open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Asjtarak

**Asjtarak** (Armeensk: Աշտարակ, itjinge 'toer' of 'fort' betsjut) is it haadplak fan 'e Armeenske provinsje Aragatsotn. 

Neffens de sinsus fan 2011 hie de stêd 18.834 ynwenners. By in offisjele rûzing fan 2016 soene dat noch 18.000 wêze.

De stêd leit oan 'e iggen fan 'e Kasagh, likernôch 20 km noardwest fan Jerevan. Asjtarak spilet in grutte rol yn 'e ekonomy fan Armeenje en der binne ferskillende grutte bedriuwen en kulturele ynstituten. Asjtarak is in sintrum fan 'e fiedselferwurkjende yndustry. De stêd hat him ûntwikkele ta in satellytstêd fan Jerevan. 

Yn 'e stêd steane ferskillende midsiuwske tsjerken, wêrfan't twa (de Soerb Mariane (1271) en in lytse 7e-iuwske Karmravortsjerke) noch folslein en oaren as ruïne bewarre bleaun binne. De Sint-Sarkistsjerke is in 19e-iuwsk gebou dat op 'e fûneminten fan in eardere tsjerke boud waard. Oare monuminten tsjûgje fan in permaninte bewenning sûnt de ierkristlike tiid.
Saint-Jean-de-Luz

**Saint-Jean-de-Luz** (Baskysk: *Donibane Lohizune*) is in plak en gemeente yn it departemint Pyrénées-Atlantiques (regio Novelle-Aquitaine) yn Frankryk. It badplak leit oan 'e Golf fan Biskaje yn de Baskyske provinsje Labourd, en is ûnderdiel fan it Bayonne-distrikt. De gemeente hie op 1 jannewaris 2021 14.601 ynwenners.

Saint-Jean-de-Luz is, tegearre mei it oanbuorjende Ciboure, de wichtichste fiskershaven fan it Frânske Baskelân, mei de fangst fan sardines, heek en tonyn. It Fête du Thon ('feest fan 'e tonyn') wurdt yn july fierd.

## Skiednis

Saint-Jean-de-Luz wie altyd in wichtige fiskershaven. Der waard al yn de 9e iuw jage op walfisken. Dat barde earst allinnich yn de Golf fan Biskaje mar letter ek yn de Noard-Atlantyske Oseaan. De pleatslike fiskers wiene ferneamd as walfiskjagers, mar dêr kaam yn de 18e iuw in ein oan. Doe kaam de kabbeljaufiskerij foar de kust fan Nijfûnlân. Dêrnei waard it sardinefiskjen de haadaktiviteit en fan de jierren fyftich ôf de tonyn. Kapers yn tsjinst fan 'e Frânske kroan wiene tusken de 16e en de 19e iuw ek aktyf yn Saint-Jean-de-Luz. Op it hichtepunt fan dy kaapfeart yn 1757 farden hjir 22 skippen mei 117 kanonnen oan board en 1.800 bemanningsleden.

Bekende kapers wiene Jean d'Albarrade en Pellot Montvieux.

Op 9 juny 1660 waard hjir it houlik sluten tusken Loadewyk XIV fan Frankryk en Maria Theresia fan Spanje.

De Golf de Chantaco golfklub waard hjir oprjochte yn 1928.

## It besjen wurdich
*De Sint-Jan-Baptistetsjerke datearret út de 15e iuw en wie it plak fan it keninklik houlik yn 1660. De monumintale fergulde houten retabels komme út 1669. Lykas wenst is yn de regio, bestiet de tsjerke út in skip mei sydkanten houten galerijen. De spits fan de tsjerke waard troch in bliksem yn 1706 fernield en is nea ferfongen.
*It Maison Loadewyk XIV datearret út 1643 en waard boud foar de rike wapenmakker Lohobiague. Loadewyk XIV en syn hof bleau hjir in moanne foar syn houlik.
*It gemeentehûs mei in hynstebyld fan Loadewyk XIV op it hôf dat dêr yn 1932 pleatst waard.

## Geografy

It oerflak fan Saint-Jean-de-Luz besloech op 1 jannewaris 2021 19,05 kante kilometer; de befolkingstichtens wie doe 766,5 ynwenners de km².

De kaart hjirnjonken lit de lokaasje sjen fan Saint-Jean-de-Luz mei syn wichtichste ynfrastruktuer en oanbuorjende gemeenten.

## Ferkear en ferfier
It treinstasjon Saint-Jean-de-Luz - Ciboure leit yn de gemeente. De autodyk A63 rint troch de gemeente.


France-Saint-Jean-de-Luz-2005-08-05.jpg|Gebouwen oan de dyk fan Saint-Jean de Luz
La Rhune de St Jean de Luz (8).JPG|Utsjoch op de Rhune
St Jean de Luz La plage.JPG|It strân fan Saint-Jean de Luz
DSC 0570 I. de S. juán Bautista en S.Juán de Luz.jpg|Tsjerke Saint-Jean-Baptiste
Kasagh

De **Kasagh** (Armeensk: Քասաղ) is in sydrivier fan 'e Medzamor yn it west fan it hjoeddeiske Armeenje. 

De boarne fan 'e rivier leit op 'e noardlike skeanten fan 'e Aragats yn 'e provinsje Armavir. De rivier streamt nei it easten yn 'e provinsje Aragazotn en bûget dan nei it súden yn 'e provinsje Armavir en mûnet lang om let yn 'e Medzamor, in lofter sydrivier fan 'e Aras. 

Healwei de 89 km lange rivier leit de stêd Aparan en de Aparan-opslachmar. De rivier wetteret in gebiet fan 1480
km² ôf. In diel fan it wetter wurdt foar yrrigaasje brûkt.

Yn 'e buert fan it kleaster Hovhannavank stoart oan 'e eastlike helling fan 'e kleau in wetterfal del, dy't mei 70 m hichte de heechste wetterfal fan Armeenje is.
Medzamor (rivier)

De **Medzamor** (Armeensk: Մեծամոր) is in rivier yn 'e Armeenske provinsje Armavir. In eardere namme fan 'e rivier is de **Sewdzjoer** (Սեւջուր). De namme Sewdzjoer en de eardere Turkske namme fan 'e rivier *Karasu* bestjutte letterlik 'Swart wetter'.   

De Kasagh is in lofter sydrivier. Fan 'e boarne streamt de rivier ynearsten rjochting it easten, dêr't de Kasagh yn 'e Medzamor mûnet. Dêrnei streamt de rivier nei it súdeast, dêr't de rivier lang om let yn 'e Aras útmûnet, dy't dêr de lânsgrins tusken Armeenje en Turkije foarmet. 

Ien fan 'e boarnen fan 'e Medzamor is in lytse mar tusken de moderne stêd Medzamor en Aknalitsj. De sompige gebieten fan 'e rivier binne tige ryk oan seldsume wetterdieren. 

De rivier leveret in soad wetter foar yrrigaasje en it kuoljen fan 'e kearnsintrale Medzamor.
Aras (rivier)

De **Aras** of ** Araks** (Armeensk: Արաքս, Azerbeidzjaansk: *Araz*, Koerdysk: *Erez*, Perzysk: ارس, Turksk: *Aras Nehri*) is mei in lingte fan 1.072 km de langste sydrivier fan 'e Koera yn Súdwest-Aazje. 

## Ferrin

De boarne fan 'e Aras leit yn Turkije yn East-Anatoalje, súd fan 'e stêd Erzurum yn it Bingölberchtme. Fan 'e boarne streamt de rivier nei it easten noardlik by de Ararat lâns om dan de lânsgrins mei Armeenje te foarmjen. Letter is de rivier ek de grinsrivier tusken Iran en de Azerbeidzjaanske eksklave Nachitsjevan en tusken Iran en Armeenje resp. Azerbeidzjan. Yn Azerbeidzjan streamt de rivier troch de Mugansteppe en mûnet er lang om let yn 'e benedenrin fan 'e Koera út, dy't letter yn 'e Kaspyske See útmûnet. 

