open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abraham Hellenbroek

**Abraham Hellenbroek**  waard berne op 3 desimber 1658 te Amsterdam. Op 28 febrewaris 1683 waard er as predikant te Zwammerdam befêstige. Yn it sânde jier fan syn betsjinning kaam er ta bekearing. Dêrnei stie er yn Zwijndrecht en noch foar in koart skoftke yn Zaltbommel en op it lêst waard er op 23 jannewaris te Rotterdam befêstige. Dêr gie er yn 1728 mei emeritaat. Hy ferstoar op 16 desimber 1731 te Rotterdam en waard dêr op 21 desimber beïerdige troch syn amtsgenoat Ds. Alardus Tiele. De lykrede befettet in soad bysûnderheden út syn libben en is ek útjûn. De ferstoarne wurdt dêryn tekene as in hiel godfruchtich, trou en learde learaar, dy't in soad betsjutten hat foar de tsjerke fan God en noch altiten ta jin sprekt nei't er ferstoarn is.

## Wurk
* *De Evangelische Jesaia*,
* *Salomons Hoogliet verklaart en vergeestelijkt*,
* *De Kruis Triumph van Vorst Messias*,
* *Bijbelsche Keurstoffen*,
* *Voorbeelden der Goddelijke waarheden*, (1706, Rotterdam),
* *Nuttige mengelstoffen*, (1742, Amsterdam).
Wopkespoel

De **Wopkespoel** is in poel of marke yn de gemeente Achtkarspelen. De feart leit tusken De Harkema en de buorskip Reaskuorre en west fan de Feanster Feart. Yn it gebiet om De Harkema hinne lizze wol mear fan soksoarte puoltsjes.
Wurdumer Feart

De **Wurdumer Feart** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint fan de Potmarge yn Ljouwert nei Goutum en ûnder de N31 troch nei it súdlik lizzende Wurdum.

De namme *Wurdumer Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Wirdumervaart*.
Wyldemerk (mar)

De **Wyldemerk** is in mar yn de gemeente De Fryske Marren yn de himrik fan Harich tusken de N359 (Sudergoawei) en de Alde Balksterwei.
De mar leit yn de bosken fan Gaasterlân. Oan de noardeastkant komt de Van Swinderenfeart yn de mar út, oan de noarwestkant de Spoekhoekster Feart en by de buorskip Skou rint in sleat út polder De Wite Ikkers yn de mar út. 
It terrein is eigendom fan Steatsboskbehear en stiet ek bekend as *de Sângatten*. In oare benamming is *Skou*, nei de buorskip Skou 
krekt by de súdlikste punt fan it sângat. De soad wetters binne ûntstien troch sânwinning yn de jierren '60. Kij en geiten rinne dêr los om en in diel is ynrjochte as frij tagonklik libellereservaat.

## Kreakeling
Yn it gebiet lizze meardere sângatte, faak mids rûge boaskeftige natoer. De Wyldemerk is de grutste plasse en hat de foarm fan in sterk bûgde kreakeling. De grutste ôfmjitting is yn east-westrjochting, 650 meter. Fan de noardlikste nei de súdlikste punt is hy rom 500 meter, mar troch de foarm en de tige ûnregelmjittige noardouwer is men noait mear as 150 meter fan de kant. De Wyldemerk lûkt simmerdeis in soad deirekreaasje, dêrûnder swimmers, fytsers, wannelers en plesierfeart. It is oan de kanten frij ûndjip en lytse bern kinne der swimme en poatsjebaaie. Midden yn de mar is de djipte tige wikseljend, de djipte kin oprinne fan in meter nei ynienen seis meter. Troch dy ûnregelnmjittichheden kinne der sa no en dan draaikolkjes ûntstean. De plesierfeart kin de plasse fan de Sleattemer Mar ôf berikke troch it rivierke de Luts en de Van Swinderenfeart; fierders is hy direkt ferbûn mei de Wytikkersfeart. Dochs streamt it wetter amper, sadat de plasse simmerdeis soms ôfsluten wurdt foar swimmers yn ferbân mei blaualch.

## Libellereservaat
It libellereservaat is op 12 maaie 2007 oprjochte troch Stichting Gaasterlân Natuerlân , De Flinterstichting en Libellewurkgroep Fryslân “De Hynstebiter”. Yn it gebiet waarden 34 libellesoarten oantroffen, mei dêrûnder seldsumheden as de flekte wytsnútlibel, glêssnijer en iere glêzemakker.
Wylpster Wyk

De **Wylpster Wyk** is in sleat yn de gemeente Opsterlân. De feart rint fan de Fryskepeallenfeart by Sigerswâld nei it noardlik lizzende De Wylp yn Grinslân.

De namme *Wylpster Wyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Wilpsterhoofdvaart*.
Wytfeanster Feart

De **Wytfeanster Feart** is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel, yn 'e himrik fan Eastermar. De feart rint fan de Seadwei súdwest fan De Harkema nei it súdwesten. It wetter rint west fan it buorskip It Wytfean yn de rjochting fan De Leien.

De namme *Wytfeanster Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Witveenstervaart*.
Wythaachster Wyk

De **Wythaachster Wyk** is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De wyk rint bylâns de Folgeraleane en de Folgersterloane noardeast fan Drachten yn de rjochting fan de buorskip Luchtenfjild. Yn it ferlingde leit de Fiaanster Wyk.

In *wyk* is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
De namme *Wythaachster Wyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Wittehaagsterwijk*.
Wytmarsumer Feart

De **Wytmarsumer Feart** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Boalsert oer Wytmarsum mei in grutte bôge nei it westen njonken de Schuttedyk en de Penjumer Gouden Halsbân nei de buorskip De Blokken tusken Penjum en Kimswert.

By Wytmarsum hjit it ferlingde fan de Wytmarsumer Feart nei Penjum de Penjumer Feart.

De namme *Wytmarsumer Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Witmarsumervaaart*.
Doaiumer Feart

De **Doaiumer Feart** is in feart yn de gemeente De Waadhoeke. De feart rint fan Doaium nei it noarden en komt út yn Tsjummearum.

De namme *Doaiumer Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme.
Doaium

**Doaium** is in buorskip yn de gemeente De Waadhoeke. Hy leit besuden Frjentsjer  oan de Frjentsjerterwei tusken it doarp Hitsum en de útbuorren Miedum, noardwest fan Tsjom.

De namme komt ek foar as *Dodohhema buren*, *Do(e)deghum* en *Doijum*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
It Wiid (Aldetrine)

**It Wiid** (Stellingwerfsk en offisjeel: *Et Wiede*) is in mar op de grins fan de gemeenten Weststellingwerf yn Fryslân en Stienwikerlân yn Oerisel. De mar is een ferbreding fan de Linde súdwest fan Wolvegea.

De namme *Et Wiede* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Het Wijde*.
Wite Mar

De **Wite Mar** is in (eardere) heidepoel of marke yn de gemeente Opsterlân. It marke leit yn de bosken súdeast fan Beetstersweach oan it Himrikerpaad en besuden de Poastwei en hat gjin ferbining mei oare wetters. De namme Wite Mar is sûnt 15 maart 2007 de offisjele namme yn 't plak fan de eardere namme *Witte Meer*.

Fanwegen de betreklik koarte ôfstân fan Beetstersweach is de mar al fan 1900 ôf as iisbaan yn gebrûk. Om seker te wêzen fan in heech genôch wetterpeil is der in piiplieding oanlein tusken de mar en it Keningsdjip dy't fan 1971 oant 1977 foar wetteroanfier fan de mar soarge. Fan 1977 ôf wurdt grûnwetter oppompt om it wetterpeil regelje te kinnen. Om in gaadlike iisbaan te krijen binne rillen útdjippe.

