open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hendrik Douwes Lemstra

**Hendrik Douwes Lemstra** (Wytmarsum, 3 july 1898 - Amsterdam, 8 novimber 1922) wie in aktyf keatser tusken 1916 en 1921. Hy helle 86 punten foar it ivich keatsklassemint. Lemstra gie yn 1921 as arbeider nei Dútslân, dêr't er tuberkuloaze oprûn. Hy waard dêr opnommen yn it sanatoarium/stêdssikehûs te Krefeld. Ein 1922 kaam Hendrik Douwes siik  werom nei Nederlân.

Hendrik Douwes Lemstra ferstoar op 8 novimber 1922, yn 'e âldens fan 24 jier oan tuberkuloaze. 

## Prizen
* 1917 - Jong Nederlân 1e priis
* 1918 - PC 2e prijs
* 1919 - de Bond 3e prijs
* 1920 - de Bond 6e prijs
PC 1918

De **[[PC]] fan [[1918]]** waard op woansdei 31 july ferkeatst. It wie de 67ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 1 Zaagemans en partoer 9 de Jong, de Jong hie yn de heale finale in steand nûmer en gie dêrom nei de twadde list daalks troch nei de finale. De 67ste edysje waard wûn troch it partoer fan Roelof de Jong en Petrus Hiemstra beide fan Wommels en Hubert Ate Westerhuis fan Easterlittens. Hubert Ate Westerhuis waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Debbie Harry

**Deborah Ann (Debbie) Harry**, berne as **Angela Trimble**, (Miami, 1 july 1945) is in Amerikaanske sjongster en filmaktrise, dy't benammen bekend waard as sjongster fan de popgroep Blondie.

## Biografy
Harry waard as lytse poppe fan trije moannen adoptearre en grutbrocht yn Hawthorne, New Jersey. Nei har stúdzje hie se ferskate banen - as dûnseresse, Playboy Bunny, en sekretaresse (ûnder oaren by de BBC yn New York) - foar har trochbraak yn 'e muzyksektor. Se wie mei-oprjochter fan Blondie yn 1974 yn New York City. De band brocht har debútstudioalbum mei deselde namme út yn 1976 en brocht tusken doe en 1979 noch trije studioalbums út, wêrûnder *Parallel Lines*, dat seis singles oplevere, ûnder oare *Heart of Glass*. Harren fyfde studioalbum, *Autoamerican* (1980), produsearre hits wêrûnder in cover fan *The Tide Is High*, en *Rapture*, dat beskôge wurdt as it earste rapnûmer dat nûmer ien yn 'e Feriene Steaten yn 'e hitlisten stie.

Harry brocht har debút solo-studioalbum, *KooKoo*, út yn 1981. Doe't se in skoftke by Blondie wie wie begûn se oan in aktearkarriêre, mei haadrollen yn 'e neo-noir-film *Union City* (1980) en yn David Cronenberg syn *Body horror*-film *Videodrome* (1983). Se brocht har twadde solostudioalbum *Rockbird* út yn 1986 en spile de haadrol yn John Waters syn kultdûnsfilm *Hairspray* (1988). Se brocht tusken dat jier en 1993 noch twa soloalbums út, foardat se weromkaam nei film mei rollen yn in troch John Carpenter regissearre part fan 'e horrorfilm *Body Bags* (1993) en yn it drama *Heavy* (1995).

Blondie kaam wer byinoar yn 'e lette jierren '90, en brocht *No Exit* (1999) út, folge troch *The Curse of Blondie* (2003). Debbie Harry bleau yn 'e jierren 2000 yn ûnôfhinklike films ferskinen, ynklusyf *Deuces Wild* (2002), *My Life Without Me and Spun* (2003) en *Elegy* (2008). Mei Blondie brocht se yn 2011 it njoggende studioalbum fan 'e groep út, *Panic of Girls*, folge troch *Ghosts of Download* (2014). It alfde studioalbum fan 'e band wie *Pollinator* út 2017.

Yn maaie 2006 brocht Deborah Harry it nûmer "Dirty and Deep" út as protest tsjin Lil' Kim har feroardieling; Lil' Kim is in freondinne fan Harry.

Yn 2019 ferskynden har memoires ûnder de titel *Face It*, wêryn't Harry, dy't yn ynterviews ornaris net folle iepenheid joech, har ferhaal fertelt.

## Diskografy
### Soloalbums
* *Koo Koo* (1981)
* *Rockbird* (1986)
* *Def, dumb, and blonde* (1989)
* *Debravation* (1993)
* *Two times Blue* (juny 2007)
* *Necessary Evil* (septimber 2007)

### Jazz Passengers
* *In Love (1994)
* *Individually twisted* (1996)
* *Live in Spain'' (1997)

## Keppeling om utens
* 
* https://www.blondie.net/
PC 1917

De **[[PC]] fan [[1917]]** waard op woansdei 1 augustus ferkeatst. It wie de 66ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 7 van Lierde en partoer 12 Reitsma. De 66ste edysje waard wûn troch it partoer fan August van Lierde, Émile Hoyois en George Herphelin, alle trije fan Harderwyk. August van Lierde waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Reinbôgebijefretter

De **reinbôgebijefretter** (*Merops ornatus*) is in fûgel fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*). De fûgel komt foar yn Austraalje, Yndoneezje, East-Timor, de Salomonseilannen en Papoea Nij-Guineä.

## Skaaimerken

De reinbôgekever is benammen grien en blau. De kop fan 'e fûgel hat in oranjegiele kroan, in swarte streek oer de oranjereade eagen mei tusken de oranje kroan en de swarte streek grien en ûnder de swarte eachstreek in ljochtblauwe streek mei in swarte snaffel. De kiel is oranjegiel en oer it boarst rint in donkere boarstbân. De ûnderkant is fierder grien oant gielgrien; de bopperêch is grien en de ûnderrêch lochtblau. De sturt is swart en de wjukken binne grien en oranje mei in swart ein op 'e grutte fearren. 

It mantsje fan 'e soarte mjit 22 oant 25 sm yn 'e lingte en weaget likernôch 30 gram. De reinbôgebijefretter hat oer it generaal in sturtlingte fan sa’n 5 oant 7 sm. Dêrnjonken stekke de twa langere sintrale sturtfearren dúdlik út; dy kinne nochris in 2 oant 5 sm langer wêze as de rest fan 'e sturt. 

It wyfke is wat lytser en lichter en hat ek útrinnende sintrale fearren, mar dy binne koarter — faak mar 1–2 sm langer as de oare sturtfearren. Wyfkes ha fierder deselde kleuren as mantsjes. 

## Fersprieding
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet fan Selebes oant Nij-Guineä en de Salomoneilannen en súdlik oant Súd-Austraalje, mar net op Tasmaanje. Winterdeis trekke de fûgels fan it suden nei it noarden fan it ferspriedingsgebiet. De fûgel libbet yn 'e buert fan sânige iggen en rânen yn in fierder iepen lânskip. Dwaalgasten binne oant op Japan waarnommen.

