa-fouten kalkulus.

## Keppeling om utens
* Profyl by Math4all
* Profyl by Science world wolfram
Hellenisme

**Hellenisme** is in begryp dat sawol brûkt wurdt foar in tiidrek yn de skiednis as foar in type beskaving. It wurdt is ôflaat fan 'Hellas', ynearst de namme foar in part fan Tessaalje yn it Alde Grikelân, letter foar hiel Grikelân.  Mei 'hellenisearring' wurdt ek wol 'fergryksing' bedoeld. It wurdt Helleen betsjut troch it foarheaksel ἑλ (hel) "fel ljocht" of "ferljocht". It is besibbe oan it wurd helios ("sinne") en elektron (dat "amber" betsjutte). Neffens de Grykske mytology stammen de Hellenen ôf fan Ellyn (Ἕλλην), soan fan  Deukalion (Δευκαλίων) en Pyrra (Πύῤῥα).

## Skiednis
De Dútske histoarikus professor Johann G. Droysen (1808-1884) wie de earste dy't it begryp 'hellenisme' brûkte. Ynearsten waard dêrmei oantsjutte de beynfloeding fan in oare beskaving troch de Grykske beskaving, sûnder dat de oare kultuer folslein oernommen wurdt. Letter waard it fermingen troch de Grykske en easterske beskaving dermei oantsjutte. It hellenisme hat fan bliuwende betsjutting west foar de westerske beskaving.

## It Hellenistyske tiidrek

It tiidrek dêr't it hellenisme yn oerhearske sette útein nei de oermasteringen fan Aleksander de Grutte, dy't nei it easten en suden in grut ryk stifte (sa. 334 - 323 f.Kr.) dat foar it meastepart bestie út it eardere Perzyske Ryk en dêr't de Grykske taal de *[[lingua franca]]* yn waard; fan Masedoanje oant yn Egypte en fan Súd-Itaalje oant it noardwesten fan Ynje waard it saneamde koinè-Gryksk sprutsen, wat "algemien Gryksk" betsjut. De foarnaamste riken yn it hellenistysk kultuergebiet wienen it ryk fan de Seleusiden yn Syrje en dat fan de Ptolemaejers yn Egypte. As ein wurdt de Romeinske ferovering, yn it bysûnder fan Aleksanderje, sjoen yn (30 f.Kr.), al bleau it Gryksk ek dêrnei yn de eastlike helte fan it Romeinske Ryk de oerhearskjende taal. Hoewol't de eigen polityk fan de hellenistyske keninkriken einige wie, wie it hellenisme yntusken de oerhearskjende kultuer wurden fan de bestjoerlike elite fan it Romeinske Ryk. Sein wurde kin dat de Romeinen de Griken polityk oerwûn hawwe, wylst tagelyk de Griken de Romeinen kultureel oerwûn hawwe troch middel fan it hellenisme. 

Hellenistyske ynfloeden komme foar yn handel en ferkear, literatuer, wittenskip, filosofy en de keunst, wêrûnder boukeunst en byldhoukeunst. Kenmerken fan it hellenisme wienen, útsein it eardere beskreaune synkretisme, ûnder mear ynternationalisearring (ûnder mear yn handel en ferkear), systematisearring (stêdebou), realisme (algemien yn de keunst) en yndividualisme (portretkeunst).

Eigenskippen fan hellenisme yn keunst binne realisme, soad ekspresje, protte beweging fia diagonale linen. Hellenisme wurdt faker karakterisearre troch antroposintrisme dan troch teosintrisme.

## Fierder lêze
* (edd.), ''Images and Ideologies. Self-definition in the Hellenistic World'', Berkeley - Los Angeles - Oxford, 1994.
* (ed. introd.), ''Hellenistic History and Culture'', Berkeley - Los Angeles - Londen, 1993.
Koarosee

De **Koarosee** of **See fan Koaro** is in see yn de Stille Oseaan tusken Viti Levu yn it westen en de Lau-eilannen yn it easten, omjûn troch de eilannen fan de Fidzjyarsjipel.

It wetter is neamd nei it eilân Koaro.
Blaise Pascal

**Blaise Pascal** (Clermont-Ferrand, 19 juny 1623 – Parys, 19 augustus 1662) wie in Frânske wis- en natuerkundige, kristlik filosoof, teolooch en apologeet. Alhoewol't Pascal ta de Roomsk-Katolike Tsjerke hearde, hat hy ek fan grutte ynfloed west op it protestantisme.

