open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dialekt

In **dialekt** is in yn prinsipe sprektalige taalfoarm dy't troch in mienskip, gewoanlik yn ien plak of regio konsintrearre, sprutsen wurdt en dêryn dúdlik ôfwykt fan oare besibbe taalfoarmen. Der wurdt wol sein dat in taal ûngelikense dialekten hat, mar it better te sizzen dat meardere dialekten mei-inoar in taal foarmje.

## Kloften
Sa hat bygelyks yn Fryslân hast elts doarp in eigen spraak, en wat minder jildt dat ek foar eltse stêd. Benammen sûnt de Twadde Wrâldoarloch, de folgjende yndustrialisearring en tanommen mobiliteit fan 'e befolking binne de doarpsdialekten yn it neigean rekke. De regio en ek wol it Standertfrysk hat de taal fan it doarp beskieden en better kin sadwaande praten wurde fan regiolekten. Yn it ferline hat de dialektology al dy doarpstalen ta kloften fan besibbe dialekten gearfette: Klaai-, Wâldfrysk, Súdwesthoeksters, eilanners. En it Frysk omfiemet úteins dizze farianten. Net-Fryske farianten waarden gearfette as Stedsk of it Biltsk en wer oare as Stellingwerfsk.

## Talen
Guon fan de net Fryske kloften binne wer sa sterk besibbe oan oare farianten bûten Fryslân dat se mei dy-en in gruttere talige mienskip foarmje. Dêryn is it Oertsjongersk  (Stellingwerfsk) wer in dialekt fan it Nedersaksysk. 

## Dynamyk
It ûntstean en it útstjerren fan dialekten stiet yn ferbân mei it ferminderjen of fergrutsjen fan it kontakt tusken gebieten of groepen minsken. By isolearre groepen binne de dialekten fierder útelkoar rûn. Dizze ûntwikkeling kin sa fier gean dat de dialekten ta aparte talen wurde. Sa ûntstienen út it Germaansk ûnder oaren de aparte talen Frysk, Saksysk en Frankysk. Oarsom wurdt de spraak fan minsken mei mear kontakt geandewei lyksoartiger.

## Standerttaal
Bysûnder dêrby is de standerttaal, in dialekt keazen, of gearstald, as standertferzje fan de taal. Dit begûn troch in maatskiplik, ekonomysk en polityk machtige stêd of in feodale hearsker dy't foar syn administraasje en as symboal fan syn macht in fêste taalfoarm fanneden wie en dizze oplizze koe oan dy't fan him ôfhinklik wie. De moderne steat naam dizze standert oer en lei har op oan syn ûnderdanen of steatsboargers, ek om optimale kommunikaasje mooglik te meitsjen. It Frysk is lykwols in útsûndering om't it net troch in steat droegen wurdt.

In standerttaal ûntwikkelt him krekt as oare dialekten, dat wêr de standerttaal as de definysje fan in taal sjoen wurdt, kinne oare dialekten dy't harren oars ûntwikkelje ta aparte talen wurde.

## Kultuertaal
By genôch kontakt ûntstiet lykwols tusken groepen dy't elkoar net goed begripe kinne ek sûnder in standerttaal in kultuertaal. Meast hat in kultuertaal in hegere status as de eigen spraak, dat yn it gebiet fan in kultuertaal ferminderje faak de dialekten, at der kontakt bliuwt. Dat betsjut lykwols net dat de dialekten daalks útstjerre; it duorret meast generaasjes ear't in dialekt ferdwynt, en ek dan bliuwt der noch in substraat oer yn de kultuertaal.

## Sjoch ek
* Standertnederlânsk
Fan Aylva

De famylje **Fan Aylva** wie in ynfloedryke famylje út Wytmarsum. Stamheit wie Douwe Aylva, † 1370.

## Aylva's yn Holwert
De earste Fan Aylva dy't grytman fan West-Dongeradiel wie, hat Ernst fan Aylva west. Hy is yn 28 novimber 1627 yn Holwert ferstoarn.

De lettere Fan Aylva's hawwe ek in wichtige rol spile yn de Fryske polityk. De bekendste hat Hans Willem van Aylva west. Hy sette mei Albertina Agnes it leger wer op poaten by de Munsterke ynfal yn 1672. Syn bynamme wie 'de Geweldige'.

De lêste Holwerter Fan Aylva dy't grytman west hat wie Sicco Douwe fan Aylva, ferstoarn yn 1807. Hy wenne op Haniastate. Yn syn testamint stie dat Haniastate sloopt wurde moast. Dat is ek bard.

In oare state, dêr't Fan Aylva's yn Holwert wennen wie Aylvastate of *Brandstede*.

## Sjoch ek
* Alef fan Aylva (? - 1582)
* Ernst fan Aylva (±1555-1627)
* Hans Willem fan Aylva - 'de ûntsachlike' (1633-1691) 
* Hessel Douwe Ernst fan Aylva (1700-1774)
* Hobbe van Aylva (1696-1772)
* Hans Willem fan Aylva - 'de gouden Aylva' (1722-1751)
* Siward fan Aylva (? - 1509)

## Keppeling om utens
* Genealogy Fan Aylva troch Simon Wierstra
Lysters

De **lysters** (*Turdus*) binne in skaai fan de lysterfûgels. It binne fûgels mei relatyf lange poaten en grutte eagen. Se ite meast beien, ynsekten en wjirms. Se skarrelje harren iten bijinoar troch oar de grûn te hippen. De measte soarten binne trekfûgel. De lysters binne mei sa'n 66 soarten it grutste skaai yn de famylje fan de lysterfûgels.

## Klassifikaasje

In part fan de 85 soarten:
* *Famylje*: lysterfûgels (*Turdidae*)
** *Skaai*: **lysters** (*Turdus*)
*** *Soarte*: Afrikaanske lyster (*Turdus pelios*)
*** *Soarte*: Jemenlyster (*Turdus menachensis*)
*** *Soarte*: griisrêchlyster (*Turdus hortulorum*)
*** *Soarte*: skiere lyster (*Turdus unicolor*)
*** *Soarte*: feale lyster (*Turdus obscurus*)
*** *Soarte*: klyster (*Turdus merula*)
*** *Soarte*: Tibetaanske klyster (*Turdus maximus*)
*** *Soarte*: kastanjelyster (*Turdus rubrocanus*)
*** *Soarte*: kesslerlyster (*Turdus kessleri*)
*** *Soarte*: griisflanklyster (*Turdus feae*)
*** *Soarte*: feale lyster (*Turdus obscurus*)
*** *Soarte*: bleke lyster (*Turdus pallidus*)
*** *Soarte*: Japanske lyster (*Turdus chrysolaus*)
*** *Soarte*: swartkiellyster (*Turdus atrogularis*)
*** *Soarte*: readkiellyster (*Turdus ruficollis*)
*** *Soarte*: reade lyster (*Turdus naumanni*)
*** *Soarte*: taigalyster (*Turdus eunomus*)
*** *Soarte*: fjildlyster (*Turdus pilaris*)
*** *Soarte*: readwjuk (*Turdus iliacus*)
*** *Soarte*: bûnte lyster (*Turdus philomelos*)
*** *Soarte*: dûbele lyster of kreaklyster (*Turdus viscivorus*)
*** *Soarte*: readboarstlyster (*Turdus migratorius*)
*** *Soarte*: dûmnylyster (*Turdus torquatus*)
Lysterfûgels

De **lysterfûgels** (*Turdidae*) foarmje in famylje yn de boppefamylje fan de Muscicapoidea yn it skift fan de moskeftigen (*Passeriformes*). It binne rûnde, net te grutte fûgels. Se binne ynsekte-iters of soms allesiters. 

