open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Himnusz

***Himnusz*** is it folksliet fan Hongarije. De wurden binne fan Ferenc Kölcsey, en de muzyk is fan Ferenc Erkel. Himnusz is yn 1844 oannaam as folksliet. It liet hat acht fersen, mar as it ofsjeel brûkt wurdt, wurdt allinnich it earste fers sjongen.

Nei de earste rigel wurdt it liet ek faak oantsjut as *Isten, áldd meg a magyart*.

## Tekst
**Himnusz**

*A magyar nép zivataros századaiból*

Isten, áldd meg a magyart
Jó kedvvel, bőséggel,
Nyújts feléje védő kart,
Ha küzd ellenséggel;
Bal sors akit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbűnhődte már e nép
A múltat s jövendőt!

Őseinket felhozád
Kárpát szent bércére,
Általad nyert szép hazát
Bendegúznak vére.
S merre zúgnak habjai
Tiszának, Dunának,
Árpád hős magzatjai
Felvirágozának.

Értünk Kunság mezein
Ért kalászt lengettél,
Tokaj szőlővesszein
Nektárt csepegtettél.
Zászlónk gyakran plántálád
Vad török sáncára,
S nyögte Mátyás bús hadát
Bécsnek büszke vára.

Hajh, de bűneink miatt
Gyúlt harag kebledben,
S elsújtád villámidat
Dörgő fellegedben,
Most rabló mongol nyilát
Zúgattad felettünk,
Majd töröktől rabigát
Vállainkra vettünk.

Hányszor zengett ajkain
Ozman vad népének
Vert hadunk csonthalmain
Győzedelmi ének!
Hányszor támadt tenfiad
Szép hazám, kebledre,
S lettél magzatod miatt
Magzatod hamvvedre!

Bújt az üldözött, s felé
Kard nyúlt barlangjában,
Szerte nézett s nem lelé
Honját e hazában,
Bércre hág és völgybe száll,
Bú s kétség mellette,
Vérözön lábainál,
S lángtenger fölette.

Vár állott, most kőhalom,
Kedv s öröm röpkedtek,
Halálhörgés, siralom
Zajlik már helyettek.
S ah, szabadság nem virul
A holtnak véréből,
Kínzó rabság könnye hull
Árvák hő szeméből!

Szánd meg Isten a magyart
Kit vészek hányának,
Nyújts feléje védő kart
Tengerén kínjának.
Bal sors akit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbűnhődte már e nép
A múltat s jövendőt!

::::(Cseke, 1823. jan. 22.)
Gysbert Japicxhûs

It **Gysbert Japicxhûs**, is in museum oer Gysbert Japiks, dat yn 1997 yn 'e hjoeddeistige foarm ûntstien is. It museum is fêstige yn Japiks syn bertehûs, Wipstrjitte 6 yn Boalsert. It museum bestiet út fiif útstallings:

* Gysbert Japicx 1603 - 1666
* Lit ús noris swiet muzykje
* It ferhaal fan de taal
* Meartaligens yn Fryslân en Jeropa
* De Tradysje fan Fryske Taal en Frijheid

Fierders is ek de Tekstwinkel part fan it Gysbert Japicxhûs.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Matthijs Harings

**Matthijs Harings** (Ljouwert, ±1593 - dêre, 1667) wie in Ljouwerter portretskilder út de 17e iuw. As omke fan de frou fan Gysbert Japiks skildere er yn 1637 it portret fan Gysbert Japiks. Dat hinget no yn it Frysk Museum.

Neffens Houbraken wie er in goede portretskilder dy't de gesichtsútdrukkingen fan syn ûnderwerpen goed fong.  Neffens it RKD wurde syn portretten soms betize mei wurken fan Wybrand de Geest. 

Fan 1641 oant 1646 siet Matthijs Harings yn it Ljouwerter stedsbestjoer, wêrfan fan 1641 oant 1644 as skepen.

## Galery

Matthijs Harings - Portret van Rippertus Sixti, theoloog Franeker (8-7-1585-16-3-1651, Leeuwarden) - S00578A - Fries Museum.jpg|Portret fan Rippertus Sixti, teolooch te Frjentsjer.  Frysk Museum	
Matthijs Harings - Portret van Gerlske Taekesdr. van Amama, echtgenote van Rippertus Sixti - S00578B - Fries Museum.jpg|Portret fan Gerlske Taekesdr. fan Amama, frou fan Rippertus Sixti
Matthijs Harings - Portret van onbekende man - S00580A - Fries Museum.jpg|Portret fan in ûnbekende man. Frysk Museum
Loadewyk II fan Beieren

**Loadewyk Frederik Willem** (Dútsk: **Ludwig Friedrich Wilhelm**) (25 augustus 1845 – 13 juny 1886), út it Hûs Wittelsbach (bynamme: *de Mearkekening*), wie fan 1864 oant 1886 kening fan Beieren.

Hy is berne yn Nymphenburg by München as soan fan kening Maksimiliaan II en prinses Marie fan Prusen.

Loadewyk waard al as 18-jierrige kening, doe't Maksimiliaan II yn 1864 ferstoar. De nije kening hie altiten al wat minskeskou en ûnlykwichtich west, mar meidat hy langer oan de macht wie, luts Loadewyk him hieltiten mear werom yn de Alpen, dêr't hy in tal hiel djoere mearkekastielen bouwe liet. It meast ferneamde kastiel, *Neue Burg Hohenschwangau* (better bekend as Neuschwanstein), waard pas nei syn dea foltôge en is no in tige populêre toeristyske attraksje. 

Loadewyk wie fersein oan syn nicht Sofy, de suster fan keizerinne Elisabet fan Eastenryk ("Sisi"), mar neidat er de troudei al in pear kear útsteld hie, blies hy it houlik yn oktober 1867 úteinlik ôf. Reden dêrfoar wie syn homoseksuele aard.

Loadewyk ferdronk yn 1886 ûnder nuvere omstannichheden yn de Starnberger See, ek al wie er in goed swimmer. By dy mar, súdlik fan München, waard nei syn ferstjerren in lytse kapel boud. Alle jierren wurdt dêr op syn stjerdei in seremoanje hâlden ta syn neitins.

Syn bekendste kastielen:
*Herrenchiemsee
*Slot Linderhof
*Slot Neuschwanstein neist it kastiel fan syn heit Hohenschwangau.
*Königshaus am Schachen
Reade glee

De **reade glee** (*Milvus milvus*) is in fûgel út de famylje fan de haukfûgels.

## Foarkommen
De reade glee is 61 oant 72 sm grut en hat in wjukspanwiidte fan 140 oant 180 sm. Dêrmei is er grutter as de mûzefalk, mar hy is wol in stik slanker. Yn ’e flecht is er net te ferwikseljen mei de mûzefalk, om’t er in djip ynsnijde swellesturt hat, wêrmei’t er yn ’e loft balansearret sadat sa no en dan de readbrune kleur fan de sturt opljochtet. De rest fan de fûgel is read mei brúngriis. Syn kop is griis en hy  hat in giele heakfoarmige snaffel mei in swarte punt. 

## Fersprieding
De reade glee komt foar yn in grut part fan Europa. Yn Spanje, Portegal, Itaalje en op de Balkan is de fûgel it hiele jier rûn. Yn Frankryk, Midden- en East-Europa is it in trekfûgel.

