open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grize ibis

De **grize ibis** (*Theristicus caerulescens*) is in fûgelsoarte út it skaai Súdamerikaanske ibissen *Theristicus* fan 'e famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*)

## Beskriuwing

De 71 oant 76 sm lange fûgel hat in griisswart fearrekleed, dat ôfhinklik fan it ljocht in blaugrize of griengrize gloed kriget. Opfallend binne de wite bân op 'e kop en de grize tûffearren. Dy wite bân jout de fûgel syn Dútske namme *Stirnbandibis*. De snaffel is donkergriis oant swart en de poaten binne read. Grize ibissen ha in oranje oant brúngiele iris. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin opfallende ferskillen.  

De fûgel wurdt faak allinne of yn pearkes sjoen. Grutte groepen komme net foar. Groepen fan maksimaal seis fûgels binne faak de âlders mei harren jongen.  

## Fersprieding
De soarte wurdt oantroffen yn Súd-Amearika yn it suden en it súdeasten fan Brazylje, it easten en noarden fan Bolivia, Paraguay, Oerûguay en it noarden fan Argentynje. In noardlike Boliviaanske populaasje is geografysk isolearre fan it gruttere restearjende ferspriedingsgebiet. Alhoewol't de soarte algemien liket te wêzen, is der sprake fan in fragmintearre fersprieding. Yn guon gebieten is de grize ibis in gewoane ferskining, yn oare dielen in seldsume fûgel.

De fûgel hat in foarkar foar iepen gêrslân, ûnderstrûpt lân, ûndjippe marren, greide en lagunes. Ek wurdt de fûgel sjoen yn heger lizzende sompen oant in hichte fan 600 m en út en troch ek op savannes.  

## Nêst

Grize ibissen briede oars as oare ibissen net yn koloanjes. De nêsten wurde op in hichte tusken 8 en 20 m boud, yn 'e regel by wetter. De takken fan it nêst wurde mei gers en blêden ôfset. In lechsel bestiet út 2 oant 3 aaien, dy't nei likernôch 28 dagen útkomme. Nei 40-43 dagen fleane de fûgels út. 

It iten bestiet út slakken, wetterdierkes, kikkers, fiskjes en iel. Op it drûge gerslân yt er ek slangen, hagedissen en oare wringeleaze lândierkes. It iten bestiet dus út in grut ferskaat, mar grize ibissen binne it meast spesjalisearre yn it iten fan weakdieren.    

## Status
De wrâldpopulaasje wurdt op 50.000 oant 100.000 fûgels rûsd. Der is gjin bewiis dat de oantallen tebekrinne en der wurdt net in soad op 'e fûgel jage. Ek is it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel grut. Dêrfandinne stiet de fûgel as net bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Gielhalsibis

De **gielhalsibis** (*Theristicus caudatus*) is in fûgelsoarte út it skaai Súdamerikaanske ibissen (*Theristicus*) út de famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*).

## Beskriuwing

De kop en hals fan 'e 71 oant 76 sm grutte gielhalsibis binne brúneftich, de krún is donkerder en de hals is ljochter. De wjukken binne griis mei in wyt fjild oan 'e foarkant fan 'e wjuk. De nei ûnder ta kromme snaffel is donkergriis en de poaten binne read. Efter de snaffel en om it each is it gesicht swart. 

Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin grutte ferskillen. 

De ûndersoarte hyperorius hat in blekere hals en minder wyt oan 'e wjukken.De gielhalsibis hat wat de kleuren oanbelanget in soad fan 'e swartmaskeribis, mar de hals is ljochter en opfallend is it wyt op 'e wjukken.    

## Fersprieding
De gielhalsibis komt yn ferskillende gebieten yn it noarden fan Súd-Amearika fan Kolombia en Fenezuëla oant de Guyana's foar. Súdliker leit in grut ferspriedingsgebiet oer Brazylje oant Mato Grosso en it noarden fan Argentynje en Oerûguay. De fûgels hawwe in foarkar foar iepen lânskip, lykas savannes en gerslân en de iggen fan rivieren en marren en sompen. Se komme lykwols ek op gruttere ôfstannen fan wettergebieten foar, lykas op ferbaarnd lân.    

## Undersoarten

Der wurde twa ûndersoarten erkend:
* *Th. c. caudatus* (, 1783)
* *Th. c. hyperorius* (, 1948)

De nominaatfoarm libbet yn noard- en sintraal Súd-Amearika yn Kolombia, Fenezuëla, Guyana en Brazylje. De ûndersoarte *hyperorius* wurdt yn it suden fan Brazylje, eastlike en noardlike Bolivia, Paraguay, Oerûguay en noardlik Argentynje oantroffen.    

## Iten en nêst
It iten fan 'e soarte bestiet út wjirms, mossels, skaaldieren, reptilen, grutte ynsekten, slakken, kikkerts en lytse sûchdierkes. De gielhalsibis briedt yn beammen of op rotsen, meastentiids yn losse koloanjes. It lechsel bestiet út twa oant fjouwer aaien. 

## Status
De IUCN klassifisearret de soarte as net bedrige. De wrâldpopulaasjes wurdt op 25.000 oant 100.000 fûgels rûsd.
Swartmaskeribis

De **swartmaskeribis** (*Theristicus melanopis*) is in fûgelsoarte út it skaai Súdamerikaanske ibissen (*Theristicus*) fan 'e famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*).

## Beskriuwing

De swartmaskeribis hat in donkergrize, kromme snaffel. De kop is giel oant ljochtbrún en de iris is read. Fierder binne de wjukken griis en it boarst wyt, wylst de búk en de sturt swart binne. De poaten binne rôze. De fûgel wurdt 75 sm lang.

De gielhalsibis liket in soad op de swartmaskeribis. It ferskil is lykwols dat dy grutte wite wjukflekken hat, in donkergriis en net bleekgiel boarst en in lytsters swarte kiellel hat as de swartmaskeribis. Ek is fersprieding fan 'e gielhalsibis begrinzge ta de waarmere streken.   

## Fersprieding
De swartmaskeribis wurdt benammen oantroffen yn it suden fan Súd-Amearika. De fûgel komt yn it grutste part fan súd en sintraal Argentynje en Sily foar oant in hichte fan likernôch 2.500 m. Ek komt de fûgel lokaal yn 'e kustgebieten fan Perû foar. Alhoewol't de fûgel yn Argentynje en Sily noch frij algemien foarkomt, is de swartmaskeribis yn it Perûaanske diel fan syn ferspriedingsgebiet foar in grut part útstoarn.    

## Gedrach
Swartmaskeribissen ite ynsekten, spinnen, kikkerts en lytse sûchdierkes. Ek snaait de fûgel wolris in lytse slang of podden, dy't giftich binne.

Se libje yn lytse groepkes of yn in pearke.

De swartmaskeribis briedt ornaris yn koloanjes fan maksimaal 50 pearkes. De nêsten wurdt fakentiden op rotsen en kliffen boud, mar bytiden ek yn reidfjilden.
It lechsel bestiet út ien oant fjouwer aaien.

## Status
It is net bekend hoe grut de populaasje is, mar der wurdt oannommen dat dy stabyl is. De IUCN klassifisearret de fûgel op de Reade list as net bedrige.
Andesibis

De **Andesibis** (*Theristicus branickii*) is in fûgelsoarte út it skaai Súdamerikaanske ibissen (*Theristicus*) fan 'e famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte is foar it earst yn 1894 troch Berlepsch en Stolzmann publisearre. De fûgel is in ôfsplitste soarte fan 'e swartmaskeribis. 