## Klassifikaasje
De skaaien yn de famylje fan de lysterfûgels binne:

* *Skift*: moskeftigen (*Passeriformes*)
** *Famylje*: **lysterfûgels** (*Turdidae*)
*** *Skaai*: (*Neocossyphus*) - 2 soarten
*** *Skaai*: (*Stizorhina*) - 2 soarten
*** *Skaai*: (*Geokichla*) - 21 soarten, dêrûnder:
**** *Soarte*: Sibearyske lyster (*Geokichla sibirica*)
*** *Skaai*: Aziatyske lysters (*Zoothera*) - 21 soarten, dêrûnder:
**** *Soarte*: goudlyster (*Zoothera aurea*)
**** *Soarte*: skobbelyster (*Zoothera dauma*)
*** *Skaai*: (*Ixoreus*) - 1 soarte:
**** *Soarte*: halsbânlyster (*Ixoreus naevius*)
*** *Skaai*: (*Ridgwayia*) - 1 soarte
*** *Skaai*: (*Cataponera*) - 1 soarte
*** *Skaai*: (*Grandala*) - 1 soarte
*** *Skaai*: blauklysters (*Sialia*) - 3 soarten:
**** *Soarte*: blauklyster (*Sialia sialis*)
**** *Soarte*: westlike blauklyster (*Sialia mexicana*)
**** *Soarte*: berchblauklyster (*Sialia currucoides*)
*** *Skaai*: solitêrlysters (*Myadestes*) - 11 soarten, dêrûnder:
**** *Soarte*: berchsolitêrlyster (*Myadestes townsendi*)
*** *Skaai*: (*Hylocichla*) - 1 soarte:
**** *Soarte*: bosklyster (*Hylocichla mustelina*)
*** *Skaai*: dwerchlysters (*Catharus*) - 12 soarten, dêrûnder:
**** *Soarte*: griiswanglyster (*Catharus minimus*)
**** *Soarte*: dwerchlyster (*Catharus ustulatus*)
**** *Soarte*: hearremytlyster (*Catharus guttatus*)
*** *Skaai*: (*Cichlopsis*) - 1 soarte
*** *Skaai*: (*Entomodestes*) - 2 soarten
*** *Skaai*: lysters (*Turdus*) - 84 soarten
*** *Skaai*: (*Chlamydochaera*) - 1 soarte

De skaaien fan de rotslysters (*Monticola*),
fluitlysters (*Myophonus*), kwikkerts (*Oenanthe*), gealen (*Luscinia*) en oare binne nei de famylje fan de miggesnappers (ûnderfamylje paapkefûgels - *Saxicolinae*) oergongen.

## Keppelings om utens
*IOC World Bird List, Version 11.1, jan. 2021
Theo Baart

**Theo Baart** (Amsterdam, 1957) is in fotograaf dy't him benammen rjochtet op de beboude omjouwing. Hy wurket searjemjittich en wurdt dêrom ek wol in *dokumintêr fotograaf*  neamd.

Hy makke ûnder oaren fotoreportaazjes fan it doarp Nagele en yn opdracht fan it Ryksmuseum Amsterdam in searje oer it wenjen yn nei-oarlochske wiken, de Bijlmermeer. Yn 2005 hie hy in eksposysje yn it Frysk Museum oer de ûntwikkeling fan it oansjen fan Fryslân ûnder de titel *"achterland voorland"*. De fotosearje is yn opdracht fan it Frysk Museum makke yn  febrewaris/juny 2005.

## Prizen
Theo Baart wûn yn 2001 de Foto Kees Scherer Priis.

## Publikaasjes
* *Snelweg/Highways*, oer it libben op en om snelwegen yn Nederlân, 1996
* *Bouwlust*, 1999
* *Atlas van de Verandering*, 2000
* *Territorium/Teritory Bound*, oer de ûntwikkeling fan de Bijlmermeer.
Foto Kees Scherer Priis

De **Foto Kees Scherer Priis** wie in twajierlikse fotografypriis dy't ynsteld waard troch de Stifting FotoArgyf Kees Scherer. De priis bestie út in bedrach fan EUR 5.000,-- en wie bedoeld foar de fotograaf én útjouwer fan it bêste Nederlânske fotoboek dat yn de twa jier foarôfgeand oan de takenning fan de priis ferskynde.

Mei it ferskinen fan it boek *Bekroond – 12 winnaars van de Foto Kees Scherer Prijs voor het beste Nederlandse fotoboek* yn 2015 waard de priis foar de tolfde en lêste kear útrikt op it Fotofestival Naarden. 

## De priiswinners
* 2015 - fotograaf Koos Breukel foar fotoboek *"Me We"*
* 2013 - fotograaf Viviane Sassen 
* 2011 - fotograaf Henk Wildschut foar fotoboek *"Shelter"*
* 2009 - fotograaf Niels Stomps foar fotoboek *"Mist"*
* 2007 - Fotograaf Kadir van Lohuizen en Mets & Schilt útjouwers foar it boek *"Diamond Matters"*
* 2005 - fotograaf Geert van Kesteren en útjouwer Artimo foar it fotoboek *"Why Mister, Why? "*
* 2003 - fotograaf Céline van Balen en útjouwer Basalt Publishers & Van Zoetendaal Collections foar it fotoboek "Céline van Balen".
* 2001 - fotograaf Theo Baart, foar it boek *"Bouwlust"* (yn eigen behear útjûn).
* 1999 - fotograaf Paul den Hollander, foar it boek *"Voyage Botanique"* (yn eigen behear útjûn).
* 1997 - fotograaf Eddy Posthuma de Boer en útjouwer Thomas Rap foar it boek *"Voor het oog van de wereld"*.
* 1995 - fotograaf Bertien van Manen en útjouwer De Verbeelding foar it boek *"A hundred summers a hundred winters"*.
* 1993 - fotograaf Catrien Ariëns en útjouwer Thomas Rap foar it boek *"In de beste tradities"*.
Céline van Balen

**Céline van Balen** (Amsterdam, 18 augustus 1965) is in Nederlânske fotograaf dy't yn Amsterdam wennet en wurket. 

Yn 1991 komt se fia in kursus foar wurkleazen in oanrekking mei de fotografy. Se ûntwikkelet in foarkar foar portretfotografy en se hat dêrby benammen each foar minsken dy't troch de mienskip negearre wurde. Se is dêrby ynspirearre troch de New Yorkse fotograaf Weegee, dy't yn de 40-er en 50-er jierren de *outcasts* yn syn stêd fotografearre.

Céline van Balen folge fan 1995 oant 1997 in oplieding oan de Rietveld Akademy. Yn 1999 krijt se har earste opdracht yn it ramt fan it projekt *"Dokumint Nederlân"*: *Kinderen van Zeven*, in searje fan 28 foto's fan sânjierrige bern. Se hat dêrnei eksposysjes yn binne- en bûtelân.

Yn 2003 wurdt it fotoboek 'Céline van Balen' bekroane mei de Foto Kees Scherer Priis.

## Keppelingen om utens
* Profyl op photography-now.com
* Van Balen by artnet.com
* Profyl Van Balen by rkd.nl
Weegee

**Weegee** wie it pseudonym fan **Arthur Fellig**, (Złoczów, 12 juny 1899 - 26 desimber 1968), in ferneamde Amerikaanske fotograaf en fotosjoernalist.

## Libben en wurk

Weege, dy't berne is as **Usher Fellig** yn Złoczów, feroare syn namme ta Arthur doe't syn famylje yn 1910, op 'e flecht foar antysemitisme, him yn New York nei wenjen sette.