## Iten

De soarte yn ynsekten lykas ealjebijen, holders en mychammels, dy't er fan in ôfstân oant 50 meter sjen kin as er op in tûke sit. Nei de fangst ferwideret de fûgel fuortendaliks  kundich de angel fan in giftige proai. In reinbôgefretter yt ferskate hûnderten ynsekten deis en spuit de net te fertarren dielen as braakbaltsjes wer út.

Yn 'e moannen augustus oant jannewaris briedt de soarte yn lytse, losse koloanjes. Faak helpe de jonge fûgels fan it lêste nêst by it grutbringen fan 'e jongen fan it folgjende lechsel. 

## Status
De wrâldpopulaasje waard yn 2009 op 670.000 folwoeksen fûgels rûsd. Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. De fûgel wurdt dêrfandinne troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2024) klassifisearre op 'e Reade list.
PC 1916

De **[[PC]] fan [[1916]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 65ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 8 Brink en partoer 16 Jellema. Vlietstra hie op de earste list in steand nûmer en gie daalks troch nei de twadde list, Jellema hie yn de heale finale in steand nûmer en gie dêrom nei de tredde list daalks troch nei de finale. De 65ste edysje waard wûn troch it partoer fan Rinse Jan Hendrik Brink fan Easterlittens, Ids Roukema fan Harns en August van Lierde, fan Harderwyk. Rinse Jan Hendrik Brink waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Bijefretters

**Bijefretters** (*Merops*) binne in skaai fûgelsoarten yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*). It binne slanke fûgels mei in lange, faak bûge, skerpe snaffel. De measte soarten komme yn Afrika foar, mar der binne ek soarten yn Súd- en East-Jeropa, yn grutte dielen fan Aazje en sels oant yn Nij-Guineä en Austraalje. In oantal soarten binne trekfûgels, lykas de gewoane bijefretter (*Merops apiaster*), dy’t simmerdeis yn Súd-Jeropa en ek yn Dútslân of Nederlân briedt en foar de oerwintering nei Afrika giet. Se binne kleurryk, faak mei kombinaasjes fan grien, blau, giel en readbrún. In soad soarten hawwe langere middelste sturtfearren. De measte soarten wurde likernôch 16 oant 30 sm lang. 

Lykas de namme seit bestiet it iten benammen út ealjebijen, mar se frette ek oare stekkende ynsekten. Se fange fanôf in sitplak harren proai yn 'e flecht en witte betûft de giftige angel út de proai te heljen troch it ynsekt tsjin in hurde ûndergrûn te slaan en de angel der út te drukken of it gifsekje te leegjen. Bijefretters falle ek op troch harren sierlike flecht en it meitsjen fan skerpe bochten. 

In soad bijefretters libje yn groepen en briede yn koloanjes. Se grave gatten yn iggen fan rivieren en steile sânklippen. Se kinne aardich wat leven meitsje en ûnder de flecht meitsje se hege ropkes. Bijefretters spylje in rol yn it lykwicht fan ynsektepopulaasjes.

In tal soarten binne trekfûgels, bygelyks de gewoane bijefretter (Merops apiaster). Se hawwe faak in foarkar foar iepen lânskippen: savannes, rivierflakten, iepen bosk of agrarysk gebiet mei steile rânen foar de nêsten.

## Soarten
It skaai telt 28 soarten:
Rôze bijefretter

De **rôze bijefretter** (*Merops malimbicus*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Beskriuwing
De folwoeksen fûgel is 22 oant 25 sm lang en hat in donkergrize foarholle en krún, in swart masker mei dêrûnder in wite streek en in wyt kin. De mantel is swart, de wjukken en rêch laaigriis en de romp bleker griis. De sturt is karmyn oergeand yn griis. De fûgel is fan 'e kiel nei de ûnderkant helder rôze en de ûndersturtdekfearren binne griis. De ûnderkant fan 'e flechtfearren en grutte sturtfearren binne glânzgjend swart. De snaffel is swart, it each readbrún en de poatsjes gielbrún. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen, jongen binne bleker.

## Fersprieding
Rôze bijefretters komt foar yn Angoala, Benyn, Boerkina Faso, Kongo-Brazzaville, Kongo-Kinsjasa, Ekwatoriaal-Guinee, Gabon, Gana, Nigearia en Togo.

## Status
De grutte fan 'e wrâldpopulaasje is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt fan lokaal algemien oant net oanwêzich yn it ferspriedingsgebied neamd. Rôze bijefretters binne foar in part ôfhinklik fan bosk en oannommen wurdt dat yn it ferspriedingsgebiet in diel dêrfan ferdwynt. Dêrom wurdt oannommen dat de oantallen fan 'e fûgel tebekrinne. De fûgel wurdt troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2024) klassifisearre op 'e Reade list.
PC 1914

De **[[PC]] fan [[1914]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 63ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 2 Brink en partoer 17 Dijkstra. De 63ste edysje waard wûn troch it partoer fan Rinse Jan Hendrik Brink fan Leien, Gerben Jacobus Hoitsma fan Berltsum en Rein Zaagemans, fan Wytmarsum. Gerben Jacobus Hoitsma waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
De Vries hie op de twadde list in steand nûmer en gie daalks troch nei de tredde list. Dijkstra hie yn de heale finale in steand nûmer en gie dêrom nei de tredde list daalks troch nei de finale.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Gerben Jacobus Hoitsma

**Gerben Jacobus Hoitsma** (Berltsum, 28 oktober 1892 - Ljouwert, 27 novimber 1968 ) wie in aktyf keatser tusken 1910 en 1928. Hy helle 87  punten foar it ivich keatsklassemint Yn 1914 wûn Hoitsma tegearre mei Rinse Jan Hendrik Brink en Rein Zaagemans de PC en waard ta kening keazen.

Op dizze PC-dei sloech Hoitsma in bal safier út dat dy op de merk achter de boppeline yn in pot mei soere hjerring fan in fiskeapman bedarre. De pot wie folslein oan gruzeleminten. De fiskeapman wie sa ûnder de yndruk fan dizze hearakles, dat er him nei ôfrin fan de partij in bosk rikke iel skonk. De keats karriêre op it heechste nivo fan de bliere en oeral ynsetbere Hoitsma wie fan koarte doer. Op in atletykwedstriid yn it leger mei in luitenant, om in grutte doaze sigaren, knapte der mei it spearsmiten wat yn it skouder en dêrnei wie it mei it keatsen dien. Hoitsma hat noch jierrenlang hjir de pine fan ûnderfûn. 

Om 1940 hinne krige Hoitsma ferver fan berop, in leadfergiftiging en hjirút folgjende ferlammingsferskynsels. Hoitsma kocht, mei dêrtroch, in sigaresaak yn Ljouwert. Neist keatsen hold er him dwaande mei it skriuwen fan revu's, toanielstikken.