## Beskriuwing

De fûgels is likernôch 75 sm lang. De kop, hals en it ûnderboarst binne bleekgiel, de krún is nei de nekke ta kanielkleurich. De boppedielen binne brúngriis en oer it boarst rint in bân dy't lykwols net folslein is. By de poaten binne de fearren swart. De tommefearren, primêre dekfearren en de haad- en sekundêre slachpinnen fan 'e wjukken binne swart, wylst de dekfearren griis binne. De snaffel en de bleate hûd om 'e eagen binne swarteftich en de poaten binne read.    

Yn ferlikening mei de swartmaskeribis is de Andesibis lytser, de snaffel is koarter en de dekfearren fan 'e wjukken binne grizer. Ek is it ûnderboarst bleker en is de kanielkleur fan 'e krún helderder en mear oer de kop ferspraat.  

## Fersprieding
De soarte komt yn 'e heechlannen fan 'e Andes fan Ekwador, Perû en Bolivia op in hichte fan 3.000 oant 5.000 m foar. De soarte is net algemien en kaam eartiids ek yn it Nasjonaal Park Lauca, fier yn it noarden fan Sily, foar.

## Status
Oannommen wurdt dat jachtdruk, degradaasje en eroazje fan it leefgebiet troch fee en fersmoaring troch mynbou in bedriging foar de fûgels foarmje. It tal fûgels nimt ôf en de soarte stiet as gefoelich op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Súdamerikaanske ibissen

**Súdamerikaanske ibissen** (*Theristicus*) foarmje in fûgelskaai út de famylje fan 'e ibissen en leppelbekken (*Threskiornithidae*). De wittenskiplik namme waard yn 1832 troch Wagler publisearre.

## Soarten
Der binne fjouwer soarten Súdamerikaanske ibissen bekend:
Stikelsturtibis

De **stikelsturtibis** (*Cercibis oxycerca*) is in fûgelsoarte út de famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*). It is de iennige soarte yn it skaai *Cercibis*.

## Beskriuwing

De stikelsturtibis is in grutte ibis fan 75 oant 86 sm lang. Mantsjes binne wat grutter as wyfkes. De fûgel hat de langste sturt fan alle ibissoarten. It fearrekleed is foar it measte swart mei in grieneftige gloed en poarpereftige tinten op 'e bopperêch, efterhals, wjukken en sturt. It gesicht en it gebiet by it kin binne somtiden griisbrún. De snaffel, poaten, en de neakene gesichtshûd binne oranjeread; de kiel is gieleftich oranje. Fan de ûndertsjeak rint in grize streek oant ûnder it each troch. De iris is griisread, mar somtiden ek skarlakenread, itjinge yn ferbân brocht wurdt mei de fuortplanting.

Juvenilen binne oan folwoeksen fûgels allyk, mar harren fearren ha gjin irisearjende gloed.

De stikelsturtibis liket op it earste each op guon oare ibissen yn it gebiet, lykas de glânsibis en de maskeribis, mar ferskilt dúdik troch syn langere sturt en gruttere lichemsbou.   

## Iten en nêst

Stikelsturtibissen ite benammen middelgrutte ynsekten, fral yn 'e drûge tiid. Ut en troch ite se ek kikkerts, skaaldieren, wjirms en slakken. De soarte migrearret nei alle gedachten lokaal yn it reinseizoen nei gebieten dy't heger lizze. Sokke gebieten tsjinsje as útwyk tsjin de grutte oerstreamings fan it gerslân yn it leechlân. 

Oars as de oare waadfûgels yn 'e Llanos briedt de stikelsturtibis yn 'e drûge tiid fan augustus oant febrewaris, wylst de mearderheid fan 'e fûgels fan dat gebiet yn it reinseizoen fan maaie oant oktober briedt. Se briede solitêr yn 'e boskrânen fan rivieren en wurde yn 'e briedtiid hast net sjoen yn gersflaktes fan it leechlân. .   

## Fersprieding
De stikelsturtibis libbet yn sompich leechlân en oan iggen fan rivieren fan Súd-Amerika east fan 'e Andes oant maksimaal 300 oant 500 m boppe seenivo. De fûgel is ynhiemsk yn Fenezuëla, East-Kolombia, súdwest Guyana, Noard-Brazylje en Suriname.  

Stikelsturtibissen komme yn it ferspriedingsgebiet fragmintearre foar en yn in soad gebieten is de fûgel ôfwêzich. Oannommen wurdt dat fan alle ibissoarten de stikelsturtibis it minst yn de Fenezuëlaanske Llanos foarkomt. Yn it reinseizoen binne de fûgels dêr lykwols talriker. 

De fûgel is te sjen yn pearkes of lytse groepkes en selden mei oare waadfûgels. 

## Status
Ek al is de fûgel seldsum yn syn ferspriedingsgebiet, de populaasje is sûnt it begjin fan 'e 20e iuw stabyl bleaun en de populaasje wurdt as net bedrige beskôge. Rûsd wurdt dat der 10.000 oant 25.000 fûgels binne, itjinge delkomt op 6.700 oant 17.000 folwoeksen fûgels. Dochs soe de fûgel fanwegen syn iensume gedrach sûnder erch yn oantal tebekrinne kinne. Ek is it dreech om de fûgel te finen by it monitoaren fan 'e populaasje, sadat der gjin goed byld ûnstiet oer de ûntwikkeling fan 'e populaasje. Der is mear witten nedich oer de fundamentele biology en ekology fan it gebiet om de fûgel te beskermjen tsjin in takomstige ôfname fan 'e populaasje. 

De IUCN klassifisearret de fûgel op de Reade list as net bedrige.
Littleton (Kolorado)

**Littleton** is in plak (city) yn de Amerikaanske steat Kolorado, en falt bestjoerlik sjoen ûnder Arapahoe County, Douglas County en Jefferson County.

## Demografy
By de folkstelling yn 2000 waard it oantal ynwenners fêststeld op 40.340.
Yn 2006 is it oantal ynwenners troch it United States Census Bureau rûsd op 40.324, in weromrinnen fan 16 (0.0%).

## Geografy
Neffens it United States Census Bureau beslacht it plak in oerflak fan 36,1 km², wêrfan 35,0 km² lân en 1,1 km² wetter. Littleton leit op ûngefear 1694 m boppe seenivo.

## Berne
* Stephen Keel (1983), fuotballer
* Melissa Benoist (1988), aktrise en sjongeres
* Cody Longo (1988-2023), akteur en musicalartyst
* Steven Christopher Parker (1989), akteur 
* Rydel Lynch (1993), sjongeres en aktrise
* Ross Lynch (1995), sjonger, dûnser en akteur
* Cole Bassett (2001), fuotballer
Pentagram

It **pentagram** is in fiifpuntige stjer en ien fan de âldste symboalen fan de wrâld. It symboal wurdt op in soad plakken brûkt, ûnder oare yn logo's fan militêre organisaasjes, op skûtsjes, op nasjonale flaggen mar ek by in soad religieuze en sekuliere libbensskôgings. As wiskundich figuer hat it pentagram inkele bysûndere eigenskippen wêrtroch't men yn de rin fan de iuwen der ek bysûndere of mystike betsjuttings oan jûn hat. 

In **[[pentakel]]** is in pentagram mei in sirkel der omhinne. 

