open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rookflagge

In **rookflagge** is in markearring dy't rûkt wurde kin, wêrmei't beskate soarten bisten harren territoarium ôfsette. Dat wurdt dien troch sterk rûkende (stjonkende) substânsjes efter te litten, lykas urine, dong of muskus. By sûchdieren befetsje rookflaggen yn 'e peartiid ek faak ynformaasje oer de tyldriftigens fan it yndividu dat se efterlit.

By de measte rookflaggen wurdt der mei urine sproeid op foarwerpen yn of oan 'e râne fan it territoarium, lykas beammen, strûken, rotsen of troch de minske makke dingen, lykas lantearnepeallen, blompotten of de bannen fan in auto. Bygelyks wolven, hûnen, liuwen en tigers dogge dat. 

In oare manear om itselde doel te berikken is troch dong efter te litten. By kateftigen is dat hiel dúdlik, mei't dy ornaris de oanstriid hawwe om harren dong te bedobjen. As se der har territoarium mei ôfsette wolle, litte se it lykwols ûnbedobbe efter. Kateftigen lykas liuwen, loaihoarsen, jagûars en gewoane hûskatten wriuwe ek mei de kop by foarwerpen (of persoanen) lâns om har rook deroan ôf te jaan by wize fan it claimen fan har territoarium. Wer in oare wize om in rookflagge efter te litten is troch yn it hout fan in beam om te klauwen. 

It binne net inkeld rôfdieren dy't rookflaggen efterlitte, mar ek omnivoaren lykas beskate apen en herbivoaren lykas evenhoevigen en wombats.


File:Tiger_Tadoba_NP.jpg|in tiger sproeit mei urine
File:Canis_lupus_arctos_IMG_9100.jpg|in wolf pisset op 'e grûn
File:Self_Indulgence_(2526930264).jpg|in kat wriuwt de kop by in blompot lâns
File:Lion_rubbing_its_mane_on_a_tree,_2015.jpg|in liuw wriuwt by in beam lâns
Urine

**Urine** (fan it Latynske *urina*) is in lichemsfloeistof mei dêryn oploste ôffalstoffen en oerstallige stoffen, dy't troch minsken en alle oare wringedieren fia de urinewegen útskaat wurde by it pisjen. "Urine" is in wat deftich, hoewol hieltyd normaler wurdende oantsjutting. Yn 'e gewoane sprektaal neamt men dizze substânsje almeast **pis**, in term dy't yn it Frysk (oars as yn it Nederlânsk) folslein fatsoenlik is. De urine fan bisten wurdt yn 'e regel **miich** neamd, in term dy't ek wol foar minsklike urine brûkt wurdt, mar dan in ûnfatsoenlike lading hat. Bistemiich fermongen mei dong hjit jarre.

De ôffalstoffen yn urine binne ôfkomstich fan 'e stofwikseling, en wurde troch de nieren út it bloed filtere. De urine wurdt dêrnei opslein yn 'e urineblaas (ornaris koartwei "blaas" neamd). Ut en troch wurdt de blaas lege troch te pisjen, wêrby't de urine fia de urinebuis út it lichem rint. De útein fan 'e urinebuis sit by froulju yn 'e fulva en by manlju yn 'e penis.

Urine bestiet foar it grutste part út wetter, mar befettet ek yn wetter oplosbere stoffen, benammen ureum en anorganysk sâlten. Urobiline en porfyrine soargje foar de karakteristike giele kleur. Wannear't immen in hiel soad drinkt, moat dy persoan dêrtroch ek faak pisje. De oplosbere stoffen wurde dêrtroch sterk fertinne, sadat it wettergehalte fan 'e urine sterk ferhege wurdt. Dêrtroch ferliest de urine syn giele kleur en kriget it itselde gebrek oan kleur as wetter. Oarsom is de earste urine nei in nacht sliep moarns dûnkerder giel om't dêryn de oplosbere stoffen mear konsintrearre binne. 

In ôfwikende kleur fan 'e urine, bygelyks fiersten te dûnker, kin in symptoom fan sykte wêze of in yndikaasje fan swierens of dopinggebrûk. Urine befettet by sykte soms bestândielen dy't der ornaris net yn sitte, of oars ôffalstoffen dy't wol gongber binne, mar yn ôfwikende konsintraasjes. Klinysk gemysk ûndersyk kin dêr útslútsel oer jaan.

De tûke fan 'e genêskunde dy't ûndersyk docht nei urine en de urinewegen, en teffens nei de geslachtsorganen fan 'e man, is de urology.
Miich

*miich (urine), de urine fan bisten (of in minder fatsoenlik wurd foar de urine fan minsken)
*miich (famyljelid), in ferâldere oantsjutting foar in ûnbeskaat famyljelid
*miich (freon), in ferâldere oantsjutting foar in freon
*miich (skelnamme), in skelnamme foar de ynwenners fan Makkum
Blazen (kateftigen)

**Blazen** is by kateftigen in lûd dat produsearre wurde troch lucht mei krêft tusken de ûntbleate tosken troch te parsjen. It klinkt as siizjen, mar dan lûder. It is benammen bekend fan 'e hûskat (*Felis catus*), mar komt ek foar by oare soarten. Blazen is in teken fan agresje. 

By bedrigings dy't troch it oangeande yndividu as earnstich beskôge wurde, giet blazen ornaris mank mei oar definsyf hâlden en dragen, lykas it opsetten fan it hier op 'e sturt en de rêch en it kromjen fan 'e rêch om grutter te lykjen en dêrmei de fijân te yntimidearjen.

As de bedriging net weinommen wurdt, folget op blazen ornaris in frij heechtoanich grânzgjen. Sortearret dy uterste warskôging ek gjin effekt, dan folget in oanfal, wêrby't faak mei ien fan 'e foarpoaten mei útstutsen (fjoerskerpe) klauwen úthelle wurdt. It kin ek wêze dat der daliks ek al tabiten wurdt.

Blazen is by kateftigen in foarm fan ynstinktyf hâlden en dragen. Sels jongkatsjes fan noch mar twa oant trije wiken âld kinne al blaze as se foar it earst oppakt wurde troch in minske. Op dy leeftyd is it lykwols mear bluf as in echte warskôging dy't oergean kin yn in aktive oanfal.
Brullen

**Brullen** is in type fokalisaasje fan beskate bisten, dy't lûd, leechtoanich en resonant is. Beskate soarten sûchdieren hawwe troch evolúsje it fermogen krigen ta it fuortbringen fan soksoarte lûden. It doel dêrfan liket kommunikaasje oer de lange ôfstân en yntimidaasje fan rivalen fan deselde soarte en konkurrinten fan oare soarten te wêzen. 

De anatomyske basis foar it fermogen ta brullen hat gauris te krijen mei oanpassings oan 'e strôtbal en de tongbonke, en de ûntjouwing fan fergrutte ynterne luchtkeamers foar fokale resonânsje op lege frekwinsjes. As se brulle, rekke bisten faak de hals út en rjochtsje se de kop omheech of skean omheech om 'e romte foar resonânsje te fergrutsjen.

Brullen is benammen bekend fan fjouwer fan 'e sân soarten grutte katten (*Pantherinae*): de liuw (*Panthera leo*), de tiger (*Panthera tigris*), it loaihoars (*Panthera pardus*) en de jagûar (*Panthera onca*). Dy wurde omreden fan dit fermogen ek wol de "brullende katten" neamd. Brullen komt ek foar by de bearen (*Ursidae*), beskate soarten finpoatigen (*Pinnipedia*), lykas seeliuwen (*Otariinae*) en see-oaljefanten (*Mirounga*), beskate soarten kobisten, lykas de Amerikaanske bizon (*Bison bison*), oare holhoarnigen (*Bovidae*), lykas de muskusokse (*Ovibos moschatus*), en beskate soarten apen, lykas gorilla's (*Gorilla*). 