Weegee stie der om bekend dat hy faak noch foar't de autoriteiten ynljochte wiene, op plakken wie dêr't ûngemakken plakfûn hiene. Syn bynamme hat er dêr ek oan te tankjen: Weegee is in fonetyske werjefte fan it wurd 'Ouija' wat ferwiist nei in spiritistyske wize fan ûntfangen fan ynformaasje fia in saneamd Ouija-boerd.

As fotograaf is Weegee benammen bekend wurden fan syn faak en noch altyd skokkende swart-wyt bylden dy't hy yn de stritten fan New York makke: foto's fan slachtoffers fan misdieden en ûngemakken, oerfolle stêdsstrannen. Hy makke ek in soad stikeme opnames.

Yn 1938 wie Fellig de ienige sjoernalist dy't tastimming hie om in plysjeradio yn syn auto te hawwen. Yn syn auto siet fierder in folsleine tsjustere keamer om syn wurk sa gau mooglik by de kranten te krijen.

It fotografearjen hat Weegee himsels oanleard. Hy ferkundige faak dat hy gjin inkelde relaasje mei oare fotograven yn de stêd hie, mar yn 1943 wienen op in tentoanstelling yn it Museum foar Moderne Keunst ferskate wurken fan him te sjen. Yn lettere jierren hat er faker dielnommen oan eksposysjes en hat er ek wol les jûn.

Syn nei alle gedachten earste fotoboek, *"Naked City"* (1945), ynspirearre ta it meitsjen fan de film *The Naked City*, dy't yn 1948 ferskynde. De film wie wer oanlieding ta it meitsjen fan ien fan de earste realistyske plysjesearjes foar telefyzje, mei deselde titel.

Fan 1941 ôf makke Weegee ek 16mm films en hy wurke fan 1946 oant it begjin fan 60-er jierren yn Hollywood as akteur en adviseur. Sa is bekend dat Stanley Kubrick foar de film Dr. Strangelove fan de tsjinsten fan Weegee as adviseur foar de spesjale effecten gebrûk makke hat. Syn aksint wie fierders de ynspiraasje foar it aksint fan de haadrolspiler yn dy film.

Yn de 50-er en 60-er jierren eksperimintearre Weegee mei panoramyske fotografy en foto's makke troch prisma's. Ek reizge hy yn de 60-er jierren in soad nei Europa om dêr te profitearjen fan de rommere mooglikheden om neakenfoto's te meitsjen.

## Keppeling om utens
Ingelsktalige side mei in soad foto's fan Weegee
De Ynternasjonale

**De Ynternasjonale** is de striidsang fan it sosjalisme.

## Untstean
Yn juny 1871, nei de fal fan de Kommune fan Parys, skreau Eugène Pottier yn Parys it gedicht *L'Internationale*, mei dêryn de sentiminten dy't ta it útroppen fan de Kommune let hienen. Hy moast koart dêrnei yn ballingskip en kaam earst yn 1886 werom nei Parys. Koart foar syn dea yn 1887, waard it gedicht útbrocht as part fan de bondel *Chants révolutionnaires*.

Yn 1888 woe Pierre Chretien de Geyter it gedicht troch syn koar sjonge litte. Foar de Kommune fan Parys wie de Marsellaise de striidsang, dat nei alle gedachten hie Pottier dy yn 'e holle doe't er syn wurden skreau. De Greyter skreau lykwols in oare meldij yn deselde styl. Yn de rin fan de tiid is it liet mei dizze meldij, mar dan meast wat steatliker sjongen, wurden ta de striidsang fan it sosjalisme, benammen fan it radikaal sosjalisme.

## Teksten
### Fryske ferzjes

### Frânsk orizjineel

## Keppeling om utens
* Mear as 130 ferzjes fan L'Internationale.
Bûnte seedûker

De bûnte seedûker (*Gavia arctica*) is in fûgel út de famylje fan de seedûkers.

## Foarkommen
De bûnte seedûker is sa'n 65 sm grut. It liket wol in lytsere finere fersje fan de iisdûker. Yn de simmer hawwe se in swarte kielflek en in donkere rêch mei wite plakken. Fierder hawwe se in grize kop mei in fine skerpe snaffel.

## Fersprieding
De bûnte seedûker briedt yn it noarden fan Jeraazje en sa no en dan yn it westen fan Alaska. Winterdeis komt der ek oan de Noardseekust en de kust fan de Atlantyske Oseaan foar. Yn it noarden fan Grut-Brittanje en oan de kust fan Noarwegen bliuwe se it hiele jier.

## Iten
Lykas alle seedûkers is de bûnte seedûker in echte fisk-iter, dy't syn proai underwetter fangt.
Blauspjocht

De **blauspjocht**, **gewoane blauspjocht** of **beambikker** (*Sitta europaea*) is de ienichste soarte út de famylje fan de blauspjochten (*Sittidae*) dy't yn Nederlân foarkomt. It is de ienichste fûgel dy't like maklik by in beam omheech rint as nei ûnderen. Deryn ferskilt er fan de spjochten dy't allinich omheech klimme.

## Foarkommen
De blauspjocht is in koarte grouwe fûgel fan likernôch 14 sm. De boppekant, de rêch, de wjukken en boppekant fan de kop is blaugriis. De ûnderkant is by de fûgels dy't yn it noarden en easten fan Jeropa foarkomme wyteftich. De fûgels yn it suden en westen hawwe in wat mear readbrune kleur. Fierders hat er in opfallende swarte eachstreek en in wite kiel.

## Fersprieding
De blauspjocht komt foar yn hast hiel Jeropa útsein it noarden fan Skandinaavje, Skotlân en Ierlân. Dêrnjonken libbet er ek yn grutte dielen fan Sibearje en East-Aazje.
De blauspjocht is it meast te finen yn bosken mei leafbeammen, meast mei âlde en hege beammen.

## Iten
De blauspjocht yt yn de simmer meast ynsekten, yn de hjerst en winterdeis ek wol sied, beien en nuten. Hurde nuten set er meast fêst tusken de beamskors wêrnei't er se mei syn sterke snaffel stikken makket.

Winterdeis is der ek wol op de foerplanke te sjen, faak tusken de miezen.

## Fuortplanting
De blauspjocht bret fan ein april oant july yn beammehoalen en spjochtegatten, mar somtiden ek wol yn gatten yn muorren of nêstkasten. Hy makket it nêst net sels mar brûkt meast âlde hoalen dy't net mear brûkt wurde. Faak makket er de yngong lytser mei klaai dat er der sels noch krekt trochhinne past. De 7 oant 9 aaien wurde yn in fjirtjin dagen útbret. De jongen wurde troch beide âlden noch in 24 dagen fuorre foardat se útfleane. Meastentiids is der mar ien nêst per jier.

## Keppeling om utens
* Webcameras blauspjochtnest op beleefdelente.nl
1520

## Foarfallen
* 15 juny - Paus Leo X driget der yn syn bul *Exsurge Domine* mei om Marten Luther yn 'e ban te dwaan.
* 30 juny-1 july - By *[[la Noche Triste]]* ('De Treurnacht') wurde de Spaanske *conquistador* Hernán Cortés en syn mannen en Yndiaanske bûnsgenoaten mei swiere ferliezen ferdreaun út Tenochtitlan, de haadstêd fan it Azteekske Ryk.
* 21 oktober - De Portegeeske ûntdekkingsreizger Ferdinand Magellaan ûntdekt in seestrjitte oan 'e súdpunt fan Súd-Amearika (mar noardlik fan Fjoerlân), dy't in trochgong biedt fan 'e Atlantyske nei de Stille Oseaan sûnder dat men bleatstiet oan it stoarmwaar op 'e iepen see fan Kaap Hoarn. Dizze Magellaanstrjitte wurdt neitiid nei de ûntdekker ferneamd.
* 4-10 novimber - De Deenske kening Kristiaan II rjochtet it saneamde Stokholmsk Bloedbad oan, wêrby't er op ferriedlike wize in grut diel fan 'e Sweedske adel nei Stokholm ta lokket en dêr oppakke en eksekutearje lit. Hjirmei sterket er lykwols it Sweedske stribjen nei in ein oan 'e Deenske oerhearsking allinnich mar fierder fuort.

