open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Swartsnaffelearrebarre

De **swartsnaffelearrebarre** (*Ciconia boyciana*) is in grutte trekfûgel út 'e famylje fan 'e eibertfûgels (*Ciconiidae*). De fûgel komt foar yn East-Azië. Hoewol't de fûgel in soad op 'e gewoane earrebarre liket, wurdt er hjoed-de-dei as in aparte soarte beskôge.   

## Ferskining
De swartsnaffelearrebarre wurdt likernôch 1 oant 1,29 m lang en hat in spânwiidte oant 2,22 meter. De soarte is wat grutter as de gewoane earrebarre en hy hat in tsjokke, rjochte swarte snaffel. Om 'e eagen sit in opfallen stikje reade hûd en syn iris is wyt. De poaten binne lykas syn Europeeske sibbe felread. Wylst folwoeksen fûgels in folslein swarte snaffel hawwe, hawwe juvenilen in oranje oant oranje-brune snaffel.
 

## Fersprieding en systematyk
De soarte hat in spesifyk ferspriedingsgebiet yn Noardeast-Azië. De briedgebieten lizze yn it streamgebiet fan 'e Amoer en de Ussoeri op yn it grinsgebiet fan Sibearje en Sina. Winterdeis lûke de fûgels nei Sintraal- en Súdeast-Sina (benammen de Poyang-mar), Súd-Koreä en Japan. Earder waard de swartsnaffelearrebarre as in ûndersoarte fan 'e gewoane earrebarre behannele.

## Hâlden en dragen
Se bouwe harren nêsten fan 1,50 oant 2 meter breed heech yn 'e beammen (faak tusken de 3 en 30 meter hichte) of op keunstmjittige konstruksjes. De briedtiid is fan febrewaris oant july. It wyfke leit trochstrings twa oant fiif aaien. Beide âlders wikselje inoar ôf by it brieden. It duorret likernôch 30 oant 35 dagen foardat de aaien útkomme. As de piken goed 65 dagen âld binne fleane se út. 

Swartsnaffelearrebarren binne oer it generaal trou oan harren partner en bliuwe faak jierrenlang byinoar.

Se hawwe in foarkar foar grutte sompen, wiete greiden en rysfjilden dêr't se sykje nei fisk, kikkerts, ynsekten en lytse kjifdieren.

## Status
De fûgel stiet as bedrige (*EN*) op 'e Reade list fan 'e IUCN. De wichtichste oarsaken foar de delgong fan 'e fûgel binne it ferlies fan leefgebiet troch ûntbosking, it drûchlizzen fan sompen foar de lânbou, oerbefisking en it brûken fan pestisiden. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op minder as 2.500 folwoeksen fûgels. 

Yn Japan (Toyooka) en Súd-Koreä binne suksesfolle programma's om de soarte troch fokprogramma's wer yn it wyld út te setten. Yn Japan stoar de lêste wylde fûgel yn 1971 út. In fokprogramma sette dêr al yn 1965 útein mei fûgels út Ruslân. Yn 2005 waarden de earste fûgels wer yn it wyld útset. Yn Súd-Koreä ferstoar de lêste fûgel yn 1994 yn in bistetún út. Twa jier letter waard dêr ek in reyntroduksjeprogramma opset. Sûnt 2015 binne dêr wer fûgels útset yn it wyld. It súkses fan harren weromkear is dêr fral te tankjen oan 'e boeren dy't oan biologyske rysbou dogge.

Yn Japan wurde swartsnaffelearrebarren njonken kraanfûgels as hillich beskôge. Yn Toyoota is it Kukuhi-hillichdom wijd oan 'e swartsnaffelearrebarre.  

## Keppeling om utens
* Toyooka Living with Konotori
Maguari-earrebarre

De **Maguari-earrebarre** (*Ciconia maguari*) is in grutte Súd-Amerikaanske earrebarre út 'e famylje eibertfûgels (*Ciconiidae*).    

## Ferskining
De Maguari-earrebarre wurdt likernôch 97 oant 120 sm heech en kriget in spanwiidte tusken de 155 en 180 sintimeter. It fearrekleed is foar it grutste part wyt mei swarte slachpinnen oan 'e wjukken. Om 'e eagen hinne is de hûd bleat en read fan kleur. De eagen binne ljochtgiel en de snaffel is blau-griis oan 'e basis en wurdt nei de punt ta donkerder. De poaten binne fel read en de koarte sturt is swart. 

## Fersprieding

De fûgel komt eastlik fan 'e Andes foar yn grutte dielen fan Súd-Amearika (Argentynje, Brazylje, Oerûguay en Fenezuëla oant Suriname) foar en hâldt fan iepen lânskippen lykas sompen, wiete gerslân en ûnderstrûpt lân.  

Hy wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat er net yn ûndersoarten ferdield is.

## Hâlden en dragen
Maguari-earrebarren frette sa'n bytsje alles wat se yn it wetter fine kinne: kikkerts, fisken, iel, slangen en wetterynsekten. Ek pakke se lytse kjifdieren. 

Oars as oare earrebarren boud de fûgel syn nêst op 'e grûn tusken reid of heech gers of yn lege strûken. De fûgels binne sosjaal en briede faak yn lytse koloanjes. Der wurde trochstrings twa aaien lein, dy't yn in moanne tiid útbret wurde. 

## Status
De populaasje liket oer it generaal stabyl en de fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet yn Súd-Amearika. Der binne lykwols bedrigingen lykas habitatferlies, it brûken fan bestridingsmiddelen en yn 'e Llanos yn Fenezuëla is der in delgong waarnommen. De IUCN klassifisearret de fûgel lykwols as net bedrige (*LC*). Organisaasjes lykas BirdLife International wurkje mei lokale boeren gear om wiete gebieten te sparjen en der wurde keunstmjittige platfoarms set op plakken dêr't it hege gers ferdwûn is, sadat fee de aaien net stikken wâdzje.

## Namme
De namme komt út de Tûpy-talen (praat troch lânseigen folken yn ûnder oaren Brazylje en Paraguay). Yn dy talen ferwiist de namme spesifyk nei dizze earrebarre.
Biskopsearrebarre

De **biskopsearrebarre** (*Ciconia episcopus*) is in grutte Aziatyske fûgel út 'e famylje fan 'e eibertfûgels  (*Ciconiidae*). De fûgel wurdt sa neamd om syn opfallende wite nekke wat liket op 'e kraach fan in biskop.

## Ferskining

De fûgel is 75 oant 92 sm lang en it meastepart fan syn fearren is glânzjend swart mei yn it sinneljocht in pears-griene glâns. De búk en sturt binne wyt en de fûgel hat in swart kapke op 'e kop. De swiere snaffel is swartich fan kleur. By guon fûgels is de punt fan 'e snaffel read of donkerread. De eagen hawwe in opfallende djippe wynreade of donkerreade kleur. De lange poaten binne oranje-read oant fjoerread, dy't bytiden wat griizer lykje troch opdrûge drids.

De swarte pet fan folwoeksen fûgels is by juvenilen noch befearre. Oer it gesicht rint in dúdlik wyt plak en de fearren glânzgje net. De woleftige fearren oan 'e nekke binne by juvenilen faak langer as by folwoeksen fûgels. De snaffel en poaten binne grizer.

## Fersprieding en systematyk
Biskopsearrebarren komme fral yn Yndia, Sry Lanka, Nepal, Bûtan en Bangladesj foar. Yn Pakistan is de fûgel hjoed-de-dei tige seldsum en yn Birma, Tailân, Laos, Kambodja, Fjetnam, it Maleisysk Skiereilân, op 'e Filipinen en yn dielen fan Yndoneezje (Sumatra, Java, de Lytse Sûnda-eilannen en Selebes) is de fûgel ek seldsumer woarn.