## Iten
De reade glee yt lytse sûchdieren, fûgels, ynsekten en wjirms, mar hy yt ek wol deade dieren, dy't bygelyks oanriden binne, of ôffal fan it stoart.

## Fuortplanting
Yn de maityd begjint de reade glee mei syn baltsflecht; dêrby stoart er himsels fan grutte hichte op syn nêst. De reade glee hat syn nêst heech yn de beammen, meastentiids yn leafbosken, hy brûkt faak âlde nêsten fan krieën of mûzefalken. It wyfke leit 3 of 4 aaien dy't yn 32 dagen útbret wurde. De jongen bliuwe dêrnei noch sa'n 50 dagen op it nêst.
Swarte glee

De **swarte glee** (*Milvus migrans*) is in fûgel út de famylje fan de haukfûgels.

## Foarkommen
De swarte glee is 55 oant 65 sm grut en hat in wjukspanwiidte fan 140 oant 150 sm. Hy hat in gewicht fan 600 oant 1000 gram. De fûgel kin 20 jier âld wurde. De swarte glee hat ek wat in ynsnijde swellesturt, allinnich folle minder opfallend as de Reade Glee. De swarte glee is net swart, mar mear donkerbrún en griis. De punten fan de wjukken binne wol swart.

## Fersprieding
De swarte glee komt foar yn de grutste parten fan Jeropa, Aazje, Afrika en Austraalje. Yn Jeropa en Aazje is it meastentiids in trekfûgel. Yn Afrika, Austraalje en Yndia bliuwt der it hiele jier rûn. Winterdeis binne de fûgels faak yn kloften te sjen.

## Iten
De swarte flee yt deade fisken, jonge fûgels, lytse sûchdieren, amfibyen, reptilen, ynsekten, aas en ôffal.

## Fuortplanting
De swarte glee briedt fan april oant juny. It nêst wurd meast heech yn âlde beammen makke, en hat in trochsnee fan 50 oant 100 sm. It nêst wurd makke fan tûken en beklaaid mei gers, blêden en hier. It wyfke leit twa of trije aaien dy't yn 30 oant 35 dagen meast troch it wyfke útbret wurde. Neidat de jonge fûgels útkaam binne bliuwe se noch 40-45 dagen op it nêst.
Mearterm

In **mearterm**, of *polynoom*, is in wiskundige fariabele útdrukking skreaun as de som fan in rige fan termen dy't allegear oare koëffisjinten hawwe foar de fariabele of fariabelen.

Bygelyks, in mearterm yn ien fariabele kin skreaun wurde as \, a_0 + a_1 x + a_2 x^2 + ... + a_n x^n
mei n, de *graad*, in natuerlik getal. 

## Meartermfunksje
In funskje fan disse foarm hjit in *meartermfunksje*. De definysje fan sa'n funksje op ien fariabele wurdt skreaun as p(x) = \sum_{i = 0}^{n} a_{i} x^{i}.

## Meartermferliking
In wiskundige ferliking dy't skreaun wurde kin as in mearterm hjit in *meartermferliking*. De oplossings, *woartels*, fan sa'n ferliking binne feitlikens de nulwaarden fan de meartermfunksje. Maksimaal binne der likefolle oplossings as de graad fan de funksje. As allinnich de reëele getallen besjoen wurde is it minimum by in ûneven graad ien oplossing, en by in even graad hielendal gjin oplossing.

Troch de yntroduksje fan de komplekse getallen kin lykwols steld wurde dat alle meartermen omskreaun wurde kin as in produkt fan faktoren: \, a_n (x- b_1)(x-b_2) ... (x-b_n). Dêrmei krije de meartermferlikings altyd likefolle woartels as de graad fan de mearterm. It kin dêrby al sa wêze dat guont woartels itselde binne.

## Foarbyld
De mearterm \, x^3 -4x +3x +2 kin skreaun wurde as \, (x-1)(x-1)(x-2). De meartermfunksje \, f(x)=x^3 -4x +3x +2 hat twa nulwaarden, \, x = 1 en \, x = 2. De meartermferliking \, x^3 -4x +3x +2 = 0 is fan de tredde graad, en hat dêrmei trije woartels. Dy woartels binne lykwols  1, 1, 2, dêr't twa itselde fan binne. Der binne dêrom mar twa oplossings:  1, 2.
Evert van Benthem

**Evert van Benthem** (Sint-Janskleaster, 21 novimber 1958) is in Nederlânsk reedrider, dy twa kear efterinoar de Alvestêdetocht wûn hat. Sûnt 1999-2000 wennet er yn Kanada.

## Alvestêdetochten
Evert van Benthem wie boer yn Sint-Janskleaster doe't er lanlik ferneamd waard neidat er op 21 febrewaris 1985 de 13e Alvestêdetocht wûn hie. Van Benthem en de maratonriders Jan Kooiman, Jos Niesten en Henri Ruitenberg kamen dy dei as earsten oan op de Bonke. Yn de einsprint behelle Van Benthem mei in lyts ferskil de oerwinning.

It jier dêrop, 1986, waard wer in Alvestêdetocht hâlden, op 26 febrewaris. Wer kaam Van Benthem as earste op de Bonke oan. Dy kear wie er allinnich, om't er Rein Jonker krekt lost hie. Van Benthem wie dit jier dúdlik de sterkste en wûn syn twadde Alvestêdetocht yn in tiid fan 6:55:17 oere.

## Emigraasje
Simmer 1999 beslút de hûshâlding Van Benthem om nei Kanada te emigrearjen. Dat wiene hja al langer fan doel, mar troch Van Benthem's Alvestêdetocht-oerwinnings wie dat útsteld. De strange rigeljouwing foar buorkjen yn in natoergebiet en it 'Benthem-toerisme' nei syn pleats, hawwe makke dat men it trochsette. Gewoan boer wêze koe net mear yn Nederlân fûn Van Benthem.

Tsjintwurdich wennet de hûshâlding yn Spruce View, in doarp mei sa'n 1700 ynwenners yn de provinsje Alberta, tusken Calgary en Edmonton yn it westen fan kanada. Op 26 kilometer fan harren pleats leit it Sylvanmar, dat elts jier tichtfriest. Op ynisjatyf fan Van Benthem wurdt dêr sûnt 2003 in jierlikse maraton fan 200 kilometer ferriden. It earste jier diene allinne Kanadezen mei, yn it twadde jier ek sa'n 100 Nederlanners. 

Evert van Benthem is troud en hat trije soannen dy't ek reedride.

## Resultaten

* NO = wedstriid net organisearre
Abe de Vries

Der is mear as ien persoan mei de namme **Abe de Vries**:

* De reedrider Abe de Vries dy't yn 1933 de Alvestêdetocht wûn (*&nbsp;1907?).
* De skriuwer Abe de Vries (*&nbsp;1965).
Abe de Vries (reedrider)

**Abe de Vries** (De Knipe, 11 april 1907 - Schiedam, 16 desimber 1995) wie yn 1933 winner fan de Alvestêdetocht.

Abe de Vries, waard berne yn 1907 as *Abe Sjoerd de Vries*. Hy buorke yn Dronryp.

Op 16 desimber 1933 die er mei oan de Alvestêdetocht. Hy sette letter út ein as de oare riders om't er noch mei immen yn petear wie doe't de wedstriid al begûn, mar hy koe lykwols de kop fan de wedstriid rillegau bykomme. Tegearre mei Sipke Castelein riid er wei by de oaren. Twaresom riden sy de rest fan de tocht, en sy praten ôf dat hja ek twaresom oer de streep ride soenen.

