open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koisan-talen

De **Koisan-talen** of **''Khoisan''-talen** binne in kloft talen út Súdlik Afrika en East-Afrika dy't har fan oare talen ûnderskiede troch it foarkommen fan 'e saneamde klikkonsonanten. Dêrom wurde se ek wol de "kliktalen" neamd. Eardere teoryen dy't hawwe woene dat dizze talen mei-inoar ien taalfamylje foarmen, binne sûnt ûntkrêfte.

## Beskriuwing
Om 1950 hinne kaam de Amerikaanske taalkundige Joseph Greenberg mei it idee op 'e lapen dat de Koisan-talen ien inkele taalfamylje foarmje soene, mar dy teory waard yn akademyske fermiddens nea folslein akseptearre, en wurdt tsjintwurdich troch saakkundigen planút ôfwiisd. Yn wurklikheid besteane de Koisan-talen út trije ûnderskate taalfamyljes en twa isolearre talen, dy't, ynsafier't men dat no neigean kin, gjin bewiisbere ûnderlinge besibskip fertoane. De term Koisan-talen wurdt sadwaande no inkeld noch brûkt foar it gemak, om in alomfiemjende namme foar sokke kliktalen te hawwen.

Yn totaal binne 20 oant 40 Koisan-talen (ôfhinklik fan wêr't men de grins leit tusken talen en dialekten), dy't mei-inoar sa'n 300.000 sprekkers hawwe. De sprekkers binne foar it meastepart folken dy't hearre ta de gruttere etnyske groepen fan 'e Koikoi (*Khoikhoi*, foarhinne bekend as Hottentotten) en de San (foarhinne "Boskjesmannen" neamd), út 'e Kalaharywoastyn fan Namybje, Botswana, Angoala en Súd-Afrika. De oantsjutting "Koisan" is in gearlûking fan 'e nammen fan 'e Koikoi en de San, dy't har net inkeld op grûn fan taal, mar ek fan rasiale skaaimerken fan oare Afrikaanske folken ûnderskiede. Nei alle gedachten wienen de foarâlden fan dizze folken de earste bewenners fan Súdlik Afrika. Dêrnjonken wurde twa Koisan-talen, it Hadza en it Sandawe, sprutsen yn it Eastafrikaanske Tanzania, troch folken dy't etnysk noch Koikoi, noch San binne.

Der wurdt fan útgien dat yn it ferline Koisan-talen, of yn alle gefallen soartgelikense talen, hiel Súdlik Afrika en grutte dielen fan East- en Sintraal-Afrika ta har ferspriedingsgebiet rekkenje mochten, mar dat se troch de ynfaazje fan Bantû-talen-sprekkende folken út it noarden yn fersprieding en sprekkersoantallen belune binne. Hast gjin inkele Koisan-taal hat hjoed de dei noch in sprekkersoantal dat boppe in pear tûzen útkomt. Utsûnderings binne datoangeande it Sandawe, mei yn elts gefal 65.000 sprekkers en mooglik wol 90.000, en it Nama út Namybje, mei 200.000 sprekkers.

## Yndieling
Skilderij

In **skilderij** is in mei ferve makke ôfbylding. As ûndergrûn wurdt meastentiids doek of paneel brûkt, mar skilderijen wurde ek op oare ûndergrûnen makke, bygelyks op papier. Eartiids, noch foardat op doek skildere waard, waard in protte skildere op muorren. Dat barde yn de wiete (farske) kalk. In skilderij op dizze wize makke wurdt in fresko neamd.

Foar it skilderjen wurdt ferskate soarten ferve brûkt. De ferneamdste binne akwarel, tempera, oaljeferve en akrylferve.

Immen dy't fan in meitsje fan skilderijen syn jild fertsjinnet, wurdt in keunstskilder neamd. 

Ofhinklik fan de ôfbylde foarstelling wurdt ûnderskied makke yn:
* Lânskip
* Portret
* Stillibben
* Stedgesicht
* Histoarysk stik (bibelske, mytologyske, histoaryske, allegoaryske en literêre ôfbyldingen)
* Sjenre stik
* Abstrakt skilderij

## Sjoch ek
*Fresko
*Ikoan
*Keunstskiednis
*Masterwurk
*Skilderkeunst
*Skildertechniken

## Keppeling om utens
* Skilderijen ferslach
358

## Foarfallen
### Jeropa
*De Romeinen en de Franken komme ta in oerienkomst. De Franken meie har yn Nederlân besuden de rivieren en yn Flaanderen festigje; se wurde bûnsmaten fan de Romeinen en belove om de grins mei te ferdigenjen. Se wurde sa de earste Germaanske federale steat (*[[foederaty]]*) fan it Ryk

### Lyts-Aazje
* De stêd Nisea (no İznik) yn Turkije wurdt troch in swiere ierdskodding ferwoastge. 

### Súdeast-Aazje
* It Javaanske keninkryk Taroemanagara (358 - 669) yn Yndoneezje wurdt stifte.

## Berne

## Ferstoarn
* 31 augustus - Paulinus fan Trier, biskop en hillige
359

## Foarfallen
*Slach fan Amida: Shapur II fan Perzje ferovert Amida op de Romeinen.
*Yn Seleucia en yn Rimini wurdt in konsily gerarroppen. Beide wurde troch keizer Konstantius II twongen in pro-Ariaansk dokumint te tekenjen.