## Berne
* 1 augustus - kening Sigismond II Augustus fan Poalen († 1572) 

## Ferstoarn
* 6 april - Rafael (Raffaello Sanzio), Italjaansk keunstner (* 1483) 
* 29 juny - Montezûma II (Motecuhzoma II Xocoyotzin), keizer fan 'e Azteken (* 1466)
* 28 oktober - Grutte Pier (Pier Gerlofs Doania), Frysk frijheidsstrider (* 1480)
Toefein

De **toefein** (wittenskiplik: *Aythya fuligula*) is in fûgel út de famylje fan de einfûgels. De toefein wurdt ek wol *toefein*, *kamdûker*, *topein* en *túfke-ein* neamd.

## Foarkommen
In folwoeksen toefein is likernôch 45 sm grut en dermei like grut as de jolling. De fûgel hat syn namme te tankjen oan de túf dy't sawol it mantsje as it wyfke hawwe. It mantsje is meast swart mei in lange hingjende toefe op 'e kop, fierder hat er in wite búk en in ljochtblaue snaffel. It wyfke sit net sa opfallend yn de fearren, sy is meast brún en hat mar in koart toefke.

## Fersprieding
De toefeinen komme yn in grut part fan Jeropa foar. Yn West-Jeropa komme de fûgels meast it hiele jier foar. De fûgels út Skandinaavje en East-Jeropa binne meast trekfûgels dy't de winter oan de Middellânske See en de Swarte See trochbringe.

## Iten
De toefein yt it meast moksels en ynsekten, dy't hy troch ûnder wetter te dúken fangt. Hy dûkt dêrby oant sa'n twa meter djip.

## Fuortplanting
It nêst fan de toefein is soms in bulte wetterplanten, mar faak wurdt oan de wetterkant in nêst ûnder de strûken makke. De 7-10 aaien wurde yn sa'n trije en heale wike útbred.
Jollings

De **jollings** of **jollingen** (*Aythya*) binne in skaai út de famylje fan de Einfûgels. It binne einen dy't harren iten fange troch ûnder wetter te dûken.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: Einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **Jollings** (*Aythya*)
*** *Soarte*: grutte karein (*Aythya valisineria*)
*** *Soarte*: Amerikaanske karein (*Aythya americana*)
*** *Soarte*: karein (*Aythya ferina*)
*** *Soarte*: Australyske dûkein (*Aythya australis*)
*** *Soarte*: madagaskardûkein (*Aythya innotata*)
*** *Soarte*: amoerdûkein (*Aythya baeri*)
*** *Soarte*: brune dûkein (*Aythya nyroca*) 
*** *Soarte*: Nijseelânske jolling (*Aythya novaeseelandiae*)
*** *Soarte*: ringsnaffelein (*Aythya collaris*)
*** *Soarte*: toefein (*Aythya fuligula*)
*** *Soarte*: jolling (*Aythya marila*)
*** *Soarte*: lytse jolling (*Aythya affinis*)
Maastricht

**Maastricht** (Limburchsk: *Mestreech*) is de haadstêd en grutste gemeente fan de Nederlânske provinsje Limburch, mei likernôch 121.000 ynwenners op slach fan 2022. Dernjonken is it in stêd mei in rike histoarje en in wichtige betsjutting as toeristeplak. Maastricht leit oan de Maas.

## Skiednis

De skiednis fan Maastricht giet werom oant de Romeinske tiid, doe't it as *Mosae Trajectum*, dat is "in krúswei by de Maas", stifte waard. Yn dy tiid waard ek al in brêge slein oer de Maas, dy't yn 'e Midsiuwen ôftakele is. Archeologyske fynsten wize út dat it plak by it kommen fan de Romeinen al in pear hûndert jier bewenne wie.

Yn 'e Midsiuwen waard de stêd troch de hannel oer de Maas in rike havenstêd, mar foaral waard er populêr as pylgerstêd foar de hillige Sint-Servaas, dy't hjir ferstoarn is en foar wa't in Romaanske tsjerke oprjochte waard, de grutste fan Nederlân yn syn styl. Wat de stêd wol hindere wie de *Twahearigens*, dy't sûnt 1204 bestie: sawol de hartoch fan Brabân as de prinsbiskop fan Luik hienen hjir wat te sizzen en belêsting te heffen. Dat duorre oant de Frânske ferovering yn 1794.

Mei it ôflitten fan it kalvinisme troch de noardlike Nederlannen bleau Maastricht, krekt as de wide omkriten, katolyk. By de Frede fan Münster yn 1648 kaam Maastricht yn in enklave tusken it Spaansk en Keulsk gebiet te lizzen. As katolyk gebiet hie dy enklave gjin stim yn de Steaten-Generaal. In 1794 is Maastricht troch Frankryk beset.

Doe't yn 1815 it Keninkryk fan 'e Nederlannen oprjochte waard, waard Maastricht de Haadstêd fan in nije provinsje, dy't earst ek *Maastricht* hjitte soe mar letter *Limburch* neamd waard. Dy besloech it moderne Nederlânske en Belgyske Limburch. Yn 1830, doe't de súdlike Nederlannen har ofskieden, keas hiel Limburch de kant fan Belgje. Yn Maastricht wie in garnisoen Nederlânske soldaten, wêrtroch't de stêd foar Nederlând behâlden waard en men yn 1839 besleat de provinsje Limburch yn twa stikken op te dielen.

No't Maastricht sa yn in hoekje lei koe it him net wer ekonomysk ûntwikkelje. Wol kamen der in pear fabriken, mar noch altiten libbe twa tredde oant trije kwart fan de befolking sûnder wurk en fier ûnder de earmoedegrins. Earst nei 1900 ûntwikkele de stêd him better en waard it ek in echte Nederlânske stêd, foaral mei it Noarden ferbûn.

## Tal ynwenners
* 2022 - 121.151 

## Stêdebannen
*  Koblenz (Dútslân)
*  El Rama (Nikaragûa)

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente Maastricht
* Maastrichtportal
Filla Bouchina

**Filla Bouchina** is in gebou yn Doetinchem (Gelderlân), boud om 1900 hinne, dat yn de Twadde Wrâldkriich brûkt waard as finzenis foar joaden dy't, fanwege bysûndere fertsjinste, spesjale beskerming fan de Dútsers hiene. Dat wie in taktyk dy't in part wie fan it Plan Frederiks - minsken dy't faaks rjocht hienen op sa'n lúks plak soenen net sa gau ûnderdûke.

Der bedarren úteinlik mar njoggen minsken yn de filla. Op 21 april 1943, goed twa moanne nei't se oankaam wienen, waarden hja deportearre nei Theresienstadt.

Yn Barneveld wienen noch twa fergelykbere kampen, kastiel De Schaffelaar en Hûs De Biezen. Yn dy twa kampen waarden yn totaal neistenby 700 joaden opsletten.