Abe seach lykwols de einstreek net, om't dy net mear as in skras yn it iis wie, dat sy gongen der efterelkoar oerhinne. Nuver genôch jouwe guon boarnen Castelein op dat stuit as foaropman, wylst in oaren De Vries as foaropman neame. Yn alle gefallen waarden nei oanlieding fan de ôfspraak beiden ta winner útroppen. De wedstriid hie 173 dielnimmers dêr't 160 fan it folbrochten.  

De Vries hat noch fjouwer kear meidien en einige alle kearen by de earste tsien:
* 1933 - 1
* 1940 - 9
* 1941 - 5
* 1942 - 7
* 1947 - 9
Yn 1947 waard er njoggende, mar om't der seis riders foar him útsletten waarden, wûn er dy kear de tredde priis.

Abe de Vries ferfarre letter nei Skiedaam, dêr't er yn desimber 1995 ferstoar, 88 jier âld.
Wrâlddiel

In **wrâlddiel** is in grutte lânmassa, mei natuerlike grinzen, dy't op geografyske, kulturele en histoaryske grûnen as in ienheid sjoen wurdt.

## Amearika
Lykwols wurde Noard-Amearika en Súd-Amearika ek wol tegearre as ien wrâlddiel sjoen, om't der minder ûnderskie is as by guon oare wrâlddielen:
Andyk

**Andyk** (offisjeel: Andijk; alternative Fryske namme: Oandyk; Westfrysk: Andoik) is in doarp yn 'e krite West-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân.

## Skiednis

De namme Andyk is ôflaat fan 'oan 'e dyk'. Oan de Noarderdyk leine ferskillende buorskippen, dy't ûnder de plakken Lutjebroek, Grootebroek en Bovenkarspel hearden. Meiïnoar foarmen dy plakken eartiids de 'stede Grootebroek'. De buorskippen groeiden yn de rin fan de tiid en nei de reformaasje bouden de protestanten fan Andyk yn 1667 in eigen tsjerke, de *Buurtjeskerk* yn 'e Tsjerkebuorren, wylst de roomsen yn dy tiid ûnder de staasje fan Wervershoof foelen, dy't op 'e Bangert en op Broekoord in skûltsjerke hiene.

Yn 'e Frânske tiid waard Andyk by keizerlik dekreet fan 21 oktober 1811 mei yngong fan 1812 in selsstannige gemeente. Njonken Andyk leine ek de Bangert en Tsjerkebuorren yn 'e gemeente Andyk. Ek Wervershoof hearde by de nije gemeente, mar sûnt 1817 foarme Wervershoof in aparte gemeente.          
 
De stoarmfloed fan 1916 late ta in dykferbreding en it sljochtsjen fan 'e dykgrêft. Foar dat doel waarden de hûskes dy't tsjin de dyk oanboud wiene ôfbrutsen en nije strjitten oanlein, lykas de tsjintwurdige wei oan 'e ferbrede dyk. Fierder de polder yn ûnstiene de Kleingouw, Molenweg, Hoekweg, Middenweg en de Knokkel. 

Nei de Twadde Wrâldkriich fûn der fral nijbou oan de Middenweg en de Kleingouw plak. Besuden it doarp hearde ek noch in part fan 'e polder It Grutslach ta de gemeente Andyk. De gemeente waard begrinzge troch de Bokkesleat as grins mei de gemeente Inkhuzen, de Kadyk as grins mei de gemeente Stede Broec en de Feartsleat as grins mei de gemeente Wervershoof. Op 1 jannewaris 2011 fusearre de gemeente Andyk mei de gemeenten Wervershoof en de stêd Medemblik ta de nije gemeente Medemblik.   
Andyk en de grifformearde tsjerke.
## Ekonomy
De grûn fan Andyk is groeisum en wurdt foar lân- en túnbou brûkt. Ek binne der grutte bedriuwen foar de bolleferwurking. In wichtige boarne fan ynkommen is boppedat it toerisme. Der is in soad wettersport en der binne kampings en in bungalowpark. It wetterwinstasjon 'Prinses Juliana' leveret foar in grut diel it drinkwetter oan de provinsje Noard-Hollân.

### Befolkingsferrin

## It besjen wurdich

Yn it doarp stiet de yn 1929 neffens in ûntwerp fan de Grinslânske arsjitekt Egbert Reitsma boude grifformearde tsjerke. De tige monumintale ekspresjonistyske tsjerke is sûnt 1985 in ryksmonumint.
Arûba

**Arûba** is in eilânnaasje yn de Karibyske See, fallend ûnder it Keninkryk fan de Nederlannen en leit op 23 kilometer noard fan it skiereilân Paraguaná fan de Fenezolaanske dielsteat Falcón. It heart by de ABC-eilannen fan de Lytse Antillen. Arûba hat in befolking fan 101.541 (2008) ynwenners en in oerflak fan 180 km². It eilân is skrok mei in bytsje fan de wilige tropyske fegetaasje dy't yn de Karaïben sa gewoan is.

## Keppeling om utens
* Aruba Tourism Authority website
Frânsk-Guyana

**Frânsk-Guyana** (Frânsk: *Guyane*) is in oerseesk ryksdiel fan Frankryk. It is it eastlikste fan de trije Guyana's, en grinzget yn it westen oan Suriname, yn it noarden oan de Atlantyske Oseaan en yn it easten en suden oan Brazylje. De boppenrin fan de grins mei Suriname, de Marowyn, is net dúdlik fêstlein, wat it stripe fan betwist gebiet jout. Frânsk-Guyana is it grutste oerseeske gebietsdiel fan de Jeropeeske Uny.

Fan it Guiana Space Centre by de stêd Kourou ôf wurde de Arianeraketten fan de Europeeske romtefeartorganisaasje ESA lansearre.

## Bestjoerlike yndieling
Frânsk-Guyana is ferdield yn twa arrondisseminten:
* Cayenne
* Saint-Laurent-du-Maroni

Frânsk-Guyana hat 22 gemeenten.
Demokratyske Republyk Kongo

De **Demokratyske Republyk Kongo**, ek wol **Kongo-Kinsjasa** is in lân yn Afrika. De haadstêd is Kinsjasa. De Demokratyske Republyk Kongo is net itselde lân as de Republyk Kongo.

## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch
* yn it noarden de Sintraal Afrikaanske Republyk en Súd-Sûdan.
* yn it easten Uganda, Rûanda, Boerûndy en de Tanganjikamar.
* yn is suden Sambia.
* yn it súdwesten Angoala.
* yn it westen de Atlantyske Oseaan en Kabinda.
* yn it noardwesten de Republyk Kongo.

### Lânskip

Kongo-Kinsjasa is it op twa nei grutste lân fan Afrika en leit yn it Saire-bekken, in 200 oant 400 meter hege flakte. Yn it easten wurdt it troch de Sintraal-Afrikaanske Slinke en yn it westen troch de rivieren Kongo en Kuango begrinze. 

It lân omfiemet it grutste part fan it streamgebiet fan de Kongorivier, dy't sawat in miljoen kante kilometer beslagget en dêr't de Livingstonewetterfallen ek yn lizzen. De heechste bergen fan it lân binne de Firunga-fulkaan en it Ruwenzory-massyf.

Yn it lân lizze in tal grutte marren, dêr't de grutste mar de Tanganjikamar fan is, oare grutte marren binne de Albertmar, de Edwardmar en de Kivumar. Al dy marren lizze oan de eastgrins.

