Lingua Franca Nova

**Lingua Franca Nova** is in keunsttaal, dy't yn 1965 troch de Amerikaanske psycholooch C. George Boeree (1952–2021) gearstald waard. It Lingua Franca Nova is benammen basearre op Frânsk, Spaansk, Italjaansk, Portugeesk en Katalaansk. Dizze taal wurdt ek wol **Elefen** neamd, nei de ôfkoarting **LFN**. Utdragers fan it Lingua Franca Nova wurde sadwaande **elefenisten** neamd.

## Ynlieding
Lingua Franca Nova ("Elefen") is in taal ûntworpen om benammen ienfâldich, konsekwint en maklik te learen foar ynternasjonale kommunikaasje. It hat in oantal positive eigenskippen:
# It hat in beheind oantal fonemen. It klinkt gelyk oan Italjaansk of Spaansk.
# It is fonetysk stavere. Gjin bern soe jierren moatte besteegje oan it learen fan ûnregelmjittichheden.
# It hat in folslein reguliere grammatika, fergelykber mei de kreolen fan 'e wrâld.
# It hat in beheinde en folslein reguliere set produktive affixes foar routine wurdôflieding.
# It hat goed definieare regels foar wurdfolchoarder, yn oerienstimming mei in protte grutte talen.
# De wurdskat is sterk woartele yn moderne Romaanske talen. Dizze talen binne sels wiidferspraat en ynfloedryk, en se hawwe it grutste part fan 'e Ingelske wurdskat bydroegen.
# It is ûntworpen om natuerlik te akseptearjen fan Latynske en Grykske technyske neologismen, de de facto "wrâldstandert".
# It is ûntworpen om relatyf "natuerlik" te lykjen foar dyjingen dy't bekend binne mei Romaanse talen, sûnder dat it foar oaren dreger is om te learen.

## Skiednis
Dr. C. George Boeree (ferbûn oan de Shippensburg Universiteit fan Pennsylvania yn 'e Feriene Steaten) begûn yn 1965 te wurkjen oan Lingua Franca Nova (LFN). Hy woe in ienfâldige, kreoalske ynternasjonale helptaal meitsje. Hy waard ynspirearre troch it konsept fan 'e histoaryske *[[lingua franca]]* ("frije taal"), in pidgin op basis fan it Italjaansk dy't yn it ferline brûkt waard foar ynternasjonale kommunikaasje yn 'e lannen om'e Middellânske See. Boeree brûkte it Frânsk, Italjaansk, Portegeesk, Spaansk en Katalaansk as basis foar LFN.

LFN wie foar it earst op it ynternet te sjen yn 1998. Yn 2002 waard in Yahoo!-Groep foarme troch Björn Madsen. Stefan Fisahn makke yn 2005 in Wikipedy foar de taal. In protte groepsleden hawwe bydroegen oan de fierdere ûntwikkeling fan de taal.

Taalynliedingen en oare materialen oer it LFN binne beskikber yn 12 talen. Der binne wat wurdboeken beskikber, in learboek, wat oersettings en oarspronklik materiaal. De belangstelling is de lêste jierren tanommen mei mear as 100 groepsleden.

LFN is net patintearre, mar hat in Creative Commons-lisinsje (CC BY-SA), en wurdt brûkt as basis foar ferskate oare projekten. In ferskil mei eardere keunsttalen is dat it gjin sletten systeem is en dat de makker en groepsleden iepensteane foar suggestjes.

## Grammatika
***-s*** (of ***-es*** nei konsonanten) foarmet it meartal fan haadwurden:
* ***omes e femes*** "manlju en froulju"

***ia*** foarmet de ferline tiid fan tiidwurden:
* ***tu ia labora*** "do wurke"

***va*** is de takomstige tiid fan tiidwurden:
* ***tu va labora*** "do silst wurkje"

***ta*** is de betingsten stimming (opsjoneel):
* ***si me pote, me ta vola*** "as ik koe, soe ik fleane"

Ien tiidwurd kin in oar folgje as it itselde ûnderwerp hat:
* ***me vole compra un camisa*** "Ik wol in shirt keapje"

Yntransitive tiidwurden wurde oarsaaklik gewoan troch it tafoegjen fan in objekt:
*  ***me move*** "ik ferpleatse" → ***me move la table*** "Ik ferpleatse de tafel"

Foegje ***-nte*** ta oan in tiidwurd om it aktive dielwurd te meitsjen, dat fungearret as in eigenskipswurd of haadwurd:
* ***donante*** "jaan (eigenskipswurd) of jaan"

Foegje ***-da*** ta oan in tiidwurd om it passive dielwurd te meitsjen, dat fungearret as in eigenskipswurd of haadwurd:
* ***donada*** "jûn as kado"