## Wiskundich figuer

It pentagram kin sjoen wurde as in regelmjittige stjermearhoeke, mei 5 siden en 5 hoekpunten mei hoeken fan 36°. De 5 snijpunten wurde net ta de hoekpunten rekkene. By in omgong tsjin de klok yn giet men stees 144° nei links, dit is yn totaal twa kear yn de rûnte.

## Ofbylden

Ofbyld:Flag of Haaksbergen.svg|Flagge fan Haaksbergen
Ofbyld:Taalkundige_pentagrampuzzel.jpg|Pentagrampuzel
Ofbyld:PentagramFractal.PNG|
Australyske wite ibis

De **Australyske wite ibis** (*Threskiornis molucca*) is in fûgelsoarte út it skaai hillige ibissen (*Threskiornis*) fan 'e famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte is foar it earst yn 1829 troch Georges Cuvier publisearre.

## Beskriuwing

De Australyske wite ibis is 68,5 oant 76 sm lang en hat in swarte kop en nekke en in lange kromme snaffel. De fearren fan 'e bealch binne foar it measte wyt en de sturt is swart. De striehalsibis, dy't yn itselde gebiet foarkomt, hat glânzgjende swarte wjukken en in swarte rêch.

## Fersprieding
De fûgel briedt yn it noarden, easten en súdwesten fan Austraalje en op Ceram (Súd-Molukken). Fierder wurdt de fûgel as swalker op Nij-Guineä en yn Nij-Seelân oantroffen.   

Australyske wite ibissen meie graach yn somplân, greiden en sompen wêze, mar se wurde ek yn agrarysk gebiet, rekreaasjegebieten, op jiskebulten en stedsparken sjoen. Ek wurde se wol yn in lânskip mei wat beammen waarnommen.   

Sûnt de jierren 1970 hat de Australyske wite ibis syn tradisjonele ferspriedingsgebiet mear ferlein nei de stedsgebieten Wollongong, Sydney, Perth, de Gold Coast, Brisbane en Townsville. Dêr komt de fûgel lokaal in soad foar yn stedsparken en rekreaasjegebieten. 

Stedslju kleie oer tefolle leven en it gestjonk fan 'e briedkoloanjes. Se skite op banken, paden en bylden en kinne in gefaar foar fleantugen foarmje. Ek wurde de fûgels derfan beskuldige dat se syktes ferspriede. Mei dier- en miljeufreonlike maatregels wurdt besocht de oerlêst sa lyts mooglik te meitsjen.

Yn Queensland, New South Wales en Fiktoaria is de fûgel in beskerme soarte.

## Undersoarten
Der binne twa ûndersoarten:

* *Threskiornis molucca molucca*: fan 'e Lytse Sûnda-eilannen en de Molukken oant it suden fan Nij-Guineä en Austraalje.
* *Threskiornis molucca pygmaeus*: de Salomonseilannen.

## Nêst en iten

De Australyske wite ibis is in koloanjefûgel dy't op beammen, yn boskjes of op 'e grûn briedt. De koloanjes kinne tige grut wêze en de nêsten wurde somtiden tsjin inoar oanboud, sadat it ien grut platfoarm wurdt dat troch meardere pearkes brûkt wurde. Sa binne der op ien kante meter wol fiif nêsten teld. Dochs binne de fûgels ek territoariaal en ferdigenje de fûgels harren nêst en de omjouwing. Se binne tsjin de buorlju yn it nêst lykwols ferdraachsumer. Oer it algemien is de Australyske wite ibis monogaam. 

De fuortplantingstiid is ôfhinklik fan lokale omstannichheden. Yn guon gebieten briedt de soarte net alle jierren. In nêst bestiet út trije oant fjouwer aaien, in gruttere lechsel betsjut fakentiden dat twa wyfkes aaien yn ien nêst lein ha.     

Australyske wite ibissen binne net sinnich en ite wetterdierkes lykas rivierkreeften en moksels. Mei syn lange snaffel graaft de fûgel wringeleaze lân- en wetterdieren op. Ek strune se jiskebulten ôf om itensrêsten fan minsken te sykjen. 

## Status
It ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel is tige grut en de populaasje bliuwt stabyl, ek al is net bekend hoe grut de populaasje krekt is. Dêrfandinne stiet de fûgel as net bedrige op 'e Reade List fan de IUCN.
Payesyl

**Payesyl** is in eardere slûs yn de Slachtedyk oan de eastkant fan Achlum. Payesyl leit oan de Arumer Feart en is ûnderdiel fan de eartiids wichtige wetterferbining tusken Frjentsjer en Boalsert. 

De syl yn de Slachtedyk hie in slachdrompelhichte fan 4,90 m. De syl waard ûnderholden troch de eigeners fan de noardliker steande state Grut Dearsum, ek wol ‘Poartepleats’ neamd. Yn 1872 waard it ûnderhâld oernomd troch it wetterskip fan de Fiifdielen Seediken Binnendyks.
De Payesyl en ek Tolsumersyl hiene net folle betsjutting foar de skipfeart en ôfwettering. It belang wie eartiids mooglik grutter doe't de Marneslinke noch bestie. Middels dy slinke koe it wetter rjochting Harns en Surch útrinne yn de Waadsee.

Njonken de brêge stiet in monumintale brêgewachtserswente. It hûs is oplutsen út giele stien mei hjir en dêr siermitselwurk en op it sealtek smoarde Lukas Ysbrandpannen út it panwurk fan Draisma de Vries dat justjes noardliker oan de feart stien hat. Oan de eastkant fan Achlum begjint in stik Slachte by in ruilferkavelingsboskje fan popels.
 
Keunstskilder Abe Gerlsma makke yn 2005 in skildering fan Payesyl.
Tolsumersyl

**Tolsumersyl**, ek bekend as “Tolzuma Zyl”, is in histoaryske brêge mei kearslûs (syl) yn de Tsjommer Feart yn Tsjom. 

De syl siet yn de Slachtedyk, dy’t de gemeente Frjentsjerteradiel trochkruse fan súd nei noard, fan 'Jorna hûs' oant Getswerdersyl. De Slachtedyk hie tsien silen (slûzen) foar ôfwettering en skipfeart, wêrûnder Tolsumersyl. 

De slachdrompelhichte fan de Tolsumersyl wie 4,50 meter. It ûnderhâld fan de syl wie oan de pleats 'Grut Tolsum', letter oan de Fiifdielen Seediken Binnendyks. De Tolsumersyl en ek Payesyl hiene net folle betsjutting foar de skipfeart en ôfwettering. It belang wie eartiids mooglik grutter doe't de Marneslinke noch bestie. Middels dy slinke koe it wetter rjochting Harns en Surch útrinne yn de Waadsee.

By de syl stiet in histoarysk skotbalkehokje. De skotbalken waarden eartiids brûkt om de syl ticht te setten as it seewetter te heech kaam en it oer de dyk drige te slaan. De kiste markearret it eardere trijegemeentepunt. It smelle stikje lân oan de súdkant tusken de feart en de Slachte wie it uterste noardlike puntsje fan de gemeente Littenseradiel. Oan de westkant lei Wûnseradiel en yn it easten it súdlike diel fan Frjentsjerteradiel.
Brune glânsibissen

**Brune glânsibissen** (*Plegadis*) foarmje in fûgelskaai út de famylje fan 'e ibissen en leppelbekken (*Threskiornithidae*).