## Berne
*Godegisel, kening fan de Fandalen 
*Gratianus, Romeinsk keizer
*Flavius Stilicho, Romeinsk/Germaansk generaal

## Ferstoarn
361

## Foarfallen
* De Allemannen feroverje Augsburg.

## Berne

## Ferstoarn
* 3 novimber - keizer Konstantius II
362

## Foarfallen
* Nisaea wurdt troch in ierdskodding troffen.
* Keizer Julianus komt der foar út dat er heidensk is.
* Julianus kundiget godstsjinstfrijheid ôf, mar Retorika en Grammatika meie net mear oan kristenen leard wurde.
* Synoade fan Aleksanderje
### Brittanje
* Karadokus, hartoch fan Cornwall, wurdt waarnimmend kening fan Brittanje. 

### Syrje
* 18 july - Julianus komt yn Antiochje oan mei in ekspedysjeleger (60.000 man) en bliuwt dêr njoggen moannen om it ta te rieden foar in fjildtocht tsjin Perzje.
* 22 oktober - It mânske stânbyld fan Apollo (fan goud makke) en syn timpel, bûten Antiochje, wurde troch in mysterieusk fjoer ferwoastge.

## Berne

## Ferstoarn
* Syriakus fan Jeruzalim
* Dafrosa, martlaresse
* Donatus fan Arezzo, biskop en hillige
* Doroteus (107), biskop fan Tyrus
* Johannes en Paulus, martlers (wierskynlike datum)
* Nestor fan Gaza, martler (wierskynlike datum)
* Fiktor fan Ksanten, Romeinsk offisier en martler
Niger-Kongoleeske talen

De **Niger-Kongoleeske talen** foarmje in tige grutte kloft Afrikaanske talen, dy't kwa fersprieding it grutste part fan Afrika besuden de Sahara beslacht. Foarhinne waard dizze taalfamylje wol de **Niger-Kordofaanske talen** neamd, mar resint ûndersyk hat útwiisd dat de frij minmachtige Kordofaanske talen fan súdlik Sûdaan, dêr't de folle gruttere Niger-Kongoleeske famylje mei besibbe wêze soe, sels hielendal gjin ienheid foarmje. Tsjintwurdich wurde guon fan 'e eardere Kordofaanske talen ûnderbrocht by de Niger-Kongoleeske kloft en oaren by de dêrmei net besibbe Nilo-Saharaanske talen.

De Niger-Kongoleeske taalfamylje omfiemet krapoan 1.500 ûnderskate talen, mei in mienskiplik oantal sprekkers fan likernôch 600 miljoen minsken. It grutste part fan it ferspriedingsgebiet (fan Sintraal-Afrika oant de súdpunt fan it kontinint by Kaap de Goede Hoop) wurdt opmakke troch ien tûke, nammentlik de Bantû-talen, dêr't û.m. it Sûlû, it Swahily, it Rûandeesk en it Kikûjû fan Kenia ta hearre. De oare tûken fan 'e Niger-Kongoleeske taalfamylje binne beheind ta West-Afrika en noardlik Sintraal-Afrika. Dêrta hearre û.m. it Wolof fan Senegal en it Jorûba en Ibo fan Nigearia.
Joseph Greenberg

**Joseph Harold Greenberg** (28 maaie 1915 - 7 maaie 2001) wie in taalkundige út de Feriene Steaten. Troch syn grutte talekennis hied er in soad ynfloed, lykwols wurde guon fan syn ideeën as kontroversjeel beskôge. 

## Wurk
It wurk fan Greenberg foarmet de grûnslach foar alle moderne yndielingen fan talen yn kloften. Syn boek *Languages of Africa* jout in yndieling fan de Afrikaanske talen dy't yn grutte linen noch hieltiten folge wurdt.
357

## Foarfallen
* Slach by Straatsburch: Julianus liedet de Romeinske troepen nei in oerwinning op de Allemannen
## Berne

## Ferstoarn
B.C. Epker

**B.C. Epker** (Harns, 1968) is in Fryske tekener, fotograaf en grafikus. 

B.C. Epker krige syn oplieding oan de Akademy foar Keunst en Industry (AKI) yn Ynskedee (1991-1996). Syn wurken waarden oankocht troch ûnder oare it Frysk Museum en Museum Martena. Yn 2005 hat Epker de Gerrit Benner Priis krigen, foar 'wichtige ûntwikkeling'. Hy wennet yn Ljouwert.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
* Ryksburo foar Keunsthistoaryske Dokumintaasje
* Epker yn de DBNL
Tsjûkotko-Kamtsjatkaanske talen

