open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wapse

**Wapse** is in esdoarp yn de Drintske gemeente Westerfjild, mei ± 700 ynwenners (mei útbuorren, 1 jannewaris 2011). It doarp leit sirka 21 kilometer noardwestlik fan Hoogeveen, tusken Vledder en Diever, oan de râne fan it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld. It doarp makke oant 1998 diel út fan de gemeente Diever.

Wapse wurdt al yn 1447 neamd, mar de betjutting fan de namme is ûnbekend. Ut Wapse wei ûntstie yn de midsiuwen troch ûntginning fan in beekdal it lintdoarp Wapserfean.
De Houtwiel (tsjasker)

**De Houtwiel** is in tsjasker oan 'e Goddeleaze Singel yn De Falom yn 'e gemeente Dantumadiel.

## Skiednis
De tsjasker waard yn 'e jierren 1974-1975 yn opdracht fan Steatsboskbehear neiboud neffens in oarspronklik model fan 'e tsjaskerbouwer Roelof Dijksma en delsetten yn it natoergebiet De Houtwiel yn it noardlike doarpsgebiet fan Feanwâlden. De pealtsjasker ferlear dêr lykwols syn funksje en waard ôfbrutsen, restaurearre (yn 1996) en dêrnei opslein. 

Yn 2005 waard de mûne 600 meter eastliker op it hoeddeiske plak yn De Houtwiel delset, dat yn it doarpsgebiet fan De Falom falt.

De tsjasker waaide yn 2017 by in stoarm kapot en waard dêrnei werboud. Yn 2019 waard de tsjasker op deselde lokaasje werom set. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank - 'Feanwâlden, pealtsjasker'
Tsjasker Wergea

De **Tsjasker Wergea** is in poldermole noardeastlik fan it doarp Wergea yn 'e gemeente Ljouwert (foar de weryndieling fan 2014 gemeente Boarnsterhim. 

De pealtsjasker waard yn 1997 troch Sieds Wobbes (1936-2023) út Wergea op eigen hiem boud as in mealree mûntsje, dat yn sirkwy mealle. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Mûnedatabank - Wergea, Tjasker.
De Hoop (Readtsjerk)

**De Hoop** is in poldermole benoarden it doarp Readtsjerk yn de gemeente Dantumadiel.

De Hoop is in houten, reiddutsen muonts op stiennen fjildmuorren.

## Skiednis
Yn 1862 waard yn Teridzert in besteande mûne kocht en yn Readtsjerk opboud om it wetterpeil yn de polder op peil te hâlden. Foar dy tiid wie it gebiet sompich ûnlân mei  leechfean. De mûne wie yn 1911 al sa brekfallich, dat in renovaasje djoerder útpakte as it ôfbrekken fan de mûne en in oaren ien oan te skaffen. Foar 1.000 gûne waard in mûne út it Grinslânske Scharmer oanskaft, dy't dêr yn 1863 boud wie. Yn Scharmer wie de mûne alris twa kilometer ferhûze nei in oar plak en no waard de mûne ôfbrutsen om te ferhûzjen nei Readtsjerk om op de hjoeddeiske lokaasje wer op te bouwen.

De houten roeden binne yn 1916 ferfongen troch stalen roeden. Op advys fan Provinsjale Wettersteat waard yn 1961 meganyske bemealling oanbrocht, al bleau bemealling op wynkrêft mooglik. De mûne hie selsswichting, mar de wjukken binne yn 1969 Aldhollânsk ophekt. 

Yn 1969 gyng it Wetterskip Readtsjerkerpolder en Hûndertsreed oer op it Wetterskip De Wâlden. Dêrmei rekke de mûne oerstallich. It mûndershûs út 1870 wie doe al ferkocht, mar it baarnde yn 1982 ôf en sûnt stiet de mûne allinne.  

Restauraasjes fan de mûne fûnen yn 1961, 1969 en 1975 plak. Sûnt 1972 is de Stifting De Fryske Mûne eigner fan De Hoop, dy't bytiden brûkt wurdt as lesmûne foar frijwillige mûnders. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank - 'Readtsjerk, De Hoop'
Tsjasker Stynsgea

De **Tjasker Stynsgea** is in poldermole east fan Stynsgea yn de gemeente Achtkarspelen.

De Tsjasker Stynsgea, ien fan de trije oerbleaune boktsjaskers fan Nederlân, waard oarspronklik brûkt foar it bemeallen fan in stik greidlân ûnder Blessum. Dêr waard hy yn 1954 ferfongen troch in wynmotor en dêrnei skonken oan de *Friese Maatschappij voor de Landbouw*. Nei restauraasje waard de tsjasker earst by Ryptsjerk delsetten. Yn 1972 kaam hy op syn hjoeddeiske lokaasje te stean. De mole is wyls eigendom fan de gemeente Achtkarspelen.

De tsjasker waard yn it ramt fan in grutte restauraasje tn 2011 fan it plak helle en op 6 febrewaris 2012 werom set.  

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''Tsjasker Stynsgea''
Tsjaard Tsjêbes

**Tsjaard Tsjêbes** ek wol **Tjaert Tjebbes** wie in Fryske seekaptein dy't foar de Fryske Admiraliteit fear. 

Op 31 maaie 1582 naam Tsjêbes út namme fan it oerkoepeljende Nederlânsk Admiraliteitskolleezje de kapitein Jan Tammes Claes Jacobs as syn skip yn tsjinst. Dat waard letter op it Grinslanner Djip ynsetten. 

Tsjaard Tsjêbes kocht yn 1589 *'t Olde Raedhuis* op de hoeke fan de Heechstrjitte en Lange Easterstrjitte yn Dokkum fan de magistraat fan dyselde stêd foar it bedrach fan 900 goudgûnen. De Fryske Admiraliteit fêstige nei de oprjochting yn 1597 har kantoar yn dat gebou. 

Yn it jier 1598 gie Tsjêbes op ekspedysje. Hy fierde it kommando oer it skip de *Blaue Clocke*, ferneamd nei de herberch njonken it admiraliteitshûs. It skip wie 200 ton swier en hie in bemanning fan 70 man.
Fryske Rie foar Heraldyk

De **Fryske Rie foar Heraldyk** is in riejaande kommisje dy't oer de wapens en flaggen fan de oerheid, de provinsje Fryslân, de gemeenten, de wetterskippen, de steds- en doarpswapens en de besteande famyljewapens advizen ferskaft. Fierders hat ek de Nederlânske Hege Rie fan Adel hjir in yn de wet fêstleine taak (allinnich oer aadlike wapens en oerheidswapens). De Fryske Rie foar Heraldyk is gjin oerheidsorgaan en hat gjin wetlike taken en foegen.

Nei oanlieding fan it 'Flaggerapport' waard, op inisjatyf fan Klaas Sierksma, troch it bestjoer fan de Fryske Akademy, ûnder de wjukken fan it 'Genealogysk Wurkferbân' yn maaie 1956 de 'Fryske Rie foar Heraldyk' oprjochte. Earste foarsitter waard drs. J. Visser en Sierksma waard sekretaris.
De rie bestiet út herauten, dy't ferneamd binne nei de gebieten Westergoa, Eastergoa, Sânwâlden, de Alve Stêden, It Bilt, de Waadeilannen en Stellingwarf. Yn de midsiuwen wienen de herauten yn tsjinst fan in keizer, kening of hartoch en hienen meardere funksjes. Hja wienen fertrouwensman, sletten yn opdracht ferdraggen en organisearren toernoaien. 