## Soarten
Der binne trije soarten brune glânsibissen bekend:
Yndyske wite ibis

De **Yndyske wite ibis** (*Threskiornis melanocephalus*) is in fûgelsoarte út it skaai hillige ibissen (*Threskiornis*) fan 'e famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte is foar it earst yn 1790 troch John Latham publisearre.

## Beskriuwing

De Yndyske wite ibis hat in soad fan 'e hillige ibis. De trochstrings 65-76 sm lange fûgel is foar it measte wyt. De kop, snaffel, hals en poaten binne swart. De sierfearren by de sturt binne ljochtgriis, dy't yn 'e briedtiid swart wurde. 

Der binne fierder gjin ferskillen tusken it wyfkes en mantsjes, de mantsjes binne trochstrings wat grutter as de wyfkes.   

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn grutte dielen fan Yndia, Bangladesj, Nepal, Sry Lanka, Birma, it suden fan Tailân, Malakka, West- en Súd-Sumatra en West-Java en noardeastlik Sina. As swalkfûgel komme se ek wolris yn Japan, de Koreä's, Laos en Mongoalje foar. 

Alhoewol't de Yndyske wite ibis faak in wetterfûgel neamd wurdt, foerazjeart er yn ferskillende natuerlike en troch de minske oanleine habitats.  

## Fuortplanting en iten

De fûgel briedt yn 'e reintiid yn koloanjes, faak mei oare wetterfûgels. It nêst leit by de grûn, yn leechhout of yn beammen. Wyfkes lizze twa oant fjouwer aaien, dy't yn likernôch 21 dagen bebret wurde. By it fuorjen pakt de jonge fûgel de snaffel fan 'e âlder fêst, wêrnei't dy de ynhâld fan 'e kiel útbraakt yn ' bek fan 'e pyk. Jonge fûgels fleane nei fiif oant seis wiken út. Yn it briedseizoen wurde de keale plakken ûnder de wjukken bloedread. 

Mei syn lange snaffel siket de fûgel yn 'e boaiem nei ynsekten, skaaldieren en oare dierkes. Ut en troch pakt er ek lytse sûchdieren of reptilen.

## Status
De populaasje wurdt op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels rûsd. De fûgel wurdt troch in grut tal ûntwikkelingen bedrige, lykas it drûchlizzen fan sompen,  feroarings yn 'e lânbou, jacht, fersteuring en it sammeljen fan aaien en nêstjongen. Yn Tailân, Kambodja, Fjetnam en Yndoneezje rinne de oantal yn guon gebieten tebek. Fral de populaasje fan Sumatra is de lêste jierren ynheech tempo oan it ferdwinen. Alhoewol't it ferspriedingsgebiet grut is, stiet de Yndyske wite ibis as gefoelich op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Boazumersyl

**[[Boazumersyl]]** is in historyske brêge mei kearslûs (syl) yn de Boazumer Feart yn Boazum. De Boazumersyl út 1527 yn de gritenij Baarderadiel wie fan belang foar Frjentsjer foar de trochfeart nei de Middelsee.

De syl siet yn de Slachtedyk, dy’t de gemeente Frjentsjerteradiel trochkruse fan súd nei noard, fan “Jorna hûs” oant Getswerdersyl. De Slachtedyk hie tsien silen (slûzen) foar ôfwettering en skipfeart, wêrûnder Boazumersyl. 

De Boazumesyl hie in drompelhichte fan 3,75 m NAP. De slûs waard ûnderholden troch de Fiifdielen Seediken Binnendyks.


Brug over Boazumersyl - Bozum - 20039475 - RCE.jpg
Brug over Boazumersyl - Bozum - 20039476 - RCE.jpg
Brug over Boazumersyl, detail - Bozum - 20039478 - RCE.jpg
Brug over Boazumersyl - Bozum - 20039477 - RCE.jpg
Krommesyl

**[[Krommesyl]]** (ek wol of Littensersyl) is in syl (slûs) by de Nije Kromme en de Boalserter Trekfeart. De syl wie earder de grins op de Slachtedyk tusken de dykfekken fan Frjentsjerteradiel en Hinnaarderadiel.

De syl siet yn de Slachtedyk hat in brêge mei ôfslútbere iepening yn de wei oer de Boalserter-Ljouwerter Trekfeart oan de súdwestkant fan Wommels. De namme ûntstie troch de krommings yn it farwetter. Brêge de Nije Kromme (eins in lyts fiadukt) ferbynt it súdlike part fan de Slachtedyk mei it noardlike part, dêr't it yn 'e 1970-er jierren fan ôfsnien waard troch de oanlis fan de N359. Tsjintwurdich is de Krommesyl in betonnen brêge mei sponnings yn de trochfeartiepening wêryn't de skotbalken, dy't njonken de brêge lizze, dellitten wurde kinne.

De ûnderhâldsplicht lei fanâlds by de pleats Hottingastate by Wommels. Yn 1845 waard de syl fernijd en doe in stikje ferpleatst yn súdlike rjochting sadat in pear lestige bochten yn de trekfeart rjochtlutsen wurde koene.  
De Slachtedyk hie tsien silen (slûzen) foar ôfwettering en skipfeart, wêrûnder Krommesyl.
Skieppesyl

**Skieppesyl** by de Skieppetille (ek *Smidstille*) is in syl (slûs) yn de Achlumer Feart út 1893. Troch de dyk wurdt it grûngebiet fan Achlum yn twaën dield. It westlike diel wurdt bûtendyks gebiet neamd, it eastlike diel wurdt binnendyks gebiet neamd. De terp fan Achlum waard net yn de Slachte opnomd, mar de dyk waard om de terp mei kleaster en tsjerke hinne lein. Troch de dyk waard de tsjerke sawat oan trije siden omsluten troch de wetterkearing. Allinnich de noardkant krige gjin seewarrende dyk, maar waard yn beskerming nomd troch it wetterskip Fiif Dielen.

De syl yn de Slachtedyk waard ûnderholden troch wetterskip Fiifdielen Seediken Binnendyks. Lange tiid wie it stik rinnende fan de Skieppetille oer de Lollumer Feart nei de Grutte en Lytse Wiske yn ûnderhâld by it kleaster. Ek de gemeente Menameradiel wie ferskate jierren ferantwurdlijk foar it ûnderhâld. De slachdrompelhichte (ek wol flierhichte neamd) is 4,00 meter. 

## Blauwe stiennen
De Slachtedyk hie tsien silen (slûzen) foar ôfwettering en skipfeart, wêrûnder de Skieppesyl. Elk fan de Fiif Dielen of gemeenten krige in diel fan de Slachte tawiisd foar ûnderhâld. Dizze stikken waarden oanjûn mei in blauwe stien. Gauris waard de yndieling yn ûnderling oerlis feroare. Ien fan de grinsskiedings tusken twa ûnderhâldsplichtigen hat safier bekend de Skieppetille west.

Der stiene oan de Slachte mear blauwe stiennen as ôfbeakening, mar by it ferbreedzjen fan de rydbanen yn de rin fan de tiid, foar de Twadde Wrâldoarloch, binne der troch grûnwurkers faak rillen njonken de blauwe stiennen groeven, dêr't de stienen horizontaal ynlein waarden. Yn de takomst soene dizze stiennen wolris foar it ljocht komme kinne by graafwurk.
De Achlumer Frederick Offenhuysen ferliende as deputearre binnendyks fan it wetterskip de Fiif Dielen See en Slachtediken syn meiwurking by it tastânkommen fan de hjoeddeiske seedyk. Syn namme stiet dêrom fermelde op de Stiennen Man yn Harns.
Madagaskaribis

De **Madagaskaribis** (*Threskiornis bernieri*) is in seldsume fûgelsoarte út it skaai hillige ibissen (*Threskiornis*) fan 'e famylje wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*). De wittenskiplike namme fan 'e bedrige soarte is foar it earst yn 1855 troch Karel Lucien Bonaparte publisearre.

