open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spoarwjukgoes

De **spoarwjukgoes** (*Plectropterus gambensis*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*). De fûgel is de iennige soarte yn it skaai.

## Skaaimerken

De spoarwjukgoes hat syn namme te tankjen oan 'e spoaren oan 'e wjukken. Mantsjes binne grutter as wyfkjes. De fûgels wege trochstrings 5,5 kg. Se ha boppedat in reade bult op 'e snaffel en foarholle. Aldere fûgels ha boppedat neakene reade dielen oan 'e hals. 

Juvenilen binne bruner en glânzgje minder as folwoeksen fûgels.

## Fersprieding
Spoarwjukguozzen libje yn in grut part fan Afrika besuden de Sahara. De fûgels binne ôfhinklik fan wetter en yn gebieten dêr't it drûch west hat binne de populaasjes, mar  yn Súd-Afrika profitearre de fûgel fan it oanlizzen fan opslachmarren yn lânbougebieten.

Se binne te finen yn en by grutte rivieren en sompen, ynlânske marren mei in soad begroeiing en opslachmarren. Se ite de griene dielen en it sied fan in soad wetterplanten.

De briedtiid hinget fan 'e reintiid ôf en se bouwe in hiel ienfâldich nêst, dat bestiet út in djippe holte dy't it wyfke útgraaft. De fûgel kin syn nêst fûl ferdigenje, dêr't er de spoaren oan 'e wjukken by brûkt. It nêst bestiet út seis oant tsien krêmkleurige aaien. De piken komme nei in briedtiid fan 30 oant 32 dagen út. It hat bliken dien dat de piken allinnich troch it wyfke fersoarge wurde.  

## Undersoarten
De spoarwjukgoes is yn twa ûndersoarten ferdield:

* *Plectropterus gambensis gambensis*
* *Plectropterus gambensis niger* 

De ûndersoarten ûnderskiede harren fan inoar troch de swartwite ferdieling fan 'e fearren.

## Status
De fûgel stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige klassifisearre. Fernieling fan biotoop en eigenwillige jacht foarmje bedrigingen foar de soarte. 

## Keppeling om utens
* Birdlife, oproppen 9 febrewaris 2025.
* IUCN, oproppen 9 febrewaris 2025.
* Ebird, oproppen 9 febrewaris 2025.
* Avibase, oproppen 9 febrewaris 2025.
Edgar Ablowich

**Edgar Allen Ablowich** (Greenville Teksas, 29 april 1913 - Norfolk Firginia, 6 april 1998) wie in Amerikaansk hurdrinner. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 4x400 meter estafette mei Ivan Fuqua, Karl Warner en Bill Carr yn in wrâldrekôr fan 3.08,2.
Edgar Ablowich ferstoar op 6 april 1998, yn 'e âldens fan 84 jier.
Karl Warner

**Karl DeWitt Warner** (Woodbury Konettikut, 23 juny 1908 - Rochester New York, 5 septimber 1995) wie in Amerikaansk hurdrinner. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 4x400 meter estafette mei Ivan Fuqua, Edgar Ablowich en Bill Carr yn in wrâldrekôr fan 3.08,2.
Karl Warner ferstoar op 5 septimber 1995, yn 'e âldens fan 87 jier.
Bill Carr (atleet)

**William Arthur (Bill) Carr** (Pine Bluff, 24 oktober 1909 - Tokio Japan, 14 jannewaris 1966) wie in Amerikaansk hurdrinner. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles twafâldich Olympysk kampioen, op de 4x400 meter estafette mei Ivan Fuqua, Edgar Ablowich en Karl Warner yn in wrâldrekôr fan 3.08,2 en op de 400 meter yn in tiid fan 46,2 wat ek in wrâldrekôr wie. Koart nei de Olympyske Spullen rekke Bill Carr slim ferwûne by in auto-ûngelok en hy hat nea wer in wedstriid rûn.

Carr tsjinne as marineoffisier yn'e Stille Oseaan yn'e Twadde Wrâldkriich. Tsjin de ein fan de kriich trof er syn takomstige frou Rachel yn Shanghai. It pear ferhuze nei Japan, dêr't Carr foar ferskate fersekeringsmaatskippijen wurke.
Bill Carr ferstoar op 14 jannewaris 1966, yn 'e âldens fan 56 jier as gefolch fan hertfalen.
Readkopgoes

De **readkopgoes** (*Chloephaga rubidiceps*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*). De fûgel is ien fan 'e fiif soarten yn it skaai Súdamerikaanske guozzen.

## Skaaimerken
De fûgel is de lytste fan it skaai en wurdt likernôch 45 oant 50 sm grut. Mantsjes en wyfkes binne wakker gelyk, mar mantsjes binne trochstrings wat grutter. Readkopguozzen wege likernôch twa kg.  

De búk is kanielkleurich, de boppekant fan 'e wjukken binne griis en de ûnderkant griis, swart en wyt. De flanken ha in regelmjittich patroan fan dwersstreken. De fûgel hat gieloranje poaten en in wite ring om 'e eagen.

Juvenilen lykje op 'e folwoeksen fûgels, mar de lytse befearring is wat minder kleurryk. De búk is mear giel as kaniel en de grutte wjukdekfearren binne noch donkergriis sûnder glâns, wylst de poaten bleker binne. 

## Fersprieding

Readkopguozzen libje yn it suden fan Súd-Amearika yn Fjoerlân, Sily en de Falklâneilannen. De fûgels briede op iepen terrein lykas gersflakten en greiden oan 'e kust, fakentiden mei de griiskopgoes (*Chloephaga poliocephala*). De measte fûgels oerwinterje yn it suden fan Argentynje. Guon fleane fierder nei it noarden fan Argentynje. De readkopguozzen fan 'e Falklâneilannen trekke net.  

## Gedrach
De fûgels swimme net in soad en foarmje bûten de briedtiid fakentiden grutte koloanjes. De nêsten tusken heech gers besteane út fjouwer oant alve aaien. Se briede op 'e Falklâneilannen fan ein septimber oant begjin novimber.

Se ite woartels, bled, stâltsjes, sigge en sied fan gers. 

## Status
De wrâldpopulaasje wurdt op 42.700 oant 82.000 fûgels rûsd (Wetlands International 2023) en wurdt as stabyl beskôge. Dêrfandinne beöardielet de IUCN de soarte op 'e Reade list as net bedrige.

## Keppeling om utens
* BirdLife, oproppen 9 febrewaris 2025.
* IUCN, oproppen 9 febrewaris 2025.
* Ebird, oproppen 9 febrewaris 2025.
* Avibase, oproppen 9 febrewaris 2025.
Eddie Tolan

**Thomas Edward (Eddie) Tolan, Jr.** (Denver, 29 septimber 1908 - Detroit, 31 jannewaris 1967) wie in Amerikaansk atleet.

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles twafâldich Olympysk kampioen, op de 100 meter in in wrâldrekôr fan 10,3 sekonden en twa dagen letter op de 200 meter rûn hy in Olympysk rekôr fan 21,2. 