De Rie advisearret ek oer de foarmjouwing fan nije wapens foar oerheden, doarpen, famyljes en ferienings en/of makket ûntwerpen hjirfoar. Dizzen wurde yn it "Genealogysk Jierboek" publisearre, dat troch de "Fryske Akademy" útjûn wurdt. De Rie advisearret ek oer flaggen, flaggeprotokollen, wimpels, banieren en standerts. Fierders fersoarget de Rie (kleur)advizen oer wapens by (tsjerke)restauraasjes enfh.

## Sjoch ek
* List fan flaggen fan doarpen yn Fryslân makke troch de Fryske Rie foar Heraldyk.
* List fan wapens fan doarpen yn Fryslân makke troch de Fryske Rie foar Heraldyk.
De Iendracht (Kimswert)

**De Iendracht** (*Eendracht*) is in poldermole en ryksmonumint by de buorskip Dyksterbuorren súdwest fan it doarp Kimswert yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It is in greinen achtkante mole, mei stiennen fjildmuorren, dekt mei reid.

De Iendracht waard yn 1872 boud foar de bemealling fan de dat jier ree komde polder mei deselde namme. Tusken 1966 en 1975 wie foar dat doel yn de mole ek in diselmotor oanwêzich. De Iendracht, dy't eigendom is fan de Stifting De Fryske Mole, waard yn 1975 restaurearre. It Wetterskip Fryslân hat de mole yn 2006 oanwiisd as reservegemaal foar slimme wetteroerlêst.

## Sjoch ek
*Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank - ''De Iendracht, Kimswert''
Al-Aksamoskee

De **Al-Aksamoskee** (Arabysk المسجد الأقصى *al-masjid ul-aqsā*, "de fierste moskee") is in moskee dy't reekaam yn 705, boud op de súdside fan de Timpelberch yn Jeruzalem njonken de Rotskoepel, in oar islamitysk hillichdom. Op de Kaaba yn Mekka en moskee fan de profeet yn Medina nei is it de tredde ferneamdste hillichdom fan de Islamiten. De Al-Aksamoskee is de grutste moskee fan Jeruzalem en hat plak foar om-ende-by 5000 minsken.

De âldste ynformaasje dy't wy ta ús foldwaan hawwe is in beskriuwing fan de moskee troch Sophronius. Neffens syn ferslach wie it in rûch houten gebedsplak foar de soldaten fan kalyf Omar. Moe'awija, eartiids generaal fan Omar en letter sels ek kalyf liet him der yn kroane. It hjoeddeiske stiennen gebou datearret fan 660. De nije kalyf, dy't oer it generaal freedsume relaasjes ûnderhâlde mei it Byzantynske Ryk krige by de bou help fan ûngefear 200 Byzantynske arsjitekten en boufakkers. De Byzantynske ynfloed is noch altyd goed te sjen oan de boustyl fan it gebou. 

Nei alle gedachten befynt him ûnder de moskee de oerbliuwsels fan de 3000 jier âlde Timpel fan Salomo. Dat is ek de reden wêrom guon joaden it eigendom van de Timpelberch bestride.

Yn 1951 waard de Jordaanske kening Abdullah I by ferlitten fan de moskee troch in oanslach deade. 

Yn 1969 waard de *[[minbar]]* dy't noch troch Saladin bouwe litten wie, troch in radikale kristen yn de brân stutsen en folslein ferwoaste. Begjin 2007 waard in replika yn de moskee ynstallearre. 

## Noaten
Koarnwertermole

De **Koarnwertermole** of **Koarnwertermûne** is in poldermole en ryksmonumint súdeast fan it doarp Koarnwert, yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It is in houten achtkante, reiddutsen muonts op stiennen fjildmuorren.

De Koarnwertermole, dy't oan de Koarnwerter Feart stiet, waard yn 1907 boud foar it bemeallen fan it Wetterskip Koarnwert. Dy polder wie it resultaat fan 'e gearfoeging fan fiif lytsere polders. De bou fan de Koarnwertermole makke de fiif moles, dy't dêrfoar meald hiene, oerstallich: se waarden dêrom sloopt. 

Neidat in swiere stoarm yn 'e nacht fan 12 op 13 novimber 1972 swiere skea feroarsake hie oan de Koarnwertermole, krige de fizel fan de mole elektryske oandriuwing. De mole waard net wer opknapt en rekke yn ferfal, oant er yn 1999 restaurearre waard. Hy is sûnttiid wer mealree en wurket geregeld op basis fan frijwilligers. 

De Koarnwertermole is eigendom fan it Wetterskip Fryslân.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Webstee Poldermole Koarnwert
* Koarnwert, Koarnwertermole
Swarte Prins

De **Swarte Prins**, ek wol **De Lytse Geast** of **Alddielsmûne** neamd, is in poldermole bewesten de buorskip Lytse Geast by Tytsjerk yn de gemeente Tytsjerksteradiel. 

It is in houten muonts mei stiennen fjildmuorren en dekt mei reid. De wjukken fan de mûne hawwe âldhollânsk hekwurk; de flecht is hast 16,50 meter.

## Skiednis
De Swarte Prins waard yn 1900 boud foar it bemeallen fan de polder 'Alddeel'. Hy hat wurke oant 1959. Yn 1967 ferlear de mûne it geande wurk, sadat der yn de mûne romte ûntstie om it as fekânsjehûs yn te rjochtsjen. Ek waard de selsswichting doe ferfongen troch âldhollânsk hekwurk. 

De mûne is partikulier eigendom, ferboud ta wente en net mear mealree, al kin er noch wol draaie. Yn 2019 hat der in renovaasje plakfûn. It mûndershûs is net mear oanwêzich.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank
* Feriening De Hollânske Mûne
Ynpolderingen yn Súdwest-Fryslân

Yn Súdwest-Fryslân is yn eardere tiden in soad ynpoldere, al is der net sa drastysk ynpoldere as yn Noard-Hollân. Hjirtroch stiet súdwest-Fryslân noch altyd bekend om syn grutte marren. 

Ynpoldere marren:

* Silaardermar, tusken Koarnwert en Wûns

* Warkumermar, benoarden Warkum

* Makkumermar of Kâldmar, eastlik fan Makkum

* Parregeastermar of Sudermar, bewesten Parregea

* Heanmar , tusken Koudum en Hylpen 

* Starumer Mar ( of Noardmar en Súdmar), beëasten Starum

* Sinsmar/ Atzemar, besuden Blauhûs
Parregeastermar

De **Parregeastermar** of Sudermar is in drûchmakkerij en hat eartiids in mar west fan Parregea. Yn 1879 waard de 1016 hektare grutte mar drûchlein.

De polder dy't ûntstie nei de drûchlizzing is in lânbougebiet mei net folle bebouwing en leit op it djipste punt 2,9 meter ûnder seenivo. 

Der hawwe plannen west om de polder wer ûnder wetter te setten foar it toerisme, mar dy plannen binne net útfierd.
## Sjoch ek
* Ynpolderingen yn Súdwest-Fryslân
Tsjasker Nijetrine

**De Bonne Brekken** is in poldermole by it doarp Nijetrine yn de gemeente Weststellingwerf.

De tsjasker, boud yn 1976, waard oant 2001 brûkt foar de bemealling fan it natoergebiet de *Bonne Brekken* by it doarp Wikel. Neidat dat de boktsjasker by in stoarm slim tehavene rekke, waarden de resten derfan opslein. Begjin 2007 waard de mole werboud yn it natuergebiet de Rottige Meente, dêr't er no wetter tusken twa trekgaten pompt. Op 12 maaie 2007 - Nasjonale Mole- en Gemaledei - waard de tsjasker offisjeel wer yn gebrûk nomd.

Yn 'e winter fan 2013 waard it mûntsje renovearre en ein 2014 krige it syn âlde namme De Bonne Brekken werom.