It brullen fan harten, lykas it reahart (*Cervus elaphus*) en de eland (*Alces alces*) wurdt burljen neamd. By oaljefanten sprekt men ynstee fan trompetterjen.
Spinnen (kateftigen)

**Spinnen** is it ritmysk fibrearjende lûd dat ûnder beskate omstannichheden produsearre wurdt troch beskate kateftigen. It is benammen bekend fan 'e gewoane hûskat (*Felis catus*). It fariëarret fan kat ta kat yn lûdssterkte, toan, ensfh. Trochstrings spinne katten op in lege frekwinsje, tusken de 27 en 44 Hz.

## Spinnende bisten
Hoewol't spinnen by de measte minsken inkeld bekend is fan 'e hûskat (*Felis catus*), komt it by folle mear soarten foar. Alle lytse katten (*Felinae*) spinne, wêrûnder ek it jachtloaihoars (*Acinonyx jubatus*) en de poema (*Puma concolor*). Fan 'e grutte katten (*Pantherinae*) wurdt gauris sein dat se brulle en net spinne, mar dat strykt net alhiel mei de wurklikheid en giet inkeld op foar de fjouwer grutste soarten (liuw, tiger, loaihoars en jagûar), de saneamde 'brullende katten'. It snieloaihoars (*Panthera uncia*) en de dizepanters (*Neofelis*), dy't ek ta de grutte katten rekkene wurde, brulle net, mar spinne wol. 

Behalven by kateftigen komt spinnen ek foar by twa soarten sjenetkatten (nettsjinsteande de namme gjin kateftigen) en by de Caquetáspringaap (*Plecturocebus caquetensis*). Ferskate oare bisten dy't lûden produsearje kinne dy't op spinnen lykje, binne waskbearen, mangoesten, kangoeroes, wallabys, wallaroes, dassen, kninen en kavia's.

De hûskat liket it iennichste bist te wêzen dat spinne kin sawol by it ynazemjen as by it útazemjen. Alle oare spinnende bisten spinne dus mei ûnderbrekkings, mar de húskat kin oan ien wei troch spinne.

## Produksje
De wittenskip hat noch net mei wissichheid oantoane kinnen hoe't katten spinne. Der binne ferskate teoryen op dat mêd. De wichtichsten wolle hawwe dat katten by it spinnen har strôtbal fibrearje litte trochdat de harsens dêr fia de senuwen sinjalen hinne stjoere om 'e luchttafier inkele kearen per sekonde ôf te snijen, of dat katten de grutte ier dy't oer it mulruft rint, trilje litte kinne troch de spieren dêre ritmysk gear te lûken.

## Redens
Spinnen is oer it algemien in utering fan tefredenens en freonskip. De hûskat spint as er troch minsken oanhelle en kardze wurdt, wat er oangenaam fynt. Guon katten spinne ek as se iten krije, as se boartsje of as se lekker lizze te sinnebaaien of it om in oare reden poer nei 't sin hawwe. Mar katten kinne ek spinne as se senuweftich binne, as se har net noflik fiele of wannear't se pine hawwe. By kateftigen yn it wyld komt spinnen benammen foar yn 'e omgong tusken in mem en har jongen. Party soölogen wolle hawwe dat it spinnen fan katten benammen bedoeld is om oandacht te krijen. Oaren tinke dat it alteast yn guon gefallen in sinjaal is dat útstjoerd wurdt om dúdlik te meitsjen dat de oangeande kat gjin bedriging foarmet. Wer oaren binne fan miening dat spinnen yn it foarste plak in selskalmearringstechnyk is.
Spinnen

*spinnen (bisten), in skift fan 'e klasse fan 'e spineftigen mei de wittenskiplike namme *Araneae*
*spinnen (tekstyl), út lange fezels draaiend ien trie meitsje
*spinnen (kateftigen), it ritmysk fibrearjend lûd dat kateftigen meitsje
*spinnen (aktiviteit fan spinnen), in tried meitsje en foarmjaan ta in web
Blazen

*blazen (útazemjen), it mei krêft útazemjen
*blazen (muzyk), it bespyljen fan in blaasynstrumint 
*blazen (wyn), it krêftich waaien fan 'e wyn
*blazen (kateftigen), in lûd fan agresje dat kateftigen meitsje by wize fan warskôging
*blazen (swetsen), it opskeppen of swetsen
Heinrich Lossow

**Heinrich Lossow** (München, 10 maart 1843 - Oberschleissheim, 19 maaie 1897) wie in Dútske keunstskilder fan sjenrestikken en yllustrator. Yn syn frije tiid makke er pornografyske ôfbyldingen.

## Biografy
De heit fan Heinrich Lossow wie Arnold Hermann Lossow, in byldhouwer út Bremen. Syn heit ferhuze yn 1820 nei München om te studearjen by Ernst Mayer. Yn München troude Arnold Hermann Lossow en krige trije bern: Carl Lossow yn 1835, Friedrich Lossow yn 1837 en Heinrich Lossow yn 1843. De trije jonges hienen in affiniteit mei keunst; Carl waard in histoarjeskilder, wylst Friedrich in skilder fan wylde bisten waard. Heinrich soe syn beide sibben oerlibje.

Hy studearre earst by syn heit, mar gie dêrnei fierder ûnder Karl Theodor von Piloty oan de Akademy foar Byldzjende Keunsten yn München. Dêrnei reizge er troch Frankryk en Itaalje om syn keunst te perfeksjonearjen. As sjenreskilder helle er syn ynspiraasje foar in grut part út 'e Rokokostyl.

Yn syn lettere libben wie Heinrich Lossow konservator fan de keunstgalery yn kastielkompleks Schleissheim by München.

### Yllustrator
Lossow wie ûnder mear yllustrator foar útjouwers, wêrûnder ien foar in útjefte fan *[[De Fleurige Wyfkes]]* fan William Shakespeare. Sa ek foar in soad Dútske romans dêr't Johann Wolfgang von Goethe by wie en *Kabale und Liebe* fan Friedrich Schiller.

## Galery
 
File:Heinrich Lussow “feigned innocence”.jpg|It spul fan hôfske ferfalske ûnskuld
File:Glaspalast München 1883 074.jpg|Yllustraasje foar *Glaspalast München* (1883) 
File:Glaspalast 1888 084.jpg|Yllustraasje foar *Glaspalast München* (1888) 
File:Glaspalast München 1890 108o.jpg|Yllustraasje foar *Glaspalast München* (1890)
File:Glaspalast München 1891 033.jpg|Yllustraasje foar *Glaspalast München* (1891)
File:Heinrich Lossow Liebesgeflüster.jpg|*Love Whispers* (1897)
File:Heinrich Lossow Die Sphinx und der Dichter.png|De sfinks en de dichter (1868)
File:Heinrich Lossow - Die Versündigung.jpg|*De Sûnde*, yn it Banket fan kastanjes


### ''Treuer Diener seiner Frau''
Kar-út:

Lossow1.jpg
Lossow2.jpg
Lossow3.jpg
Lossow4.jpg
Lossow5.jpg
PC 1992

De **[[PC]] fan [[1992]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 139ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 3 Okkinga en partoer 9 Seerden. De 139ste edysje waard wûn troch it partoer fan Erik Seerden fan Frjentsjer, Rinse Bleeker fan It Hearrenfean en Thomas van der Meer fan Hurdegaryp. Rinse Bleeker waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Fetweefsel

**Fetweefsel**, ek bekend as **lichemsfet** of koartwei **fet**, is in type bynweefsel dat bestiet út adiposyten, dy't ek wol liposyten of fetsellen neamd wurde, mei dêropta ekstrasellulêre floeistof, senuwen en bloedfetten. De haadfunksje fan dit type weefsel is om enerzjy yn 'e foarm fan fet op te slaan, mei as bykommende funksjes om ûnder de hûd in beskermjende laach oer it lichem te foarmjen en om it lichem te isolearjen. It hat in wichtige endokrine funksje by it produsearjen fan hormoanen lykas leptine, resistine en TNF-α. Wyt fetweefsel komt it measte foar, mar sûchdieren kinne ek brún fetweefsel hawwe. 