Nei it beëinigjen fan syn sportkarriêre wurke Tolan û.o. as klerk by it register fan eigendomsakten fan ûnreplik goed yn Detroit en as gymnastyklearaar. Eddie Tolan ferstoar op 31 jannewaris 1967, yn 'e âldens fan 58 jier.
Stanisława Walasiewicz

**Stanisława Walasiewicz** (Wierzchownia, 3 april 1911 - Cleveland, 4 desimber 1980) wie in Poalsk sprintster.

## Biografy
De Poalske Walasiewicz emigrearre doe't sy trije jier âld wie fan Poalen nei Cleveland, Ohio, dêr't har heit wurk fûn yn in stielfabryk. Se wie linich en fluch en wûn yn 1927 mei gemak in kompetysje foar in plak yn it Amerikaanske olympyske team. Mar de sechstjin jier âlde Stanisława Walasiewicz, dy't har yn Amearika Stella Walsh neamde, wie gjin Amerikaanske en koe dat ek noch net wurde, foardat se de 21 jier âld waard. 

Yn 1932 wie Walsh by de groep olympyske kânshawwers kommen. Om de gouden medalje foar de Feriene Steaten feilich te stellen, waard se no mei oandrang frege om har naturalisearje te litten. Se hiene in baan oanbean yn it *Cleveland Recreation Department*, dy't se ek graach akseptearre hie, mar dan koe se net meidwaan oan de Olympyske Spullen. Immen dy't syn haadberop yn de sport útoefene, waard as prof beskôge. 24 oeren foar de Spelen joech se de naturalisaasjepapieren werom, se naam sadwaande as Poalske diel oan de Spullen.

Sy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1932 en 1936). Sy waard ien kear Olympysk kampioene, yn Los Angeles op de 100 meter yn in wrâldrekôr fan 11,9 in evenaring fan it wrâldrekôr dat de Fryske Tollina Schuurman yn 1926 rûn hie. Fjouwer jier letter yn Berlyn wûn se in sulveren medalje op dit ûnderdiel.

Walasiewicz ferhuze nei de Spullen fan 1936 werom nei Amearika, dêr't se har karriêre trochsette. It wiene lykwols har neidagen. Doe't Poalen nei de Twadde Wrâldkriich beset waard troch de Sovjet-Uny, besleat Walasiewicz om yn 'e Feriene Steaten te bliuwen en de Amerikaanske nasjonaliteit oan te nimmen. Yn 1956 boaske se mei bokser Neil Olson, it houlik rûn al rap op 'e non. 

Op 4 desimber 1980 wie Walasiewicz slachtoffer fan in rôfoerfal yn in winkelsintrum yn Cleveland. Doe't se har by it útpakken fan har winkelwein besocht te fersetten tsjin twa manlju dy't har berôvje woene, luts ien fan de twa in revolver en der ûntstie in gefjocht; Walasiewicz waard troch in kûgel rekke yn har búk en ferstoar in pear oeren letter yn 'e âldens fan 69 jier.

Ut autopsy nei har dea, die bliken dat Stanisława Walasiewicz in bysûnder genetysk mozayk hie fan gromosomen mei in seldsume ûnbalâns yn gromosomen X en Y. Lykas ek by de Fryske Foekje Dillema fêststeld is, binne der mear X- as Y-gromosomen waarnommen. Walasiewicz hie sawol ‘manlike’ as ‘froulike’ lichemssellen en sawol manlike as froulike skaaimerken. De moardners fan Walasiewicz binne yn 1983 oppakt.
Jan Popkes van der Zee

**Jan Popkes van der Zee** (Himmelum, 1 july 1905 – Swolle, 7 augustus 1954) wie in Nederlânske litograaf, reklametekener en keunstskilder en lid fan de Federaasje fan beropskeunstners fan Frysk komôf. Yn syn aktive perioade wenne er yn Haren yn Grinslân.

## Biografy
Van der Zee waard berne yn Himmelum as soan fan Popke Tjallings van der Zee dy't boer en molkrider wie foar it fabryk yn Nyegea (Ealahuzen). Doe't er fjouwer jier ferhuze wie nei de Enkhuizerlaan yn de Rysterbosk yn Riis. Van der Zee waard learling yn in stiendrukkerij yn Ljouwert en folge de jûnstekenskoalle. Hy soe wurkje by De IJsel yn Dimter as ûntwerper. Yn 1927 gie er oan de slach by stiendrukkerij N. Hindriks en Soan yn Grins, dy't yn 1931 gearfoege waard mei Hoitsema.  Dêr naam er de lettere keunstner en striptekener Ben van Voorn as learling ûnder syn hoede. 

Doe't er yn Haren wenne troude er mei Elsje ten Brink. Se krigen twa bern. Yn dy tiid hat hy lesjûn oan de Akademy Minerva yn Grins wie hy lid fan it yn 1945 oprjochte Keunstsintrum Prinsenhof en makke diel út fan it keunstnerskollektyf De Ploeg en in groep "Zes Harener schilders" dy't meimekoar wurk tentoanstelden: Ties Allersma, Frits ter Braake, Arend Bosscher, Willem Bastiaan Tholen en Dirk Verèl. 

Om him te ûnderskieden fan namme- en tiidgenoat Jan van der Zee sinjearre er syn wurk mei klam mei syn patronym 'Popkes'.

Van der Zee is benammen bekend fan de protte pleatsen dy't er skildere yn Grinslân, Fryslân en Drinte, sawol yn akwarel as oaljeferve. Hy wie ek bekend fan it yllustrearjen fan boeken.
Anáhuac

**Anáhuac** (útspr.: [aˈnawak], likernôch: "ah-nah-ûak") is in âlde oantsjutting foar it sintrum fan Meksiko. It is in wurd dat ôfkomstich is út 'e Azteekske taal (it *Nahuatl*), en dat "oan it wetter" betsjut, fan *atl*, "wetter" en *nahuac*, "by" of "oan" of "yn 'e neite fan". Anáhuac wurdt soms brûkt as in synonym foar de Delling fan Meksiko, in troch fulkanen omjûn plato fan 9.600&nbsp;km² yn sintraal Meksiko dêr't de haadstêd Meksiko-Stêd leit. Sa stiet dat gebiet yn *[[De Grote Bosatlas]]* werjûn as it Plato fan Anáhuac. Mar eins ferwiist Anáhuac spesifyk nei it súdlik-sintrale diel fan 'e Delling fan Meksiko, dêr't oan 'e letter troch de Spaanske kolonisators drûchleine Texcocomar it sintrum fan it Azteekske Ryk lei, te witten: de haadstêd Tenochtitlán. 

Om't de Texcocomar al ier drûchlein waard, ûntstie letter betizing oer it begryp fan Anáhuac as toponym en hawwe guon histoarisy it foutyf oan 'e kust fan 'e Golf fan Meksiko of oan dy fan 'e Stille Oseaan pleatst. Noch wer letter ûntjoech Anáhuac him foar Azteekske aktivisten ta in symboal fan lânseigen Yndiaanske grutskens en nasjonalisme, sadat se de namme as in synonym foar Meksiko of foar hiel Amearika begûnen te brûken. 

