open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Conrad Schumann

**Hans Conrad Schumann** (Leutewitz, 28 maart 1942 – Oberemmendorf (Kipfenberg), 20 juny 1998) wie ien fan de earsten dy’t nei de bou fan de Berliner Muorre ûntsnapte nei it westen. De foto fan syn sprong oer in stik stikeltried is ien fan de meast ferneamde foto’s fan de Kâlde Kriich.

## Libbensrin
Schumann waard berne yn Leutewitz, dat no in part is fan Riesa, Saksen. Hy waard soldaat by de East-Dútske Bereitschaftspolizei. Nei trije moannen trenen yn Dresden waard hy by in ûnderoffisiersskoalle yn Potsdam ynsetten. Dêrnei melde hy him frijwillich foar de tsjinst yn Berlyn.

Op 15 augustus 1961 bewekke hy de Berliner Muorre, dy't sûnt twa dagen boud waard, by de krusing tusken de Ruppiner Straße en de Bernauer Straße. Op dit plak wie de Muorre noch net mear as in stikeltried. In stik as wat minsken oan de westkante fan de Muorre raasden nei him “*Kom rüber!*” (kom hjir), Schumann sprong dêrop oer it stikeltried, noch yn syn sprong die hy syn masinepistoal ôf, hy rûn troch nei in polysje-auto tsien meter fierderop dy’t mei iepen doar klear stie.

Peter Leibing, in fotograaf, makke in foto fan it stuit dat Schumann oer it stikeltried sprong. De foto waard sketten mei in Exacta-kamera mei in 200-mm-objektyf. It byld fan Schumann dy’t oer it stikeltried springt waard wrâldferneamd. Fan likernôch it selde stânpunt waard ek in fideo-opname makke.

Nei syn flecht nei it westen bedarre Schumann yn Gúnzberg yn Bayern. Dêr kaam hy yn de kunde fan Kunigunde, de frou wêr’t hy letter mei trouwe soe. Hy kaam oan it wurk by Audi yn Ingolstadt.

Nei de fal fan de Berliner Muorre sei Schumann: “Allinnich sûnt 9 novimber 1989 (de dei dat de Muorre foel) fiel ik mei wier frij.” Hy fielde him mear thús yn Bayern as yn syn berteplak, dat hie ûnder oare te krijen mei de reaksjes fan syn eardere kollegaas. Hy wie benaud foar de minsken fan de Stasi. Schumann twifele sels oer at hy syn âlden en syn broers en susters opsykje moast yn Saksen. Hy hat nei syn sprong te lijen hân fan depresjes, en op 20 juny 1998 hat hy himsels fan kant makke, hy ferhinge himsels yn syn tún yn de omkriten fan Kipfenberg yn Oerbayern.

Flakby it plak dêr’t Schumann oer de Muorre sprong stiet no in byld, de Mauerspringer (Muorrespringer), makke troch Florian en Michael Bauer en Edward Anders.

## Keppeling om utens

*Byld fan Schumann syn sprong oer it stikeltried
Rollator

In **rollator** is in helpmiddel by it rinnen foar âlderein en minsken dy't troch in lichaamlike beheining min op 'e gong binne. 

De rollator is begjin jierren tachtich útfûn yn Sweden.
De namme is (nei alle gedachten) in hip neologisme; *-ator* is in typysk Latynske útgong, mar *rollare* is gjin besteand Latynsk tiidwurd. 

In rollator is meastentiids makke fan in lichtgewicht stielen buizefreem mei fjouwer (soms trije) tsjiltsjes mei rubberen bantsjes. Der binne twa hângrepen mei remmen dy 't fêstsetten wurde kinne. 

In rollator hat meastentiids in boadskipkuorke en in sitting dêr't de brûker op sitte kin of dêr't in blêd om lytse dingen mei te nimmen op fêstmakke wurde kin. Dat binne foardielen dy't kuierstokken en krukken net hawwe. 

Rollators binne optearber. De earste eksimplaren hienen it neidiel somtiden spontaanwei yn te klappen. Foar it  yn- en úttearen fan in rollator binne twa earms nedich.
## Oanskaf
In rollator kin fia de hûsarts oanfrege wurde mar ek selsstannich op eigen kosten oanskaft wurde. 
Om in goede bloedsirkulaasje te befoarderjen moat de hichte goed ôfsteld wurde.


Ofbyld:Rollator.jpg|*Keunststof rollator (ANWB)*
Ofbyld:Rollator, to help with walking.JPG|*rollator*
Ofbyld:Rollator as a backup.JPG|*as reserve ...*
Ofbyld:Rollator1.jpg|*rollator út 1990*
Ofbyld:Rollator2.jpg|*hânremme*
Ofbyld:Delta gehrad.jpg|*trijetsjil rollator*
Ofbyld:Haus-Rollator aus Holz.jpg|*houten rollator*
Ofbyld:Old Ladies.jpg|*efkes sitte*
Piter Lycklama à Nijeholt

**Piter Lycklama à Nijeholt** (Boalsert, 25 augustus 1842 – Swol, 15 juny 1913) is in ôfstammeling fan de famylje Lycklama à Nijeholt. Syn heit wie arts en lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Hy troude op 16 novimber 1866 mei Catharina Elisabeth Margaretha de Kok. Piter wie ûnder oare marine-offisier en boargemaster fan ferskate gemeenten.

Hy studearre oan it Keninklik Ynstitút foar de Marine yn Den Helder, dêrnei wurke hy yn ferskate iepenbiere funksjes. Fan 1 july 1863 oant 1 oktober 1867 wie hy marine-offisier. Dêrnei wie boargemaster fan Frjentsjer fan 20 febrewaris 1868 oant 15 oktober 1882, fan Ljouwerteradiel fan 15 oktober 1882 oant 1 novimber 1883, fan Ljouwert fan 1 novimber 1883 oant 1 desimber 1891 en fan Rotterdam fan 1 desimber 1891 oant 1 desimber 1893. Nei syn perioade as boargemaster fan Rotterdam waard hy Kommissaris fan de Keninginne yn Oerisel fan 1 desimber 1893 oant 1 augustus 1909.

Lycklama à Nijeholt waard Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw en Kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau.

## Keppeling om utens
* Piter Lycklama à Nijeholt
Georges Nagelmackers

**Georges Nagelmackers** (Luik, 24 juny 1845 – Villepreux, 10 augustus 1905) wie de stifter fan de Compagnie Internationale des Wagon-Lits, it bedriuw dat ferneamd waard troch de ekspres-treinen as de Oriïnt Ekspres. Hy kaam út in rike famylje fan bankiers, steatsminsken en yndustriëlen. 

Doe’t Nagelmackers 22 jier wie rekke hy fereale op in âldere frou, in nicht fan him. Syn âlden wienen it net mei syn trouplannen iens en stjoerden him dêrom mei freonen mei dy’t in reis troch de Feriene Steaten meitsjen gienen.

Der waard fan him ferwachte dat hy syn heit opfolgje soe yn de Nagelmackers & Fills bank, mar hy ûntwikkele nei it besyk oan de Feriene Steaten oare plannen foar syn takomst.

Yn de Feriene Steaten wie Nagelmackers ûnder de yndruk rekke fan de Amearikaanske Pullman treinen. Hy makke it beslút om it systeem fan sliepmooglikheden foar treinreizgers te ûntwikkeljen dy’t noch lúkser wienen as hy yn Amearika sjoen hie yn Jeropa yn te fieren. Yn 1876 kaam it ta de stifting fan de Compagnie Internationale des Wagon-Lits. Hy krige ûnder oare stipe fan de kening Leopold II fan Belgje, dy’t klant wie by de bank fan Nagelmackers syn heit. It bedriuw soe treinen leverje oan ferneamde rûtes as de Oriïnt Ekspres (Parys – Istanbûl), Train Bleu, Etui du Nord en folle mear.

Yn 1900 die Nagelmackers mei oan de Olympyske Spullen yn Parys, wêrby't er yn it (doe noch Olympyske) ûnderdiel hynstemennen de gouden medalje wûn.