Gerben Jacobus Hoitsma ferstoar op 27 novimber 1968, yn 'e âldens fan 76 jier. 

## Prizen
* 1913 - PC 2e priis
* 1914 - PC 1e priis
* 1914 - de Bond 2e priis
* 1915 - PC 3e priis
* 1922 - de Bond 3e priis
* 1929 - de Bond 3e priis
PC 1913

De **[[PC]] fan [[1913]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 62ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 17 Werkhoven en partoer 22 Van Haitsma. De 62ste edysje waard wûn troch it partoer fan Catrinus Werkhoven fan Wytmarsum, Anne Smidts fan Frjentsjer en Ids Roukema, fan Harns. Anne Smidts waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
M. Anema hie op de earste list in steand nûmer en gie derom daalks troch nei de twadde list. Jacob Wigle Hiemstra hie op de twadde list in steand nûmer en gie fan de earste list daalks troch nei de tredde list. Op de tredde list hie Catrinus Werkhoven in steand nûmer en gie daalks troch nei de heale finale.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Nikolaj Severtsov

**Nikolaj Aleksejevitsj Severtsov** (Russysk: *Николай Алексеевич Северцов*) (Gûvernemint Voronezj, 5 novimber 1827 - Don, 8 febrewaris 1885) wie in Russyske ûntdekkingsreizger en natuerûndersiker.

## Libben en wurk
Severtsov waard berne yn Khvoshjevatovo, yn it distrikt Zemlyansky, Voronezj, dêr't syn heit Aleksej Petrovitsj in pinsjonearre garde-offisier wie dy't tsjinne hie yn 'e Patriotyske Oarloch fan 1812, en in earm ferlear yn 'e Slach by Borodino. 
Hy rekke ynteressearre yn natuerlike-histoarje nei't er as bern it wurk fan Buffon lêzen hie en op jacht gie. Hy studearre oan de Universiteit fan Moskou dêr't er beynfloede waard troch Karl Rouillier, dy't wat Haeckel ekology neamde as "algemiene dierkunde" beskôge. Syn masterskripsje gie oer it seizoenslibben fan bisten yn 'e provinsje Voronezj. Doe't er 18 jier wie krige er kunde oan yn Grigory Karelin en krige er belangstelling foar Sintraal-Aazje. Yn 1855 sollisearre er nei in posysje as heechlearaar, mar waard net beneamd. Yn 1857 gie er mei op in missy nei Syr Darja. Op 'e ekspedysje nei de Syr Darya waard hy finzen nommen troch it Kokand-folk by Fort Perovsky en pas nei in moanne frijlitten. Hy wie fan 1860 oant 1862 by ûnder it Oeral Kozakkeleger oansletten. Yn 1864 tsjinne hy yn 'e Kokand-kampanje ûnder Michail Tsjernjajev en wie er belutsen by topografyske ûndersiken. Hy die wittenskiplike stúdzjes, sammele hast 12.000 eksimplaren yn dizze perioade en krige in earedoktoraat. Yn 1865–68 ferkende hy de Tiensjan-bergen en it Issyk-Koelmar. Yn 1877–78 ferkende hy it Pamirberchtme en folge in rûte tichtby de hjoeddeiske Pamir-snelwei oant it Yashil-Koelmar oan 'e rivier de Ghunt.

Neffens syn studint Menzbier skreau Severtsov mei tsjinsin. Ien fan syn wurken wie de 'Fertikale en Horizontale Ferdieling fan it Wyldlibben yn Turkestan' (1873), dy't de earste beskriuwing befette fan in oantal bisten. Dêrûnder is in ûndersoarte fan *argali* (wylde skiep) dy't letter nei him neamd waard: *Ovis ammon severtzovi*. Hy beskreau ek in protte nije soarten en ûndersoarten fan fûgels. De flekte grutte roazefink, *Carpodacus rubicilla severtzovi*, is ien fan dyjingen dy't nei him neamd binne.

Severtsov skreau oer de geografyske fariaasjes fan fûgels, wat troch him 'soölogyske etnografy' neamd waard. Dat wurk luts Charles Darwin syn belangstelling. Yn 1875 besocht Severtsov Darwin yn Ingelân. Severtsov begon in kolleksje fûgels oan te lizzen op it lângoed Petrovskoe. Op 7 febrewaris 1885 gie er werom nei hûs yn in wein lâns de beferzen rivier de Ikorts dy't yn 'e Don útmûnet. De wein sakke troch it iis en sonk. Wylst elkenien himsels in feilichheid brocht en besocht in waarm plak yn 'e buert te finen, ferlear hy in soad tiid mei it sykjen nei syn portefúlje, sakke troch it iis en ferdronk. Syn koetsier frear dea.

It Ynstitút foar Ekology en Evolúsje fan 'e Russyske Akademy fan Wittenskippen yn Moskou is neamd nei syn soan Alexei Severtsov (1866-1936).
Afrikaanske griene bijefretter

De **Afrikaanske griene bijefretter** (*Merops viridissimus*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Skaaimerken

De soarte wurdt 17 oant 18 sm lang. De fûgel is benammen grien en hat in gielich-griene kiel, in smel swart masker en in swarte bân oer de kiel. Opfallend binne de twa sintrale sturtfearren, dy't wol 10 sm lang wurde kinne. Jonge fûgels binne doffer as folwoeksen fûgels en misse de lange sturtfearren. 

Earder waard de Afrikaanske griene bijefretter mei de Arabyske en Aziatyske griene bijefretter as ien soarte beskôge, de griene bijefretter. In stúdzje yn 2020 fûn grutte ferskillen yn morfology en stim tusken de trije soarten en dêrfandinne wurdt de soarte sûnt 2021 troch de Ynternasjonale Uny fan Ornitologen yn trije ferskillende soarten ferdield. 

## Fersprieding
Afrikaanske griene bijefretters komme yn 'e Sahel en Egypte foar. Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden:

* *Merops viridissimus viridissimus* yn 'e Sahel tusken Senegal oant yn Etioopje.
* *Merops viridissimus flavoviridis* yn it gebiet tusken Tsjaad en Sûdan.
* *Merops viridissimus cleopatra* yn 'e Nyldelling oant yn it noarden fan Sûdan.

It habitat fan 'e soarte bestiet út bosk, savannes, sompige gebieten, healwoastyn en agrarysk gebiet yn leechlân oant 1250 m boppe seenivo.

## Status
De Afrikaanske griene bijefretter hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje groeit troch irrigaasje en útwreiding fan 'e lânbou. Sûnt 2001 kolonisearre de Afrikaanske griene bijefretter Egypte en hjoed-de-dei komt de fûgel sels oant yn 'e Nyldelta foar. De soarte wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*, 2024) klassifisearre .
Wytkielbijefretter

De **wytkielbijefretter** (*Merops albicollis*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*). It is in briedfûgel fan 'e healwoastyn oan 'e súdlike râne fan 'e Sahara. De fûgel is in trekfûgel en oerwinteret yn in folslein oar habitat yn 'e ekwatoriale reinwâlden fan Afrika fan súdlik Senegal oant Uganda.   