## Idintifikaasje mei de Bibelske rivier Gihon
De egyptolooch David Rohl giet der fan út dat de Aras de Gichon is, dy't neffens it Bibelboek Genesis ien fan 'e fjouwer rivieren wie, dy't syn boarne yn 'e Hôf fan Eden hie. Rohl toant mei in dokumint út de tiid fan 'e islamityske ynvaazje yn Perzje oan, dat de rivier oant yn 'e 7e iuw as Gyhun bekend stie. De âlde namme fan it gebiet oan 'e Gyhun wie Kush, in namme dy't ek yn it Bibelske skeppingsferhaal neamd wurdt. Oant de dei fan hjoed is yn 'e krite in berchrige mei de namme Kuscha-Dagh (Berch fan Kusch).

## Russysk-Perzyske grinsrivier
Nei de Russyske-Perzyske kriich yn 'e jierren 1804-1813 waard de Aras mei de benedenrin fan 'e Koera fan 'e Kaspyske See oant de hjoeddeiske eastlike grins fan 'e Azerbeidzjaanske eksklave Nachitsjevan de noardlike grins fan Perzje mei it Russyske Keizerryk. Nei de Russysk-Perzyske kriich fan 1826-1828 waard de rivier ek fierder nei it west de noardlike grins fan Perzje mei it Russyske Keizerryk, wylst yn it easten oan 'e Kaspyske See de grins fierder nei it suden op 'e hjoeddeiske grins fan Azerbeidzjan en Iran ferskode. 

## Enerzjyopwekking

Op it plak dêr't de rivier in grins foarmet tusken Azerbeidzjan en Iran hawwe beide lannen mienskiplike wetterkrêftsintrales boud. By de iepening fan 'e tredde wetterkrêftsintrale fan Giz-Galasi op 19 maaie 2024 stoarte nei de seremoanje op 'e weromreis ien fan 'e trije Iraanske helikopters del mei dêryn û.o. de Iraanske presidint Ebrahim Raisi en de Iraanske minister fan Utlânske Saken Hossein Amir-Abdollahian. Njonken de presidint en de minister fan Binnenlânske Saken kamen noch sân oare ynsittenden om it libben.
Egbert Bartolomeus Kortenaer

**Egbert Bartolomeussoan Kortenaer** of **Egbert Meussen Cortenaer** (Grins, 1604 – yn 'e Noardsee bûten Ingelân, 13 juny 1665) wie in Nederlânske floatfâd út de 17e iuw.

Kortenaer hie in beskieden eftergrûn (syn heit wie soldaat) en begûn syn karriêre as boatsman yn 1626 en wurke him op ta in wichtige lieder yn de Nederlânske float. Yn 1643 waard er earste stjoerman op Maarten Tromp syn flaggeskip, de *Aemilia*, en bleau dat oant 1647 doe't it skip ferkocht waard. Yn 1651 waard er wer stjoerman ûnder Tromp, no op syn nije flaggeskip, de ferneamde *Brederode*. 

Hy die mei oan ferskate seeslaggen, wêrûnder de Slach by Dungeness (1652) en de Slach by Ter Heijde (1653) yn de Earste Ingelsk-Nederlânske Oarloch. Maarten Tromp kaam om yn de Slach by Ter Heijde. Om de moraal lykwols heech te hâlden liet Kortenaer de noarm fan de admiraal net ferleegje, die of Tromp noch libbe en naam it eigentlike befel oer syn eskader oer. Hy die dat sa betûft dat er oant de ein fan dy oarloch as floatfâd bliuwe soe.

Nei in heldhaftich gedrach yn de Slach by de Sont (8 novimber 1658) yn de Noardlike Oarloch tsjin Sweden, waard er troch Freark III fan Denemark yn de Oarder fan de Oaljefant riddere en op 8 maaie 1659 waard er beneamd ta fise-admiraal yn de Steatske marine.

Op 13 juny 1665 stoar Kortenaer by de Slach by Lowestoft doe't in Ingelske kanonskûgel syn heup rekke. Nei syn dea waard er fereare as nasjonale held, en syn namme waard in symboal fan Nederlânske moed en trochsettingsfermogen op see. Ta syn eare waard er letter betocht mei ferskate nei him neamde monuminten en skippen.
Bagawan

**Bagawan** (Armeensk: Բագաւան) wie in delsetting yn it sintrale diel fan it Keninkryk Armeenje, dat tusken it jier 321 f.Kr. oant 428 n.Kr bestie. It lei noard fan 'e Vanmar oan 'e Murat, in tak fan 'e Eufraat, by Taşteker yn 'e provinsje Ağrı yn it tsjintwurdige Turkije. 

Nei it kerstenjen fan Armeenje wie Bagawan it plak fan in grut kleaster, it Sint-Jan de Doperkleaster (Բագավանի Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի վանք, *Bagawani Soerb-Jovhannês Mkrtitsj Vank*). Oant de folkemoard op 'e Armeenjers yn 1915 wie it ien fan 'e wichtichste Armeenske religieus sintra. Yn 1877 waarden it kleaster en de Armeenske delsetting plondere. Yn 1915 folge mei de genoside op 'e Armeenske befolking de folsleine ferneatiging fan it kleaster en de delsettig. 

## Skiednis
De namme Bagawan bestjut 'stêd fan 'e goaden'. Al foar it kerstenjen fan Armeenje wie it plak ien fan 'e belangrykste hillichdommen. De keninklike famylje fan Armeenje fierde dêr it Nije Jier op 'e earste dei fan 'e earste moanne fan 'e Armeenske kalinder. Bagawan wie ek in sintrum foar de ferearing fan Aramazd, de Armeenske ferzje fan Ahura Mazda en der baarnde in ivich fjoer. 

Neffens Agathangelos, de hagiograaf fan Gregoarius de Ferljochter, waard by Bagawan kening Tiridates III, de earste kristlike foarst fan Armeenje, doopt yn 'e Eufraat. Gregoarius soe ek it kleaster stifte ha. 

De kleastertsjerke fan Sint-Jan de Doper waard yn 631-639 foltôge. De Turkske namme fan it doarp by it kleaster wie Üç Kilise ("de trije tsjerken"), in ferwizing nei de trije alters fan 'e tsjerke. Oarspronklik hie it it kleaster in hege muorre mei tuorren om de gebouwen te beskermjen. De tsjerke wie 46 m lang, 27 m breed en 20 m heech. Yn 'e 19e iuw waard it kleaster ferlikene mei de Hagia Sofia yn Konstantinopel. 

Yn 1877 waard it kleaster troch Koerden plondere. Tagelyk mei de folkemoard op 'e Armeenjers waard it kleaster yn 1915 folslein ferneatige.
Narekavank

**Narekavank** (Armeensk: Նարեկավանք, Turksk: *Nareg manastırı*; it kleaster fan Narek) wie in Armeensk-apostoalysk kleaster yn 'e histoaryske provinsje Vaspoerakan tichteby de súdlike igge fan 'e Vanmar. Hjoed-de-dei leit de lokaasje yn it distrikt Gevaş yn 'e provinsje Van yn East-Turkije.

## Skiednis
It kleaster wie yn 'e tiid fan it Keninkryk Vaspoerakan boud en waard by de folkemoard op 'e Armeenske befolking yn it Osmaanske Ryk yn 1915 ferneatige. Hjoed-de-dei stiet op it plak fan it kleaster in moskee.