De tsjasker wie yn 2023 al yn in minne steat en net mear draaifeardich. 

## Sjoch ek
*Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank - ''Tsjasker Nijetrine''
*De Hollandsche Molen - ''Boktsjasker fan de Bonne Brekken yn Nijetrine''
Tsjasker Nij Beets

De **Tsjasker Nij Beets** is in poldermole yn it doarp Nij Beets yn de gemeente Opsterlân.

De Tsjasker Nij Beets waard yn 2002 boud. It is in pealtsjasker, dy't diel útmakket fan it feanterij-iepenloftmuseum It Damshûs yn Nij Beets. De poldermole spilet in rol yn it regeljen fan it wetterpeil fan it by it museum hearrende petgat. De tsjasker is te besjen at it museum iepen is.

## Sjoch ek
*Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Website It Damshûs
*Moledatabank - ''Nij Beets, Pealtsjasker''
*De Hollandsche Molen - ''Pealtsjasker It Damshûs yn Nij Beets''
Tsjasker It Heidenskip

De **Tsjasker It Heidenskip** is in poldermole en ryksmonumint by buorskip It Heidenskip yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân. De pealtsjasker waard boud yn 1915 en is de âldste pealtsjasker fan Nederlân dy't nea fan syn plak ferhûze. It is ien fan 'e mûnen fan Mûnestifting Súdwest-Fryslân (foarhinne Mûnestifting Nijefurd). 

De tsjasker waard yn opdracht fan Jan Noordenbos yn 1915 troch H. Dijksma út Gythoarn boud foar de ûnderbemealling fan polder nû. 287. By de bou makke Dijksma gebrûk fan in âlde grenehouten peal fan 'e Galamadammen, dy't pas om 2010 hinne ferfongen is. Yn 1977 is de pealtsjasker restaurearre. 

Yn oktober 2013 waard de tsjasker by in stoarm skansearre en waard it wjukkekrús fernield. De skea is rillegau wer ferholpen. 

De mûne is mealree.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* De Hollandsche Molen - ''Tsjasker It Heidenskip''
De Mûnts (mole)

**De Mûnts** is in poldermole yn it doarp Bûtenpost, it haadplak fan de gemeente Achtkarspelen. It is in houten achtkante mûne mei stiennen fjildmuorren, dekt mei reid.

## Skiednis en beskriuwing
De Mûnts stie oarspronklik yn it Grinslanner Oosterhoogebrug, dêr't er de Boarchsleatpolder bemealde. Hy wie dêr yn 1871 boud yn ferbân mei de oanlis fan it Iemskanaal. Dat barde op kosten fan de provinsje Grinslân, dy't de mûne nei de oplevering oerdroech oan it wetterskip fan de polder. 

Yn 1952 waard foar de mole in sloopfergunning ôfjûn, wêrnei't er "op afbraak" ferkocht waard oan in partikulier. Dy stelde de mûne beskikber foar weropbou yn Bûtenpost. De mole waard dêr yn de jierren 1958/1959 delsetten en omneamd ta De Mûnts. De mûne, dy't twa wetterrinnen hat, krige it op- en bemeallen fan de pleatslike iisbaan as taak. Yn 1985 bruts de houten binnenroede, wêrnei't dy ferfongen waard troch in nije izeren roede. 

De Mûnts waard yn 1994 restaurearre. Tsjintwurdich is de mûne, dy't no eigendom is fan de gemeente Achtkarspelen, mealree yn sirkwy.

## Keppeling om utens
* De Hollandsche Molen - ''De Mûnts yn Bûtenpost''
* Moledatabank - ''Bûtenpost, De Mûnts''
* Moledatabank - ''Oosterhogebrug, Borgsloterpolder''
Teatlum

**Teatlum**, ek **Dowehok** neamd, is in poldermole en ryksmonumint út 1800 besuden it doarp Tsjom yn de gemeente Waadhoeke.

## Skiednis
De spinnekopmole Teatlum bemealle eartiids de 'Kramershoeke', in partikuliere polder fan ûngefear 68 ha dy't ek wol 'Dowehok' of 'Dowedak' neamd waard.

Om 1960/1961 krige de mole in foarsjenning wêrmei't hy ek middels trekker-oandriuwing mealle koe. De mole ferlear by in stoarm op 2 april 1973 syn wjukkekrús en boppe-as. Teatlum, dy't eigendom is fan de Stifting Monuminten Waadhoeke, waard yn 1986 restaurearre. De mole is tsjintwurdich mealree yn sirkwy.

By Tsjom stiet noch in twadde spinnekopmole, Fâltum.

## Keppeling om utens
* Moledatabank - 'Tzum, Teatlum/Dowehok'
* De Hollandsche Molen - 'Teatlum of Dowehok yn Tsjom'
Savanne-oaljefant

De **Savanne-oaljefant** (*Loxodonta africana*) is in soarte yn it skaai fan de Afrikaanske Oaljefanten. It is de grutste soarte út it skaai, en de bisten fan dizze soarte binne de grutste lânbisten op Ierde.

## Skiednis
Oant 2001 wie de soarte *Loxodonta africana* de Afrikaanske oaljefant, mei de twa ûndersoarten, de Savanne-oaljefant, *Loxodonta africana africana* en de Boskoaljefant *Loxodonta africana cyclotis*. Dat jier die lykwols bliken dat de twa ûndersorten net neier besibbe wienen as de Tiger oan de Liuw, dat de soarte waard opdield yn *Loxodonta africana* en *Loxodonta cyclotis*.
Mealree

**Mealree** is in term dy't brûkt wurdt foar it beskriuwen fan moles. At in mole mealree is, wol dat sizze dat de mole yn in steat ferkeart dy't goed genôch is om mealle te kinnen. De konstruksje fan de mole moat hjirfoar yn goede steat wêze en de draaiende ûnderdielen, lykas in mealynrjochting, of de ynrjochting foar it ferpleatsen fan wetter (poldermole), of it slaan fan oalje (oaljemole) moatte oanwêzich wêze en wurkje kinne.

## Yn sirkwy
By poldermoles dy't wol mealree binne, mar dêr't de histoaryske wetterrinnen troch it feroare lânskip of it feroare polderpeil net funksjoneel mear fan binne, wurde de wetterrinnen soms sa feroare dat de mole itselde wetter rûnpompt. Dit hjit *mealree yn sirkwy*. Hjirmei wurdt foarkomd dat de kondysje fan de mole troch stilstân efterút giet, wylst de omlizzende fivers en sleatten baat hawwe by wetter dat yn beweging is.

## Sjoch ek
* Draairee.
Weksalia

**Weksalia**, ek *Wuxalia* of *Wecsile*, is de namme fan in midsiuwsk waadeilân dat gearfalt mei it eastlike diel fan it hjoeddeiske waadeilân Skylge. De namme komt foar yn âlde geskriften út de 8e oant de 15e iuw. Neidat yn de 10e iuw in sânplaat, de Skelling, mei Weksalia ferhiele, rekke de namme Weksalia yn ûnbrûk en kaam stadichoan de namme Skylge yn swang.

It âlde Weksalia wie oan de westside troch in seegat skaat fan it kustgebiet mei de namme Tessalia. Eastlik fan Weksalia lei it eilân Ambulon, tsjintwurdich It Amelân.
Penjumer Halsbân

De **Penjumer Halsbân** of **Penjumer Gouden Halsbân** is in dyk om it doarp Penjum dy't it beskerme tsjin it wetter fan de see-earm de Marne. De dyk is foar it grutstepart oanlein yn de 10e iuw en foltôge om 1100 hinne mei de oanlis fan de Griend Dyk. Doe't yn de nacht fan 3 op 4 febrewaris 1825 de Fryske seediken trochbrutsen yn in fleanende westerstoarm, bleau Penjum sparre tanksij de dyk. It doarp Penjum sels, mar ek dielen fan de Halsbân lizze op in tijwâl. Dy wâlen binne ûntstien yn in tiid dat de see dêr frij tagong hie. Se waaierje, om sa te sizzen, út oer it lânskip foarby Arum, Wytmarsum en Skraard. 