## Beskriuwing

Lykas oare bijefretters is de fûgel kleurryk en slank. Wytkielbijefretters binne foar it measte grien, mar it gesicht en de kiel binne wyt. De kroan, de eachstreek en de nekkebân binne swart. De ûnderkant is feal grien mei op it boarst in blauwe gloed. It each is read en de snaffel is swart.   

De fûgel wurdt 19 oant 21 sm lang, eksklusyf de twa tige lange sintrale sturtfearren dy't wol 12 sm lang wurde. Se weage 20 oant 29 gram. Mantsjes en wyfkes binne allyk, mar it mantsje hat langere sintrale sturtfearren. De rop is allyk oan dy fan 'e gewoane bijefretter.

## Hâlden en dragen
Wytkealbijfretters ite en sliepe mienskiplik. Lykas de namme al seit ite bijefretters ynsekten, benammen ealjebijen en hoarnbijen mar ek fleanende mychammels, dy't yn 'e loft fongen wurde troch út te fallen fanôf in sitplak. 

De wytkielbijefretter is in fûgel dy't briedt yn drûch, sânich en iepen lân lykas healwoastyn. It binne sosjale fûgels dy't yn koloanjes briede yn sânbanken of iepen flakke gebieten. Se meitsje in relatyf lange tunnel fan 1 oant 2 m djip en lizze 6 oant 7 wite aaien. Sawol it mantsje as it wyfke soargje foar de aaien, mar se ha ek maksimaal fiif helpers by it fersoargjen fan 'e jongen.

## Status
De wytkielbijefretter hat in grut ferspriedingsgebiet en is dêr in gewoane ferskining. De populaasje is stabyl en de IUCN evaluëarret de fûgel as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list.
PC 1915

De **[[PC]] fan [[1915]]** waard op woansdei 4 augustus ferkeatst. It wie de 64ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 3 Strikwerda en partoer 12 van Haitsma. De 64ste edysje waard wûn troch it partoer fan Hendrik van Haitsma, Jacobus Jellema beide fan Frjentsjer en Sikke de Vries, fan Harns. Sikke de Vries waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
Zeinstra hie op de earste list in steand nûmer en gie daalks troch nei de twadde list. Smidts hie op de twadde list in steand nûmer en gie daalks troch nei de tredde list. Strikwerda hie yn de heale finale in steand nûmer en gie dêrom nei de tredde list daalks troch nei de finale.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Filipynske bijefretter

De **Filipynske bijefretter** (*Merops americanus*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Taksonomy

Nettsjinsteande it feit dat de wittenskiplike namme fan dit bist *Merops americanus* is, komt er net foar yn 'e Nije Wrâld. De beskriuwer, de Dútske soölooch Philipp Ludwig Statius Müller, hat hjirfoar gjin ferklearring neilitten. Foar 't neist giet it om in fersin.

## Skaaimerken
De soarte is in middelgrutte bijefretter fan 28 sm lang en liket tige op de Maleiske bijefretter (*Merops viridis*). De fûgel is boppe kastanjebrún (by de Maleiske bijefretter donkerbrún). Hy hat in swart masker mei dêrûnder in ljochtblauwe streek en in ljochtgrien kin en boarst. De búk is ljocht grien oant ljochtblau. De wjukken binne donkergrien en de sturt is turkwaze blau mei twa langere sintrale sturtfearren.   

## Fersprieding
De soarte is endemysk op 'e Filipinen. De fûgel wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat de fûgel net yn ûndersoarten ferdield wurdt.

## Hâlden en dragen
De Filipynske bijefretter wurdt yn iepen lânskip en gebieten dy't grinzgje oan boskgebieten oantroffen, ek yn strûken en gersfjilden. Dêr wurdt er sjoen op tûken fan deade beammen en tillefoantrieden. De soarte briedt fan febrewaris oant maaie yn útgroeven tunnels. In lechsel bestiet út trije oant fiif wite aaien.

## Status
De populaasjegrutte is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt omskreaun as algemien en de populaasje is stabyl. De fûgel stiet as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Berchbijefretter

De **berchbijefretter** (*Merops oreobates*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Beskriuwing

De soarte wurdt 22 sm lang en weaget 17 oant 38 gram. Mantsjes en wyfkes binne allyk. Se ha in griene krún, in swart masker en it kin en de kiel binne giel, dat mei in swarte bân ôfset wurdt, dy't op 'e side mei in wyt plakje einiget. It boarst en de ûnderkant binne readbrún oant kanielkleurich. De boppedielen binne grien en ek de sturt is boppe grien. De fearren ûnder de sturt binne swart mei in wyt ein.

## Fersprieding
De fûgel komt benammen foar yn 'e berchbosken fan 'e Albertine Rift en de berchbosken fan East-Afrika en de regio's om de Fiktoariamar hinne .

De soarte libbet yn heechlângebieten, meastentiids tusken 1.800 en 2.300 meter en wurdt oantroffen by beboske hellingen en boskrânen, iepen plakken, plantaazjes en tunen. 

## Hâlden en dragen
It dieet bestiet benammen út huningbijen, mar ek flinters, libellen, krobben en oare fleanende ynsekten. De soarte likt him oan te passen oan feroarjend habitat. 

## Status
De berchbijefretter hat in tige grut ferspriedingsgebiet en alhoewol't de wrâldpopulaasje net kwantifisearre is, wurdt tocht dat dy grut is. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer hat de status fan 'e soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024) beöardiele.
Swellesturtbijefretter

De **swellesturtbijefretter** (*Merops hirundineus*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Skaaimerken

Lykas oare bijefretters is dit in kleurike, slanke fûgel. Syn kleuren en foarkesturt binne ûnderskiedend. Hy is benammen grien, hat in in giele kiel, in smelle blauwe kraach, in swarte eachstreek en in swarte snaffel. De sturt bestiet út griene of blauwe fearren. De fûgel kin ynklusyf de lange swellesturt in lingte fan 20-22 sm berikke. Der is gjin ferskil tusken mantsjes en wyfkes.

## Fersprieding
De swellesturtbijefretter wurdt yn fjouwer ûndersoarten ferdield mei de folgjende fersprieding: 

* *Merops hirundineus chrysolaimus* – Senegal oant súdlik Tsjaad en it noardwesten fan 'e Sintraal-Afrikaanske Republyk.
* *Merops hirundineus heuglini* - súdlik Sûdan en oanswettend Etioopje, Uganda en de Demokratyske Republyk Kongo.
* *Merops hirundineus furcatus* – it suden fan 'e Demokratyske Republyk Kongo oant Sambia, súdlik Simbabwe, Mozambyk en Tanzania.
* *Merops hirundineus hirundineus* - Angoala en Namybje oant Simbabwe en súdlik Súd-Afrika.