## Skiednis
Yn 1885 waard de Kongo privee-besit fan de Belgyske kening, dy't systematysk de âlde stamgebieten útinoar helle. It lân stie doe bekend as *Belgysk Kongo*. Op 30 juny 1960 waard it ûnôfhinklik fan Belgje en krige it de namme *Kongo-Kinsjasa*, nei de haadstêd.  Yn 1971 waard keazen foar de namme *Saïre* dat wer feroare waard yn *Demokratyske Republyk Kongo* yn 1997.

## Demografy

### Befolking

Neffens de Feriene Naasjes wie de befolking sûnt 1997 fan 46,7 miljoen útwaakse ta om-ende-by 62.6 miljoen yn 2007. Yn it lân libje mear as 250 etnyske groepen. De grutste befolkingsgroep binne de Kongo, Luba en Mongo. 

### Taal
Hoewol't sânhûndert lokale talen en dialekten sprutsen wurde, wurdt de taalkundige diversiteit oerbrêge troch it wiidferspraat gebrûk fan it Frânsk en yntermediêre talen lykas Kongo, Tshiluba, Swahily en Lingala.

### Religy
Mear as 80% fan de befolking is kristen, dêr't 50% fan roomsk-katolyk, 30% protestantsk en 17% dy't by ferskate ynhiemske tsjerkegenoatskippen hearre. 

Neist kristenen binne yn Kongo ek moslims, dy't mar in lyts part fan de befolking útmakke. Hoewol't lyts in tal hawwe de Moslims wol altyd in wichtich plak ynnommen yn de skiednis. 

Utsein kristenen en moslims binne der ek noch baha'i's en oanhingers fan natoerreligys.
Republyk Kongo

De **Republyk Kongo**, ek wol **Kongo-Brazzaville** neamd, is in lân yn Afrika. De haadstêd is Brazzaville. De Republyk Kongo is net itselde lân as de Demokratyske Republyk Kongo.

## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch
* yn it noarden de Sintraal Afrikaanske Republyk.
* yn it easten en suden de Demokratyske Republyk Kongo.
* yn it súdwesten de Kabinda en Atlantyske Oseaan.
* yn it westen Gabon.
* yn it noardwesten Kameroen.

### Lânskip

It kustgebiet fan Kongo bestiet út in smelle kuststripe, dêr't mangroves en reinwâld tiere en dat nei it binnelân oergiet yn in heuveleftich lânskip mei savannefegetaasje. It heuvellân leit trochstrings op 800 meter hichte. De Kongobekken is in sompige leechflakte mei tropysk reinwâld. 

## Skiednis
Nei de ûntdekking troch de Portegezen yn de 15e iuw hawwe Jeropeanen handelsposten stiften yn de Kongo. Yn 1880 waard it hiele gebiet in Frânske koalanje, de Frânske Kongo. Op 15 augustus 1960 waard it ûnôfhinklik en krige it de namme *Republyk Kongo*. De jonge republyk orientearre har ynearsten op it Frânske foarbyld, mar nei in steatsgryp dreau it stadichoan de Kommunistyske kant op. Yn 1970 waard de *Folksrepublyk Kongo* útroppen dêr't mar ien party, de Kongoleeske Arbeiderspartij, it foar it sizzen hie. De sântiger jierren ferrûn tige ûnrestich mei grutte ûnderlinge spannings tusken de ferskate stammen. Sûnt 1992 is it lân wer in demokratysk lân, mei de namme *Republyk Kongo*. 

Nei de haadstêd wurdt it lân ek *Kongo-Brazzaville* neamd, ta ûnderskie fan de Demokratyske Republyk Kongo.

## Demografy
### Befolking

De befolking fan Kongo hat him konsintrearre yn it súdwestlike diel fan it lân, en is fuortlutsen út de jungle gebieten. Hjirtroch is Kongo ien fan de meast urbanisearre lannen fan Afrika, mei 85% fan de totale befolking dy't ien yn de twa grutte stêden wennet fan it lân, te witten Brazzaville, Pointe-Noire, of yn ien fan de lytse stedsjes of doarpen dy't troch de spoarlyn mei de twa stêden ferbûn binne. 

Mei 98 % bestiet de befolking hast allinnich út Bantufölken (40 % Kongo, 12 % Mboshi, 11 % Kouyou, 6 % Bateke û.o.), der rest 1% út Pygmeeén (haadsaaklik yn de wâld- en sompegebieten fan it Noardeasten) en wat Jeropeanen. Njonken it Frânsk dat fral yn it ambtsferkear brûkt wurdt, wurdt yn it noarden Lingala sprutsen en yn it suden Kituba.

### Religy
De godstsjinst fan de Kongoleeske befolking is gruttendiels in miks fan Kristendom en Natoerreligys, neffens tellingen foar 50% and 48% fan de befolking. Meastepart fan de kristenen (90%) is Katolyk, wylst it oerbliuwende part 10% bestiet út in ferskaat fan kristlike tsjerkmienskippen. Mar twa persint fan de befolking is Moslim en dat is benammen in gefolch troch bûtenlânske wurknimmers yn stêden.
Katar

**Katar**, offisjeel de **Steat Katar**, is in lân yn Súdwest-Aazje. It lân is in emiraat, en de emir is sûnt 1995 Hamad bin Khalifa Al Thani. De haadstêd fan Katar is Doha.

## Geografy
### Lizzing
Katar wurdt begrinzge troch:
* de Perzyske Golf yn it noarden en easten;
* Saûdy-Araabje yn it suden;
* de Golf fan Bachrein yn it westen;
* Bachrein yn it noardwesten.

### Lânskip

Katar is in skiereilân yn de Perzyske Golf, east fan Saûdy-Araabje. Meastepart fan it lân bestiet út lege sânflakten. Yn it súdeasten leit it spektakulêre *[[Khor al Adaid]]*, in gebiet mei rôljende sândunen omjûn troch yngongen út de Golf. De winters yn Katar binne myld en de simmers foaral tige hyt. 

It heechste punt yn Katar is Qurayn Abu al Bawl op 103 meter hichte.

## Skiednis
Al yn de 6e iuw f.Kr. wie sprake fan bewenning yn Katar. Benammen de bedoeinen hawwe der hieltyd in wichtige rol spile. Yn de 7e iuw, by de grutte Arabyske oermasterings, hearde Katar by it Arabyske Kalifaat en oan it begjin fan de 16e iuw krigen de Portugezen dêr mear ynfloed. Oan dizze ynfloed kaam in ein yn 1538, doe't it ûnderdiel fan it Ottomaanske Ryk waard. Nei de Turkske oerhearsking, oan it begjin fan de Earste Wrâldkriich, waard Katar in protektoraat fan it Feriene Keninkryk. 

Sûnt 1971 is Katar in ûnôfhinklik lân. In skoftlang wie sprake dat it in ienheid foarmje soe mei de emiraten dy't tsjintwurdich diel útmeitsje fan de Feriene Arabyske Emiraten, mar dat is net bard.

## Demografy
### Befolking
Oan it begjin fan de 20e iuw wenne yn Katar amperoan tsientûzen minsken. Dêrnei is it befolkingpeil gau omheech gongen, benammen troch ymmigraasje út oare Arabyske lannen. 