It 10e-iuwske kleaster waard troch kening Gakik I stifte. It wie ien fan 'e belangrykste bouwurken fan Armeenske arsjitektuer en in spiritueel sintrum foar de regio. De grutte Armeenske dichter Gregoarius fan Narek (951-1003) wenne yn it kleaster en waard dêr ek begroeven.

Yn 1884 waard in seminaarje yn it kleaster iepene en yn 1901 folge de stifting fan in weeshûs mei in skoalle. 

It kleaster waard yn 1896 by de troch de oerheid sanksjonearre Hamidyske moardpartijen oanfallen troch Koerden. De Koerden fermoarden de preester en 12 muontsen. 

## Arsjitektuer
Narekavank hie twa tsjerken: de Soerb Astvatsatsin (Mem Godstsjerke) en de Soerb Sandûcht (Sandûchttsjerke). It mausoleum fan Gregoarius fan Narek lei east fan 'e Sint-Sandûchttsjerke. De Sint-Astvatsatsintsjerke hie it ûntwerp fan in koepelfoarmige hal en lei súd fan 'e Sint-Sandûchttsjerke. Yn 1787 waard in rjochthoekige gavit  oer de grêven fan *[[vardapet]]* (in titel dy't oan heech gelearde muotsen jûn waard) Hovhannes en de filosoof Ananias fan Narek boud. De klokketoer fan trije ferdjippings foar de westlike tagong fan 'e gavit waard yn 1812 tafoege. 

## Ferneatiging
De Armeenske befolking fan 'e delsetting by it kleaster waard yn 1915 deportearre en fermoarde as ûnderdiel fan 'e Armeenske Genoside. It kleaster rekke doe syn funksje kwyt en neffens Sevan Nişanjan waard it kleaster yn 1951 ôfbrutsen, doe't ek de opdracht jûn waard om de Hillich-Krústsjerke fan Akdamar ôf te brekken. De ôfbraak fan 'e Hillich-Krústsjerke gie lykwols troch protesten net troch. Hjoed-de-dei is it doarp Narek foar it grutste part in Koerdysk doarp, dat no offisjeel bekend stiet as Yemişlik yn it Turksk en Nerik yn it Koerdysk.

It kleaster is folslein ferneatige en op it plak fan 'e tsjerke stiet hjoed-de-dei in moskee. It ferneatigjen fan resten dy't oerbleaun wiene gyng ek letter gewoan troch. James Robert Russell fotografearre yn 1994 in 10e-iuwske krússtien fan it kleaster. Doe't er yn 1997 werom kaam wie de krússtien ferdwûn. Lokale Koerden fertelden him dat de Turkske plysje de stien ferneatige hie nei't er yn 1994 it plak besocht hie.
Junkers Ju 188

De **Junkers Ju 188** *Rächer* ('Wreker') wie in middelswiere Dútske bommewerper boud yn de Twadde Wrâldoarloch, de plande opfolger fan de Junkers Ju 88 mei bettere prestaasjes en gruttere lading. It tastel waard mar yn beheinde oantallen produsearre, sawol troch de oanwêzigens fan ferbettere ferzjes fan de Ju 88, as troch de hieltyd effektivere alliearde strategyske bombardeminten op de Dútske yndustry en de dêrút folgjende fokus op de produksje fan gefjochtsfleantugen.

De Ju 188 koe brûkt wurde as bommesmiter (A, E, G, K), torpedobommesmiter (A, E), jager op grutte hichten (T), langeôfstânsjager (S), ferkenningsfleantúch (D, F, H, L), swiere jager (J) of ferbiningsfleantúch (U).

## Ynset
Uteinlik ûntfongen allinnich Kampfschwader 2, 6 en 26 grutte oantallen Ju 188s. Gruppe van Kampfgeschwader 2 die mei oan Operaasje Steinbock op Súd-Ingelân, fan jannewaris oant maaie 1944, mei 35 Ju 188Es en de I. Gruppe van Kampfgeschwader 6 mei 41 Ju 188As.

## Technyske feiten

## Literatuer
* Wolfgang Wagner: *Hugo Junkers Pionier der Luftfahrt – seine Flugzeuge.* Aus der Reihe: Die deutsche Luftfahrt, Bân 24, Bernard & Graefe Verlag, Bonn 1996, ISBN 3-7637-6112-8.
* Heinz J. Nowarra: *Die deutsche Luftrüstung 1933–1945. Flugzeugtypen Henschel – Messerschmitt.* Bân. 3, Bernard & Graefe, Koblenz 1993, ISBN 3-7637-5467-9, s. 106–110.
Cheikh Tidiane Gaye

**Cheikh Tidiane Gaye** (Thiès yn Senegal, 1971)  is in Senegaleeske skriuwer en dichter dy't yn Itaalje wennet. Hy is teffens fredesaktivist.

## Biografy
Cheikh Tidiane Gaye is fan Senegaleeske komôf.  Hy studearre filosofy oan de universiteit fan Genua. Nei syn ôfstudearjen keas er foar emigraasje en ferhuze er earst nei Ivoarkust, dêr't er twa jier wenne, en dêrnei yn 1997 nei Italië en waard dêr in naturalisearre steatsboarger. 

Gaye hat ferskate dichtbondels publisearre en guon fan syn gedichten binne yn twa talen publisearre. Hy wurdt beskôge as in oanhinger fan de Afrikaanske oraliteitsjongers.

Hy rjochte de *Grand Prix International Léopold Sédar Senghor* op. Yn 2010 die er mei oan it *Festivaletteratura* yn Mantua, dêr't er Alda Merini en Davide Rondoni ta syn favorite Italiaanske dichters rekkene.  

Yn 2024 waard er beneamd ta folweardich lid fan de Europeeske Akademy fan Wittenskippen en Keunsten yn Salzburg.

Gaye wennet yn Italië yn Arcore, provinsje Monza en Brianza yn Lombardije.

## Underskieding
* 2024: Ridder yn 'e Oarder fan Keunst en Letteren 

## Publisearre wurken
* *Il Giuramento*, roman - Liberodiscrivere, Genua
* *Mery, principessa albina*, mei foarwurd troch Alioune Badara Bèye, Novel – Edizioni dell’arco, Milaan (2005).
* *Il sangue del Djali*, poëzy – Edizioni dell’arco, Milaan (2007).
* *Ode nascente- Ode naissante*, Italjaansk-Frânske poëzy, Edizioni dell’arco, Milaan (2009).
* *Curve alfabetiche*, poëzy - Montedit Edizioni (2011).
* *L'étreinte des rime/ Rime abbracciate*, mei foarwurd fan Tanella Boni, Poëzij, Italjaansk-Frânsk ko-publikaasje, Éditions L'Harmattan Parys - Frankryk (2012).
* *Prendi quello che vuoi ma lasciami la mia pelle nera*, roman - Foarwurd troch de prefekt fan Milaan Giuliano Pisapia. Jaca Book, Milaan, (2013).
* *Léopold Sédar Senghor: il cantore della negritudine*, poëzy, oersetting, Arc Editions (2014)
* *Ma terre mon sang*, poëzie, Ruba Editions, Senegal (2018).
* *Il sangue delle parole,* poëzy, Kanaga Edizioni (2018).
* *Ombra*, poëzy, Kanaga Edizion (2022).
* *Voglia di meticciato – Dialogo tra le culture ed etica*, essay, Kanaga Edizioni, (2022).
* *Les litanies du cœur*, poëzy, Kanaga Edizioni (2023).

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan de skriuwer
* webside Académei Internationale L.S.Senghor
Histoaryske lokaasjes yn Istanbûl

De **Histoaryske lokaasjes yn Istanbûl** foarmje meiïnoer it UNESCO-wrâlderfgoed yn 'e Turkske stêd Istanbûl. De monuminten fertsjintwurdigje mear as 2.000 jier skiednis út ferskillende kultueren. 