## Hâlden en dragen
De swellesturtbijefretter libbet yn in ferskaat oan habitats fan healwoastyn mei strûken oant savannes en boskrânen. De fûgel wurdt oantroffen yn iepen lânskip op sitplakken, om fan dêr wei yn 'e loft te sjitten om ynsekten te fangen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje dy't stabyl is. Op basis dêrfan kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (''Least Concern, 2024). Der is gjin rûzing fan 'e wrâldpopulaasje, mar de soarte wurdt omskreaun as wiidferspraat en lokaal talryk oant seldsum.
Readkielbijefretter

De **readkielbijefretter** (*Merops bulocki*) is in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Skaaimerken
Readkielbijefretters ha in griene foarholle, in swart masker, in reade kiel (mei in fyn turkwaze streekje tusken it masker en de reade kiel), in kanielkleurige ûnderkant, in blauwe anaalstreek en in brune ûndersturt. De boppedielen binne kanielkleurich yn 'e nekke en op 'e mantel en grien op 'e rêch. De wjukken binne meast grien en de grutte fearren dêr binne blauswart op 'e einen. De boppekant fan 'e sturt is gielich grien. Readkielbijefretters ha in donker each, in  swarte snaffel en swarte poatsjes.

## Fersprieding
De soarte komt yn 'e Sahelkrite foar en wurdt ferdield yn twa ûndersoarten:

* *Merops bulocki bulocki*: fan Senegal en Gambia oant de Sintraal-Afrikaanske Republyk.
* *Merops bulocki frenatus*: fan súdlik Sûdan en westlik Etioopje oant noardeastlik Kongo-Kinsjasa en noardlik Uganda.

It habitat bestiet út bosksavennes mei rivieren en rillen, fierder heal iepen lânskippen mei grutte beammen. 

## Hâlden en dragen
Readkielbijefretters briede yn koloanjes oant 50 pearkes yn klaai- en sâniggen of by kliffen.

## Status
Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan 'e wrâldpopulaasje. De soarte is mei in geskikt habitat lokaal gewoan. Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. Dêrfandinne wurdt de readkielbijefretter troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*, 2024) klassifisearre.
Lytse bijefretter

**Lytse bijefretters** (*Merops pusillus*) foarmje in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

## Skaaimerken

De fûgel hat in griene kop, in swart eachmasker en in ljochtgiel kin. Boppe it each sit in fyn turkwaze streekje. It boarst is boppe donker- oant readbrún, dat nei ûnder ta mear nei okergiel oergiet. De boppedielen en de wjukken binne meast grien mei wat brune fearren. De fûgel hat in swarte snaffel, swarte poatsjes en in readbrún each.

## Fersprieding
Lytse bijefretters wurde yn fiif ûndersoarten ferdield mei de folgjende fersprieding: 

* *Merops pusillus pusillus* - savanne fan Senegal en Gambia oant Kameroen, Sûdan en noardeastlik Kongo-Kinsjasa.
* *Merops pusillus ocularis* – eastlik Kongo-Kinsjasa oant noardlik Uganda, súdlik Sûdan en de Reade Seekust.
* *Merops pusillus cyanostictus* - eastlik Etioopje oant Somaalje en eastlik Kenia.
* *Merops pusillus meridionalis* – Kongobekken oant eastlik Kongo-Kinsjasa, Uganda en westlik Kenia, súdlik oant eastlik Súd-Afrika (KwaZûlû-Natal).
* *Merops pusillus argutus* - súdwestlik fan Angoala oant súdwesten fan Sambia en Botswana.

## Hâlden en dragen
Se briede yn iepen lânskippen mei boskjes en strûken en leafst by wetter. Lykas de namme al seit yt de fûgel ynsekten, fral bijen en hoarnbijen dy't er út de loft snipt. Foardat se harren proai ite, ferwideret de fûgel de giftige angel troch it ynsekt ferskate kearen op in hurd oerflak te slaan.

Oars as oare bijefretters briede lytse bijefretters net yn koloanjes. Se meitsje lykas oare soarten in tunnel yn sânbanken en somtiden brûke se ek in hol fan in ierdbaarch. In lechsel bestiet út 4 oant 6 wite aaien. Wyfkes en mantsjes fersoargje it nêst. De fûgels sliepe tegearre.  

## Status
De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet. Ek de wrâldpopulaasje is grut, mar oannommen wurdt dat de fûgel yn oantal ôfnimt, lykwols net genôch om as bedrige beskôge te wurden. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2024).
Nukleêr DNA

**Nukleêr DNA**, folút **nukleêr deoksyribonukleïnesoer** en ôfkoarte ta **nDNA**, is it DNA dat yn 'e selkearn sit fan 'e sellen fan alle eukaryoatyske organismen. De oantsjutting "nukleêr" is it eigenskipswurd ôflaat fan it Latynske *nucleus*, dat "kearn" betsjut. Dizze soarte DNA befettet it meastepart fan it genoom fan eukaryoaten, wylst de rest yn it mitogondriaal DNA en it gloroplast-DNA sit. Nukleêr DNA hâldt him oan 'e mendeliaanske oererving, mei genetyske ynformaasje dy't ôfkomstich is fan twa âlden: ien manliken en ien frouliken. Dat is mei-iens it wichtichste ûnderskie mei mitogondriaal DNA, dat inkeld fan 'e mem ôfkomstich is.

Nukleêr DNA is in nukleïnesoer en in polymearyske biomolekúl of biopolymear. It hat de struktuer fan in dûbele heliks, mei twa stringen dy't ominoarhinne wuolle sitte. Dy struktuer waard foar it earst beskreaun yn 1953, troch de molekulêr biologen Francis Crick en James D. Watson, op basis fan gegevens dy't sammele wiene troch harren froulike kollega Rosalind Franklin. Eltse string bestiet út in lange polymearekeatling fan harsels werheljende nukleotiden. Eltse nukleotide is opmakke út in sacharide fan fiif koalstofmolekulen, in fosfaatgroep en in organyske baze. Se wurde ûnderskaat yn fjouwer soarten: adenine en gûanine (mei-inoar purines neamd) en tymine en sytonine (mei-inoar pyrimidines neamd).
Maleiske bijefretter

**Maleiske bijefretters** (*Merops viridis*) foarmje in fûgelsoarte fan it skaai bijefretters (*Merops*) yn 'e famylje bijefretterfûgels (*Meropidae*).

De fûgel wurdt hjoed-de-dei as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat de fûgel net yn ûndersoarten ferdield is. Earder wie de Filipynske bijefretter (*Merops americanus*) in ûndersoarte fan 'e Maleiske bijefretter, mar dy wurdt tsjintwurdich meastentiids as in aparte soarte ûnderskieden. 