### Taal
De offisjele taal fan Katar is it Arabysk.

### Religy
Yn de earste iuwen fan it begjin fan de jiertelling wie it Kristendom populêr yn Katar. Mei de opkomst fan de Islam ferdwûn dizze godstsjinst alhiel. Tsjintwurdich is de Islam de grutste religy en binne der fierders wat Katolike en Protestantske groepearrings.
Grutte eksterspjochten

De **grutte eksterspjochten** (*Dendrocopos*) foarmje in skaai yn de famylje fan de spjochten, tsjintwurdich mei 12 soarten. Tolve soarten dy 't earder yn it skaai *Dendrocopos* yndield wiene, waarden koartlyn nei oare skaaien oerplakt. It swat-wite dek fan in part fan de eksterspjochten hat wat wei fan it dek fan de eksters.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: spjochten (*Picidae*)
** *Skaai*: **grutte eksterspjochten** (*Dendrocopos*)
*** *Soarte*: brúnboarstspjocht (*Dendrocopos hyperythrus*)
*** *Soarte*: fealboarstspjocht (*Dendrocopos macei*)
*** *Soarte*: spikkelboarstspjocht (*Dendrocopos analis*)
*** *Soarte*: streekboarstspjocht (*Dendrocopos atratus*)
*** *Soarte*: Darjeelingspjocht (*Dendrocopos darjellensis*)
*** *Soarte*: Himalayaspjocht (*Dendrocopos himalayensis*)
*** *Soarte*: tamariskspjocht (*Dendrocopos assimilis*)
*** *Soarte*: bloedspjocht (*Dendrocopos syriacus*)
*** *Soarte*: wytwjukspjocht (*Dendrocopos leucopterus*)
*** *Soarte*: grutte eksterspjocht (*Dendrocopos major*)
*** *Soarte*: Okinawaspjocht (*Dendrocopos noguchii*)
*** *Soarte*: wytstreekspjocht of wytrêchspjocht (*Dendrocopos leucotos*)
** Eartiids skaai *Dendrocopos*, tsjintwurdich oare skaaien:
*** *Soarte*: Arabyske spjocht (*Dendrocoptes dorae*)
*** *Soarte*: brúnstreekspjocht (*Dendrocoptes auriceps*)
*** *Soarte*: eksterspjocht (*Dendrocoptes medius*)
*** *Soarte*: temminckspjocht (*Yungipicus temminckii*)
*** *Soarte*: brúnkapspjocht (*Yungipicus nanus*)
*** *Soarte*: griiskapspjocht (*Yungipicus canicapillus*)
*** *Soarte*: Filipynske spjocht (*Yungipicus maculatus*)
*** *Soarte*: (*Yungipicus ramsayi*)
*** *Soarte*: pygmeespjocht (*Yungipicus kizuki*)
*** *Soarte*: Yndyske eksterspjocht (*Leiopicus mahrattensis*)
*** *Soarte*: reaboarstspjocht (*Dryobates cathpharius*)
*** *Soarte*: lytse eksterspjocht (*Dryobates minor*)
*** *Soarte*: brúnrêchspjocht (*Dendropicos obsoletus*)
Non-teïsme

**Non-teïsme** is in foarm fan religieus sawol as net-religieus tinken, dy't karakterisearre wurdt troch in ôfwêzigens fan it leauwen yn goaden of yn ien inkele God. Dy 'ôfwêzichheid' kin de foarm oannimme fan in apaty (ûnferskillichheid) foar it bestean fan godheden oer (apateïsme), wêrby't men it fanút de religieuze lear dy't men folget of fanút jins eigen tinkwrâld yrrelevant achtsje oft sokke wêzens besteane of net. It kin lykwols ek gean om it ôfkarren fan it leauwen yn godheden (skeptisisme) of krekt it leauwen dat der wol 'eat' wêze moat dat men lykwols ûnbeneamber achtet (eatisme). 

De bekendste non-teïstyske religyen binne it boedisme en it konfusianisme. In part fan it hindoeïsme kin ek as non-teïstysk oantsjut wurde. Yn dy religyen wurdt it leauwen yn goaden dan wol net sasear ôfwiisd, mar it wurdt ek perfoarst net oanmoedige. Boedisten, bygelyks, beskôgje it leauwen yn goaden (of God) as in needsaaklik en ûnskealik stadium yn 'e geastlike ûntjouwing fan 'e minske, mar net as eat dat bydraacht oan 'e ferlossing fan 'e reynkarnaasjesyklus (*[[saṃsāra (boedisme)|saṃsāra]]*).

Non-teïsme is wat oars as ateïsme, dat de strange ôfwizing is fan elts leauwe yn it bestean fan goaden. Yn tsjinstelling dêrta seit it non-teïsme yn prinsipe neat oer it al of net bestean fan goaden. De term 'non-teïsme' kin dêrom as in oerkoepeljende term beskôge wurde foar libbensbeskôglike filosofyen as agnostisisme, ignostisisme, eatisme, skeptisisme, panteïsme, reklike foarmen fan ateïsme en apateïsme. It wichtichste ynterne ûnderskie binnen it non-teïsme is tusken filosofyen dy't it bestean fan goaden ûnwis achtsje en filosofyen dy't elts neamen fan goaden fan nul en gjinderlei betsjutting fine foar wêr't it om draait yn it libben.

## Sjoch ek
* ateïsme
* dualisme
* monoteïsme
* polyteïsme
* oarsprong fan religy
* Spiltiid
* teïsme
Spiltiid

De **Spiltiid** is in lienfertaling fan 'e troch de Dútske teolooch Karl Jaspers betochte term *Achsenzeit*, dy't troch godstsjinstwittenskippers en teologen brûkt wurdt om 'e perioade fan likernôch 800 oant 200 f.Kr. oan te tsjutten. Dat tiidrek foel gear mei de trêde evolúsje fan de Aldheid, en foarme it begjin fan 'e Klassike Aldheid. Yn 'e Spiltiid kamen der yn alle religyen fan 'e grutte beskavings fan 'e wrâld nije systemen en ideeën op, dy't oant yn dizze tiid in krúsjale rol spylje. It ûntstean dêrfan hong gear mei de feroarjende sosjale en ekonomyske omstannichheden, mar om redens dy't hjoed de dei noch altyd net folslein begrepen wurde, makken yn dy tiid alle wichtige beskavings inselde ûntjouwing troch, sels as se gjin ûnderlinge kontakten ûnderholden, lykas Sina en Jeropa.

Elts fan dy beskavings ûntwikkele syn eigen oplossings foar de swierrichheden dy't ûntstiene doe't de hannel en dêrtroch de wolfeart en sadwaande ek it materialisme tanaam mei as gefolch dat de befolking fan 'e stêden foar it earst yn 'e skiednis fluch begûnen te groeien. En oeral bestie de oplossing út in sosjale ideology fan morele en etyske noarmen en wearden.

Sa ûntstiene yn Sina it taoïsme (±570 f.Kr.) en it konfusianisme (±510 f.Kr.). Yn Yndia ûntwikkelen har it boedisme (±525 f.Kr.), it jaïnisme (±500 f.Kr.) en it ûpanisjadyske brachmanisme (±500 f.Kr.) út it âldere, vedyske hindoeïsme. Yn it Midden-Easten ûntstie it soroästrisme (±600 f.Kr.) en kaam ek it klassike joadendom (±550 f.Kr.) ta stân út 'e jahwistyske kultus fan 'e Israelityske profeten. En yn Jeropa ûntjoech him it filosofyske rasjonalisme (±400 f.Kr.) fan Plato en Aristoteles. Lettere religieuze herfoarmers ûntlienden harren ideeën foar in tige grut part oan dizze Spiltiid-ideologyen, sadat ek de kaarten foar it kristendom, de islaam en oare lettere godstsjinsten yn dy tiid al skodde waarden.