De fan oarsprong Grykske stêd Byzantium waard yn 667 stifte. It wie letter de haadstêd fan it East-Romeinske en Byzantynske Ryk. Op 29 maaie 1453 oermastere it leger fan 'e Ottomaanske sultan Mehmet II de stêd. Dy ferovering betsjutte de ein fan it Byzantynske Ryk. Oant 1923 hiet de stêd Konstantinopel. Yn dat jier waard de namme offisjeel Istanbûl. 

De histoaryske stêd wie mear as 2.000 jier de lokaasje fan grutte histoaryske en religieuze barrens. It wrâlderfgoed leit op in skiereilân en wurdt omfieme troch de Gouden Hoarn: yn it noarden troch in natuerlike haven, yn it easten troch de Bosporusen yn it suden troch de See fan Marmara. De muorren fan Teodosius út de fyfte iuw beskermen de stêd iuwenlang tsjin ynkringers oant it krúsfardersleger yn 1204 troch de muorren brieken en de stêd plondere. Mear as twa iuwen letter foel Konstantinopel nei in belis yn 'e hannen fan 'e Turken.  

Foarbylden fan 'e yn it wrâlderfgoed opnommen monuminten binne it Hippodroom fan Konstantyn, de 6e-iuwske Hagia Sofia en de 16e-iuwske Süleymaniye moskee. De monuminten wurde hast allegear bedrige troch de befolkingsgroei, de miljeu-fersmoarging en in minne stedsplanning.  

## Sônes
It wrâlderfgoed beslacht fjouwer sônes, dy't oan 'e hân fan 'e meast ymposante monuminten de belangrykste perioades fan 'e stêd wjerspegelje: 

* it archeogloyske park op de punt fan it skiereilân; 
* de Süleymaniye-wyk mei de Süleymaniyemoskee, de bazars en de tradisjonele bebouwing;
* de Zeyrek wyk en de eardere Pantokratortsjerke;
* de sône fan 'e Byzantynske ferdigeningswurken.

## Ofbylden

Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|Hagia Sofia
Istanbul, Turkey (37909254062).jpg|Poarte fan it Topkapi-paleis
Sultanahmetcamii ilkkezbuacidan.JPG|Blauwe moskee
Tutmosis and Walled obelisks (13970683673).jpg|Hippodroom


Hagia Irene, Istanbul (52112279404) (cropped).jpg|Hagia Irene
Molla Zeyrek Camii.jpg|Pantokrator-kleaster of Zeyrek-moskeee 
Theodosianische Landmauer in Istanbul.jpg|Teodosjaanske muorren
DSC04560 Istanbul - Bazaar - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|Bazar
Armeenske kleasterensembles yn Iran

De **Armeenske kleasterensembles yn [[Iran]]** foarmje sûnt 2008 wrâlderfgoed fan UNESCO. 

De monuminten binne ynskreaun om 't se in hege wearde fan 'e Armeenske arsjitektoanyske en dekorative tradysjes fertsjintwurdige, se yn 'e regio wichtige sintra foarmje foar de Armeenske kultuer en beafeartssintra binne fan 'e apostel Taddéus, dy't in belangrike status yn 'e Armeenske religeuze tradysje ynnimt. De monuminten fertsjintwurdige de lêste resten fan 'e âlde Armeenske kultuer yn 'e súdeastlike perifery fan it eartiidske Armeenje.      

Alle gebouwen binne goed ûnderholden. 

It erfgoed bestiet út twa Armeenske-apostoalyske kleasters en in kleasterkapel yn it noardwesten fan Iran:
Dewy Ratih

**Dewy Ratih**, ek wol bekend as **Sang Hyang Ratih** of **Sang Hyang Semara Ratih**, is in hindoeïstyske moannegoadinne dy't oanbean wurdt op Baly en dielen fan Java. Se stiet bekend om har skientme en genede, en dêrom waard se ek wol de goadinne fan 'e skientme neamd. Har myte is keppele oan moannefertsjusterings.

## Leginde
Doe't de demon Kala Rau drinke woe út 'e boarne fan 'e ivige jeugd, de tirtha amertha, waard hy trappearre troch de moannegoadinne Ratih. Om't dizze boarne allinich foar de goaden wie, gie Ratih nei Fisjnû ta om him te fertellen wat Kala Rau fan plan wie. Dêrop gong Fisjnû nei de put en seach Kala Rau it earste slokje út de put nimmen. Fisjnû smiet syn diskus nei Kala Rau, en ûnthalze him. Mar Fisjnû wist net dat Kala Rau de tirta amerta dronken hie, in drank fan goaden dy't him ûnstjerlik meitsje koe. Op dat stuit hie it wetter de kiel fan 'e demon al berikt, wêrtroch't de holle yn libben bleau. Poerrazend op Ratih om it ferrieden fan syn plan, swevet de holle fan Kala Rau har efternei en besiket har op te slokken. Sa no en dan slagget it him, wêrtroch’t Ratih koart yn 'e mûle fan 'e demon ferdwynt, mar der dan wer útkomme kin omt se har lichem net mear hat. 

Op Baly en Java wurdt leaud dat dit ferhaal de oarsprong is fan moannefertsjusterings.

## Seremoanje
Yn Baly wurdt elke purnama, of folle moanne, in seremoanje hâlden om de skientme fan 'e moanne te fieren. Dizze seremoanje earet ek Chandra, in oare moannegod.

## Houtfykwurk
It toaniel fan Dewy Ratih en Kala Rau waard troch ferskate houtsnijers oer in lange perioade útsnien. Wichtige dielen fan de houtsnijwurken binne de útsniene dûnskroan en it kleed fan 'e moannegoadinne Dewy Ratih, en ek de holle fan Kala Rau. Der wurde faak twa ferskillende ferzjes fan dit ferhaal útbylde: De moannegoadinne Dewy Ratih, dy't opkomt út 'e mûle fan Kala Rau en de moannegoadinne mei de holle fan Kala Rau om har mul.
Fisjnû

**Fisjnû** of **Vishnu** (IAST viṣṇu, Devanagari विष्णु), ek wol **Narayana**, **Fasûdeva**, **Mádhava** en **Trikrama** neamd (trije stappen), is binnen de Trimurty it ûnderhâldende, soargjende of beskermjende aspekt fan God yn 'e skepping. Fisjnû is it aspekt fan God dat alle dingen yn it universum trochkringt en ûnderhâldt. It skeppende en kreative diel fan God wurdt fertsjintwurdige troch Brama en it transformative of destruktive aspekt troch Sjiva. Op Baly waarden Sjiva en Fisjnû soms as ien god fereare. Foar de Faisjnavas (Fisjnû-oanbidders) is Fisjnû de beskermgod.

Tegearre mei syn frou Laksjmy, de goadinne fan 'e leafde, hat Fisjnû Kamadeva as syn neisiet.

## Mytologyske foarstelling
Fisjnû wurdt meastentiids ôfbylde sittend op in grutte earn, Garûda, mei syn frou Laksjmy, de goadinne fan oerfloed, skientme en lok. Fisjnû wurdt dan yn swart of blau ôfbylde mei fjouwer earms, wêrmei't hy in dungkhar, in loatusblom, in diskus en in kneppel fêsthâldt, dy't ferskate kwaliteiten fan dizze god fertsjintwurdigje.

Binnen it Faisjnavisme wurdt Fisjnû sjoen as de oergodheid dêr't alle skepping en alle oare goaden út ûntstien binne. Yn dizze hoedanichheid wurdt hy faak ôfbylde yn 'e oseaan fan molke, in diel fan it kreative proses. De blauwe kiel (Nilakantha) komt fan it fergif Halahala, dat frijkomt by it tsjernjen.

