Johann Wolfgang von Goethe

**Johann Wolfgang von Goethe (JWG)** (sprek út as: ) (Frankfurt am Main, 28 augustus 1749 – Weimar, 22 maart 1832) wie in Dútsk wittenskipper, toanielskriuwer, romanskriuwer, filosoof, dichter, natoerûndersiker en steatsman. Goethe wie de skriuwer fan ûnder mear *[[Faust (Goethe)|Faust]]*, *[[Die Leiden des jungen Werthers]]*, *[[Kleurelear fan Goethe|Zur Farbenlehre]]* en it ferneamde gedicht *[[Der Zauberlehrling]]*. Yn 1782 waard hy yn de adelstân ferheft.

## Biografy
### Jeugd (1749-1775)
Goethe waard berne yn Frankfurt am Main as soan fan Johann Caspar Goethe en Catharina Elisabeth Textor. Syn heit wie in man fan kwizekwânsje en seach sels ta op it earste ûnderwiis fan syn soan. De jonge Goethe studearre rjochten oan de universiteiten fan Leipzig en Straatsburch. Yn 1772 krige hy wurk oan it Reichskammergericht yn Wetzlar, it heechste gerjochtshof fan it Dútske Ryk.

### Goethe yn Weimar
Nei in ûngelokkige leafdesrelaasje mei Charlotte Buff ferhuze Goethe op útnûging fan Karel August, hartoch fan Saksen-Weimar-Eisenach, yn 1775 nei Weimar dêr't hy de rest fan syn libben trochbrocht. Dêr hâlde hy him dwaande mei it ôfsluten fan syn autobiografyske proazawurk *Aus meinem Leben*, *Dichtung und Wahrheit* en syn masterwurk *Faust 2* (1833). Dêrfoar kaam er noch yn steatstsjinst fan de hartoch en hy waard û.o. belêste mei in soad politike taken, it behear fan de finânsjes en de wei- en mynbou, it kriichswêzen en letter it behear fan it hofteäter.

### Ferbliuw yn Itaalje (1786-1788)

|
|-
|
|}
Yn 1786 gie Goethe temûk nei Itaalje om de druk fan de saken te ûntrinnen en faaks ek om syn ynlike relaasje mei hofdame Charlotte von Stein wat bekuolje te litten. Syn reis nei Itaalje kin sjoen wurde yn de tradysje fan keunstreizen (saneamde Grand Tours) yn dy tiid. Goethe liet yn him omgean om skilder te wurden, mar hy stapte letter dochs fan dat plan ôf. Syn observaasjes fan de Italjaanske kleurepracht waarden letter út ta syn kleurelear, dy't frijwat ôfwykt fan dy fan Isaac Newton. Ek kaam Goethe yn Itaalje op it spoar fan de oerplant. Hy ûntdekte dat dizze oerplant, dêr't alle plantesoarten fan ôflaat wurde kinne, net as organisme yn de natoer werom te finen wêze soe, mar dat it as geastlik model of konsept opfetten wurde moast.

Nei in pear moanne yn Rome tahâlden te hawwen, reizge Goethe troch nei Napels, dêr't hy de Fesuvius bestudearre, en Sisylje. Yn 1788 waard hy troch de hartoch weromroppen nei Weimar, omdat hy steun nedich hie by militêre oangelegenheden. Hy die mei oan de oarloggen tsjin Frankryk.

### Lettere libben (1794-1832)
De jierren nei 1794 wurden kenmerke troch in hechte freonskip mei Friedrich Schiller, dy't duorre oant de dea fan Schiller yn 1805. Se seagen elkoar as geastlike geliken, dêr't se de term *"Homogenialität"* (*"homogenialiteit"*) foar betochten. Underwerp fan mienskiplike stúdzje wiene û.o. de foarfallen om de Frânske Revolúsje en de estetika yn de keunst. Ut dizze gearwurking ûntwikkele him in styl, dy't oantsjutten wurdt mei de term *Weimarer Klassik*.

Goethe hie in bulte bekende minsken as freon, ûnder mear de antropolooch Johann Blumenbach.

Neidat hy sûnder skea de plonderingen fan de soldaten fan Napoleons leger trochstien hie, troude Goethe yn 1806 mei Christiane Vulpius neidat hy lange tiid mei har gearwenne hie. Ut dizze relaasje binne fiif bern fuortkomd, wêrfan allinnich August von Goethe (1789-1830) langer libbe as inkele dagen.