Yn it hert fan dat kompleks fan wâlen leit it restant fan in âlde see-eroazjeslinke, de Marne. Yn it lân fine jo dy eroazjeslinke noch werom yn it wat leger lizzend part oan wjerskanten fan de Bidlersfeart en de Harnzer- en Wytmarsumer Feart. No hat de Halsbân har wetterkearende funksje ferlern en is de dyk foar it grutstepart ôfgroeven. De Marne rûn earder yn in heale sirkel noard en east om Penjum hinne en gie foarby Wytmarsum fierder it lân yn oan Boalsert ta. Hoenear't de Marne ûntstien is, is net krekt te sizzen. Guon sizze dat er al yn de foar-Romeinske tiid ûntstien is. Der binne lykwols ek oanwizingen dat de ynfloed fan de see yn it gebiet bewesten Penjum en Kimswert yn dy tiid net grut wie. Geologysk ûndersyk hat útwiisd dat de Marne pas yn de 9e en 10e iuw op syn grutst en agressyfst wie.
Kodeks Unia

De **Kodeks Unia** of **Codex Unia**, is in midsiuwsk hânskrift mei in samling Latynske en Aldfryske rjochtsteksten. Om-ende-by 1475 waard de samling troch Zijds Unia gearbrocht. Lykwols is de samling weiwurden en tsjintwurdich allinnich noch yn ôfskriften fan sirka 1650 bewarre bleaun.
## Keppeling om utens
* Diplomatyske Utjefte Kodeks Unia
Kodeks Aysma

De **Kodeks Aysma** ek wol **hânskrift Aysma**, is in let-midsiuwsk Aldfrysk hânskrift út sirka 1500. It wurdt sa neamd omdat Sybout Aysma yn it skrift in kearmannich as eigner neamd wurdt. De ynhâld is in bûnt ferskaat en befettet it legindaryske *[[Gesta Fresonum]]*.
Kodeks Furmerius

De **Kodeks Furmerius** of **Codex Furmerius**, is in samling fan Aldfryske skriften dy't troch skiedskriuwer Bernard Furmerius om-ende-by 1600 gearbrocht is. It befettet kopyen fan ferskate midsiuwske hânskriften, wêrûnder oars ûnbekende stikken.
Gesta Fresonum

De **Gesta Fresonum** is in Aldfryske kronyk út de Kodeks Furmerius en giet oer de dieden fan de Friezen. De *Gesta* is in bewurking fan de Latynske *[[Historia Frisiae]]*, ‘De skiednis fan Fryslân’. De *Historia* einiget mei it bemasterjen fan de keizerstêd Aken troch de Friezen yn 1248. It moat tusken 1450 en 1460 skreaun wêze. De bewarre Latynske tekst komt út in hânskrift fan de gelearde Hartmann Schedel yn Neurenberch, dat nei alle gedachten yn 1492 of 1493 skreaun is. De *Gesta* is wierskynlik om 1470 hinne ûntstien. Oare oanpassingen fan deselde basistekst binne de *Gesta Frisiorum*, de *Olde Freesche Cronike* en it saneamde *Aldfrysk Kronykje*. 

It is net bekend wa't de skriuwer wie fan de *Historia Frisiae*, mar it soe blykber in geastlike west ha, omdat er it Latyn goed yn 'e fingers hie en in protte sitaten brûkt út oare skreaune boarnen, as de Bibel, it Romeinske Misboek, hilligenlibbens en kroniken. 

## Ynhald
Yn de *Gesta* steane mytysk-legindaryske ferhalen oer de oarsprong fan de Friezen en har rjocht. Sa soenen de Friezen oarspronklik fan in eilân *Frisa* komme by Yndia. Neffens in oar ferhaal wie Redbad kening fan Denemarken en hied er in twakamp mei Karel Martel dy't sûnder geweld besljochte waard. Fieders komt de sêge fan de tolve asega's der yn foar.

## Edysjes
*Wybren Jan Buma, Pieter Gerbenzon en Martina Tragter-Schubert (ed.), *Codex Aysma. Die altfriesischen Texte*,  Assen/Maastricht 1993, s. 506-555
*J.W. de Crane (ed.), ''Gesta Fresonum, uit de Apographa Juniana'', Ljouwert 1837, s. 119-143 (= E. Epkema (ed.), *Oude Friesche Kronijken*, Ljouwert 1835-53, diel 2)
* Heinrich Reimers, 'Die lateinische Vorlage der "Gesta Frisiorum"', yn: *De Vrije Fries* 35 (1939), s. 96-151

## Literatuer
* Rolf Bremmer, 'Literatuer en identiteit yn Fryslân om 1300 hinne', in: *De Moanne* 4 , nûmer 5 (juny 2005), 8-12
* Hans Mol & Justine Smithuis, 'De Friezen als uitverkoren volk. Religieus-patriottische geschiedschrijving in vijftiende-eeuws Friesland', yn: *Jaarboek voor Middeleeuwse Geschiedenis* 11 (2008), s. 174-204
Súdwâlfulkaan

De **Súdwâlfulkaan** is in (deade) fulkaan yn Fryslân dy't him op mear as 2 km ûnder it ierdoerflak befynt, ûnder de Waadsee tusken Harns en Flylân, wat ten súdwesten fan it eilantsjje It Gryn. De fulkaan wie aktyf yn it lette Jura (± 160 - 145 Ma ferlyn) en is letter dedekt ûnder sirka 2000 meter sedimentêr stiente, benammen skaalje en sânstien út it Kryt.

## Untdekking
De fulkaan is ûntdekt yn 1970 doe 't de Frânske oaljemaatskippij Elf Petroland (tsjintwurdich ûnderdiel fan Total) in boaring sette yn de Waadsee, mei as doel in mooglik gasfjild dat him dêr neffens seismysk ûndersyk siet. De maatskippij stuitte ta syn fernuvering ûnder it reservoirstiente op stiente yn it boargat, dat fan fulkanyske oarsprong wie. It bliek in fulkaan te wêzen dy't foarme wie yn de faze fan orogeneze yn it destiidske Jeropeeske kontinint fan ûngefear 160 miljoen jier (Ma) ferlyn. It Súdwâlgasfjild, dat him fuort boppe de fulkaan befynt, waard yn 1988 yn produksje nomd en produsearret noch altyd gas. Neist de stientefragminten (boaorgrús neamd), wie der noch in oare yndikaasje foar de oanwêzichheid fan in waarmteboarne yn de foarm fan in fulkaan; de temperatuer op in djipte fan 2 kilometer is gewoanwei 100 graden Celsius, in dit gefal wie dit 130 graden.

## Súdwâl

De fulkaan hat in hichte fan ûngefear 1 km en wie sa'n 12 miljoen jier aktyf. De erupsjes fan de fulkaan wienen fûle en koart mei in soad eksploazjes. Dit, mei de mineraalgearstalling, tsjut op fulkanisme dat barde as gefolch fan subduksje dy't net tichtby de fulkaan bart. De Kimmeryske orogeneze, lykas de perioade fan berchtmefoarming dy't destiids barde neamd wurdt, wie in faze fan kompresje wêrby't de destiidske mikroplaten Turkije en Iran noardwerts skooden en yn botsing kamen mei it Euraziatyske kontinint. Dizze orogeneze soe troch de Euraziatyske plaat skokweagen teweech bringe kind hawwe, dy't laten ta fulkanisme. Dit proses soe him yn de Alpine orogeneze werhelle kind hawwe, doe't destiids it Eoseen yn de Eifel grutskalich eksplosyf fulkanisme ûntstie as mooglik gefolch fan de botsing en subduksje fan de Adriatyske plaat.