De mar hat wierskynlik syn namme te tankjen oan de wite sânlaach op de boaiem fan de mar. Dêrûnder leit in laach balstienliem. Yn en om it marke libje amfibyen lykas heide- griene- en poelkikkerts, njirren, ringslangen en lytse wettersalamanders. It gebiet is in peargebiet foar podden, dy't yn de maitiid út harren oerwitteringsplakken yn it Alpherbosch nei de mar lûke. De Poastwei dy't troch it gebiet rint is geregeld in obstakel foar dy trek.
Komeet fan Halley

De komeet **1P/Halley**, better bekend as de **komeet fan Halley**, is ien fan de bekendste en helderste periodike kometen. De komeet is ferneamd nei Edmond Halley, de persoan dy't foar it earst fêststelde dat eardere kometen út de skiednis, neffens in seker patroan hieltyd werom komme en sadwaande deselde wêze moatte. Hy foarsei dat de komeet yn 1758 werom keare soe. 

Dy foarsizzing kaam út. Op it eilân Hawaii wie de ferskining yn 1758 grut nijs: dêr waard de komeet sjoen as de oankundiging fan de takommende hearskippij fan kening Kamehameha I.

De komeet Halley hat in omrintiid fan likernôch 76 jier. De lêste kear dat er de ierde foarby kaam wie yn 1986, alhoewol't de komeet doe amper te sjen wie mei it bleate each. Troch de romtesonde Giotto binne der doe foto's makke dêr't de kearn op te sjen is.
 
Yn 2061 komt de komeet wer tichteby ús planeet.
1066

## Foarfallen
* Nei de dea fan de kening Edward de Belider folget Harold II him op as kening fan Ingelân. 
* 25 septimber - Kening Harold II ferslaat de Noarske kening Harald III (Harald Hardråde) yn de Slach fan Stamford Bridge.
* 28 septimber - Hartoch Willem de Oermasterder falt Ingelân yn.
* 14 oktober - De lêste Angelsaksyske kening Harold II wurdt troch Willem de Oermasterder ferslein yn de Slach by Hastings. 
* 25 desimber - Willem de Oermasterder wurdt ta kening fan Ingelân kroand.

## Berne

## Ferstoarn
* 4 jannewaris - Kening Edward de Belider (61)
* 25 septimber - Kening Harald III fan Noarwegen (51), yn de Slach fan Stamford Bridge
* 14 oktober - Kening Harold II fan Ingelân (46), yn de Slach by Hastings
Jever Bier

**Jever** is in Eastfrysk bier dat neamd is nei de stêd dêr't it weikomt, Jever. It bier wurdt sûnt 1848 broud yn it *Friesischen Brauhaus zu Jever*

## Skiednis
Doe't de *Fryske Brouwerij* yn Jever troch Diedrich König oprjochte waard, wienen der wol mear bierbrouwerijen yn de regio. König wie der wis fan dat syn biermerk wat bysûnders wie. Nei syn ferstjerren yn 1867 ferkocht syn soan de brouwerij. De nije eigner hite fan Theodor Fetköter. Hy sette útein mei in lyts bedriuwke, en begûn doe mei reklame meitsjen foar syn ferskate soarten bier. De earste wetterlieding yn Jever wie mei help fan him oanlein.

De Earste Wrâldkriich wie foar de brouwerij in minne tiid, omdat de soan Theodor Fetköter, dy't de baas fan de brouwerij wie, oan it front stoar. Uteinlik waard de brouwerij yn 1922 op 'e nij ferkocht, diskear oan de Hamboarchske *Bavaria St. Pauli Brauerei*, dy't hjoed by de Deenske Carlsberg-groep heart. It bier út Jever wie yn de tiid ek bûten de eigen regio bekend en fan 1934 ôf waard it bier mei de namme „Jever Pilsener“ ferkocht. Nei de Twadde Wrâldkriich wie der wer in drege tiid foar de brouwerij want der wie te min bensine, dêrom moasten klanten de produkten oan de poarte fan it bedriuwe keapje en se moasten by de boerepleatsen del om koarn.

Letter jierren nei de oarloch, lei de situaasje foar Jever der better hinne. It bier dat it meast ferkocht waard wie *Jever [[Export (Bier)|Export]]*, dat oant 1990 broud waard. Yn 'e rin fan de sechtiger jierren waard *Pils* populêrder en dat die fertuten foar de ferkeap. Yn dy tiid waard de brouwerij grutter.

Sûnt 1994 heard de brouwerij by de Dortmunder Brau & Brunnen-groep, dy't sûnt it begjin fan 2005 in diel fan de Radeberger-groep binne de Oetker-groep is.

Hjoed wurkje der likernôch 270 minsken, dy't sa'n 60.000 flessen yn it oer produsearje. Yn de spegeltuorren binne der no 5 tanks fan 240.000 liter, dêr't it jongbier tusken de trije en fjouwer wiken by −1&nbsp;°C opslein wurdt. Dêrnei duorret it sa'n 45 minuten foar't it bier goed is om te ferkeapjen.

## Produkten
De brouwerij makket de neikommende bieren:

* **Jever Pilsener** – In pilsbier mei 4,9 % alkohol. Hat in mear hopeftige smaak as oare pilskes
* **Jever Fun** – Alkoholfrij pilske
* **Jever Light** – lichtbier mei 2,7 % alkohol en minder kaloriën
* **Jever Dark** – Donker bier fariant, mei 4,9 % alkohol
* **Jever Lime** – Mjuks fan bier mei sitroen, en 2,5 alkohol
* **Jever Maibock** – Stevich bokbier mei 7,4 % alkohol (wurdt inkeld tusken febrewaris en juny ferkocht)

Boppedat wurdt fan it eigen bier ek in brandewyn makke (**Jever Digestif**) mei 40 % alkohol.

It meastferkochte bier fan it merk Jever is de Jever Pilsener, dat 75% fan de folsleine produksje beslacht. Jever Pilsener hat ek in 20-liter-fet nei de merk brocht, de "CoolKeg", mar dy is noch net oeral te keap. It symboal fan it merk Jever is it Kastiel Jever. 

Yn de tachtiger jierren waard yn Jever de net eigen *Grenzquell Pilsner* produsearre.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstek
* Fan-side en dokumintaasjeprojekt
Wolter Jagerswyk

De **Wolter Jagerswyk** is in sleat yn de gemeente It Hearrenfean. Der rinne in soad wiken yn dit gebiet. De wyk rint fan de westkant fan Jobbegea rjochting de Skoatterlânske Wei nei de Leidyk. De Wolter Jagerswyk rint bylâns de wat eastliker rinnende Koopmanswyk.

In *wyk* is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.

De namme *Wolter Jagerswyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Wolter Jagerswijk*.
Bundesautobahn 31

De **Bundesautobahn 31** (BAB31), koartsein A31, is in Dútske autodyk mei in lingte fan 241 kilometer tusken Emden en it Ruhrgebiet en rint by de Nederlânske eastgrins del. De dyk wurdt yn Dútslân ek wol *Emslandautobahn* of *(Ost)friesenspieß* neamd. Yn Nederlân wurdt de A31 ek wol de *Emslandlinie* neamd.

De wei is oanlein tusken 1975 en 2004. Tusken Lier en Bingum rydt it ferkear troch de 945 meter lange Iemstunnel. Dy tunnel ûnder de Iems waard tusken 1984 en 1989 boud.