Der binne ferskate soarten fetweefsel: ûnderhûds fetweefsel (of subkutaan fetweefsel), fisseraal fetweefsel (dat om 'e organen hinne sit) en ynterstisieel fetweefsel tusken sellen en it giel moarch yn it bienmoarch. It measte fetweefsel sit lykwol ûnder de hûd en isolearret dêr it lichem tsjin sawol kjeld as hjittens. Om 'e organen hinne foarmet it in beskermjende opfolling, dy't foarkomt dat de organen binnen it lichem slim ferskowe kinne. Mar de wichtichste funksje fan fetweefsel bliuwt altyd de opslach fan fiedingsstoffen. 

Boppemjittich fetweefsel by de minske wurdt yn 'e moderne maatskippij faak as in estetysk en medysk probleem beskôge. As medyske oandwaning wurdt soks obesitas neamd. By sterk (morbide) obese persoanen hinget it oerstallige fetweefsel benammen op 'e búk troch de swiertekrêft by it lichem del. Sokke fetrôlen komplisearje sjirurgyske yngrepen en kinne by it sterk ôffallen fan gewicht as in soartemint "skelk" fan hûd efterbliuwe, mei't de hûd net wer ynkrimpt as er ienris yn dy mjitte oprutsen is.

Yn it ferline waard fetweefsel by de minske faak sjoen as in teken fan wolfeart en dêrom as seksueel oantreklik. (Yn net-Westerske maatskippijen is dat noch wol sa.) Sa kinne froulju op skilderijen út 'e Nederlannen dy't datearje út 'e sechstjinde en santjinde iuw wielderige foarmen hawwe dy't tsjintwurdich net as oantreklik beskôge wurde, mar doe krekt wol. De Flaamske skilder Peter Paul Rubens is dêr sa bekend mei wurden dat sokke wielderige froulju "rubenesk" neamd wurde.
Ridzjen

**Ridzjen**, miskien better bekend ûnder de Nederlânske beneaming *paaien*, is de pearing en ôfsetting fan aaien by bienfiskeftigen. Dêrby litte ien of mear wyfkes de aaien (kût) los, wêrnei't ien of mear mantsjes har sied (hom) dêroerhinne ôfskiede, sadat de befruchting plakfynt. Grutte groepen fisken fertoane ditoangeande ferlykber hâlden en dragen, lykas salmeftigen (*Salmoniformes*), kabbeljau-eftigen (*Gadiformes*) en tarpon- en ieleftigen (*Elopomorpha*). 

Net alle soarten fisken ridzje lykwols. By guon, lykas it gupke (*Poecilia reticulata*), dat in bekende akwariumfisk is, en besibbe soarten libbenbernjende toskkoarpers (*Poeciliidae*) fynt de befruchting en ûntwikkeling ynwindich yn it lichem plak. By de kreakbienfisken (haaien en roggen), dy't net nau besibbe binne oan 'e bienfiskeftigen, is de fuortplanting earder ferlykber mei dy fan fûgels, reptilen en sûchdieren.
Mynbou

**Mynbou** is it op systematyske wize út 'e grûn heljen fan weardefolle geologyske materialen, saneamde dylchstoffen. Dy stoffen wurde neitiid brûkt foar in beskaat doel, dat fan stof ta stof ferskilt. Faak wurdt foar mynbou foarsjennings of ynfastruktuer opset. Mynbou is ferlet fan om oan 'e measte materialen te kommen dy't net út 'e lânbou wûn wurde kinne of syntetysk produsearre wurde kinne yn in fabryk of laboratoarium. 

De dylchstoffen dêr't de mynbou him op rjochtet, kinne har befine yn eltse aggregaasjetastân:
*fêste foarm: brânstoffen lykas stienkoal, brúnkoal en uranium; metalen yn suvere foarm, lykas goud en sulver, of as erts, lykas koper en izer; mineralen lykas sâlt; of boustoffen lykas natoerstien, sân, grint en kalkstien.
*floeibere foarm, lykas ierdoalje. (It oppompen fan drinkwetter wurdt net as in foarm fan mynbou beskôge, om't wetter gjin dylchstof is.)
*gaseftige foarm, lykas ierdgas.

Guon dylchstoffen wurde út 'e grûn helle troch earst har aggregaasjetastân te feroarjen. Sa wurdt sâlt by de winning earst oplost yn wetter en dan as floeistof oppompt, wêrnei't it wetter troch ferdamping wer fuorthelle wurdt, sadat sâlt as fêste stof efterbliuwt. Oarsom wurde by de ierdgaswinning krekt net winske, mei it ierdgas fermongen gasfoarmige stoffen troch kondinsearring ferwidere.

In plak dêr't men op grutte skaal nei fêste dylchstoffen graaft, hjit in **myn**. Lju dy't dêr wurkje, binne mynwurkers. Minen binne faak ûndergrûnsk en kinne dan inkeld berikt wurde troch in fertikale mynskacht. Dêrfoar moat men gauris hûnderten meters delgean. De eigentlike mynbou wurdt dan ferrjochte yn horizontale myntunnels. It wurkjen yn in myn is gefaarlik. Elts jier binne der wol mynrampen, wêrby't tunnels of sels skachten ynstoarte en mynwurkers bedobbe reitsje of yn in isolearre luchtkeamer fêst komme te sitten. Fral yn ûntwikkelingslannen, dêr't it net sa nau nommen wurdt mei de regels (of dêr't hielendal gjin regels besteane) komt soks foar. Ek yllegale mynbou (d.w.s. it ûnfergund bedriuwen fan mynbou) komt dêr in protte foar. Der binne ek minen yn 'e iepen loft, saneamde iepen minen, dêr't in foarm fan mynbou bedreaun wurdt dy't deibou hjit. In iepen myn bestiet ienfâldich sein út in ûnbidich grut gat yn 'e grûn. 