## Beskriuwing

Folwoeksen fûgels wurde likernôch 21 sm lang, eksklusyf de 9 sm lange sintrale sturtfearren, en se weage 34 oant 41 gram. De fûgel hat in reade kroan en nekke, donkergriene wjukken, in ljochtgrien boarst, in grienwite búk en in blauwe kiel. Jonge fûgels binne ynearsten foar it grutste part grien en krije letter ek de oare kleuren; de kop en de wjukken binne donkergrien en it boarst is ljochtgrien. Sawol de folwoeksen fûgels as de jonge fûgels ha in swarte eachstreek. It each ferskilt tusken read en brún of in kombinaasje. 

## Fersprieding
De soarte hat in grutte fersprieding fan súdeastlik Sina oant de Grutte Sûnda-eilannen. De grutste konsintraasjes wurde yn Singapoer, Maleizje, súdlik Kambodja en súdlik Tailân oantroffen. Oare lokaasjes mei hege konsintraasjes libje op Borneo en Java. Se libje yn leechlân oant maksimaal 670 meter boppe seenivo en harren habitat bestiet út in grut ferskaat oan flakke gebieten, lykas lânbougrûn, tunen, rivieriggen, dunen en sânige iepen plakken. Winterdeis migrearje guon fûgels nei de hegere bosklagen, sâltwetterkanalen en mangrovebosken. Se grave faak horisontale tunnels yn flakke grûn, wêrtroch't se makliker tagonklik binne yn ferlikening mei tunnels yn sânkliffen fan oare bijefretters. De koloanjes binne fan 50 oant 200 pearkes grut. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list.
Geslachtlike fuortplanting

**Geslachtlike fuortplanting**, **seksuele fuortplanting** of **seksuele reproduksje** is in foarm fan fuortplanting dy't plakfynt wannear't twa ferskillende yndividuën harren DNA by de befruchting, troch de ferraning fan twa haploïde geslachtssellen (gameten), kombinearje ta ien neikommeling. Geslachtlike fuortplanting komt foar by eukaryoaten.

De kombinearring fan DNA is ornaris inkeld mooglik nei't troch meioatyske seldieling (ek bekend as reduksjedieling of ripingsdieling) by de foarming fan 'e geslachtssellen it tal gromosomen midstwa dien is (haploïdy). As twa geslachtssellen mei-inoar ferrane, wurdt it tal gromosomen ferdûbele en berikt it dus wer syn oarspronklike (diploïde) oantal. Allinnich is dan de iene helte ôfkomstich fan it iene âlder-organisme, en de oare helte fan it oare âlderorganisme. By organismen dy't har op geslachtlike wize fuortplantsje, bestiet alsa in kearnfazewikseling, wêrby't de haplofaze en de diplofaze inoar ôfwikselje.

Der bestiet in grut ferskaat oan libbensykly, wêrby't de foarming fan 'e haploïde geslachtssellen op ferskillende mominten fan 'e syklus plakfine kin. Dizze foarming fan geslachtssellen kin sadwaande foarkomme yn in diploïde generaasje troch meioaze, lykas by bisten, mar by in protte groepen (bgl. by planten) bestiet der in haploïde generaasje dy't de geslachtssellen foarmet troch gewoane mitoatyske seldielings.

De befruchting begjint mei de ferraning fan 'e geslachtssellen en wurdt foltôge mei de ferraning fan 'e selkearnen fan 'e geslachtssellen. De sygoate, dy't dêrby ûntstiet, is diploïde, wat sizze wol dat dy dûbel safolle gromosoamen hat as de haploïde geslachtsellen. Der bestiet gâns fariaasje oangeande de fierdere ûntwikkeling fan 'e sygoate, dy't ôfhinklik is fan it type libbenssyklus fan 'e oangeande groep organismen. By in protte groepen, lykas bisten en planten, groeit de sygoate út ta in diploïde generaasje, mar by oare groepen mei in sygoatyske syklus kin de sygoate him troch meioaze diele en fuortplantingssellen foarmje.

Geslachtlike fuortplanting hat as foardiel dat in populaasje him frij flot oanpasse kin oan syn om-en-by. Dat spilet neffens de evolúsjeteory in wichtige rol yn 'e evolúsje: troch natuerlike seleksje sille organismen mei minne genetyske ynformaasje har minder fluch fuortplantsje.

It tsjinstelde fan geslachtlike fuortplanting is ûngeslachtlike fuortplanting. Dêrby is mar ien âlderorganisme belutsen. Der fynt dan dus gjin kombinearring plak fan it DNA fan twa ferskillende organismen troch befruchting.
Larve

In **larve** (fan it Latynske *larva*) is de earste libbensfaze fan in bist dat yn dy faze folslein ôfwykt fan it lettere, folwoeksen yndividu. Larven komme foar by alle amfibyen (bgl. as sturtkikkerts), in soad fiskesoarten, en by in hiel protte soarten wringeleazen, lykas ynsekten, akwatyske kreefteftigen, rankpoatkreeften, marine (en beskate yn swietwetter libjende) weakdieren, stikelhûdigen, sûchwjirms, boarstelwjirms en spûnzen. It bekendst binne larven lykwols fan 'e ynsekten, en it bekendst fan allegearre is de larve fan flinters, dy't in rûp neamd wurdt.

In protte kloften bisten folgje in karakteristike ûntwikkeling by de groei ta in folwoeksen eksimplaar, en net by alle kloften is it larvale stadium it iennichste stadium foar't de folwoeksenens berikt wurdt. By holometaboale (folslein feroarjende) ynsekten ûndergiet it yndividu in folsleine metamorfoaze (feroaring fan stal) fan in larve ta in imago (folwoeksen eksimplaar). It stadium fan 'e metamorfoaze, dat in beskate tiid yn beslach nimt, hjit it ferpopkjen. Neitiid liket de imago yn neat mear op 'e oarspronklike larve. Dat jildt net allinnich foar it uterlik, mar ek foar it ynderlik, dêr't har by it ferpopkjen totaal oare organen foarmje. Foarbylden fan sa'n folsleine metamorfoaze binne de feroaring fan stal fan rûp ta flinter, mar ek dy fan maaits ta mich of fan spekrûp ta maaituorre. Hemymetaboale (heal feroarjende) ynsekten, lykas sprinkhoannen en wantsen, meitsje in ûnfolsleine metamorfoaze troch, mei ien of mear nimfstadia, mar gjin ferpopkjen.

De larven fan fisken en amfibyen kenne alhielendal gjin metamorfoaze. By harren giet de feroaring ta folwoeksen eksimplaar stadichoan. By dy ûntwikkeling ferlieze alle amfibyelarven harren útwindige kiuwen en in part fan har sturt (by kikkerts en podden de folsleine sturt). Ek krije se in oar kleurepatroan en ûntwikkelje se longen.
Rook

In **rook** of mei in (folslein ynboargere) hollanistyske ynterferinsje in **geur** is in mei de rooksin waarnimber sinjaal yn 'e foarm lege konsintraasjes fan beskate gemyske stoffen yn 'e lucht. Dy stoffen binne aerosoalen of gassen, dy't troch ferdamping út in fêste stof of in floeistof yn 'e lucht bedarje. Minsken en bisten kinne mei har rooksin sokke roken gewaarwurde, beoardielje en werkenne (of net, ôfhinklik fan 'e yndividuele ûnderfining). 