In tiidwurd kin brûkt wurde as in haadwurd krekt sa't it is:
* ***nos dansa*** "wy dûnsje" → ***la danse*** "de dûns"

In eigenskipswurd kin op deselde wize brûkt wurde as haadwurd:
* ***un om saja*** "in wize man" → ***la sajas*** "de wizen"

Adverbs binne identyk oan eigenskipswurden:
* ***un om felis*** "in lokkich man" → ***el dansa felis*** "hy/sy dûnset lokkich"

Om in fraach te meitsjen, begjin mei in fraachwurd of esce, en einigje mei in fraachteken:
* ***esce tu pote dansa?*** "kinsto dûnsje?" * ***cuando tu prefere come?*** "wannear wolle jo ite?"

### Wurdoarder
ûnderwerp – tiidwurd – foarwerp:
* ***la fem ama la casa*** "de frou hâldt fan it hûs"

dieltsjes – haadwurd – eigenskipswurden:
* ***la casa grande*** "it grutte hûs"

helpferlieners - tiidwurd - bywurden:
* ***me debe pasea atendente*** "Ik moat foarsichtich rinne"

ferhâldingswurd - haadwurd:
* ***el es en la jardin*** "hy is yn 'e tún"

## Literatuer
Sûnt syn oprjochting hat Lingua Franca Nova in eigen literatuer gearstald út oarspronklike en oersette teksten.

Guon fan 'e yn it LFN oersette haadteksten binne:
* *Colinas como elefantes blanca* (*[[Hills Like White Elephants]]*), troch Ernest Hemingway; oerset troch Daniel Alegrett, 1999
* *La cade de la Casa de Usor* (*[[The Fall of the House of Usher]]*), troch Edgar Allan Poe; oerset troch Simon Davies, 2008
* *Jigante egoiste* (*[[The Selfish Giant]]*), troch Oscar Wilde; oerset troch Simon Davies, 2008
* *La prinse peti* (*[[Let Petit Prince]]*), troch Antoine de Saint-Exupéry; oerset troch Simon Davies, 2009
* *Alisia en la pais de mervelias* (*[[Alice's Adventures in Wonderland]]*), troch Lewis Carroll; oerset troch Simon Davies, 2010
* *Un canta de natal* (*[[A Christmas Carol]]*), fan Charles Dickens; oerset troch Simon Davies, 2010
* *Leteras de la tera* (*[[Letters from the Earth]]*), troch Mark Twain; oerset troch George Boeree, 2010.
* *Re Lear* (*[[King Lear]]*), troch William Shakespeare; oerset troch George Boeree, 2014/2016.
* *Eneida* (*[[Aeneis (boek)|Aeneis]]*), troch Fergilius; oerset troch Simon Davies.

### Oersette literatuer
De earste oersette tekst wie *[[Hills Like White Elephants|Colinas como elefantes blanca]]*, fan Ernest Hemingway, troch Daniel Alegrett yn 1999. It is in foarbyld fan âlde Lingua Franca Nova:
:*La colinas tra la vale de la Ebro eseva longa e blanca. Esta parte no ave ombra e no arbores, e la stasion eseva entra du linias de ferovia su la sol. Prosima contra un lado de la stasion, aveva la ombra tepida de la construida e un cortina, fada de cordas de granos de bambu, pendente tra la porta abrida a en la beveria, per mantenir la moscas a estra. La american e la fia ce le acompaniava, sentava se a un tabla su la ombra, estra la construida. Eseva multe calda, e la tren rapida da Barselona venira en cuatrodes minutos. El parava se en esta stasion entra dudes minutos e partiva a Madrid*.

Pas fan 2008 ôf waarden oare literêre teksten yn dizze taal skreaun. Dat wiene *Bocragonia* (Lewis Carroll's *Jabberwocky*-poëzij) en *[[The Fall of the House of Usher|La cade de la Casa de Usor]]*, oerset troch Simon Davies. Dyselde elefenist hat ek oare wurken oerset, lykas *[[Alice yn Wûnderlân|Alisia en la pais de mervelias]]*. Dat wurk waard oerset yn 2010 en publisearre yn 2012, en wie de earste papierpublikaasje yn it LFN.