De fûgel wurdt oer it algemien fûn op leechlân, mar yn Nepal komt er foar oant op hichten fan sa'n 915 oant 1.400 meter. De fûgel hâldt fan iepen bosk en wiete gebieten lykas iggen, sompen, marren en ûnderstrûpt lân.

De measte autoriteiten ferdiele de fûgel yn twa erkende ûndersoarten:

* *Ciconia episcopus episcopus* (de meast foarkommende fariant): komt foar yn Súd-Aazje (Yndia oant it fêstelân fan Súdeast-Azië) en de Filipinen.
* *Ciconia episcopus neglecta*: komt foar op 'e eilannen fan Yndoneezje (Sumatra, Java, de Lytse Sûnda-eilannen en Selebes). De *neglecta* is wat lytser en hat in oare iriskleur.

Oant net sa lang lyn waard de Afrikaanske wolhalsearrebarre (*Ciconia microscelis*) as de *Ciconia episcopus microscelis* ek as in ûndersoarte behannele. Troch nij DNA-ûndersyk en de bou fan 'e fûgel wurdt de Afrikaanske wolhalsearrebarre hast oeral as in folslein aparte soarte beskôge.

## Hâlden en dragen
Biskopsearrebarren binne relatyf solitêre fûgels en net sa sosjaal as de gewoane earrebarre. Allinne as der in oerfloed oan fretten is, kinne se yn lytse groepkes fan 4 oant 5 fûgels sjoen wurde. Se briede yn beammen, mar net yn koloanjes. Meastentiids lizze se twa oant fjouwer wyteftige aaien. Beide âlden briede op 'e aaien en dat duorret sa'n 30 oant 31 dagen.

## Status
Yn Súd-Aazje (Yndia, Nepal, Sry Lanka) is de populaasje stabyl of groeit dy sels wat. De fûgels hawwe har dêr oanpast oan it libben yn agraryske gebieten. Troch it ferliezen fan habitat hat de biskopsearrebarre yn Súdeast-Azië in foarse delgong meimakke. De IUCN klassifisearret de fûgel as hast bedrige (*NT*).
Sûnda-earrebarre

De **Sûnda-earrebarre** (*Ciconia stormi*) is de seldsumste earrebarresoarte op 'e wrâld. Hy komt allinnich foar yn 'e tichte reinwâlden fan Súdeast-Aazje.

## Ferskining
It grutste part fan it lichem en de wjukken binne glânzjend swart. De nekke is foar it grutste part wyt, mar de hals is faak wat donkerder of griis-eftich befearre. De búk en de ûnderkant fan 'e sturt binne wyt. De kop is benammen swart, mar it meast opfallende is de fel oranje-giele keale hûd om de eagen hinne. De snaffel is read en mei sa'n 75 oant 91 sm is de fûgel wat lytser as syn sibben.

## Fersprieding
De fûgel komt mar yn in beheind gebiet fan Súdeast-Aazje foar. Hy komt sawol foar yn it Maleizyske diel (Sarawak en Sabah) as yn it Yndonezyske diel (Borneo). Op Sumatra libbet noch in lytse, fragmintearre populaasje yn 'e leechlânsompen yn it easten fan it eilân. Op it Maleizysk Skiereilân is de fûgel ekstreem seldsum. De fûgels wurde dêr op noch mar in pear plakken út en troch sjoen, lykas yn it Nasjonaal Park Taman Negara dêr't noch in tige lytse populaasje is. Oarspronklik libbe de fûgel ek op Java, mar dêr is er útstoarn.  

De Sûnda-earrebarre is in echte boskfûgel en libbet yn tichte reinwâlden by rivieren en bosken dy't ûnder wetter steane. It is in skrutene fûgel dy't minsken út 'e wei giet. 

## Hâlden en dragen

De fûgel briedt net yn koloanjes. Se bouwe harren nêsten yn grutte beammen, faak boppe wetter fan in rivier of yn ticht sompich bosk. It wyfke leit meastentiids twa aaien. Beide âlden wikselje it brieden ôf. Piken sitte yn wyt dûns as se út it aai komme en wurde troch beide âlden fuorre mei lytse fiskjes en oare wetterdieren.

De fûgel jaget solitêr en hy is tige gefoelich foar fersteuring.

## Status
Troch de befolkingsgroei ha minsken mear romte nedich om te wenjen en lânbougrûn om iten te ferbouwen. De oanlis fan oaljepalmplantaazjes yn syn oarspronklike ferspriedingsgebiet yn 'e lêste 30 jier hat de fûgel mear as de helte fan syn habitat koste. Dêrtroch is it ferspriedingsgebiet hjoed-de-dei fragmintearre. In rûzing út 2023 fan it totale oantal fûgels giet út fan in populaasje fan 300 oant 1750 folwoeksen fûgels. De IUCN klassifisearret de soarte as bedrige op 'e Reade list.

De fûgel is ekstreem minskeskou en briedt net suksesfol yn finzenskip. De Zoological Park Organization fan Tailân hat yn it ferline besocht om mei in pear fûgels yn dieretunen te fokken, mar dat hat net laat ta in grutskalich útsetprogramma.
Frieslandriegel

De **Frieslandriegel** of **Assener Stellungen** wie in Dútske ferdigeningsliny dy't yn 1944 boud waard tusken Swol en Delfsyl yn 'e Nederlânske provinsjes Oerisel, Drinte en Grinslân. It doel fan 'e liny wie om it weromlûkende Dútske leger tiid te jaan om har te hergroepearjen en sa de Alliearde opmars te stopjen.

De Frieslandriegel rûn fan Swol nei Meppel, dêrwei lâns it Drentsche Hoofdvaartkanaal nei Assen, doe lâns it Noard-Willemskanaal nei Grins, en úteinlik lâns it Iemskanaal nei Delfsyl. De liny ferbynt mei de nea foltôge Friesenwall, dy't bedoeld wie om út te wreidzjen oant de Deenske grins.

## Skiednis
De oanlis fan de Frieslandriegel waard ynspirearre troch de Alliearde ynvaazje fan Normandje yn juny 1944. Dêrtroch waard op 30 augustus 1944 besletten om de Westwall wer te iepenjen. De Westwall rûn fan 'e Switserske grins nei Kleef. Om te foarkommen dat de Alliearden dizze line gewoan links lizze soene by in opmars troch Nederlân, moast er nei it noarden útwreide wurde nei de see.

Earst waard de Iselliny, it stik fan 'e Dútske grins nei Arnhim en Swol, opnommen yn 'e Westwall. In stik fan Swol nei Delfsyl, bekend as de Frieslandriegel of Assener Stellungen, waard keazen foar de barriêre nei de see ta.

De opmars fan 'e Alliearden makke it nedich om de line fluch te foltôgjen. De line, ûntwurpen as in slingerjende tankgrêft mei twa rinfuorgen derefter en masinegewearposten dertusken, soarge foar in soad dolwurk. Organisation Todt, ferantwurdlik foar de bou, rôp ferskate manlju op om oan 'e liny te wurkjen. It ferset drong der by harren op oan om dat net te dwaan. Fanwegen de lege opkomst begûnen de Dútsers al gau mei it halden fan razzia's.