## Beskriuwing

De 65 oant 89 sm grutte fûgel mei in spanwiidte fan 112 oant 114 sm hat in swarte snaffel, in swarte kop, nek en poaten. It fearrekleed is foar it grutste part wyt.

De soarte liket in soad op 'e hillige ibis en waard earder as in ûndersoarte dêrfan beskôge. De Madagaskaribis is lykwols wat lytser en hat in wite oant ljochtblauwe iris, wylst dy fan 'e hillige ibis donkerbrún is. Ek ûnderskiedt de Madagaskaribis him fan 'e hillige ibis troch in koarte en smellere snaffel, it ûntbrekken fan it swart op 'e einen fan 'e fearren fan 'e wjukken en de minder útsprutsen swarte sierfearren.   

## Fersprieding
De Madagaskaribis komt allinne yn in smelle stripe oan 'e kust fan it westen fan Madagaskar foar en op Aldabra (in atol fan 'e Seysjellen). De fûgel libbet yn mangrovebosken, by strannen, mûnings fan rivieren, lagunes, marren en rysfjilden. Madagaskaribissen binne selden fierder as 2 km fan 'e kust te sjen.   

De soarte is yn twa ûndersoarten te ferdielen:

* *T. b. bernieri* - kustgebiet fan Madagaskar
* *T. b. abbotti* - Aldabra

## Status
De populaasje fan 'e fûgel waard yn 2016 op 1700 oant 2100 folwoeksen fûgels rusd. It tal fûgels rint tebek om 't mear as 70% fan 'e briedgebieten bûten natoergebieten leit. De fûgel wurdt bedrige troch it weiheljen fan aaien, de jacht en it fangen fan folwoeksen fûgels en it sammeljen fan nêstfûgels om op te iten. Mei't de fûgels net skou binne as se briede, binne se in maklik doel foar jagers. De besteande wetjouwing fan 'e de jacht is swak en net effektyf. Dêrnjonken wurde  de belangrike leefgebieten fan 'e fûgels fernield troch rôfbou en degradaasje troch fersmoarging. Mangrovebosken wurde bedrige troch de houtskoalproduksje. Dêrom stiet de Madagaskaribis op 'e Reade list fan 'e IUCN.

It fûgelpark Walsrode yn Dútslân slagge der yn 2007 foar it earst yn om de fûgel te fokken. Sûnt binne der mear jonge fûgels mei minskehannen grutbrocht. Madagaskaribissen wurde no (2024) yn sân West-Europeeske dieretunen holden en sa helpe dieretunen om de soarte foar de takomst te behâlden.
Marrit Jasper

**Marrit Jasper** (Snits, 28 febrewaris 1996) is in Frysk follybalster. fanôf it seizoen 2024-2025 spilet se foar it Poalske PGE Rysice Rzeszów. Yn juny 2024 pleatste se har mei de nasjonale ploech foar de Olympyske Simmerspullen yn Parys.
Jan van der Bij (roeier)

**Jan van der Bij** (Drachten, 25 septimber 1991) is in Frysk roeier. Yn 2020 die er op de Olympyske Simmerspullen yn Tokio mei yn de Fjouwer sûnder stjoerman en waard doe 6e. Yn 2024 wûn er in sulveren medalje yn Parys op de Olympyske Simmerspullen yn de manlju's Acht.
Nyls Korstanje

**Nyls Korstanje** (Snits, 5 febrewaris 1999) is in Nederlânsk swimmer.

## Karriêre
Korstanje wûn in gouden medalje op de 50 meter frije slach en in sulveren medalje op de 100 meter frije slach by it *Europeesk Jeugd Olympysk Festival* 2015 yn it Georgyske Tbilisi.

Op de Iepen Nederlânske kampioenskippen koartebaanswimmen 2015 swom er de limyt foar de Europeeske kampioenskippen koartebaanswimmen 2015 op de 50 meter frije slach. Dizze limyttiid wie bedoeld foar swimmers dy't uterlik yn 1997 berne binne. Uteinlik mocht Korstanje net dielnimme neffens de regeljouwing fan de LEN.

Yn 2017 swom Korstanje de EK limyt foar de 50- en 100 meter frije slach op de *Swim Cup Amsterdam*. Op beide ôfstannen mocht er útkomme op de EK koartebaan yn it Deenske Kopenhagen. Yn Augustus 2023 swom er it limyt foar de 100 meter frije slach op de Olympyske Simmerspullen 2024 yn Parys

## Priveelibben
Korstanje helle syn VWO-diploma yn Nederlân en studearre dêrnei oan it Amerikaanske *North Carolina State University* yn Raleigh dêr't er ek útkaam foar it studinte swim ploech wêrmei't er in studintekampioenskipstitel behelle en syn BA Sc yn materiaalwittenskippen.
Ymkje Clevering

**Ymkje Clevering** (Haulerwyk, 17 july 1995) is in Frysk roeister. Sy wûn yn 2024 goud yn de Twa sûnder stjoerfrou op de Olympyske Spullen, yn 2021 behelle sy it sulver mei de fjouwer sûnder op de Olympyske Spullen yn Tokio. Yn 2023 waard se wrâldkampioen yn de twa sûnder.

## Karriêre
Clevering begûn yn 2014 by har stúdzje yn Grins mei roeien by *A.G.S.R. Gyas*. Yn 2017 debutearre sy yn de nasjonale seleksjes. It earste jier wûn hja yn de acht, al sulver op de Europeesk kampioenskippen yn it Tsjechyske Račice. It jier derop, by de EK fan 2018 yn Glasgow, helle se mei de acht de brûnzen medalje.

Tegearre mei Ellen Hogerwerf, Karolien Florijn en Veronique Meester foarme Clevering fan 2019 ôf de fjouwer sûnder stjoerfrou. De roeiploech waard trije kear op rige Europeesk kampioen. Yn de Wrâldkampioenskippen fan 2019 wie it sulver harren part. By de Olympyske Spullen fan Tokio behelle it kwartet hast de gouden medalje, mar de Australyske froulju bleaune harren krekt foar.

By de Wrâldkampioenskippen 2022 yn it Tsjechyske Račice wist Clevering twa kear sulver te heljen, ienris yn de twa sûnder tegearre mei Veronique Meester, en in dei letter yn de froulju acht. Der wie opnij sulver yn de twa sûnder mei Meester by de EK fan 2023 yn it Sloveenske Bled. Mei in tiid fan 06.59,59 ferbetteren sy it út 2012 stammende Nederlânsk rekôr fan Claudia Belderbos en Chantal Achterberg, mar de tiid wie net genôch om de Roemeenske froulju foar te bliuwen. Op de Olympyske Simmerspullen fan 2024 yn Parys wûn Clevering mei Veronique Meester in gouden medalje yn de twa sûnder stjoerfrou.
Wout Weghorst

**Wout Weghorst** (Borne, 7 augustus 1992) is in Nederlânske fuotballer dy 't trochstrings as spits spilet. Sûnt augustus 2023 komt Weghorst op hierbasis út foar TSG Hoffenheim. Weghorst debutearre yn 2018 yn it Nederlânsk fuotbalalvetal.