## De finzenen
* Jo Spier
* Tineke Spier-van Raalte
* Peter Spier
* Céline Spier
* Tom Spier
* Simcha Selina Ancona
* Abraham Spetter
* Paul Drukker
* Kaatje van Lunenburg-Groen

## Keppelings om utens
* VillaBouchina.nl
* Boekbesprekking: Chris van der Heijden, ''Joodse NSB'ers, De vergeten geschiedenis van Villa Bouchina in Doetinchem''
Ielreager

De **ielreager** (*Ardea cinerea*) is de meast foarkommende soart út de famylje fan de reagers of reagerfûgels yn Fryslân en Nederlân.

## Foarkommen
De ielreager is in grutte fûgel fan sa'n 90 sm en kin wol 1600 gram wage. De beide slachten hawwe in gelikens uterlik. De boppekant is griis, fan de kop oant de sturt, ek de wjukken binne griis mei swarte úteinen. De kop is wyt mei in brede swarte streek troch it each dy't trochrint oant yn de lange swarte toefe. De foar- en ûnderkant is aardich ljocht, wyt mei grize streken.

## Taksonomy
De ielreager hat fjuwer ûndersoarten:
* *Ardea cinerea cinerea* Jeropa, Aazje, Afrika
* *Ardea cinerea jouyi* East-Aazje
* *Ardea cinerea monica* Mauretaanje, folle bleker as *cinerea*, ek wol as aparte soarte besjoen: "Mauretaanske ielreager" of "feale ielrager".
* *Ardea cinerea firasa* Madagaskar, grutter as *cinerea*.

## Fersprieding
De ielreagers komme foar yn it grutste part fan Jeropa en Aazje, ek binne der ielreagers yn it suden fan Afrika en op Madagaskar. Yn Jeropa binne de noardlike en eastlike fûgels trekfûgels, dy't faak yn it suden fan Jeropa of op de noardkust fan Afrika oerwinterje. Yn in grut part fan west en midden-Jeropa bliuwt de ielreager it jier rûn. De ielreagerspopulaasje wurdt dêr aardich beynfloede troch de winters. By strange winters kin in grut part fan de populaasje it foarjier net helje. Bygelyks by de winter fan 1963 doe't 45% fan de reagers de winter net oerlibbe.

## Iten
Fisk is it grutste part fan it iten fan de ielreager. Fierder yt der ek wol kikkerts, ringslangen, ynsekten, wjirms, slakken en jonge fûgels, somtiden ek wol mollen, rotten en mûzen.

## Fuortplanting
De ielreager briedt eins altiten yn koloanjes wêrby't de nêsten heech yn de beammen makke wurde. It nêst is meast aardich grut en plat, makke fan tûken en beklaaid mei lytsere tûken, gers en fearren. De beide âlden briede de 3-5 aaien yn 23-28 dagen út. De jongen bliuwe sa'n 50 dagen op it nêst.
Leppelbek

De **leppelbek** is in fûgel út de famylje fan de ibissen en leppelbekken. 

## Foarkommen
De leppelbek is in grutte fûgel, hast like grut as de ielreager en de earrebarre. De leppelbek sit hielendal wyt yn de fearren. Allinnich op it boarst hat binne de fearren wat giel. Fierder hat der lange swarte poaten en in lange brede snaffel dy't op it ein in stik breder is, fandêr ek de namme leppelbek. De leppelbek hat ek in opfallende wytgiele toefe dy't yn de nekke falt.

## Fersprieding

De leppelbek komt foar yn it suden fan Jeraazje, fan Spanje oant en mei Japan. Yn Nederlân sitte ek in tal koloanjes, op de waadeilannen, it Naardermar en de Oostvaardersplassen.

## Iten
De leppelbek yt meast lytse fiskjes, frosken, ynsekten en oare wetterdierkes. By it itensykjen rinne se troch ûndjip wetter wylst se harren snaffel hin en wer troch it de boppeste slyklaach helje.

## Fuortplanting

Sa as al neamd, briedt de leppelbek yn koloanjes. Se meitsje harren nêst meast yn de reiden op de grûn. Dat jout benammen yn drûge tiden foksen de kâns om de aaien of jongen te pakken. De leppelbek leit 3-5 aaien dy't yn 20-25 dagen útbret wurde.
Hylke Tromp

**Hylke Tromp** (Snits, 26 july 1944) is in Frysk muzikant, songer, learaar en skriuwer. Hy wennet yn Reduzum.
 
Tromp is de lieder fan it trio Wiltsje fan Peazens. Hy wie learaar Nederlânsk, boekbesprekker en kollumnist by de Ljouwerter Krante. Yn 1998 binne in part fan syn boekbesprekken foar Omrop Fryslân sammele yn *Spikers & koppen*. Yn 2014 ferskynde syn earste roman, *Noah*, dêr't er ûnder mear syn ûnderfinings as amateurtoanielspylder by it iepenloftspul fan Jorwert yn ferwurke. 

## Keppeling om utens
* Biografy en bibliografy fan Hylke Tromp by Sirkwy
Skarl (buorskip)

**Skarl** (Scharl) is in buorskip by Warns yn de gemeente Súdwest-Fryslân mei likernôch 40 ynwenners en sa'n 14 hûzen en pleatsen. Skarl leit fuortby de Iselmar. De buorskip hat in lyts tsjerkhôf, mei in klokhús.

## Ferkearde Wei
De ferbining tusken Warns en Skarl is de *Skarler Dyk*, dy't yn de 19e iuw noch de *Ferkearde wei* hiet, om't it de wei west hawwe moat dy't de mannen fan Greve Willem fan Henegouwen namen doe't se nei de Slach by Warns besochten nei Starum fuort te kommen. Yn stee dêrfan draaide de wei nei it suden, nei Skarl en it Reaklif.

## Hichte
Fan Starum fiert de *Suderwei* de Iselmardyk bylâns nei Skarl. Fan dy wei ôf, mar mear noch fan de Sudermar út, is goed te sjen dat Skarl op in hichte leit. Om't de Súdermar mear as oardel meter djip is, is de 3,7 meter hichte fan Skarl dan in grut ferskil. Foarby Skarl leit lykwols it Reaklif, dat mei 10 m noch wer heger leit. Ut oare rjochtings is Skarl dêrom in lege hichte by it Reaklif. De oare ein fan de Skarlerdyk gong earder rjocht op it Reaklif oan, mar draait no op de dyk ta. Fan de trijehoek mei de Suderwei rint dan de *Laaksumer Dyk* nei it Reaklif, en fierder nei Laaksum.

## Skiednis
Skarl is al yn, of foar, de 14e iuw ûntstien. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 lei de buorskip yn de gemeente Himmelumer Aldefurd. Fan doe oant 2011 lei Skarl yn de doetiidske gemeente Nijefurd.
Dr. Joast Halbertsmapriis

De **dr Joast Halbertsmapriis** is in priis foar skiednis, taal- en literatuerwittenskip en sosjale wittenskippen, dy't yn 1947 troch de provinsje Fryslân ynsteld  is. De priis waard ynearsten om de twa jier, sûnt 1984 om de trije jier útrikt. De priis bestiet út oarkonde en in jildbedrach fan op it stuit €4000. De útrikking fynt plak yn Grou, it berteplak fan de nammejouwer dr Joast Halbertsma.