Anti-tank obstacles Ballooërveld 1.jpg|Spoaren fan 'e tankgrêft op it Balloërfjild
Loopgraaf Hoogersmilde.jpg|Ferbiningsfuorge by Hoogersmilde
Loopgraven Ballooërveld.jpg|Rinfuorgen yn it Balloërfjild
Schuttersput Hoogersmilde.jpg|Skuttersput yn Hoogersmilde
Mâcon

De Frânske stêd Mâcon leit yn it departemint Saône-et-Loire yn 'e regio Boergonje-Franche-Comté. De stêd leit oan 'e rivier de Saône en is de prefektuer fan it departemint.

## Skiednis
Mâcon leit oan 'e rivier de Saône en hat in lange skiednis dy't weromgiet oant de Romeinske tiid ta. Yn dy tiid stie de stêd bekend as Matisco, in wichtige delsetting op in strategysk plak tusken Lugdunum (Lyon) en noardlik Galje.

Yn 'e midsiuwen ûntjoech Mâcon him ta de haadstêd fan it greefskip Mâcon en krige it in foaroansteande politike en religieuze funksje. Troch syn lizzing oan 'e rivier, op 'e grins fan it Frânske keninkryk en it Hillige Roomske Ryk, waard de stêd in bloeiend hannelssintrum mei sterke ferbiningen nei Lyon en it noarden.

In kearpunt yn it stedsbyld wie de Frânske Revolúsje. Yn dy tiid waard besletten ta de sloop fan 'e âlde Sint-Finsintsiuskathedraal (Vieux Saint-Vincent). De tsjerke wie yn minne steat, mar de ôfbraak wie ek in symboalyske died tsjin 'e macht fan 'e tsjerke. Hjoed-de-dei steane allinnich de twa karakteristike tuorren en de narteks noch oerein as neitins oan dit grutte bouwurk.

Yn 'e 19e iuw brocht de komst fan it spoar en de fierdere yndustrialisaasje nije groei. De stêd is ek it berteplak fan 'e ferneamde Frânske dichter en steatsman Alphonse de Lamartine (1790–1869), dy't in grutte rol spile yn 'e Frânske polityk fan 1848.

De Twadde Wrâldkriich wie foar Mâcon in spannende tiid. De stêd lei tichteby de demarkaasjeline, de grins tusken beset Frankryk en Vichy-Frankryk. Hjirtroch waard Mâcon in sintrum foar it ferset en in tige wichtich punt foar it oerstekken fan 'e grins. Op 2 septimber 1944 waard de stêd lang om let befrijd troch de Alliearde troepen

## It besjen wurdich
* Pont Saint-Laurent  
* It histoaryske sintrum mei kleurige gevels  
* Musée des Ursulines  
* Église Saint-Pierre  

## Untwikkeling befolking
Wolhalsearrebarre

De **wolhalsearrebarre** (*Ciconia microscelis*) is in fûgel yn it skaai earrebarren (*Ciconia*) út it skift eiberteftigen (*Ciconiiformes*).

## Ferskining

De wolhalsearrebarre is in grutte fûgel fan 86 oant 95 sm. De fûgel is oer it generaal swart, útsein de wollige wite nekke en ûnderbúk. De dekfearren binne glânzjend donkergrien, it boarst en de búk wat pearskleurich. De snaffel is by de basis swart of hiel donkergriis, mar hat in opfallende reade of donkerreade punt. By guon fûgels kin it read sels útwreidzje oant de helte fan 'e snaffel. De poaten binne oer it algemien griisswart oant folslein swart. 

Juvenilen binne doffere ferzjes fan folwoeksenen. Jonge fûgels hawwe faak dofrôze of ljochtgrize poaten dy't letter donkerder wurde. De fûgel hat in soad fan 'e biskopsearrebarre (*Ciconia episcopus*) en se waarden earder as deselde soarte behannele. De wolhalsearrebarre hat lykwols in swart gesicht en de biskopsearrebarre hat in wyt gesicht.

## Fersprieding en systematyk
De wolhalsearrebarre komt foar yn tropysk Afrika. De fûgel waard earder kategorisearre as in ûndersoarte fan *Ciconia episcopus*, mar waard yn 2014 troch BirdLife International as in aparte soarte ûnderskieden, yn 2022 troch it ynfloedrike eBird/Clements en yn 2023 troch it International Ornithological Congress. 

De wolhalsearrebarre wurdt yn of om wiete gebieten oantroffen, lykas rivieren, marren, ûnderstrûpte greiden en dobben. Yn East-Afrika komt er it meast foar by de kust, dêr't er sjoen wurde kin as er op tijflakten nei fretten siket, yn mangrovesompen en sels op koraalriffen. Yn Súdlik Afrika wurdt er ek faak sjoen yn drûgere gebieten, lykas savannes, greidlân en lânbougrûn, dêr't er faak ek by brannen te sjen is om flechtsjende proaien te fangen. Hy komt net yn bosk foar mar wurdt wol sjoen yn iepen bosken by wetter. 

## Hâlden en dragen
It dieet bestiet út fisken, amfibyen, hagedissen en grutte ynsekten, krabben en weakdieren. Hy wurdt meastentiids allinnich sjoen, stadich rinnend. Yn West-Afrika is er tegearre sjoen yn mingde kloften mei de Abdimearrebarre. 

Yn it grutste part fan Afrika briedt de wolhalsearrebarre yn 'e drûge seizoen, mar yn noardlik Sûdan yn it reinseizoen. De fûgel bout in grut nêst yn beammen fan tûken. In stúdzje yn Súd-Afrika liet sjen dat earrebarren trije jier efterinoar weromkamen nei itselde nêst. Hy leit twa oant fjouwer aaien, dy't 30-31 dagen útbret wurde. Beide âlden fiede de jongen, dy't nei 55-65 dagen útfleane.

## Status en bedrigingen
De soarte hat in breed ferspriedingsgebiet en tocht wurdt dat de populaasje fan 'e fûgel groeit. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer (IUCN) klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (*LC*).
Gueugnon

De Frânske stêd **Gueugnon** leit yn it departemint Saône-et-Loire yn 'e regio Boergonje-Franche-Comté en oan 'e rivier de Arroux.

## Skiednis
Gueugnon ûntstie yn 'e midsiuwen as in lytse delsetting oan 'e rivier de Arroux, yn in gebiet dat al yn 'e Gallo-Romeinske tiid bewenne wie. De rivier spile in wichtige rol yn 'e ûntwikkeling fan it plak, sawol foar ferfier as foar ambachtlike aktiviteiten.

Sûnt de 18e iuw waard Gueugnon benammen bekend troch syn metaal- en stielyndustry. Yn 1724 waard hjir in izerjitterij stifte dy't him ûntjoech ta in wichtich yndustrieel kompleks. Yn 'e 19e iuw groeide de stêd sterk troch de yndustrialisaasje en de komst fan it spoar. Gueugnon waard in sintrum fan metaalbewurking en spesjalisearre him letter yn rustfrij stiel.

De yndustriële ûntwikkeling hie grutte ynfloed op 'e befolkingsgroei en 'e stedsútwreiding yn 'e 19e en 20e iuw. Yn 'e twadde helte fan 'e 20e iuw krige de stêd te krijen mei de werstrukturearring fan 'e swiere yndustry, mar metaalbewurking bliuwt noch altyd in wichtige ekonomyske sektor.

## It besjen wurdich
* Sint-Mauritsiustsjerke (Église Saint-Maurice)  
* Château du Breuil (17e iuw)
* Château d'Aux
* De rivier de Arroux en omlizzend griengebiet  
* Yndustrieel erfgoed út 'e 18e en 19e iuw  

## Sport
Sport spilet in wichtige rol yn 'e identiteit fan 'e stêd. De fuotbalklub wie lange tiid aktyf yn it Frânske profvoetbal en wûn yn 2000 de Coupe de la Ligue.