## Ynterlânkarriêre

### Nederlân Under 21
Weghorst waard op 3 oktober 2014 selektearre foar Nederlân Under 21 (Jong Oranje), syn earste seleksje foar in fertsjintwurdigjend nasjonaal alvetal.

### Nederlânsk alvetal
Weghorst debutearre op 23 maart 2018 yn it Nederlânsk alvetal, yn ien mei 0–1 ferlearen oefenynterlân thús tsjin Ingelân. Hy kaam nei 88 minuten yn it fjild as ferfanger foar Stefan de Vrij. Hy gie yn de seleksje konkurrearje mei Luuk de Jong om de rol fan pinch-hitter.

;EK 2020
Dêrnei waard Weghorst twa jier lang net selektearre foar it Nederlânsk alvetal. Nei in poerbêst seizoen by syn klup VfL Wolfsburg waard hy troch bûnscoach Frank de Boer opnaam yn de foar- en definitive seleksje fan it EK 2020, dat fanwege de coronapandemy in jier letter plakfûn. Op 6 juny 2021 makke hy yn de oanrin nei it EK syn earste doelpunt foar it Nederlânsk alvetal yn de freonskiplike wedstriid tsjin Georgje. Op it EK krige hy yn de earste twa groepswedstriden in basisplak. By de earste fan dizze twa wedstriden, tsjin Oekraïne, wist Weghorst te skoaren. By de tredde groepswedstriid en wedstriid yn de achtste finale krige net Weghorst, mar Donyell Malen de foarkar foar in basisplak.

;WK 2022
Op 11 novimber 2022 waard bekend dat Weghorst ta de spilers hearde dy 't troch bûnscoach Louis van Gaal oproppen waarden om diel te nimmen oan it WK 2022 yn Katar. By de twadde groepswedstriid tsjin Ekwador mocht er ynfalle en syn WK-debút meitsje. Yn de kwartfinale tsjin Argentynje waard Weghorst by in 0–2 efterstân nei 78 minuten yn it fjild brocht as ûnderdiel fan it saneamde 'Plan B'. Hy skoarde earst mei de holle út in foarset fan Steven Berghuis en dêrnei djip yn blessueretiid mei de foet út in ynstudearre frije traap. Hjirtroch wist Nederlân op it lêste momint in ferlinging út it fjoer te slepen, hokker úteinlik útdraaide op strafskoppen. Nederlân waard yn de wedstriid útskeakele. Weghorst skoarde yn dizze rige as fjirde nimmer oan Nederlânske kant syn strafskop.

;EK 2024
Op sneon 18 novimber pleatste Wout Weghorst har mei it Nederlânsk alvetal foar it EK 2024 dat hâlden wurdt yn Dútslân. Yn dizze kwalifikaasjerige skoarde hy trije kear. 

Weghorst kaam yn it fjild foar Memphis Depay yn de groepswedstriid tsjin Poalen. Hy wist yn de 83e minút te skoaren. Dit wie gelyk it winnende doelpunt. It waard 2-1.
Marrit Steenbergen

**Marrit Steenbergen** (Easterwâlde, 11 jannewaris 2000) is in Frysk swimster, spesjalisearre yn de 100 en 200 meter frije slach. Se is mearfâldich Wrâldkampioen en Europeesk kampioene sawol op de koarte baan as yn it reguliere wedstriidbad. Steenbergen pleatste har yn febrewaris 2024 foar de Olympyske Simmerspullen yn Parys.
Laila van der Meer

**Laila van der Meer** (12 april 2000) is in Frysk sylster. Yn novimber 2023 pleatste se har by it Europeeske kampioenskip yn Portegal,  mei Bjarne Bouwer út Giethoorn yn de *Nacra 17* klasse foar de Olympyske Simmerspullen yn Parys. Yn Parys wist sy mei Bouwer in 6e plak te beheljen.

## Resultaten

* Olympyske Simmerspullen 2024 Nacra 17 (mei Bjarne Bouwer) 6e plak, mei 78 punten 
* Europeesk kampioenskip 2024 Nacra 17 (mei Bjarne Bouwer) 8e plak, mei 110 punten
* Europeesk kampioenskip 2023 Nacra 17 (mei Bjarne Bouwer) 10e plak, mei 189 punten
* Wrâldkampioenskip 2023 Nacra 17 (mei Bjarne Bouwer) 4e plak mei, 71 punten
* Wrâldkampioenskip 2022 Nacra 17 (mei Bjarne Bouwer) 8e plak mei, 147 punten
* Europeesk kampioenskip 2022 Nacra 17 (mei Bjarne Bouwer) 9e plak mei, 135 punten
Lelibis

De **lelibis** (*Bostrychia carunculata*) is in fûgel út 'e famylje ibissen en leppelbekken, dy't foarkomt yn de Hoarn fan Afrika.

## Beskriuwing

De lelibis is tusken de 65 oant 76 sm grut en dêrmei te ferlikenjen mei de dêr op lykjende Hadada-ibis, mar de fearren binne dúdlik donkerder. Opfallend is de grutte wite flek op 'e wjukken, dy't mei it swart kontrastearret. Ek de iris fan 'e fûgel is wyt. Oare skaaimerken binne de swarte toeffearren en in swarte kiellel.

Opfallende ferskillen tusken mantsjes en wyfkes binne der net. De fearren fan 'e juvenilen binne doffer sûnder de wite flek op 'e wjukken en de swarte lel.

## Fersprieding
De fûgel libbet oan rivieren mei rotseftige iggen, yn sompen en wiet lân, mar ek yn iepen bosk en op ikkers. Lelibissen libje yn it Etiopysk Heechlân tusken in hichte fan 1500 m en 4100 m. Meastentiids is de ibis yn lytse groepkes te sjen en net selden ek by bewenning, lykas bygelyks yn Addis Ababa.

## Iten
It iten fan 'e lelibis bestiet út ynsekten, larven, wjirms, slakken, spinnen, gaanders en somtiden ek lytse reptilen, sûchdieren en kikkerts. De fûgel foerazjeart lykas oare ibissoarten en brûkt de snaffel om yn 'e boaiem nei iten te sykjen. Faak folget er ek kij en oar fee om yn 'e dong nei krobben te sykjen.

## Nêst
It nêst wurdt boud fan takken, gers en blêden op horizontale takken fan beammen of op rotsen, faak yn lytse koloanjes. It lechsel bestiet út twa oant trije aaien.

## Status
It ferspriedingsgebiet is beheind ta it Etiopysk Heechlân yn Etioopje en Eritreä, dêr't er relatyf algemien foarkomt. De IUCN rûst de wrâldpopulaasje op 1.000 oant 25.000 fûgels (resp. 670 oant 17.000 folwoeksen fûgels) en klassifisearret de fûgel as net bedrige. 

Takomstige bedrigings foar de fûgel binne it kappen fan beammen en de wize fan feehâlderij yn it leefgebiet. Fierder foarmje eroazje en de omsetting fan it leefgebiet yn agrarysk lân, de oarloch en drûchte in bedriging foar de fûgel.
Polder Seefang

**Polder Seefang** (Nederlânsk: *Polder Zeevang*) is in polder yn Noard-Hollân oan de Markermar tusken de plakken Purmerein, Edam en Oosthuizen yn. It gebiet is in Natura 2000-gebiet troch de greidfûgels en oernachtsjende fûgels. De Kromme Ye en Seisstêdefeart rinne troch it gebiet hinne. It gebiet hat brak wetter troch de sâlte kwel mar waard troch it oanlizzen fan de Ofslútdyk swieter.