In rook dy't as ûnoangenaam ûnderfûn wurdt, hjit in stank. Mar wat krekt as stank beskôge wurdt en wat net, is foar in diel subjektyf en foar in oar diel basearre op opfieding. Rûkersguod of parfum is in rookmiddel dat spesjaal ûntwurpen is om in rook ôf te jaan dy't troch in protte minsken as oangenaam beskôge wurdt. Sawol stank as rûkersguod kinne troch in proses fan gewenning fierhinne ûnwaarnimber wurde.

Minsken hawwe yn 'e noas, dêr't de rooksin fêstige is, 30&nbsp;miljoen reseptorsellen, dêr't se likernôch 10.000 ûnderskate roken mei faninoar ûnderskiede kinne. Dêrmei is de rooksin it gefoelichste fan alle minsklike sintugen. De measte oare bisten hawwe lykwols in folle bettere rooksin, en kinne sadwaande folle mear ferskillende roken ûnderskiede. Hûnen en oare hûneftigen, lykas wolven, steane dêr yn 't bysûnder om bekend.

Behalven minsken en bisten meitsje ek planten gebrûk fan it ferskynsel 'rook'. Dat dogge se almeast om ynsekten of oare bisten te lokjen, dêr't se ferlet fan hawwe foar de bestowing. Dat is nammentlik in krúsjaal ûnderdiel fan 'e fuortplanting fan planten. In foarbyld fan in oare reden foar planten om rook ôf te jaan is dat de gerssoarte kumarine in beskate rook produsearret om ynsektivoare fûgels oan te lûken as de plant oanfretten wurdt troch ynsekten. Ek skimmels produsearje soms in rook; sa rûkt de stjonkswam nei ies om brommers oan te lûken, dy't troch de swam brûkt wurde foar de fersprieding fan 'e spoaren. 

Sawol bisten as planten kommunisearje fia feromoanen, wat stoffen binne dy't oan 'e lucht ôfjûn wurde.
Hofmakkerij

**Hofmakkerij** (of yn tige geef Frysk, dat yn 'e sprektaal al lang net mear gongber is: **om immen stykje**) is de perioade direkt foarôfgeande oan it oangean fan in fêste relaasje. Yn dy tiid binne de beide partners krekt mei-inoar yn 'e kunde kommen en taaste se de mooglikheden ôf foar in duorjende relaasje, dy't mooglik fia de stadia fan ferkearing en ferloving ta in houlik liede kin. Tradisjoneel sei men dat by dat proses de man de frou **it hof makke** om har ûntfanklik te stimmen foar in kommend houliksoansiik, mar dat wurdt no as âldfrinzich beskôge. De froulike partner is tsjintwurdich likefolle as de man yn 'e hofmakkerij behelle, en de beide partners hoege ek net mear man en frou te wêzen, mar kinne ek beiden manlju of beiden froulju wêze.

Hofmakkerij wurdt tsjintwurdich yn 'e Westerske maatskippij benammen op ynformele wize dien troch mei-inoar op ôfspraakjes te gean, in proses dat faak oantsjut wurdt mei de Ingelske term dating. De beide partners geane dan faak út te iten en/of te dûnsjen, hoewol't oare mooglikheden ek besteane, lykas út te kuierjen gean of in besyk te bringen oan in iepenbiere gelegenheid, lykas de bioskoop, de dieretún, in tentoanstelling of in konsert. Faak falt ûnder hofmakkerij tsjintwurdich ek al rillegau it hawwen fan seksuele omgong (de trije-ôfspraakjesregel).

Yn net-Westerske kultueren is hofmakkerij noch folle mear in ritueel barren, sa't it dat yn it ferline yn it Westen ek wie. It is wat dêr't folle mear as yn it Westen de famylje fan 'e beide partners by belutsen is. By arranzjearre houliken, dy't yn in protte kultueren ek hjoed oan 'e dei noch foarkomme, kieze de beide houlikspartners inoar net iens sels út, mar wurdt dat dien troch de wjerssidige âlden of troch in keppelster. De krekte gebrûken en wizânsjes oangeande hofmakkerij ferskille alsa folslein fan 'e iene kultuer ta de oare. 

Ut in antropologysk en sosjologysk eachpunt wei besjoen hat hofmakkerij, krekt as kulturele ynstellings dy't dêrmei ferbûn binne, lykas it houlik en it gesin, sûnt it begjin fan 'e tweintichste iuw in tige flugge en yngeande feroaring ûndergien. Foar in diel hat dat te krijen mei de foarútgong op it mêd fan 'e technology en yn 'e genêskunde, mar foar in oar diel is dat it gefolch fan 'e ferskowing fan 'e maatskiplike noarmen en wearden nei in minder restriktyf patroan, troch û.o. de opkomst fan it feminisme en it trochmeitsjen fan 'e Seksuele Revolúsje. Beide neamde oarsaken (foarútgong en ferskowing fan noarmen en wearden) steane mei-inoar yn ferbân troch bgl. it beskikber kommen fan betroubere en goedkeape foarbehoedsmiddels.

By bisten sprekt men ek wol oer hofmakkerij as men de balts bedoelt.
PC 1912

De **[[PC]] fan [[1912]]** waard op woansdei 31 july ferkeatst. It wie de 61ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 5 Brink en partoer 20 Reitsma. De 61ste edysje waard wûn troch it partoer fan Rinse Jan Hendrik Brink fan Easterlittens, Sybolt Meyes Tigchelaar fan Dronryp en Sikke de Vries, fan Harns. Sybolt Meyes Tigchelaar waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
Piet Stap hie op de twadde list in steand nûmer en gie fan de earste list daalks troch nei de tredde list. Jan Reitsma hie yn de heale finale in steand nûmer en gie dêrom nei de tredde list daalks troch nei de finale. 

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
PC 1911

De **[[PC]] fan [[1911]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 60ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 5 Kooistra en partoer 13 de Vries. De 60ste edysje waard wûn troch it partoer fan Sytze Abeles Kooistra, Rein Zaagemans beide fan Wytmarsum en Tjeerd Wiebrens Kooistra, fan Dokkum. Sytze Abeles Kooistra waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
T. Zwart hie op de earste list in steand nûmer en gie derom daalks troch nei de twadde list. Op de tredde list hie Hylke Rollingswier in steand nûmer en gie daalks troch nei de heale finale. 

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Anguilla

**Anguilla** is in Britsk oerseesk territoarium dat bestiet út in grut eilân (Angila) en ferskate ûnbewenne eilantsjes lykas Dog Island en Prickly Pear Island. It leit 7 kilometer benoarden Sint Maarten, wêrmei't it yn de prehistoarje ien eilân foarme hat.