Syn wichtichste prestaasjes binne:
* hy lei de grûnslach foar de wierskynlikheidsrekkening (tegearre mei Fermat, dy't fûn dat Pascal willekeurich hokker wiskundich probleem oplosse koe).
* Pascal lei ek de basis foar de yntegraallear en joech betsjutting oan it begryp ûneinichheid (wat Leibniz as ien fan de ienichsten begrypte).
* hy boude ien fan de earste meganyske rekkenmasines (optelling en ôflûking) (1642), de pascaline
* hy droech by oan de projektive mjitkunde (kegelsneden, stelling fan Pascal), hydrostatika, hydrodynamika en kombinatoryk (trijehoek fan Pascal). Isaac Newton skriuwt dat hy in soad oan Pascal hân hat.
* hy ûntdekke de nei him neamde Wet fan Pascal: *De [[druk (spanning)|druk]] dy't op in floeistof útoefene wurdt, plantet him fuort yn alle rjochtingen mei deselde grutte*

As kristlik tinker wurdt hy benammen sjoen as de apologeet fan de iepenbiering. Hy stelt mei klam dat de rede har eigen grinzen kenne moat en sy bûge moat foar de troch God jûne werklikheid. Bekend is syn útspraak (opnomd yn de *[[Pensées]]*), dat men neffens de kânsrekkening wol in God leauwe moat: as dy ommers bestiet, is de winst foar de leauwige ûneinich. Bestiet God net, dan ferliest men neat (*Le pari*, de gok). Dizze redenearring stiet bekend as de gok fan Pascal.

 
## Literatuer
* P. van der Hoeven, *Blaise Pascal*, Baarn, Het Wereldvenster, 1964
* Jacques Attali, *Blaise Pascal of het Franse genie*, Averbode|Agora (oersetting).
* Peter Kreeft, *Christendom voor moderne heidenen, Pascals gedachten voor u*, Amsterdam, Boom, 2000.
* A.J. Plaisier, *De Mens in het geding, een kritische vergelijking tussen Pascal en Nietzsche*, Zoetermeer 1996.
Golf fan Guinee

De **Golf fan Guinee** is in brede soarte fan ynholte fan de Atlantyske Oseaan oan de westkant fan het Afrikaanske kontinint. 

De Baai fan Benyn yn it noardwesten fan de golf en de Golf fan Bonny yn it noardeasten binne part fan de Golf fan Guinee.

De golf hat in rige fan fulkanyske eilannen, dy't part binne fan in breksône, dêr't ek de yn  Kameroen lizzende Kameroenberch en it Adamawaberchtme ta beheare. De eilannen binne fan noardwest nei súdeast; Bioko (2.017 km²), Prinsyp, Sao Tomee en Annobon (17 km²). Foar de kust fan Gabon en Ekwatoriaal-Guinee leit Corisco.

Under de protte rivieren dy't yn de golf mûnje, binne de Niger, Volta en de Sanaga.

Fral de Niger hat yn de rin fan miljoenen jierren in grutte massa organysk sediminten ôfset, dy't úteinlik laat hawwe ta de foarming fan in enoarm grutte poarsje rauwe oalje. De regio is bekend as ien fan de grutste en meast wichtige oaljewingebieten fan de wrâld. 

De neikommende lannen grinzje oan of lizze yn de golf:
* Ivoarkust
* Gana
* Togo
* Benyn
* Nigearia
* Kameroen
* Ekwatoriaal-Guinee
* Sao Tomee en Prinsipe
* Gabon

## Skiednis

Der is striderij oer, mar guon tinke dat dizze kusten al om 470 f.Kr. ferkend binne troch de ekspedysje fan Punyske Foenysjer Hanno de Seefarder.

Fan de kust fan Boppe-Guinee waarden yn de koloanjale tiid fjouwer dielen ûnderskieden yn:
*[[Piperkust]]* (no Libearia), *Ivoarkust*, *[[Goudkust]] (Westafrika)* (no Gana) en de *[[Slavekust]]* (no Togo, Benyn en westlik Nigeria). De nammen litte sjen hokker hannel op in stuit it foarnaamste wie.