## Avatars
Neffens bepaalde hindû-bewegingen (benammen binnen it Faisjnavisme) soe Fisjnû tsien kear nei de ierde komme yn 'e foarm fan tsien saneamde avatars (ynkarnaasjes fan God), om de wrâld en it minskdom yn ferskate perioaden fan 'e skiednis fan ferneatiging te rêden. De tsien avatars fan Fisjnû binne neffens dizze streamings:

*Matsya, de fisk
* Koerma, de skyldpod
* Faraha, de wylde baarch
* Narasimha, de mantsje-liuw
* Famana, de dwerch
* Parasjûrama, de strider
* Rama, de ideale soan, man en kening
* Krisjna, kijhoeder, fertelt de manier fan it libjen
* Bûda
*Kalky, de ruter op it wite hynder, de ienige ynkarnaasje dy't noch komme moat.
De twa wichtichste fan dizze avatars yn it moderne Faisjnavisme binne Krisjna en Rama.

## Ofbylden

Ofbyld:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|Brama, Fisjnû en Sjiva tegearre mei harren respektivelike partners Sarasvaty, Laksjmy en Parvaty sitte elk op in loatusblom, om 1770 hinne
Ofbyld:COLLECTIE TROPENMUSEUM Beschilderd houten godenbeeld voorstellende Vishnu en Garuda TMnr 2455-44.jpg|Fisjnû sit op Garûda dat is op Badawang, Wrâldmuseum Amsterdam
Ofbyld:Vishnu1.jpg| Fisjnû sit op 'e slang Sjesha, wylst Laksjmy syn fuotten massearret en de fjouwerkoppige Brama berne wurdt út de nâle fan Fisjnû, 1780-1790
Ofbyld:Lakshmi Vishnu.jpg| Garûda mei Fisjnû en Laksjmy, sawat 1820
Ofbyld:Avatars of Vishnu.jpg| Op fersyk fan Arjûna lit Krisjna (yn 'e foarm fan Fisjnû) him syn wiere foarm sjen mei alve ekstra koppen en alve pear ekstra earms.
Laksjmy

Sjry **Laksjmy**, soms ek **Mahalaksmy** (Sanskryt: लक्ष्मी lakṣmī) is de hindûgoadinne fan ljocht, rykdom en lok, mar ek fan skientme, moed, fruchtberens en leafde. Se wurdt beskôge as de mem fan it universum yn it hindoeïsme en wurdt fereare mei it jierlikse ljochtfeest, Diwaly.

## Nammen
Oare nammen fan Lakshmi binne: **Haripriya** (leafste fan Hary), **Padma** (loatus), **Padmalaya** (wenjend op in loatus), **Jaladhija** (berne út 'e oseaan), **Sjansjala** (ritige), **Karysin** (ryk oan dong, as fruchtberens goadinne fan 'e ierde) en **Lokamata** (mem fan 'e wrâld).

## Berte en houlik
Doe't de goaden de oseaan fan molke tsjernen om de godlike drank amrita te meitsjen, riisde Laksjmy út it wetter op en waard Fisjnû syn frou. Se kaam op as ien fan 'e fjirtjin 'kostbere byprodukten' fan it tsjernjen fan 'e Oseaan fan Molke. Sawol Sjiva as Fisjnû woene har, mar Sjiva hie de moanne al opeaske en doe't er Laksjmy net krige, slokte er it fergif dat frijkaam by it tsjernjen op. Dat is hoe't Sjiva de skepping rêde fan ferneatiging. Yn in protte boarnen is se lykwols de dochter fan Brigû en flechte de oseaan yn doe't de goaden út 'e himel ferdreaun waarden.

Laksjmy is de sjakty (enerzjy) en frou fan Fisjnû, de god fan wolfeart en ûnderhâld (de beskermer en behâlder). Se hat ferskate avatars, wêrûnder Sita (yn dy foarm troude hja mei Rama) en Rukminy (mei Krisjna). Rama en Krisjna wiene beide avatars fan 'e Hindû god Fisjnû. De ferbyntnis tusken Krishna en Rukmini symbolisearret de relaasje tusken god en de siel. Ut de feriening fan Fisjnû en Laksjmy waard de leafdesgod Kama (begearte) berne. Hy sjit pylken út sûkerreid.

## Skaaimerken
Laksjmy, mei har slanke mul en folle boarsten, wurdt sjoen as it froulike ideaal fan skientme. Se wennet yn 'e swietrokige blommekrânsen dy't yn 'e timpels te krijen binne en jouwe lok en wolfeart oan 'e drager. Soms wurdt it omskreaun as 'feroarlik of ritich', om't it lok likegau ferdwine kin as dat it komt. Se is benammen assosearre mei padma (de loatus), it symboal fan fruchtberens. Se wurdt faak ôfbylde sittend of steand op in loatus, mei of sûnder Fisjnû. Se wurdt meastentiids ôfbylde mei gouden hûd. Yn in populêre ôfbylding rêstet Fisjnû op de slange Ananta en Laksjmy massearret de fuotten fan har hear mei salve.

Goadinne Afrodite út Grykske mytology en Fenus út de Romeinske mytology dy’t ek berne waarden út de oeroseaan, wurde ôfbylde as jonge froulju en wjerspegelje lok, skientme en fruchtberheid. Boppedat is Fenus de mem fan 'e leafdesgod Amor (Kupido), dy't leafdespylken sjit.

## Literatuer
* C. Scott Littleton (2002), *Mythologie*, Nederlânske útjefte 2003, Librero, side 382
Le Deuxième Sexe

***Le Deuxième Sexe*** (Frânsk, betsjutting: "It twadde geslacht") is in boek skreaun yn 1949 troch Simone de Beauvoir en útjûn yn twa boekdielen troch Éditions Gallimard. It berikte in sûnder mis súkses fan ferkeapjen. De skriuwster begûn it te skriuwen doe't se meditearre oer wat it foar har betsjutte om in frou te wêzen. Se ûndersocht de situaasje fan froulju troch de skiednis hinne en skreau it grut essay dat giet oer hoe't froulju besjoen waarden, mei hokker situaasjes hja te krijen hawwe, en hoe't men besykje kin en ferbetterje harren libben en wreidzje harren frijheden út.

## Wurdearring
*Le Deuxième Sexe* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Kala Rau

**Kala Rau** is in demon yn de Balineeske mytology, it is allinnich mar in foarm fan in holle sûnder lichem.

Doe't Kala Rau wetter drinke woe fan Tirta Amerta (it wetter fan it ivige libben), warskôge Dewy Ratih de god Fisjnû. Hy ûnthalze de demoan. Mar de nekke waard net oanrekke troch Tirta Amerta, sadat er it ivige libben krige. De haadman besiket wraak te nimmen op Dewy Ratih. Soms wurdt de goadinne finzen nommen en is der neffens de myte in moannefertsjustering.
Hidde Boersma (skriuwer)

**Hidde Boersma** (Wiuwert, 19 jannewaris 1980) is in Frysk skriuwer en dichter út Utert. Hy skriuwt yn it Frysk en it Nederlânsk.

## Biografy
Hidde Boersma waard berne yn Wiuwert en folge de Universiteit foar Humanistyk. Hy wurket as skriuwer en docht dêrneist oare dingen om de tiid troch te kommen. Al fan jongs ôf oan wie er mei ferhalen dwaande, it skriuwen sit dan ek yn 'e famylje. Syn heit, Piter Boersma, is ek Frysk skriuwer en dichter. De Frysk skriuwsters Doete Venema en Saakje Huisman (1951-2001) binne syn muoikes.