## Untwikkeling befolking
Abdimearrebarre

De **Abdimearrebarre** (*Ciconia abdimii*) is in Afrikaanske earrebarren (*Ciconia*) út 'e famylje earrebarren (*Ciconia*). 

## Ferskining

Mei in lingte fan likernôch 73 sm is de Abdimearrebarre de lytste fan alle earrebarren. De rêch, wjukken en nekke binne glânzjend swart mei in pearse of griene gloed. It boarst en de búk binne folslein wyt. De hûd om 'e eagen hinne is blau en by de snaffel sit faak in reade plak, benammen yn 'e briedtiid. Syn poaten binne griis-eftich mei reade stikken en de snaffel is griis mei in read punt.  

## Fersprieding
Abdimearrebarren binne trekfûgels dy't yn Afrika de reinfal folgje. Se briede yn it noardlike part fan harren ferspriedingsgebiet (fan Senegal oant Etioopje) en lûke nei it briedseizoen nei it suden fan it kontinint. 

## Hâlden en dragen
Yn dielen fan Afrika wurdt de fûgel "sprinkhoanne-earrebarre" neamd om't er swarmen hippers fret, dy't skealik binne foar de rispinge. Op oare plakken wurdt de fûgel reinfûgel neamd, om't er tagelyk mei de earste grutte reinbuien oankomme. Troch it opfretten fan ynsekten en it oankundigjen fan 'e rein wurdt de fûgel sjoen as in symboal fan gelok en wolfeart en op dakken fan hûzen meitsje de minsken platfoarms om it de fûgel sa noflik mooglik te meitsjen by it bouwen fan in nêst.

De fûgels libbet op iepen greidlân, lânbougrûn en yn bosksavanne, faak tichteby wetter, mar ek yn drûgere gebieten. Hy yt ynsekten, mar yt ek lytse sûchdieren, fûgels, reptilen, fisken en ies. Se briede fakentiden mei oare pearkes yn beammen, op kliffen of dakken. In nêst bestiet út ien oant fjouwer aaien dy't er yn 28 oant 29 dagen útbriedt. De jongen fleane nei 50 oant 60 dagen út. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar der wurdt tocht dat er yn oantal ôfnimt mar noch net sa slim dat de fûgel bedrige wurdt.  De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (*LC*) op 'e Reade list. De wrâldpopulaasje wurdt tusken de 200.000 en 400.000 folwoeksen fûgels rûsd.
Reuze-earrebarren

**Reuze-earrebarren** (*Jabiru*) foarmje in monotypysk fûgelskaai yn 'e famylje eibertfûgels (*Ciconiidae*) yn it skift eiberteftigen (*Ciconiiformes*).
Swarthalsearrebarre

De **swarthalsearrebarre** (*Ephippiorhynchus asiaticus*) is in fûgel út 'e famylje eibertfûgels. De soarte komt foar yn súdlik en súdeastlik Aazje en Australaazje. Yn Austraalje wurdt de fûgel jabirû neamd, in namme dy't yn in soad oare talen oan in Súdamearikaanske earrebarre jûn is. 

## Ferskining

De swarthalsearrebarre is in fûgel fan 1,3 oant 1,5 meter heech. It fearrekleed is benammen wyt mei in djipswarte kop en hals, dy't yn it sinneljocht in grien oant pearse glâns hawwe. De snaffel is grut, swart en rjocht en de poaten binne opfallend read. In bysûnder skaaimerk is de sekse-dimorfy yn 'e eagen: mantsjes hawwe donkerbrune eagen, wylst wyfkes felgiele eagen hawwe. Dat makket it mooglik om de skaaien op in ôfstân te ûnderskieden.

De kop en hals fan 'e juvenyl binne net djipswart, mar mear brunich oant smoarch griis, de irisearjende kleuren ûntbrekke en de snaffel is faak griisbrún. 

## Fersprieding en systematyk
De soarte wurdt ûnderferdield yn twa ûndersoarten:
* *E. a. asiaticus*: komt foar yn Yndia, dêr't de grutste populaasje libbet yn 'e rivierflakten fan 'e Ganges (benammen yn Uttar Pradesh). Se komme ek foar yn dielen fan Nepal, Sry Lanka en lytse, fersprate gebieten yn Súdeast-Aazje lykas Kambodja en Birma.
* *E. a. australis*:  komt foar op Nij-Guineä en yn it noarden en easten fan Austraalje. Yn Austraalje binne se it meast algemien yn 'e tropyske kustgebieten, fan West-Austraalje oant Nij-Súd-Wales.
## Hâlden en dragen
Swarthalsearrebarren binne karnivoar en betûfte jagers yn ûndjip wetter. It dieet bestiet benammen út fisk (lykas iel), mar se ite ek amfibyen, lytse reptilen, krabben en grutte ynsekten. Soms wurde ek de jongen fan oare wetterfûgels fongen.

Se briede ornaris allinnich of yn lytse groepen. Se bouwe in grut nêst fan tûken heech yn 'e beam dy't boppe it lânskip ústekt, faak tichteby wetter. In briedpear leit meastal twa oant fjouwer aaien. Beide âlden diele de soarch foar it nêst en de jongen.

## Status en bedrigingen
Hoewol't de IUCN de fûgel as net bedrige klassisifisearret, wurdt der tocht dat de populaasje ôfnimt. Yn Súdeast-Aazje is de fûgel yn lannen as Tailân en Laos tige seldsum of útstoarn. Yn Austraalje is de populaasje stabiler. De wichtichste oarsaken foar de ôfname binne it ferlies fan sompen en wiete gebieten troch lânbou, wetterfersmoarging en it kapjen fan geskikte nêstbeammen. Ek botsingen mei heechspanningskabels binne in grut probleem.

## Namme
*Ephippiorhynchus* komt fan it Grykske *ephippion* ('seal') en *rhynchos* ('snaffel'). De soartnamme *asiaticus* ferwiist nei it kontinint dêr't de fûgel foarkomt.
Enola Holmes

**Enola Holmes** is de haadfiguer yn boeken en films oer de jongere suster fan 'e bekendere privee-detektive Sherlock Holmes. Arthur Conan Doyle hat nea skreaun oer fierdere famylje as allinnich Mycroft Holmes, de tûkere broer fan Sherlock. Lykwols hawwe der yn de rin fan de tiid ferskate sokke froulike wjergaders fan Sherlock west, lykas Scarlett Holmes dy't krekt wat âlder is as Sherlock and in argeolooch ferbûn oan Cambridge, en Eurus Holmes, Sherlock's jongere suster mei in mear kweade ynstelling. Nancy Springer is yn 2006 begûn mei it skrieuwen fan boeken oer Enola Holmes, wat (2026) in rige fan 10 (2026) boeken oplevere hat, en yn 2020 en 2022 hawwe dy laat ta twa films. Foar 2026 is in tredde film tocht.
Jabierû

De **jabierû** of **reuze-earebarre** (*Jabiru mycteria*) is in fûgel út it monotypysk skaai reuze-earrebarren (*Jabiru*) yn it skift eiberteftigen (*Ciconiiformes*)

## Ferskining

De jabierû is de grutste eibertfûgel fan 'e Nije Wrâld. De fûgel hat in opfallende ferskining mei in folslein wyt fearrekleed. De kop en de boppekant fan 'e nekke binne keal en swart fan kleur. Under oan 'e nekke sit in opfallende reade elastyske hûdbân dy't fel fan kleur wurde kin as de fûgel him opwynt. De snaffel is massyf, swart en in bytsje nei boppen bûgd. In folwoeksen jabierû kin wol 1,2 oant 1,5 meter heech wurde, mei in spanwiidte tusken 2,3 en 2,8 meter.