Hjir is in fragmint út *Alisia en la pais de mervelias*, in foarbyld fan de taal hast yn syn jongste stadium:

:*“A acel dirije,” la Gato dise, brandante se pedeta destra, “un Xapor abita: e a acel dirije,” brandante la otra pedeta, “un Lepre de Marto. Visita la un o la otra, como tu desira: ambos es fol.”*
:*“Ma me no vole pasa entre persones fol,” Alisia comenta.*
:*“O! tu no pote evita lo,” la Gato dise: “asi, tota de nos es fol. Me es fol. Tu es fol.”*
:*“Como tu sabe ce me es fol?” Alisia dise.*
:*“Sin duta tu es,” la Gato dise, “car si no, tu no ta veni asi.”*

Simon Davies sette yn 2009 ek *[[De Lytse Prins|La prinse peti]]*, fan Antoine de Saint-Exupéry oer. Dizze tekst waard oarspronklik oerset troch in oar, mar nei't er ûntdiek dat it gjin oersetting fan it Frânsktalige orizjineel wie, mar út it Ingelsk, besleat Simon Davies it fan it begjin ôf wer oer te setten.

Tusken 2013 en 2014 hat Simon Davies ek *[[Through the Looking-Glass, and What Alice Found There|Tra la miror, e lo cual Alisia trova a ultra]]* fertaald, it ferfolch op *Alice's Adventures in Wonderland*.

Yn 2014 sette C.G. Boeree *[[King Lear|La trajedia de re Lear]]*, fan William Shakespeare, oer, it earste toanielstik dat fertaald waard yn it LFN.

Yn 2018 sette Simon Davies *[[A Study in Scarlet (roman)|Un studia en scarlata]]* (*A Study in Scarlet*) fan Arthur Conan Doyle oer en op 29 april 2019 kaam syn oersetting fan it earste boek fan 'e *[[Aeneïs (boek)|Aeneïs]]* fan Fergilius ree.

Op 22 juny 2019 publisearre Vicente Costalago syn oersetting fan it *[[Evangeelje fan Markus]]*, basearre op de Ingelske en Spaanske ferzjes fan 'e Fatikaanske Bibel. It is de tredde folsleine tekst fan 'e Bibel dy't yn it LFN oerset is. De *[[Twadde Brief fan Jehannes]]* wie de twadde, oerset troch deselde skriuwer yn 2008; en Preker de earste, oerset troch Dave MacLeod yn 2006. Fragminten út oare dielen fan 'e Bibel binne ek oerset, lykas dielen fan 'e evangeeljes fan Lukas en fan Jehannes.

Op 10 novimber 2019 publisearre Vicente Costalago it troch him oersette earste haadstik fan *[[Don Quichot]]* fan Miguel de Cervantes en op 22 febrewaris 2020 foltôge hy de oersetting fan it *[[Evangeelje fan Mattéus]]*.

### Oarspronklike literatuer
De measte literatuer yn lingua franca nova is oersette literatuer.

Oarspronklike literatuer bestiet benammen út poëzij, mei Guido Crufio as de elefenista dy't de meast orizjinele gedichten yn dizze taal skreaun hat. It is de muoite wurdich om syn gedichten *Lingua franca nova (un poesia)* en *Druid la dragon* te markearjen.30​

De earste orizjinele roman skreaun yn dizze taal is *La xerca per Pahoa*, publisearre yn maaie 2020 troch Vicente Costalago. Dêryn wurde de aventoeren fan Joan ferteld, dy't syn keninkryk ferliet om it Pahoa-swurd te sykjen, wêrmei't er bewize koe dat er de ienige erfgenamt fan it keninkryk Lincuo wie. De twadde orizjinele roman, *La marcia nonconoseda*, fan deselde auteur, waard publisearre yn febrewaris 2022.

### Berneliteratuer

De skepping fan 'e wrâld, in ferhaal foar bern.
Hoewol de literatuer fan dizze taal in pear boeken hat, binne d'r ferskate foar bern, wêrûnder:
* *Encontra la familia*
* *Blancaneva*
* *Fables de Esopo*
* *Frate Jaco*
* *Senerela*

Yn 2020 skreau Vicente Costalago ferskate boeken foar bern, lykas *Naras per enfantes*, mei tradisjonele ferhalen; *Nos conose la mundo*,​ mei in presintaasje oer Spanje; *Ci es ci?*,​ mei biografyen oer ferneamde minsken en in boek oer bisten.

### Oare wurken
Oare wurken, miskien net literêr, binne de grammatika, it taalwurdboek en it tydskrift *Orizones Nova*. D'r is ek in wurdboek fan klassike mytology makke troch Vicente Costalago en online publisearre yn maaie 2019.

Yn 2006, C.G. Boeree begûn mei it oersetten fan syn boek *La istoria de psicolojia*, dat hy yn 2019 ôfmakke.

Oare learboeken binne *Leteratur romanica e elefen* publisearre troch Vicente Costalago yn 2020 dy't op 12 maart 2020 ek *Istoria de Europa* publisearre en op 16 maart fan itselde jier publisearre hy *Cultur clasica*. Yn 2024 publisearre hy *Istoria de Espania*. Al dizze boeken waarden beoardiele troch Simon Davies.

## Keppeling om utens
* Lingua Franca Nova Wikipedia