De **Tsjûkotko-Kamtsjatkaanske talen** binne in lytse taalfamylje dy't bestiet út likernôch 5, foar in part al útstoarne talen dy't sprutsen wurde (of waarden) troch beskate lânseigen folken yn 'e Eastsibearyske regio's Tsjûkotka en Kamtsjatka. Dizze taalkloft stiet ek wol bekend as de **Luorawetlaanske talen**, en foarhinne waard er faak mei in pear oare (ûnderling net besibbe) lytse taalkloftsjes út Sibearje op ien bulte fage as de Paleosibearyske talen. De Tsjûkotko-Kamtsjatkaanske taalgroep omfiemet it resint útstoarne Kerek; it Itelmeensk (of Kamtsjadaalsk) en it Aljûtor, mei elts minder as 100 sprekkers; en it Tsjûktsjysk en it Korjaaksk mei beide noch ferskate tûzenen sprekkers. De hiele taalkloft hat noch in 8.000 sprekkers.
Nilo-Saharaanske talen

De **Nilo-Saharaanske talen** foarmje in taalfamylje fan rom 200 Afrikaanske talen dy't sprutsen wurde troch likernôch 50 miljoen minsken. Se binne ferspraat oer de Sahara en dielen fan Sintraal- en East-Afrika. De namme ferwiisd nei de fersprieding, by de bopperin fan 'e rivier de Nyl lâns en yn 'e Saharawoastyn. Ta dizze famylje hearre talen as it Lûo fan Kenia, it Songhai en Kanoery út 'e Sahel, it Dinka fan Súd-Sûdaan en it Masaï fan 'e Serengetyflakte fan Kenia en Tanzania.
Kaukazyske talen

De **Kaukazyske talen** foarmje in teoretyske taalfamylje, dy't bestiet út in groep fan likernôch 42 talen. Dy talen wurden sprutsen troch rom 11 miljoen minsken, dy't allegearre yn de regio fan de Kaukasus wenje. De groep is ûnderferdield yn Noardwestkaukazyske talen (of Pontyske talen), Noardeastkaukazyske talen (of Kaspyske talen) en Súdkaukazysk talen (of Kartvelyske talen). It "teoretyske" karakter fan dizze taalfamylje bestiet derút dat de ûnderlinge besibskip fan 'e trije dielkloften by lange nei net algemien erkend is yn wittenskiplike fermiddens.
Altayske talen

De **Altayske talen** foarmje in talenkloft, dy't mei 250 miljoen sprekkers en 60 talen ta ien fan de gruttere taalfamyljes hearre. It omfiemet it Japansk, Koreaansk, Mongoals, Turksk, de Tûngûzyske talen út Sibearje en Sina, en Ainû, in taal dy't sprutsen wurdt yn it noarden fan Japan en yn it suden fan it Siberyske eilân Sakalin.
Sino-Tibetaanske talen

De **Sino-Tibetaanske talen** foarmje de twad grutste taalfamylje op de wrâld mei mear as in miljard sprekkers, dêr't de oergrutste mearderheid fan it Sineesk is. Oare bekende talen fan dizze groep binne it Bir en it Tibetaansk. De lytsere talen út Nepal en Yndia binne ek yn dizze groep ûnderbrocht.
Na-Dené-talen

De **Na-Dené-talen**, soms de **Ejak-Tlingit-Atapaskyske talen** neamd, foarmje in taalfamylje wêrfan't de talen sprutsen wurde troch in oansjenlik tal Yndiaanske folken yn Alaska, noardwestlik Kanada, it Súdwesten fan 'e Feriene Steaten en by de Pasifyske kust fan Oregon en noardlik Kalifornje lâns. De Na-Dené-talen wike folle mear ôf fan 'e oare kloften fan troch Yndianen sprutsen talen, en komme dúdlik fuort út in twadde migraasjeweach út Sibearje, dy't plakfûn hawwe moat tusken de eardere algemiene Yndiaanske migraasje en de lettere folksferhuzing fan 'e Inûyt en de Aleoeten. 

## Etymology
De namme 'Na-Dené' waard yn 1915 betocht troch de ferneamde Amerikaanske taalkundige Edward Sapir. Hy stalde de term gear út it wurd *Dené*, dat yn in protte Atapaskyske talen "folk" betsjut, wylst *na* yn it Tlingit "folk" en yn it Haida "hûs" en "wenje" betsjut (it bestean fan it Ejak wie Sapir doedestiden ûnbekend).

## Besibskip
De Na-Dené-talen falle útinoar yn 'e Atapaskyske taalkloft en twa talen dy't binnen it ferbân fan 'e Na-Dené-talen isolearre binne, te witten it Ejak en it Tlingit. In trêde isolearre taal, it Haida, waard foarhinne altyd en tsjintwurdich ek noch gauris ta de Na-Dené-talen rekkene, hoewol't guon taalkundigen no sizze dat der gjin bewiis is foar in bân tusken de Na-Dené-talen en it Haida. Yn 2008 waard der lykwols àl in bân ûntdutsen mei de Jenisejaanske talen fan sintraal Sibearje, wêrmei't de Na-Dené-talen de Dené-Jenisejaanske taalfamylje blike te foarmjen.