Fjirtich kilometer tusken Ochtrup en Lingen wie in skoftlang in normale dyk. Yn 2004 wie dat stik ek ree foar fluch ferkear. Foar de lêste fjirtich kilometer kaam der 11 miljoen euro stipe fan Nederlânske bedriuwen en it regear. Ek Dútske bedriuwen en gemeenten hawwe meibetelle omdat se der belang by hienen. 

## Rin
De A31 begjint oan de westkant fan Emden, tusken de wiken Larrelt en Constantia, by in krúspunt mei ferkearsljochten. De autodyk giet mei in bôge as rûnwei om Emden hinne, om dêrnei nei it easten ta te rinnen. Nei't de dyk nei it suden ta ôfbûcht, ferbynt er by it ferkearsknooppunt *[[Dreieck Leer]]* by Lier mei de A28 (Lier - Aldenburch - Bremen). Dêrnei rint er troch de 945 meter lange Iemstunnel nei it *[[Dreieck Bunde]]*, dêr't er mei de A280 ferbynt rjochting Bunde en de Nederlânske grins dêr't dy fierder giet as de A7 rjochting Grins. It part tusken de twa knooppunten is part fan de E22.

Dêrnei rint de A31 troch it Iemslân hinne. By de oansluting Meppen krúst er de E233, dy't it trasee fan de B402 (Emmen - Kloppenburch, dy't yn Nederlân oergiet op de A37. Dêrnei rint er fierder nei it knooppunt *[[Kreuz Schüttorf]]* dêr't er de A30 (Hengelo - Osnabrück) krúst. Likernôch 10 km fierder komt de A31 Noardryn-Westfalen yn en rint troch it westlike part fan it Múnsterlân. Justjes dêrnei wurdt de B54 (Gronau - Múnster). De autodyk einiget by it knooppunt *[[Dreieck Bottrop]]* by Bottrop yn it Ruhrgebiet op de A2 (Oberhausen - Hannover)

## Galery

Flug_Leer_nach_Emden_2010_148.JPG|Iemstunnel. (2016)
Gedenkstein Lückenschluss A31.JPG|Betinkstien foar it sluten fan de ûnderbrekking yn de A31 by fersoargingsplak Heseper Moor. (2010)
6420180515 Bundesautobahn 31.jpg|A31 by Rhede. (2018)
Reken, Autobahnkreuz -- 2014 -- 7731.jpg|Oansluting Borken. De A31 rint fan lofts nei rjochts. (2014)


## Keppeling om utens
*  autobahn-online.de - Site mei ynfo oer de A31 en oare Dútsk autodiken
Foeke Sjoerds

**Foeke Sjoerds** (Ie, 2 juny 1713 - Easternijtsjerk, 18 desimber 1770) wie in skoalmaster en doarpsrjochter yn Easternijtsjerk.

## Libben en wurk
Fan hûs út wie Foeke skuonmakker yn Ie (krekt as syn heit Sjoerd Foekes yn Mitselwier, †1718). Fan jongs ôf foel er op troch syn learderigens en selsstúdzje. Syn boeken kamen faak út 'e bibleteek fan ds. Eisso Bergsma fan Ie. 
Op fersyk fan grytman Jarich Georg fan Burmania waard er skoalmaster yn Moarre-Ljussens  mei in traktemint fan 70 gûne yn 't jier. Fanwegen dat lege ynkommen bleau er ek skuonmakker. Doe't it plak fan skoalmaster yn Easternijtsjerk frij kaam, waard Foeke Sjoerds fan Moarre nei Easternijtsjerk beroppen, sa as it doe hiet. Dat wie foar him in ferbettering, meidat er yn Nijtsjerk 116 gûne it jier krige. Yn 1745 krige er it baantsje fan doarpsrjochter der noch by. Bûten skoalle om joech er ek les oan hûs yn skiednis, Nederlânske taal, boekhâlden, psalmsjonge en goed boargerdom en wie er ynstrumintskriuwer (fan akten, brieven, obligaasjes ensfh.)

Skoalmaster wêze wie gjin fetpot. Foeke Sjoerds klage dan ek oer syn eins te lyts traktemint. Hy kaam op foar better ûnderwiis troch bekwame minsken. Yn Foekes tiid wie skoalmaster meastentiids in bybaantsje en der waard faak op delsjoen. Faak koenen se sels mar amper rekkenje en skriuwe. Hy wie fan betinken dat kennis tagonklik wêze moast foar de gewoane man. Hy fertaalde en oardere wurken oer wrâld - en tsjerkeskiednis yn ienfâldiger taal. Al syn ynspannings en betûftens op dat mêd makke dat syn ûnderwiis goed bekend stie (Wopke Eekhoff).

Foeke Sjoerds hat him ek mei de polityk bemuoid. Doe't steedhâlder Willem Karel Hindrik Friso yn 1747 steedhâlder fan alle goaen waard, kaam der in beweging op, dy't de Doelisten neamd waard. Se stelden in fersyk op oan de steedhâlder om mear demokratyske frijheid. De steedhâlder is dêr net op yngien.

Doe ûntstie der rebûlje. In groepke besocht om dan mar sels feroarings yn te fieren. It grutste beswier hienen se tsjin de hege belestings. Se gienen by de doarpen lâns om oanhing te sammeljen. Se kamen ek yn Easternijtsjerk. Se gienen nei Foeke Sjoerds ta om as doarpsrjochter de klok te lieden. Dat gie Foeke Sjoerds te fier en hy wegere.
De beweging is op neat útrûn.

Yn 1770 is Foeke Sjoerds te Easternijtsjerk ferstoarn, krekt nei't er as lânsskiedskriuwer beneamd wie, wat ynearsten net tastien waard, om't Foeke gjin akademikus wie. Syn grêf is der altyd noch. De basisskoalle fan Easternijtsjerk waard nei him ferneamd: Foeke Sjoerdsskoalle.

Op syn grêf stiet:
:*De schrandere Foeke Sjoerds, een wonder van zijn tijd;*
:*Een Godsvriend, vroom, opregt, en nedrig in zijn leven,*
:*Die ons 't gebeurde, door alle Eeuwen heeft beschreven;*
:*Der Stadt en Kerken nut, de onwetendheid ten spijt,*
:*Legt, mat van de arbeid, vroeg en spa, in zorg en slaven,*
:*Hier onder dezen Steen, in God gerust, begraven.*
Deutsche Bahn

**Deutsche Bahn** AG (ôfkoarte; DB) is it grutste spoarwegebedriuw fan Jeropa. It bedriuw hat alle dagen mear as 30,000 treinen riden en hat mear as 5,000 treinstasjons. It bedriuw hat it haadkertier yn Berlyn, Dútslân.

De DB waard op 1 jannewaris 1994 oprjochte om de Deutsche Bundesbahn, it spoarwegebedriuw fan West-Dútslân, en de Deutsche Reichsbahn, it spoarwegebedriuw fan East-Dútslân.

DB is ek warber op it mêd fan logistyk en is eigner fan bedriuwen sa as Schenker. DB seit oer himsels dat hja it twadde grutste ferfiersbedriuw op 'e wrâld binne. 

