Efteling

De **Efteling** is in attraksjepark yn de Nederlânske provinsje Noard-Brabân, dat leit yn Kaatsheuvel, tusken Tilburch en Waalwyk yn. It hat in fantasytema, dêr't eleminten yn opnommen binne fan âlde myten en leginden, mearkes, fabels en folkloare. Dêropta binne der ek generike attraksjes lykas ferskate achtbanen. De Efteling waard yn 1952 iepene en wie yn it earstoan in natoerpark mei in mearkestún ornearre foar lytse bern. Yn 'e rin fan de tiid is it in alsidich park wurden mei attraksjes foar sawol bern as folwoeksenen. Jiers komme der omtrint 51/2&nbsp;miljoen besikers op de Efteling ôf. Wat dat oangiet, is it it grutste ferdivedaasjepark fan Nederlân en it op twa nei grutste fan Europa, nei Disneyland Parys en Europa-Park yn Dútslân. 

## Skiednis
De woartels fan it hjoeddeiske park lizze yn 1935, doe't it *"R.K. Sport- en Wandelpark"* op 19 maaie iepene waard. De plannen om in sportterrein oan te lizzen ûntstiene yn 1933 en waarden inisjearre troch pastoar De Klijn en kapelaan Rietra. Dit plan is letter útwreide mei in boarterstún en teehûs.

De tentoanstelling *"De Schoen '49"* yn 1949 wie de oanset ta útwreiding fan it park en der waarden dêrta grutte stikken grûn oankocht. De tagongspoarte foar de tentoanstelling soe noch lang yn gebrûk bliuwe as yngong fan earst it sportpark, en letter de Efteling sels.

Yn 1950 waard de *"[[Stichting Natuurpark de Efteling]]"* oprjochte troch de doetiidske boargemaster fan Loon op Zand, Reinier van der Heijden, tegearre mei de sinast Peter Reijnders en Anton Pieck. Reden foar de oprjochting wie dat de pleatslike ekonomy te bot ôfhinklik wie fan de skuon- en learyndustry. It doel fan de stifting wie: *"de lichaamlike ûntwikkeling en ûntspanning fan de ynwenners fan de gemeente Loon op Zand en de befoardering fan it toerisme nei en binnen de gemeente, ien en oar yn katolike geast"*. Reijnders wie benadere foar de technysk kreative ynfolling. Hy wist Anton Pieck te strikken foar it ûntwerpen fan it Mearkesbosk. Oarspronklik kaam Betty van der Heijden-Perquin, de frou fan oprjochter Reinier van der Heijden, mei it idee fan in mearkestún, lykas de tydlike Mearkestún yn Eindhoven, dy't oanlein wie troch Philips.

Binnen in tiidsbestek fan twa jier waarden de earste tsien mearkes yn it Mearkesbosk realisearre. Stadichoan wie it park ek al yn de jierren fyftich begûn mei it iepenjen fan oare attraksjes. Op 11 maaie 1956 iepene de Efteling de *"Stoomcarrousel"*, de earste grutte attraksje bûten it Mearkesbosk. In oare nijichheid wie yn 1959 *"[[Holle Bolle Gijs]]"*: in jiskefet yn de foarm fan in mearkefiguer, dy't hjir hieltyd *"Papier! Papier hier!"* seit en nei it deponearjen fan rommel *"Dankuwel!"*. Yn it hiele park binne sa 'n tolve Holle Bolle Gijzen te finen. Alline *"Inca Gijs"* út 1984 is hjoed de dei net mear yn gebrûk om't der in flater makke is yn it ûntwurp wêrtroch't rommel yn syn strôt hingjen bliuwt. 