De fulkaan yn de ûndergrûn is bedekt troch sânstienlagen út it ûnder-Kryt, dy't in reservoirstiente foarmje foar gas. It ôfslutingsstiente is in dik pakket klaaistien dat ôfsetten is yn de transgressive faze nei de foarming fan de Súdwâlfulkaan, yn it ûnder-Kryt.

## Ofwikend ierdmagnetysk fjild
De steuring fan it ierdmagnetysk fjild yn de Waadsee wat súdwestlik fan it eilantsje It Gryn, wurdt feroarsake troch de Súdwâl-fulkaan. Yn de ûndergrûn dêr, op in djipte fan sirka twaenheale kilometer, komt fulkanysk stiente foar dat de Súdwâlfulkaan útspijd hawwe moat. Dit fulkanyske stiente is sterk magnetysk wêrtroch't it ierdmagnetysk fjild dêr ôfwykt.

## Keppeling om utens
*De Súdwâlfulkaan op Natuurinformatie.nl
*De Súdwâlfulkaan op Noorderlicht.VPRO.nl
*Kennislink, It ierdmagnetyske fjild yn Nederlân
Sint-Ludgerustsjerke (Balk)

De **Sint-Ludgerustsjerke** is een trijeskippige roomske pseudobasilyk yn Balk. Patroanhillige is Sint-Ludger (ek Ludgerus of Liudger). 

## Skiednis
It neogoatyske bouwurk út 1883 waard ûntwurpen troch de arsjitekt Alfred Tepe, dy't fjouwer tsjerken yn Fryslân boude.  It is ien fan de tsjerken fan de Hillige Kristoffelparochy, dêr't roomsk Bakhuzen, De Jouwer, De Lemmer, Sint-Nyk, Sleat en Wâldsein by oansletten binne.

Lykas de tsjerke is ek de oanbuorjende pastorij in ryksmonumint. De pastorij wurdt tsjintwurdich brûkt foar de opfang fan pjutten.

## Ynterieur
It neogoatyske heechalter (1899) komt út it atelier fan de byldhouwer Friedrich Wilhelm Mengelberg en stie oant 1963 yn de Sint-Michaeltsjerke yn Swol. De sydalters binne oan Marije en it Hillich Hert wijd. De brânskildere ramen komme út it atelier Kocken yn Utert. 

Jacob Michiel Ydema skildere de krúswei yn 'e Twadde Wrâldkriich. Ek yn de kapel is wurk fan de skilder te sjen (de doop fan Jezus en de úttocht yn Egypte).

Yn de toer hingje twa klokken út 1947 en út 1995. 

## Oargel
It oargel út 1910 is fan Adema en is boud mei ien manuaal en oanhongen pedaal. Yn de rin fan de tiid binne der in pear feroarings útfierd oan de disposysje. Adema restaurearre it oargel yn 1985, dat sân registers teld. In skilderij fan Sint-Sesilia, beskermhillige fan de tsjerkemuzyk, fersierd de oargelkas. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Sinkfal

De **Sinkfal** (yn it Latyn: *Sincfala*) wie eartiids in smel wetter dat lei tusken it fêstelân en it dêr noch net mei ferbûne Kadsân yn Siuwsk-Flaanderen. Lange tiid is de Sinkfal lyksteld mei It Swin, mar neffens ynsichten fan distiid hat dy namme nea oars oantsjutten as it kanaal tusken Brugge en de see, dat likernôch yn 1127 iepensteld waard. Yn de Lex Frisionum is sprake fan it wengebeit fan de Friezen dat lei tusken Weser en de Sinkfal.

## Literatuerferwizing
* , *Fryske keaplju en seefarders*, side 85, Ljouwert (1994).

## Fuotnoat
Adam fan Bremen

**Adam fan Bremen**, of **Adam Bremensis** (foar 1050 - 1081/1085) wie in wichtige Dútskse kronykskriuwer út de midsiuwen. Hy wie in geastlike en teolooch. 

## Libben
Adam wie ôfkomstich út it noarden fan Dútslân (*saxonia superior*), mooglik kaam er fan Bamberch. Under aartsbiskop Adalbert fan Bremen waard er om 1066 hinne "Domicellarius", in soartemint pryster, fan Bremen. Yn 1069, neidat er werom kaam fan in reis nei kening Sven II út Denemark, waard hy "magister scholarum" (skoallemaster) en haad fan de kleasterskoalle. Ferstoarn is er nei alle gedachten 1081 op syn letst 1085.

## Wurken

Om 1075 hinne skriuw er syn bekendste skiednisboek *[[Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum]]*, wêrby't er him wiidweidich en yngeand ynformearje liet troch âldere kroniken en oarkonden en fanút Denemark meibrochte berichten. Adams wurk is yn fjouwer boeken ferdield dêr't twa fan de skiednis beskriuwe fan de bisdomen Bremen en Hamburch oant 1043. It earste boek behannelt de iere skiednis fan it noarden fan it Frankyske ryk ûnder de Karolingen. It twadde boek giet oer de missy nei de Heidenske Noardelingen (de Wytsingen) fan 937 oant 1043. Boek trije docht ferslach fan de aartsbiskop Adalberts en yn boek fjouwer komme de folken en lannen fan it Noard-Jeropa oanbod. 

It wurk fan Adam jildt yn it generaal as in betroubere boarne foar de skiednis út dy tiid en hysels as ien fan de bêste histoarisy út de hege midsiuwen. Syn *Hamburger Tsjerkeskiednis* is opdroegen oan aartsbiskop Liemar, de opfolger fan Adalberts, en hie mei as doel dizze fertroud te meitsjen op hokker wize syn foargonger de belangen fan de tsjerke tadien west hie, sa dat er minder fouten makke soe. 

Syn wurk is ferneamd wurden, trochdat er as earste skriftlike tsjûgenis die oer de ûntdekking fan Amearika („Vinlands“) troch de Wytsingen. 

## Keppeling om utens
* Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum (Latynske tekst)
Herulen

De **Herulen** wienen in Eastgermaansk folk, nau besibbe oan de Goaten. Nei alle gedachten wennen sy oarspronklik oan de kust fan de Eastsee. 

## Skiednis
It folk fan de Herulen wurdt foar it earst neamd troch Romeinske skiedskriuwers yn de 3e iuw ûnder it regear fan keizer Gallienus. Tegearre mei har bûnsmaten de Goaten, dienen sy in oanfal yn it Romeinske ryk en plonderen sawol de stêden Byzantium as Atene (267). Twa jierren letter soenen sy folslein ferslein wurde troch de Romeinen yn de Slach by Naissus (Niš yn Servje).

Op de ein fan de 4e iuw foelen de Herulen ûnder de hearskippij fan de Ostrogoaten en neidat dizze yn 375 ferslein waarden troch de Hunnen, ûnder de hearskippij fan dat folk. Lykwols komt der nei de dea fan de Hunnekening Attila in ein oan syn ryk en falt yn 454 it stamferbân fan de Herulen út inoar. Guon festigen har yn Súd-Slowakije, bylâns de rivieren de Theiss en de Mureş. 