## Treinsoarten
De DB hat de neikommende spoarlinen, om better oan te tsjutten om wat foar in trein it giet:
* InterCityExpress (ICE): faasjetrein, dy't 300 km yn it oer ride kin.
* InterCity / EuroCity (IC/EC): lange ôfstântrein dy't in maksimum faasje fan 200 km yn it oer hat. De EC is de ynternasjonale fariant fan de IC, mar der binne ek IC treinen dy't om utens ride. Binnen Dútslân binne de EC-treinen wat status oanbelanget lykweardich oan IC-treinen.
* InterRegio (IR): langeôfstântrein dy't ûnderweis mear hohâld. Hat likernôch deselde faasje as de IC. Dy treinkategory moast fuort fanwegen jildbesparjen en it herstrukturearringbelied. In soad ferbinings binne opheven, in stikmannich feroare nei IC en in lyts tal linen naam de DB regio foar har noed.
* InterRegioExpress (IRE): ynterregionale faasjetreinen dy't guon IR-treinen út it stee krongen hawwe.
* RegionalExpress (RE): trein dy't op guon linen as stoptrein rydt, kin 160 km yn it oere. 
* RegionalBahn (RB): trein dy't wat faker hohâld.
* S-Bahn (S): "stêdstrein". Trein ferbining boppe de grûn yn stêden. Hat soms wol wat fan in tram, mar kin likegoed op it treinnetwurk oansletten wêze. 

## Keppeling om utens
* Hiemside ''Deutsche Bahn''
* DB reis portaal
* DB ynformaasje oer treintiden
Gustave Eiffel

**Alexandre Gustave Eiffel** (Dijon, 15 desimber 1832 – Parys, 27 desimber 1923 wie in Frânske yngenieur en yndustrieel. 

Eiffel is berne yn Dijon yn Frankryk. Syn heit wie fan oarsprong in Dútske offisier út it Rynlân. Hy is wrâldferneamd wurden mei't er tusken 1887 en 1889 de Eiffeltoer boude foar de wrâldtentoanstelling yn Parys. It ûntwerp fan de Eiffeltoer kaam foaral fan syn twa meiwurkers Maurice Koechil en Emile Nouguier; Eiffel fûn it ûntwerp earst healwiis mar neidat it er goeie kritiken kamen op it ûntwerp kocht er it op. 

Dêrneist hat Eiffel gearwurke mei Frederic Barholdi om it Frijheidsbyld te ûntwerpen dat yn New York stiet.

Eiffel hat fierders hûnderten spoarbrêgen makke yn Frankryk. Ek wurke Eiffel wol yn it bûtenlân. Bygelyks in Portegal, dêr ûntwurp hy de Dom Luis I brêge yn de stêd Porto.

Letter yn syn libben lei Eiffel him ta op meteorology en aerodynamika en levere wichtige  bydragen op beide mêden.
De Ie (De Fryske Marren)

De **Ie** is in wetterferbining tusken de Sleattemer Mar en Teakesyl (Iselmar), yn de gemeente De Fryske Marren.

Yn de Midsiuwen wie de Ie folle langer en foarme in ferbining tusken de foarrinner fan de Sudersee en de Middelsee. It noardlikste gedielte fan it oerbliuwsel fan dit feanrivierke is no de Noarderie en by Wâldsein. Yn de Midsiuwen rûn hy fierder nei it noarden fia it gebiet wêr't no de Iewei leit. Dêrnei kaam hy yn Drylts.

Drylts betsjut "oan de Ie" of "Ie". De sintrale grêft is noch in restant fan de Ie. Nei Drylts rûn de rivier fierder besuden de Skerdyk en Himdyk nei it gebiet dêr't no yn Snits it ferpleechtehûs de *Ielânen* (neamd nei de Ie) leit. Op it lêst rûn it fierder, fia de hjoeddeiske rin fan de Frjentsjerter Feart, nei Turns om dêr earne yn de Middelsee út te rinnen.

## Sjoch ek
* Fryske wetters
Hindrik fan Sutfen

**Hindrik fan Sutfen** (?-1143) wie in greve dy't mei tuskenskoften greve fan Mid-Fryslân wie, fan 1107 oant 1138. Hy wie ek greve fan Sutfen.

## Skiednis
Hindrik wie in soan fan greve Otto II fan Sutfen en Judith fan Supplinburch. Hy folget syn heit op as greve fan Sutfen en krige ek de fâdij oer Corvey. Hindrik wie troud mei in dochter fan Hindrik de Fette; sadwaande kaam er nei de dea fan dy greve yn 'e beneaming foar de frijkommende funksje fan greve fan Mid-Fryslân. 

Greve Hindrik hat net folle wille belibbe oan syn Fryske besit. Syn relaasje mei de keizer Hindrik IV rekke bedoarn en de keizer trof yn 1114 tariedings foar in ekspedysje tsjin de Friezen. Lykwols gong dizze kriichstocht net troch. Dat hâlde ferbân mei it ferset dat bean waard troch de aartsbiskop fan Keulen, tegearre mei Westfaalske en Lotaringske eallju. Greve Hindrik waard formeel út syn amt setten, en foar him yn plak kaam de biskop fan Utert. Mar ek dy stie net lang yn de geunst fan de keizer, want de opfolger fan keizer Hindrik IV, Lotarius ûntnaam yn 1126 de Utertske biskop de Fryske greefskippen Eastergoa en Westergoa en feriene it mei it greefskip Hollân. De oerdracht fan de Fryske greefskippen fûn pas plak yn 1138, oant dy tiid koe Hindrik it yn lien hâlde.

Hindrik ferstoar nei alle gedachten yn 1143. 

## Literatuerferwizing
* , *Frieslands oudheid, Het rijk van de Friese koningen, opkomst en ondergang*, Utert-2000, side 143-144.
Strjitten yn Koatstertille

De **Strjitten yn [[Koatstertille]]:**

## A
* Alde Dyk - 
* Alde Hamsterwei - 

## B
* Balkwar - 
* Bûterblom Strjitte - 

## C
* Casimirstrjitte - 
* Caspar de Roblesstrjitte - 

## D
* Dahliastrjitte - 
* De Koaten - 

## F
* Frisostrjitte - 

## G
* Gûverneursloane - 
* Goudtsjeblom Strjitte - 

## H
* Harspit - 
* Harstewei - 
* Hege Dyk - 
* Hinkehoeksterpaad - 

## I
* It Dwers - 

## J
* Jisteboerewei - 

## K
* Kammingas Reed - 
* Kanselarije - 
* Klaproas Strjitte - 

## L
* Linthorst Homanloane - 

## M
* Maria Louiseloane - 
* Markowei - 
* Menno van Coehoornstrjitte - 
* Mûnestrjitte - 
* Mûntsetille -

## N
* Nassauwyk - 
* Nonnepaad - 

## O
* Oastkearn - 
* Opper - 
* Opperkoatsterwei - 

## P
* Pinksterblom Strjitte - 
* Prins Willemstrjitte - 

## R
* Rykswei,

## S
* Seine - 
* Sinneblom Strjitte - 
* Strikel - 
* Swanneblom Strjitte - 
* Swee,

## T
* Tillebuorren - 
* Tillewei - 
* Tsjerk Hiddesstrjitte - 

## V
* Van Harinxmastrjitte - 
* Van Humaldaloane - 
* Van Stolbergstrjitte - 
* Van Sytzemaloane - 

## W
* Westkearn - 
* Willem Frederikstrjitte - 
* Willem Loadewykstrjitte -
Egypte (buorskip)

**Egypte** is in buorskip ûnder Nijeberkeap yn de gemeente Eaststellingwerf.

Egypte is in net al te grut buorskip en leit besuden De Tsjonger en noardeast fan Nijeberkeap. Hy leit krektas dat doarp oan it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld, wat in grutte toeristelûker is. By Egypte lizze ferskate kuierrûtes. De namme "Egypte" is de namme fan in boerepleats. Der binne wol tritich plakken yn Nederlân dêr't in delsetting mei de namme Egypte is. Yn Fryslân is it de spotnamme foar ynwenners fan Oosterend (Skylge) en komt it as fjildnamme foar by Bûtenpost, Ychten, Lippenhuzen, Poppenhuzen en Wergea. 