Yn 2005 wie Nagelmackers ien fan de kânshawwers om ferkeazen te wurde ta De Grutste Belch, mar hy helle de úteinlike nominaasje net en waard úteinlik 76e fan de minsken dy’t krekt bûten de nominaasjelist kamen.

## Literatuer
* (2007). Trains - From Steam Locomotives to High Speed Rail. Vercelli: White Star. ISBN 978-88-544-0277-5. 

## Keppeling om utens
*artikel oer Nagelmackers op de hiemside fan de Nederlânske Museummateriaal Databank
Giorgio Napolitano

**Giorgio Napolitano** (29 juny 1925, Napels - 22 septimber 2023, Rome) wie fan 15 maaie 2006 oant 13 jannewaris 2015 de presidint fan Itaalje.

Napolitano studearre rjochten, en wie al foar de Twadde Wrâldoarloch warber yn it kommunistyske ferset tsjin de fassisten fan Benito Mussolini. Under de Dútske besetting focht er yn it ferset. Hy bleau polityk aktyf, en al yn 1953 waard er parlemintslid.

Hy wie lid fan de Kommunistyske Partij fan Italië oant dy opheft waard yn 1991. Hy stipe it Eurokommunisme fan Enrico Berlinguer, en wie ien fan de foaroanmannen by de omfoarming fan de partij ta in sosjaaldemokratyske partij. Ek by it ta-inoar kommen fan oare linkse streamingen hie er grutte fertsjinsten.

Yn syn lettere karriêre wie er ûnder mear minister fan ynlânske saken (1996-1998) en Europarlemintariër (1999-2004). Fan 2005 oant syn ferkiezing as presidint wie Napolitano senator foar it libben yn de Senato della Repubblica. By syn presidintskip is syn senatorskip fersteld.

By syn nijjierstaspraak op 31 desimber 2014 kundige Napolitano oan dat er meikoarten ôftrede soe. Op 14 jannewaris 2015 waard dat ek effektyf.  Op deselde dei waard senaatsfoarsitter Pietro Grasso beneamd as ynterim-presidint oant op 3 febrewaris 2015 Sergio Mattarella as presidint ynstallearre waard.
Skiedam

**Skiedam** (Nederlânsk en offisjeel: *Schiedam*) is in stêd en in gemeente yn de Nederlânske provinsje Súd-Hollân.

De gemeente leit ynklamme tusken Rotterdam en Flaardingen. It leit oan de Skiedamske Skie en de Nije Maas. Op  wennen der  minsken yn de gemeente. De stêd is benammen ferneamd om syn jenever, de histoaryske binnenstêd mei de grêften. Ek steane yn Skiedam de heechste wynmûnen fan de wrâld.

## Skiednis

Skiedam ûntstie lykas Rotterdam oan de mûning fan in rivier, de Skie. Om 1250 hinne waard de Skie ôfdamme om de polders foar it seewetter te beskermjen. Om de daam hinne ûntstienen hannelsaktiviteiten omdat it guod dat oanfierd waard mei skippen oerladen wurde moast. In lytse doarpke ûntstie sa om de daam hinne.

Yn 1275 krige Skiedam stedsrjochten fan Aleida van Avesnes, de suster fan Willem II fan Hollân.

De achttjinde iuw wie de Gouden Iuw foar Skiedam fanwegen it opkommen fan de Skiedamske jeneverstokerij. Ut ferskate stokerijen en destillearderijen wei waard de Skiedamske jenever oer gâns de wrâld eksportearre. Troch de jeneveryndustry krige Skiedam de bynammen "Swart Nazaret". Hjoed-de-dei is dy berdiuwstûke foar it grutste part ferdwùn, dochs bepale seis mûnen noch hieltyd it stedsbyld: *De Walvisch*, *De Drie Koornbloemen*, *De Vrijheid*,*De Noord*, *De Palmboom*, de yn 2008 boude *Noletmolen* en de yn 2011 fannijs boude mûne *De Kameel*, ien fan de heechste mûnen yn 'e wrâld. Ek docht in grut tal fan de eardere stokerijen weromtinken oan de stokerstriid. Yn ien fan dy stokerijen is sûnt 1996 it Jenevermuseum yn fêstige.

Op 4 maaie 1976 kaam Skiedam yn it nijs omreden de Treinramp by Skiedam.

Yn 2009 waard de yntocht fan Sinteklaas yn Skiedam hâlden.

## Populaasje
Populaasje ûntwukkeling fan Skiedam sûnt 1983:

## Wykyndieling

## It besjen wurdich

### Museums
* It Steedlik Museum Skiedam
* It Jenevermuseum.
* Museummûne *De Nieuwe Palmboom*
* Nasjonale Koöperaasje Musem Skiedam

### Monuminten
* Eardere stedshûs  
* Grutte of Sint Janstsjerke
* De ruïne fan Hús te Riviere 
* Lidwinabasilyk
* De grêften fan Skiedam
* Nôtbeurs 
* Haventsjerke
* Histoarysk stêdsgesicht

### Mûnen
* De Babbersmûne
* De Drie Koornbloemen
* De Kameel
* De Nolet
* De Noord
* De Palmboom
* De Vrijheid
* De Walvisch

## Berne yn Skiedam

* Maarten Biesheuvel (23 maaie 1939 - 30 july 2020), skriuwer
* Ton van Duinhoven (12 maaie 1921 - 26 augustus 2010), sjoernalist, akteur en tekstskriuwer
* Martin Gaus (25 desimber 1944), honkballer, publisist en telefyzjemakker
* Herman Heinsbroek (12 jannewaris 1951), sakeman en politikus
* Danny Koevermans (1 novimber 1978), fuotballer
* Robert Maaskant (10 jannewaris 1969), fuotballer en fuotbaltrener
* Wim Meuldijk (8 juny 1922 - 27 desimber 2007), skriuwer en ûnder oare betinke fan Pipo de Clown
* Pieter van Vollenhoven (30 april 1939), man fan prinses Margriet
* John de Wolf (10 desimber 1962), fuotballer

## Keppelings om utens
* Gemeenteargyf fan Skiedam
* Hiemside fan de Histoaryske Feriening Skiedam
* Steedlik Museum Skiedam
* Evenemintenside Skiedam
Bom (wapen)

In **bom** is in eksplosyf wapen. Meastal bestiet in bom út in hâlder (hokker ek), dy't fold is mei eksplosyf guod, ûntwurpen om te ferneatigjen. De eksploazje moat op gong brocht wurde, dat kin mei help fan in klok (tiidbom) of mei ôfstânsbestjinning. Bommen dy't út in fleantúch smiten wurde, ûntploffe toch in hichtesensor, troch radar of troch kontakt mei de grûn. 

De krêftigste bom is de wetterstofbom. De sterkste net-nukleêre bom is de Amerikaanske MOAB (*Massive Ordnance Air Blast*).

## Foarbylden

File:Aeronauticum 110 Pfund Sprengbombe 157.jpg|In Dútske 110-pûns bom út de Earste Wrâldkriich
File:British Grand Slam bomb.jpg|De Britske Grand Slam út de Twadde Wrâldkriich
File:Bolt-117 lgb.jpg|In mei *[[laser]]* late bom
Ofbyld:MOAB bomb.jpg|De MOAB, ien fan de krêftichste net-nukleêre bommen


## Sjoch ek
* Militêre bommen: 
**djiptebom 
**kearnwapen
**brânbom
**dynamyt
**klusterbom
* Terroristyske bommen: 
**autobom
**barmbom
Jaap ter Haar

**Jacob Everard (Jaap) ter Haar** (Hilfertsom, 25 maart 1922 – Laren, 26 febrewaris 1998) wie in Nederlânsk histoarikus en skriuwer fan berne-, skiednis- en mytologyske boeken.

## Biografy
Nei de Twadde Wrâldkriich waard er oarlochskorrespondint yn Yndoneezje. Nei't er ôfkeurd waard foar militêre tsjinst gie er oan 't wurk by de Wrâldomrop.