## Lânskip
Skaaimerkend foar de polder is it feanlânskip mei stripeferkaveling en lintdoarpen. It lânskip is gâns iepen sûnder beammen en bestiet benammen út smelle stripen greidlân, lytse feansleatten en guon trochbraakkolken yn de âlde Suderseedyk. De polder wurdt begrinzge troch de lintdoarpen Middelie, Kwadijk en Warder.

## Natoerwearden
De polder is in typysk agrarysk feangea, dêr't yntinsive en minder yntinsive gerslân inoar ôfwikselje. Op it gerslân waakse soarte-earme begroeiïngs, wylst op ekstinsyf behearde gerslân krûderyk begroeiïngs foarkomme. Dat gerslân is gaadlik foar bried- en pikehabitat foar greidfûgels lykas de skries, strânljip, ljip en tjirk. Oan de sleattekant of yn wiet gerslân briede benammen de ljurk, slob, skiertsjilling, toefein, wytstirns en it giel boumantsje

Winterdeis is it gerslân wichtich foar ferskate guozzesoarten, lykas de paugoes, blesgoes, en de smjunt en lytse swan dy't it gerslân as oerwinteringslân brûke. 

## Skiednis
De polder ûntstie mooglik yn de 13e iuw. Foar de 9e iuw wie it in heechfeangebiet dat oant yn de hjoeddeistige Iselmar rûn, dêr't feanrivierkes, lykas de Kromme Ye it oertallige wetter nei see ta ôffierde. Fan de 9e iuw ôf kaam dêr yn it gebiet bewenning op gong. It feangebiet waard oanmakke. Sleatten en kanalen waarden heaks op de feanrivierkes groeven. Troch it oanmeitsjen besakke de grûn, om't de fean troch it ûntwetterjen útdrûge. Dêrnei waarden diken oanlein en yn de 13e iuw ûntstie in hiel dikestelsel mei slûzen dy't it wetterpeil regelen. Troch it belúnjen fan it lân wie dêr hieltyd mear wetter ôf te ferwurkjen en sadwaande koene de rivierkes de wetterôffier net mear beneikomme en strûpte it lân gauris ûnder wetter. Yn it westen en suden fan de polder ûntstiene marren lykas de Beemster en Purmer. Ek de Sudersee hapte lapen grûn wei. Doe waard besletten it oerbleaune lân te bedykjen en ûntstiene suver eilannen. Seefang wie sa'n eilân en mooglik yn de 13e iuw ûntstie de polder as in organisearre wetterskip. Nei it bedykjen wiene der noch tal fan dyktrochbrekken. Nei sokke trochbrekken, kolken neamd, waard dêr in dyk om it plak dêr't it wetter trochbriek mei in bochtje dêromhinne oanlein. Op dy plakken dêr't de dyk trochbriek ûntstiene lytse brakke markes of wielen, lykas de *Etersheimerbraak*. Troch de oerstreamings by dy dyktrochbrekken sette it wetter in tinne laach klaai ôf en rekke it gebiet ûnder ynfloed fan brak wetter. Nei it oanlizzen fan de Ofslútdyk waard it wetter fan de eardere Sudersee stadichoan swieter en dus ek it wetter yn de polder. Op guon plakken komt noch brak wetter foar ôfkomstich út de âlde feanlagen.

## Sjoch ek
* Seefang

## Kepppeling om utens
* Natuura 2000-gebiet Polder Seefang
Beets (Noard-Hollân)

**Beets** is in doarp yn de gemeente Edam-Volendam yn de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. It doarp leit tusken Hoarn en Purmerein op de grins fan de kriten West-Fryslân en Wetterlân.

Beets hat  ynwenners ().

## Geografy
Beets leit súdlik fan Hoarn, noardeastlik fan Beemster yn in leechfean greidegebiet. De melkfeehâlderij en de suvelyndustry wie en is in wichtige ekonomyske faktor foar it doarp.

## Skiednis

De namme Beets is de assimileare Fryske foarm foar "beek", itjinge in natoerlike wetterrin betsjut. Ferlykje hjirmei de nammen Ald- en Nij Beets De namme kaam foar yn 1435 foar as *van der Beetze*, yn 1480-1481 as *Beets*, yn 1514 as *Beetsch*, yn 1575 as *Ter Beeks*, en yn 1680 (werprintinge yn 1745) as *Beets*. 

It plak lei yndie oan in wetter, de *Korsloot*, in âlde natoerlike ferbining fan de Beemster mei de Sudersee. Dy iepen ferbining waard yn de 14e iuw tichtmakke troch it oanlizzen fan in daam op it plak fan it hjoeddeistige doarp Schardam, dy't it wetter fan de Sudersee bûtendoar hâlde moast. Sûnt it drûchmeitsjen fan de Beemster yn de 17e iuw tsjinnet de *Korsloot* foar in part as ringfeart fan dy polder. De Beetser doarpswei, dy't winliken in dyk is, beskerme de dêr benefter lizzende polder Beetskoog tsjin it wetter fan de Beemster en *Korsloot*. De earste dyk om de Beetskoog waard yn 1304 oanlein.

Om 1360 hinne waard de earste stiennen tsjerke boud. De hjoeddeistige krústsjerke komt fan de 15e iuw en hat in lytse toer op tek. De toerklok, in Hemony is fan 1650. It doarp waard sûnt de Reformaasje protestantsk. 

Oant 1970 foarme Beets mei Schardam in selsstannige gemeente. Dêrnei foarme it mank de doarpen Oosthuizen, Kwadijk, Middelie en Warder de gemeente Seefang dy't yn 2016 opgie yn de gemeente Edam-Volendam.

It eardere gemeentewapen hat trije inoar krusende hammers. Dat soe mooglik ferbân hâlde kinne mei de oanwêzigens fan skipstimmerbedriuwen yn it ferline, dochs is net alhiel wis.

## Monuminten
* Herfoarme krústsjerke
* Twa stjelppleatsen

## Ofbylden

Overzicht_van_de_noordgevel_met_transept_en_zicht_op_de_houten_dakruiter,_kerkhof_op_de_voorgrond_-_Beets_-_20388548_-_RCE.jpg|De tsjerke fan Beets mei toer
Beets_86,_Beets_(Noord-Holland).JPG|Stjelp yn Beets
Beets_15,_Beets_(Noord-Holland).JPG|Stjelp yn Beets


## Keppeling om utens
* Hiemside fan Beets
* Stifting Doarpshûs Beets
Lytse oliifgriene ibis

De **lytse oliifgriene ibis** of **dwerchibis** of **Sao-Tomee-ibis**  (*Bostrychia bocagei*) is in fûgel út 'e famylje ibissen en leppelbekken. Foarhinne waard tocht dat it in ûndersoarte wie fan 'e gruttere oliifgriene ibis, mar hjoed-de-dei wurdt de fûgel as in aparte soarte behannele. De soarte is endemysk op it eilân Sao Tomee en rint grut gefaar om út te stjerren.

## Beskriuwing
De fûgel is 60 oant 65 sm lang en in folwoeksen fûgel is oliifkleurich. De kop en it bealchje fan 'e fûgel is donker oliifgrien. Mantel en wjukken ha in brûnsgriene glâns. De snaffel is ljochtbrún. Om de eagen en de snaffelbasis is de fûgel donker.