## Fersprieding en systematyk
De jabierû is de iennige soarte yn it skaai jabierû's. De fûgel komt foar yn in grut part fan Sintraal- en Súd-Amearika, fan it suden fan Meksiko oant it noarden fan Argentynje. De grutste populaasjes binne te finen yn 'e Pantanal yn Brazylje en de Gran Chaco yn Paraguay. Se hâlde har benammen op yn iepen wetterrike gebieten, lykas sompen, oerstreamde savannes en rivieriggen.

## Hâlden en dragen
De fûgel is in opportunistyske fiker. It dieet bestiet foar in grut part út fisk, mar se ite ek amfibyen, lytse reptilen (lykas jonge kaaimannen), moksels en grutte ynsekten. Se sykje harren iten yn' e regel op 'e taast yn ûndjip wetter; se stekke de snaffel yn it wetter en klappe dy ticht sadree't se in proai fiele.

De fûgels briede yn it drûge seizoen. Se bouwe mânske nêsten fan tûken en modder yn hege beammen. In nêst kin jierrenlang brûkt wurde en groeit hieltyd fierder oan oant wol twa meter yn trochsneed. It wyfke leit meastentiids twa oant fiif aaien. Beide âlden wikselje inoar ôf by it brieden en it fuorjen fan 'e jongen.

## Status en bedrigingen
Op 'e Reade List fan 'e IUCN hat de jabierû de status net bedrige (*Least Concern*). Hoewol't de populaasje yn Súd-Amearika stabyl liket, wurdt de fûgel yn guon regio's yn Sintraal-Amearika dochs bedrige troch it ferlies fan leefgebiet. It drûchlizzen fan sompen foar lânbou en it kapjen fan hege beammen dêr't se harren nêsten yn bouwe binne de grutste bedrigingen foar de fûgel.
Sealbekearrebarren

**Sealbekearrebarren** (*Ephippiorhynchus*) binne in fûgelskaai fan grutte earrebarren út 'e famylje fan eibertfûgels (*Ciconiidae*). It skaai bestiet út twa libbene soarten dy't beide bekend steane om harren ymposante grutte en opfallende snavels.

De fûgels yn dit skaai binne tige grut; se kinne wol 150 sm heech wurde mei in spanwiidte fan mear as 2,5 meter. It fearrekleed is swartwyt. In bysûnder skaaimerk is it ferskil yn 'e kleur fan 'e eagen tusken de skaaien: de mantsjes hawwe donkerbrune eagen, wylst de wyfkes opfallende giele eagen hawwe.

Se libje benammen yn sompige gebieten, lykas rivierdelta's en sompen, dêr't se jeie op fisk, kikkerts en oare lytse wetterbisten. It binne fûgels dy't ornaris allinnich binne en harren nêsten heech yn de beammen bouwe. Lykas oare earrebarren binne se oer it generaal stil, mar se kinne lûd klepperje mei de snaffel by it nêst.

## Utstoarne soarten
* † *Ephippiorhynchus pakistanensis*: in útstoarne soarte dy't yn it lette Mioseen (likernôch 5 oant 10 miljoen jier lyn) libbe yn wat no Pakistan is.
* † *Ephippiorhynchus tchoufour*: in útstoarne soarte út it lette Mioseen dy't foarkwam yn East- en Sintraal-Afrika.
Le Creusot

**Le Creusot**  is in stêd yn it Frânske departemint Saône-et-Loire yn 'e regio Boergonje-Franche-Comté.

## Skiednis

Le Creusot is ien fan 'e wichtichste yndustrystêden fan Boergonje. Oant yn 'e 18e iuw wie it in lyts doarp, mar de oanwêzigens fan stienkoal en izererts yn 'e omkriten soarge foar in rappe ûntwikkeling. Yn 1782 waard in keninklike kristalglêsfabryk stifte yn it gebou dat letter it hjoeddeiske Château de la Verrerie waard. Mei de al rap nei de stifting folgjende Frânske Revolúsje waard it fabryk nasjonalisearre en folge in tiid fan delgong.

Yn 'e 19e iuw naam de yndustriële ûntwikkeling in grutte sprong foarút doe't de Eugène Schneider it bedriuw oernaam. Dy en syn neiteam makken fan Le Creusot in sintrum fan swiere yndustry, benammen yn 'e produksje fan stiel, kanonnen, lokomotiven en masines. It bedriuw Schneider et Cie waard in symboal fan 'e Frânske yndustriële macht yn 'e 19e en begjin 20e iuw.

De stêd groeide hurd en krige in dúdlik arbeiderskarakter. Der waarden arbeiderswenten, skoallen en sosjale foarsjennings boud ûnder ynfloed fan it fan 'e fabrykslieding.

Yn 'e 20e iuw krige Le Creusot te meitsjen mei ekonomyske swierrichheden yn 'e swiere yndustry. Yn 'e jierren 1980 kaam it ta in grutte herstrukturearring. Hjoed-de-dei leit de klam mear op spesjalisearre yndustry, ûnderwiis en toerisme, mei omtinken foar it yndustriële erfgoed.

## It besjen wurdich

* Yndustrieel erfgoed en âlde fabryksgebouwen lykas Château de la Verrerie, it glêsfabryk fan keninginne Marie-Antoinette. Om it Château leit in grut park fan 28 hektare.
* It Lyts Teater (Petit Théâtre): In prachtich lyts teater yn Italjaanske styl
* Le Marteau-Pilon is in ûnbidige steamhammer út 1877.
* Parc des Combes (attraksjepark)
* Museum Yndustrieel Erfgoed

## Untwikkeling befolking
Sint-Jabikstsjerke (Hamburch)

De **Hauptkirche St. Jacobi** (Sint-Jabikstsjerke) is ien fan 'e fiif tradisjonele haadtsjerken fan 'e stêd Hamburch yn Dútslân. Mei de karakteristike slanke toer fan 125 meter heech is de tsjerke al om fierrens te sjen.

## Skiednis
De skiednis fan 'e Sint-Jabikstsjerke giet werom nei de 13e iuw. De earste fermelding fan in kapel op it stee datearret fan 1255. Doe stie de tsjerke noch krekt bûten de stedsmuorren fan Hamburch, tusken de hannelsrûtes fan 'e Eastsee en de Elbe. It wie de tsjerke foar de reizgers en keaplju, wat ek de namme ferklearret: de hillige Jakobus de Meardere is de beskermhillige fan pylgers. Tusken 1350 en 1400 waard de kapel ferfongen troch in goatyske tsjerke.

Yn 'e rin fan 'e iuwen groeide de tsjerke út ta in wichtich symboal foar de stêd. Hoewol't de tsjerke de grutte brân fan 1842 oerlibbe, waard it gebou op 18 juny 1944 yn 'e Twadde Wrâldkriich hast folslein ferneatige troch de swiere bombardeminten op 'e stêd. It ynterieur wie op 'e tiid feilich opslein en sa bleaune it oargel en de alters bewarre. Tusken 1959 en 1963 is de tsjerke neffens de midsiuwske foargonger werboud.

## Arsjitektuer
De Jabikstsjerke is in typysk foarbyld fan 'e Noarddútske bakstiengotyk. It is in saneamde halletsjerke, itjinge betsjut dat de sydskippen likernôch like heech binne as it middenskip. 