Ut leafhabberij begûn er ferhaaltsjes te skriuwen. Dit foel yn de smaak en rillegau sette er útein mei it skriuwen fan harkspullen (foar de radio) en boeken. De avontoeren fan 'Saskia en Jeroen' en 'Ernstjan en Snabbeltje' wienen te hearren op de frije (fan skoalle) woansdeitemiddeis.

Fan 1952 ôf lei er him folslein ta op it skriuwen fan boeken; yn tweintich jier produsearre er mear as tachtich mânske boeken. De measte boeken wiene berneboeken. Dêrneist makke er skiednisboeken.

Doe't de fjouwerdielige rige 'Skiednis fan de Lege Lannen' tsjin de ein fan de jierren santich ôf wie, rûn syn produksje tebek en wije er him mear oan it skilderjen.

Hy hie in byldzjende styl fan skriuwen en mjoksele feiten en (diels) optochte ferhalen trochelkoar; sa ûntstie in tige lêsber gehiel.
Ter Haar bewurke teffens in grut oantal sêgen en leginden.

## Beheinde bibliografy
* *Met Heintje in de hockeyclub* (1954)
* *Saskia en Jeroen, domme dingen* (1956)
* *Noodweer op de Weisshorn* (1957)
* *Ernstjan en Snabbeltje* (1958)
* *De geschiedenis van Noord-Amerika* (1959)
* *Daar komt Tuffy* (1961)
* *De Geschiedenis van de Franse Revolutie* (1961)
* *Eelke gaat verhuizen* (1963)
* *De Zes Falken, toestandjes* (1963)
* *Grote sagen van de donkere middeleeuwen* (1963)
* *De geschiedenis van Rusland* (1965)
* *Boris* (1966)
* *Lotje, pinguïns in de gracht* (1966)
* *Koning Arthur* (1967)
* *Het Sinterklaasboek* (1969)
* *Het Kerstboek* (1970)
* *Landing op de Maan* (1970)
* *Geschiedenis van de Lage Landen*, diel I - IV (1970-1971)
* *Het wereldje van Beer Ligthart* (1973)
* *Hier woon ik* (1976)

## Prizen
* 1972 Nynke fan Hichtumpriis foar *Geschiedenis van de Lage Landen* (4 dielen)
* 1974 Gouden Griffel foar *Het wereldje van Beer Ligthart*
* 1976 Buxtehuder Bulle foar *Het wereldje van Beer Ligthart*

## Keppeling om utens
* Jaap ter Haar yn de DBNL
* Side mei wiidweidige bibliografy
Eilif Peterssen

**Hjalmar Eilif Emmanuel Peterssen** (Christiania, 4 septimber 1852 - Lysaker, 29 desimber 1928) wie in Noarsk keunstskilder. Hy makke wurk mei histoaryske-, religieuze- en mytologyske ûnderwerpen, mar skildere ek lânskippen en persoanen.

Hy gie nei de skildersskoalle fan Frederick Eckersberg yn Christiania en dêrnei studearre er by Knud Bergslien. Mei Hans Heyerdahl studearre er in skoft yn München. Yn 1871 reizge er troch hiel Europa om de Europeeske skilderkeunst te bestudearjen. 

## Galery


Image:Eilif Peterssen-Kvinne 1877.jpg|Frou (1877)
Image:Eilif Peterssen-Jeger i skogen ved Ask 1884.jpg|Jeger i skogen ved Ask  (1884)
Image:Eilif Peterssen-Laksefiskeren (1889).jpg|Laksefiskeren (1889)
Image:Eilif Peterssen-Edvard Grieg 1891.jpg|Edvard Grieg (1891)
Image:Eilif Peterssen-Sandø 1894.jpg|Sandø (1894)
Image:Henrik Ibsen av Eilif Peterssen 1895.jpg|Henrik Ibsen (1895)
Image:Eilif Peterssen -Sandø 1899.jpg|Sandø (1899)
Image:Eilif Peterssen- Sevilosen.jpg|Fra Sevilosen ved Savalen  (1907)
Image:Eilif Peterssen-Anemoner 1924.jpg|Anemoanen (1924)
Peter Nicolai Arbo

**Peter Nicolai Arbo** (Drammen, 18 juny 1831 – Kristiania, 14 oktober 1892) wie in Noarske keunstskilder dy't him spesjalisearre yn it skilderjen fan tafrelen út de Noarske mytology.

Arbo's bekendste wurken binne *Åsgårdsreien* (1872) en *Valkyrien* (1865).

Yn 1849 studearre Arbo, soan fan it skoalhaad Christian Fredrik Arbo (1791-1868) en syn oarehelte Marie Christiane von Rosen, oan de Keninklike Friedrichs-Universiteit yn Kristiania. Dêrnei gie er nei Kopenhagen, dêr't er yn 1851/1852 les krige oan de Keninklike Deenske Keunstakadeemje en fan Frederik Ferdinand Helsted. Fan 1852 oant 1855 studearre er oan de keunstakadeemje fan Düsseldorf, benammen by Karl Ferdinand Sohn. Yn 1857/1858 wie er privee-learling fan Emil Hünten. Hy hie kontakt mei Adolph Tidemand en Hans Fredrik Gude. Fan 1857 oant 1861 wie er lid fan de Düsseldorfse keunstnersferiening *Malkasten*. Yn 1863 ferfear er nei Parys, dêr't er oant 1874 mei ûnderbrekkingen wenne. Dêrna festige er him yn Kristiania. 

## Galery

Ofbyld:Valkyrie (Peter Nicolai Arbo) - Nationalmuseum - 18255.tif|*[[Walkuere]]* (*Valkyrien*), 1865
Ofbyld:Stiklestad.jpg| *Stiklestad*
Ofbyld:Peter_Nicolai_Arbo-Hervors_død.jpg| *Hervor syn dea*
Ofbyld:Ingeborg, peter nicolai arbo.jpg| *Ingeborg*
Ofbyld:Peter nicolai arbo, olaf tryggvasson king.jpg| *Kening Olaf Tryggvasson*
Ofbyld:Peter_Nicolai_Arbo-Haakon_den_gode.jpg|*Håkon de Goede* (*Håkon den Gode*) (1860)
Ofbyld:Stamford by Peter Nicolai Arbo.jpg| *Stamford*
Ofbyld:Peter Nicolai Arbo - Natten - Nasjonalmuseet - NG.M.03666.jpg|*Nótt* (yn de Aldnoarske mytology de personifikaasje fan de 'Nacht') op har hynder Hrímfaxi
Ofbyld:Dagr by Arbo.jpg| *Dagr*


## Keppelings om utens
*side, Noarske Wikipedia
*bûtenpleats Gulskogen
*Drammens Museum
Corinne Staal

**Corinne Staal** (Snits, 11 septimber 1964) is in pianiste en komponiste. Se groeide op yn Snits as dochter fan in sjirurch út Wageningen. Nettsjinsteande har eachproblemen slagge se foar har oplieding oan it konservatoarium yn Ljouwert (1983-1989). Se waard hjirby stimulearre troch musikus en jazzleafhawwer John Bok. Har hert giet út nei de lichte muzyk en de jazz. Se spilet solo, mar ek yn meardere ensembles, ûnder oaren mei bassist Oeds Bouwsma. Se wurke mei Roerend Goed en de solosjongsters Monique Bakker, Ellen Bakker, Elly May en Frederike Kleefstra. Mei de lêste makke se twa cd's en treedt se noch geregeld op. Corinne makket meast de komposysjes en arranzjeminten fan de ferskes, de teksten dogge se beide wol, of brûke teksten fan oaren. Yn it teaterseizoen 2005/2006 hienen se in eigen teaterfoarsttelling: ‘Oeremis’. 