## Sjoch ek
* dualisme
* monoteïsme
* non-teïsme
* oarsprong fan religy
* polyteïsme
Animatisme

**Animatisme**, of *fitalisme*, sa’t it yn ’e Angelsaksyske lannen neamd wurdt, hâldt it leauwen yn it besiele-wêzen fan ’e hiele natoer yn. It jildt as in betider stadium fan animisme. Animisme ferûnderstelt yndividuële sielen en/of geasten yn minsken, bisten, planten en anorganyske dingen. By animatisme belibbet men de folsleine natoer as ien gehiel, dêr’t de yndividuële komponinten fan sterk ûnderling mei-inoar ferbûn binne.

In foarbyld fan animatisme is bygelyks it leauwen fan ’e Eskimo’s yn anua, in krêft of geast dy’t net allinne yn alle taastbere dingen sit, mar ek yn abstraksjes, lykas de nammen fan minsken.

De term waard yntrodusearre troch Robert Marret, dy besocht de alderearste foarm fan religy te finen. Yn animatism hâldt religy hast allinnich mar it ûntsach yn foar de allibbene natoer.

## Sjoch ek
* Dynamisme
* God
* Kosmology fan natoerreligys
* Natoerreligys

## Literatuer
* A. Bertholet en H. Freiherr von Campenhausen, *Van Goor’s Encyclopedisch Woordenboek der Godsdiensten*, De Haach, 1970.
* J. Bowker, *Een wereld van religies*, Kampen, 1999.
* *Indianen - De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika*, ûnder redaksje fan R. Collins, Amsterdam, 1995.
* *Die Religion in Geschichte und Gegenwart - Handwörterbuch für Theologie und Religionswissenschaft*, Tübingen, 1957-1962.
* M. Eliade en I. P. Couliao, *Wereldreligies in kaart gebracht*, Utert, 1992.
Samen

De **Samen**, foarhinne yn 'e regel bekend ûnder de lytsjachtsjende beneaming **Lappen** (of **Laplanners**), binne in lânseigen folk út it noarden fan Noarwegen, Sweden, Finlân en Ruslân. De Samen binne lang nomadysk bleaun mar yn de sechstjinde iuw hat sa'n 90% him deljûn. De Samyske talen hearre ta de Finoegryske taalfamylje. De Samen wenje yn it gebiet dat Laplân neamd wurdt.

It wurd "Lappen" wurdt de Samen as negatyf sjoen, om't it etymologysk yn it Noarsk eat as "dwaas" betsjutte soe, mooglik fanwegen de fel kleure Samyske klaaiïng. It autonym fan 'e Samen is *Saami*.

## Ofbylden

Saami Family 1900.jpg|Samyske famylje (om 1900)
Nordkappsami.jpg|Samyske man yn tradisjonele klaaiïng
Sami family-easter.jpg|Samische familie in traditionele klederdracht
Extract of Same.PNG|Man mei rindier
Nuvttohat - korte skallar med snøring.jpg|Skuon fan rindierlear
Saamske rukavice.jpg|Samyske moffen


## Keppeling om utens
*
San (folk)

De **San**, foarhinne (en noch wol) bekend ûnder de wat denigrearjende beneaming **Boskjemannen**, binne de befolkingsgroepen fan de Kalaharywoastyn fan súdlik Afrika. 

Om't de Kalahary oer de lânsgrinzen hinne giet, binne ek de San ferspraat oer Angoala, Botswana, Namybje en Súd-Afrika. Sy wurde as in tige âld ras beskôge en it is oantoand dat hja yn alle gefallen al tweintich-tûzen jier as jagers en itengarders yn dit gebiet libje. Yn 2002 is Botswana lykwols begûn mei it twongen ferpleatsen fan de San dy't yn dat lân wenje. Yn 2006 hawwe de San in rjochtsaak wûn dy't harren it rjocht jout werom te gean, mar oant no ta (2008), is dat noch mar in pear ek wier tastien.

De ferskate groepen hawwe ek ferskate talen, allegear kliktalen út de Koisan-groep. Fierders hawwe de San noch in ôfsûnderlike taal, in gebeartetaal, dy't ja foar de jacht brûke. De ûnderskate San-stammen hawwe sels gjin oerkoepeljend wurd dat harrensels as folkegroep oantsjut, en de namme "Boskjesmannen", dy't fan âlds faak brûkt waard, hat foar in protte minsken in negative byklank. Sûnt de santiger jierren is dêrom op oantrún fan 'e wittenskip yn 'e Westerske wrâld de namme "San" frij algemien oannommen. Dêrby moat lykwols oantekene wurde dat "San" en soartgelikense termen as "Basarwa" fan oarsprong ek min ofte mear skelwurden wiene, dy't nammentlik troch feehâldende buorfolken oan woastynbewenners jûn waarden (al kin "minsken sûnder pleatsen of fee", dat de bestjutting fan "San" is, ek as in feitlike konstatearring beskôge wurde). Dochs wurdt "Boskjesmannen", fral fanwegen de bekendheid fan 'e term, noch in protte brûkt om te selsidentifisearjen.

## Sjoch ek
* Wilhelm Bleek - Dútsk taalkundige dy't taal en kultuer fan de San foar 't earst yngeand bestudearre.

## Keppeling om utens
*
Kongo

* de Demokratyske Republyk Kongo, nei de haadstêd Kinsjasa ek wol bekend as *Kongo-Kinsjasa* en earder bekend as *Saïre* en *de Belgyske Kongo*;

* de Republyk Kongo, nei de haadstêd Brazzaville ek wol bekend as *Kongo-Brazzaville* en earder part fan de Frânske Kongo;

* de rivier de Kongo, de grutste rivier yn sintraal Afrika.
Saïre

* de Demokratyske Republyk Kongo, mei de haadstêd Kinsjasa ek wol bekend as *Kongo-Kinsjasa* en earder bekend as *Saïre* en *de Belgyske Kongo*;

* de rivier de Kongo, de grutste rivier yn sintraal Afrika, dy't ek wol de *Saïre* neamd wurdt.
Eskimo's

**Eskimo's** is de te uzes gongbere oantsjutting foar de lânseigen befolking fan Grienlân, it noarden fan Kanada, grutte parten fan it Amerikaanske Alaska, en de uterste eastpunt fan it Russyske Sibearje. Harren krekte namme is eins **Inuit** (sprek út: "I-nû-yt"), wat "minsken" betsjut (it inkeltal is *Inuk* - útspr.: "Inûk").

Der waard lang oannommen dat "Eskimo" (*aškipow*) in skelwurd is, ôfkomstich út 'e talen fan 'e Yndiaanske (Algonkwynske) folken fan eastlik Kanada, en "raufleisfretter" betsjutte soe. Der is ek de hypotese dat it komt fan *aškimeew*, dat safolle betsjut as "ien dy't in oare taal sprekt". In mear en mear oannommen téory is dat it safolle betsjut as "pelsjager op snieskuon" of "skieskoechmakker".