Mynbou hat in minne namme yn it ramt fan it miljeu. Faak wurde der gemikaaljen by brûkt dy't neitiid yn oerflaktewetters lykas rivieren of marren loasd wurde. Sok raar guod wurdt ek wol foar jierren en jierren opslein yn dêrta groeven basins, dêr't dan it risiko troch bestiet op trochlekken nei it grûnwetter, dat it basin oerrint of dat de omlizzende dyk trochbrekt, sadat it spul dochs noch yn it oerflaktewetter bedarret. Fierders ferneatiget de deibou it pleatslike lânskip.
PC 1994

De **[[PC]] fan [[1994]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 141ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 4 Veltman en partoer 10 Okkginga. De 141ste edysje waard wûn troch it partoer fan Coos Veltman fan de Jouwer, Johannes van Dijk fan Ljouwert en Hotse Rusticus fan Marsum. Coos Veltman waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1995

De **[[PC]] fan [[1995]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 142ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 4 Minnesma en partoer 10 Okkginga. De 142ste edysje waard wûn troch it partoer fan Simon Minnesma fan Menaam, Sake Porte fan Grins en Klaas Anne Terpstra fan Menaam. Simon Minnesma waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1996

De **[[PC]] fan [[1996]]** waard op woansdei 31 july ferkeatst. It wie de 143ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 8 Okkinga en partoer 12 Minnesma. De 143ste edysje waard wûn troch it partoer fan Johan Okkinga fan Arum, Sake Porte fan Grins en Pieter Tienstra fan Grins. Johan Okkinga waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Francis Hayman

**Francis Hayman** (1708 – 2 febrewaris 1776) wie in Ingelske skilder en yllustrator dy't ien fan 'e oprjochters fan 'e Royal Academy yn 1768 waard, en letter de earste bibletekaris dêrfan.

## Biografy
Hayman sette syn artistike karriêre útein as sêneskilder yn it Drury Lane-teäter yn Londen (dêr't er ek lytse rollen spile) foardat er in atelier oprjochte yn St Martin's Lane.

As mearsidich keunstner waard er beynfloede troch de Frânske Rokoko-styl. Yn 'e 1740-er jierren krige er wat bekendheid troch dekorative skilderijen dy'ter makke foar de jûnsmielkasten yn Vauxhall Pleasure Gardens yn Londen. Hayman wie ek in súksesfol portretskilder en skiednisskilder.

Troch guon fan dizze te kombinearjen, droech er 31 skilderijen by oan in edysje út 1744 fan Shakespeare syn toanielstikken fan Sir Thomas Hanmer, en letter portrettearre er in protte foaroansteande doetiidske akteurs yn Shakespeareaanske rollen, wêrûnder David Garrick as *[[Richard III]]* (1760). Hy yllustrearre ek *Pamela*, in roman fan Samuel Richardson, Milton's *Paradise Lost* en *Paradise Regained*, Tobias Smollett syn oersetting fan *[[Don Quichot]]*, en oare bekende wurken. Yn 'e jierren 1760 krige Hayman opdracht fan Jonathan Tyers, eigener fan Vauxhall Gardens en de bûtenpleats Denbies, om in searje grutskalige histoaryske skilderijen te skilderjen dy't Britske oerwinningen yn 'e Sânjierrige Oarloch ôfbylde.

Hy wie in betûft learaar. Syn learlingen wiene ûnder oaren Mason Chamberlin, Nathaniel Dance-Holland, Thomas Seton en Lemuel Francis Abbott, en hy hie ek in sterke ynfloed op Thomas Gainsborough.

Mei Joshua Reynolds wie Hayman aktyf belutsen by de oprjochting fan 'e Society of Artists, in foarrinner fan 'e Royal Academy of Arts, yn 'e iere 1760-er jierren.

Hayman stoar yn 1776 en waard beïerdige yn in ûnmarkearre grêf yn 'e St. Anne's Church, Soho, Londen. 

## Galery

File:The play scene from 'Hamlet' (Hayman c. 1745).jpg|*The play scene from [[Hamlet]]*, ± 1745
File:Francis Hayman - Reigen der Milchmädchen oder das Manifest.jpg|*Dancing milkmaids*, ± 1735.
File:Francishayman.jpg|*Print*, 1742, V&A Museum nû. 26614:53
File:Sir Edward Vernon by Francis Hayman c.1755 (detail).jpg|*Sir Edward Vernon* ± 1755 (detail)
File:Lord Clive meeting with Mir Jafar after the Battle of Plassey.jpg|*Lord Clive meeting with [[Mir Jafar]] at the Battle of Plassey in 1757*
File:Don Quixote Disputing with the Mad Cardenio - Francis Hayman - 5 1963 4.jpg|*Don Quixote Disputing with the Mad Caredino*, 1765 -70 


## Keppelingen om utens
*Francis Hayman online (ArtCyclopedia)
*Portrait of Hayman by Joshua Reynolds (Philip Mould Fine Paintings)
Eugene de Blaas

**Eugene de Blaas** (ek wol **Eugenio De Blaas** of **Eugen von Blaas** neamd) (Albano Laziale, 24 july 1843 – Feneesje, 10 febrewaris 1932) wie in Italjaanske keunstskilder yn'e akademyske styl.

## Libben en wurk
Hy waard berne yn Albano, tichtby Rome, as soan fan in Tiroalske heit en in Italjaanske mem. Syn heit Karl (1815–1894), ek in skilder, wie syn learaar. Syn mem, Agnesina Auda, wie in rike Romeinske frou. De famylje ferhuze nei Feneesje doe't Karl heechlearaar waard oan de Akademy fan Feneesje. Hy skildere faak sênes yn Feneesje, mar ek portretten en religieuze skilderijen. Letter waard er sels learaar oan de Akademy yn Feneesje.

### Wurken
Under syn wurken binne *La forma nuziale in sacrestia*; *La tombola in Campiello a Venezia*; *Una scena di burattini in un educandato*; en *La Ninetta*.

Syn kleurige en frijwat teätrale tiidsbylden fan 'e Feneesjaanske maatskippij, bygelyks *Op it Balkon* (1877), wiene hiel oars yn ferliking mei delikate pastels en etsen fan 'e binnenpleatsen, balkons en kanalen fan it moderne Feneesje.

Yn Ingelân waarden de skilderijen fan Eugene de Blaas útstald yn 'e Royal Academy of Art, Fine Art Society, New Gallery en Arthur Tooth and Sons Gallery yn Londen, en ek yn 'e Walker Art Gallery yn Liverpool.

## Galery

File:Blaas Eugen -Die Wassertragerin (porteuse d'eau).jpg| *De wetterdraachster*
File:Eugene von Blass - Musette, 1900.jpg|*De Musette*
File:Eugen von Blaas - Sharing the News 1904.jpg|*It nijs diele*
File:Eugen von Blaas - The Spider and the Fly - 1889.jpg|* De spin en de mich*
File:Eugen von Blaas Bildnis Arthur Graf Berchtold 1882.jpg|*Arthur Graf Berchtold*
File:Eugene de Blaas - Daydreaming by the shore (1895).jpg|*Deidreame*
File:Eugen de Blaas The Flirtation.jpg|*De flirt*
File:Eugene de Blaas - Curiosity (1892).jpg|*Nijsgjirrigens*
File:Eugen von Blaas Der rote Fächer 1892.jpg|*De reade waaier*
File:Eugene de Blaas A Pensive Moment.jpg|*Prakkesearje*
File:Blaas Eugen Von An Interesting Story.jpg|*In nijsgjirrich ferhaal*
File:Eugen von Blaas Die Wasserträgerin 1887.jpg|*De wetterdraachster*
File:Eugen von Blaas - Plauderei - 1905.jpg|*Petear*
File:Eugene de Blaas On the Beach.jpg|*Op it strân*
File:In the Water by Eugen von Blaas (1843-1931).jpg|*Yn't wetter*
File:God's Creatures Eugene von Blaas.jpg|*Gods skepsels*
PC 1973

De **[[PC]] fan [[1973]]** waard op woansdei 1 augustus ferkeatst. It wie de 120ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 5 Okkinga en partoer 14 de Boer. De 120ste edysje waard wûn troch it partoer fan Sjouke de Boer fan Eksmoarre, Wieb van Wieren fan Marsum en Gerrit van der Heide fan Harns. Sjouke de Boer waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Groß Midlum

**Groß Midlum** is in Ortsteil fan it Eastfryske plak Hinte yn 'e lânkring Aurich yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen.