Tusken 1884 en 1919 grinzen de Dútske koloanjes fan West-Afrika oan de Golf fan Guinee. Oanswettende koloanjes wiene fan Frankryk, it Feriene Keninkryk, Portegal en Spanje. Earder hie ek Nederlân syn hannelsplakken, mei forten, oan de noardkust fan de Golf.
Hanno de Seefarder

**Hanno de Seefarder** (ek wol **Hanno II fan Kartago**) wie in Kartaachsk rjochter en ûntdekkingsreizger ± 500 f.Kr., dy't it meast bekend is fan syn ekspedysje nei de westkust fan Afrika. Hy fear oant yn de Golf fan Guinee, dêr binne measte saakkundigen it oer iens, alhoewol't der in protte fragen oer de ekspedysje net beantwurde binne.

## De ekspedysje
Kartago stjoerde Hanno oan it haad fan in float fan 60 skippen op paad mei it doel om de kusten fan noardwest Afrika te ferkennen en dêr koloanjes te stiftsjen . Hy sylde troch de Strjitte fan Gibraltar ('De Pylders fan Herkules') en stifte (faaks fannijs) sân koloanjes op de kust fan wat no Marokko is. Dêrnei fear er nei it suden, de Atlantyske kust fan it kontinint bylâns. Hy besiket Mogador, dêr't de Foenysjers in kleurstoffefabryk oprjochten; sy brûkten dêrfoar in seeslak dy't sy yn de pleatslike wetters fan de Atlantyske Oseaan fûnen. Hanno moete ferskate lânseigen folken op syn reis dy't him op tige ferskillende wizen ûnthellen.

Teffens beskriuwt er in rivier dêr't er fan tocht dat it de Nyl wêze moast, omdat er nylhoarsen seach. Grif gie it om de rivier Sénégal. Hy reizge fierder en seach in 'baarnende berch'. Dat hat fermoedlik de fulkaan Mount Cameroon west. 

Oan de ein fan syn tocht, ûntduts Hanno in eilân dat tichtbewenne wie mei, sa't er it omskreau, in tige rûchbehierre en wyld folk. Har besykjen om in pear manlju te fangen mislearre, mar wol krigen se trije froulju te pakken. Dy wiene likernôch sa wyld en oeremis dat se deamakke waarden. Harren hûd waard bewarre om mei te nimmen nei hûs. De oersetters fan it reisferslach neamden har *gorillae*, dat doe't Europeeske ûntdekkingsreizgers yn de 19e iuw foar it earst gorillas tsjinkamen, krigen dy apen har namme omdat oannaam waard dat dit de 'minsken' wiene dy't Hanno beskreaun hie (sjoch ek: Paul du Chaillu).
Henri Poincaré

**Jules Henri Poincaré** (Nancy, 29 april 1854 - Parys, 17 july 1912) wie in Frânsk wiskundige en wittenskipsfilosoof. Poincaré wurdt faak beskreaun as de lêste fan de "universalisten", by steat om hast alle gebieten fan wiskunde te begripen en dêroan by te dragen. Boppedat wie hy mynboukundich yngenieur, wittenskiplik adviseur fan it Frânske regear, auteur fan bestsellers en hat hy wichtige stikken fan de spesjale relativiteitsteory ûntwikkele. Syn neef Raymond Poincaré wie presidint fan Frankryk yn de Earste Wrâldoarloch.

De bydragen fan Poincaré oan de wiskunde wienen fûneminteel fan aard, net allinnich oan de wiskunde, mar ek oan de wiskundige natuerkunde en oan de himelmeganika droech hy by. Yn 1911 krige hy foar syn bydragen oan de astronomy de Bruce Medal fan de Astronomical Society of the Pacific. Yn 1905 krige hy al de Matteucci Medal.
Hy wie ferantwurdlik foar de formulearring fan it Poincaré-fermoeden, in ferneamd probleem út de wiskunde.

By syn ûndersyk nei it trijelichemsprobleem wie Poincaré de earste dy't in gaoatysk deterministysk 
systeem ûntdekte. Hy lei dêrmei in fûnemint foar de moderne gaosteory.

Yn 1908 waard Poincaré keazen ta lid fan de Académie française.

Henri Poincaré levere in soad bydragen op ferskate gebieten fan de suvere- en tapaste wiskunde, lykas: himelmeganika, streamingslear, optika, elektrisiteit, telegrafy, kapillariteit, elastisiteit, termodynamika, potinsjaalteory, kwantumteory, relativiteitsteory en de natuerkundige kosmology.