## Priiswinners
* 2021 - Alpita de Jong
** *Joost Halbertsma 1789-1869. Triomfen en tragedies van een uitmiddelpuntig man. Een biografy* (2018)
* 2017 - Hotso Spanninga 
** *Gulden vrijheid?: politieke cultuur en staatsvorming in Friesland, 1600-1640*
* 2012 - Piet Hagen
** *Politicus uit hartstocht. Biografie van [[Pieter Jelles Troelstra]]*
* 2009 - Oebele Vries 
** Syn hiele oeuvre
* 2006 - Arend Jan Gierveld †,  Sytse ten Hoeve, Adri van der Meulen, Jan Pluis, Paul Smeele en Pieter Jan Tichelaar
** *Fries Aardewerk*
* 2003 - Johan Frieswijk
** Syn hiele oeuvre.
* 2001 - Goffe Jensma
** *Het rode tasje van [[J.C.P. Salverda|Salverda]]*.
* 1997 - Ernst Taayke
** *Die einheimische Keramik der nordlichen Niederlande 600 v. Chr. bis 300 n. Chr*.
* 1994 - Yme B. Kuiper
** *Adel in Friesland 1780-1880*.
* 1991 - Ph.H. Breuker
** *It wurk fan [[Gysbert Japicx|Gysbert Japix]]*.
* 1988 - A. Feitsma
** In tal stúdzjes ferskynd yn de jierren 1985-1987.
* 1985 - Stéphane Lebecq
** *Marchands et navigateurs Frisons du haut Moyen Age*.
* 1982 - Harald Siems
** *Studien zur Lex frisionum*.
* 1980 - Pieter Wybenga
** *Bezettingstijd in Friesland*
* 1978 - J. Jansen
** *Rijkdom uit Workums verleden. De beschilderde Gildebaren*.
* 1976 - Douwe van der Meer
** Sneupwurk op it mêd fan genealogy en skiednis.
* 1974 - Johannes Faber
***Drie eeuwen Friesland, Economische en Sociale ontwikkelingen van 1500 tot 1800*.
* 1972 - Oepke Santema
** Syn hiele wurk.
* 1970 - Hendrik Obreen
** Publikaasjes op it mêd fan de Fryske skiednis sûnt 1956.
* 1968 - Sytse Jan van der Molen
** Wurk op it mêd fan skiednis en geakunde fan Fryslân, publisearre yn de jierren 1964 oant en mei 1967.
* 1966 - J.J. Woltjer
***Friesland in Hervormingstijd*.
* 1964 - Jacob Kalma
** *Om [[Gysbert Japicx|Gysbert Japiks]] hinne*.
* 1962 - M.P. van Buijtenen
** Publikaasjes op it mêd fan de Fryske (rjochts)histoarje.
* 1960 - A. Algra
** Bydragen ta de skiednis fan tsjerke en skoalle yn Fryslân yn de 19e en 20e iuw, sa't dy opnommen binne yn de bondels (dielen II t/m V) *De historie gaat door het eigen dorp*.
* 1958 - Herre Halbertsma
** Wittenskiplik wurk op histoarysk en archeologysk mêd, publisearre yn de jierren 1954 oant en mei 1957.
* 1956 - Douwe van der Ploeg en D. Franke
***Plantenammen yn Fryslân*.
* 1954 - J.J. Spahr van der Hoek en O. Postma
** *Geschiedenis van de Friese landbouw*, diel 1.
* 1952 - Hartman Sannes
***De geschiedenis van Het Bildt*, diel I (1500-1700)
* 1950 - D.J. Cuipers
***De gemeene dorpsgronden in Oostergoo*.
* 1948 - Gerrit Knop
***Schylgeralân* (Skylge).
List fan grytmannen fan Kollumerlân en Nijkrúslân

List fan grytmannen fan de gritenij Kollumerlân:

* Schelte Tjaerda - ~1500
* Sippe fan Meckema (-1519) - 1510-1515
* Gaycke fan Broersma - 1515-1518
* Hendrick de Wente - 1518-1523
* Ballinck Phaesma - 1523-1535
* Sebastiaan fan Schonenburg - 1536-1555
* Joost fan Hardenbroek - 1556-1557
* Lieuwe fan Jelgersma - 1558
* Claes Clant - 1558-1569
* Sierck fan Donia - 14 april 1569 - 24 septimber 1575
* Rienck fan Dekema - 21 oktober 1575 
* Sicco Clant - 16 april 1578 
* Epo fan Bootsma - 23 oktober 1582
* Jelger fan Feytsma - 9 septimber 1584
* Scipio fan Meckama - 8 desimber 1587
* Bocko fan Feytsma - 23 jannewaris 1600
* Haijo fan Rinia - 23 juny 1627
* Ritscke fan Eysinga - 28 maart 1639
* Feijo fan Scheltema - 28 jannewaris 1635
* Epo fan Aylva - 10 jannewaris 1667
* Douwe Feijo fan Aylva - 2 juny 1712
* Gajus fan Scheltinga - 17 augustus 1725
* Willem Emilius fan Unia - 3 maart 1730
* Willem Hendrik fan Heemstra - 1 febrewaris 1743
* Martinus fan Scheltinga - novimber 1775 - 10 febrewaris 1795

Frânske tiid, wêryn't Kollumerlân mei Achtkarspelen en Dantumadiel ien drostamt foarmet
* baljuw Petrus Adrianus Bergsma - 1795
* lândrost Daniël de Blocq fan Haersma - 1805

- gritenij Kollumerlân 
* Frans Julius Johan fan Scheltinga - 1816
* Willem Hendrik fan Heemstra - 1818
* Louis Gaspard Adrien van Limburg Stirum - 23 febrewaris 1827
* Age Tjepke Ruurd Sixma van Heemstra - 7 maaie 1850

Yn 1851 mei de ynfiering fan de Gemeentewet waard de gritenij Kollumerlân de gemeente Kollumerlân en waard baron fan Heemstra boargemaster.

It Nije Krúslân wie earst in aparte gritenij mei in aparte grytman:
* Wolf von Wortzou - 1529-1546
* Claes Clant - 1546
Ielgoes

De **ielgoes** of **ielskolfer** is in fûgel út de famylje fan de ielgoesfûgels.

## Foarkommen
De ielgoes is in grutte hielendal swarte wetterfûgel fan sa'n 77-94 sm by in gewicht fan 2,5 oant 3,5 kg. De ielgoes sit hielendal swart yn de fearren, yn it briedseizoen hawwe de fûgels in wite flek op de underkant fan de kop efter de snaffel. De ielgoes hat in grutte snaffel mei in heak op 'e ein. Oan it begjin fan de snaffel hat er in giele flek.

## Fersprieding
De ielguozzen komme yn hiel Jeropa oan de kust foar. By 't winter lûke de noard-eastlike fûgels mear nei it suden en it westen.

## Iten
De ielguozzen ite foaral fisk, dy't se fange troch ûnder wetter te dûken. Yn tsjinstelling ta de measte oare wetterfûgels hawwe de ielguozzen gjin beskermjende fetlaach yn de fearren. In foardiel dêrfan is dat de ielguozzen djipper dûke kinne. It neidiel is wol dat syn fearren fol wetter komme wêrtroch't hy skoften syn wjukken yn de sinne drûgje moat foardat er wer fleane kin. De ielguozzen binne dan ek faak oan de kant fan it wetter te sjen mei de wjukken wiid útinoar om se yn de sinne te drûgjen.

## Fuortplanting
De ielguozzen briede yn koloanjes yn beammen of op de rotsen.
Polityk

**Polityk** omfettet it ferdigenjen fan yndividuele en kollektive belangen yn de maatskippij, de middels dy't dêrby brûkt wurde en de karren dy't dêrby dien wurde. Dêrby wurdt meast in útsûndering makke foar karren dy't mei geweld ôftwongen wurde. In oare omskriuwing is dat polityk de ekonomy fan de macht is.

In part fan de polityk wurdt fêstlein yn de fasetten fan de steatsfoarm. Mar de polityk omfettet ek de ynfloed bûten it regear om en ek yn oare situaasjes as de lagen fan bestjoer.