## Komôf
De Eskimo's wurden net ta de Yndianen rekkene. It is al in Mongoloïde ras, mar is net nau besibbe oan oare stammen yn Amearika. Yn de Lânbrêgeteory is mar plak foar twa weagen fan migraasje, beide fan Yndianen. Archeologyske fynsten tsjutte dúdlik op sibskip fan de âlde ynwenners fan East-Sibearje en Kamsjatka mei de Eskimo's, mar der binne gjin like-dúdlike fynsten yn Amearika dy't oan toane hoenear in part fan harren nei Amearika kaam wie. Ferskillende teoryen jouwe hjirfoar tiden fan 15.000 oant 2.000 f.Kr.

## Namme
De ferskate subgroepen hawwe elts in oare namme foar harsels. De Grienlânske Eskimo's hjitte *Kalaallit*, de eastlike Kanadeeske Eskimo's *Inuit*, de westlike Kanadeeske Eskimo's *Inuvialuit*, de Eskimo's fan noardlik Alaska *Inupiaq*, de Eskimo's fan westlik en súdwestlik Alaska en Sibearje *Yup'ik* en de Eskimo's fan 'e Alaskaanske súdkust *Alutiiq*.

## Ofbylden

File:Eskimo Seal Hunting.jpg|Seehûnejacht
File:Igloo inner.jpg|Ynterieur fan in iglo
File:EskimoIglooDrawing.jpeg|Tekening fan in iglo, 1916
File:1956 Alaska - Eskimo and dog team.jpg|Eskimo mei hûneslide
File:Noatak-Alaska01.jpg|Eskimo's in kajaks, om 1929
File:Flagge fan de Inûyt.PNG|De flagge fan 'e Inûyt


## Sjoch ek
* Nanook fan it Noarden
Oanhing en fersprieding fan natoerreligys yn Nederlân

Yn **[[Nederlân]]** hawwe de **[[natoerreligys]]** fan oarsprong gjin autochtoane **oanhing**. Wol binne der guon allochtoane groepen, frijwol útslutend út Afrika, dy’t in natoerreligy belide, mar dy binne pas sûnt ’e ein fan ’e jierren santich nei Nederlân takommen, as asylsikers of as gastarbeiders. Fierwei de wichtichste fan dy groepen binne de Nigerianen (Yoruba, Ibo, ensfh.) en, folle minder, de Ganezen (Asjanty, Fanti, ensfh.), dy’t frijwol útslutend konsintrearre binne yn Amsterdam Súdeast (de Bylmer). De totale oanhing fan natoerreligys yn Nederlân sil op syn heechst om ’e 10.000 minsken hinne lizze, mar wierskynlik binne it der minder.

Under ynfloed fan ’e Nigerianen is ek een tige lyts oantal autochtoane Nederlanners oergongen nei in natoerreligy, nammentlik dy fan ’e Yoruba. Yn 1988 waard troch J. Verduijn de *Seculiere Kerk der Yaqub Khani* oprjochte, dy’t yn 1995 syn namme feroare yn it Nederlands Ifa Genootschap. As earste Nederlanner is Verduijn inisjearre as *orisha*-preester. It genootschap, dat fêste bannen ûnderhâldt mei lykstimde organisaasjes yn Nigearia en de Feriene Steaten, hie yn 1997 in tritich leden, mar in folle grutter tal sympatisanten en belangstellenden.

## Sjoch ek
* Natoerreligys

## Literatuer
*  - *Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland*, Kampen, 2000.
Nije Wjittering

De **Nije Wjittering** wie de wjittering dy't it wetter fan de Boarn nei de Snitser Mar brocht. De Nije Wjittering waard foar it grutste part op itselde plak groeven as de Alde Wjittering, sa't fan de Alde Wjittering allinich it stik fan de Sâlte Grêft oant de Snitser Mar oer wie.

Hjoed-de-dei is de Nije Wjittering it part fan it Prinses Margrietkanaal fan Aldskou nei de Terhernster Mar.
Takson

In **Takson**, meartal *taksa*, is in groep yn in taksonomy. It hannelet dêrby net allinnich om de fierste ûnderferdieling, in groep dy't allinnich mar spesimen omfet, mar ek om hegere groepen; in takson kin ek wer oare taksa omfette. De taksanomy stribbet nei in yndieling mei taksa mei in sa grut mooglike betsjutting.

## Biology
Yn de biology gean de taksa werom op Linnaeus. Dy taksa hawwe, nei it nivo yn de taksanomy, aparte oantsjuttings:

* Ryk (*regnum*);
* Stamme (*phylum*);
* Klasse (*classis*);
* Skift (*ordo*);
* Famylje (* familia*);
* Skaai (*genus*);
* Soarte (*species*).

Dêr't ferlet is fan mear nivo's fan taksa, wurde de foarheaksels *boppe*, *ûnder-* en *tusken-* brûkt om it tal fan nivo's út te wreidzjen. 

It stribjen yn de hjoeddeiske biologyske taksonomy is nei taksa dy't lyksteld wurde kinne mei in foarâlden-soarte: alle spesimen yn it takson hawwe dy soarte as foarâlden, en oarsom hearre alle spesimen mei dy foarâlden ta dat takson.
Grönnens laid

***Grönnen's laid*** is it folksliet fan de provinsje Grinslân. It liet is skreaun troch Geert Teis Pzn út De Haach, mar dy't berne is yn Stedskanaal. It waard yn april 1919 foar it earst publisearre, yn it moanneblêd "Groningen". G.R. Jager berne yn Slochteren mar letter út Zaandam en Bussum, skreau de muzyk.

It liet waard yn earsten populêr by de Grinslanners om utens, mar waard earst troch de Grinslanners akseptearre as reaksje op in AVRO radio-programma yn 1937 dêr't by bliken die dat de Grinslanners it liet fan de Grinslanners om utens net meisjonge koenen.

## Tekst
**Grönnens laid.**

Van Lauwerzee tot Dollard tou
Van Drente tot aan 't Wad,
Daor gruit, daor bluit 'n wonderlaand,
Rondom ain wondre stad: *)
Ain Pronkjewail in gaolden raand
Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

Daor broest de zee, daor hoelt de wind
Daor soest 't aan diek en wad,
Maor rusteg waarkt en wuilt het volk
Het volk van loug en stad.
Ain Pronkjewail in gaolden raand
Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

Daor woont de dege degelkhaaid
De wille, vast as staol,
Daor vuilt het haart, wat tonge sprekt
In richt- en slichte taol.
Ain Pronkjewail in gaolden raand
Is Grönnen: Stad en Ommelaand.

: *) Wordt gezongen: Rondom, rondom, ain wondre stad. Zo ook in de andere strofen.


## Oersetting
It liet fan Grinslân


Fan Lauwerssee oant Doalert ta
Fan Drinte oant it waad
Dêr groeit en bloeit in wûnderlân
Om in wûndere stêd hinne


(Refrein:)
In pronkjuwiel yn gouden râne
Is Grinslân Stêd en Ommelân
In pronkjuwiel yn gouden râne
Is Stêd en Ommelân


Dêr brûzet de see, dêr gûlt de wyn,
Dêr sûzet 't oer dyk en waad
Mar rêstlik wurket en wrot it folk
It folk fan doarp en stêd

(Refrein)


Dêr wennet de tige deugdlikens
De wil fêst as stiel
Dêr fielt it hert wat tonge seit
Yn rjochte en sljochte taal

(Refrein)
Boarch

**Boargen** (Grinslânsk: börg) binne de stinzen en kastielen yn de provinsje Grinslân.

In boarch is in stins dy't almeast letter útwreide waard. Yn in tal boargen is de eardere stins noch te underskieden. 