Neist syn wittenskiplike aktiviteiten wie hy ek in popularisator fan de wis- en natuerkunde en skreau hy meardere populêrwittenskiplike boeken. 

Spesifike tema's, dêr 't hy oan bydroegen hat:
* algebrayske topology
* de teory fan de analityske funksjes fan meardere komplekse fariabelen
* de teory van abelse funksjes
* algebrayske mjitkunde
* Poincare wie ferantwurdlik foar de formulearring fan ien fan de meast bekende problemen yn de topology, it bekende fermoeden fan Poincaré. 
* werhellingsstelling fan Poincaré
* hyperboalyske mjitkunde
* getalteory
* it trijelichamsprobleem
* de teory fan de Diophantyske fergelikingen
* de theorye fan it elektromagnetisme
* spesjale relativiteitsteory
* Yn in artikel út 1894 yntrodusearre hy it konsept fan de fûnemintaalgroep.
* Op it mêd fan differinsjaalfergelikingen hat Poincaré in soad resultaten berikt, dy't kritysk binne foar de kwalitative teory fan differinsjaalfergelikings, bygelyks de Poincaré-sfear en de Poincaré-ôfbylding.
* Poincaré oer "elts leaut" yn de ''Normaalwet fan fouten'' (sjoch normale ferdieling foar in oersjoch fan dy "wet")
Himilko

**Himilko** (Fenisysk: **Chimilkât**) wie in seefarder en ûntdekkingsreizger út Kartago dat doe op it hichtepunt fan syn macht wie. Oer de man is fierders neat bekend.
 
Himilko is de earste Kartaachske ûntdekkingsreizger dêr't fan bekend is dat er de Britske kusten, benammen Cornwall, yn de fjirde iuw foar Kristus berikt hat. Neffens boarnen út de Aldheid befear er in rûte dy't earder troch de Tartessers naam wie. Dat folk hie syn keninkryk yn de omkriten fan de Fenisyske koloanje Gades, it Cádiz yn Spanje fan no. Faaks wie er út op hannel yn tin foar it meitsjen fan brûns en op oare (edele) metalen.

Himilko syn ferslaggen binne ferlern gien, mar guon klassike skriuwer helje der wol út oan. Plinius de Alde neamt him yn syn 'Natuerlike Histoarje' en Rufus Festus Avienus jout him trije rigels yn syn *Ora Maritima*, in poëtysk ferslach fan de geografy yn de 4e iuw nei Kristus.  Himilko ferhellet oer seemeunsters en oare gefaren, mar faaks die er dat om seefarrende konkurrinten te mismoedigjen. 

## Sjoch ek
* Hanno de Seefarder
Baai fan Kotor

De **Baai fan Kotor** (*Boka Kotorska*) is in baai yn it súdwesten fan Montenegro. It is ien fan de meast wichtige toeristyske bestimmingen fan Montenegro. 
De Baai fan Kotor hat in soad pittoreske plakken, sa as Kotor, Risan, Tivat, Perast en Herceg Novi, en ek in protte tsjerken en kleasters dy't it besjen wurdich binne. Yn de baai lizze ferskate eilannen, sa as Gospa od Škrpjela en Sveti Đorđe.

Oan de baai wenje benei 30.000 minsken, dy't meast ortodokse en roomsk-katolike kristenen binne. De Kotorbaai wurdt bekerme troch de UNESCO, fanwege syn grutte kultuerele wearde. Yn 1979 waard de baai rekke troch in ierdskodding, wat is soad skea jûn hat oan de monuminten yn de kontrei.
Golf fan Carpentaria

De **Golf fan Carpentaria** is in grut, ûndjip diel fan 'e Arafuerasee, dat oan trije kanten omjûn wurdt fan it fêstelân fan Austraalje. Yn it noarden giet de Golf oer yn de iepen Arafuerasee, de natuerlike wetterskieding tusken Austraalje yn it suden en Nij-Guineä en Yndoneezje yn it noarden. Geologysk is de Golf noch jong - yn de lêste iistiid wie de Golf noch lân.

It lân oan de Golf is meast flak en leechlizzend. Bewesten fan de Golf leit Arnhimlân en de Top End-regio fan it Noardlik Territorium. Yn it easten leit Kaap Yorkskiereilân, yn it suden de Gulf Country-regio, beide yn Queensland. Mei in oerflak fan 2.260 km² is it foar de kust fan Arnhimlân lizzende Groote Eylandt it meast grutte eilân yn de Golf; fierders lizze der noch in stikmannich lytse eilannen foar deselde kust.