Ien fan de wichtichste persoanen yn de Efteling-skiednis wie ûntwerper Anton Pieck, dy't fan de iepening ôf oant midden jierren santich foar it park wurke. It mearke fan 'e wolf en de sân geitsjes wie it lêste ûntwerp fan syn hân. Hy waard as haadûntwerper opfolge troch Ton van de Ven. Fan de Fen wurke sûnt 1965 by de Efteling en syn wurk behaage Pieck. Syn oanstelling yn 1974 as kreatyf direkteur soe it begjin fan in omslach yn it park ynliede: fuortbreidzjend op de formule fan Pieck, mar hieltyd mear útgroeiend ta in folweardich attraksjepark.

### Fan mearkesbosk nei attraksjepark
Koart foar en yn de tachtiger jierren wie sprake fan in kantelpunt yn it belied fan de Efteling. Yn de jierren santich hie it park  te krijen mei weromrinnende besikersoantallen en in gruttere konkurrinsje, en om dit op te fangen waard ûnder mear besletten de doelgroep út te wreidzjen. Yn 1978 waard in spûkhûs it *"Spookslot"* iepene, de earste attraksje dy't folslein fan de hân fan Ton van de Ven wie. Yn 1981 folge de iepening fan de stielen achtbaan, neamd de *"Python"*. Mei syn 750 meter wie it doedestiids de grutste stielen achtbaan op it Europeeske fêstelân. Faasjes oant 85 km/o koene berikt wurde, it heechste punt is 29 meter. De *"Python"* hat fjouwer saneamde ynferzjes: twa loopings en twa koarketrekkers. Dêrnei folgen de wyldwetterbaan *"Piraña"* en de bobslydbaan *"Bob"*.

Nei in perioade fol ynvestearringen en fernijingen kearde de Efteling om 1985 hinne werom nei it mearkestema. De grutte attraksje fan 1986 wie de darkride *"Fata Morgana"*, in oanienskeakeling fan sênes yn easterske, Arabyske styl. In jier letter ferskynde in oare attraksje mei in easters tema: de *"Pagode"*, in útsjochtoer mei in hichte fan 45 meter. Ek yn it mearkesbosk waard ynvestearre: dêr ferskynde yn 1988 de *"Trollenkoning"*. Yn 1989 yntrodusearre ûntwerper Henny Knoet de nije maskotte fan it park, de tovernar Pardoes. Yn 1990 krige in oar Eftelingmearke sels in eigen gebiet: sûnt wennet it *"Folk fan Laaf"*, in idee fan Ton van de Ven, yn it *"Lavenlaar"*. Yn de jierren 90 folgen mear attraksjes lykas de achtbanen *"Pegasus"*, en *"Vogel Rok"*, mar ek it *"Avonturendoolhof"*, *"Droomvlucht"* en *"Villa Volta"*.

### Utwreidingen, fernijingen en ferfangingen
Yn 2003 waard it *"Anton Pieckplein"* fernijd, in projekt fan de ûntwerper Michel den Dulk. Op 15 desimber 2004 iepene it 25ste mearke yn it Mearkesbosk: *"[[It Lytse Famke mei de Swevelstokken]]"*, ta gelegenheid fan it twahûndertste bertejier fan de skriuwer Hans Christian Andersen yn 2005.

Nei't Ton van de Ven yn 2003 ôfskie fan it park naam hie, kaam der in ûntwerpôfdieling mei de namme *"Design & Development"*. Ien fan de liedende ûntwerpers yn dit team is Karel Willemen. Yn 2007 iepene de Efteling de attraksje *"De Vliegende Hollander"* yn it Ruigrijk, in wetterachtbaan. Foar dizze achtbaan moast de kanofiver út 1953 wike. Nei in tematisearre wachtrige en in darkride-part mei ferskillende sênes, wurde de karkes mei in takel de helling oplutsen om dêrnei nei in achtbaan-part de eardere kanofiver yn te dûken.

Op 1 july 2010 iepene de houten achtbaan *"Joris en de Draak"*, in dûbele achtbaan mei in topsnelheid fan 75 kilometer de oere. Joris en de Draak is de opfolger fan de *"Pegasus"* út 1991, dy 't yn de simmer fan 2009 sloopt waard fanwegen de minne steat en oprinnende ûnderhâldskosten. Midden yn de achtbaan ferriist in goed tsien meter hege draak.