Der bine twa mooglike ferklearrings foar de namme: it kin in ferwizing wêze nei ferhalen út de bibel of dat it om in ferbliuwplak fan sigeuners (*gipsies*) giet ().
Juw Juwinga

**Juw Juwinga** fan Boalsert (berne ? - by Skoattersyl, 29 augustus 1396) wie de alfte potestaat fan Fryslân.

De namme wurdt ek wol skreaun as Julius Jongema, en soms as Ju Jonghema. Juw hat fochten tsjin de greven fan Hollân en sneuvele op 29 augustus 1396, yn de slach by Skoattersyl yn Weststellingwerf tsjin Albrecht fan Beieren.

It famyljewapen fan it eale geslacht Juwinga is in giel fjild mei trije spûkjes, 2 boppe en ien ûnder.

Petrus Thaborita skriuwt oer Ju Jonghema, dat Starum troch de Hollanners tebaarnd en berôfd waaard en dat Ju yn 1396 stoar mei in soad oare eale "Vriefen", mei-inoar 600 man.

## Sjoch ek
* List fan hearskers yn Fryslân

## Literatuerferwizing
*  eds., Encyclopedie van Friesland, (Amsterdam: Elsevier, 1958) s.v. *Juw Juwinga*.
Catalão

**Catalão** is de grutste stêd - en de stêd fan Goiás, Brazylje. It hat 75.623 (2007) ynwenners en in gebiet fan 3.777,8 km2. 

## Keppeling om utens
*http://www.catalao.go.gov.br 
*http://www.guiacatalao.com.br


Image:Museu Catalão 2.jpg
Image:Patio Mitsubishi.jpg
Image:Catalão2.JPG
Image:Represa Monsenhor Souza 1.jpg
Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Igreja Dom Bosco.jpg
Image:Lazer em Catalão.jpg
Image:Catalão cidade das flores.JPG
Quatorze Juillet

**Quatorze Juillet** is yn Frankryk de jierlikse nasjonale feestdei, 14 july. De Frânsen fiere dan de Bestoarming fan de Bastille, de oanfal op de Bastille Saint-Antoine-finzenis yn 1789, dêr't de Frânske Revolúsje mei begûn. 

Quarorze Juillet wurdt yn Frankryk tradisjoneel fierd mei in soad fjoerwurk, faak op de dei sels. It giet hjir dan om in echte profesjonele show ônder lieding fan in regisseur. Fjoerwurk ôfstekken bart yn Frankryk net sa faak. Sa wurdt der net folle fjoerwurk ôfstutsen troch de Frânske húshâldens op âld en nij.

Op de moarn fan de 14 july wurdt begûn mei grutte parade op de Champs-Elysées. De parade rydt by de Franske presidint lâns.
Gale Hania

**Gale Hania** (Weidum, 13?? - Arum, 1380)  wie de trettjinde potestaat fan Fryslân. 

De namme wurdt ek wol skreaun as Hanja, Hanya. Gale wie ôfkomstich fan de Hanya State noardeast fan Penjum, yn de gritenij Wûnseradiel. De wei lâns dizze state hjit tsjintwurdich de Hanialeane.

Op 4 july 1380 waard tichtby Arum in fjildslach levere tusken de muontsen fan Lúntsjerk en dy fan Aldekleaster, wêrby't mear as 130 man sneuvelen. De eallju Sicke Gratinga en Gale Hania, swier ferwûne, waarden nei Lúntsjerk werombrocht.

Fan it geslacht Hania binne trije ûndertekeners fan it Ferbûn fan de Eallju, nammentlik Jorryt, Otto en Leo Hania.

## Sjoch ek
* List fan hearskers yn Fryslân
*  - Historie van het Verbond der Edelen, Stik II, side 447 en 448.
Sytse Dekama

**Sytse Dekama** (keazen ûngefear 1397) wie de tolfde potestaat fan Fryslân, de opfolger fan Juw Juwinga..

Sytse Dekama kwam út Weidum, krektas Gale Hania.

Der is net folle ynformaasje te finen oer dizze Sytse, allinnich de skiedskriuwer Occo Scarlensis makket gewach fan dizze potestaat.  

## Situearring
Tusken Eastergoa en Westergoa, wie in godstsjinstige strideraaasje tusken de Skieringers en de Fetkeapers. 

## Sjoch ek
*List fan hearskers yn Fryslân
Sikke Sjaerdema

**Sikke Sjaardema** (-1260) is in legindarysk Fryske frijheidsstrider. Hy wurdt yn guon wurken neamd as achtste potestaat fan Fryslân. 

## Leginde
Sikke, Sikko of Sicka Syarda soe fan Drylts komme, by guon yn it Latyn Elostoe neamd, en soe yn 1237 ta potestaat keazen wêze as de opfolger fan Saco Reinalda, in oar persoan dêr't it bestean net wis fan is. De Hollânske greve Willem II bea Sikke de (erf-)hearskippij oer de Fryslannen oan, dy't dat oanbod ôfwiisde. Sjoch de link foar it brief.

*Grootmagtige Koning! Wil u niet te vergeefs vermoeijen; meent gij dat ik, om mij en mijn geslacht te verheffen, een verrader wil zijn, en de nakomelingen van die vrijheid berooven, welke onze Voorouders boven alle goederen geschat hebben ? Verre zij van mij een geldgierig en oneerlijk hart! Vaarwel! En wil mij met uwe brieven niet meer begroeten in dier voege, want ik wil na dezen geene van u ontvangen. Uit onzen huize Sjaardema den [[9 augustus]] [[1239]].*

Omtrint it jier 1250 krige Drylts troch Sikke Sjaardema en de Steaten fan it lân de "stedelijke voorregten" dus stedsrjochten.

It famyljewapen is in blau fjild mei lofts in heale Frânske leelje, yn 'e midden in pylk omheech, rjochtsboppe in Frânske leelje en rjochtsûnder trije seispuntige stjerren.

Petrus Thaborita skriuwt oer him as Sickes Syarda dy't yn syn "regnacie" ien kear in slach leverje moast. Yn 1250 falt Abel, "Koninc van Noertweghen" oan yn East-Fryslân. De Friezen deadzje de Kening en in soad fan syn manskippen. Petrus hie it hast goed; it krekte jier is 1252 en dy kening wie Abel fan Denemark.

## Sjoch ek
* List fan hearskers yn Fryslân

## Keppeling om utens
*It brief fan Sicko oan greve Willem II
Roptastate (Mitselwier)

**Ropta state** wie eartiids in state ûnder Mitselwier. De doe noch stins waard boud yn de 13e iuw troch Worp fan Ropta () en is iuwenlang bewenne west troch de aadlike famylje Ropta. 

Yn de Saksentiid wie Roptastate, Grut Ropta, in wichtige stins mei apart dêrfan in pleats, Lyts Ropta. Worp fan Ropta wenne doe op de state. Hy waard berne yn 1505, wie letter grytman fan Dongeradiel (1542) en âlderman fan Dokkum (1550). Syn dochter Cunera (Cnier) wie troud mei Christoffel fan Sternsee in út Dútslân kommen ealman. Sy wennen net op Roptastate, want Christoffel wie âlderman fan Harns en ek grytman fan Barradiel. Harren soan Carel wenne mei syn frou Luts fan Kamminga op it Sjaerdemaslot yn Frjentsjer. Syn namme is noch bewarre bleaun yn de âlde namme fan it Sjûkelân dêr't de PC hâlden wurdt, nammentlik it *Sternse Slotland*. Hy stoar yn 1615. Syn erfgenamt waard Bocke fan Humalda. As betingst stelde Carl dat Bocke de namme fan Sternsee oannimme moast. Yn 1709 is ek dy famylje útstoarn.