Sûnt 1794 hat hy syn libben benammen wijd oan de literatuer en it ôfnimmen fan audiïnsjes yn syn hûs te Weimar. Yn de lêste jierren fan syn libben tekene syn sekretaris Johann Peter Eckermann petearen mei Goethe op yn it ferneamd wurden boek *Gespräche mit Goethe in den letzten Jahren seines Lebens*. Nei in libben fan bûtengewoane produktiviteit ferstoar hy op de leeftyd fan 82 jier yn Weimar.

### Wichtichste wurken

De wichtichste wurken dy't Goethe makke foardat er nei Weimar gie, wienen syn trageedzje *[[Götz von Berlichingen]]* (1773) (dit wurk hat him syn bekendheid brocht) en syn *[[Die Leiden des jungen Werthers]]*, in roman dy't tige populêr waard yn de 'Sturm und Drang'-perioade. Yn syn jierren yn Weimar, eardat er Schiller moete, begûn hy mei it skriuwen fan *Wilhelm Meister*. Hy skreau de toanielstikken *Iphigenie*, *Egmont*, *Torquato Tasso*, en syn *Reineke Fuchs*. By de perioade fan syn freonskip mei Schiller hearre de fuortsetting fan *Wilhelm Meister*, de moaie idylle *Hermann en Dorothea* en *Romeinske Elegyen*. Yn de lêste perioade, nei de dea fan Schiller yn 1805 heare Faust, *Die Wahlverwandschaften*, syn autobiografy *Dichtung und Wahrheit*, syn *Italjaanske Reis*, in soad wittenskiplik wurk, sirka 16000 brieven en in rige ferhannelingen oer Dútske keunst.

Neidat syn lêste pakesizzer stoarn wie, waarden syn boeken eigendom fan de gruthartoginne fan Saksen-Weimar-Eisenach, Sophie. Hja rjochte it Goethe-Schiller-Archiv op.

### Ynteresses
Yn it ramt fan syn besykjen om de minen yn it Türinger Wâld nij libben yn te blazen, waard Goethe syn ynteresse yn en ûndersyk nei geology en mineralogy en de natuerwittenskippen yn it algemien (it mineraal goethiet is nei him neamd) grutter. By de bestudearring fan minsklike deahollen ûntdekte hy it tuskenkaakbien, in by de minske fergroeid stik bonke dat earder allinnich by bisten oantroffen wie. Mei dizze ûntdekking ynspirearre hy letter ûnder oare Charles Darwin. Dochs leit de fertsjinste fan Goethe foar de natuerwittenskippen net sasear by de ûndersiken dy't hy dien hat, mar mear by de metoade dy't er by de ûndersiken brûkte.

### West-östlicher Diwan
Koart foar syn reis nei Frankfurt am Main yn 1814, dêr't hy geheimried Johann Jakob Willemer en dy syn folle jongere frou Marianne besocht, waard him in yn it Dútsk oersette samling Perzyske gedichten - *Der Diwan des Mohammed Schemseddin Hafis* - tastjoerd. Dizze samling (Farsy: *diwan*, ديوان) gedichten fan de soefy-dichter Hafiz (± 1320 yn Shiraz - ± 1390) boeide him daliks en ynspirearre him ta it skriuwen fan syn *[[West-östlicher Diwan]]*, dêr't *Erschaffen und Beleben* fan 21 juny 1814 it earste gedicht fan wie. It iepeningsgedicht draacht de titel *Hegire* en bringt de emigraasje fan Mohammed fan Mekka nei Medina (*hidjra*) yn it ûnthâld. Goethe syn leafde foar Marianne hat in soad gedichten fan de Divan ynspirearre en hy hat sels inkele gedichten fan har hân opnomd, sûnder lykwols har namme te fermelden.

In yn Goethe-biografyen faak ûnderbeljochte aspekt is Goethe syn belangstelling foar easterske religys, dy't it meast dúdlik ta utering komme yn de *West-östlicher Diwan*.

Al yn 1772 begûn Goethe oan in toanielstik ûnder de titel *Mahomet* as replyk op François-Marie Arouet (better bekend as Voltaire) *[[Le fanatisme ou Mahomet le Prophète]]*, dêr't lykwols mar fragminten bekend fan binne. It bekendste fragmint is it gedicht *Mahomets Gesang*. Yn 1799 makke Goethe in bekommentariearre oersetting fan Voltaires drama.

De Eastenrykske komponist Franz Schubert bewûndere Goethe tige en sette in grut oantal gedichten fan Goethe, û.o. Gretchen am Spinnrade en Erlkönig, op muzyk, mar ûnderfûn fan Goethe ûnferskillichheid.

## Ferskaat
De leafde tusken Goethe en de 19-jierrige Ulrike dy't himsels ynspirearre ta de *Marienbader Elegie* (1823) waard troch Martin Walser as ûnderwerp nomd foar syn roman *Ein liebender Mann* .