Yn 2015 waard achtbaan *"Baron 1898"* iepene, yn 2020 folge troch twillingachtbaan *"Max & Moritz"*, dy 't de *"Bob"* út 1985 ferfong, *"Bob"* hie lêst fan oanhâldende technyske problemen. En omdat it attraksjetype net mear levere waard, is der in nije achtbaan boud. al is der gebrûk makke fan de gebouwen fan *"Bob"*.

Op 5 septimber 2021 wiene *"Monsieur Cannibale"* en it njonkenlizzende *"Avonturen Doolhof"* foar it lêst iepene. *"Monsieur Cannibale"* soe under druk fan sjoernalisten in yngripende renovaasje ûndergean en op 1 jannewaris 2022 weriepenje as *"Sirocco"*. It *"Avonturen Doolhof"* ferdwûn en waard ferfongen troch wetterboartersplak *"Archipel"*.

Yn jannewaris 2022 waard bekend makke dat spûkhûs it *"Spookslot"* nei de simmer fan dat jier sletten wurde soe en tsjin de flakte gie. De attraksje soe boukundich yn minne steat ferkeare. As ferfanger komt der op itselde plak in nije grizelattraksje, *"Danse Macabre"*.

## Opbou fan it park
It park is opboud út ferskate riken (*rijken*):
* It *Marerijk* yn it noardwestlike diel fan it park mei ûnder oaren de ferneamde attraksje *Droomvlucht* en it Mearkebosk (*Sprookjesbos*).
* It *Anderrijk* hat ferskate attraksjes mei frjemde kultueren as tema foarmet it súdwestlike diel fan it park. Ferneamde attraksjes binne de *Fata Morgana* wyldwetterbaan *Pirana*.
* It *Reizenrijk* leit yn it noardeastlike diel fan it park en foarmet it lytste diel (ryk) fan it park mei attraksjes lykas de *Vogel Rok* en de *Carnaval Festival*.
* It *Ruigrijk* hat de measte attraksjes foar de grutten en leit yn it súdeasten fan it park. De tsjustere achtbaan *De vliegende Hollander* en de houten achtbaan *Joris en de draak* binne dêr ûnderdiel fan.
* It *Fantasierijk* mei *Efteling Brink*, de *Pardoes Promenade* en *Symbolica*.

## Ferneamde attraksjes

### Ferdwûne ferneamde attraksjes

## Mearkes
### yn it mearkesbosk

### bûten it mearkesbosk

## De Wrâld fan de Efteling

De Efteling bestiet út mear as it attraksjepark. It hiele kompleks omfettet in teäter, trije hotels, twa fakânsjeparken, in fakânsjeferbliuw foar famyljes mei slim sike bern en in natuergebiet. 

### Hoareka en winkels
Yn it park binne sa'n 25 hoarekagelegenheden. It oanbod rint útinoar fan grutte en lytse snacks oant snacks en gerjochten fan oer de hiele wrâld. De measte restaurants slute wat oanklaaiïng en assortimint oan op it temagebiet of de attraksje(s) dêr't se yn of by lizze.

Njonken hoarekagelegenheden hat it park meardere sûvenirwinkels. By it entreegebou sit sûnt 1995 de grutste sûvenirshop fan it park, Efteldingen. It grutste part fan de sûvenirwinkels sit yn it Marerijk, dat yn totaal trije fan sokke ferkeappunten herberget. Guon gruttere attraksjes lykas Symbolica, Carnaval Festival húsfestje in lyts winkeltsje by de útgong fan de attraksje. Ferspraat troch it park steane ek sûvenirkarren opsteld. It park biedt de mooglikheid om sûvenirs nei oankeap nei de útgong fan it park, as in by de Efteling hearnende sliepplak bringe te litten.