### Odoaker
Yn 476 is der in Herulenlieder Odoaker yn it Romeinske leger dy't in ein makket oan it bewâld fan de lêste keizer fan it West-Romeinske Ryk, Romulus Augustulus. Hy skoot dizze keizer oan de kant en beneamt himsels ta kening fan Itaalje. Odoaker waard sels ferslein yn 493 en fermoarde troch de Ostrogoatyske kening Diderik I dy't de macht oer Itaalje fan him oernimt. 

### Rudolf
Om-ende-by 500 stifte de Herulenlieder Rudolf in keninkryk dat op de linker igge fan de Donau lei en yn it suden begrinze waard troch it Ostrogoatyske ryk, yn Hongarije oan it ryk fan Langobarden en fierders stream ôf oan dat fan de Gepiden. 

Rudolf rekke slachs mei de Langobarden ûnder kening Wacho. Yn 510 foelen sy it ryk fan de Herulen oan en makken der in ein oan. De Herulen ferlearen de kriich en Rudolf sneuvele yn de striid. It meastepart fan de oerwûne Herulen foege har dêrnei oan de side fan de langobarden, in minderheid sleat har oan by de Gepiden. 

## Ferskaat
Yn de annalen wurde ek noch Herulen neamd as bûnsmaten fan de Saksen dy't yn 409 meidogge oan rôftochten op de kust fan Galje en yn 460 en 465 signalearre waarden yn Galysje (Spanje). 

Yn it tiidrek fan de Fisigoatyske kening Eurik (466-484) fochten der Herulen mei oan oan de side fan de Fisigoaten tsjin de Merovingen. Lang om let waarden dizze Herulen troch de Franken ûnderhearrich makke. Hja gienen fuort en festigen har op de ein fan de 5e iuw yn it suden fan Sweden.

Yn 533 tsjinnen der noch in protte Herulen yn it leger fan it Byzantynske Ryk. Tûzenen fan har fochten mei yn de kampanje tsjin it Fandaalske ryk yn Afrika. Sy tsjinnen ûnder de Byzantynske generaal Belisarius.
Fandaalske Oarloch

De **Fandaalske oarloch** waard yn Noard-Afrika útfochten, dêr't yn distiid Tuneezje, East-Algerije en West-Lybje lizze. De kriich duorre fan 533 oant 534 en makke diel út fan it ambisjeuze plan fan Eastromeinske Justinianus I om it Westen werom te oermasterjen, dêr't de foartiids Germaanske bûnsmaten fan de Romeinen eigen keninkriken stifte hiene. 

De oarloch tsjin de Fandalen duorre yn totaal twa jierren, wêrnei't de Byzantinen it Fandaalske ryk oermastere hienen. Der fûnen twa grutte fjildslaggen plak, dy't alle kearen troch de Romeinen wûn waarden. Nei de oerwinning by Tricameron koe it Fandalenryk maklik ûnder de foet rûn wurde wêrtroch it Romeinske bewâld op 'e nij festige wurde. 

## Sjoch ek
* Slach by Ad Decimum
* Slach by Tricameron
Slach by Ad Decimum

De **slach by Ad decimum** fûn plak yn septimber 533, tusken it leger fan de Eastromeinske keizer Justinianus, oanfierd troch syn generaal Belisarius en de Fandaalske legerskaren fan kening Gelimer. De slach waard troch de Byzantinen wûn.

## Eftergrûn
Justinianus, de keizer fan it East-Romeinske ryk koe en woe him der net by dellizze dat er yn it westen fan it Romeinske ryk feitlik gjin macht hie en dêrom fette hy it plan op om al dizze ferlerne gebieten werom te oermasterjen. Hy seach oanlieding om it Fandalenryk yn Afrika oan te fallen, doe't Hilderik, de âldste neikommeling fan Geiserik en troch berte nau besibbe oan de eardere keizerlike famylje, troch Gelimer ôfstetten waard. Alyksa gedroech Gelimer him tige ûnferdraachsum tsjinoer de katolike Romeinske befolking, noch in reden om tuskenbeide te kommen.

Yn juny 533 fertrok der in fleat besteande út goed 500 frachtskippen en 92 galeien, dromonen neamd, fanút Konstantinopel. Oan board wienen ûngefear 10.000 soldaten, diels geregelde troepen, *[[comitatenses]]* en oanfold mei Germaanske (foaral Herulen) helptroepen *[[foederati]]*. Dat leger waard oanfierd troch Belisarius.

## De slach
Belisarius lanne mei syn ekspedysjeleger op de Afrikaanske kust en loek tsjin de Fandalen op. By de saneamde *Ad decimum*, de tsiende mylpeal ten suden fan Kartago, ticht by wêr't tsjintwurdich Tunis leit, rekke hy yn gefjocht mei it Fandaalske leger dat foar de slach der fan oertsjûge wie dat sy Belisarius wol ferslaan koenen. De útslach fan it gefjocht wie lykwols krekt oarsom. De Fandalen moasten har werom lûke en waard efternei sitten troch de Byzantinen. Al gau soe der in twadde gefjocht plak finen, nammentlik by Tricameron. 

## Literatuer
* Ferdinand Lot, *De Germaansche invasies. De versmelting van de Barbaarsche en Romeinsche wereld*, De Haach, 1939, siden. 156-158.
Sint-Willibrordustsjerke (De Lemmer)

De **Sint-Willibrordustsjerke** op De Lemmer is in oan de apostel Willibrordus wijde roomsk-katolike tsjerke. It is ien fan de tsjerken fan de Hillige Kristoffelparochy, dêr't roomsk Bakhuzen, Balk, De Jouwer, Sint-Nyk, Sleat en Wâldsein by oansletten binne.

## Skiednis
De tsjerke is in neogotyske pseudobasilyk mei fjouwer traveeën út 1901 dy't in âldere tsjerke út 1767 ferfong. It bouwurk waard ûntwurpen troch arsjitekt Nicolaas Molenaar, in learling fan Pierre Cuypers. Foar de bou moast in pleast op it plak ôfbrutsen wurde. De Willibrordustsjerke is yn 1993 restaurearre.  

## Ynterieur

It haadalter fan wyt mergel waard levere troch atelier Mengelberg út Utert en is in ûntwerp fan de arsjitekt fan de tsjerke. Oan wjerskanten fan it tabernakel steane Bonifatius (lofst) en Willibrord (rjochts). De bylden fan fan Marije en Joazef yn de sydalters stiene ek al yn foargonger fan de hjoeddeiske tsjerke.  

De ramen yn it koer datearje út 1923 en binne neffens in ûntwerp fan Joep Nicolaas makke troch it atelier H. Derix út Kevelaer. De trije finsters yn 'e midden hawwe âld- en nijtestamintyske foarstellings, wylst op de bûtenste finsters hilligen foarstelle. De acht brânskildere ramen yn de sydskippen út 1945 hawwe foarstellings fan Jezus en binne makke troch Joan Colette. 

De krúswei fan de tsjerke wurdt foarme troch oaljeferfskilderijen fan in ûnbekende Dútske skilder en datearret út 1840.   

By de yngong fan de tsjerke waard út tankberens dat it doarp De Lemmer yn de Twadde Wrâldkriich sparre waard foar grutskalige ferneatiging yn 1946-1947 in muorreskildering makke. De bylden binne ynspirearre op it ferskinen fan Marije oan trije bern yn Fátima. De balustrade fan it sjongkoar binne fersierd mei foarstellings fan Jezus en de apostels.    

Yn 2001 binne de muorreskilderings fan de tsjerke, dy't oarspronklik riker beskildere wie, op 'e nij beskildere. 
 
#### Oargel
It oargel waard yn 1978 boud troch de firma Flentrop.

## Pastory
De pastory njonken de tsjerke is yn 1908 ûnder lieding fan Herman Kroes út Amersfoart. Oan de oare kant fan de tsjerke stiet Us Thús, it parochyhûs.