It meast opfallende skaaimerk oan 'e bûtenkant is de toer fan 125 meter; it is ien fan 'e heechste tuorren fan 'e stêd. De hjoeddeiske spits, dy't yn 1963 foltôge waard, hat in moderne, slanke foarm. 

## Ynterieur

It ynterieur fan 'e Sint-Jabikstsjerke is ryk oan keunstskatten dy't de ferneatiging fan 'e oarloch oerlibbe hawwe. It neamen wurdich binne:

* Trije let-midsiuwske alters: it Trinitatis-alter (1518): it Sint-Piter- of Fiskersalter (1508) en it Sint-Lukas-alter (1500; ôfkomstich út 'e yn 1804 ôfbrutsen Marijedom). 
* De Herrensaal is de boppeferdjipping fan 'e sakristy en ryk mei skilderijen fersierd, dy't de deugden fan in goede bestjoerder ferbyldzje.
* De brânskildere ramen binne fan nei de oarloch.

## Arp Schnitger-oargel
It pronkstik fan 'e tsjerke is it Arp Schnitger-oargel út 1693. It is it grutst bewarre bleaune barokoargel fan Noard-Europa en it hat mear as 4.000 pipen en 60 registers. It oargel is wrâldferneamd fanwegen syn unike klank. Sels Johann Sebastian Bach hat yn 1720 op it ynstrumint spile, doe't er graach organist yn de St. Jacobi wurde woe (hoewol't er dy baan úteinlik net krige). Meidat de pipen yn 'e oarloch yn in bunker opslein waarden, hat it ynstrumint de oarloch oerlibbe.
Montceau-les-Mines

De Frânske stêd **Montceau-les-Mines** leit yn it departemint Saône-et-Loire yn 'e regio Boergonje-Franche-Comté. De stêd ûntstie as in sintrum fan mynbou en yndustry.

## Skiednis
Montceau-les-Mines ûntjoech him yn 'e 18e en 19e iuw troch de ûntdekking en eksploitaasje fan koal. De mynbou makke de stêd ta in wichtich mynbousintrum. Yn 'e tiid fan 'e mynbou binne der ferskate mynrampen bard. Yn 'e 19e en 20e iuw wienen der eksploazjes en ynstoartings yn 'e ûndergrûnske minen mei tsientallen slachtoffers ûnder de mynwurkers. 

Yn 'e 20e iuw makke de mynbou in delgong mei en de stêd hat sûnt dy tiid wurke oan ekonomyske werstrukturearring.

## It besjen wurdich
* Yndustrieel erfgoed en âlde myngebieten  
* Us Leaffrouwetsjerke (Église Notre-Dame) 
## Untwikkeling befolking

## Ofbylden

Montceau L'église 1.jpg|Us-Leaffrouwetsjerke
Maison syndicat mineurs Montceau Mines 2.jpg|Fakbûnsgebou mynwurkers
Monument Victimes Mines Montceau Mines 2.jpg|Monumint foar de mynwurkers.
Maleiske nimmersêd

De **Maleiske nimmersêd** of **Maleiske nintersêd** (*Mycteria cinerea*) is in tige seldsume fûgel út it skaai fan 'e kealkopearrebarren (*Mycteria*) yn 'e famylje fan 'e eibertfûgels (*Ciconiidae*).

## Ferskining
De Maleiske nimmersêd hat in lingte fan likernôch 91 oant 100 sintimeter. It fearrekleed is oer it algemien wyt, mar de snaffel is gieleftich oant griis en de hûd fan it fearreleaze gesichtsmasker is ljochtrôze oant donkerread. Oars as de Yndyske nimmersêd hat de Maleiske nimmersêd gjin swarte bân oer it boarst en is er dêr hielendal wyt. De poaten binne faak griis-rôze. Krekt lykas by de oare nimmersêden binne de slachpinnen en de sturt swart, wat benammen yn 'e flecht goed te sjen is. Jonge fûgels binne, krekt lykas by de oare soarten, earst brún-griis fan kleur.

Yn Singapoer wurde somtiden fûgels sjoen mei in ûndúdlike bân oer it boarst; dat binne hast altyd krusingen (hibriden) tusken de Maleiske en de Yndyske nimmersêd. 

## Fersprieding
Oars as de Afrikaanske soarte komt de Maleiske nimmersêd foar yn Súdeast-Aazje. It ferspriedingsgebiet is beheind ta de kustgebieten fan Kambodja, it suden fan Fjetnam, Maleizje en de eilannen Sumatra, Java en Selebes yn Yndoneezje. De fûgel is in echte kustbewenner en hat in foarkar foar mangrovebosken, waadgebieten en sâltwettersompen. Se wurde mar selden djip ynlânsk sjoen.

## Ekology en libbenswize
De Maleiske nimmersêd jaget op 'e selde manier as de oare soarten yn it skaai: troch te wâdzjen yn it ûndjippe wetter en mei de snaffel op 'e taast te fangen. Syn dieet bestiet benammen út fisken, krabben en oare wetterbisten dy't yn 'e mangroves en op 'e dridze libje. 

Se briede yn koloanjes yn 'e beammen, faak yn 'e mangroves. It briedseizoen is sterk ôfhinklik fan 'e moesson en de beskikberens fan fretten. De nêsten wurde boud fan tûken en de fûgels binne tige gefoelich foar fersteuring by it brieden.

## Status en bedrigingen
De IUCN klassifisearret de fûgel as bedrige (*Endangered*) op 'e Reade list. Der wurdt rûsd dat de wrâldpopulaasje út mar 600 oant 1800 fûgels bestiet en tocht wurdt dat de oantallen tebekrinne. De grutste bedriging fan 'e fûgel is it ferlies fan geskikt habitat: mangrovebosken wurde op grutte skaal fernield foar de oanlis fan garnalekwekerijen en lânbou. Dêrnjonken wurdt der op 'e fûgels jage en wurde aaien út 'e nêsten sammele. De wichtichste bolwurken lizze hjoed-de-dei op 'e eilannen Sumatra en Java yn Yndoneezje.

Yn Singapoer en Maleizje binne fokprogramma's foar de fûgel. It slagget wol om de fûgels te fokken, mar in soarch bliuwt dat it habitat fan 'e fûgel ferdwynt.
Okavango

De **Okavango** is in 1.700 kilometer lange rivier yn it súdwesten fan Afrika, dy't troch Angoala en Namybje nei Botswana streamt. Unyk oan 'e Okavango is dat er net yn see útmûnet, mar yn it sân fan 'e Kalahari-woastyn. Dêr foarmet de rivier de ferneamde Okavango-delta, ien fan 'e rykste en grutste ynlânske deltasystemen fan 'e wrâld.

## Geografy

De rivier begjint yn Angoala ûnder de namme Cubango. Fierder nei it suden foarmet de rivier in part fan 'e grins tusken Angoala en Namybje. Dêrnei streamt de rivier troch de saneamde Caprivistripe fan Namybje nei Botswana. Tichteby it plakje Divundu is der in streamfersnelling en falt it wetter oer kwartsytrotsen oer in breedte fan likernôch 1 km 3 oant 4 m nei ûnder. Dy streamfersnelling wurdt de Popa-wetterfal neamd. 

As de rivier yn in leech diel fan 'e Kalahari-woastyn streamt, foarmet de stream in ynlânske delta. De flakte wurdt dêr feroare yn in útwrydsk sompich gebiet fan 6.000 oant 15.000 fjouwerkante kilometer. Alle jierren streamt der likernôch 11 kubike kilometer wetter de delta yn. It measte wetter (mear as 95%) ferdampt of ferdwynt yn it sân of wurdt opnommen troch de planten, wylst noch in lyts diel yn 'e Ngami-mar streamt. De Okavango is dêrmei in grutte rivier dy't folslein yn it lân "stjert".