## Talen
De grutste taal fan 'e Na-Dené-famylje is it Navaho, dat 170.000 sprekkers hat. Alle oare talen mei-inoar hawwe 30.000 oant 35.000 sprekkers, en in protte Atapaskyske talen ferkeare op it rântsje fan it útstjerren, mei mar inkele hûnderten of sels mar tsientallen sprekkers. Alle Apache-talen hearre ek ta de Atapaskyske kloft, en it Westlik Apache is mei 14.000 sprekkers de op ien nei grutste Na-Dené-taal. It Tsjippewyan, fan noardwestlik Kanada, mei 12.000 sprekkers, hat kwa oerflak it grutste taalgebiet fan alle Yndiaanske talen yn Noard-Amearika. It Tlingit hat noch likernôch 700 sprekkers, wylst it Ejak yn 2008 útstoarn is. It Haida hie yn 2014 noch 24 sprekkers.

## Underferdieling
365

## Foarfallen
* 28 septimber – Yn Konstantinopel komt yn ôfwêzichheid fan keizer Falens, Prokopius yn opstân en ferklearret himsels ta keizer.
* In ierdskodding mei in floedweach der efteroan ferneatiget de havenstêden oan de noardkust fan Afrika: Aleksanderje, Apollonia, Ptolemais, Lepcis Magna, Oea en Sabrata.
* Keizer Falentinianus I hellet in oerwinning op de Allemannen yn Slach by Sulz oan de Neckar.

## Berne

## Ferstoarn
Diety Pieters

**Diety Pieters** (Ljouwert, 1956) is in byldzjend keunstner út Tytsjerk. Kenmerk fan har wurk is it folle brûken fan de blauwe nuânses. Har atelier "Sa(f)ier" oan de Klaverkamp hat syn namme mei krigen troch de blauwe edelstien. 

Hja begûn as akwarelliste en waard ynspirearre troch it ferfloeien fan ferve en wetter. Letter is se mear mei akryl skilderjen gien mar op in wize as fan akwarelferve. 
Op ferware of bewurke dragers as hout, glês, skept papier en doek, makket se troch it tafoegjen fan oare materialen in struktuer. Dy struktuer leit nea foarôf hielendal fêst. 
Underwerpen binne It Waad, beareklauwen en situaasjes fan it plattelân.

Pieters hat ek in eksposysje hân yn Eastermar en 'Yn 'e Mande' yn Tytsjerk. Fierders die se in skilderprojekt mei bern.
Roemeensk

It **Roemeensk** (română) is in Romaanske taal dy't sprutsen wurdt yn Roemeenje, Moldaavje en Wojvodina. It Roemeensk is de wichtichste fertsjintwurdiger fan it Balkanromaansk, dat fierders bestiet út de talen fan ferskate groepen Wlachen op de Balkan (dy't meastentiids ek wol as dialekten fan it Roemeensk beskôgen wurde. De taal is û.o. besibbe oan it Italjaansk, Spaansk, Katalaansk, Frânsk en Portugeesk. Tusken de 24 en 26 miljoen minsken hawwe it Roemeensk as memmetaal. It Roemeens makket diel út fan organisaasjes as de Latynske Uny.

Ek yn oare lannen binne in protte mnsken dy't de taal behearskjen (meastal binne dat emigrearre Roemenen), fral yn Itaalje, Spanje, Feriene Steaten, Kanada, Frankryk en Dútslân. It is net dúdlik om hoefolle minsken it giet, mar neffens guon boarnen wenje der mear as 3 miljoen Roemenen yn Jeropa (bûten de Roemeenske, Moldavyske en Wojvodaanske grinzen) en Amearika.

It Balkanromaansk ten noarden fan de Donau wurdt ek wol Dako-Romaansk neamd: it omfiemet ferskate dialekten, dêr't it Moldavysk (dat oan wjerssiden fan de Proet sprutsen wurd) oan de Moldavyske side fan de grins troch de Moldavyske autoriteiten by opfetsje wurdt as in eigen taal. Fanút taalkundich eachpunt beskôge is it lykwols net mear as in taalfariant.

Tsjintwurdich wurdt it Roemeensk yn it Latynske alfabet skreaun, mar oant 1859 waard dêr it Syrillyske alfabet foar brûkt. Yn Moldaavje wie dat krekt sa. It Roemeensk makket gebrûk fan in oantal diakrityske tekens op in oantal letters ( î, ş, ă, ţ en â ) dy't diels (ă, ţ) yn de Fryske skriuwtaal net bestien. 