## Sjoch ek
* Neogotyske tsjerken yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel op de side fan Flentrop Oargelbou
* Ofbylden op de side 'Kerkfotografie'
Sint-Joazeftsjerke (Heech)

De **Sint-Joazeftsjerke** is in roomsk-katolike tsjerke yn Heech.
 
## Skiednis
De neogotyske tsjerke út 1876 waard ûntwurpen troch de arsjitekt Pierre Cuypers en wie de fiifde fan 'e yn totaal sân neogotyske tsjerken dy't er yn Fryslân boude. Hy moast lykwols wol in pear eleminten út it ûntwerp fan konkurrint Alfred Tepe oernimme. De tsjerke oan 'e Harinxmastrjitte is in ienskippige krústsjerke en ferfong eartiids in ferboude stâl op itselde plak. 

De kânsel en it heechalter binne ek neogotysk. De brânskildere ramen binne makke troch F. Nicolas.

## Oargel
De tsjerke hat in ienmanualich koeroargel út 1904 fan Johannes Hilboesen mei fiif registers.

Yn Heech stean noch twa tsjerken: De Haghatsjerke (oan 'e Tsjerkebuorren) en de Ichtustsjerke dy't ûntwurpen waard troch Tjeerd Kuipers.

## Sjoch ek
Neogotyske tsjerken yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oargel
Sint-Martinustsjerke (Snits)

De **Sint-Martinustsjerke** yn Snits is in roomsk-katolike, neogotyske pseudo-basilikale krústsjerke. De tsjerke is wijd oan 'e hillige Martinus fan Toers. 

De tsjerke en de oangrinzgjende pastorij binne ryksmonuminten. 

Mei de tsjerken fan Blauhûs, Heech en Reahûs foarmet Snits de Sint-Antoniusparochy.
## Skiednis

De roomsk-katolike Sint-Martinustsjerke waard yn 'e jierren 1869-1871 boud as ferfanging fan in wettersteatstsjerke út 1834. Yn it oarspronklike ûntwerp fan Cuypers wie ek in westlik diel mei in hege toer, mar dat waard fanwegen jildbrek útsteld. It oarspronklike ûntwerp fan 'e Martinustsjerke wie in krúsbasilyk fan 56,5 m lang, 21 m breed en in dwersskip fan 23,5 breed. De toer moast 73 m heech wurde, doe de heechste tsjerketoer fan Fryslân. De tsjerke waard mar 41 m lang en yn 'e simmer fan 1871 koe in begjin makke wurde mei it ynrjochtsjen fan 'e tsjerke. 

By in stoarm yn jannewaris 1877 waard de westlike, tydlike muorre omfier blaasd, werby't it oargel ferneatige waard. De westlike muorre waard wer opboud en ûndertusken sparre de parochy fierder foar de bou fan in toer. Mar it jild dat foar dat doel ynsammele waard lang om let foar de bou fan it Sint-Antoniussikehûs yn Snits brûkt wurde, dat yn 1901 boud waard. In sechje fan Snitser katoliken wie letter dat harren tsjerketoer oan 'e Dokter Boumawei stie (dêr it sikehûs mei bedoeld waard). 

## Ynterieur

De tsjerke is fan binnen hielendal stúkt en dêrnei beskildere mei in bakstienpatroan yn ferskillende kleuren. Yn 'e sydkapellen en yn it koer waarden ek muorreskilderingen oanbrocht (de muorreskilderingen fan 'e sydkapellen binne letter oerkalke). De alters, de preekstoel, bychtstuollen en kommunybanken binne troch it atelier Cuypers & Stolzenberg út Roermond levere. De brânskildere ramen binne makke troch F. Nicolas. De krúsweistaasjes binne fan lettere datum en troch Joan Colette skildere, in learling fan Jan Toorop.    

Yn it ramt fan it Twadde Fatikaanske Konsylje binne der yn 'e jierren 1960 feroarings yn 'e tsjerke útfierd. Sa is der in folksalter lein en waarden de kommynybanken ferwidere. Yn 'e súdlike kapel, hjoed-de-dei de doopkapel, stie eartiids it Marijealter. 

## Oargels

It oargel waard yn 1891 efter in neogoatyske oargelkas troch de firma Maarschalkerweerd & Soan út Utert boud. Nei't it oargel in skoft net mear bespile wurde koe, restaurearre de firma Flentrop yn 1996 it oargel, dat 2 manualen, in frij pedaal en 27 registers hat. 

Fierder stiet yn it koer noch in koeroargel fan Jos Vermeulen.

## Sjoch ek
*Neogotyske tsjerken yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Webstee fan de Sint-Martinustsjerke
* disposysje haadoargel
* disposysje koeroargel
Sint-Nikolaastsjerke (Sint-Nyk)

De **Sint-Nikolaastsjerke** is de roomsk-katolike parochytsjerke fan de hillige Nikolaas fan Myra yn Sint-Nyk.

De tsjerke is in neogotyske krúsbasilyk út 1887 ûntwurpen troch de Fryske arsjitekt Jan Doedes van der Weide (in learling fan Pierre Cuypers. De toer is 61 meter heech. It oargel is boud troch Lodewijk Ypma.

By de tsjerke is ek in lourdesgrot oanwêzich.

## Sjoch ek
* Neogotyske tsjerken yn Fryslân
## Keppeling om utens
Terpsicht

**Terpsicht** is in poldermole en in ryksmonumint út 1888 súdwestlik fan it doarp Marsum yn de gemeente Waadhoeke.

## Skiednis
Terpsicht is de lytste spinnekopmole fan Fryslân en Nederlân. It mûntsje bemealle eartiids de polder Tolsma, in partikuliere polder fan ûngefear 14 ha. 

Mei't in tal wetterskippen gearfoege waarden, ferlear de mole syn funksje. 

De swier ferrinnewearre spinnekop  waard yn 1981 restaurearre en op 27 maaie fan dat jier wer yn wurking steld. De fizel fan de mole waard yn 2004 fernijd. Terpsicht is eigendom fan de 'Stifting Mûnen yn Menameradiel' en mealree yn sirkwy.

De mûne is regelmjittich yn bedriuw. 

## Keppeling om utens
* Moledatabank - 'Marsum, Terpsicht'
* De Hollandsche Molen - 'Terpsicht yn Marsum'
Vesuvius (mole)

De **Vesuvius** is in poldermole en ryksmonumint east fan de buorskip Tronde yn 'e himrik fan Elslo, gemeente Eaststellingwerf.

## Beskriuwing
It mûntsje waard om 1900 hinne troch R.W. Dijksma út Giteren boud foar de feanterij yn 'e kontrijen. 

De pealtsjasker lei al jierren yn in pleats opslein, ear't dy tusken 1977 en 1978 troch de Vesuviusklub op it hjoeddeiske plak by de Stobbedobbe werboud waard. Yn itselde jier krige de Stifting De Fryske Mole de mole yn eigendom. 

De Vesuvius wurdt sûnt 1987 brûkt foar it mealree yn sirkwy ynmeallen fan wetter yn it natoergebiet. Winterdeis wurdt de tsjasker, lykas eartiids by de measte tsjaskers wenst wie, foar in part ôfbrutsen en opslein.

## Keppeling om utens
* Molendatabank: Elsloo/Tronde, Vesuvius
* Fer. De Hollandsche Molen: Vesuvius  Elsloo/Tronde
Wynzermûne

De **Wynzer mûne** is in poldermole noardeast fan it doarp Wyns yn de gemeente Tytsjerksteradiel. It is in houten achtkante muonts, mei stiennen fjildmuorren, dekt mei reid.