## List fan boargen yn Grinslân

## Literatuer
* : *De Ommelander borgen en haar bewoners*, Grins, oarspronklik 1906, fascimile herdruk 1976.
* : *De Ommelander borgen en steenhuizen*, Assen, 1987.

## Sjoch ek
* States en Stinzen yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Boargen yn Grinslân (Nederlânske side)
Goudtúfke

It **goudtúfke** of **goudtoefke** (wittenskiplike namme: *Regulus regulus*) is de lytste fûgel dy't yn Jeropa foarkomt. De namme *goudtoefke* wurdt ek wol brûkt.

## Taksonomy
De goudtúfkes waarden fanâlds altiten by de sjongers yndield, mar tsjintwurdich wurde se faak yn in aparte famylje (*Regulidae*) set.
De goudtúfkes op de Kanaryske Eilannen wurde somtiden as aparte soarte sjoen, it Teneryfgoudtúfke (*Regulus teneriffae*).

## Foarkommen
It goudtúfke is likernôch 9 sm grut en is de lytste fûgel fan Europa, it fûgeltsje hat in gewicht tusken de fjouwer en sân gram. It meast opfallende merkteken is de streek op syn krún. Dy is by de mantsjes oranje en hat by de wyfkes wat mear in giele kleur en hat oan beide siden in swarte streek der bydel. It fjoertúfke hat lykwols in gelikense krúnstreek sadat se dermei betize wurde kinne, mar it fjoertúfke hat in dúdliker tekening op de sydkant fan de kop rûnom de eagen. De fearren oan de boppekant binne gielbrún, de wjukken binne donkerder mei in wite wjukstreek. Fierder binne goudtúfkes opfallend drokke fûgels dy't hast net stilsitte.

## Fersprieding
De goudtúfkes binne it meast yn de bosken te finen, foaral nullebosken. Winterdeis komme se ek wol by de minsken yn de tún en op de foertafel.
Se komme foar yn Noard- en Midden-Jeropa en parten fan Aazje. De fûgels yn it noarden fan it ferspriedingsgebiet binne trekfûgels dy't meast yn it suden fan Jeropa oerwinterje.

## Iten
Goudtúfkes ite ynsekten.

## Fuortplanting
De goudtúfkes meitsje in bolfoarmich nêst fan moas dat se oan it útein fan in tûke ophingje, meast heech yn in nullebeam. Meastentiids briede se twa kear, it wyfke leit 7-10 aaien dy't se yn sa'n twa wiken útbret. De jongen fleane nei 16-18 dagen út.


Regulus regulus regulus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus regulus *
Regulus regulus azoricus MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus azoricus *
Regulus regulus inermis MHNT.ZOO.2010.11.207.jpg|* Regulus regulus inermis *
Regulus regulus teneriffae MHNT.ZOO.2010.11.jpg|* Regulus regulus teneriffae *
Skandinavysk alfabet

It **Skandinavyske alfabet** is in alfabet basearre op it Latynske skrift. It wurdt brûkt foar de talen fan de Skandinavyske lannen.

It Skandinavyske alfabet is ûntstean út it Latynske alfabet. Yn fergelyk mei dat alfabet hat it fjouwer letters net;
* Q q
* W w
* X x
* Z z

Oarsom hat it Skandinavyske alfabet trije letters dy't it Latynske alfabet net hat:
* Æ æ / Ä ä
* Ø ø / Ö ö
* Å å
De letters komme efter de Y. De skriuwwize fan twa fan de letters ferskilt lykwols: Deensk en Noarsk brûke de earste ferzje, Sweedsk en Finsk de twadde.
Fjoertúfke

It **fjoertúfke** of **fjoertoefke** (wittenskiplike namme: *Regulus ignicapillus*) is in lytse fûgel dy't yn Jeropa foarkomt.

## Taksonomy
It skaai fan de goudtúfkes waard fanâlds altyd by de sjongers yndield, mar tsjintwurdich wurde se faak yn in aparte famylje (*Regulidae*) set.
De fjoertúfkes op Madeara, earder in ûndersoarte fan it fjoertúfke, wurde tsjintwurdich as aparte soarte sjoen, it Madearafjoertúfke (*Regulus madeirensis*). 

## Foarkommen
It fjoertúfke is sa'n 9-10 sm grut en krekt wat grutter as it goudtúfke. It uterlik komt oerien mei it goudtúfke, mar foaral it gesicht ferskilt. It fjoertúfke hat in opfallende swarte streek troch it each mei derboppe en derûnder in wite streek, wylst it goudtúfke dêr gjin dúdlike tekening hat. Ek hat it fjoertúfke op it skouder brûnskleurige fearren dy't by it goudtúfke ûntbrekke. 
It Madearafjoertúfke hat in langere snaffel, de oranje krûn is wat minder fel en de wite streek boppe de eachstreek is langer.
 

## Fersprieding
It fjoertúfke komt yn grutte parten fan Midden- en Súd-Jeropa foar, harren libbensgebiet leit wat súdliker as dat fan it goudtúfke. Fierder komme se ek foar op Madeara en yn Noard-Afrika. Se binne meast te finen yn mingde bosken of nuddelbosken, se binne miskien wat minder bûn oan de nuddelbosken as it goudtúfke. Lykas by it goudtúfke binne de noardlikste fûgels trekfûgels.

## Fuortplanting
It fjoertúfke makket in bolfoarmich nêst fan moas mei in lytse yngong oan de boppekant. It wyfke leit twa kear aaien dy't se yn twa wike útbriedt. De jongen binne nei sa'n 19-20 dagen grut genôch om út te fleanen.
Goudtúfkes

De **goudtúfkes** of **goudtoefkes** (*Regulidae*) foarmje in famylje fan it skift fan de moskeftigen (*Passeriformes*) en it ûnderskift fan de sjongfûgels (*Passeri*). Foarhinne waarden de goudtúfkes allinne as skaai binnen de famylje fan de sjongers (*Sylviidae*) sjoen. Der binne 6 of 7 soarten goudtúffûgels.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: **goudtúfkes** (*Regulidae*)
** *Skaai*: echte goudtúfkes (*Regulus*)
*** *Soarte*: fjoertúfke (*Regulus ignicapilla*)
*** *Soarte*: Taiwangoudtúfke (*Regulus goodfellowi*)
*** *Soarte*: Madearafjoertúfke (*Regulus madeirensis*), earder sjoen as ûndersoarte fan it goudtoefke of it fjoertoefke.
*** *Soarte*: goudtúfke (*Regulus regulus*)
*** *Soarte*: Teneryfgoudtúfke (*Regulus teneriffae*), ek wol sjoen as ûndersoarte fan it goudtoefke.
*** *Soarte*: Amerikaansk goudtúfke (*Regulus satrapa*)
** *Skaai*: robyntúfkes (*Corthylio*)
*** *Soarte*: robyntúfke, (*Corthylio calendula*)

De Amerikaanske ornitolooch John James Audubon hat yn 1812 ek noch in oar goudtúfke beskreaun dy't hy *Cuviers goudtúfke* neamde (Regulus cuvieri). Hy hie in fûgel sketten dêr't hy net ien fan de bekinde goudtúfkes yn seach. Dat wurdt algemien sjoen as in flater en dy soarte bestiet dus net.