Yn 'e simmer (jannewaris/febrewaris) falt yn Angoala de rein. It wetter hat moannen nedich om yn 'e delling troch te kringen. Yn 'e wintermoannen (juny/augustus)  is de delling op syn wietst. Dat makket it gebiet ta in oäze foar bisten as de rest fan 'e regio útdrûge is.     

## Natoer
De Okavango is fan libbensbelang foar de ekology fan it gebiet. Der libje tûzenen bisten lykas oaljefanten, nylhoarsen, krokodillen en hûnderten fûgelsoarten. It meastepart fan 'e delta falt ûnder it Moremi Wyldreservaat.

## OKACOM
Angoala, Namybje en Botswana wurkje gear yn OKACOM (The Permanent Okavango River Basin Water Commission) foar in goed wetterbehear. Angoala en Namybje hawwe plannen (hân) om dammen foar yrrigaasje oan te lizzen, itjinge in gefaar betsjutte kin foar de wetterstân yn 'e delta.

## Wrâlderfgoed
De Okavango-delta wie yn 2014 de 1000e ynskriuwing op 'e list fan it wrâlderfgoed fan UNESCO.

## Keppeling om utens
* OKACOM
* Okavangodelta op 'e side fan UNESCO
Yndyske marabû

De **Yndyske marabû** (*leptoptilos dubius*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e eibertfûgels (Ciconiidae). De soarte heart ta de grutste fûgels fan 'e wrâld. De fûgel is tige seldsum, mar troch goede beskerming fan 'e fûgel en syn leefgebiet giet it de lêste tiid wer better.  

## Ferskining

Dizze fûgel is in ymposante ferskining mei in hichte fan likernôch 145 oant 150 sintimeter. Hy hat in massive, kylfoarmige snaffel fan 30 sm lang dy't ljochtgriis fan kleur is mei in tsjustere punt. De kop en de nekke binne fierhinne keal en hawwe in rôze-eftige oant gielige kleur. Under oan 'e hals hinget in grutte, op te blazen kielsek. It fearrekleed is op 'e rêch en de wjukken donkergriis oant swart, wylst de ûnderkant ljochter of smoarchwyt is.

## Fersprieding
Histoarysk sjoen kaam de Yndyske marabû rûnom foar yn Súd- en Súdeast-Aazje, fan Pakistan oant Fjetnam. Hjoed-de-dei is it ferspriedingsgebiet dramatysk krompen en yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet is de fûgel nei alle gedachten útstoarn. 

Der binne noch mar trije lytse briedpopulaasjes oer:

* Assam (Yndia): de grutste populaasje.
* Bihar (Yndia): in lytser oantal fûgels.
* Prek Toal (Kambodja): de iennige oerbleaune briedplakken fan Súdeast-Aazje.

## Ekology

De Yndyske marabû is in opportunistyske iter. Hoewol't de fûgel fan oarsprong in iessiter is dy't faak by kadavers fan grutte sûchdieren te finen is, fret er ek fisk, amfibyen, reptilen en lytse kjifdieren. Tsjintwurdich sykje se ek faak nei fretten op jiskebulten by stêden. Se briede yn koloanjes yn 'e toppen fan hege beammen, faak tichteby it wetter of yn sompige gebieten. In lechsel bestiet meastentiids út twa oant fjouwer wite aaien. Nei in briedtiid fan sa'n tritich dagen komme de piken út 'e aaien, dy't dêrnei noch ferskate moannen troch beide âlden fersoarge wurde.

## Status en bedrigingen
De wichtichste bedrigingen foar de fûgel binne habitatferlies troch it kapjen fan 'e grutte beammen dêr't se yn briede en it drûchlizzen fan sompen, it iten fan plestik en fergiftige ôfeart op jiskebulten en fersteuring troch jacht en minsken by briedkoloanjes.

De lêste jierren binne der súksesfolle beskermingsprojekten opset, benammen yn Assam. De lokale befolking wurdt dêr by de beskerming fan nêstbeammen belutsen. Ek binne der foksintra dy't mei sukses fûgels fokt ha. It Assam State Zoo (Guwahati, Yndia) slagge der foar it earst yn om 'e Yndyske marabû oan it brieden te krijen. It Angkor Centre for Conservation of Biodiversity (ACCB, Kambodja) by Siem Reap spilet in tige grutte rol foar de populaasje yn Súdeast-Aazje. De organisaasje sette yn novimber 2025 foar it earst Yndyske marabû's út, dy't finzenskip fokt wiene. 

De oantallen fan 'e lytse marabû nimme hjoed-de-dei wer ta en dêrfandinne hat de IUCN de status fan 'e fûgel op 'e Reade list yn 2023 fan bedrige nei hast bedrige (*Near Threatened*) opwurdearre.
Afrikaanske marabû

De **Afrikaanske marabû** (*Leptoptilos crumenifer*) is in grutte fûgel út 'e famylje fan 'e eibertfûgels (*Ciconiidae*). Hoewol’t er nau besibbe is oan 'e Yndyske marabû en de lytse marabû, is dizze soarte folle algemiener en komt er yn grutte dielen fan it Afrikaanske kontinint foar. Fanwegen syn uterlik en it feit dat er faak by kadavers te finen is, wurdt er ek wol de "begraffenisûndernimmer" neamd.

## Ferskining

De Afrikaanske marabû is ien fan 'e grutste fleanende fûgels fan 'e wrâld. Hy hat in hichte fan 120 oant 150 sintimeter en in spanwiidte oant wol 2,6 meter. Krekt lykas syn Aziatyske sibben hat er in massive, kylfoarmige snaffel dy't tige krêftich is. De kop en de nekke binne keal en hawwe in rôze, fleizige kleur. In opfallend skaaimerk is de grutte, rôze kielsek dy't oan 'e foarkant fan 'e hals hinget. Troch de sek op te blazen of krekt oarsom, kin de fûgel syn lichemstemperatuer regulearje. De sek wurdt ek by de balts brûkt om yndruk te meitsen of lûden te fersterkjen. It fearrekleed op 'e rêch en 'e wjukken is laaigriis oant swart, wylst it boarst en de búk folslein wyt binne.

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn Afrika besuden de Sahara, mar is yn grutte dielen fan West-Afrika ferdwûn. Hy libbet yn in breed skala oan habitats, fan drûge savannes en gerslannen oant sompen en de iggen fan 'e grutte marren. Hy skrillet net foar minsken werom en wurdt jimmeroan faker sjoen yn 'e buert fan doarpen, stêden en slachthuzen, dêr't er op strún giet nei fretten.

## Ekology
De Afrikaanske marabû is in iesiter mar fierder ek in echte opportunist. Hy wurdt faak sjoen yn it selskip fan gieren by de kadavers fan grutte sûchdieren, dêr't er syn sterke snaffel brûkt om stikken fleis los te skuorren. Dêrnjonken fret er ek fisk, ynsekten, lytse sûchdieren en jonge fûgels. Se briede yn koloanjes, faak yn hege beammen en bytiden ek op rotswanden. In lechsel bestiet meastentiids út twa oant trije wite aaien. De aaien hawwe in rûge skaal en wurde troch beide âlders yn likernôch 30 dagen útbret. De piken bliuwe likernôch trije oant fjouwer moannen op it nêst foar't se útfleane.