It Roemeensk befet in grut oantal wurden fan Slavyske komôf (om-ende-by 10 à 15%), lykwols oerhearsket it Romaanske karakter fan de taal. Yn it âlde Roemeensk wie it Slavyske elemint nei ferhâlding sterker oanwêzich as tsjintwurdich, mar sûnt de 19e iuw is der bewust nei stribje neologismen te foarmjen fan wurdstammen oan oare Romaanske talen ûntliend (fral it Frânsk). Karakterisearjende eigenskippen dêr't it Romeensk him troch oare Romaanske talen ûnderskiedt binne:
* it behâld fan twa nammefallen: 
*# nominatyf + akkusatyf
*# genityf + datyf (útgongen -lui (manlik iental), -ei (froulik iental) en -lor (meartal)
* it efter in selsstannich nammewurd plakke fan bepaalde lidwoord. ("om" = minsk, "omul" = de minsk)
* it ferdwine fan de ynfinityf en de ferfanging derfan troch in "opdat"-konstruksje nei it boarbyld "ik wol dat ik sjong" i.s.f. "ik wol sjongen". Dizze nuverheden komt ek foar yn oare talen fan it Balkan-gebiet, dy't alles behalven nau besibbe binne oan it Roemeensk: Albaneesk, Bulgaarsk en Nij-Gryksk.
Oeralysk-Jûkagierske talen

De **Oeralysk-Jûkagierske talen** foarmje in taalfamylje dy't bestiet út 41 talen, mei yn totaal om-ende-by 25 miljoen sprekkers. De famylje omfiemet û.o. it Hongaarsk, Finsk, Estysk, de Samyske (of Lapske) talen, en de Samojeedske talen út it westen fan Sibearje, dy't mei-inoar de Oeralyske talen foarmje. Dêr wurde de Jûkagierske talen út eastlik Sibearje ta rekkene, dy't op it rântsje fan it útstjerren balansearje.
Albert Speer

**Berthold Konrad Hermann Albert Speer** (Mannheim, 19 maart 1905 – Londen, 1 septimber 1981) wie in Dútsk arsjitekt en ryksarsjitekt foar Nazi-Dútslân fan 1937-1942). Fan 1942 oant en mei 1945 wie er minister (*Reichsminister für Bewaffnung und Munition*). Speer hie goed kontakt mei Adolf Hitler en wie de tredmachtichste fan it Tredde Ryk.

Speer waard op 1 oktober 1946 by de Prosessen fan Neurenberg feroardiele ta 20 jier sel.
Prosessen fan Neurenberch

De **Prosessen fan Neurenberch** binne strafprosessen tsjin de pommeranten fan it Tredde Ryk nei de Twadde Wrâldkriich. De prosessen wienen yn de stêd Neurenberch (Dútslân) yn 1945 en 1946. It earste en meast bekende proses wie tsjin de 22 nazi-foaroanmannen foar it Ynternasjonaal Militêr Tribinaal (*International Military Tribunal*).

De oare oarlochsmisdiedigers waarden by 12 oare rjochtsaken feroardiele:

# Doktoarenproses (9 dezember 1946 - 20 augustus 1947)
# Molkproses, ferneame nei Generaal Erhard Milch, (2 jannewaris 1947 - 17 april 1947).
# Juristenproses, (17 febrewaris - 14 desimber 1947)
# Proses tsjin it *SS-Wirtschafts- und Verwaltungshauptamt*, (13 jannewaris - 3 novimber 1947)
# Flick-proses, tsjin it Flick-Konzern, (18 april - 22 desimber 1947)
# IG-Farben-proses, tsjin IG Farben, (14 augustus 1947 - 30 july 1948)
# Proses Súdeast Europa algemien (15 july 1947 - 19 febrewaris 1948)
# Proses tsjin it *Rasse- und Siedlungshauptamt* (1 july 1947 - 10 maart 1948)
# Einsatzgruppen-proses, (15 septimber 1947 - 10 april 1948)
# Krupp-proses, tsjin it Krupp-konsern, (8 desimber 1947 - 31 july 1948)
# Wilhelmstraße-proses, tsjin de frjemdelingetsjinst en oare ministearjes, (4 novimber 1947 - 14 april 1948)
# Proses tsjin it *Oberkommando der Wehrmacht:*, (30 desimber 1947 - 29 oktober 1948)

## Keppeling om utens

* Orizjinele dokuminten fan de prosessen (Harvard Law School)
Agnes Frijlink

**Agnes Frijlink** (Emmen, 1973) is in byldzjend keunstner út Swol. Agnes groeide op yn Veenoord en ferfarde letter nei Ellertshaar. Oan de hegeskoalle foar de keunsten "Constantijn Huygens" yn Kampen folge se tusken 1993 - 1998 de oplieding skilderjen. Dêrnei die se de earstegraads learareoplieding Byldzjende foarming (CKV) en Keunstskiednis. Sûnt 2001 folget se de oplieding Nederlânske Taal en Kultuer oan de Universiteit fan Grins.
Se studearre ôf mei grutte abstrakt-ekspresjonistyske wurken mar hat ek altyd portretten makke. Fûgels foarmje ek in weromkommend tema yn har wurk.

By har byldzjende wurk makket se ek filmkes en gedichten, ek oaren meitsje der wol gedichten by.