## Skiednis
De doarpskearn leit op in terp (Warft yn it Dútsk), dy't ek no noch dúdlik yn it lânskip te sjen is. It plak Midlum waard om 1000 hinne foar it earst fermeld en hiet earder *Middilhem*. De tafoeging Groß (grut) krige Midlum earst yn 'e 16e iuw om betizing mei Midlum tusken Jemgum en Hatzum yn Reiderlân tefoarren te kommen. 

Eartiids wie Groß Midlum de sit fan in haadling en it doarp hie in kastiel, dat as ien fan 'e moaiste gebouwen fan 'e Krummhörn gau. It kastiel waard yn 1830 lykwols ôfbrutsen. Allinnich in stik fan 'e ommuorring fan it terrein is noch bewarre bleaun. Súdlik waard in hearehûs boud, dat ek net mear bestiet en yn 'e jierren 1960 ôfbrutsen waard.

Yn april 1919 fûnen de saneamde spektochten fan arbeiders yn Emden plak. Lânarbeiders sletten harren by de ûnrêst oan. De oproer yn it Reiderlân en yn en om Emden hinne wie it alderslimst yn dit diel fan East-Fryslân. Yn sletten groepen gongen arbeiders nei de omlizzende doarpen en stielen dêr iten fan boeren, itjinge foar reboelje soarge. De ûnrêst bêde wer del nei't der troepen fan 'e Reichswehr stjoerd waarden, mar as reaksje dêrop waarden yn hast alle doarpen yn it gebiet fan Emden boargermilysjes foarme. Ek Groß Midlum hie sa'n milysje besteande út 33 man, dy't 18 wapens hiene. Earst nei in beslút fan 'e Prusyske minister fan Ynlânske Saken, Carl Severing, waarden de milysjes ûntbûn.

It ynwennertal blea oant 1925 ûnder de 400 ynwenners. Hjoed-de-dei is it oantal hast ferdûbele. Om de terp ûnstiene der ferskillende stikjes nijbou.

Oant 1 july 1972 wie Groß Midlum in selsstannige gemeente. Tusken 1899 oant 1963 hie it plak in stasjon oan it spoar Emden-Pewsum–Greetsiel. It earder stasjon wurdt hjoed-de-dei as horekagelegenheid brûkt.

## Tsjerke

Groß-Midlum hat in yn ferhâlding ta it doarp grutte tsjerke. De klokkesstoel fan 'e protestantsk-grifformearde tsjerke waard yn 1876 ôfbrutsen. Hjoed-de-dei hat de tsjerke in moderne klokkestoel mei twa klokken.
Puffen (kateftigen)

**Puffen** (Ingelsk: *chuffing* of *prusten*) is in foarm fan dierlike kommunikaasje dy't foarkomt by beskate leden fan 'e famylje fan 'e kateftigen (*Felidae*). Dêrby giet it om 'e tiger (*Panthera tigris*), de jagûar (*Panthera onca*), it snieloaihoars (*Panthera uncia*) en de beide soarten dizepanters, de (gewoane) dizepanter (*Neofelis nebulosa*) en de Sûndadizepanter (*Neofelis diardi*). 

It is in fokalisearring (dus mei gebrûk fan 'e stimbannen) wêrby't in yndividu mei de bek ticht mei krêft lucht útblaasd troch de noas. It is in koart, net-bedriigjend lûd fan lege yntinsiteit, dat ornaris mank giet mei in knikkende beweging mei de kop. It wurdt gauris brûkt as foarm fan begroeting tusken twa bisten dy't inoar kenne, mar ek by hofmakkerij tusken in mantsje en in wyfke of troch in mem dy't har welpen gerêststelle wol. Guon yn dieretunen holden dizepanters puffe ek as se in bekend persoan sjogge, lykas harren oppasser.

It lûd fan puffen wurdt produsearre troch trillings yn 'e grouwe stimbannen yn 'e strôtbal fan 'e kateftige. Fonetysk bestiet der fariaasje by it puffen fan ferskillende soarten, mar de elemintêre strukturele patroanen binne gelyk. It puffen fan 'e beide dizepantersoarten liket sterk opinoar, en datselde kin sein wurde foar it puffen fan 'e tiger en de jagûar. Puffen is wol ferlike mei it spinnen fan lytse katten yn 'e sin dat beide opfet wurde kinne as in teken fan noflikens en tefredenens.

Behalven by kateftigen komt puffen ek foar by de iisbear (*Ursus maritimus*), yn rûchwei deselde omstannichheden. Iisbearen puffe lykwols net troch de noas, mar troch de foar in diel iepene bek.
Tsjerke fan Groß Midlum

De **Tsjerke fan Groß Midlum** (Dútsk: *Kirche Groß Midlum*) is in protestantsk-grifformeard tsjerkegebou yn it Eastfryske doarp Groß Midlum yn 'e gemeente Hinte. De tsjerke stiet op it heechste punt fan in terp (*Warft*) sintraal yn it doarp en bea yn it ferline by oerstreamings in feilich hinnekommen. Om 'e tsjerke leit lykas by in soad oare Eastfryske terpdoarpen it tsjerkhôf. 

## Skiednis
De tsjerke waard tsjin 'e ein fan 'e 13e iuw boud. It is in romanogoatysk bakstiennen gebou, dy't foar de reformaasje oan Sint-Martinus wijd wie. De tsjerke hearde doe ta de proasdij fan Hinte yn it bisdom Múnster.

Oan 'e noch besteande skyldbôgen is te sjen dat de tsjerke oarspronklik in stiennen ferwulft hie. Oan 'e eastlike kant hat de tsjerke in healrûne apsis. De lytse heechlizzende rûnbôgefinsters yn 'e noardlike muorre binne oarspronklik. De súdlike muorre hat noch in soad heechlizzende bline nissen en in pear letter ynbrochte grutte goatyske finsters. It muorrewurk fan 'e eastlike gevel hat in fiskgraatstruktuer.

In pear ferbouwingen feroaren it oansjen fan 'e tsjerke. De hagioskopen yn 'e súdlike en noardlike muorre bleaune lykwols bewarre. Under de apsis waard yn 'e 17e iuw in grêfkelder foar de bewenners fan it kastiel boud. Hjoed-de-dei is de grêfkelder net mear tagonklik. Yn 1839 waard de ferwulften fan 'e tsjerke útbrutsen en ferfongen troch in houten plafond.

De midsiuwske klokketoer waard yn 1876 fanwegen brekfalligens ôfbrutsen. In werbou fûn net plak en sûnt waarden de klokken yn 'e súdlike muorre fan 'e tsjerke ûnderbrocht. Om't de galmgatten meast sletten wiene, ûntstie ûnder bewenners it sizzen: *In Groß Middlum kann man die Glocken nur sehen, wenn man sie hört* (Yn Groß Middlum wurde klokken allinnich sjoen ast se hearst). No hinget de middeisklok sûnt 1997 yn 'e dakruter, wylste de oare klokken yn in moderne, stalen klokkestoel hingje.

## Ynjochting
De preekstoel is barok en hat in seishoekich klankboerd. Se datearret fan 1690 en is boud troch Peter Gerkes Husmann. De rûnbôgefjilden fan 'e kûp wurde ferdield troch draaide pylderkes op 'e hoeken. 