Goethe hat in resinsje skreaun yn de Frankfurter Gelehrten Anzeigen fan it (anonym) troch Belle van Zuylen skreaune boek *Le Noble*, anonym útjûn yn it Dútsk ûnder de titel *Die züge des alten Adels*, Lemgo, Meyer, 1772.

## Bibliografy

* 1766-1767 *Annette-Lieder*
* 1768 *Die Laune des Verliebten*; (hardersspul; yn 1806 yn boekfoarm)
* 1769 *Neue Lieder*
* 1769 *Die Mitschuldigen*; (blijspul; yn 1787 yn boekfoarm)
* 1771 *Friederieke-Lieder*
* 1773 *[[Götz von Berlichingen]] mit der eisernen Hand*; (drama)
* 1774 *Neueröffnetes moralisch-politisches Puppenspiel*
* 1774 *Ein Fastnachtsspiel vom Pater Bray*
* 1774 *Jahrmarktsfest zu Plundersweilern*
* 1774 *Götter, Helden und Wieland*; (klucht)
* 1774 *Die Leiden des jungen Werthers*; (roman yn brieven)
* 1774 *Clavigo*; (treurspul)
* 1775 *Erwin und Elmire*; (toanielspul mei sang)
* 1775 *In allen guten Stunden*; (frijmitselders folksliet)
* 1776 *Wilhelm Meisters theatralische Sendung*; („Urmeister“ roman; yn boekfoarm 1911)
* 1776 *Stella*; (toanielspul foar ferealen)
* 1778 *Der Fischer*
* 1779 *Iphigenie auf Tauris*; (proaza; yn boekfoarm 1787)
* 1780 *Torquato Tasso*; (drama; yn boekfoarm 1790)
* 1786 *Über den Zwischenkiefer der Menschen und der Tiere*
* 1787 *[[Die Leiden des jungen Werthers]]*. 2e ferzje; (roman yn brieven); (Ned. oersetting: 2002; *Het lijden van de jonge Werther*; troch: T. Cornips)
* 1788 *[[Egmont (Goethe)|Egmont]]*; (treurspul, 1775); (oer Lamoraal greve fan Egmont, prins fan Gaveren [1522-1568])
* 1790 *Venezianische Epigramme*
* 1790 *[[Faust (Goethe)|Faust]]*. Ein Fragment
* 1790 *Die Methamorphose der Planzen*
* 1791 *Beiträge zur Optik*
* 1792 *Gros-Cophta*; (blijspul)
* 1792-1793 *Die Aufgeregten*
* 1793 *Der Bürgergeneral*; (blijspul)
* 1795 *Die Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten*; (ramtfertellings; mei:
** *Bassompierres Geschichte von der schönen Krämerin*;
** *Der Prokurator*;
** *Ferdinands Schuld und Wandlung*;
** *Die Sängerin Antonelli*;
** *Das Märchen*; (Ned. oersetting: 1997; 'Het sprookje van de groene slang en de schone Lelie')
* 1796 *Wilhelm Meisters Lehrjahre*; (Ned. oersetting: 1982; *Wilhelm Meisters leerjaren*; troch: Pim Lukkenaer)
* 1796 *Die Geschichte von Mignons Eltern*; (ferhaal út: *Wilhelm Meisters Lehrjahre*)
* 1796 *Xenien*; (gedicht skreaun mei Friedrich Schiller)
* 1797 *Novelle*
* 1797 *Propylaën*
* 1797 *Achilleis*
* 1797 *[[Faust (Goethe)|Faust]]. 1. Teil*; (yn boekfoarm yn 1808); (Ned. oersetting: 1911; *Faust deel Een*; troch: C.S. Adama van Scheltema)
* 1804 *Die natürliche Tochter*; (treurspul)
* 1805 *Epilog zur Schillers Glocke*
* 1807 *Wilhelm Meisters Wanderjahre*; (roman; yn boekfoarm yn 1821; útwreide ferzje 1829); (en mei de ferhalen:
** *Der Mann von funfzig Jahren*;
** *Die pilgernde Törin*;
** *Die gefährliche Wette*;
** *Die neue Melusine*;
** *Sankt Joseph der Zweite*;
** *Wer ist der Verräter?*;
** *Nicht zu weit*; [1829])
* 1808 *Sonette*
* 1808 *Pandora*; (feestlik spul; yn boekfoarm yn 1817)
* 1809 *[[Die Wahlverwandtschaften]]*; (tekstform); (Ned. oersetting: 1979; *Natuurlijke verwantschap*; troch: P. Lukkenaer)
* 1810 *Zur Farbenlehre*; (Ned. oersetting: 2004; 'Kleurenleer')
* 1816 *Kunstschätze am Rhein, Main und Neckar*
* 1817 *Italienische Reise*; (Ned. oersetting: 2005; *Italiaanse Reis*; troch: Wilfred Oranje)
* 1817 *Die guten Weiber*
* 1823 *Marienbader Elegie*
* 1832 *[[Faust (Goethe)|Faust]]. 2. Teil*; (Ned. oersetting: 1920; *Faust deel Twee*; troch: Nico van Suchtelen)
* 1832 *Nachgelassene Schriften*