## Sjoch ek
*Delling fan Meksiko
Tommy Hampson

**Thomas (Tommy) Hampson** (Londen , 28 oktober 1907 - Stevenage, 4 septimber 1965) wie in Ingelsk atleet. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 800 meter yn in wrâldrekôr fan 1.49,7. Mei de Britske estafette ploech wûn er it sulver op de 4x400 meter. Tommy Hampson ferstoar op 4 septimber 1965, yn 'e âldens fan 57 jier.
Luigi Beccali

**Luigi Beccali** (Milaan, 19 novimber 1907 - Rapallo, 29 augustus 1990) wie in Italjaanske atleet.

Hy die trije kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 1932 en 1936). Hy waard yn Los Angeles ienris Olympysk kampioen op de 1500 meter yn Olympysk rekôf fan 3.51,2. Fjouwer jier letter yn Berlyn wûn hy in brûnzen medalje. 

Beccali dy't by de gemeente wurksum wie yn it ûnderhâld fan diken trainde twa kear deis. Hy ferhuze nei de Feriene Steaten en beëinige syn hurdrinkarriêre yn 1941, wêrnei't er wynhanneler waard. 
Luigi Beccali ferstoar op [29 augustus 1990, yn 'e âldens fan 82 jier yn in fakânsje yn Itaalje ta gefolch fan longoedeem.
Lauri Lehtinen

**Lauri Aleksanteri Lehtinen** (Porvoo, 10 augustus 1908 - Helsinki, 4 desimber 1973) wie in Finsk atleet.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1932 en 1936). Hy waard yn Los Angeles ienris Olympysk kampioen op de 5.000 meter, in Olympysk rekôr fan 14.30,0. Fjouwer jier letter yn Berlyn wûn er in sulveren medalje.

Lauri Lehtinen ferstoar op 4 desimber 1973, yn 'e âldens fan 65 jier oan de gefolgen fan kanker.
No Time to Die

## Films
*''No Time to Die'' (film út 1958), in Britske film út 1958
***, ynternasjonale titel: *Danger: No Time to Die*, in Dútske film út 1984
*''No Time to Die'' (film út 2006), in Dútsk-Ganeeske film út 2006
*''No Time to Die'' (film út 2021), in Britsk-Amerikaanske film út 2021, hearrend ta de *James Bond*-rige

## Oar
*''No Time to Die'' (roman), in roman fan Kira Peikoff út 2014
*''No Time to Die'' (liet), in liet fan Billie Eilish út 2020, de titelsong fan 'e film út 2021
Janusz Kusociński

**Janusz Tadeusz Kusociński** (Warsjau, 15 jannewaris 1907 - Palmiry, 21 juny 1940) wie in Poalsk atleet. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 10.000 meter yn in Olympysk rekôr fan 30.11,4. Hy krige lykwols nea de kâns syn titel te ferdigenjen. 

Yn de Twadde Wrâldkriich tsjinne Kusociński by it Poalske leger en rekke oant twa kear ta ferwûne. Nei syn werstel wie er aktyf yn it Poalske ferset yn de Dútske besetting. Op 26 maart 1940 waard er troch de Gestapo oppakt en finzen set yn de Mokotówfinzenis. Trije moanne letter wie er ien fan de promininte Poalen dy't troch de Dútsers yn it Kampinosbosk by Palmiry fusillearre waard.
Janusz Kusociński ferstoar op 21 juny 1940, yn 'e âldens fan 33 jier.
Griiskopgoes

De **griiskopgoes** (*Chloephaga poliocephala*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*). De fûgel is ien fan 'e fiif soarten yn it skaai Súdamerikaanske guozzen. De griiskopgoes is monotypysk.

## Skaaimerken
De griiskopgoes wurdt tusken 50 oant 60 sm lang. Mantsjes wege tusken 1.62 oant 2.27 kg en wyfkes tusken 1.47 en 1.49 kg. Folwoeksen mantsjes en wyfkes ha itselde fearrekleed. Se ha in grize nekke en kop en de boppebealch en it boarst binne kastanjebrún mei in fyn streekjespatroan. De flanken binne swart en wyt en de búk is wyt. Yn 'e flecht is op de swart mei wite wjukken in glânzgjende griene spegel te sjen. Se ha in swarte snaffel en de poaten binne oranje mei swarte dielen. 

De juvenilen binne doffer fan kleur en se ha in brúneftige spegel. 

## Fersprieding

Griiskopguozzen komme yn it suden fan Súd-Amearika foar. De soarte is ek as dwaalgast waarnommen op 'e Falklâneilannen en hat dêr ek bret. Simmerdeis libbet de fûgel op iepen plakken yn bûkebosken om marren en sompen, op greiden yn it binnenlân, tichteby de kust en op hegere gebieten. Winterdeis jout de soarte in foarkar oan greidelân.

Se briede yn it suden fan Sily en de westlike râne fan Argentynje. In grut part fan 'e populaasje trekt yn 'e winter fierder nei it noarden fan Sily en nei de Argentynske pampa's.   

## Gedrach
De soarte is hast hielendal herbivoar. In stúdzje oer it dieet fan 'e fûgel toande oan dat se winterdeis yn Argentynje fral ite sykje op stoppellân nei sied fan mais of sinneblommen en nôt. Ut in oare stúdzje die bliken dat de fûgels simmerdeis yn Fjoerlân blêd en sêfte fruchten frette, fral fan 'e *Empetrum rubrum* (reade kraaiheide).

Se begjinne tusken oktober en novimber te brieden en yn guon gebieten noch letter. Se briede net yn koloanjes en de nêsten wurde yn in beamholte, op stobben of tusken lang gers boud en ôfset mei dûns. In lechsel bestiet út fjouwer oant seis aaien. Mantsjes beweitsje it wyfke yn 'e ynkubaasjetiid, dy't 30 dagen duorret. 

## Status
Griiskopguozzen ha in grut ferspriedingsgebiet en oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is, alhoewol't in rûzing fan 'e oantallen ûntbrekt. Der binne gjin direkte bedrigings bekend. Winterwaarnimmingen yn it noardeasten fan Argentynje suggerearren in oantal dêr fan 150.000. De soarte is relatyf frij fan ferfolging troch minsken yn harren briedgebiet, mar wurdt winterdeis troch boeren ferfolge om 't dy de fûgels as in konkurrint fan harren fee beskôgje.

De IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige, mar neffens in rûzing fan Wetlands International fan 2023 soe de populaasje bestean út 16.700 oant 66.700 folwoeksen fûgels en nimme de oantallen ôf.

## Keppeling om utens
* BirdLife, oproppen 10 febrewaris 2025.
* IUCN, oproppen 10 febrewaris 2025.
* Ebird, oproppen 10 febrewaris 2025.
* Avibase, oproppen 10 febrewaris 2025.
Babe Zaharias

**Mildred Ella Didrikson-Zaharias** (Port Arthur, 26 juny 1911 - Galveston, 27 septimber 1956) wie in Amerikaansk atlete en golfster.

Zaharias wie in dochter fan Noarske ymmigranten harren famyljenamme waard sawol skreaun as Didriksen as Didrikson, beoefene hast alle sporten, mar waard by it Amerikaanske sportpublyk bekend troch har prestaasjes op de atletykbaan.

