Mesopotamyske deim

De **Mesopotamyske deim** (*Dama mesopotamica*) is in evenhoevich sûchdier út 'e famylje fan 'e harteftigen (*Cervidae*). It bist is nau besibbe oan it gewoane deim (*Dama dama*), mar wurdt hjoed-de-dei as in aparte soarte beskôge. De Mesopotamyske deim is ien fan 'e seldsumste hartesoarten op 'e wrâld.

## Beskriuwing
De Mesopotamyske deim is grutter en swierder as it Europeeske deim. In folwoeksen bok kin in gewicht fan likernôch 100 oant 150 kilo ha. Simmerdeis is it hier ljochtbrún oant readbrún mei opfallende wite stippen dy't op 'e flanken faak yn oanienrige binne as in line. De búk en de ûnderkant fan 'e sturt binne wyt.
It meast karakteristike ferskil mei it gewoane deim is it gewei. By it Europeeske deim is it gewei oan 'e boppekant breed en hânfoarmich. By de Mesopotamyske fariant is it gewei minder breed útwreide en sit de ferbreding mear ûnderoan de stangen.

## Fersprieding

Oarspronklik libbe de soarte yn in grut part fan it Midden-Easten, fan Egypte en Turkije oant Irak en Iran. Tsjin 'e 20e iuw wie it leefgebiet lykwols drastysk krompen. Hjoed-de-dei libje de iennichste wylde populaasjes yn in pear beskerme reservaten yn it súdwesten fan Iran (yn 'e provinsje Chuzestan). Dêrnjonken binne der troch fokprogramma's nije populaasjes útset yn Israel en oare dielen fan Iran.

## Ekology
Dizze herten libje leafst yn tichte iggebosken en strewellen oan rivieren, mar se komme ek foar yn iepen boskgebieten. It binne herbivoaren dy't in miks fan gers, blêden, twigen en fruchten ite. Se binne benammen by it skimerjen en nachts aktyf om 'e hjittens fan 'e dei te mijen.

## Status en bedrigingen
De soarte hat de status bedrige op de Reade list fan 'e IUCN. Healwei de 20e iuw waard tocht dat it bist hielendal útstoarn wie, oant der yn 1956 in lytse groep ûntdutsen waard yn Iran.

De grutste bedrigingen foarmje habitatferlies, it omsetten fan bosk yn lânbougrûn, yllegale jacht op it fleis en it gewei en yntylt troch de lytse populaasje.

## De werûntdekking fan 1956
Healwei de 20e iuw waard algemien oannommen dat de Mesopotamyske deim folslein útstoarn wie troch oerbejaging en ferlies fan leefgebiet. De lêste offisjele waarnimming wie yn 1875. Yn 1957 gie de Dútske jager en ûndersiker Werner Trense op ûndersyk út yn it súdwesten fan Iran. Der wienen geroften dat der yn 'e tichte iggebosken fan 'e rivieren de Dez en de Karkheh noch frjemde harten sjoen wiene. Ta grutte ferrassing fan 'e wittenskiplike wrâld fûn hy yndie in lytse populaasje fan sa'n 25 bisten. Dy groep hie har tûzenen iuwen ferburgen holden yn 'e tichte bosken fan 'e provinsje Chûzestan. Georg von Opel (fan 'e bekende autofamylje) hie de ekspedysje meifinansierre en der waarden bisten stjoerd nei syn partikuliere kolleksje om dêr in fokprogramma op te setten. Von Opel wie de oprjochter fan 'e Opel-Zoo yn Kronberg im Taunus. In pear jier letter joech it earste eksimplaar dat nei Dútslân stjoerd waard berte oan in kealtsje. 

Om de soarte foar de ûndergong te behoedzjen, waarden der ferskate stappen ûndernommen. Yn 1957 en 1958 waarden in pear eksimplaren fongen en nei de Opel-Zoo yn Dútslân brocht om dêr in reservepopulaasje op te bouwen. De Iraanske sjah liet de gebieten fuortendaliks ta beskerme wyldreservaten útroppe. In hichtepunt yn it ferhaal is in geheime operaasje yn 1978, flak foar de Iraanske Revolúsje. Mei help fan 'e Iraanske prins waard der op it lêste momint fjouwer harten op it fleantúch nei Israel set. Dat barde midden yn 'e gaos fan 'e revolúsje; it wie de lêste flecht fan 'e Israelyske loftfeartmaatskippij El Al út Teheran wei. Israel hie earder al fan Dútslân twa pearkes krige.

Ut dizze lytse groep ûntdutsen harten binne ferskate súksesfolle fokprogramma's ûntstien. Der libje no wer hûnderten bisten yn it wyld en yn semy-wylde reservaten yn sawol Iran as Israel. Dochs bliuwt de soarte kwetsber, om't de genetyske basis fan alle herten dy't hjoed-de-dei libje op dy iene lytse groep út 1956 werom giet.

## Bysûnderheden
Yn 'e âldheid hie de Mesopotamyske deim in grutte kulturele betsjutting; it wurdt faak ôfbylde op reliëfs en keunstwurken fan 'e âlde Mesopotamyske beskavingen lykas de Sumearjers en Assyrjers.