It gebiet is yn 1606 troch skipper Willem Jansz foar it earst kartearre. Yn 1623 neamde Jan Carstens de golf nei de gûverneur fan Batavia Pieter de Carpentier. Abel Tasman ferkende de kust yn 1644. Yn 1802 en 1803 waard de golf sekuer yn kaart brocht en fierder ferkend troch Matthew Flinders. De earste ekspedysje oer lân dy't de Golf berikte wie dy fan Burke en Wills, laat troch Robert O'Hara Burke en William John Wills, dy't yn augustus 1860 yn Melbourne úteinsette en yn febrewaris 1861 by de Bynoe Rivier oankaam.

It klimaat is dêr hjit en fochtich mei twa seizoenen yn it jier. It drûge seizoen duorret fan april oant novimber, en wurdt skaaimerke troch tige drûge súdeastlike oant eastlike wyn. It wiete seizoen rint fan desimber oant maart. De measte rein falt dan en soarget foar oerstreamings yn de leechlizzende gebieten. De Golf is ek de widze fan sykloanen yn de perioade tusken novimber en april.
Piterbuorren

**Piterbuorren** (Nederlânsk en offisjeel: *Pieterburen*; Grinslânsk: *Paiderboeren*) is in plak yn it noarden fan de provinsje Grinslân, yn de gemeente It Hegelân (oant 1 jannewaris 2019 gemeente De Marne). Op 1 jannewaris 2021 hie it doarp 440 ynwenners.

## Skiednis
Piterbuorren wurdt foar it earst yn 1371 yn in oarkonde neamd: *de parochianen fan Sint Piter yn it nije lân*.
De earste fernijing fan de tsjerke fan Piterbuorren is fan 1448. 

Justjes noardlik fan it doarp stie oant 1903 de boarch Dijksterhuis, de lêste Grinslânske boarch dy't ôfbrutsen waard. By de sloop waarden de stiennen fan de boarch brûkt foar it bouwen fan hûzen yn Piterbuorren.

## It besjen wurdich
* De goatyske Petrustsjerke mei in pneumatysk oargel yn de kast fan it Schnitgeroargel en houtfykwurk fan Allert Meijer en Jan de Rijk.
* De botanyske geatún, *Domies Toen*.
* De nôt- en pelmûne, *[[De Vier Winden (Pieterbuorren)|De Vier Winden]]*, út 1846.
* Themaheerdt, in monumintale pleats oan de *Oudedijk*


Ofbyld:Kerk van Pieterburen.jpg|alt=De Petrustsjerke fan Piterbuorren
Ofbyld:Dijksterhuis borg in Groningen.jpg|Eardere boarch Dijksterhuis ûnder Piterbuorren
Ofbyld:20110805 De Vier Winden Pieterburen Gn NL.jpg|Mûne *De vier winden*
Ofbyld:Zeehondencreche Pieterburen-2.JPG|Seehûne-opfang


## Nijsgjirrich
* Yn Piterbuorren wie de bekende seehûnekresj fan Lenie 't Hart, no fêstige yn Lauwerseach mei de namme WEC
* It doarp is in startplak foar waadrinners.
* Justjes benoarden it doarp stie oant 1903 de boarch Dijksterhuis.

## Sport en rekreaasje
* By kafee *Bij de buren van Pieter* begjint (of einiget) it Piterpaad.
* Troch it doarp rint de Europeeske Kuierrûte E9, hjir North Sea Trail of Waad- en Wierepaad neamd.
Ibn Chaldûn

**Abd al-Rachman ibn Mohammed ibn Chaldû** (Tunis, 1332 - Kaïro, 1406) (guon boarnen hâlde it op 1331–1405) wie in Arabyske skiednisfilosoof, islamteoretikus, ekonoom, sosjaal wittenskipper en histoarikus. Hy wie in pionier op it mêd fan skiednisfilosofy en sosjaal-politike wittenskippen en wurdt wol as de heit fan beide beskôge. It wie benammen de ynlieding, *al-Moekaddima*, fan syn meast ferneamde wurk, *Kitab al-Ibar*, dat him dy reputaasje besoarge.