## Skiednis
De Wynzer mûne is in muonts út 1871 en tsjinne foar it bemeallen fan de Wynzerpolder. In 1931 krige de mûne in nije fizel. Ek krige hy de saneamde Dekkerwjukken, dy't lykwols by in restauraasje yn 1970 ferfongen waarden troch fokwjukken. Oant ûngefear 1975 bleau de mûne yn bedriuw, al gie dat de lêste jierren benammen op motorkrêft.

In 1993 waard de Wynser mûne eigendom fan de Stifting De Fryske Mole, dy't him yn 1994/1995 opnij restaurearje liet. Lange tiid stie de mûne mids in soad begroeiing. Yn 2006 ferbettere de situaasje, doe't in soad fan de beammen en strewelen der omhinne kapt of snoeid waarden. Yn datzelfde jier waard de Wynzer mûne troch it Wetterskip Fryslân by wetteroerlêst oanwiisd om as reservegemaal te tsjinjen. De mûne is mealree.

## Keppeling om utens
* Moledatabank - 'Wyns, Wynzermûne'
* De Hollandsche Molen - 'De Wynzermûne yn Wyns'
Miedemûne

De **Miedemûne** is in poldermûne mear as 2,5 kilometer súdsúdeastlik fan it doarp Holwert, yn de gemeente Dongeradiel. It is in houten achtkante mûne, mei stiennen fjildmuorren, dekt mei reid.

De Miedemûne, in grûnsiler, waard yn 1855 boud foar de bemealling fan de polder *Dwarsmear*. Yn 1953 liet it bestjoer fan it *Wetterskip Holwerter en Blijer Polder* it yn har omgean om de mûne te meganisearjen. Al waard dit him net, yn 1961 waard op de fizel fan de mûne wol in elektryske helpmotor oanbrocht. De mûne waard restaurearre yn 1966. Neidat hy yn 1976 eigendom wurden wie fan de Stifting De Fryske Mole barde dat nochris yn 1978 en 1994. Yn 2004 krige de mûne in nije stielen skroef. De Miedemûne waard yn 2006 troch it Wetterskip Fryslân oanwiisd as reservegemaal yn gefal fan wetteroerlêst.

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''Holwert, De Miedemûne''
* De Hollandsche Molen - ''De Miedemûne yn Holwert''
Sint-Klemenstsjerke (Nes)

De **Sint-Klemenstsjerke** is in tsjerkegebou yn Nes op It Amelân.

## Skiednis
De neogoatyske tsjerke út 1878 waard ûntwurpen troch de arsjitekt Pierre Cuypers. Dat wie de seisde fan de yn totaal sân neogoatyske tsjerken dy't er yn Fryslân boude. 

Cuypers hie yn 1877 in tsjerke boud yn it Noarske plak Halden. Noarske ynfloeden binne yn syn ûntwerp fan de tsjerke oanwêzich, al is it ûntwerp ek foar it grutste part basearre op Cuypers' tsjerke yn Ruurlo út 1868. De ienskippige tsjerke mei dakruter hat in heech dak mei in oerhingjende dakrâne. De tsjerke bestiet foar in grut part út houten konstruksjes dy't yn Cuypers' atelier yn Amsterdam makke waarden en pas yn Nes assemblearre waarden. It heechalter is út 1885 en de brânskildere glêzen út 1897. De tsjerke is in ryksmonumint.

De tsjerke stiet oan de Kardinaal De Jongwei, ferneamd nei de yn Nes berne Johannes de Jong (1885 - 1955). As neitins is der ek in stânbyld, in plakette en in brânskildere rút.

### Brân, weropbou en ynwijing
Op 5 febrewaris 2013 is de tsjerke folslein útbaarnd. Yn oktober 2015 waard út ein set mei it wer opbouwen fan de tsjerke.

Op 18 desimber 2016 waard de tsjerke wer yn gebrûk naam. Der waard opdracht jûn om alle brânskildere ramen te ferfangen troch nije. De glêskeunstners waard frege om op grûn fan âlde tema’s nije ramen te ûntwerpen. De bûtenkant waard restaurearre yn de styl fan Cuypers en it ynterieur waard modernisearre.

Op 25 novimber 2017 waard de tsjerke ynwijd troch biskop Ron van den Hout.

## Ofbylden

Ofbyld:Ameland_nes_rk_clemenskerk.jpg|Sint-Klemenstsjerke yn 2007
Ofbyld:Herstel werkzaamheden aan de Sint-Clemenskerk.JPG|Under de weropbou, july 2015
Ofbyld:Sint-Clemenskerk (Nes, Ameland) 2017.jpg|De nije tsjerke yn 2017


## Bibliografy
* , *H. Clemenskerk te Nes op Ameland*. Stichting Argyf- en Dokumintaasjesintrum r.k. Fryslân, 2018

## Sjoch ek
* Neogoatyske tsjerken yn Fryslân
Balkeinsterpoldermole

De **Balkendsterpoldermûne** is in poldermûne en ryksmonumint súdeast fan it doarp Alde Leie yn de gemeente Ljouwert. 

It is in mealreeë achtkante, reiddutsen muonts op stiennen fjildmuorren mei in flecht fan 12,64 meter en wjukken mei âldhollânsk hekwurk.

De Balkendsterpoldermûne stiet oan de Feinsumer Feart en waard yn 1844 boud foar it bemeallen fan de polder Balkend. Hy koe yn it earstoan yn- én útmealle. De mûne waard yn 1988 eigendom fan de Stifting De Fryske Mole. 

Yn 2006 wiisde it Wetterskip Fryslân de Balkendsterpoldermûne oan as reservegemaal yn gefal fan wetteroerlêst.

## Keppeling om utens
* De mûne op de doarpsside fan Alde Leie
* Moledatabank: Alde leie, De Balkeinsterpoldermole
* De Hollandsche Molen: De Balkeinsterpoldermole yn Alde Leie
Beintemapoldermûne

De **Beintemapoldermûne** is in poldermûne by de buorskip Beintemahûs, likernôch 2,5 km noardlik fan it doarp Westergeast yn de gemeente Noardeast-Fryslân . 

## Skiednis
De Beintemapoldermûne waard yn 1870 boud foar it bemeallen fan de Beintemapolder, dêr't it measte lân eigendom wie fan in geslacht mei deselde namme. De mûne dy't dy polder earder bemealde baarnde yn 1869 ôf. De eigeners fan de polder waarden it net iens oer de lokaasje fan in nije mûne, wêrnei't se besleaten om op trije ferskillende plakken yn de polder nije mûnen te bouwen. De Beintemapoldermûne wie de meast westlike dêrfan en is de ienige fan dy trije mûnen dy't oerbleaun is.

De mûne ferlear syn funksje yn 1950 oan in yn dat jier boud elektrysk gemaal. Yn it earstoan soe de Beintemapoldermûne doe sloopt wurde, mar dit waard ferbean. In fersyk om ûntheffing fan dat sloopferbod yn 1963 waard net honorearre. By in restauraasje yn 1968 waard de houten beklaaiïng fan de mûne ferfongen troch reid. Yn 1980 waard de Beintemapoldermûne eigendom fan de Stifting De Fryske Mole, dy't him yn 1988 opnij restaurearje liet. De mûne is noch altyd mealree, mar allinnich yn sirkwy.

## Beskriuwing
De Beintemapoldermûne is in houten, achtkante muonts mei stiennen fjildmuorren en dekt mei reid. De wjukken binne Aldhollânsk ophekt en hawwe in flecht fan 14,16 meter. 

## Keppeling om utens
* Molendatabank - 'Westergeest, De Beintemapoldermûne'
* De Hollandsche Molen - 'De Beintemapoldermûne yn Westergeest'