Hy sjocht syn skriuwen as it massearjen fan de geast. Sels seit er dat frijbuiterij, mystyk, humor, kloaterichheid, eroatyske spanning, leafde, de duvel, fenomenology en doedeïsme in rol yn syn libben spylje. Boersma debutearre yn 2000 mei fjouwer gedichten yn it tiidskrift Hjir. Yn 2002 skreau er in gedicht oer Pim Fortuyn foar de keunstrûte fan Ljouwert. It gedicht waard skildere op in planke; dy is letter stellen. Yn 2008 kaam de debútbondel fan Boersma út, *De rop om Doede*. Boersma wurdt sjoen as de útfiner fan it *Doedeïsme*, dat is in filosofy fan libje folút: nim dyn gemak. Dat komt op in yntrigearjende wize werom yn syn proazedebút *Fol túch de mist yn*. De haadpersoanen yn dat boek libje yn de meast ferskriklike dekôrs dy't yn it moderne libben hat. Yn septimber 2011 folge syn twadde roman by de Friese Pers Boekerij ûnder de namme *De gewoanste man*. By de boekpresintaasje op 22 oktober yn Wiuwert waarden sa'n fjirtich eksimplaren fan it boek ferkocht.

Boersma hat fierder publisearre yn De Moanne, Farsk en op de Amerikaanske ynternetside The Dudespaper. Yn ferskate blomlêzings, lykas *Dream yn blauwe reinjas*, *Het goud op de weg*, *Spiegel van de Friese poëzie*, *Myn hert dat trillet my* en ek de *Meulenhoff poëziescheurkalender* fan 2006, binne gedichten fan him te finen.

## Bibliografy
### Poëzij
*2008 : *De rop om Doede*
*2021: *Dûnsje mei de Derwysk*  (Utj. Hispel)

### Proaza
*2010 : *Fol túch de mist yn*. Bondele koarte ferhalen.
*2011 : *De gewoanste man*
Il nome della rosa

***Il nome della rosa*** (Italjaansk, betsjutting: "De namme fan de roas") is it debútroman út 1980 troch de Italjaanske skriuwer Umberto Eco.

## Ynhâld
It wurk is in histoarysk moardmystearje yn in Italjaansk kleaster yn 1327.

## Wurdearring
*Il nome della rosa* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Factorio

**Factorio** is in fideospul, benammen in simulaasje, dêr't fabriken by boud en ûnderhâlden wurde. It spul is ûntwikkele troch de Tsjechyske studio *Wube Software*. It is opset mei help fan publyksfinansiering en it wie sûnt 2014 beskikber mei beheinde tagong. Op 14 augustus 2020, nei 8,5 jier ûntwikkeling, waard ferzje 1.0 algemien beskikber.

## Ynhâld
De eftergrûn fan it spel is dat de spiler ferûngelokke is op in frjemde planeet, en in yndustry bouwe moat dy't úteinliks is raket meitsje kin, dêr't de spiler mei fuortkomme kin. Hjirta moat de spiler grûnstoffen delvje, technologyen ûndersykje, ynfrastruktuer bouwe, en de produksje automatisearje. Ek moat er fjochtsje tsjin fijannen, dy't fûler wurde at de spiler mear fersmoarging produsearret.
L'être et le néant

***L'être et le néant*** (Frânsk, betsjutting likernôch: "It wêzen en it neat") ' is it grutte literêre wurk fan 'e Frânske filosoof Jean-Paul Sartre, út 1943. It boek besprekt de ûnderfining fan minsken en betingsten foar frijheid.

*L'être et le néant* wurdt tagelyk beskôge as de wichtichste non-fiksje útdrukking fan Sartre syn eksistinsjalisme en as syn meast ynfloedrike filosofyske wurk, orizjineel nettsjinsteande de skuld oan Heidegger. In soad hawwe it sintrale begryp fan it boek priizge dat 'it bestean foarôfgiet oan de essinsje', de yntroduksje fan it konsept fan kweade trou en it ferkennen fan it 'neat', lykas de nije bydragen oan de filosofy fan seks. It boek is lykwols bekritisearre fanwege syn kompleksiteit en syn behanneling fan Freud.

It boek bestiet út fjouwer ûnderdielen. It earste part giet yn op de problematyk fan it neat, it twadde part giet yn op it bestean en de ûnderfining fan it selsbewustwêzen, it tredde part op de relaasje fan de minske ta oare minsken en it fjirde en lêste part giet oer it de etyske fraach nei it hanneljen.

## Gearfetting
Yn de ynlieding sketst Sartre syn eigen teory oer bewustwêzen, syn en fenomenen oan'e hân fan krityk op sawol eardere fenomenologen (benammen Husserl en Heidegger) as idealisten, rasjonalisten en empiristen. Neffens him is de fenomenology ien fan de wichtichste ferwurvenheden fan de moderne filosofy, omdat se de foarmen fan dualisme ûntkrêft dy’t it ekstinte in 'ferburgen' aard takenden (lykas Immanuel Kant syn  *noumenon*); de fenomenology hat 'de yllúzje fan wrâlden efter de skermen' weinommen. 

Basearre op in ûndersyk nei it aard fan ferskynsels, beskriuwt er it aard fan twa soarten wêzen, 'yn-himsels-wêze' (it wêzen fan dingen) en 'wêzen-foar-himsels'. Wylst it wêzen yn himsels wat is dat allinnich troch minsken benadere wurde kin, is it 'wêzen-foar-himsels'it wêzen fan bewustwêzen.

## Wurdearring
*L'être et le néant* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
En attendant Godot

***En attendant Godot*** (Frânsk, betsjutting: "Wachtsjend op Godot")  is in teaterstik skreaun troch Samuel Beckett yn 1948. It stik wurdt sûnt beskôge as de trochbraak fan it teater fan it absurde. It waard it earst opfierd op 5 jannewaris 1953 yn Parys. Yn 1955 ferskynde in oersetting fan Becketts hân yn it Ingelsk: *Waiting for Godot*.

## Ynhâld
It stik giet oer Vladimir en Estragon dy't wachtsje op in hear Godot dy't nea ferskynt. It stik bruts mei alle tradisjonele dramaturgy: Der is gjin yntrige of aspekt fan tiid en plak en de hannelingen binne ûnlogysk. Beckett stelde fragen lykas: "Kinne minsken eins prate dat se inoar fersteane?" en "Wat betsjutte de wurden?".

## Wurdearring
* *En attendant Godot* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
* *Waiting for Godot* was voted "most significant English-language play of the 20th century", in a poll conducted by the British Royal National Theatre in 1998/1999.
A Cinderella Story

**[[Ever After: A Cinderella Story]]*, in Amerikaanske film út 1998
*''A Cinderella Story'' (filmsearje), in Amerikaanske filmsearje fan op harsels steande ferhalen basearre op it mearke *Jiskepûster*
**''A Cinderella Story'' (film), in Amerikaanske film út 2004
***''A Cinderella Story'' (soundtrack), it soundtrackalbum fan 'e film út 2004
***[[Another Cinderella Story]]*, in Amerikaanske film út 2008
***[[A Cinderella Story: Once Upon a Song]]*, in Amerikaanske film út 2011
***[[A Cinderella Story: If the Shoe Fits]]*, in Amerikaanske film út 2016
***[[A Cinderella Story: Christmas Wish]]*, in Amerikaanske film út 2019
***[[A Cinderella Story: Starstruck]]*, in Amerikaanske film út 2021
*''A Cinderella Story'' (liet), in liet fan Mudvayne út 2008
Paroles

***Paroles*** (Frânsk, betsjutting: "Wurden")  is de earst dichtbondel skreaun troch Jacques Prévert yn 1946. De bondel omfiemet 95 gedichten.