Mei Bennie Huisman spile se meardere teaterprogramma's, dêr't se ek teksten foar op muzyk sette. Optredens wienen der fierders mei Jaap Louwes, Piter Wilkens, Monique Bakker en Gurbe Douwstra. Fierder jout se les oan de Ljouwerter pop-akademy. Op it stuit (2009) wurket Corinne Staal oan in nije Fryske muzykteaterproduksje. Boppedat wurket se mei sjonger/gitarist Sake Hijlkema oan de (twatalige) skoallefoarstelling 'De Jierdei' foar de ûnderbou fan de basisskoalle.

## Wurk
* *Hûndert kear dyn namme* mei Frederike Kleefstra (2003)
* *Hoe fyn ik wurden* mei Frederike Kleefstra 

## Keppeling om utens
* Webstee Corinne Staal
Nederlânsk-Ynje

**Nederlânsk-Ynje**, ek bekend ûnder de nammen **Nederlânsk East-Ynje**, **East-Ynje** of **[[Ynje (regio)|Ynje]]**, wie fan 1816 oant 1949 in Nederlânske koloanje dy't it gebiet besloech dat no Yndoneezje hjit. De haadstêd wie Batavia, it hie in oerflakte fan 1.919.440 km²
en yn 1930 hie it 60,7 miljoen ynwenners.

Yn it Britsk-Nederlânske Ferdrach fan 1824 stie Nederlân it gûvernemint Nederlânsk-Malakka ôf oan it Feriene Keninkryk, wat late ta de úteinlike ynkorporaasje fan dat gebiet yn it moderne Maleizje.

De Nederlânske oanwêzichheid yn Ynje datearret fan ein 16e iuw, koart foar de oprjochting fan de VOC, dy't ûnder mear op Java en yn de Molukken in oantal eilannen, stêden en gebieten besiet. Nei de opheffing fan de VOC yn 1798 gienen dy op de doetiidske Bataafske Republyk oer. Nei 1800 waarden de gebieten offisjeel Nederlânsk-Ynje. Dy namme waard lykwols al brûkt yn de stikken fan de VOC yn de jierren 1620-1622 as 'Nederlandsch-India'. Oant yn de tweintichste iuw wie it besit fan koloanjes foar West-Europeeske lannen sa goed as algemien akseptearre, net allinnich út ekonomyske oerwegings; ek nasjonaal prestiizje spile mei, neist kulturele en godstsjinstige sindingsdrang.

## Literatuer
* W.A. Terwogt, *Het Land van [[Jan Pieterszoon Coen]]. Geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indie, aan het Nederlandsche Volk verhaald*, 1889, P. Geerts - Hoorn
* Bas Veth, *Het Leven in Nederlandsch-Indie*, 1900, P.N. Kampen en Zoon - Amsterdam
* Wim van den Doel, *Het Rijk van [[Insulinde (Nederlânsk-Ynje)|Insulinde]]. Opkomst en ondergang van een Nederlandse kolonie*, 1e printinge, 1996, Prometheus - Amsterdam, ISBN 90-5333-374-6
* Wim van den Doel, *Afscheid van Indië. De val van het Nederlandse imperium in Azië*, 2000, Prometheus - Amsterdam, (2e en 3e herziene druk: 2001), ISBN 90-446-0044-3 geb, ISBN 90-446-0043-5 pbk
* J.J.P. de Jong, *De waaier van het fortuin. Van handelscompagnie tot koloniaal imperium. De Nederlanders in Azië en de Indonesische Archipel 1595-1950*, 1998, SDU Uitgevers - Den Haag, ISBN 90-12-08643-4
* Kees van Dijk, *The Netherlands Indies and the Great War, 1914-1918*, KITLV - Leien, 2007

## Keppelings om utens
* ''Nederlands-Indië in foto's, 1860-1940'' op Het Geheugen van Nederland
* ''Het project Afscheid van Indië, van het Nationaal Archief *Online images van archiefstukken over Nederlands-Indië (periode 1940-1950) uit Nederlandse, Britse, Amerikaanse en Australische archieven.
* [http://www.geheugenvannederland.nl/?/nl/collecties/pioniersfotografie_uit_nederlands-indie *Pioniersfotografie uit Nederlands-Indië'' op Het Geheugen van Nederland]
* Het Indisch Filmarchief (INFA), sammelt, konservearret en bestudearret filmmateriaal út it eardere Nederlânsk-Ynje en Nederlânsk-Nij-Guinea.
* Dokumintêre oer Nederlânsk-YNje yn de byldbank fan School tv
Edvard Munch

**Edvard Munch** (Løten (Hedmark), 12 desimber 1863 – Ekely by Oslo, 23 jannewaris 1944) wie in Noarske keunstskilder. Ien fan de fjouwer ferzjes fan syn wrâldferneamde skilderij *[[De Skreau(skilderij)|De Skreau]]* waard yn 2004 stellen, mar yn 2006 weromfûn.


The Scream.jpg|*De Skreau*
Aksel Johannessen - Munch mit dem Porträt von Jappe Nilssen big.jpg|Aksel Waldemar Johannesen: Edvard Munch mei it portret fan syn freon en ûntdekker Jappe Nilssen, 1909
Image:Munch museet Tøyen 18jun2005.jpg|It Munchmuseum yn Oslo


## Keppelings om utens
* Munch Museum – Oslo
* Galery Munch – Løten
* Edvard Munch
* Edvard Munch op artcyclopedia
* http://www.kirchsteinbek.de/muemmelmannsberg/munch.htm
Aksel Waldemar Johannessen

**Aksel Waldemar Johannesen** (* 1880 yn Oslo; † 25 oktober 1922 dêre) wie in noarske grafikus, byldhouwer en keunstskilder fan it ekspresjonisme.

Aksel Waldemar Johannesen waard grutbrocht yn in earme wenwyk fan Hammersborg, in wyk fan Oslo. Hy folge in keunstoplieding by Lars Utne ta byldhouwer. Yn 1907 troude Johannesen mei Anna Nilsen; sy krigen twa dochters. Yn 1910 ferfarren sy nei Gjøvik, dêr't Johannesen oan 't wurk gie as houtfiker en meubelûntwerper. Dêrnei gie er mei syn hûshâlding werom nei Oslo en sette er útein mei skilderjen. Hy makke realistyske en sosjaal-krityske keunst. Yn 1921 waard er by syn frou kanker fêststeld en Aksel Waldemar rekke hoe langer hoe mear oan de alkohol, dêr't syn sûnens net better fan waard. Aksel Waldemar Johannessen stoar oan de gefolgen fan longûntstekking.

## Keppelings om utens
* Aksel Waldemar Johannessen: ''The rediscovery of a great artist''
*Artikel yn ''Aftenposten'' oer Aksel Waldemar Johannessen
* Aftenposten: - ''Burde hatt bilder''
Jappe Nilssen

**Jappe Jacob Nilssen** (25 jannewaris 1870, Kristiana - 1931) wie in Noarsk skriuwer en keunstkritikus.
Hy hat romans en novellen publisearre, mar waard fral bekend troch syn keunstkritiken yn deiblêden, dêr't er fan 1908 oant syn dea oan ferbûn wie. Hy wie de ûntdekker en freon fan Edvard Munch en kaam op foar dy syn keunst.

## Libben
Nilssen rekke al op jonge jierren as sjoernalist belutsen by de keunstnersrûnte yn Kristiania. Hy hie kunde oan ûnder oaren skilder Edvard Munch, sjoernalist Haakon Nyhuus, skriuwer Gunnar Heiberg, de anargist Hans Jæger en skilder Christian Krohg. Yn dizze bohemine-rûnten (ek wol "Kristiania-bohemen") hiene jin foar dy tiid frijwat  frijfochten ideeën , ûnder oare op it mêd fan de "frije leafde". Yn 1890 krige Nilssen in relaasje mei de tsien jier âldere Oda Krohg, de oare helte fan Christian, dy't in protte opskuor joech. Yn de simmer fan 1891 hâlde er mei har ta yn it kustplak Åsgårdstrand. Oda Krohg hold Nilssen lykwols hieltyd oan it lyntsje en folgde lang om let har man itselde jier nei Berlyn, wat Nilssen in protte fertriet die. De brutsen Nilssen waard troch Edvard Munch feriuwege yn in rige skilderijen mei de titel *Melankoli* (1891-1896). Munch soe Nilssen ek letter noch ferskate kearen portrettearje.