De stúdzje dy't de fasetten fan de polityk bestudearret, is de politikology.

## Loftse en rjochtse polityk
De measte politike analisten en politisy ferdiele de polityk yn lofts en rjochts.

De betsjutting fan loftse en rjochtse polityk kin yn elts lân oars útlein wurde, mar ornaris hat rjochtse polityk te krijen mei konservatisme, rjocht en religy, wylst de loftse polityk mear sosjaal is mei bettere sûnenssoarch, stypjen fan earme minsken en lykweardigens. De rjochtse polityk wurd faak keppele oan tradisjoneel, wylst loftse polityk yn it generaal betsjut it besykjen fan nije ideeën.

Beskate politisy hawwe besocht ienheid te meitsjen fan de skied tusken lofts en rjochts, lykas Manuel Gómez Morín, De Gaulle, Juan Peron, and Jean-Pierre Chevènement. Kristlike Demokrasy is nijsgjirrich omdat er seit in brêge foarmje te wollen tusken de loftse en rjochtse polityk. Manuel Gómez Morín yn it bysûnder is foar it ûntwikkeljen fan "nasjonale aksje" yn tsjinstelling ta lofts-rjochts polityk.

### Politike streamingen
In politike streaming is in idee oer hoe't polityk dien wurde moat, en de minsken dy't it oer sa'n idee iens binne. Politike streamingen binne ûnder oaren:





## Polityke partijen
Minsken dy't part fan deselde politike streaming binne, organisearje harren faak mei it doel tegearre diel te nimmen oan ferkiezings. Sa'n organisaasje is in politike partij.

In pear politike partijen dy't foar de Friezen yn it spier binne:
* deFriezen yn de Nederlânske provinsje Fryslân.
* de Fryske Nasjonale Partij yn de Nederlânske provinsje Fryslân.
* de Südschleswigsche Wählerverband (SSW) yn it Dútske *Kreis* Noard-Fryslân.
* Die Friesen yn East-Fryslân, Nedersaksen, Dútslân.
* Partij voor het Noorden yn de Nederlânske provinsje Fryslân en Grinslân. 
* de Jeropeeske Frije Alliânsje fertsjinwurdiget de Westlauwerske en Noard-Friezen yn it Jeropeesk Parlemint.
Genêskunde

**Genêskunde** is de wittenskip dy't him dwaande hâld mei de aard en oarsaak fan syktes en de middelen om dy syktes te genêzen. Derneist sjocht men yn dat it foarkommen fan syktes hieltyd wichtiger wurdt en de genêskunde hâldt him hjoeddeisk dêrom ek in soad dwaande mei previnsje. 

## Streamings
De twa grutte streamings binnen de genêskunde wurde oantsjut nei harren posysje op de Ierde:
* De * Westerske genêskunde* hat as oanpak om de syktme of wûn te ferminderjen oant it lichem him der sels mei rêde kin. In neidiel is dat by dizze oanpak faak ek it lichem sels swakker wurdt.
* De * Easterske genêskunde* hat as oanpak om it lichem krêftiger te meitsjen oant it him sels mei it probleem rêde kin. In neidiel is dat by dizze oanpak faak net dúdlik is óf it lichem sterk genôch makke wurde kin.

## Spesjalismen
Binnen de genêskunde wurdt ûnderskie makke tusken beskôgjende, snijende en ûnderstypjende spesjalismen. Dêrneist is der de sosjale genêskunde, dy't ûnder it beskôgjende spesjalisme falt.

### Beskôgjend
* ynternist - longspesjalist - kardiology - onkology - reumatology - pediatry - geriatry - psychiatry - dermatology - ferpleechhûsarts - fersekeringsarts - hûsarts - keuringsarts - konsultaasjeburo-arts - nefrology

### Snijend
* sirurgy - gynekology - urology - ortopedy - eachhielkunde

### Understypjend
* fysioterapy - radiology - anestesiology
Utingeradiel

**Utingeradiel** (Nederlânsk en offisjeel *Utingeradeel*) is in eardere gemeente yn 'e midden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 1981 5.364 ynwenners, en besloech in oerflak fan likernôch 62 km².

## Skiednis

Utingeradiel ûntstie as gemeente yn 1851, doe't troch de ynfiering fan 'e Gemeentewet fan Thorbecke alle gritenijen omfoarme waarden ta gemeenten. It wie in fuortsetting fan 'e âlde Gritenij Utingeradiel, dy't tebek gie oant de fjirtjinde iuw. Utingeradiel hearde ta it kertier Sânwâlden.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 gie it grutste part fan Utingeradiel yn 'e mande mei Raerderhim en Idaerderadiel op yn 'e nije gemeente Boarnsterhim. De doarpen Eagmaryp en Terkaple kamen lykwols by in oare nije gemeente, Skarsterlân, dy't fierders fierhinne gearstald wie út 'e âlde gemeenten Haskerlân en Doanjewerstâl.

## Plakken
It haadplak fan Utingeradiel wie Akkrum, en de oare doarpen yn de gemeente wienen: Eagmaryp, Aldeboarn, Nes, Terherne en Terkaple.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Utingeradiel
Skoatterlân

**Skoatterlân** (Nederlânsk en offisjeel: *Schoterland*) wie in eardere gritenij en gemeente yn it súd-easten fan Fryslân by de Tsjonger lâns, mei in gebiet fan 152,50 km² en ûnderdiel fan de Sânwâlden. Op 31 desimber 1930 hie Skoatterlân 17.379 ynwenners.

## Skiednis

Skoatterlân ûntstie yn 'e 14e iuw en hiet eartiids Skoatterwerf. Fan 1550 oant 1581 wie Skoatterlân opdield yn tertieren (ek tuych); in eastertertier, in middeltertier en in westertertier. De warkeamer (of de werf) foar it rjocht wie yn "De Drie Pilaren” yn Aldskoat en fan 1828 wie Oenemastate it gritenij- / gemeentehûs. De gritenij Skoattelân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

By de gemeentlike weryndieling fan 1934 is it grutste part fan Skoatterlân in part wurden fan de nije gemeente it Hearrenfean. Reden hjirta wie dat it Hearrenfean op de grins fan Aenjewier en Skoatterlân lei. In part yn it súdwesten mei  Dolsterhuzen, Reahel, Rotsterhaule, Rottum, Sint-Jânsgea en Rotstergaast waard tafoege oan Haskerlân. Skoatter Uterdiken en Skoattersyl waard tafoege oan Lemsterlân.

## Plakken
It haadplak wie Aldskoat, en de oare doarpen yn de gemeente wiene: Aldhoarne, Bontebok, Dolsterhuzen, It Hearrenfean (foar it oergrutte part), Hoarnstersweach, Jobbegea, Ketlik, De&nbsp;Knipe (oarspronklik ferdield yn Under-Knipe en Boppe-Knipe), Nijhoarne, Nijskoat, Mildaam, It Oranjewâld, Reahel, Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum, Sint-Jânsgea en Skoatter Uterdiken.

Fierders leine yn 'e gemeente de buorskippen Annebuorren, Brongergea, Fjouwerhûs, Jobbegea-Skuorregea, It Mar, Sânbuert, Sechtjinroeden, Skoattersyl, Unlân en Westergaast.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
* List fan boargemasters fan Skoatterlân
Haskerlân

**Haskerlân** (Nederlânsk en offisjeel: *Haskerland*) is in eardere gemeente yn it suden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 1981 15.667 ynwenners en besloech in oerflak fan 95,94 km².

## Skiednis

De namme Haskerlân ferwiist oarspronklik nei *haske* of *heesc*: in gerssoarte. In populêre ferklearring ûnder de befolking wie lykwols dat it fan it wurd hazze komme soe.