Op in houten kreake mei in wulving yn 'e midden stiet in oargel. It hjoeddeiske oargel giet werom op in yn 1803-1804 troch Johann Friedrich Wenthin boud ynstrumint fan 13 registers mei ien manuaal en oanhongen pedaal. Oant nei de Twadde Wrâldkriich wie it ynstrumint mei útsûndering fan 'e yn beslach nommen pipen hast hielendal oarspronklik, mar yn in minne steat. Yn stee fan in restauraasje boude Alfred Führer yn 1956 efter de histoaryske oargelkas mei it werbrûken fan 'e âlde wynladen in nij oargel. It ynstrumint hat tolve registers op ien manuaal en selsstannich pedaal. Sûnt is it oargel wol restaurearre, mar net feroare. 

## Keppeling om utens
* Oargelsite: disposysje oargel.
Backemoor

**Backemoor** Eastfrysk Plat: *Bokmaur*) is in doarp (*[[Ortsteil]]*) fan 'e gemeente Rhauderfehn yn 'e lânkring Lier, East-Fryslân.

## Skiednis
Backemoor is in âld geastdoarp, dat foar it earst yn 1409 as 'Bakemoore' neamd waard. Yn 1436 waard it 'Boecmora' neamd. 

Tsjin de ein fan 'e 13e iuw waard de Laurentius en Finsintiustsjerke boud. Yn 'e 16e iuw waard de tsjerke in wartsjerke, doe't de toer mei sjitgatten tafoege waard. Ek soe de tsjerke eartiids omklamme wêze mei in muorre en in grêft.     

Súdlik fan 'e tsjerke stie eartiids in kastiel, dat yn opdracht fan Albert fan Bakemoor boud wie. Dy wie yn 1534 kommandant op it kastiel fan 'e Cirksena's yn Greetsiel.  

Op 1 jannewaris 1973 waard Backemoor by de doe oprjochte gemeente Rhauderfehn yndield.

## Ofbylden

2025 Backmoor, de nei in brân werboude mûne.jpg|De nei in brân yn 1975 yn 2016-2020 werboude mûne út 1798.
2025_Backemoor,_pastorij.jpg|Pastorij.


## Keppelings om utens
* Webstee Backemoor
* Beskriuwing fan Backemoor yn 'e doarpebeskriuwing fan it Ostfriesischen Landschaft
Mûne fan Backemoor

De **mûne fan Backemoor** is in stellingmûne yn Backemoor yn 'e gemeente Rhauderfehn yn' e Dútske lânkring Lier.

## Skiednis
De mûne waard yn 1798 boud nei in lange striid mei de mûnders fan Lier, Collinghorst en Rhaude om't dy benaud wiene foar omsetferlies. De bouwer fan 'e mûne wie Poppe Janssen út it Dútske Esens.   

Oarspronklik hie de ûnderbou fan 'e mûne ien ferdjipping, mar yn 1901 waard dy mei twa ferdjippingen ferhege. Yn it lêst fan 'e Twadde Wrâldkriich waard de mûne op 26 april 1945 troch Dútsk artilleryfjoer yn brân sketten, om 't se tochten dat de hege mûne foar de fijân strategysk fan belang wêze koe. Spoaren fan 'e brân binne noch jimmeroan oan it muorrewurk te werkennen. Al gau waard mei in werbou útein set en yn oktober 1947 waard it heechste punt fan 'e mûne berikt. Op 14 desimber 1949 draaiden de wjukken wer.   

By in renovaasje yn 1975 bruts ynienen brân út, dy't de mûne yn in sucht yn in fakkel feroare. Fan 'e mûne bleau allinnich de romp oer. It mûnebedriuw ferhûze nei Lier, dêr't in pear jier earder in part fan it bedriuw al hinne ferhûze wie.    

Yn 1991 waard der in stifting oprjochte mei it doel de mûne wer op te bouwen. Tusken 1990 en 2000 waarden de muorren fan 'e romp renovearre en yn 2001 koene dielen fan in ôfbrutsen mûne út Aschendorf oernommen wurde.    

Yn 'e simmer fan 2016 begûn de Nederlânske mûneboufirma Vaags & Groot Wesseldijk mei de werbou. Yn ferskillende fazes waard de mûne dêrnei ôfboud en yn juny 2020 draaiden foar it earst sûnt 45 jier de wjukken fan 'e mûne wer. 

## Keppeling om utens
* Hiemside Mûnebouwer Vaags & Groot Wesseldijk: ôfbylden werbou.
* Mûnedatabank
Mûne fan Westgroßefehn

De **mûne fan Westgroßefehn** is in stellingmûne yn Westgroßefehn yn 'e gemeente Großefehn yn' e Dútske lânkring Lier.

De mûne is in stellingmûne fan twa ferdjippingen mei wynroas en datearret fan 1773. Yn 1882 baarnde de mûne troch bliksemynslach ôf. Yn 1886 folge in nije brân troch bliksemynslach. De hjoeddeiske mûne datearret fan 1889 en is sûnt 1892 yn it besit fan 'e selde eigner.

Oant 1945 waarden de produkten fan it mûnebedriuw noch op skippen transportearre, dy't foar de mûne oanlizze koene. 

Tusken 1990 en 1993 waard de mûne folslein renovearre. It mealwurk is net mear oanwêzich en op it plak steane hjoed-de-dei masines. De gebouwen binne yn gebrûk troch in feefoerbedriuw.
Stiftsmûne (Auwerk)

De **Stiftsmûne**  is in fiif ferdjippingen tellende stellingmûne mei wynroas yn Auwerk yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. De mûne datearret fan 1858 en is mei in hichte fan 29,95 de op ien nei heechste wynmûne fan East-Fryslân. Allinnich de mûne fan Hage is noch heger. De mûne is mealree en de namme Stiftsmûne ferwiist nei it Sethestift, in stifting dy't oarspronklik widowen en allinnichsteande froulju ûnderstipe.

De mûne is ien fan 'e fiif eardere stedsmûnen fan Auwerk. De wjukken ha in flecht fan 24 meter en binne útrist mei selsswichting. De mûne is mealree en tsjinnet as mûnemuseum.   

## Skiednis
Yn 1731 joech de Eastfryske foarst Georg Albrecht tsjin betelling fan 50 gûne de konsesje om op it hjoeddeiske plak bûten de doetiidske stedsgrinzen nôt te meallen. Dat wie in muonts. Dy mûne waard yn 1855 troch mûnder H. Knoop kocht. Yntusken wie de stêd oan it útwreidzjen en beheinden beammen de wynfang. Dêrom liet de nije eigner de âlde muonts ôfbrekke en him ferfange troch in gruttere, folle hegere mûne. Mei't de mûne grutter wie koene ek letter fierder ûntwikkele mealtechniken ynboud wurde, sadat gruttere mannichten moal produsearre wurde koe. Dochs betsjutte dat net dat de mûne genôch winst oplevere en nei't de meallerij swier yn 'e skulden rekke, moast de mûndersfamylje it bedriuw yn 1930 opheffe.  

Twa jier letter kocht it Sethestift de mei ôfbraak bedrige mûne en ferpachte dy oan in pear bruorren, dy't de mûne oant 1968 oan it wurk holden. Dêrnei behearde de  
Auricher Heimatverein de mûne, dy't in yngreven restauraasje útfiere liet. De wjukken, de wynroas, de stelling en it reid waarden fernijd. Yn 1977 iepene de feriening in museum yn 'e mûne.  