## Wurdearring
* *Paroles* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Boppe-Middenryndelling

De **Boppe-Middenryndelling** (of de **Bopperin fan de Middenryndelling**) is in lânskip oan 'e Middenryn yn Dútslân. Sûnt 2002 is de Boppe-Middenryndelling oan it wrâlderfgoed fan UNESCO tafoege. It 67 km lange gebiet leit fan Koblenz yn it noarden oant en mei Bingen en Rüdesheim yn it suden. It gebiet leit oan 'e trochbraak fan 'e Ryn troch it Rynlânsk Laaiplato. 

Sûnt twatûzen jier is it in belangrike  ferkearsrûte, dy't it Middellânske Seegebiet mei it noarden fan Europa ferbynt. 

It bysûndere fan it gebiet foarmet de grutte rykdom oan 'e troch minsken tafoege monuminten en it tige moaie rivierlânskip. Mei syn 40 kastielen, hellingen dêr't wyn op ferboud wurdt, smelle stripen oan 'e iggen fan 'e rivier dêr't doarpen en stedsjes ûntstiene en oare grutte monuminten, stiet it gebiet model foar de Rynromantyk. Net foar neat ynspirearre it gebiet Heinrich Heine ta it meitsjen fan it Loreleyliet.

## Ofbylden

Koblenz-deutsches eck-denkmal03.jpg|Koblenz,Deutsches Eck
Schloss Stolzenfels 01 Koblenz 2015.jpg|Stolzenfels.
Marksburg 2016-2.jpg|Braubach, Marksburg.
Boppard Stadszicht vanuit het noorden.jpg|Boppard


Sicht op Hirzenach.jpg|Hirzenach, Bartoloméustsjerke.
Sankt Goar, útsicht op de stêd.jpg|Sankt Goar
Loreley rhine valley d schmidt 08 07.jpg|Loreley mei de Goethe 
Oberwesel Liebfrauenkirche 01.jpg|Oberwesel


Kaub, Burg Gutenfels, Burg Pfalzgrafenstein 20170315 003.jpg|Kaub, Pfalzgrafenstein
Bacharach 01.jpg|Bacharach
Bingen 2009-08-06 01.jpg|Bingen am Rhein
Niederwalddenkmal ohne Personen.jpg|Rüdesheim am Rhein, Niederwalddenkmal


## Keppeling om utens
* www.unesco.nl
Middenryn

De **Middenryn** (Dútsk: *Mittelrhein*) is in kultuerlânskip yn Dútslân. It is it 130 km lang diel fan 'e Ryn tusken de mûning fan 'e Nahe by Bingen en de Sieg by Bonn. De delling dêr't likernôch 450.000 minsken wenje, wurdt yn it west troch de Hunsrück en de Eifel, yn it easten troch de Taunus, it Westerwald en it Siebengebirge, yn it suden troch de Bopperynflakte en yn it noarden troch de Keulske Bocht begrinzge. By de Keulske Bocht giet de Middenryn yn 'e Dútske Nederryn oer.

De Middenryn streamt oer de hiele lingte troch it Rynlânsk Laaiplato, dat healwei ûnderbrutsen wurdt troch in ferbreding fan 'e delling dat it Bekken fan Neuwied neamd wurdt. 

Sûnt lang ferlyn foarmet de Middenryn ien fan 'e wichtichste ferkearsrûtes tusken Noard- en Súd-Dútslân. Al yn 'e Romeinske tiid fûn der oer de Middenryndelling  tusken it noarden fan Europa en de Middellânske Seekrite útwikseling plak. It gebiet leit yn it hert fan Europa en somtiden wie it in grinsgebiet of in brêge fan kultueren en it wjerspegelet dêrmei de skiednis fan it Jûnslân. Karakteristyk foar it kultuerlânskip binne de wynbergen, it grutte oantal kastielen, in grutte rykdom oan oare monuminten en de âlde stêden en doarpen oan 'e smelle iggen fan 'e rivier.        

Sûnt de 19e iuw is it gebiet fanwegen de kulturele en natuerlike rykdommen in toeristyske trekpleitser en in toanbyld fan 'e Rynromantyk. Ien fan 'e meast bekende foarbylden dêrfan is it gedicht *Die Loreley* fan Heinrich Heine. 

It súdlike diel fan 'e Middenryn tusken Bingen en Rüdesheim en Koblenz wurdt troch de toeristyske sektor ek wol de Loreleydelling (*Tal der Loreley*) neamd. Dat gebiet waard yn 2002 oan it UNESCO-wrâlderfgoed tafoege ûnder de namme Boppe Middenryndelling.
Lorsch

**Lorsch**  is in plak yn 'e lânkring Bergstraße yn'e Dútske dielsteat Hessen. 

## Geografy
Lorsch hat in oerflak fan 25,24 km² en leit sintraal yn Dútslân, in bytsje west fan it geografyske middelpunt. 

## It besjen wurdich
De abdij fan Lorsch waard om 764 hinne stifte. Fan it eardere Karolingyske kleaster is allinne de poarte bewarre bleaun. It ferfal fan it earder sa machtige kleaster sette yn 'e 12e iuw útein en in brân yn 1556 makke der in ein oan.  It kleaster waard mei in soad besit bedield fan 'e Bodensee yn it suden fan Dútslân oant yn Nederlân ta. Yn in hoeke fan 'e lokaasje leit Loadewyk de Dútser begroeven, de earste kening fan East-Frânsje. De abdij is yn 1991 opnommen op 'e list fan it wrâlderfgoed fan UNESCO.

Njonken in oantal 18e-iuwske fakwurkhûzen is it ek 18e iuwske Alde Riedshûs (*Altes Rathaus*) út 1715 it besjen wurdich. De protestantske tsjerke fan Lorsch waard yn 1895 boud. De barokke roomske tsjerke is oan Sint-Nazarius wijd en stamt út 1726.
### Musea
* Museumzenter Lorsch
* Tabaksmuseum

## Ofbylden fan Lorsch

MKr13673 Klostermauer (Lorsch).jpg|Kleastermuorre.
Kloster Lorsch 06.jpg|Karolingyske Poartegebou.
Lorsch, Kloster, Kirchenfragment, Ansicht von Südwesten 20170609 001.jpg|Fragmint kleastertsjerke.


Lorsch, Bahnhofstraße 18 20170609 002.jpg|Palais von Hausen. 
Wattheimer Brücke Lorsch (2).jpg|Wattenheimer brêge.
Lorsch Bahnhof 01.jpg|Stasjon.
Alcools

***Alcools*** is in dichtbondel fan Guillaume Apollinaire, publisearre yn 1913. It is in de bondel, dêr't Apollinaire 16 jier oan bodde hat.

## Ynhâld
It is in meartalich, polyfonysk wurk dat tal fan aspekten fan poëzij ûndersiket, fan 'e lykrede oant it frije fers, it gemien fan 'e renêssânse-lânskippen ta in poëzij dy't eksperiminteel is.

Gedichten op alfabetyske folchoarder:
* 1909
* À la Santé
* Automne
* Automne malade
* Annie
* Chantre
* Clair de lune
* Clotilde
* Cors de chasse
* Cortège
* Crépuscule
* Hôtels
* L'adieu
* L'émigrant de Landor Road
* L'ermite
* La blanche neige
* La Chanson du Mal Aimé
* La dame
* La Loreley
* La maison des morts
* La porte
* La synagogue
* La tzigane
* Le brasier
* Le larron
* Le pont Mirabeau
* Le vent nocturne
* Le voyageur
* Les cloches
* Les colchiques
* Les femmes
* Les fiançailles
* Les sapins
* Lul de Faltenin
* Mai
* Marie
* Marizibill
* Merlin et la vieille femme
* Nuit rhénane
* Palais
* Poème lu au mariage d'André Salmon
* Réponse des Cosaques Zaporogues au sultan de Constantinople
* Rhénane d'automne
* Rosemonde
* Salomé
* Saltimbanques
* Schinderhannes
* Signes
* Un soir
* Vendémiaire
* Zone

## Wurdearring
* *Alcools* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Choirokoitia

|
|-
|
|-
|}
**Choirokoitia** (Gryksk: Χοιροκοιτία) is in archeologyske lokaasje yn it distrikt Larnaka op it eilân Syprus. De prehistoaryske ruïnes waarden yn 1998 op 'e list fan it UNESCO-wrâlderfgoed opnommen. Choirokoitia telt ta de wichtichste prehistoaryske lokaasjes fan it eastlike Middellânske Seegebiet. 