Sy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Sy waard yn Los Angeles Olympysk kampioene, op de 80 meter horden yn in wrâldrekôr fan 11.7. Ek by it spearsmitten waard se mei in Olympysk rekôf fan 43,68 meter Olympysk kampioene. By it heechspringen wûn Babe in sulveren medalje.

Babe ferspile har amateurstatus nei de Olympyske Spullen troch ta te stean dat har namme brûkt waard yn in autoreklame. Se rjochte har dernei op golf, oant kanker yn 1955 in ein oan har karriêre makke, wûn se meardere titels.
Babe Zaharias ferstoar op 27 septimber 1956, yn 'e âldens fan 44 jier oan de gefolgen fan termkanker.
Ron Brandsteder

**Ronald (Ron) Brandsteder** (Amsterdam, 19 maaie 1950 - 10 febrewaris 2025) wie in Nederlânsk presentator. Ron Brandsteder ferstoar op 10 febrewaris 2025, yn 'e âldens fan 74 jier.
George Saling

**George J. Saling, Jr.** (Memphis, Missoery , 24 july 1909 - St. Charles, Missoery, 15 april 1933) wie in Amerikaansk horderinner. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 110 meter horden yn 14.6 sekonden. Seis moannen nei syn gouden medalje kaam George Salling op 15 april 1933, yn 'e âldens fan 23 jier om it libben by in autoûngelok.
Bob Tisdall

**Robert Morton (Bob) Newburgh Tisdall** (Nuwara Eliya Ceylon, 16 maaie 1907 - Nambour Austraalje, 27 july 2004) wie in Iersk horderinner. 

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 400 meter horden yn 51.7 sekonden. Hy rûn it wrâldrekôr en wûn de gouden medalje. Hy ûntfong de medalje, mar net it rekôr, want Tisdall hie de lêste horde omrûn, wat neffens de doetiidske regels foar rekôrdoelen net tastien wie. Wêrtroch't de tiid fan de Amerikaan Glenn Hardin dy't 51,9 rûn as it nije wrâldrekôr de boeken yn gie.

Nei it beëinigjen fan syn sportkarriêre gie Tisdal nei Súd-Afrika, dêr't er oerdeis in sportskoalle runde dy't er jûns omboude ta nachtklub. Letter hied er in kofjeplantaazje yn Tanganjika (it hjoeddeistige Tanzania). Yn 1969 emigrearre er mei syn frou Peggy nei Austraalje, dêr't er fruit ferboude en feehâlder wie.
Bob Tisdal ferstoar op 27 july 2004, yn 'e âldens fan 97 jier
Andesgoes

De **Andesgoes** (*Chloephaga melanoptera*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*). De fûgel is ien fan 'e fiif soarten yn it skaai Súdamerikaanske guozzen.

## Beskriuwing

Andesguozzen wurde 70 oant 76 sm lang en wege tusken 2.73 en 3.64 kg. Beide skaaien ha itselde fearrekleed. De kop fan 'e folwoeksen fûgels is wyt. De slachpinnen fan 'e wjukken en de sturt binne swart mei in grieneftige glâns. De snaffel is rôzeread mei in swarte punt, wylst de poaten ljochtread binne. 

De dûnzige piken binne yn 'e regel wyt mei in pear swarteftige plakken en streken. Juvenilen binne te ferlikenjen mei de folwoeksen fûgels, mar doffer. Harren bealchjes binne wat brutsen wyt, de sydkanten fan 'e kop faak foar in part griis en de skouders brúngriis.

Lykas by de oare soarten fan it skaai ferskille mantsjes yn wyfkes fan inoar troch it lûd dat se meitsje. Mantsjes meitsje in fluitsjend lûd, wylst wyfkes balte. 

## Fersprieding
De soart wurdt oantroffen yn 'e Perûaanske departeminten Ancash en Junín en nei it suden troch westlik Bolivia oant de Sileenske regio Ñuble en noardwestlik Argentynje. It biotoop bestiet út iepen gerslân, sompen en de iggen fan marren en lagunes. Andesguozzen wurde boppe de 3.000 m oantroffen, mar yn Sily sykje se by swiere sniefal ek legere dielen op. Yn Sintraal-Sily falt it ferspriedingsgebiet fan 'e Andesgoes gear mei dat fan 'e heechlângoes.  

## Gedrach
Andesguozzen binne stânfûgels. Se binne meast op it lân te finen. Se fleane om oan fijannen te ûntkommen en liede de piken nei wetter om predators te mijen. Der is eins neat bekend oer it dieet fan 'e soarte, mar it hat der fan dat de fûgels allinne gerssoarten yt. Bûten de briedtiid foarmje se fakentiden losse groepen.  

Yn 'e briedtiid binne se territoariaal. Begjin novimber, as it dêr maitiid is, begjint de briedtiid. Se meitsje net in soad drokte foar it bouwen fan in nêst en lizze de aaien tusken wat begroeiïng en somtiden op 'e keale grûn. In lechsel bestiet út fiif oant tsien aaien. Mantsjes beweitsje de wyfkes by it brieden, dat likernôch 30 dagen duorret.

## Status
De IUCN klassifisearret de Andesgoes as net bedrige. De fûgel hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en it oantal fûgels wurdt op 16.700 - 66.700 folwoeksen fûgels rûsd (Wetlands International, 2023). Der wurdt fanútgien dat de oantallen stabyl binne en der binne gjin spesifike bedringen bekend. It biotoop is rûch en dêrfandinne ha de fûgel gjin lêst fan minsken.

## Keppeling om utens
* BirdLife, oproppen 10 febrewaris 2025.
* IUCN, oproppen 10 febrewaris 2025.
* Ebird, oproppen 10 febrewaris 2025.
* Avibase, oproppen 10 febrewaris 2025.
Juan Carlos Zabala

**Juan Carlos Zabala Boyer** (Rosario, 11 oktober 1911 - Buenos Aires, 24 jannewaris 1983) wie in Argentynsk atleet.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1932 en 1936). Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de maraton mei in Olympysk rekôr fan 2:31.36,0. Fjouwer jier letter yn Berlyn wist Zabala de finish fan de maraton net te heljen, en waard hy sechsde op de 10.000 meter. 
Juan Carlos Zabala ferstoar op 24 jannewaris 1983, yn 'e âldens fan 71 jier.
Timpel fan Dendur

De **Timpel fan Dendur** is in Nubyske timpel dy't út de Romeinske perioade fan it Egyptyske Ryk komt, om 15 f.Kr. hinne. De timpel is wijd oan de goadinne Isis en de goaden Harpokrates en Osiris, en ek oan twa fergoade soannen fan in lokaal Nubysk stamhaad: Pedesy ("Hy dy't troch Isis jûn is") en Pihor ("Hy dy't ta Horus heart"). De timpel waard boud troch de Romeinske keizer Augustus en is sûnt 1978 te sjen yn it Metropolitan Museum of Art yn New York .