## Gedrach
De fûgel libbet yn it súdwest fan it eilân Sao Tomee yn primêr bosk ûnder de 450 m. Alhoewol't der geskikt leefgebiet oant hichtes fan de 800 m beskikber is, wurdt de soarte de lêste tiid it measte waarnommen op 'e grins tusken primêr en sekundêr bosk en somtiden ek yn 'e buert fan palmplantaazjes. De fûgel siket syn iten yn flakke gebieten sûnder leechhout op 'e grûn, leafst op plakken dêr't wylde bargen de grûn omwrotten ha, en yn sompen by rivieren. It iten bestiet út wringeleaze dieren en slakken. Oer it brieden is net in soad bekend; yn 1997 binne twa nêsten ûntdutsen.  Nachts sykje de fûgels in mienskiplike beam om yn te rêsten. De fûgel is fierder in rêstige fûgel sûnder in soad lûd te meitsjen.

## Status
De kâns op útstjerren wurdt grut achte en de IUCN klassifisearret de fûgel op 'e Reade list as krityk. In ûndersoarte fan 'e Sao Tomeeibis op it eilân Prinsipe stoar yn 'e 20e iuw út, wêrmei 't de kwetsberens en de kâns om út te stjerren foar fûgels mei in lyts leefgebiet ûnderstreke wurdt. 

Foardat de fûgel wer op 'e nij waarnommen waard yn 'e delling fan 'e Ana Chaves yn 1990, wiene der mar in pear eksimplaren fan 'e soarte bekend. Yn maaie 1997 waarden twa pearkes en noch in fûgel en twa nêsten yn it bekken fan 'e Rios Ió Grande en Martim Mendes ûntdutsen. Twa oare fûgels binne yn 2007 yn it Obó Natural Park by Ribeira Peixe waarnommen. Fanwegen de sporadyske waarnimmings rûst BirdLife International de populaasje op 130 oant maksimaal 1700 folwoeksen fûgels.

Yn it ferline is in soad bosk kapt foar de oanlis fan kakao- en oaljeplantaazjes. Troch de foarse befolkingsgroei en it toerisme en útwreiding fan ynfrastruktuer wurdt der jimmeroan mear beslach op 'e natoer fan it eilân lein en wurdt der yn 'e beskerme gebieten yllegaal hout kapt. Dêrnjonken foarmje ynfierde bisten lykas ratten, apen, katten en wezelingen in gefaar foar de fûgel. Mar it grutste gefaar komt fan 'e jacht. Yn 1996/1997 waard 16 ibissen sketten en ek by ûndersyk yn 2007 wiene jagers yn it Obó Natural Park aktyf.
Schardam

**Schardam** (Westfrysk: *Skardam*) is in doarp yn de gemeente Edam-Volendam yn de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. It doarp leit oan 'e Markermar op de grins fan de kriten West-Fryslân en Wetterlân, mar wurdt ta wetterlân rekkene. 

Schardam hat  ynwenners ().

## Skiednis
It plak waard yn 1319 neamd as *den Scaderdam*, yn 1343 *Schaderdam*, yn 1357 *Schaerdam*, yn 1388 *Schaderdamme*, yn 1396 *in den Schaderdam*, yn 1401 *Schardam*, yn 1514 *Schaerdam*, 16e iuw*die Schaerdam ende die dijck aen die noortzijde*, yn 1612 *Scaerdam* en yn 1680 (werprintinge yn 1745) *Schaerdam*. De betsjutting fan de namme is net wis. It is mooglik ôflaat fan it Midnederlânske *schaerdam* (daam of haad op de ouwer oanlein) of fan it Fryske *skar* (miene greide). 

Schardam ûntstie yn 1315 as in daam foar it ôfsluten fan de iepen ferbining tusken de Beemster en de Sudersee. Dy daam wie nedich om't yn de rin fan de iuwen it wetter fan de Beemster by alle stoarmen in stik lân weisloech. By dy daam ûntstie in lytse delsetting. Dat doarpke wie iuwenlang in ôfleine plak dêr't fiskers en boeren wennen. Tusken de noarder- en suderslûs wie in herberch mei guon winkeltsjes.

Skardam wie oant 1854 in selsstannige gemeente, doe't de gemeente yn de gemeente Beets oergie. Yn 1970 waard dy gemeente part fan de gemeente Seefang dy't yn 2016 wer opgie yn de gemeente Edam-Volendam.

## Slûzen
Yn de lette midsiuwen krige de daam twa slûzen, de Noarder- en Suderslûs. Dy slûzen wiene fan hout en tsjinnen as spuislûzen foar de Beemster en Skermer. De twa slûzen lizze yn de beboude kom fan Schardam.In tredde slûs, Hornslûs, leit by Lutje-Schardam. De houten slûzen waarden yn 1592 (Suderslûs), 1738 (Noarderslûs) en 1735 (Hornslûs) troch de hjoeddeistige slûzen ferfongen. It behear is yn hannen fan it *Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier*.

## Banpeal
Yn it doarp tusken de Noarder- en Suderslûs stiet in banpeal fan de stêd Hoarn, dy't dêr yn 1761 pleatst waard. Doe hearde Schardam foar in part ta it rjochtsgebiet fan de stêd Hoarn. De banpeal lit in reade ienhoarn te sjen. De hoarne sels is goudkleurich en wiist yn de rjochting fan de stêd Hoarn oan oare kant fan de Hoarnske Hop. It bist hâldt ek in skyld fêst dêr't it wapen fan Hoarn yn ôfbylde stiet. De banpeal is in ryksmonumint.

## Tsjerke
Yn 1499 waard dêr foar it earst in tsjerkegebou yn Schardam neamd. It gie om in letgoatyske tsjerke. De toer fan de tsjerke tsjinne mooglik as beakken foar de skipfeart op de Sudersee. Yn 1662 waard de tsjerke troch de hjoeddeistige tsjerke ferfongen. De dakruter is net de orizjinele, want oant 1860 stie op dat plak in lytse tsjerketoer. De tsjerkeklok yn de dakruter is yn 1497 getten troch Geart fan Wou.

Yn 1968 waard de lêste tsjinst yn de tsjerke holden. Yn 1971 waard er in ryksmonumint. It tsjerkje tsjinnet hjoed-de-dei as wen- en ateliersromte.

## Ofbylden

Schardam_Kerk.JPG|Tsjerke fan Schardam
Schardam_Zuider_en_Noordersluis.jpg|Suder- en Noarderslûs
Schardam_Hornsluis.JPG|Hornslûs
Jodie Devos

**Jodie Devos** (Libramont-Chevigny, 10 oktober 1988 - Parys, Frankryk, 16 juny 2024) wie in Waalsk sopraan.

## Libbensrin
Jodie Devos waard as beuker troch har âlden op sjongles dien. Doe't se in pear jier letter dûnslessen folgje soe, ûntwikkele se har leafde foar klassike muzyk. Yn 2013 helle se in masterdiploma oan de Royal Academy of Music yn Londen. It jier dêrnei die se mei oan de Keninginne Elisabethwedstriid yn Brussel en wûn se de twadde priis en de publykspriis. Letter yn 2014 trede se ta oant it ensemble fan de Opéra-Comique yn Parys. Se brocht twa soloalbums út: *"Offenbach - Colorature"* yn 2019 en *"And Love Said"* yn 2021. 

Jodie Devos ferstoar op 16 juny 2024, yn 'e aldens fan 35 jier oan de gefolgen fan boarstkanker.