Eksposysjes fan har wurk wienen bûten galerys ek te sjen yn it drukkerijmuseum yn Meppel, it sintrum foar Pop en Kultuer Hedon yn Swol en it Wezenlannen-sikehûs fan Swol. Se kaam yn 2009 yn it nijs mei it organisearjen fan de eksposysje "Mea Vulva" yn Emmen.
Ynterbellum

In **Ynterbellum** (Latyn: *inter* ("tusken") en *bellum* ("oarloch") is in perioade tusken twa oarloggen. Ornaris wurdt it begryp 'ynterbellum' brûkt foar de jierren tusken de Earste en de Twadde Wrâldkriich. It Ynterbellum begûn op 11 novimber 1918 mei de Wapenstilstân fan Compiègne en einige op 'e dei dat nazy-Dútslân syn ynvaazje fan Poalen útfierde op 1 septimber 1939. 

Lykwols wie der yn dat tiidrek noch wol oarloch op de wrâld, lykas de Chaco-oarloch yn Súd-Amearika tusken Bolivia en Paraguay of de Twadde Sineesk-Japanske Oarloch yn East-Aazje tusken Sina en Japan. Yn Afrika fierde de Italjaanske faksistyske lieder Benito Mussolini de Twadde Italjaansk-Abessynske Oarloch tsjin Abessynje.
Der Untergang

**Der Untergang** is in Dútske histoaryske film út 2004 ûnder rezjy fan Oliver Hirschbiegel. De film giet oer de lêste tsien dagen fan Adolf Hitler yn de Slach om Berlyn, sjoen troch de eagen fan Traudl Junge, syn persoanlike siktaresse. Likernôch 4,5 miljoen Dútsers hawwe Der Untergang sjoen. 

## Ferhaal
Yn novimber 1942 begjint de 22 jierige Münchenerin Traudl Humps (nei har houlik yn 1943 Traudl Junge) yn it haadkertier „Wolfsschanze“ as siktaresse fan Adolf Hitler.

De Russen teagje yn april 1940 op de stêd Berlyn oan. Adolf Hitler is net fan doel om de stêd Berlyn te ferlitten en besiket fergees it Tredde Ryk te ferdigenjen tsjin de Russen, wylst it Reade Leger de stêd al omsingele hat. Nettsjinsteande de oermacht fan de Russen fjochtsje de Dútske soldaten en generaals troch en de measten fan har leauwe oan de *Endsieg*. Op 30 april 1945 dogge Hitler en Eva Braun harsels tekoart yn de bunker. Op 2 maaie 1945 jout generaal Helmuth Weidling de Dútske soldaten it befel om belies te jaan.

## Akteurs
* Bruno Ganz - Adolf Hitler
* Alexandra Maria Lara - Traudl Junge
* Corinna Harfouch - Magda Goebbels
* Ulrich Matthes - Joseph Goebbels
* Juliane Köhler - Eva Braun
* Heino Ferch - Albert Speer
* Thomas Kretschmann - Hermann Fegelein

## Referinsjes




## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside fan de film *Dútsk*
Slach om Stalingrad

De **Slag om Stalingrad** (17 july 1942 - 2 febrewaris 1943) is it kearpunt fan de Twadde Wrâldkriich. In folslein Dútsk leger waard oan de rivier de Wolga ferslein troch it Reade Leger fan de Sovjet-Uny. De slach wie in tebeksetter foar it Dútske leger, dat oant dan ta tocht ûnoerwinlik te wêzen.

## Ferrin

Nei de oanfal fan it Tredde Ryk op de Sovjet-Uny op 22 juny 1941 en it tsjinoffensyf fan it Reade Leger yn de winter fan datselde jier waard foar de simmer fan 1942 in nij offensyf begûn, mei as doel de oaljefjilden op de Kaukasus te feroverjen (*Operation Blau*). In strategysk doel wie de stêd Stalingrad fanwege de yndustry en it skipferkear op rivier de Wolga. Boppedat wie de stêd ferneamd nei Jozef Stalin en hie dêrom in symboalyske betsjutting. Plannen om de haadstêd Moskou te feroverjen waarden fan tafel skood omdat Adolf Hitler de oaljefjilden fan de Kaukasus wichtiger fûn foar it fierdere kriichsferrin. 

De Dútske generaal Friedrich Paulus hie it befel oer likernôch 200.000-250.000 man fan it Dútske Sechte Leger en dielen fan it Fjirde Pânserleger. Oan de Dútske kant tsjinnen ek noch Roemenen, Hongaren, Italjanen en Kroaten. De oanfal begûn op 28 juny 1942, it Sechte Leger kaam ein augustus by de Wolga oan. Op 23 augustus ferstoaren by in Dútske loftoanfal tûzenen sivilisten yn Stalingrad. Yn de stêd waard net om strjitten, mar om stiennen en ferdjippings en keamers fjochte. 