Nilssens namme hie yn Noarwegen fral klank as keunstkritikus, fan 1908 ôf by de foaroansteande krante *[[Dagbladet]]*. Hy gou as in sterk pleiter fan Munch syn keunst. Yn 1909 organisearre er de earste grutte oersjochtentoanstelling fan syn wurk yn Kristiania, by de Nasjonalgalleriet, tegearre mei de direkteur fan it museum.

As literêr skriuwer publisearre Nilssen twa romans en in tal boeken mei koarte ferhalen.

## Wurk
* *Nemesis* (1896) - roman
* *Solefald* (1903)  - roman
* *Kun én gang vaar* (1904) - novelle
* *Den gamle historie* (1905) - novellesamling
* *Faderglæde* (1911) - novellesamling

## Keppelings om utens
* Nilssen op webstee Universiteit Oslo
* Nilssen op Store Norske Leksikon
* Ynformaasje op Emunch.no
* Oer Munchs ''Melankoli'' en de ferhâlding Nilssen en Krohg
Ivory

**Ivory** is in sjippemerk, dat 1891 foar it earst ferkoft waard yn de Feriene Steaten. Der waard reklame mei makke dat de sjippe op it wetter driuwen bleau: "It floats", en dat it mear as "99 44/100%" puere sjippe wêze soe. De sjippe jildt yn Amearika noch altyd as in goede, goedkeape sjippe.
Ivoar

**Ivoar** is it wite, hurde materiaal fan toskbien, fan de oaljefant, nylhoars en fan de útstoarne mammoet, of fan seebisten lykas de walrus en de narwal.

Ivoar wurdt fanâlds brûkt foar it meitsjen fan (keunst)foarwerpen. Ivoar is ek de namme foar de brutsen wite kleur fan ivoar.

De jacht op ivoar hat de oaljefant hast útrûge. Nei't dat ynsjoen wie, waard it jeien fan oaljefanten ferbean, mar it tal bisten naam earst wer ta doe't ek it yllegale jeien fermindere mei't yn 1989 alle hannel yn ivoar ferbean waard.

## Komôf fan it wurd
It wurd *ivoar* is fia it Frânsk (*ivoire*) en it Latyn (*ebur*) nei alle wierskyn ôflaat fan in Afrikaanske taal.*Elp* wie yn de midsiuwen it wurd foar oaljefant, ûntliend oan it Latynske *elephas* (genityf: *elephantis*), dat wer fan it Gryske *elephas* (oaljefant) komt.


Ofbyld:Articulated Meiji ivory dragon 1 CAC.JPG|Draak fan metaal, ivoar en pearlemoer
Ofbyld:Horn Louvre OA4069.jpg|Bewurke slachtosk fan in oaljefant, Itaalje, 11e iuw
File:Ivory pharmacy sign in the shape of a unicorn's head, Europe Wellcome L0058319.jpg|Ienhoar, mei narwaltosk


## Keppelings om utens
*  Wrâld Natoer Fûns, Bedrigings en oplossings
*  DNA-test tsjin ivoarhannel (kennislink.nl)
Sjippe

**Sjippe** is in middel om mei skjin te meitsen. Sjippe ûntstiet troch de sjippeferkaasje fan in fet mei leach. Sjippe kin ek makke wurde fan in fetsoer mei leach. It produkt wurdt yn kombinaasje mei wetter brûkt om te himmeljen as foar de persoanlike hygiëne (toiletsjippe, rûkerssjippe). Sjippe kin floeiber as fêst wêze.

Gewoane sjippe wurdt makke fan kofet, oliifoalje (spaansksjippe), palmoalje, palmpitoalje of kokosoalje. Foar de djoerdere sjippesoarten wurdt wol brûk makke fan oare eksoatyske oaljes en fetten.

Sjippe hat al in lange skiednis. It earste bewiis fan sjippe is al hast fiiftûzen jier âld en komt fan Babylon. In silinder fan klaai út 2800 foar Kristus sieten rêsten fan sjippe en ek is der in Babyloansk klaaitablet fûn fan 2200 foar Kristus dêr't in sjippeformule op skreaun is. Ek de Alde Egyptenaren en de Romeinen hienen sjippe.
Peder Balke

**Peder Balke** (4 novimber, 1804 – 5 febrewaris, 1887) wie in Noarsk keunstskilder.  

Hy wie bekend fan it skilderjen fan it Noarske lânskip dy't tige wurdearre waard en beynfloede sa in dramatyske en romantyske wize fan sjen nei it Noarske lânskip.  

Yn 1846 ferkocht er 30 fan syn skilderijen oan Louis-Philippe fan Frankryk foar it Versailles.

Hy is de âlde-pake fan Turid Balke, in bekende Noarske aktrise, toanielskriuwster en artyste.

## Gallery

Ofbyld:Peder Balke-Fra Hammerfest.jpg| *Fra Hammerfest* (1851)
Ofbyld:Peder Balke-Fyr på den norske kyst.jpg| *Fyr på den norske kyst*  (± 1860)
Ofbyld:Peder Balke-Gaustatoppen.jpg| *Gaustatoppen* (± 1858)
Ofbyld:Peder Balke-Nordkapp.jpg|*Nordkapp*(± 1840)
Ofbyld:Peder Balke-Stetind i tåke.jpg|  *Stetind i take* (1864)
Ofbyld:Peder Balke-Tromsø.jpg|*Tromsø*
Ofbyld:Peder Balke-Vardøhus festning.jpg| *Vardøhus festning* (± 1870)


## Referinsje
* The Norther Lights Route
Ynje (regio)

**Ynje**, ek wol **East-Ynje** om it te ûnderskiede fan West-Ynje, is de histoaryske namme fan in gebiet yn Aazje. Hokker gebieten krekt wol as net by Ynje hearre feroaret noch wolris. Rûchwei kin wol sein wurde dat it hjoeddeiske Súd-Aazje en Súdeast-Aazje ta it gebiet rekkene wurde. De lannen dy’t dan ûnder it gebiet falle binne:

*Pakistan
*Yndia
*Banglades
*Myanmar
*Sry Lanka
*de Maldiven
*Tailân
*Kambodja
*Laos
*Brûnei
*Singapore
*De Filipinen
*East Timor
*Maleizje
*Yndoneezje

Yn oare definysjes wurde allinnich de eilannen fan de Yndonesyske Arjipel mei rekkene. 

Yn de lette midsiuwen en de renêssânse wie it gebiet bekend as de boarne fan speserijen, dy’t yn Jeropa tige populêr wienen. De hannel yn dizze produkten wie tige foardielich. Tenearsten wie dizze hannel yn hannen fan de Arabieren, dy’t de speserijen nei Egypte brochten, mar neidat de Portegees Vasco da Gama yn 1498 as earste de seerûte nei Ynje fear, kamen de hannelsrûtes al gau yn hannen fan it Portegeeske koloniale ryk.

Oan de ein fan de 16e iuw kamen de Nederlanners en de Ingelsken yn it gebiet oan. De Eastyndyske Kompanjy yn Ingelân en de Feriene Eastyndyske Kompanjy yn Nederlân waarden stifte, en nei ferrin fan tiid kaam der in ferdieling wêryn de Nederlanners fan Batavia út de Yndonesyske arsjipel behearsken en de Ingelsken it Yndysk skiereilân yn harren macht krigen. Yn de 19e iuw groeiden dizze gebieten út ta twa grutte koloniale riken, Nederlânsk-Ynje en Britsk-Ynje.
Bonifatiuskapel

* Bonifatiuskapel (Dokkum), de kapel yn Dokkum
* Bonifatiuskapel (Hoarnstersweach), de eartiidse kapel yn Hoarnstersweach
Pieter Both

**Pieter Both** (Amersfoart, 1568 – Mauritsius , 6 novimber 1614) wie de earste gûverneur-generaal fan Nederlânsk-Ynje.

Op 21 desimber 1599 gie Both as admiraal mei fjouwer skippen fan de Nije as Brabânske Kompanjy nei Ynje. De Nije Brabânske float bestie út de skippen *Nederland*, *Verenigde Landen*, *Nassau* en *Hof van Holland*. Op 26 april 1600 rekken de Hof van Holland en de Nassau efter op de oare skippen, dy’t úteinlik op 6 augustus yn Bantam oankamen. Yn 1601 gie Both mei de twa oare folpakte skippen werom nei Nederlân. De Verenigde Landen en Hof van Holland kamen úteinlik ûnder de lieding fan Paulus van Caerden yn novimber 1601 ek werom.