De gritenij Haskerlân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

Yn 1934 rekke de gemeente in stik lân ten easten fan it hjoeddeiske Nijehaske kwyt oan de dan nij te foarmjen gemeente It Hearrenfean. It plakje It Hearrenfean wie nammentlik grut wurden en oer de grinzen fan trije gemeentes groeid. Haskerlânsk buorgemeente Skoatterlân gie foar it meastepart op yn dizze nije gemeente. Mar it westlike diel fan dy gemeente, mei de doarpen Dolsterhuzen, Reahel, Rotstergaast, Rotsterhaule, Rottum en Sint-Jânsgea, waard by Haskerlân foege.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 is Haskerlân mei it oanbuorjende Doanjewerstâl opgongen yn de nije gemeente Skarsterlân, útsein Dolsterhuzen, dat by Lemsterlân kaam is.

## Plakken (1983)
De gemeente Haskerlân hie trettjin doarpen. It haadplak wie De Jouwer.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* List fan grytmannen fan Haskerlân
* List fan boargemasters fan Haskerlân
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
Doanjewerstâl

**Doanjewerstâl** (Nederlânsk en offisjeel: *Doniawerstal*) is in eardere gemeente yn it suden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 1980 6.284 ynwenners en besloech in oerflak fan 126,00 km².

## Skiednis

De gritenij waard om 1350 stiften, dêrfoar wie dizze gryt mei Lemsterlân ferbûn. De gritenij Doanjewestâl waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke.

By de gemeentlike weryndieling fan 1984 is it grutste part opgongen yn in de nije gemeente Skarsterlân. Allinnich it stik westlik fan de Kûfurd is by Wymbritseradiel kaam.

## Plakken
It haadplak wie Langwar, mei 856 ynwenners yn 1980, mar it grutste plak wie Sint-Nyk, mei in befolking fan 2.790 minsken. De oare doarpen yn de gemeente wienen: Boarnsweach, De Broek, Diken, Dunegea, Goaiïngaryp, Jiskenhuzen, Kûfurderrige, Legemar, Aldeouwer, Ousterhaule, Ousternijegea, Skarsterbrêge, Teroele en Tsjerkgaast.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* List fan grytmannen fan Doanjewerstâl
* List fan boargemasters fan Doanjewerstâl
Aenjewier

**Aenjewier** (Nederlânsk en offisjeel: *Aengwirden* of *Engwirden*), ek wol **Eingewier** of **de lytse gritenij** neamd, is in eardere gemeente yn it súdeasten fan Fryslân. Dizze gemeente besloech in oerflak fan 40,64 km², en hie op 31 desimber 1930 4.723 ynwenners.

## Skiednis
De gritenij Aenjewier waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. By de gemeentlike weryndieling fan 1934 is Aenjewier in part wurden fan de nije gemeente it Hearrenfean. Reden hjirta wie dat it Hearrenfean op de grins fan Aenjewier en Skoatterlân lei.

## Plakken
It haadplak wie Tsjalbert, en de oare doarpen yn de gemeente wienen: Gersleat, Lúnbert, Terbant en in lyts diel fan It Hearrenfean. Fierders hearden ek de buorskippen Aldeweisterfeart, Terbantster Skâns en Uterbuorren ta Aenjewier.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Aenjewier
* List fan boargemasters fan Aenjewier
Skilderkeunst

**Skilderkeunst** is in foarm fan byldzjende keunst dêr't by skildere wurdt, dat wol sizze dat farve, in kleurpigmint yn in smarbere substânsje, op in ûndergrûn oanbrocht wurdt. Troch it drûgjen fan de farve komt it pigment fêst op de ûndergrûn te sitten.

By de figurative skilderkeunst wurdt besocht om mei farve in byld te meitsjen. By de abstrakte skilderkeunst is de foarstelling fan minder belang, en giet it fral om de komposysje.

Om de farve op de ûndergrûn te krijen kin men kwasten of pinsielen brûke. Mar ek fingers, paletmessen en noch bysûnderder ark wurde hjirfoar brûkt. De farve is meast oaljefarve, akrylfarve, of wetterfarve, mar hast alles wat smarber is, is wol brûkt as farve.

De ûndergrûn is faak doek. Lykwols wurdt der ek skildere op hout, glês, stien, muorre of grotwand.
Lizabeth Dijkstra

**Lizabeth Dijkstra** (Hitsum, 1988) is in Frysk skriuwster dy't 2005 de Junior Rely-priis wûn foar har ferhaal *De Fal fan God*.

Se studearre psychobiology, religystúdzjes en filosofy yn Amsterdam en New York. Derfoar gong se nei skoalle op it Piter Jelles Gymnasium yn Ljouwert. Lizabeth Dijkstra hat fierders in rol spile yn *6 Gymnasium* fan Omrop Fryslân.

## Keppeling om utens
* ''Een Hitzumer in New York''
Skarl

* Skarl de buorskip by Warns yn de gemeente Nijefurd.
* Skarl, de band.
* Skarl, in falk-eftige sylboat.

Skarl is yn Skandinaavje in geregeld foarkommende foar- en famyljenamme.
Skarl (sylboat)

**Skarl** is in ienfâldige polyester sylboat. Se binne oant de jierren 80 makke troch Elahuizen B.V.. 

Der binne twa types: de Skarl 685 en de Skarl 645. De namme wurdt folge troch de lingte fan it sylskipke. De measten binne 6,85 meter lang en likernôch 2 meter breed. It is in kylboat dy't sa'n 75 sentimeter djip stekt, mei in toptúch mei 17 m² seil. Skarls wurde meast brûkt as deisylboat en waarden earder krekt as de Falk wol geregeld oanbean foar dei-ferhier. Troch in dekseil te brûken kinne der lykwols ek oant 4 persoanen op sliepe.
Burgumer Mar (sylboat)

De **Burgumer Mar**, ornaris ôfkoarte ta **BM** (ek wol *BM-er* neamd) is in swurdsylboat mei in seiloerflak fan 11,8m².

## Mjitten
De Burgumer Mar hat in lingte oer alles fan 4,75m en in breedte fan 1,50m, en stekt mei midswurd 0,80m djip. De sylboat hat twa seilen: in grutseil fan 8,80m² en in fok fan 3m²; totaal 11,80m²

## Lattebou
Kapper Hendrik Bulthuis fan Burgum is de ûntwerper fan dit type sylskip. Yn 1928 boude hy it earste eksimplaar. Hy brûkte dêrfoar in sels-ûntwikkele boumetoade, wêrby't de hûd fan it skip opboud wurdt út smelle houten latten. Dizze lattebou makke it mooglik om frijwat komplekse rûne foarmen te meitsjen, wat de bou fan sylboaten in grutte ympuls joech.

## Weromrin
Fanwegen de lattebou binne der in protte BMs boud. Faaks om't boatebou net Bulthuis syn wurk wie, is de BM wat it silen oanbelanget lykwols gjin spesjale klasse. Der wurde ek al lang gjin wedstriden mear yn syld, en it plak fan de Burgumer Mar yn de silerij is foar it grutste part oernaam troch de Skeakel, dy't hast deselde ôfmjittings hat, en de 470, dy't wat djipper stekt, mar dy't op de Olympyske Spullen syld wurdt.

## 16-kwadraat
Unrjochtlik wurdt it twadde ûntwerp fan Bulthuis, de 16-kwadraat, ek wol oantsjutten mei de namme "BM". Om it ûnderskie dan wer dúdlik te meitsjen wurde se dan wol de *lytse BM-er* (Burgumer Mar) en de *grutte BM-er* (16-kwadraat) neamd.