## Status en bedrigingen

Wylst de soarte yn West-Afrika hurd efterút giet en dêr yn grutte dielen sels is útstoarn, nimt de fûgel yn dielen fan East- en Súdlik Afrika (lykas yn Uganda, Kenia en Súd-Afrika) op guon plakken ta. Dat komt benammen meidat de fûgel him dêr as in kultuerfolger oanpast oan 'e minske. Yn stêden lykas Kampala en Nairobi briede se yn beammen midden yn 'e stêd. Bedrigingen foarmje de kap fan hege beammen, fergiftiging en jacht foar de hannel of foar gebrûk yn tradisjonele medisinen.

Oannommen wurdt dat de wrâldpopulaasje yn oantallen ôfnimt. De IUCN klassifisearret de fûgel nettsjinsteande as net bedrige (*Least Concern*) op 'e Reade list.
Lytse marabû

De **lytse marabû** (*Leptoptilos javanicus*) is in grutte fûgel út 'e famylje fan 'e eibertfûgels (*Ciconiidae*). Hoewol't er nau besibbe is oan 'e gruttere Yndyske marabû, is de soarte in slach lytser en hat er in folle grutter ferspriedingsgebiet, dat him útstrekt oer grutte dielen fan Súd- en Súdeast-Aazje.

## Ferskining
De lytsee marabû hat in hichte fan likernôch 110 oant 120 sintimeter en in spanwiidte fan sa’n 210 sintimeter. Hy is dêrmei de lytste fan 'e trije marabû-soarten. De snaffel is grut en kylfoarmich, mar minder massyf as dy fan syn gruttere sibben. In wichtich ferskil is dat dizze soarte gjin opblaasbere kielsek hat. De kop is fierhinne keal mei in gielige hûd, wylst de nekke faak wat tinne, hier-eftige fearren hat. De rêch en de wjukken binne glânzjend swart-griis, en it boarst en de búk binne folslein wyt.

## Fersprieding

De fûgel komt foar yn in grut gebiet dat rint fan Yndia en Sry Lanka oant Súd-Sina, Maleizje en de Yndonezyske eilannen Java en Borneo. Hy jout de foarkar oan sompige kustgebieten, mangroves, oerstreamde greiden en iggen fan rivieren. Oars as de oare marabû's, wurdt dizze soarte net sa faak yn 'e buert fan minsklike delsettings of op jiskebulten sjoen; hy is in stik skouwer.

## Ekology
De lytse marabû is in echte jager en iesiter. Syn dieet bestiet benammen út fisk, kikkerts, grutte ynsekten, kreefteftigen en lytse reptilen. Hy wurdt faak allinnich of yn lytse groepen sjoen wylst er stadich troch it ûndjippe wetter rint op 'e strún nei proaien.

De fûgels briede yn koloanjes, faak yn hege beammen yn sompige bosken. In lechsel bestiet meastal út twa oant trije wite aaien. De briedtiid duorret likernôch 28 oant 30 dagen. Beide âlden fersoargje de piken, dy't nei sa'n trije oant fjouwer moannen it nêst ferlitte.

## Status en bedrigingen
Op 'e Reade List fan 'e IUCN hat de lytse marabû de status kwetsber (*Vulnerable*). Hoewol't it ferspriedingsgebiet grut is, nimme de oantallen oeral ôf en yn in grut part fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet is de soarte nei alle gedachten útstoarn. De grutste bedrigingen binne habitatferlies troch it kapjen fan mangroves en it drûchlizzen fan sompen foar lânbou en garnalekwekerijen. Ek is de fûgel tige gefoelich foar fersteuring troch minsken by de briedplakken. Yn guon gebieten wurde de aaien en piken út it nêst helle foar konsumpsje. Beskermingsprojekten yn lannen lykas Kambodja en Yndia rjochtsje har op it feilichstellen fan briedgebieten en it foarkommen fan fersteuring troch de lokale befolking.
Marabû's

It skaai **marabû's** (*Leptoptilos*) bestiet út tige grutte eibertfûgels. De namme komt fan it Grykske *leptos* (tin/fyn) en *ptilon* (fear), itjinge ferwiist nei de sêfte dûnsfearren (marabûfearren) ûnder de sturt.

Hoewol't de trije libbene soarten ferskillen hawwe yn grutte en ferspriedingsgebiet, dielt it skaai in oantal unike skaaimerken. Se hawwe allegear donkere laaigrize oant swarte wjukken en in wite ûnderkant en alletrije in tige grutte, kylfoarmige snaffel dy’t sawol geskikt is foar it ferskuorren fan ies as foar it fangen fan libbene proaien. Se ha ek in keale kop en nekke, oanpast oan it iten fan ies: in keale kop is makliker skjin te hâlden nei it iten út in kadaver.

Oars as oare earrebarren, dy't mei in útstutsen nekke fleane, lûke marabû's harren nekke lykas reagers yn by it fleanen. It binne koloanjebrieders dy't faak yn hege beammen of op rotswanden nestelje.

## Utstoarne soarten
It skaai *Leptoptilos* hat in rike skiednis. Troch fossile fynsten is it bekend dat der eartiids mear soarten wiene, dy't faak noch grutter wiene as de hjoeddeiske marabû's:

* *Leptoptilos robustus*: De meast ferneamde útstoarne soarte. Dizze fûgel libbe op it eilân Flores yn it Pleistoseen (sa'n 20.000 oant 50.000 jier lyn). De fûgel wie wol 1,80 meter heech en woech likernôch 16 kilo. Fanwegen syn gewicht koe er mooglik skraachwurk of hielendal net fleane. Hy libbe tagelyk mei de bekende *[[Homo floresiensis]]*.
* *Leptoptilos falconeri*: In gigantyske soarte dy’t yn it Plioseen en iere Pleistoseen foarkwam yn dielen fan Afrika en Aazje. Hy wie sa'n 2 meter heech en is mooglik de direkte foarfaar fan 'e hjoeddeiske Afrikaanske marabû.
* *Leptoptilos lui*: In soarte út it Midden-Pleistoseen fan Sina.
* *Leptoptilos patagonicus*: In fynst út Argentynje (Mioseen), de oant no ta iennige soarte fan 'e Nije Wrâld.
* *Leptoptilos richei*: In soarte út it lette Mioseen fan Kenia. Dit is ien fan 'e âldste bekende fertsjintwurdigers fan it skaai yn Afrika.
* *Leptoptilos titan*: In gigantyske marabû út it Pleistoseen fan Java (Yndoneezje). Dizze wie mooglik noch grutter as de hjoeddeiske Yndyske marabû en libbe yn 'e selde tiid as de iere minske (*Homo erectus*).
* *Leptoptilos pliocenicus*: Sa't de namme al seit wie dat in soarte dy yn it Plioseen libbe. Fossilen binne fûn yn Jeropa (û.o. yn 'e Oekraïne en [Grikelân]]) en Etioopje. Dat bewiist dat marabû's eartiids ek yn 'e súdlike dielen fan Jeropa libben.
* *Leptoptilos siwalicensis*: In soarte út it Plioseen oant it iere Pleistoseen fan 'e Siwalik-heuvels yn Yndia en Pakistan.

De measte fan 'e fossile soarten binne tusken de 10.000 en 2 miljoen jier lyn ferdwûn. Ferskate soarten yn Jeropa en Aazje stoaren út doe't it klimaat yn 'e pleistosene iistiden te kâld waard. De gigantyske soarten op eilannen, lykas *L. robustus* op Flores, ferdwûnen sa'n 50.000 jier lyn, mooglik troch in kombinaasje fan fulkaanútbarstings en de komst fan 'e moderne minske dy't op deselde proaien jage.