Yn 1731 waard Grut Ropta ôfbrutsen. De poarte bleau earstoan stean, mar waard letter yn 1769 likegoed ôfbrutsen. Dêrmei ferdwûn it lêste part fan in stins dy't ea ferneamd wie om syn sterkens.

## Bewenners

* ? - 1302 Worp Ropta
* 1302 - ? Dooitzen Worpzn. Ropta
* 1450 Fokke Ropta
* Riemck Ropta en Sjuck Helbada/Ropta
* Sybren fan Ropta
* - 1512 Focke Sybrens fan Ropta, troud mei Graets fan Eysinga
* 1512 - 1551 Worp Fockes fan Ropta, troud mei Biuck Sjoerdsdr. fan Aebinga (út Blija) en
* 1551 - 1555 Cunera Worpsdr. fan Ropta, troud mei Christoffel von Sternsee
* 1555 - 1560 Christoffel von Sternsee 
* 1560 - 1615 Carel von Sternsee en Ropta
* 1615 - ? Bocke van Humalda (fan Sternsee) Carel fan Sternsee
* ? - 1709 Theodora Louise van Sternsee
* 1709 - 1731 erven Theodora Louise fan Sternsee (mei ek Johan de Wolff)


Ofbyld:Lyts Ropta.JPG|De pleats *Lyts Ropta* yn 2010
Ofbyld:Ropta, Schotanus 1718.png|*Ropta om 1700 hinne; de pleats fuort noardlik fan Grut Ropta is Lyts Ropta*. Schotanusatlas

## Keppeling om utens
* Genealogy Fryske adel fan Simon Wierstra
* Skiednis fan Ropta State by stinseninfriesland.nl
Slach by Salamis

De **Slach by Salamis** wie in seeslach en gie tusken de Grykske stêdsteaten en Perzje. De seeslach fûn plak yn septimber 480 f.Kr. yn de seenaute tusken Piraeus en it eilân Salamis.

## Eftergrûn
Tidens de Twadde Perzyske Oarloch krige Temistokles, de Grykske oerbefelhawwer yn 'e gaten, dat de Perzen noch lang net foargoed ferslein wienen nei de oerwinning behelle by Maraton. De Griken besleaten dêrom in grutte fleat bouwe te litten, dat sy betellen mei jild dat fertsjinne waard mei de mynbou. Fierders soargen sy der ek foar dat de Grykske roeiers goed treend wienen om de skippen te foarsjen fan snelheid. Doe't de Griken ree wienen wachten sy yn in lytse baai by Salamis op harren tsjinstanners.

## De seaslach

It leger fan de Perzen wie yn it foardiel, omdat sy in gruttere fleat hienen en oer mear manlju beskikten. Mar de Griken, dy't oanfold waarden, fochten foar harren frijheid en wienen nei alle gedachten in stik fanatiker. 

Temistokles hie in tûk plan makke om de Perzen foar de gek te hâlden. Hy stjoerde in soldaat nei de Perzyske kening Kserkses I dy't him foardie as oerrinner en bewearde dat de Griken fia de smelle Strjitte fan Megara besochten te flechtsjen. De Griken leinen yn werklikheid te wachtsjen yn de baai by it eilân Salamis. Kserkses skiede dêrop syn fleat yn twaen en stjoerde beiden der op út, de iene helte soe de Grykske fleat opwachtsje by de Strjitte fan Megara, de oare moast fia Salamis de Griken fuortjeie. No't de Perzyske fleat yn twaen skieden wie koenen de Grieken de Perzen folle makliker oan. Boppedat wienen sy yn it foardiel trochdat de Perzen der net op betocht wienen. 

Doe't de Perzyske fleat de baai fan Salamis by del farde, foelen de Griken oan en ferneatigen de skippen fan de Perzen. Dêrnei foelen sy de oare helte fan de Perzyske fleat oan. Allinnich in lyts eskader koe op tiid fuortkomme. Dat wienen 5 skippen ûnder befel fan admiraal-keninginne Artemisia fan Karye yn Lyts-Aazje. Yn it nau dreaun troch de Griken foelen sy in Perzysk skip oan. De Griken holden har foar in bûnsmaat en lieten har gewurde. Hjirtroch koenen sy flechtsje. 

Neidat er de slach ferlern hie luts de Perzyske kening him foargoed werom út Grikelân en de rest fan it Middellânske See-gebiet. 

## Boarne
* Herodotus, *Historiën VII*.
480 f.Kr.

## Foarfallen
* maaie - Kening Kserkses I fan Perzje tsjocht mei in ûnbidich grutte legermacht op troch Traasje en Masedoanje, mei as doel om foargoed ôf te weven mei de Grykske stêdsteaten, dy't oanfierd wurde troch Atene en Sparta.
* 11 augustus - Yn 'e Slach by Termopylee hâlde de Spartaanske kening Leönidas en syn 300 man tellende liifwacht, ûnderstipe troch in kontingint fan 700 man út Tespiai, it ûnbidich grutte leger fan 'e Perzyske kening Kserkses&nbsp;I twa dagen lang tsjin yn in berchpas. De Spartanen fjochtsje oan 'e lêste man troch, en kinne inkeld troch de Perzen ferslein wurde trochdat in pleatslike skiephoeder in ienheid Perzen oer de bergen hinne liedt, sadat dy de Spartanen yn 'e rêch oanfalle kin.
* 21 septimber - It Perzyske leger plonderet Atene, mar de ynwenners binne foartiid evakuëarre nei it eilân Salamis.
* 22 septimber - De Ateenske generaal Temistokles ferdylget de Perzyske float yn 'e Slach by Salamis, foar de kust fan Atene.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Euripides, Ateensk toanielskriuwer († 406 f.Kr.)

## Ferstoarn
Houtwiel (Ljouwert)

It **Houtwiel** is in mar yn de gemeente Ljouwert. De mar leit tusken Gytsjerk en Ljouwert. Oan de noardkant leit it Sierdswiel en oan de súdkant de Grutte Wielen.

De namme *Houtwiel* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Houtwielen*.
Moddergat (Berltsum)

It **Moddergat** is in feart yn de gemeente De Waadhoeke. De feart rint fan Berltsum nei it noardwesten yn de rjochting fan Wier en rint oan de oare kant fan de Wierster Dyk troch as it Wiersylster Rak.
De Deelen

**De Deelen** is in 500 ha. grut leechfeangebiet yn it Lege Midden fan Fryslân. It leit east fan de A32 en besuden Aldeboarn. It gebiet is yn behear by Steatsboskbehear. Yn it Tripgemaal fan Gersleat is in wikseljende eksposysje mei materialen en foto's fan it gebiet. Yn it gebiet binne ek twa kuierrûtes útsetten.

## Lizzing en omjouwing

De Dielen lizze yn de eardere delrin fan de Boarn of Keningsdjip. It lege midden fan Fryslân bestie oant healwei de 20e iuw foar in grut part út leechfeansompen, dy't harren nei it suden útstrekke oant de moerassen fan Noardwest-Oerisel. Dizze lêste hearre no gruttendiels by it Nasjonaal Park Weerribben-Wieden). In soad is fan de Dielen is yn de 20e iuw lykwols ferdwûn en noch hieltyd leit it frij isolearre.  