## Museum
De mûne is mealree en de yn 1977 iepene útstalling op fiif ferdjippingen ynformearret oer de ûntwikkeling en betsjutting fan 'e mûnen foar East-Fryslân en it proses om fan nôt bôle te meitsjen. Op it terrein is fierder in bakhûs mei in troch turf ferhitte stiebakûne oanwêzich. Dêrnjonken kriget de ûntwettering fan 'e Eastfryske polders troch poldermûnen omtinken.
Museum Aldeboarn

**Museum Aldeboarn** is in kultuerhistoarysk streekmuseum yn Aldeboarn fêstige yn De Waach oan de Waachstege. It museum wie earder bekend as **Aldheidskeamer Uldrik Bottema** en krige yn 2025 syn nije namme. It museum is iepene op oanfraach en yn juli-septimber iepene op tongersdei fan 13.00 oere ôf.

De waach út 1736 wie eigendom fan de herfoarme gemeente dy't it ek ferpachte as tsiis- en bûterwaach. Yn de waach waard ek rjocht sprutsen troch de gritenij. It museum jout in byld fan Aldeboarn troch de iuwen hinne. Troch de opkomst fan de molkfabriken ferlear de bûter- en tsiiswaach syn funksje. De waach waard doe brûkt troch de gemeente Utingeradiel. Aldeboarn wie destiids haadplak fan dy gemeente. It gebou is yn 1987 ferkocht oan de Stichting Aldheidskeamer "Uldrik Bottema" dy't der de Aldheidkeamer yn ûnderbrocht hat. Letter is in romte foar wikseleksposysjes oanboud, de Humaldakeamer dy't neamd is nei de earste foarsitter fan de Stichting Paulus Anthonius Humalda (1928-2000). Hjir kinne ek byldzjende keunstners harren wurk tydlik eksposearje. De Stichting Aldheidkeamer "Uldrik Bottema" docht ek war om de pleatslike skiednis libben te hâlden middels swalkrûtes en it útjaan fan brosjueres.

## Kolleksje
It museum hat makettes, foto's en gebrûksfoarwerpen dy't yn byld jouwe fan de beroppen en ambachten yn Aldeboarn. Hjirfoar makke byldzjend keunstenaresse Carla van der Heijde in wand mei 24 diorama's dy't middels in gedicht út 1864 mear as 140 âlde beroppen toant. 

Ek oan ferneamde Boarnsters wurdt omtinken jûn:
*frijheidsstrider Jancko Douwama (1482-1533)
*biologen Franciscus Holkema (1841-1870) en Klaas Bisschop van Tuinen (1840-1905)
*komponist Paulus Folkertsma (1901-1972).

Op de boppeferdjipping hinget it guozzeroer dêr't Rink van der Velde syn lêste roman *It guozzeroer* (2001) oan wijd hat.

## Sjoch ek
*Fryske musea

## Keppeling om utens
* Webstee Museum Aldeboarn
Loga (Lier)

**Loga** is in *[[Stadtteil]]* fan 'e Eastfryske stêd Lier yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. Loga is ien fan 'e gruttere *Stadtteilen* fan Lier en leit oan 'e rivieren de Leda en de Jümme. Oarspronklik wie it in selsstannich doarp mei in doarpskearn súd fan 'e haadstrjitte, dêr't in luthersk en in protestantsk-grifformeard tsjerkegebou stiet.

## Skiednis
Loga waard yn it jier 930 as ien fan 'e besittingen fan it kleaster fan Werden neamd. Yn 1430 sletten de Eastfryske haadlingen yn Loga it frijheidsbûn fan 'e Sân Eastfryslannen tsjin it bewâld fan Fokko Ukena.  

Greve Ulrik II fan East-Fryslân joech yn 1642 de hearlikheid Loga yn lien oan 'e oerste Erhard von Ehrentreuter, dêr't ek Logabirum ûnder foel. De greve hie by de oerste nammentlik skulden, dy't er net werom betelje koe. De oerste liet der in slot bouwe, dat er nei syn frou Eva von Ungnad Evenburg neamde. Letter waard har skoansoan frijhear Gustaaf Willem fan Wedel mei de hearlikheid beliend. Filip fan Wedel boude yn 1730 it slot de Philipsburg.

Yn 1968 waard Loga by de stêd Lier foege.

## It besjen wurdich
Yn Loga steane twa kasstielen, dy't yn opdracht fan 'e greven fan Wedel boud binne. Feitlik binne it slotten, mar yn 'e folksmûle wurde se as kastielen oantsjut. Beide, de Evenburg en de Philippsburg, ha ek in park. Njonken dy twa parken heart ek it 32 hektare grutte Julianenpark ta de histoaryske parken fan Loga, dat ek troch de greven fan Wedel oanlein waard.    

Tichteby de Evenburg stiet de protestantsk-grifformearde tsjerke fan Loga mei in toer út 1839, dy't in soad fan in fjoertoer hat. De tsjerke sels waard tsjin 'e ein fan 'e 13e iuw yn romaanske styl boud. De lutherske Friendenskirche is in neogoatyske bouwurk út 1891.

Yn it *[[Ortsteil]]* Wiltshausen is in histoaryske oerset (*Pünte*) oer de Jümme, dy 't noch jimmeroan mei de hân oer it wetter lutsen wurdt.

## Ofbylden

2025 Loga, lutherske tsjerke (Friedenskirche) fanút it súdeasten.jpg|Lutherske Friedenskirche.
2025 Loga, protestantsk-grifformearde tsjerke.jpg|Prot.-grifformeard tsjerke.
2025 Loga, Philippsburg.jpg|Philippsburg.
2025 Loga, Evenburg, poartegebou (Vorburg).jpg|Evenburg.
Protestantsk-grifformearde tsjerke (Loga)

De **Protestantsk-grifformearde tsjerke** (Dútsk: *Evangelisch-reformierte Kirche*) is in protestantsk-grifformeard tsjerkegebou yn it Eastfryske plak Loga, in *[[Stadtteil]]* fan 'e Dútske stêd Lier. De tsjerke datearret út de 13e iuw en tsjinne eartiids as grêftsjerke foar de greven Fan Wedel.

## Skiednis
It tsjerkegebou waard tsjin 'e ein fan 'e 13e iuw as sealtsjerke fan kleastermoppen boud. Yn 'e 15e iuw waard it koer mei in krúsferwulft útwreide, sadat it tsjerkeskip oer de hiele breedte 5,5 m nei it easten langer waard. In stien mei it jiertal 1472 boppe it noardlike portaal soe de boutiid dêrfan oanjaan. Letter waarden de romaanske ramen tichtmitsele en gruttere ramen ynset.    

By de restauraasje fan 1966 binne muorrenissen bleatlein, dêr't foar de reformaasje reliken of liturgysk reau bewarre waard. Under it koer liet kolonel Erhard von Ehrentreuter fan Hofrieth (1596-1664), de bouwer fan it oanbuorjende slot Evenburg, yn 'e 17e iuw in grêfkelder mei twa romten oanlizze. 

Doe't yn 1839 de âlde frijsteande toer fanwegen brekfalligens ôfbrutsen waard, krige de tsjerke in nije westlike toer fan seis ferdjippingen. De toer liket op in fjoertoer en docht tinken oan 'e klokketoer fan Ditzum.

## Ynterieur
Yn 'e 19e iuw waard in houten tonferwulft ynbrocht, dat by de restauraasje fan 'e jierren 1960 wer ferfongen waard troch it oarspronklike balkeplafond. By dy restauraasje waard ûntdutsen dat ûnder de kalklaach eartiids 15e-iuwske foarstelllingen oer it lijen fan Kristus sieten. De fresko's binne net bewarre bleaun.  