Yn novimber slagge it de Dútsers om hast de hiele stêd te feroverjen. It Russyske 62ste leger ûnder befel fan generaal Vasili Ivanovitsj Tsjûjkov hie noch in smelle stripe lân by de Wolga en noch in lyts part fan it noarden fan de stêd. Koart dêrnei besochten de Russen mei in tsjinoffensyf (operaasje Uranus) de stêd werom te feroverjen. De Dútske Luftwaffe smiet meiïnoar likernôch in miljoen bommen, sa'n 100.000 ton swier, op de stêd. Nei it súkses fan Operaasje Uranus begûnen de Russen mei Operaasje Koltso (Russysk foar "ring"). It Reade Leger foel mei twa spearpunten it Sechte Leger fan de Dútsers oan en tagelyk teach it Reade Leger fierder nei it westen. Dêrtroch waard it Sechte Leger op 23 novimber omsingele troch it Reade Leger. De gefjochten duorren oant 2 febrewaris.

## Keppeling om utens

* Wette, Wolfram: ''Der Mythos einer Schlacht'', yn: Die Zeit, 2003, Nr.5 *Dútsk*
* De Slag om Stalingrad *Nederlânsk*
* Ferhalen fan oerlibbenen *Dútsk*
Carel Victor Gerritsen

**Carel Victor Gerritsen** (Amersfoort, 2 febrewaris 1850 - Amsterdam, 5 july 1905) wie in Nederlânsk politikus.

De famylje fan Gerritsen hannele mei nôt, mar sels hat er dat allinnich in skoft dien nei't syn heit ferstoarn wie. Hy wie yn Amersfoart al aktyf yn de polityk, en doe't er him út de hannel weromluts en nei Amsterdam gie, waard er dat dêr ek wer. Hy wie foaroanman by de radikalen en wie yn 1892 ien fan 'e stifters fan it Radikale Bûn. Foar distrikt Ljouwert wie er fan 1893 oant 1897 lid fan de Twadde Keamer. Yn 1897 waard er yn Ljouwert ferslein troch Piter Jelles Troelstra. Yn 1901 waard er lid fan de Provinsjale Steaten fan Noard-Hollân. Yn 1905 waard er troch distrikt De Helder op 'e nij yn de Keamer keazen. Ear't Gerritsen syn sit ynnimme koe, kaam er lykwols te ferstjerren.

Gerritsen hold him al jong dwaande mei fraachstikken as oerbefolking, bertebeheining en sosjale misstannen. In oare kwestje dêr't er him lang mei dwaande holden hat is dat yn de Provinsjale Wet en de Gemeentewet in ferplichte eed opnaam wie. Yn 1880 kaam er yn de kunde mei in oare radikale herfoarmer, Aletta Jacobs. De twa stipen elkoar mei harren doelen, en boasken yn 1892. Stipe troch Jacobs berikte Gerritsen yn 1895 dat de eed yn beide wetten fakultatyf waard.
Wilhelmina Frijters van Stralen

**Wilhelmina (Willemien) Frijters van Stralen** (14 febrewaris 1948) is in byldzjend keunstneresse út it Noard-Hollânske Beets. Se slagge yn 1969 foar de jûnsoplieding fan de Frije Tekenakademy yn Amsterdam. Dêrnei folge se lessen by oare byldzjende keunstners as Fokje Schilstra (keramyk), Ton van Kesteren, (litografy) en Saskia Wielhouwer (portret en model tekenjen/skilderjen).

Minsken spylje in grutte rol yn har wurk. Se hat meastentiids foarôf wol in byld yn de holle wat der op it doek komme moat. Se wurket op linnen doeken mei oaljeferve en akryl.

Op papier makket se pinnetekeningen, mei losse pigmenten, en skriuwt der dan lytse koarte teksten by. Eksposysjes fan har wurk wienen yn Beets, Oosthuizen, Alkmar en Hoorn.
Albert Groenheyde

**Albert Groenheyde** (1939) is in byldzjend keunstner út Putte yn West-Brabân. Hy studearre oan de Akademy foar byldzjende keunsten yn De Haach. Dêrnei wurke hy as grafysk ûntwerper. De lêste jierren leit er him ta op de byldzjende keunst.

Doel fan Groenheyde is om syn emoasje oer te bringen op syn publyk. Groenheyde skildert minsken sa't se binne en kin bytiden konfrontearjend wêze. Hy wurket realistysk en jout syn neakens en portretten op syn eigen wize wer. De iene kear massyf, dan wer trochskinend. Lykas in muzikant syn ynstrumint bespilet. Jazzmuzisy foarmje ek in diel fan syn wurken.

Troch details der út te heljen of observaasjes yn in oare diminsje te setten ûntsteane bytiden ferfrjemzjende skilderingen. 

Foarbylden fan him wienen Lucian Freud, David Levine en Jenny Saville. 

Eksposysjes fan syn wurken wienen ûnder oare yn Helmond, Amsterdam en yn Belgje.
Normandysk

It **Normandysk** (*Normaund*, *Normand*, *Nouormand*) is in Romaanske taal, dy't sprutsen wurdt yn Normandje. De taal jildt as in Frânsk dialekt, mar wykt in protte ôf fan de Frânske standerttaal. Dialekten fan it Normandysk (*[[Jèrriais]]*, *[[Dgèrnésiais]]* en *[[Sercquiais]]*) wurde sprutsen op de Kanaaleilannen.