## Ferhuzing
Yn 1963 waard de timpel ûntmantele en ferpleatst fan de oarspronklike lokaasje, as ûnderdiel fan in grutter UNESCO-projekt. Dat projekt wie rjochte op it bewarjen fan wichtige gebieten fan oerstreaming troch de skepping fan de Nassermar as gefolch fan de bou fan de Aswandaam. De timpel en de yngong dy't derby heart waarden yn 1965 troch Egypte oan 'e Feriene Steaten presintearre as in teken fan tankberens foar har help by it bewarjen fan ferskate oare monuminten.

Yn 1967 waard de timpel troch it Metropolitan Museum of Art kocht tanksij finansjele stipe fan de Sackler-famylje. Nei 11 jier wie yn 1978 de timpel opnij opboud yn in spesjaal foar de timpel boude Sackler-fleugel yn it museum. De manier wêrop't dy transaksje plakhie waard troch ferskate belutsenen amtners omskreaun as dubieus.

## Oare skonken timpels
De trije oare timpels skonken as erkenning fan har bystân by de bou fan 'e Aswandaam en it ferpleatsen fan bedrige monuminten binne:

* De timpel fan Debod (Madrid)
* De timpel fan Taffeh (Rijksmuseum van Oudheden yn Leiden)
* De timpel fan Ellesiya (Museo Egizio yn Turyn)
Sackler (famylje)

De **famylje Sackler** is in Amerikaanske famylje dy't eigner wie fan de sels oprjochte farmaseutyske bedriuwen Purdue Pharma en Mundipharma. Guon leden fan de famylje, en Purdue Pharma sels, waarden sûnt 2019 konfrontearre mei rjochtssaken oer it bûtenwenstich foarskriuwen fan ferslavende genêsmiddelen, sa as Oxycodon, mei in opioïde-epidemy as gefolch yn de Feriene Steaten . Kritisy neamden de famylje sels "drugsdealers". In oanklacht dy't op 28 maart 2019 yntsjinne waard by it New York Supreme Court neamde acht leden fan de famylje: Richard, Jonathan, Mortimer, Kathe, David, Beverly en Theresa Sackler, en dêrneist Ilene Sackler Lefcourt.

De Sacklers binne yn ferskate media portrettearre, bygelyks yn de dokumintêre *The Crime of the Century* op HBO, it boek *Empire of Pain: The Secret History of the Sackler Dynasty* fan Patrick Radden Keefe, de Hulu-minysearje *Dopesick* út 2021, de Netflix-searje *Painkiller* út 2023 en de foar in Oscar foar bêste dokumintêre nominearre dokumintêre *All the Beauty and the Bloodshed* út 2022
Thomas Green (atleet)

**Thomas William (Tommy) Green** (Fareham, 30 maart 1894 - Eastleigh, 29 maart 1975) wie in Ingelsk hurdwandeler.

Green soan fan in plysjeman koe troch in tekoart oan fitamine D oant er 5 jier âld wie net rinne. Yn 1906 gie Green by it leger, mar ta gefolch fan in fal fan in hynder moast er fjouwer jier letter *Royal Husars* alwer ferlitte. Hy yn 1914 by de Reserve waard weromroppen, mar op it slachfjild yn Frankryk rekke er trije kear ferwûne en azeme gloargas yn wylst er by de *King's Own Hussars* tsjinne.

Green waard foar it earst oanmoedige om te hurdwandeljen troch in freon dy't oan it front blyn wurden wie, hy hie dizze freon holpen om te trainen foar de St. Dunstan's London-to-Brighton loop, en yn 1926, yn de âldens fan 32 jier, wûn Green de earste wedstriid dêr't er oan meidie, in 12 myl lange race fan Worthing-to-Brighton. Nei dizze oerwinning die er mei oan alle wichtige weiwedstriden, wie seis kear winner fan sawol de Manchester to Blackpool as de Nottingham to Birmingham races. Oare grutte suksessen wiene ûnder oare winst yn de klassike 100 km fan Milaan yn 1930, in jier wêryn't er ek de earste Britske 50 km-titel wûn.

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen. Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, op de 50 kilometer yn in Olympysk rekôr fan 4:50.10. Yn 1936 besocht er om foar de twadde kear yn it Olympysk team te kommen, mar syn fjirde plak op de RWA 50 km. Wie net genôch om him te kwalifisearjen foar de Spullen yn Berlyn.

Nei dizze mislearre kwalifikaasjepoging stoppe Green mei wedstriidsporten, en hie ferskate banen foardat er by de *Eastleigh Railway Works* wurkje soe, dêr't er by in bedriuwsûngelok in tomme ferlear. Nei syn pensjoen waard Green kafeehâlder yn Eastleigh. 
Thomas Green ferstoar op 29 maart 1975, yn 'e âldens fan 80 jier
Súdamerikaanske guozzen

De **Súdamerikaanske guozzen** (*Chloephaga*) foarme in fûgelskaai út de famylje einfûgels (*Anatidae*). 

It ferspriedingsgebiet fan it skaai is it westen en suden fan Súd-Amearika. 

## Soarten
It skaai bestiet út fiif soarten. Tusken mantsjes en wyfkes fan 'e Magelhaengoes en de kelpgoes besteane wat de kleuren oanbelanget grutte ferskillen, wylst der yn it fearrekleed tusken de skaaien fan 'e Andesgoes, de griiskopgoes en de readkopgoes gjin ferkillen binne.
Thomas Green

; Thomas Green kin ferwize nei: 
* in Amerikaankse generaal berne yn 1814, Thomas Green (generaal)
* in Ingelske hurdwandeler berne yn 1894, Thomas Green (atleet)
* in Australysk kanofarder berne yn 1999, Thomas Green (kanofarder)
Ed Gordon

**	Edward Lansing (Ed) Gordon, Jr.** (Jackson, 1 july 1908 - Detroit, 5 septimber 1971) wie in Amerikaansk fierspringer.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 en 1932). Hy waard yn Los Angeles olympysk kampioen mei in ôfstân fan 7.64 meter, nei't er fjouwer jier earder yn Amsterdam mei 7.32 meter sânde wurden wie.
Ed Gordon ferstoar op 5 septimber 1971 yn 'e âldens fan 63 jier
Chuhei Nambu

**Chuhei Nambu** (Sapporo, 24 maaie 1904 - Osaka, 23 july 1997) wie in Japansk atleet.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 en 1932). Hy waard yn Los Angeles olympysk kampioen by it hink-stap-springen mei in wrâldrekôr fan 15,72 meter, twa dagen earder hie hy by it fierspringen mei 7,45 meter de brûnzen medalje wûn. Twa jier nei de Olympyske Spullen yn Los Angeles blessearre Nanbu syn achillespees en moast er ophâlde mei sporten op wedstriidnivo.