## Sosjology
Ibn Khaldun wurdt ek in grûnlizzer fan de sosjology neamd. Syn wurk wurdt as baanbrekkend beskôge. Hy socht nei ferbannen fan oarsaak en gefolch, nei analogy tusken no en it ferline en hy naam de ynfloed fan de omjouwing en fan de ekonomyske omstannichheden yn acht. Dêrom wurdt hy as in pionier yn de sosjology besjoen.

Hy lei út dat solidariteit, mienskipssin troch him *`asibiyah* neamd, it sterkst is yn tribale maatskippijen omdat dy basearre binne op bloed- en stamsibskip en omdat, sûnder solidariteit, oerlibjen yn slimme omstannichheden ûnmooglik is. As dizze solidariteit hân yn hân giet mei de oare sterkste mienskipsbân, religy, dan tendeart de kombinaasje fan beide, ta ûnoerwinlikheid.

Ek wurdt hy as de grûnlizzer fan de moderne skiedskriuwing sjoen, omdat hy net allinnich skiednis skreau lykas Herodotus, mar regels en in basis formulearre foar skiedskriuwing. Mei Ibn Khaldun waard de skiednis in metoadysk te bestudearjen en te beskriuwen ûnderwerp, wêrmei't hy it paad sljochte om skiedskriuwing ta wittenskip útgroeie te litten.

## Politike fyzje
Ibn Khaldun hope en ferwachte dat de Turks-Mongoalske feroverder Timur, dy't hy by fredesûnderhannelingen yn Damaskus yn 1400 moete hie as ôffurdige fan Sultan al-Nasir (Kaïro), en fan wa't hy tige ûnder de yndruk wie, by steat wêze soe om de moslims te ferienjen (*`asabiyah* sosjale ienheid) en sadwaande in renêssânse fan de Islam foar elkoar krije soe. Dizze hope moast hy úteinlik farre litte.
Golf fan Napels

De **Golf fan Napels** (Italjaansk: *Golfo di Napoli*) is in baai oan de westkust fan súdlik Itaalje, dy't diel útmakket fan 'e Tyrreenske See. De baai is ferneamd nei de wichtichste havenstêd, Napels.
Neutron

In **neutron** is in subatomêr dieltsje sûnder elektryske lading dat foarkomt yn atoomkearnen. It is opboud út 2 down-quarks en 1 up-quark. Alle atoomkearnen op ééien nei befetsje neist ien of mear protoanen ek ien of mear neutronen. De ienige útsûndering is 1H (de meast foarkommende foarm fan wetterstof), wêrfan de kearn út allinnich ien proton bestiet. De massa fan it neutron is frijwol lyk oan dy fan it proton (it neutron is wat swierder), mar it neutron mist de positive lading fan it proton.
''De rêstmassa fan in neutron is 1,00894 atomêre massa-ienheid (a.i.), dat is 1,67493 × 10-27 kg. It dieltsje kin frijkommme by kearnsplitsing, bygelyks yn kearnreaktors en by de eksploazje fan in atoombom, mar it is yn dizze frije tastân (dus bûten de atoomkearn) net stabyl. De ferfaltiid (oantsjutten mei τ) is 14:46 minuten. It ferrfalt ta in elektron, in proton en in elektron-antineutrino. Dit is in foarbyld fan β-ferfal (elektroanenemisje wurdt bêtastrieling neamd). Hast alle massa wurdt dêrby trochjûn oan it proton.

Neutroanen spylje in wichtige rol yn kearnreaksjes:
* neutroaneaktivearring
* kearnspliting
Se kinne ek brûkt wurde foar struktuerûndrsyk:
* neutroaneferstruiïng
** Small Angle Neutron Scattering (SANS)

It neutron waard yn 1932 ûntdekt troch James Chadwick, dy't dêrfoar yn 1935 de Nobelpriis foar de Natuerkunde krige.
Kamera obskura

In **kamera obskura** (Latyn foar *donkere keamer*) is in fertsjustere romte wêrby't yn ien fan de wanden in lyts gatsje makke is, letter ek wol in lins. It dêrtroch ynfallende ljocht smyt in ôfbylding fan de bûtenwrâld op de wand dêr foaroer. Krekt as by it ôfbyldzjen troch in lins, wurdt de bûtenwrâld op syn kop ôfbylde. As de efterwand fan de kamera obskura trochskinend makke wurdt (bygelyks mei matglês) is de ôfbylding fan bûtenôf te sjen.

In bysûnder aspekt fan de kamera obskura is dat de opnamen in ûneinige skerpte hawwe, alteast de ferzjes sûnder lins.