perioade 1816-1832 publikaasjes yn it tydskrift: 'Ueber Kunst und Altertum'

**Gedichten**
* 1774 *Prometheus*
* 1774 *Geistesgruß*
* 1782 *[[Erlkönig (gedicht)|Erlkönig]]*
* 1790 *[[Römische Elegien]]*; (gedichtebondel)
* 1794 *Reikene Fuchs*; (bistenepos)
* 1797 *[[Der Zauberlehrling]]*
* 1797 *Hermann und Dorothea*; (idylle in hexameter)
* 1815 *Vom Sänger hat man viel erzählt*; (frijmitseldersgedicht as tank oan de sjongers)
* 1816 *Wenn die Liebste zum Erwidern*; (frijmitseldersgedicht foar it ferswijen)
* 1819 *West-Östlicher Diwan*; (gedichtebondel)
* 1811-1833 *Aus meinem Leben - Dichtung und Wahrheit*; (autobiografysk)
* 2002 *De mooiste van Johann Wolfgang von Goethe*; (Ned. oersetting troch: Paul Claes)

**Oar wurk**
* 1776 *Die Geschwister*; (toanieldrama yn ien akte)
* 1809 *Die wunderlichen Nachbarskinder*; (novelle)
* 1811 *Der neue Paris*
* 1814 *Sankt-Rochus-Fest zu Bingen*
* 1821 *Einleitung zu den Trauerreden*; (treurrede foar frijmitselders by it ferstjerren fan de master fan de 'Stuhl Ridel', Cornelius Johann Rudolf Ridel [1759–1821])
* 1822 *Kampagne in Frankreich*; (in berjocht)
* 1830 *Rede zum brüderlichen Andenken Wielands*; (treurrede foar frijmitselders)
* 1830 *Dem würdigen Bruderfeste: „Fünfzig Jahre sind vorüber“*; (poëtyske dankrede by syn 50-jierrich jubileum as frijmitselder)
* 1816-1832 *Über Kunst und Altertum*; (skreaun mei Johann Heinrich Meyer, [1760-1832])
* 1833 *Maximen und Reflexionen*; (postúm ferskynd)
* 2005 *Goethe - Schiller*, briefwikseling / druk 1; (Ned. oersetting troch: A.J. Leemhuis)
* *Belagerung von Mainz*
* *Claudine von Villa Bella*; (toanielspul)
* *Proserpina*; (Monodrama)
* *Satyros, oder Der vergötterte Waldteufel*; (toanieldrama)

**Oersettings**
* 1797 Das Leben des Benvenuto Cellini
* 1802 Mahomet; (bewurke trageedzje fan Voltaire)

## Literatuer, in lytse kar-út
* 1977 *Johann Wolfgang Goethe, Sämtliche Werke*, 18 banden, Artemis-Gedenkenausgabe dtv-Dündruck, Zürich, 1977, ISBN 3-7608-2527-3
* 1994 *Goethe - Leben und Werk*; fan: Karl Otto Conrady
* 2003 *Goethe - sein Leben und seine Zeit*; fan: Richard Friedenthal
* 1992 *Goethe: The Poet and the Age: Poetry of Desire*; fan: Nicholas Boyle
* 1998 *Goethe-Lexikon*; fan: Gero von Wilpert
* 1998 *Mein Leben ein einzig Abenteuer, Johann Wolfgang Goethe Biografie*; fan: Klaus Seehafer, Aufbau Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-351-02471-1
* 1992 *Schein Kritik Utopie. Zu Goethe und Hegel*; fan: Renate Wieland
* 2001 *Katharina Mommsen: "Goethe und der Islam"*, Insel Verlag, Frankfurt am Main, 2001, ISBN 3-458-34350-4
* 2003 *Goethe und Anna Amalia – eine verbotene Liebe*; fan: Ettore Ghibellino
* 2002 *Goethe zur Einführung*; fan: Peter Matussek
* 2005 *Faust & levenskunst*; fan: H.E.S. Woldring