Koart dêrnei, yn 1602, waard de Feriene Eastyndyske Kompanjy stifte. Dizze stifte yn Nederlânsk-Ynje it Yndyske Regear, dat bestie ut in Gûverneur-Generaal en in Rie fan Ynje. It Yndysk Regear moast de boel better organisearje yn it gebiet. Yn 1609 krige Both it fersyk om de earste Gûverneur-Generaal fan Ynje te wurden. Both twivele oan syn geskiktens, mar dochs gie hy yn 1610 mei acht skippen dy kant út, hy kaam nei goed tsien moanne reizgje op 19 desimber 1610 oan yn Bantam op Java.

Both krige de opdracht om in gaadlik plak te sykjen dat brûkt wurde koe as moetingsplak foar de skippen en as sintrum foar it bestjoer fan Nederlânsk-Ynje. Hy moast de korrupsje tsjin gean en forten bouwe om it monopoalje yn de Molukken te behâlden. Dochs waard as bestjoerlik sintrum keazen foar West-Java, omdat de Molukken net genôch iten (rys) produsearje koe foar de eigen befolking en de lju fan de FEK. Boppedat lei Java strategysk better. Both kaam mei syn regear yn Batavia, it hjoeddeiske Jakarta, te sitten. Hy sluet kontrakten ôf mei de wichtichste foarsten fan de Molukken, ferovere Timor op de Portegezen en hy jage de Spanjerts fan Tidore.

Both stoppe op 6 novimber 1614 as Gûverneur-Generaal, Gerard Reynst waard syn opfolger. Op 2 jannewaris 1615 gie hy oan board fan it skip Banda, dat farde yn in fleat fan fjouwer skippen, dy’t in fracht fan 4,5 miljoen hie. Mar Both berikte Nederlân net. Op 6 maart 1615 sonken twa skippen, wêrûnder it skip dêr’t Both op siet. Se leinen foar anker foar de kust fan Mauritsius wylst der in swiere stoarm wie, Both ferdronk by it ûngemak.

De op ien nei heechste top fan Mauritsius is nei him ferneamd, de Pieter Bothsberch.

## Sjoch ek
* List fan gûverneurs-generaal fan Nederlânsk-Ynje

## Literatuer
* P.J.A.N. Rietbergen, *De eerste landvoogd Pieter Both (1568-1615). Gouverneur-generaal van Nederlands Indië (1609-1614)*. 2 dielen. Swol, 1987 (*Werken van de Linschoten-Vereeniging* dielen 86, 87)
Bennemastate (Hurdegaryp)

**Bennemastate** wie in state oan de Rykswei yn Hurdegaryp. De state waard koart nei 1661 boud as lânhûs. Stichter wie Jelmer Bennema, út it laach fan in rike bierbrouwer. Letter waard Bennema State in dokterswente en is yn 1953 kocht troch de Grifformearde tsjerke fan Oentsjerk,  om er in tehûs foar 'âlden fan dagen' fan te meitsjen. Yn 1954 is Bennema State troch in stichting fan tsjerken oernomd. Bûtensteanders fan Hurdegaryp koenen sa beslisse oer de takomst fan in moaie state dy't in romleas ein fûn yn 1970. Op it frijkommen stee is in fersoargingshûs set mei deselde namme.

;Bewenners 
*1661 - 1668 Jelmer(us) Bennema
*1668 - 1713 Gerardus Fortuyn
*1713 Jelmer Gellius Fortuyn
*1713 - ± 1718 Jurjen Isacks Groenewolt
*± 1718 - 1725 Isaäck Groenewolt
*1725 - 1752 kolonel Willem Livius fan Vierssen
*1752 - 1777 Boelardus Augustinus fan Boelens
*1777 - 1792 bern fan Boelardus Augustinus fan Boelens, ferhierd
*1792 - 1824 Hillegonda fan Boelens
*1824 - 1841 Catharina Wielinga Huber
*1841 - 1871 Dr. Ulrich Herman Wielinga Huber (eigner, bewenner fan Martenastate)
*1871 - 1876 Epeus Huber (fiere neef fan foargeande)
*1876 - 1878 Albert Jans Gleistra
*1878 - 1880 Eeltje Mulder en Hendrik Fokkes van der Heide
*1880 - 1905 Frederik de Boer
*1905 - 1908 Hendrik Anema
*1908 - 1953 Pieter Gerlofs Bontekoe
*1953 diakony fan de Grifformearde Tsjerke te Oentsjerk
*1970 State ôfbrutsen.
Hidde Sybrens

**Hidde Sybrens** (1552 - 1586) wie in ofsier. 

Hy smiet as Steatsk faandrich de skâns by Sotterum op (tusken Makkum en Surch). De skâns kearde de op 23 desimber 1580 de fijân op. Sybrens krige dêrfoar in gouden peinje. Hy sneuvele yn 1586 as hopman yn de Slach by Boksum.
Molukken

De **Molukken** foarmje in arsjipel fan likernôch tûzen eilannen yn Yndoneezje, it is in part fan 'e Yndonezyske Arsjipel. It leit eastlik fan Sulawesi, westlik fan Nij-Guineä en noardlik fan Timor. Geografysk sjoen is it gebiet ûnderdiel fan Melaneezje, mar polityk is it fan Yndoneezje. It gebiet beslacht likernôch 74.505 kante kilometer, der wenje goed 3 miljoen (2024) minsken.

De measte eilannen fan 'e Molukken binne bercheftich, guon mei aktive fulkanen. Se hawwe in wiet klimaat. Der is in grut ferskaat yn fegetaasje op 'e smelle en lytse eilannen, sa is der reinwâld, sago, rys, en in soad speserijen as nútmuskaat en krûdnagel. De ynwenners wienen oarspronklik Melaneesk, mar in grut part fan 'e befolking waard fermoarde yn 'e 17e iuw, benammen op 'e Banda-eilannen.

Fan 1950 oant 1999 wienen de Molukken in eigen provinsje. Yn 1999 de Noard-Molukken en Halmahera Tengah regintskippen waarden ôfsplitst as in selsstannige provinsje, dat de eilannen binne no twa provinsjes, Molukken (ek wol Súd-Molukkken) en Noard-Molukken.

Tusken 1999 en 2002 wie it gebiet yn it nijs troch de religieuze konflikten tusken moslims en kristenen. Oarsaak wie ûnder oaren   de komst fan Javanen, dy’t fan tichtbefolke Yndonezyske eilannen nei it gebiet kamen. Op 'e Molukken is likernôch de helte fan 'e befolking kristlik, wylst it meastepart fan Yndoneezje moslim is. Tusken de Molukkers ûnderling hat it nea in probleem west, mar mei de komst fan 'e strangere Javanen rûn it dochs út 'e hân. Yn 'e lêste jierren is it rêstich tusken de befolkingsgroepen.
 
## Namme
De namme is nei alle gedachten ôflaat fan *Jazirat al-Muluk*, of wol "Eilân fan de Keningen", in namme dy’t Arabyske hannelers oan dizze eilannen joegen.