### Efteling Hotel

It húsfestet 124 keamers, 22 temasuites, ferdield oer de tredde oant en mei achtste ferdjipping. It waard yn 1992 iepene, nei ûntwerp fan arsjitekten Theo Spies en Wilco Meeuwis, en befynt him by de splitsing fan de Europalaan yn Kaatsheuvel en de Midden-Brabantwei N261. It gebou moat in Loftkastiel foarstelle.

### Efteling Bosrijk

Ien fan de twa fakânsjeparken fan de Efteling, lizzend ten súdwesten fan it attraksjepark. Efteling Bosrijk waard op 11 desimber 2009 yn gebrûk naam en biedt op 17 hektare plak oan 1694 gasten. Fan 104 frijsteande húskes of 64 skeakele húskes, 0 groepsakkommodaasjes, en 78 famyljekeamers. Rinnend bist binnen 10 minuten by de haadyngong fan de Efteling, mar moarns rydt der ek in pindeltreintsje lâns in pear opstapplakken. It park is yn it tema fan Klaas Vaak dompele syn Sânkastiel is yn it midden fan it park te finen en faak sels is ek te moetsjen.

### Efteling Loonsche Land

Efteling Loonsche Land leit besuden fan it attraksjepark. Efteling Loonsche Land iepene op 31 maaie 2017.  It Loonsche Land omfettet sawol in hotel, mei bûten it hotel pleatste temakamers en selsstannige fakânsjewenningen mei in mienskiplike kapasiteit fan tûzen bêden, it park is sa'n acht hektare grut. Yn it haadgebou fan it fakânsjepark is it Loonsche Land Hotel fêstige, mei 75 keamers ferdield oer fiif ferdjippingen. Sawol de hotelkeamers as de de fakânsje wenningen binne bedoeld foar meardere persoanen.

#### Efteling Grand Hotel
Ein jannewaris begjin febrewaris 2024 begûn de Efteling mei de bou fan in tredde Hotel, It doel wie eins om al yn 2023 te begjinnen mar ien fan de belutsen bedriuwen gie failliet. Der komme 140 keamers, twa restaurants, twa winkels en in swimbad mei spafasiliteiten. It hotel sil yn de rin fan 2025 iepen gean.

### Villa Pardoes

Villa Pardoes is in fakânsjeferbliuw spesjaal foar slim sike bern mei in faak libbensbedriigjende sykte lykas in spiersykte of kanker en harren famylje, fêstige direkt súd fan de Efteling op Eftelingsestrjitte. Yn de filla kinne tolve famyljes op útnûging in wike ferbliuwe.

De filla is in rûn gebou yn de foarm fan in slak op in blom. Oan wjerskanten fan de yngong binne twa teisters mei ljochtjaande blauwe bollen. Om de yngong hinne binne 5.500 witte bistebyldsjes pleatst, en yn it gebou binne nochris 5.500 fan dy bylden ferwurke. Yn de filla rint in sintrale hal yn in slakkehûsfoarm troch it gebou, oergeand yn de blom, dêr't de tolve ferskillende gasteferbliuwen oan lizze. Elk fan dy ferbliuwen is in selsstannich appartemint, útfierd yn in eigen tema. Villa Pardoes hat fierder noch in grutte mienskiplike romte, in swimbad, in binnen- en bûtentún.

Villa Pardoes is in inisjatyf fan *"Stichting Natuurpark de Efteling"*, en wurdt beheard troch de *"Stichting Exploitatie Villa Pardoes"*. Dy is foar syn ynkomsten folslein ôfhinklik fan de *"Stichting Fondsenwerving Villa Pardoes"*, dy't fia bedriuwssponsoring, aksjes en donateurs it nedige jild ynsammelet. De organisaasje draait foar in grut part op frijwilligers en hat mar inkelde meiwurkers yn fêste tsjinst.