It eilân stiet bekend as in eksklusive bestimming. Hotelkeatlings dy’t aktyf binne op it eilân, hearre oer it generaal ta it hegere segmint. Benammen de strannen Shoal Bay en Meads Bay hearre ta de bekendere strannen yn de Karibyske regio.

Hoewol’t der sûnt in skoft in partikulier finansierde fleanrûte út de Feriene Steaten bestiet, giet it measte ferkear nei it eilân fia de haven fan Marigot yn Frânsk-Sint-Marten en fia de twa fleanfjilden op Sint-Marten. Dei-ekskurzjes nei Anguilla mei sylboaten fanôf Sint-Marten binne ek populêr.

Eartiids foarmde Anguilla ien Britske koloanje mei Sint-Kits en Nevis. Dy beide eilannen waarden ûnôfhinklik, wylst Anguilla nei in koarte ûnôfhinklikensbeweging ûnder lieding fan Ronald Webster de bannen mei it Feriene Keninkryk krekt oanhelle. Troch de koarte ôfstân mei Sint-Marten binne skiednis en famyljes fan beide eilannen faak mei-inoar ferweve.
Bola del Mundo

De **Bola del Mundo** of **Alto de las Guarramillas** (2.265 m) s in berch yn de Sierra de Guadarrama, yn de regio Madrid, yn sintraal Spanje. De oarsprong fan de namme Bola del Mundo (Frysk: wrâldbol) is relatearre oan de ynstallaasje fan antennes op de top fan de berch, dy't tsjinje ta fersterking fan telefyzjesinjalen noardlik fan de Sierra de Guadarrama.

De antennes dogge tinken oan raketten lykas tekene yn it tekenteltsje-*Raket nei de moanne* yn de searje Túfke. Yn de tiid dat de antennes ynstallearre waarden wie der yn Spanje mar ien tv-kanaal (it steatskanaal 'TVW', wat no 'La 1' wurden is), en it iennige programma dat doe útstjoerd waard wie *"La Bola del Mundo"*.

## Beklimming
De rapste beklimming giet fia Puerto de Navacerrada, dêr't in stuoltsjeslift in part fan de ôfstân nei de top ôflein wurde kin oant Dos Castillas. Boppedat bestiet der in priveewei nei de top, dy't lykwols net foar algemien gebrûk iepensteld is.

## Hurdfytsen
De Bola Del Mundo is yn 2010 foar it earst opnaam yn de Omgong fan Spanje. Mei 22 kilometer in stiichingspersintaazje fan gemiddeld 6,1% en útsjitters nei 20% is dit ien fan de swierste beklimmingen yn de hurdfytssport.
Rispinge

De **rispinge** is it proses fan it binnenheljen fan lân- en túnbougewaaksen fan 'e ikkers of út 'e kassen. Ek it binnenhelle produkt sels wurd de 'rispinge' neamd. As de rispinge mislearret, sprekt men wol fan in **misgewaaks** en in jier wêryn't dat bart is in **misjier** of in **tsjinjier**. Soks kin feroarsake wurde troch te wiet of te drûch waar, mar ek troch skea oan 'e lân- en túnbougewaaksen troch bygelyks stoarm of hagel, troch plantesykten of troch fraat troch ynsekten of fûgels.

Tsjintwurdich wurdt de rispinge yn 'e bou yn 'e Westerske wrâld ferrjochte mei grutte motorisearre of meganisearre lanbouwurktugen, lykas kombines en trekkers. Foarhinne waard it allegearre mei de hân dien, mei ark lykas de sichte. Yn ûntwikkelingslannen is de rispinge faak noch like arbeidsyntinsyf as it foarhinne yn it Westen wie. Yn 'e túnbou wurdt ek tsjintwurdich yn it Westen noch in protte gebrûk makke fan hânarbeid, bygelyks om tomaten of apels fan 'e beammen te plôkjen.

De foltôging fan 'e rispinge markearret de ein fan it lânbouseizoen. Wrâldwiid wurde yn in protte kultueren rispingsfeesten holden om in goede rispinge te fieren en God of de goaden dêrfoar te tankjen. Yn Nederlân, dêr't sokke tradysjes ek iuwenlang bestien hawwe, is dêr frijwol neat mear fan oer.

## Sjoch ek
*ûngetiid
Selsbewustwêzen

**Selsbewustwêzen** is it jin bewust wêzen fan jins eigen persoanlikheid, identiteit en/of yndividualiteit, ynkl. karaktertrekken, emoasjes, hâlden en dragen en ûnderfinings út it ferline. It is sawol it belibjen fan wat der op in stuit yn jins geast en lichem omgiet, as it besef fan it eigen bestean. It is ien fan 'e aspekten fan it bredere minsklike bewustwêzen. 

Oantinkens oan foarfallen út it ferline foarmje wichtige eleminten fan it selsbewustwêzen. Men kin neitinke oer jins ûnderfinings, der learing út lûke en se brûke om in byld fan 'e takomst te foarmjen. Op dy wize kin men ferskate takomstige senario's gearstalle en de mooglike effekten dêrfan evaluëarje. Dêrnjonken is men jin ek bewust fan aktuele gefoelens, stimmings, tinzen en reäksjes fan it eigen lichem op prikels út it om-en-by. 

Selsbewustwêzen moat net betize wurde mei selsrefleksje. Dat is it fermogen om nei te tinken oer de eigen motiven, plannen, langstmen en tinzen. Dat is in rekursyf proses, wat betsjut dat it weromgrypt op himsels: men kin weromtinke oan in oantinken fan in kear dat men weromtocht oan in oantinken fan earder.

Yn 'e filosofy libbet al iuwenlang it idee dat der sokssawat bestiet as "it sels", de ferburgen eigen identiteit dy't inkeld tagonklik is troch yntrospeksje. Neffens it dualisme fan 'e Frânske wiisgear René Descartes makket it sels(bewustwêzen) diel út fan 'e ûnstoflike siel dy't húsmannet yn in stoflik lichem. De ferneamde útspraak fan Descartes: *Cognito ergo sum* ("Ik tink dus ik ben") yllustrearret syn miening dat it selsbewustwêzen it bewiis foarmet fan it bestean fan 'e siel en yn it ferlignde dêrfan ek fan it bestean fan 'e eigner fan dy siel.

Lang waard tocht dat inkeld minsken selsbewustwêzen hiene, mar sûnt de 1970-er jierren hat ûndersyk oan it ljocht brocht dat ek beskate soarten bisten har bewust binne fan 'e eigen identiteit. Ut 'e spegeltest, wêrby't neigien wurdt oft bisten harren spegelbyld as harsels weromkenne, is bleken dat beskate hegere sûchdieren, lykas minskapen, dolfinen en oaljefanten oer selsbewustwêzen beskikke. Datselde jildt ek foar beskate oare soarten bisten, lykas de ekster, de hûsmûs en de reuzemanta.