## Lokaasje
 
De eardere delsetting leit healwei tusken Larnaka en Limassol op sa 'n seis kilometer fan 'e kust. 

## Deatearing
De delsetting datearret út it Prekeramysk Neolitikum en waard tusken 7.000 oant 4.000 f.Kr. bewenne. Neffens rûzings wennen der 300 oant 1.000 minsken.   

## Opgravingen
Sûnt 1934 waard Choirokoitia ûnder lieding fan Porfurios Dikeos en in Frânske ekspedysje ûnder Alain Le Brun opgroeven, foar in skoft lykwols mar foar in part. Op 'e grûn waarden ferskillende rûne hûzen (ien dêrfan is ek ynrjochte) en in part fan 'e ferdigeningsmuorre rekonstruearre.  

## Wensten

De befolking libbe fan 'e feehâlderij en ikkerbou. Wat noch oarspronklik is binne de fûneminten fan 'e muorre om 'e delsetting hinne en sa 'n 60 rûne hûzen mei grêven ûnder de flier. De measte archeologyske fynsten wurde yn in Syprus Museum yn Nikosia bewarre. De deaden waarden yn in hokshâlding ûnder de hûzen begroeven.  

## Betsjutting
Undertusken hawwe Shillourokambos en Tenta Choirokoitia yn âlderdom ynhelle. Dy binne mear as 1.000 jier âlder en wurde no as de âldste delsettings fan Syprus beskôge. Choirokoitia wurdt lykwols noch jimmeroan as ien fan 'e belangrykste prehistoaryske fynplakken yn it eastlik Middellânske Seegebiet beskôge en kin alle dagen troch toeristen besocht wurde. 

Op it archeosoölogysk mêd is de lokaasje ek fan grut belang om 't it de âldste lokaasje is dêr't domestisearre katten bûten harren Afrikaanske plak fan komôf identifisearre binne. De katten stamme ôf fan 'e *Felix silvestris lybica*, de Afrikaanske wylde kat, en binne yn it 7e millenium f.Kr. yn Choirokoitia ynfierd om se yn te setten tsjin kjifdieren, dy't earder troch iere boeren meinommen wiene. De âldste fynst op dit mêd komt út Shillourokambos.

## Literatuer
* Alain Le Brun, Fouilles récentes à Khirokitia (Chypre), 1977–1981 (Paris, Editions Recherche sur les civilisations 1984)
* Alain Le Brun, Fouilles récentes à Khirokitia (Chypre), 1983–1986 (Paris 1989)
* Alain Le Brun, Fouilles récentes à Khirokitia (Chypre), 1988–1991 (Paris 1994)
* P. Dikaios, Khirokitia: final report on the excavation of a neolithic settlement in Cyprus on behalf of the Department of Antiquities, 1936–1946. Monographs of the Department of Antiquities of the Government of Cyprus 1. Published for the Government of Cyprus by Oxford University Press 1953.
Amerikaanske hamsterrotten

De **Amerikaanske hamsterrotten** (wittenskiplike namme: *Neotomini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e mûsfoarmigen (*Myomorpha*), de boppefamylje fan 'e mûzen en rotten (*Muroidea*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ynformele kloft fan 'e mûzen en rotten fan 'e Nije Wrâld en de ûnderfamylje fan 'e Noardamerikaanske mûzen en rotten (*Neotominae*). Ta dizze tûke hearre seis skaaien, wêrfan't twa útstoarn binne.

## Tûke-opbou
Rammelsbergminen

De **Rammelsbergminen** binne minen súd fan 'e Dútske stêd Goslar. Nei mear as 1000 jier yn bedriuw west te ha, waard de myn yn 1988 sletten. Sûnt 1992 heart it mynkompleks ta it UNESCO-wrâlderfgoed. Nei útwreiding yn 2010 stiet it erfgoed no bekend as de Rammelsbergminen, de histoaryske binnenstêd fan Goslar en it Wetterbehear fan de Oberharz. 

## Mineralen
De Rammelsberg is in berch fan 635,1 m heech en ûnderdiel fan 'e Harz. Ut de ertsen dêr't de stêd Goslar syn rykdommen yn 'e midsiuwen oan te tankjen hie, waarde û.o. goud, sulver, lead, koper en sink wûn. Mei-inoar binne likernôch 100 mineralen en fariëteiten identifisearre.  

Sûnt 1992 steane de Rammelsbergminen op 'e list fan it wrâlderfgoed fan UNESCO. Yn 2010 hat UNESCO ek it wetterbehear fan 'e minen op 'e wrâlderfgoedlist tafoege. Healwei de 14e iuw rekke de mynbou troch de pest yn in krisis. It ynkringen fan wetter yn 'e putten wie net mear te kearen. Om 't der yn 'e 16e iuw in soad ferlet fan sulver foar it slaan fan munten nedich wie, brochten nije techniken om it wetter ôf te fieren de mynyndustry yn 'e Harz op 'e nij ta bloei. Dêrmei koe djipper groeven wurde en it ôf te fieren wetter waard omset yn enerzjy. 

## 1932-1945
Tusken 1932 en 1945 waarden de gebouwen fan 'e deibou modernisearre en foar in grut part op 'e nij boud. De Rammelsberg wie mei syn non-ferrometalen belangryk foar de oarloch en de drege ferwurking fan ertsen troch flotaasje wie technysk ferbettere. Dêrom koe de myn yn it ramt fan in fjouwerjierrich plan foars útwreide wurde. Sa ûntstiene yn 'e jierren 1936-1937 de hjoeddeiske gebouwen foar de deibou mei de ferwurking op 'e helling en de Rammelsbergskacht. Arsjitekten wiene Fritz Schupp en Martin Kremer, dy't ek oare wichtige yndustriële monuminten ûntwurpen, lykas de ek ûnder UNESCO fallende Zeche Zollverein yn it Roergebiet. Yn dy tiid wurken ek twangarbeiders oan 'e útwreiding en yn de mynbou. Sûnt 2021 waard yn 'e myn ûndersyk dien nei de twangarbeid ûnder de titel *Räume der Unterdrückung* (Plakken fan 'e Underdrukking). Der waard twa jier lang archeologysk ûndersyk dien nei spoaren op 'e lokaasje fan it kamp en archyfûndersyk fan Preussag, de doetiidske eksploitant fan 'e myn.
Le Lotus bleu

***Le Lotus bleu*** (Frânsk, betsjutting: "De Blauwe lotus") is in tekenteltsje skreaun en tekene troch Hergé. It ferhaal ferskynde yn 1934 en 1935 yn Le Petit Vingtième, mei de titel *Les aventures de Tintin, reporter en Extrême-Orient* (" De avonturen van Túfke, ferslachjouwer yn it en Fiere Easten"). Yn 1936 kaam de boekfoarm út, mei de titel fan *Le Lotus bleu*.  Dat wie lykwols yn swart-wyt; earst yn 1946 kaam der in kleurde ferzje. Foar it measte part wienen it deselde tekenings, allinnich de earste 6 siden wienen op 'e nij tekene. It boek is yn ferskate talen útkaam, soms yn twa ferzjes. 

In Fryske ferzje is der oant no ta net fan kaam.

## Wurdearring
* *Le Lotus bleu* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.