Eardat de ljochtgefoelige plaat ûntdekt waard (± 1800) wie de kamera obskura in merke-attraksje. Men koe de wrâld ommers bûten sûnder sjoen te wurden begluorkje. Mei spegels waard der foar soarge dat de ôfbylding wer rjochtoerein kaam te stean. Keunstskilders brûkten de kamera obskura as helpmiddel om de werklikheid sekuer oernimme te kinnen op harren doek. Yn de Fiktoriaanse tiid waarden der kamera obskura's boud mei in grutte fan in hûs, dêr't men tsjin betelling de omjouwing besjen koe. Yn Grahamstad yn de Eastkaap-provinsje fan Súd-Afrika kin soks noch altiten en ek yn Cadiz yn Spanje. Dy lêste sit yn in âlde toer.

## Sjoch ek
* Kamera
* Pinhole kamera
* Kamera lusida
## Trivia
De Nederlanner Nicolaas Beets skreau yn 1839 ûnder de skûlnamme Hildebrand syn boek: Camera Obscura.
Obesitas

**Obesitas** (besibbe en min ofte mear synonimen binne **oergewicht**, **swierlivichheid**, **fetsucht**, **korpulinsje** en **adipositas**) is in kondysje fan it minsklik lichem wêrby 't de natuerlike enerzjyreserve fan in mins of sûchdier, dy't yn fet opslein wurdt, fier oer de gewoane nivo's hinne giet, oant it de sûnens yn gefaar bringt. Swierlivichheid is by wylde bisten frij seldsum, mar net ûngewoan by minsken en by hûsdieren, dy't faak ferfuorre wurde en te min bewege. 

Yn 2008 hie mear as de helte fan de folwoeksen befolking yn de Europeeske Uny oergewicht of obesitas. Gemiddeld wie 15,5% fan de befolking te grou (BMI fan mear as 30 kg/m2). Foar de measte Europeeske lannen, ek Nederlân, wie dit mear as in ferdûbeling fergelike mei de sifers fan 1988.

Yn in grut part fan de moderne wrâld (benammen yn de westerske wrâld) wurde minsken mei obesitas beskamme en stigmatisearre. Dit fenomeen wurdt "fatshaming" neamd. Dochs waard it eartiids algemien sjoen as in symboal fan rykdom en fruchtberens en yn guon parten fan de wrâld is dat noch hieltyd sa.

## Medyske reaksjes op swierlivichheid
De konvinsjonele artsen advisearje strategyen om gewicht te ferliezen om sa de gesondheidsrisiko's te ferlichtsjen febûn oan swierlivichheid. Der is kontroverse sawel over wat dy strategyen realistysk omfette, en ek oft sokke doelen wol in better sûnensresultaten jouwe.

Metoaden om it gewichts omleech te bringen binne dieetferoarings, mear bewege, medisinen en sjirurgyske behannelingen. Hjirfan binne de "wûnderdiëten" it meast betwist. Ferskate ûndersiken suggerearje dat it gewichtsferlies op koarte termyn faak liedt ta metabole oanpassingen dy't op langere termyn krekt ta groei fan it gewicht liede.
Golf fan Egina

De **Golf fan Egina** (Gryksk: Σαρωνικός κόλπος, *Saronikós Kólpos*), ek wol de **Saroanyske Golf** neamd, is in part fan 'e Myrtoaanske See (en sadwaande fan 'e gruttere Egeyske See), dy't tusken de Grykske skiereilannen Argoalis en Attika yn leit.

De namme is ôflaat fan Saron, in mytyske kening fan 'e stêd Troizen; de Nederlânske benamming *Golf van Saronikos*, dy’t somtiids brûkt wurdt, is taalkundich fout, want it Grykske eigenskipswurd *saronikós* betsjut *Saroanysk*, (d.i. *fan Saron*).

Om't de stêd Atene en de yndustriële sônes fan Elefsina, Salamis en Korinte har ôffalwetter yn see rinne litte, binne fral de noardeastlike kusten fan de Golf slim fersmoarge. De súdwestlike kusten binne yn ferhâlding net sa oandien.

Ferspraat oer de Golf lizze ferskate eilannen (de saneamde Saroanyske Eilannen), dêr’t Salamis (96 km²), Egina (87,41 km²), en Poros (49,5 km²) de grutsten fan binne.