## Geografy
De Molukken wurde ferdield yn twa provinsjes, dy’t wer ûnderferdield binne in fierdere eilannegroepen.

## Skiednis
De earste bewizen fan minsklike bewenning binne likernôch 32.000 jier âld, mar fynsten fan eardere bewenning yn Austraalje kin betsjutte dat de Molukken al earder bewenne wiene. Yn it begjin fan 'e 16e iuw kamen de Portegezen oan yn it gebiet. Se kamen dêr foar de hannel yn speserijen, dêrfoar waard dizze hannel dien troch de Arabieren. Hast in iuw letter, oan 'e ein fan 'e 16e iuw kamen de Nederlanners yn it gebiet oan. Dy namen it gebiet oer yn gearwurking mei de lokale befolking en yn 1605 waard Frederik de Houtman foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy de earste Nederlânske gûverneur fan Ambon. Dêrnei hat Ambon koarte tiid yn hannen west fan 'e Spanjerts en fan 1810 oant 1816 ek noch fan 'e Britten. It wie dêrnei oant it ûnôfhinklik wurden fan Yndoneezje in Nederlânske koloanje.

Nei it ûnôfhinklik wurden fan Yndoneezje waard yn 1950 de Republyk fan de Súd-Molukken stifte. Mar nei 17 jier fan striid tsjin Yndoneezje waarden de Molukken oermastere troch Yndoneezje.
Sotterum (Koarnwert)

**Sotterum** is in buorskip by Koarnwert yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Sotterum leit oan de Iselmarseedyk tusken Koarnwert en Makkum en bestiet út twa pleatsen en trije hûzen. Ek de fierderôf lizzende pleatsen *Boeyenkamp* en *De Eenhoorn* wurde wol ta Sotterum rekkene.

## Skiednis
Benoarden Makkum lei oan de seedyk by Sotterum in skâns dy't yn de winter fan 1580 - 1581 troch Steatske troepen opsmiten wie foar de besetting fan Makkum. Spaanske troepen ûnder oanfiering fan Rennenberg hiene troch de gânse Fryske súdwesthoeke rûntôge en hiene de Makkumer skâns ynnaam om fan dêrút Boalsert te belegerjen. Wylst foar de kust weitse waard om Spaanske útfallen en fersterkingen tefoaren te kommen waard hastich in skâns op Sotterum opsmiten. Dat wie it wurk fan grytman Jancke fan Osinga, dy't boeren yn de omkriten hiet mei te wurkjen oan de bou fan de Sotterumer skâns.
De oanfallen fan Makkum ôf waarden mei súkses ôfslein. De strideraasje duorre sa'n twa oant trije wiken doe't de Steatsken der yn slaggen Makkum yn te nimmen. De Sotterumer skâns waard dêrnei ôfbrutsen en it guod waard nei Makkum brocht foar it fersterkjen fan de skâns dêre.
Ek moast by Sotterum in syl west hawwe, dêr't it wetter fan Boalsert oer de Makkumermar, Molkfeart, Silaardermar en de Koarnwerter Feart (troch Wumkes yn 1890 *Sylroede* neamd) ôffierde. By in syl moat der tocht wurde oan in ienfâldige wetterôffier. By leech wetter yn de Sudersee koe it oerstallich wetter útsmiten wurde koe.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Pieter Hiemstra

**Pieter Hiemstra** (Húns, 4 augustus 1878 - Bilthoven, 9 jannewaris 1953) wie in politikus.

Hy kaam as suvelarbeider út it fermidden fan de Fryske Folkspartij. Yn 1906 waard er besoldige bestjoerder fan it Suvelbewurkersbûn en it Lânarbeidersbûn (1909). 

Letter kaam er yn de gemeenteried fan Ljouwert en steatelid foar de SDAP. Yn 1921 waard Hiemstra Twadde Keamerlid (1937) en Earste Keamerlid (-1946)
Menne Hillebrand

**Menne Hillebrand** (Ljouwert, 25 augustus 1866 - Dokkum, 9 jannewaris 1937) wie in foarfjochter fan de Arbeidersbeweging.

Hy wie ek propagandist fan de gehielûnthâlding yn it noarden. Op syn grêf stiet in tinkstien.
Willem Hielkema

**Willem Hielkema** (De Gordyk, 14 desimber 1887 - Ljouwert, 15 juny 1944) wie in Fryske sjoernalist, skriuwer, tekener en toanielregisseur. 

## Wurkpaad

Willem Hielkema gie nei de hbs op it Hearrenfean. Dêrnei wurke er foar Nieuwsblad voor Friesland en it Leeuwarder Nieuwsblad mei bydragen fral op it mêd fan skiednis en folkloare. Sa skreau er ûnder oaren oer ulebuorden, mar ek oer de Fryske Bibelfertaling. Yn 1937 waard er haadredakteur fan it Nieuwsblad van Friesland.

As toaniellieder en algemien riedsman fan it "Ljouwter Toaniel Selskip" wie er ek ferantwurdlik foar it regissearjen fan de earste Fryske spylfilm "Kar út Twa". Ferskate akteurs út it toanielselskip dêr't Hielkema sûnt 1933 de lieding fan hie, spilen mei yn de film.

Hielkema wie yn 1935 ferantwurdlik foar de organisaasje fan de optochten troch Ljouwert by  gelegenheid fan it 500 jierrich bestean fan Ljouwert as stêd dy't yn 1435 stedsrjochten krige. Ek wie er skriuwer en regisseur fan it iepenloftspul "Leeuwarden Eén", dat opfierd waard yn de Prinsetún by gelegenheid fan 500 jier Ljouwert. 

As tekener makke er alle wiken in politike tekening "Leeuwarder Prentenboek" dy't yn it Leeuwarder Nieuwsblad ferskynde ûnder de skûlnamme 'Kraaiepootje'. Yn in fraachpetear sei Hielkema dat er leaver tekenlearaar wurden wie, mar dat dat neat wurden wie troch it drokke wurk foar de krante. 

De parsereorganisaasje fan 12 septimber 1942 hie fan gefolch dat de Friesche Courant oprjochte waard, wêryn't de Ljouwerter Krante en it Leeuwarder Nieuwsblad opnaam waarden; Hielkema waard de plakferfangend haadredakteur.

Sûnt 1941 wie Hielkema teffens foarsitter fan it goa Fryslân fan it *Verbond van Nederlandse Journalisten*.
Douwe Egberts (persoan)

**Douwe Egberts** (De Jouwer, 10 jannewaris 1755 – dêre, 19 febrewaris 1806) wie de soan fan Egbert Douwes en Akke Thijsses, de stifters fan it hjoeddeiske Douwe Egberts. 

Douwe Egberts waard meubelmakker, mar yn 1780 draaide de winkel fan syn heit sa goed dat hy opnomd waard yn de saak. Yn 1788 begûn er foar himsels, mar wie mear gruthanneler yn koloniale waren as winkelman. Hy hannele yn it suden fan Fryslân yn de kop fan Oerisel en yn Drinte. Under syn lieding wreide it bedriuw út fan in lokaal nei in regionaal bedriuw. Nei alle gedachten is dat ek de reden dat it bedriuw bekend rekke is as Douwe Egberts en net as Egbert Douwes. Tusken 23 maaie 1783 en 27 augustus 1784 waard mei elkoar mear as 17.500 pûnkofje ferkocht, hast 1500 pûn tee en mear as 250 pûn tabak en snúftabak. Fierders mear as 6.000 pûn kandij, hast 2.000 pûn sûker en mear as 7.000 pûn sjerp. Douwe Egberts hie sitting yn it gerjocht fan de gritenij. Douwe Egberts soe twa kear trouwe. Yn 1775 troude er mei Ymke Jacobs Visser en krige mei har trije bern. Yn 1780 kaam it bedriuw fan syn heit en mem yn hannen fan Douwe. 