## Skiednis
It gebiet is net ûntstien út in feandistrikt mar út de needsaak om de lege stikken lân te bedykjen.Om 1920 begûnen hjir de earste feanarbeiders mei de turfwinning. Troch it ôfgraven is in doalhôf fan petgatten en stripen. Foar de oarloch is derOmdat de behoefte oan turf minder waard is net alle fean ôfgroeven.

## Natoer
It natoergebiet om De Deelen hinne beslacht mear as 1200 ha.
It wetter lûkt in soad wetterfûgels oan. Mei trochdat seldsume soarten as de blaustirns, de reade reager en de hoarnskrobber hjir foarkomme hat it natuergebiet de ynternasjonale status fan wetland krigen. Winterdeis komme hjir ek in soad einen en guozzen.
Swerfstien fan Rottum

De **swerfstien fan Rottum** is in balstien dy't by it doarp Rottum yn de gemeente Skarsterlân leit.  

De stien, op dit stuit de grutste fan Nederlân, is 4,70 meter lang, 3,10 meter breed en 2 meter heech. It gewicht is 44 ton (44.000 kg). Neffens ferhalen wie de stien eartiids fjouwer kear sa grut. Yn de 19e iuw waard de stien lykwols mei dynamyt lytser makke.

Yn de Saale-iistiid, ûngefear 200.000 jier lyn, waard it noardlike diel fan Nederlân bedutsen mei lâniis. Mei it opskowen fan it iis waarden grutte stiennen meifierd. De stien fan Rottum is fan granyt en komt út it gebiet Uppland, in granytmassyf by de stêd Uppsala yn Sweden.
Wapen fan It Hearrenfean

It **gemeentwapen fan [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]** waard fêststeld by Keninklik Beslút fan 24 oktober 1935 mei de beskriuwing 
*Dield: Yn azuer in brutsen tsjil fan sulver en dêrûnder in skean sulveren [[swurd (wapen)|swurd]] mei in gouden hânfetsel. Yn sulver in plante beam fan sinopel, oan wjerskanten fan de stamme mei in lizzende [[turf (brânstof)|turf]] fan [[sabel (kleur)|sabel]]*.
It skyld dekt troch in gouden kroan, útfierd mei trije reade en twa griene stiennen, trije blêden en twa pearels. 

## Skiednis
De gemeente It Hearrenfean waard yn 1934 foarme troch de fúzje fan de gemeenten Aenjewier en (in diel fan) Skoatterlân. Underdielen fan de wapens fan dizze gemeentes binne werom te finen yn it nije wapen fan It Hearrenfean:
* Lofterdiel (rêd en swurd) is diel fan it wapen fan Skoatterlân.
* Rjochterdiel (beam en twa turven) komt fan it wapen fan Aenjewier.

## Sjoch ek
* List fan Fryske gemeentewapens
Augustus (betsjuttingsside)

* augustus, in moanne fan it jier
* augustus (keizer), in titel foar de keizers fan it Romeinske Ryk
* Augustus Oktavianus, in Romeinsk keizer
Reimer Camminga

**Reimer Camminga** (keazen ± 1300 - 1306), dy't yn de bûtenlânske skiedskriuwing trochgiet foar **Reinier Cammingha**, wie neffens de sêge de njoggende potestaat fan Fryslân. Hy wie de opfolger fan Sicko Sjaerdema en waard letter sels opfolge troch Hessel Martena.

Reijmer Haijes Camminga wie oanfierder doe't de Denen yn 1306 fanwege skeel mei de Friezen in ynfal yn Eastergoa weage hienen. 

Occo Scarlensis skriuwt oer in steech gefjocht wêrnei't de Denen tichtby de Lauwers ferslein waarden. Dit soe dan tsjin Earik VI fan Denemark (1274 - 1319), west hawwe moatte.

## Sjoch ek
* List fan hearskers yn Fryslân
Herre Halbertsma

**Herre Halbertsma** (Snits, 9 july 1920 - Amersfoart, 3 desimber 1998), wie in Fryske histoarikus, dy't foaral namme makke as archeolooch. 

Herre Halbertsma waard berne yn Snits en brocht dêr syn jeugd troch. Yn 1940 studearre hy yn Grins skiednis, mei âldheidskundige boaiemûndersyk as byfak. Hy wie in skoftsje meiwurker fan A.E. van Giffen en ûnder dy syn lieding die hy ûnderfining op yn it fjild. Nei syn stúdzje gong er yn 1947 wurkjen by de krekt dêrfoar oprjochte Rykstjinst foar it Aldheidskundich Boaiemûndersyk (ROB). Al gau wie Halbertsma belutsen by tsjerke restauraasjes, dêr't  âldheidskundich boaiemûndersyk in wichtige oanfolling by foarme op de bouskiednis. It binne foaral de ûntelbere tsjerke opgravings west dy't syn namme bekendheid joegen, mei as hichtepunt de St. Bonifatiustsjerke en St. Maartenstsjerke yn Dokkum, de St. Vitustsjerke (of Aldehou) yn Ljouwert en de Lebuinustsjerke yn Zaltbommel. 

Halbertsma hat in protte artikels skreaun oer syn ûndersyk, dêrfoar krige hy yn 1958 de prestyzjeuze Joost Hiddes Halbertsma-priis fan de provinsje Fryslân foar syn fertsjinsten op it mêd fan de Fryske Histoarje en folkekunde. 

Halbertsma wie troud mei Elvira Jaunsleine (1922-2009), mei wa't er in dochter krige, Marlite Halbertsma, en twa soannen, Junt en Ruurd Binnert Halbertsma. Hy bewenne fan 1954 oant syn dea it Sekretarishûske yn Amersfoart.

## Wurken
* * Zeven Eeuwen Amersfoort*. (Amersfoart, 1959)
* *Terpen tussen Vlie en Eems*, (Grins, 1963),
* *Van Sneek naar Amersfoort*, (Utert, 1992),
* *Frieslands Oudheid, Het rijk van de Friese koningen, opkomst en ondergang*, (Utert, 2000)

## Keppeling om utens

* Artikelen fan Herre Halbertsma oer de archeology en skiednis fan Snits, 1949-1998 (ynternet argyf)
Kiesrjocht

It **kiesrjocht** is it rjocht om mei te dwaan oan ferkiezings. **Aktyf kiesrjocht** (of **stimrjocht**) is it rjocht om by ferkiezings in stim út te bringen op in kandidaat, partij as oare kwestje dêr't oer stimd wurdt. It **passyf kiesrjocht** is it rjocht om jinsels ferkiesber te stellen foar in beskate funksje.

Yn Fryslân wie oant 1795 de bestjoerlike ynrjochting hielendal basearre op it kiesrjocht dat keppele wie oan besit fan stimhawwende pleatsen. De eigners fan dy pleatsen mochten in stim útbringe wa at keazen waard foar bestjoerlike, tsjerklike as rjochterlike amten yn it doarp en yndirekt by de gritenij en de provinsje.
Slach by Resaina

De **slach by Resaina** wie yn 243 en gie tusken it Romeinske leger dat ûnder befel stie fan Timesiteus en it leger fan de Sassaniden, laat troch Sjapûr I. By Resaina yn it noarden fan Mesopotaamje waarden de Sassaniden troch de Romeinen ferslein.