Nei syn sportkarriêre wurke Nambu as sportsjoernalist foar de *Mainichi Shimbun*. Ek waard er trainer fan it Japanske atletykbûn en wie bûnscoach fan de Japanske Olympyske ploech op de Olympyske Spullen fan 1964 yn Tokio. 
Ed Nambu ferstoar op 23 july 1997 yn 'e âldens fan 93 jier, oan de gefolgen fan in longûntstekking.
Jean Shiley

**Jean Marie Shiley** (Harrisburg, 20 novimber 1911 - Los Angeles, 11 maart 1998) wie in Amerikaansk heechspringster.

Sy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 en 1932). Sy waard yn Amsterdam yn de âldens fan 16 jier fjirde, fjouwer jier letter yn Los Angeles sprong se in wrâldrekôr fan 1.65 meter en waard dermei Olympysk kampioene. Shiley kaam net yn oanmerking foar de Spullen fan 1936 om't se as swimynstruktrise wurke hie, wermei't se har amateurstatus ferspile.
Jean Shiley ferstoar op 11 maart 1998 yn 'e âldens fan 86 jier.
Bill Miller (heechljepper)

**William Waring (Bill) Miller** (Dodge City, 1 novimber 1912 - Paradise Valley, 13 novimber 2008) wie in Amerikaansk heechljepper.

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen.
Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, mei in Olympysk rekôr fan 4.31 meter. 
Bill Miller ferstoar op 13 novimber 2008, yn 'e âldens fan 96 jier
Leo Sexton

**Leo Joseph Sexton** (Danvers (Massachusetts), 27 augustus 1909 - Perry (Oklahoma), 6 septimber 1968) wie in Amerikaansk kûgelstjitter.

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen.
Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen, mei in Olympysk rekôr fan 16 meter. Nei syn sportkarriêre wurke er yn de fersekeringen. 
Leo Sexton ferstoar op 6 septimber 1968, yn 'e âldens fan 56 jier
Oerdoasis

In **oerdoasis** bart wannear't in gemyske substânsje (sa as in drug) ynnaam wurdt yn hoemannichten en/of konsintraasjes dy't grut genôch binne om de homeostase fan in organisme te fersteuren, wat earnstige sykte of de dea feroarsaket. Yn essinsje is it in soarte fan fergiftiging.

By drugsgebrûk komme oerdoases faak foar meidat de brûker it middel ôfwend is, bygelyks troch ôf te kicken. In oerdoasis kin him ek foardwaan as de brûkte drug hiel bot suverder is as de fersniene fariant dêr't de brûker oan wend is. Fierder kin it komme meidat de brûker op in oar plak is as dêr't dy gewoanwei de doasis ta him of har nimt. Dat hat te krijen mei de tolerânsje dy't dy foar de drug opboud hat.

Dêrneist komt in oerdoasis foar by boltsjeslokkers, as yn de mage of term in kokaïne- of heroïneboltsje knapt.

Troch oerdosearring fan alkohol en oare ferdôvjende middels sa as kokaïne en heroïne kin de prikel fan it sykheljen sa bot ûnderdrukt wurde dat de persoan dêr't it om giet net mear spontaan sykhellet. Faak binne minsken dy't sa'n azemdepresje oerkomt folslein bûten bewustwêzen. Sa hawwe se net de kâns om sels aktyf troch te gean mei sykheljen en help te sykjen. Der wurdt oannaam dat azemdepresje in wichtige oarsaak is fan it ferstjerren fan ferslaafden, omdat se faak net of net op 'e tiid fûn wurde.

It genêsmiddel Naloxon is in opioïde antagonist en wurket as antidotum tsjin in oerdoasis opioïde sa as heroïne of morfine.
Duncan McNaughton

**Duncan Anderson McNaughton** (Cornwall, Ontario, 7 desimber 1910 - Austin, Feriene Steaten, 15 jannewaris 1998) wie in Kanadeesk heechspringer.

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen.
Mei noch trije oare dielnimmers kaam er út op 1.97 meter. Yn de beslissende ronde slagge gjin fan de dielnimmers deryn om 2.00 of 1.99 meter heech te springen, mar yn tsjinstelling ta de oaren slagge McNaughton deryn om syn prestaasje fan 1,97 meter te werheljen en waard yn Los Angeles Olympysk kampioen.

Yn 1933 studearre er ôf as geolooch en hold er op mei de wedstriidsport. Yn 1935 helle er in master oan it *California Institute of Technology*. Yn'e Twadde Wrâldkriich tsjinne er by de Keninklike Kanadeeske loftmacht (RCAF). Nei de kriich promovearre er yn de geology oan de University of Southern California en wie dêr ek assistint-professor yn de geology. McNaughton holp letter by it yn gong setten fan ûndersyk nei oalje en gas yn it Amadeus Basin yn sintraal Austraalje en Palm Valley in delling yn noardlik Austraalje. 
Duncan McNaughton ferstoar op 15 jannewaris 1998, yn 'e âldens fan 87 jier
Blauwjukgoes

De **blauwjukgoes** (*Cyanochen cyanoptera*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*). De blauwjukgoes is de iennige soarte fan it skaai fan 'e **blauwjukguozzen** (*Cyanochen*).

## Beskriuwing
Mantsjes en wyfkes ha in brúngrize kleur. De kop en de boppenekke binne wat ljochter. De fûgel wurdt likernôch 70 sm grut. De grutte slachpinnen binne ljochtblau. Harren poaten en de lytse snaffel binne swart. Blauwjukguozzen ha in dik fearrekleed, dat oanpast is oan 'e kjeld fan 'e Etiopyske heechlannen. 

## Fersprieding

It biotoop fan 'e blauwjukgoes bestiet benammen út rivieren, swietwettermarren, sompen, wetteropslachgebieten en subtropysk en tropysk gerslân op grutte hichte.   

De soarte is endemysk yn Etioopje.

## Gedrach
De fûgels weidzje fral nachts en slûgje oerdeis. Se kinne goed swimme en fleane, mar doch dat net gau en kin goed benei kommen wurde. Bûten de briedtiid foarmet de blauwjukgoes groepen.

Blauwjukguozzen briede by berchmarren en rivieren. Oannommen wurdt dat de fierder net sa bekende soarte in omseame nêst boud tusken gers en 6 oant 7 eieren leit.

## Status
Bedrigingen foarmje it ferlies oan biotoop, de jacht op 'e fûgel en mooglik ek drûchte. Der is in rûzing út 2016 dat de populaasje út 4.500 oant 10.500 fûgels bestiet. Oannommen wurdt dat de populaasje lytser wurdt. De soarte stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as gefoelich klassifisearre.

## Keppeling om utens
* BirdLife
* IUCN
* Ebird
* Avibase
Pat O'Callaghan

**Patrick (Pat) O'Callaghan** (Kanturk, 15 septimber 1905 - Clonmel, 1 desimber 1991) wie in Iersk wie in twafâldich Olympysk kampioen.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 en 1932). Yn Amsterdam slingere hy de kûgel nei in ôfstân fan 51.39 meter, fjouwer jier letter yn Los Angeles wist er in ôfstân fan 53.92 meter te beriken. O'Callaghan koe net oan de Spullen fan 1936 fan Berlyn meidwaan troch gedoch tusken de ynternasjonale atletykbûn (IAAF) en it Ierske Olympyske Kommitee.
Pat O'Callaghan ferstoar op 1 desimber 1991 yn 'e âldens fan 85 jier.
John Anderson (atleet)

**John Franklin Anderson** (Cincinnati, 4 july 1907 - Naknek, 11 july 1948) wie in Amerikaansk atleet.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 en 1932). Hy waard yn 1932 Olympysk kampioen, mei in Olympysk rekôr fan 49.49 meter. Nei de Spullen spile er de haadrol yn de film *"Search for Beauty"*. Yn de Twadde Wrâldkriich tsjinne Anderson by de Amerikaanske Marine yn de Stille Oseaan. Nei de kriich wurke hy as navigator foar de salmfiskerij.
John Anderson ferstoar op 11 july 1948 wylst er oan it wurk wie yn 'e âldens fan 41 jier oan de gefolgen fan in oerhaal.
Lillian Copeland

**Lillian Copeland** (berne as **Lillian Drossin**), (New York, 24 novimber 1904 - Los Angeles, 7 july 1964) wie in Amerikaansk atlete.