Nei de dea fan syn earste frou troude Douwe op 'en nij mei Lysbeth Mintjes Pot. Mei har krige er noch trije soannen en trije dochters. Douwe ferstoar yn 1806 mei 51 jier ûnferwachts oan in 'Zenuw Zinkens Koorts van acht Dagen'. Lysbeth sette it bedriuw noch 29 jier troch ûnder de namme *Firma fan Widdo Douwe Egberts*. De gruthannel waard nei har ferstjerren (29 juny 1835) fuortset troch har fjouwer soannen. Uteinlik naam har soan Hessel (1802-1855) it bedriuw oer. Lysbeth Mintjes hie yn de tiid fan Napoleon foar harsels de efternamme Pot keazen mar keas om 1811 hinne foar har húshâlding de namme De Jong. 
Hessel Douwes krige sadwaande de namme Hessel Douwes de Jong.
Albert ten Broecke Hoekstra

**Albert ten Broecke Hoekstra** (Holwert, 18 febrewaris 1765 - Amsterdam, 27 augustus 1828) wie in jurist.

Albert ten Broeke Hoekstra waard berne yn Holwert  en stamde út in famylje fan kwizekwânsje. Hy studearre rjochten en wie fan 1786 ôf abbekaat oan it Hof fan Fryslân. Yn 1790 waard er lid fan de Admiraliteit fan Fryslân en yn 1794 Folmacht op de Lândei.

Hy wie in learling fan Everwinus Wassenbergh en Jan Willem de Crane. Albert Hoekstra wie tusken 1794 - 1796 en 1816 - 1817 grytman fan West-Dongeradiel en in skoftke heechlearaar Nederlânske letterkunde oan de Universiteit fan Leuven.

Hy beoefene as dilettant de Germaanske talen en ûndersocht de Juniana yn Oxford. Syn plan om in boek oer Gysbert Japiks út te jaan mislearre.

## Wurken
**Voorrede van den Oorsprong der fabelen in het algemeen en van dien van [[Rein de Foks|Reinaard den Vos]] in het bijzonder*, yn de Spieghel Historiael, ?
Sjerp (sûkerfloeistof)

**Sjerp** is in tsjokke, fiskoaze, konsintrearre floeistof wêryn grutte mannichten sûker (benammen sûkroaze) oplost binne. Sjerp hat likernôch 1125 kJ (=270 kilo kaloryen) de 100 gram produkt, goed de helte fan sjerp bestiet út sûker. Tradisjonele sjerp wurdt makke fan appel en/of parren. Tsjintwurdich is der in grut ferskaat oan sjerpesoarten. 

Sjerp wurdt brûkt as basis foar genêsmiddels of as fiedingsmiddel, wêrby't der alderlei smaakstoffen lykas sinasappel of kaniel by dien wurde kinne.

Yn de natoer komt in sjerpsoart as huning foar. Troch it hege sûkerwaarde is it, ôfsluten fan lucht, sûnder it te kuoljen lang te bewarjen.

It wurd sjerp wurdt ek wol brûkt foar tinnere floeistoffen as ranje.
Michiel Högelcke

**Michiel Högelcke** wie in soldaat út Lubeck dy't sûnt 1570 yn Fryslân nei de beneaming fan Steyn Maltisten (1587) troch de Steatsken Eelco Isbrandi en Karel Roarda as befelhawwer fan de Fryske troepen oanwiisd waard. Mar Willem Loadewyk beneamde Bohemer Peter fan Sedlnitzki en hy wûn. Dêrtroch kaam der mear spanning tusken Högelcke en von Seidlnitzki. Yn 1589 kaam it ta in konflikt: de kriichsrie stelde Högelcke yn it ûngelyk en hy ferdwûn. As oantinken krige er in ûnder oare in gouden keatling mei pinning. Ek Vol Seidlnitski gie fuort en waard opfolge troch Taco fan Hettinga
List fan grytmannen fan Ferwerderadiel

**List fan [[grytman]]nen fan [[Ferwerderadiel]] fan 1582 oant 1851**.

## Sjoch ek
*List fan boargemasters fan Ferwerderadiel
Teatse Holtrop

**Teatse Eeltsje Holtrop**, ek wol **Teerdze Eeltje Holtrop** (Drylts, 27 desimber 1865 - dêre, 11 novimber 1925) wie in Frysk ûnderwizer, skriuwer en oersetter. 

## Libben en karriêre
Holtrop hie in iensum, ûnmaatskiplik  en troch dranksucht teistere libben. Hy wie in folksskriuwer mei satiryske trekjes en krige bekendheid troch syn novelle *De Wylde Boerinne* (1915), wêrfan't de bekroande Nederlânske oersetting yn De Gids fan jannewaris 1925 ferskynde. Treflik binne syn Shakespeare-oersettings *[[Hamlet]]* (1925) en *[[Julius Caesar (toanielstik)|Julius Caesar]]* (1928). Fierders skreau er, foar in part ûnder de skûlnamme Gerben Goasses, foardrachten, puntdichten en inkele toanielstikken, mei dêrûnder *In Faam mei Fjouwer Frijers* (1913). In blomlêzing út syn wurk waard yn 1946 publisearre ûnder de titel *Ynbannich Forwar*, fersoarge en ynlaat troch Jan Tjittes Piebenga.
Oebele Vries

**Oebele Vries** (Westergeast, 19 maaie 1947) is in wittenskipper en âld-universitêr dosint oan de Ryksuniversiteit Grins, hy joech dêr les oan de Stúdzje Fryske Taal en Kultuer.

Yn 1990 publisearre er it wurk *Het Strafkamp voor Nederlanders in Wilhelmshaven: Dagboek en Herinneringen Januari-Mei 1945*, oer it konsintraasjekamp by it Dútske Wilhelmshaven, dêr't yn 'e Twadde Wrâldoarloch in protte lju út Fryslân en de rest fan Noard-Nederlân finzenset waarden. Yn 1999 makke en presintearre Vries fierders in dokumintêresearje foar Omrop Fryslân oer West-, East- en Noard-Fryslân, mei as titel *It Oare Fryslân*.

Yn 2009 kaam De Vries yn it nijs troch it ûntdekken fan it Stellingwerfske Lânrjocht yn it gemeente-argyf fan Arnhim. Ek yn 2009 krige De Vries de dr. Joast Halbertsmapriis, foar syn wurk op it mêd fan de Fryske skiednis, de Fryske taalskiednis en de Aldfryske filology.

Op 25 maaie 2012 naam Vries ôfskie fan de Universiteit fan Grins en gie mei pinsjoen. By syn ôfskie waard er beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.

## Wurk
**Het Heilige Roomse Rijk en de Friese vrijheid*, proefskrift. Uitgeverij De Tille-Leeuwarden, 1986
**Het Strafkamp voor Nederlanders in Wilhelmshaven: Dagboek en Herinneringen Januari-Mei 1945*, Assen, 1990 (ISBN 9 07 19 18 270).
**Asega is it dingtiid?*, De hichtepunten fan de Aldfryske tekstoerlevering, Utjouwerij Bornmeer, 2007
**Boer Gerben Feitsma, portret fan in Frysk NSB-boargemaster*, Utjouwerij Bornmeer, 2008
**[[Bernardus Bucho Aytta fan Swichum]]*, Utjouwerij Bornmeer, 2009.
**De taal van recht en vrijheid*, stúdzjes oer midsiuwsk Fryslân. Utjouwerij Bornmeer, 2012.
**Ferdban. Oudfriese oorkonden en hun verhaal*. Utjouwerij Noordboek, 2021.
**In ekstremist út Westergeast. Jan Bartele Vries, syn libbensgong, syn tinkwrâld*. Utjouwerij Bornmeer, 2023.
Dirck de Horn

**Dirck de Horn** (Ljouwert, 22 oktober, 1626 - dêre?, nei 1680) wie in keunstskilder. 

Hy wie de soan fan Ulrich Dircks de Horn, in skilder út Woerden dy't yn 1637 boarger fan Ljouwert waard. Hy wie yn 1656 wyntaper, yn 1660 boargerhopman en yn 1674 'Gevolmachtigde ten Landsdage' foar Hinnaarderadiel en kommitearde yn it Mindergetal.

Syn wurk bestiet út stillibbens, guon hingje yn it Frysk Museum. De neiteam fan abbekaten, predikanten en ofsieren stoar út yn 1772.