It romaanske doopfont fan Bentheimer sânstien is net mear kompleet en mist de fersieringen en de foet mei liuwekoppen. Yn 'e 19e iuw waard it âlde doopfont ferfongen troch in lytser doopfont en ferhûze it âlde doopfont nei bûten. Letter brûkte de smit it doopfont om dêr syn ark yn te kuoljen, oant it nei de Twadde Wrâldkriich wer ûntdutsen waard en in plak yn 'e tsjerke krige. Foar de rokoko-preekstoel leit de sark fan Erhardt von Ehrentreuter. De preekstoel krige yn 1778 fykwurk mei wynranken fan Joachim Kasper Hessemeiers (Hessenius) en in klankboerd yn 'e foarm fan in kroan. Oan it klankboerd stiet it opskrift *Dese Kroon en Predikstoel is gegeven van Geert Carsjens en Aafke Aeyelts Groenevelds Echtelieden*. De kroanluchter fan 'e tsjerke waard yn 1690 skonken. De tsjerke hat in 18e-iuwske nachtmielskaal fan Rintzius de Grave.

## Oargel
It oargel stamt út it jier 1969 en waard troch de oargelbouwer Ahrend & Brunzema boud. It ynstrumint hat njoggen registers op ien manuaal en pedaal.

## Ofbylden

Loga Ref Kirche Orgel.jpg|Oargel.
Loga Ref Kirche Gemeindehaus Orgel.jpg|Oargel yn it tsjerklik sintrum.
Leer - Am Schlosspark - Reformierte Kirche in 09 ies.jpg|Preekstoel.
Leer - Am Schlosspark - Reformierte Kirche in 08 ies.jpg|Kroanluchter.
Evenburg

De **Evenburg** is in neogoatysk wetterslot yn Loga, in *[[Stadtteil]]* fan 'e Dútske stêd Lier, Nedersaksen.

## Skiednis
It earste kastiel waard yn opdracht fan ryksfrijhear Erhard von Ehrentreuter as barok wetterslot boud. It haadgebou wurdt omfieme troch in brede rjochthoekige grêft. Neffens ôfbylden wie it eartiids in twa ferdjippingen tellend bakstiennen slot op kelders mei legere oanbouwsels en dêrnjonken wie der in oranjery mei barokke tunen en kavallierhûzen yn 'e Nederlânske barok. De ûntwerpen waarden oan Jacob van Campen taskreaun. De bouhear ferneamde it slot nei syn frou Eva von Ungnad (*Even*burg). 
Healwei de 19e iuw wie it slot foar de bewenners te lyts en âlderwetsk woarn. De doetiidske eigner Carl Georg Graf fan Wedel joech opdracht oan Rudolf Stüve (1828–1896) út Hannover om it slot te fergutsjen en te ferbouwen, mar neffens de arsjitekt wiene grutte dielen fan it slot brekfallich en fan it âlde gebouw waarden allinnich de bûtenmuorren, in pear tusken muorren en de kelderferwulften wer yn 'e nijbou opnommen. Stüve ûntwurp ek it Organeum yn Weener (1870-1873), tichteby de Nederlânske grins. Yn 'e foarhal waard ek in blaustien-moarmerflier op 'e nij brûkt. It gebou waard yn twa jier tiid yn neogoatyske styl werboud. 

Yn 'e jierren 1930 ferhûze de famylje nei it slot Gödens yn Sande, dêr de famylje ek no noch wennet. It slot ferturtearzge dêrnei en de fersieringen lykas de kantelen, de tuorkes en dekoraasjes oan it dak waarden ôfbrutsen. By it ferhelpen fan 'e skea út de oarlochsjierren yn 'e jierren 1950 ferlear it dak noch mear fersieringen.

Yn 1975 krige de lânkring Lier it slot yn besit, dy't it renovearje liet. By lettere renovaasjes binne ek de kantelen, de tuorkes en oare dakdekoraasjes werombrocht. It park om it slot is in Ingelsk lânkskipspark, dat frij tagonklik is.

It poartegebou (*Vorburg*) datearret noch út de boutii fan it barokke slot. De trochgong waard yn 1703 trochbrutsen en it gebou krige doe in houten dakruter. De klok fan 1659 dy't dêr hong is hjoed-de-dei yn 'e Evenburg te sjen. It hjoeddeiske klokje waard yn 2013 getten. De oaljefant yn it wapen fan it poartegebou ferwiist nei de Oarder fan 'e Oaljefant, dy't greve Gustaaf Willem fan Wedel krige doe't er yn 1684 troch de Deenske kening Kristiaan V adele waard. It gebou ferlear syn symmetryske struktuer nei't yn 'e Twadde Wrâldkriich ien fan 'e twa dwersfleugels troch oarlochsskea ôfbrutsen wurde moast.

## Oars
Tichteby it slot stiet de grifformearde tsjerke, de grêftsjerke fan 'e hearen fan 'e Evenburg.
Friedenskirche (Loga)

De **Friedenskirche** (Fredestsjerke) is in luthersk tsjerkegebou yn it Eastfryske plak Loga, in *[[Stadtteil]]* fan 'e Dútske stêd Lier.

## Skiednis
Neffens it konkordaat fan Emden fan 1599 wie it de lutheranen ferbean om yn it grifformearde Loga in eigen tsjerke te bouwen. Hja hiene lykwols wol de mooglikheid om diel te nimmen oan it kiezen fan in grifformearde dûmny en mochten har oanslute by de lutherske gemeente fan it oanbuorjende Logabirum, mar moasten likegoed oan 'e tsjerklike heffingen fan 'e grifformearde gemeente yn Loga meibetelje. Ek de famylje Fan Wedel, de hearen fan Loga, wiene luthersk. De famylje besocht ferskillende kearen in tsjerke yn Loga te stiftsjen, of oars teminsten lutherske tsjinsten yn 'e grifformearde tsjerke te organisearjen. Dat waard ynearsten hieltiten ôfwiisd, mar nei't de greve finansjeel garant stean woe foar de takomst fan lutherske gemeente, folge dochs tastimming. 

Yn it jier 1891 waard lang om let de tsjerke neffens it ûntwerp fan 'e arsjitekt Ferdinand Schorbach út Hannover yn 'e styl fan 'e neogotyk boud. It grûnstik en it jild waard troch Karl-Georg fan Wedel fan 'e Evenburg skonken, dy't as tsjinprestaasje it tsjerkepatronaat krige. De greve joech boppedat de twa tsjerklike gemeenten fan Loga in mienskiplik begraafplak.  

Op 24 juny 1891 waard de tsjerke mei de 45 m hege westlike toer ynwijd. Tsjin de ein fan 'e Twadde Wrâldkriich waarden toer en tsjerke troch besjittingen sa slim skeind, dat de tsjerke ynearsten net mear brûkt wurde koe. Oant de renovaasje wie de gemeente gast by de oanbuorjende grifformearde gemeente. Yn 1949 koe de tsjerke wer oan 'e lutheranen oerdroegen wurde. 

It yn 1891 troch Johann Diepenbrock boude oargel waard ek slim skansearre en waard yn 1964 troch in nij ynstrumint fan Ahrend & Brunzema mei 13 registers op twa manualen en pedaal ferfongen. Yn 'e toer hingje klokken fan 'e klokkejitterij Otto yn Hemelingen út 1890 en 1920.