Sy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928 en 1932). Sy waard yn Amsterdam twadde mei in ôfstân fan 37.08 meter, fjouwer jier letter yn Los Angeles waard Copeland Olympysk kampioene mei in Olympysk rekôr fan 40.58 meter.

Copeland, dy't rjochten studearre hie, wurke fjouwerentweintich jier by de *Los Angeles County Sheriff's Department*.
Lillian Copeland ferstoar op 7 july 1964, yn 'e âldens fan 59 jier, nei in lang siik wêzen.
Orinokogoes

De **Orinokogoes** (*Neochen jubata*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*), dy't ferneamd is nei de rivier de Orinoko. De Orinokogoes is monotypysk, itjinge betsjut dat it de iennige soarte fan it skaai is.

## Beskriuwing

De Orinokogoes wurdt 61 oant 76 sm lang. Mantsjes binne swierder as wyfkes. Folwoeksen mantsjes ha in brutsen wite kop, nekke en boarst. De boppemantel en de sydkanten fan it boarst en de flanken binne kastanjeread. De anaalstreek is swart en de ûndersturtdekfearren binne wyt. Se ha swarte wjukken mei in brede wite spegel. De swarte kleurdielen binne grien glânzgjend. De boppekant fan 'e snaffel is foar it measte swart en ûndersnaffel is read. De poaten binne ljochtread.  

Folwoeksen wyfkes ha op 'e krún, de nekke en de flanken minder útsprutsen kleuren en ha op 'e sydkanten fan 'e búk in donkerder skobbich patroan. Yn ferlikening mei mantsjes binne de poaten doffer fan kleur.    

## Fersprieding
De soarte komt yn it sintrale diel fan it noarden fan Súd-Amearika foar. De Orinokogoes wurdt fan Súd-Fenezuëla, Kolombia, eastlik Perû, Bolivia, Noard-Argentynje en in grut part fan Sintraal-Brazylje oantroffen. Alhoewol't de IUCN-kaart Frânsk-Guyana, Suriname en Paraguay omfiemet, hat de Súd-Amearikaanske klassifikaasjekommisje fan 'e American Ornithological Society gjin ynformaasje oer de earste twa lannen en registrearret se de fûgel allinne as dwaalgast yn Paragûay.

De soarte libbet op wiete savanna's en oan 'e rânen fan grutte swietwettersompen yn it wiete seizoen en yn it drûge seizoen wurdt er ek oantroffen op rivierstrannen en hoefizermarren yn it Amazônebekken.

## Gedrach

De Orinokogoes is foar in grut part in stânfûgel, mar der binne populaasjes dy't wol oant 1.000 km trekke. De Orinokogoes is herbivoar en yt plantemateriaal en sied. Se foerazjeare fral deis yn iepen gebieten by wetter, mar ek wol nachts. De briedtiid is geografysk ferskillend en ôfhinklik fan 'e reintiid. 

Orinokoguozzen brûke holtes yn beammen dy't op natuerlike wize ûnsteane mei't bygelyks dielen fan in rottige beam brekke. Der binne waarnimmings fan nêsten yn ticht gers, mar dat komt selden foar.    

## Status
De IUCN hat de fûgel as gefoelich klassifisearre. It ferspriedingsgebiet is grut mar de populaasje wurdt tusken de 10.000 oant 25.000 folwoeksen fûgels rûsd en nimt ôf. De wichtichste oarsaak fan 'e tebekgong is de jacht om't de populaasje yn gebieten sûnder jacht stabyl is. In oare bedriging foarmet it ferlies oan biotoop mei't wiete gebieten yn rysfjilden omset wurde.

## Keppeling om utens
* BirdLife
* IUCN
* Ebird
* Avibase
Matti Järvinen

**Matti Henrikki Järvinen**, (Tampere, 18 febrewaris 1909 - Helsinki, 22 july 1985) wie in Finsk atleet.

Hy die twa kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1932 en 1936). Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen mei in Olympysk rekôr fan 72.71 meter, fjouwer jier letter yn Berlyn waard Järvinen fiifde. Yn 1934 en 1938 waard hy Europeesk kampioen spearsmiten.  

Järvinen wie in soan fan diskussmiter Verner Järvinen dy't yn 1908 Olympysk kampioen waard. Ek Matti syn bruorren Akilles en Kalle wiene topatleten.

Yn 1939 tsjinne Matti Järvinen yn de Winteroarloch op de Karelyske Lâningte en trainde dêr soldaten yn it smiten fan hângranaten. Nei de kriich waard er ekonomysk adviseur.
Matti Järvinen ferstoar op 22 july 1985 yn 'e âldens fan 76 jier.
Flagge fan East-Dongeradiel

De **flagge fan East-Dongeradiel** is de flagge fan de eardere gemeente East-Dongeradiel. De flagge waard op 17 desimber 1963 registrearre.

Sûnt 1984 is de flagge net langer mear as gemeenteflagge yn gebrûk, omdat East-Dongeradiel doe part wurden is fan Dongeradiel, tegearre mei de gemeenten West-Dongeradiel en Dokkum. Yn 2019 is Dongeradiel opgien yn de gemeente Noardeast-Fryslân.

## Beskriuwing
De beskriuwing fan de flagge is:

*Folgens de flecht weagjend yn trije banen fan blau, wyt en blau mei in diagonaalferhâlding fan 2:1:2; de baan oan de broekside belein mei in giele leelje; de baan oan de flechtside mei trije giele gearbûne nôtieren.*

De kleuren komme út it wapen fan East-Dongeradiel.

## Symbolyk
* Nôtieren: ferwiist nei de lânbou yn de gemeente.
* Weagjende baan: ferwiist nei De Peazens dy't de grins foarme mei West-Dongeradiel. De Peazens wurdt ek wol de *Donger* neamt.

## Sjoch ek

Ofbyld:Oostdongeradeel wapen.svg|Wapen fan East-Dongeradiel
Ofbyld:Coat of arms of Dongeradeel.svg|Wapen fan Dongeradiel
Ofbyld:Noardeast-Fryslan wapen.svg|Wapen fan Noardeast-Fryslân
Ofbyld:Westdongeradeel wapen.svg|Wapen fan West-Dongeradiel
Ofbyld:Dokkum wapen.svg|Wapen fan Dokkum
Ofbyld:Flag of Dongeradeel.svg|Flagge fan Dongeradiel
Ofbyld:Flagge fan Noardeast-Fryslân.svg|Flagge fan Noardeast-Fryslân
Ofbyld:Westdongeradiel vlag.svg|Flagge fan West-Dongeradiel
Ofbyld:Flag of Dokkum.svg|Flagge fan Dokkum
James Bausch

**James Aloysius Bernard (Jim) Bausch** (Marion (Súd-Dakota), 28 maart 1906 - Hot Springs (Arkansas), 9 july 1974) wie in Amerikaansk mearkamper.