## Eftergrûn
Under keizer Gordianus III wienen de Sassaniden de grins oerstutsen en hiene Romeinsk grûngebiet mei û.o. de Romeinske stêden Hatra, Nisibis en Carrhae bemastere. Sy waarden yn dy tiid regearre troch Sjapûr I, dy't syn heit Ardashir opfolge wie as sjah (kening) fan it Perzyske ryk. De Romeinske keizer Gordianus koe dit net sa gewurde litte en sammele in grut leger byïnoar en luts op tsjin op tsjin de Sassaniden. De slach fûn plak by dizze kampanje en waard laat troch syn fildhear Timesiteus. 

## Sjoch ek
* Romeinsk-Perzyske oarloggen

## Boarne
*Herodianus, *Scriptores Historiae Augustae*
Gordianus III

**Markus Antonius Gordianus Pius** (20 jannewaris 225 - 11 febrewaris 244), better bekend as **Gordianus III**, wie in Romeinske keizer fan 238 oant 244. 

## Ofkomst
Gordianus wie de soan fan Antonia Gordiana, dy't de dochter wie fan Gordianus I en suster fan Gordianus II. De namme fan syn heit is ûnbekend. Guon boarnen sizze dat syn eigen namme ek net seker is, omdat er bekend wurden is mei de namme dy't er yn 238 fan syn pake oernaam. 

Op de leeftyd fan trettjen waard hy ta keizer kroand, neidat syn foargongers Balbinus en Pupienus fan kant makke wienen. Under ynfloed fan syn learaar, grutbringer en riedjouwer Timestus waard hy it Romeinske folk tige dierber. Hy koe de grinzen fan it Romeinske ryk op 'e nij feilich stelle, in opstân yn Afrika del slaan en de Goaten en Sarmaten oerwinnen. Doe Timestus kaam te ferstjerren, beneamde hy Markus Iulius Philippus Arabs ('de Arabier') as rieDsjouwer. Nei alle gedachten spile dizze in wichtige rol yn syn dea. 

## Fuotnoot


## Keppeling om utens
* , artikel oer Gordian III (238-244 A.D.), yn ''DIR'' (2001).
Slach by Nisibis

De **slach by Nisibis** wie yn 217 en gie tusken it Romeinske leger ûnder befel fan keizer Makrinus en it leger fan de Parten oanfierd troch harren sjah (kening) Artabanus IV. De slach waard troch de Parten wûn en fûn plak by de stêd Nisibis yn it easten fan Anatoalje.

## Eftergrûn
Under keizer Karakalla (211–217) wienen de Parten hieltyd in bedriging foar de eastgrins fan it Romeinske Ryk. Yn neifolging fan syn  idoal Aleksander de Grutte (336-232 f.Kr.), gie de keizer op fjildtocht tsjin de Parten. Yn 216 luts er mei it leger de Tigris oer en ferwoaste alle stêden dêr't er by del kaam. De Romeinen  profitearren fan de rivaliteit tusken twa troanpretendinten en stuts de Eufraat oer. 

Oan dizze treflike fjildtocht kaam in ein doe't Karkalla yn Edessa (Turkije) op 8 april 217 fermoarde waard. De legers yn it easten Makrinus as opfolger. Markrinus makke fuortendaliks in ferkearde beslissing doe't hy besocht om ta in fergelyk te kommen mei de Parten. De Perzyske kening Artabanus IV die krekt oft er ree wie om mei te dwaan oan ûnderhandelings, mar brocht yn de tuskentiid in sterk leger op 'en bien. By Nisibis foelen de Parten it Romeinske leger oan dy't hjir net op klear wienen. Yn de slach dy't dêrop folge waarden de Romeinen ferslein en koe Markrinus him els inkeld rêde troch grutte slompen jild te skinken oan de Parten en al de oermastere gebieten werom te jaan.

## Boarnen
* Kassius Dio
* Herodianus, *Scriptores Historiae Augustae*
Odo Botnia

**Odo Botnia** († 1399) wie neffens sechtjin iuwske skiedskriuwerij (en net altyd like betrouber) de fjirtjinde potestaat fan Fryslân en opfolger fan Gale Hania.

## Libben
Neffens de 16e iuwske boarne wie Odo de soan fan Feicko Botnia, in ealman fan Marrum, dy't dêr op de stins Botnia wenne. Hy wie in neisiet fan de âlde Odo Botnia, dy't al yn it jier 900 yn Marrum in stins boude. Dy stins waard yn it jier 1708 noch bewenne troch Helena Botnia, as lêste fan de Botnia's.

Hy wie in dapper, ûnferfeard en "kloekmoedich" kriichsman, dy't mei syn sweager Jackla Jeppema skrik ûnder de Skieringers fersprate en dy't, holpen troch de likebruorren fan Foswert, troch moardzjen, baarnen en rôvjen, de Skieringers yn Westergoa in ferskuorrende protte neidiel tabrocht hat.

De skieringers Sytse Dekama en Gale Hania wienen nei sân jier tsjinst yn it bûtenlân by frjemde steaten weromkomd. By harren weromkommen fûnen se harren stinzen yn Weidum troch de fetkeapers ferwoaste. Dat wie de oanlieding foar it gefjocht op de Menamer mieden.

Op 18 augustus 1397 wie it gefjocht op de Menamer mieden tusken Marsum en Dronryp, dêr't Odo Botnia slim by ferwûne rekke. Hy waard letter opfolge troch Sjoerd Wiarda.

## Situearring
Yn dizze perioade wienen der swiere godstsjinstige twisten tusken de Skieringers en de Fetkeapers.

## Boarne
* , *Het klooster Foswerd*, yn: Friesche Volks-almanak voor het jaar 1846, Snits 1845, Mengelwerk s. 44-58. Ek digitaal beskikber.
Rottige Meente

De **Rottige Meente** (ek *Rottige Meenthe*) is in natuerreservaat, op de grins fan Fryslân en Oerisel. It is yn de 19e iuw en 20e iuw ûntstien troch turfwinning. De namme betsjut wierskynlik "minne mienskiplike greide". It gebiet is ûnderdiel fan de ekologyske haadstruktuer en is Habitatrjochtlinegebiet. It is yn besit fan Steatsboskbehear.

Mei de Rottige Meente waard eartiids in folle lytser gebiet besuden Nijetrine oantsjutten. It wie gerslân fan minne kwaliteit. Om 1900 hinne begûn hjir de ûntginning, dy't oan de fyftiger jierren fuortset waard. Troch it weigraven fan it fean kaam it gebiet leger te lizzen, wêrtroch it oerbleaune leechfean drige te ferdrûgjen.

Om de Grutte Fjoerflinter en de Jeropeeske otter te beskermjen waarden yn juny 1955 in pear persielen oankocht. Letter binne noch ferskate dielen folge, ek yn it ramt fan in ruilverkaveling. By it fyftichjierrich bestean yn 2005 hie it reservaat in totale oerflakte fan ûngefear 1000 ha. Petgaten en stripen bringe de turfwinning yn it ûnthâld. It gebiet bestiet fierders út lytse stikjes greide, trilfeanen en feanmoasreidlannen. De seldsume Grienknolorchis is der te finen.

It gebiet leit tusken de rivierkes De Tsjonger en Linde en wurdt trochsnien troch De Scheene. It wurdt yn it westen begrinze troch de doarpen Munnikebuorren, Skerpenseel en Spangea. Midden yn it gebiet leit Nijetrine. Yn de jierren fyftich waard dwers troch de Rottige Meente in wei oanlein, fan Wolvegea nei Kuunder en de Noardeastpolder; de hjoeddeiske N 351 (Pieter Stuyvesantwei).