Hy die yn 1932 ienris mei oan de Olympyske Simmerpullen.
Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen op de tsienkamp, mei in wrâldrekôr fan 8462,23 punten.

Nei syn sportkarriêre besocht Bausch it te meitsjen as nachtklupsjonger foardat er yn de fersekeringen gie. Yn'e Twadde Wrâldkriich, doe't er by de Amerikaanske Marine yn'e Stille Oseaan tsjinne, rûn er in ynfeksje fan it bonkemoarch op, en de pine dy't dêrmei mank gong late ta alkoholisme. Uteinlik werstelde Bausch fan beide problemen en yn syn lettere jierren holp er oare pasjinten mei deselde ynfeksjes. 
James Baush ferstoar op 9 july 1974, yn 'e âldens fan 68 jier
Reuzeboatein

De **reuzeboatein** (*Tachyeres pteneres*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*).

## Beskriuwing
  
De reuzeboatein is de grutste soarte boatein. It is in massyf boude wetterfûgel mei in gewicht fan 3,5 oant 7 kg en 65 oant 84 sm lang. Mantsjes binne dúdlik grutter as wyfkes. De spanwiidte is 85 oant 110 sm. De wjukken binne te lyts om de fûgels te dragen by it fleanen. Yn stee dêrfan brûkt de boatein de wjukken as peddels om mei faasje te swimmen. De soarte weecht swierder as alle oare wylde soarten dy't ein neamd wurde en hat likernôch deselde massa as de grutste wylde guozzen. 

By jerken binne de kop en de nekke blaugriis. Om it each is in smelle wite eachring, dy't as in streek nei efter trochrint. De kiel is readbrún. De búk en ûndersturtdekfearren binne wyt en de sturt is griis.  

Sijkes binne donkerder griisbrún op 'e kop en donkerreadeftich op 'e kiel. De wjukken en bealch binne lykas dy fan 'e jerk, mar se kin in brune, wynkleurige gloed op 'e fearren ha.   
Juvenilen ha deselde kleuren as it wyfke, mar binne doffer. 

## Fersprieding
De soarte komt yn it suden fan Súd-Amearika foar, benammen yn it suden fan Sily oant Fjoerlân.  

## Gedrach
Reuzeboateinen briede fan septimber oant en mei desimber by wetter tusken tichte strewellen of yn ferlitten pinguinnêsten. Der wurde fjouwer oant alve ivoarkleurige aaien lein. De ynkubaasjetiid duorret 28 oant 40 dagen. Nei 120 oant 130 dagen wurde de piken út it territoarium fan harren âlders ferdreaun en foarmje se kloften mei oare juvenilen. As se twa oant trije jier wurde, binne se geslachtsryp. Folwoeksen mantsjes kinne tige agressyf wêze yn 'e briedtiid, ek foar oare wetterfûgels oer. Foksen, skraitsfûgels, miuwfûgels en karakara's wolle harren wol fergripe oan 'e aaien of piken.  

De soarte libbet fan sâltwetterdieren, skaaldieren en lytse fisken. Yn 'e briedtiid ha se oanstriid om harren piken lytse slakken, ynsekten, kreeften en krobben te fuorjen.   

## Status
De grutte fan 'e populaasje wurdt op 10.000 oant 100.000 eksimplaren rûsd. Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de soarte as net bedrige klassifisearre.    

## Keppeling om utens
* BirdLife
* IUCN
* Ebird
* Avibase
Dunc Gray

**Edgar Laurence (Dunc) Gray**, (Goulburn (Nij-Súd-Wales), 17 july 1906 - Kiama (Nij-Súd-Wales), 30 augustus 1996) wie in Australysk baanhurdfytser.

Hy die trije kear mei oan de Olympyske Simmerpullen (yn 1928, 1932 en 1936). Hy waard yn Los Angeles Olympysk kampioen op de tiidrit yn in Olympysk rekôr fan 1:13.0 nei't er fjouwer jier earder yn Amsterdam in brûnzen medalje wûn hie op itselde ûnderdiel. Yn 1936 yn Berlyn wie er de Australyske flaggedrager by de iepeningsseremoanje. De velodroom dêr't de baanwedstriden yn Sydney yn 2000 hâlden waarden, is nei him ferneamd.
Dunc Gray ferstoar op 30 augustus 1996 yn 'e âldens fan 90 jier.
Jacques van Egmond

**Jacobus Johannes (Jacques) van Egmond** (Haarlim, 17 febrewaris 1908 - dêre, 9 jannewaris 1969) wie in Nederlânsk baanhurdfytser. 

Hy die ien kear mei oan de Wrâldkampioenskippen baanhurdfytsen, en yn 1932 ien kear oan de Olympyske Simmerspullen. Hy waard by dizze kampioenskippen ien kear wrâldkampioen en ien kear Olympyske kampioen. Hy waard ek trije kear Nederlânsk kampioen sprint.

Nei syn aktive hurdfytskarriêre iepene Van Egmond in kafee yn Haarlim. Hy wie de heit fan earder proffuotballer Paul van Egmond dy't letter it kafee oernaamJacques van Egmond ferstoar op 9 jannewaris 1969, yn 'e âldens fan 60 jier.
Fleanende boatein

De **fleanende boatein** (*Tachyeres patachonicus*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*).

## Beskriuwing

De fleanende boatein is de lytste fan 'e fjouwer soarten fan it skaai. Se diele mei de oare soarten it fearrekleed, lykas de brune kop- en nekkefearren mei in wite streek efter it each oant yn 'e nekke en de brúngrize fearren fan 'e bealch. De ûnderkant is gruttendiels wyt en de poaten binne oranje. Sijkes ha lytsere snaffels as jerken. De snaffel fan in sijke is griengiel en dy fan in jerk oranje.

Oars as de namme docht tinken is de soarte net in soad fleanend te sjen.  

## Fersprieding
De fleanende boatein komt yn it meast súdlike diel fan Súd-Amearika foar: fan it suden fan Sily oant Maule en fan it suden fan Argentynje oant Neuquén-Buenos Aires. Fierder libbet der in populaasje op 'e Falklâneilannen. Harren biotoop bestiet út wettergebieten oan 'e kust, mar minder op ynlânske marren.

De fleanende boatein hat neffens de oare soarten boateinen in grut ferspriedingsgebiet en dat komt nei alle gedachten fanwegen it fleanfermogen. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme. De tebekgong is lykwols net sa grut dat de soarte as bedrige beskôge wurdt. En alhoewol't de populaasje tebekrint, kategorisearret de IUCN de fûgel dêrom as net bedrige. De wrâldpopulaasje soe neffens in rûzing fan 2009 tusken 11.000 oant 26.000 (7.300-18.000 folwoeksen fûgels) bestean.

## Keppeling om utens
* BirdLife
* IUCN
* Ebird
* Avibase