Op Jersey wurdt it troch de regearing fan it eilân erkend, mar is it net de offisjele taal. Dêrfoaroer wurdt de taal befoardere yn it ûnderwiis en is in programma opsteld om it brûkn fan de taal te stimulearjen. 

## Skiednis
It Normandysk hat hiel bot beynfloede west troch it Aldnoarsk, de memmetaalfan de Noarmannen. It wie de memmetaal fan Willem de Oermasterder en it wie dan ek dit Frânsk, en net it dialekt fan Parys, dat de taal fan de Ingelske elite waard yn de Midsiuwen. Tûzenen Romaanske wurden yn it Ingelsk komme fral út it Normandysk.

## Skaaimerken en besibbens
It Normandysk yn it noarden slút oan by it Pikardysk, yn it súdwesten by it Gallo en yn it súdeasten by it Frânsk.
It wurdt yn in noardlik en súdlik diel splitst troch de ligne Joret. Dizze markearret it ferskil tusken *tchièn* ("hûn") yn it noarden en *kièn* yn it suden. De taal wurdt karakterisearre troch in grut tal fokaalferoarings.
Jiddysk

It **Jiddysk** (ייִדיש *jidisj* of אידיש *idisj*, "Joadsk[-Dútsk]") is in Germaanske taal, mei Hebriuwske of Slavyske ynfloeden, dy't mei it Hebriuwske skrift skreaun wurdt.

It Jiddysk wurdt troch likernôch trije miljoen joaden oer de hiele wrâld praat. De namme is ôflaat fan it Middelheechdútsk *Jüd*, Jiddysk (Joadendútsk) *yid* (Joad). Der binne ferskate dialekten fan it Jiddysk. It Jiddysk is te ferlykjen mei it Sefardysk, in Joadske taal dy't nau besibbe is oan it Spaansk. Foar de holocaust wienen der sa'n 10 miljoen sprekkers fan it Jiddysk, nei de Twadde Wrâldkriich wienen der likernôch 3 miljoen fan oer.
Magnoliopsida

***Magnoliopsida*** is in namme fan in planteklasse yn de taksonomy. De namme komt fan de famyljenamme *Magnoliaceae* mei -*aceae* oan 'e ein, dêrfoar is -*opsida* yn it plak kaam. De yndieling yn dizze taksonomyske groep is efterhelle en waard foar it lêst standert brûkt yn it Cronquist-systeem út 1981. Ta dizze groep behearre û.m.:

* Aalst
* Frisselgrien
* Helmblom
* Holwoartel
* Koweblomke
* Leppeltsjeblom
* Linnaeusklokje
* Miedesweltsje
* Piipkrûd
* Reade surk
* Skuorwoartel
* Sûchnettel
* Tongerblom
* Wylde ierdbei

## Sjoch ek
* List fan planten
Hans Mes

**Hans Mes** (Utert, 9 desimber 1950) is in Nederlânsk byldzjend keunstner.

Mes hat studearre oan Akademy Minerva yn Grins (1973-1979). As byldhouwer makket hy skulpturen foaral yn brûns, mar brûkt ek oare matearje as koper, stien en stiel. Hy hat in atelier yn de stêd Grins en in studio yn Amsterdam.

In grut part fan syn wurk is te finen yn Noard-Nederlân. Bûten Nederlân is der wurk fan Mes te finen yn ûnder oare België, Dútslân, Sina, Hongkong, Singapore en Turkije.

## Wurk (seleksje)
**[[Borgerkompanjy]]**
* *Ferhaal fan de fierten*

**[[Bourtange]]**
* Skyldwacht (1975)

**[[Drachten]]**
* *Fierljepper* (1995), Noarderhegewei 

**[[Grins (stêd)|Grins]]**
* *Dreckschnabel* (1984), Eeldersingel
* *Gamma* (2001), Zernikeplein

**[[Swartslús]]**
* *Feanfeart* (2000), Cingelkolk

## Galery

Hans_Mes_-_Worstelaars.jpg|*Worstelaars* (1979),Grins
Mes_Pekela_02.JPG|*Kiepkerel* (1986),Oude Pekela
Sappemeer - Veengravers (1987) van Hans Mes 01.jpg|*Veengravers* (1987),Sappemeer
Oostwold Mes 01.JPG|*Steenpers* (1990),Oostwold
Loge_Groningen_Vrijmetselaren2.jpg|*Winkelhaak* (1992),Grins
Ofbyld:Drachten - Fierljepper (1995) - Hans Mes - 2.jpg| *Fierljepper*
Ofbyld:Borgercompagnie II-02.JPG| *Ferhaal fan de fierten*
Ofbyld:Groningen-Mes-02.jpg| *Gamma*
Ofbyld:Mes Bourtange.JPG| *Skyldwacht*
Ofbyld:ZoeterwoudeGrutto2021.jpg|*Skries* (Zoeterwoude)


## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
* [Ryksburo foar Keunsthistoaryske Dokumintaasje](http://www.rkd.nl/rkddb/(b134rinlh10tsiajh1pxkd55)/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceArtists&search=priref=55457)
Hasselter Kwestje

De **Hasselter kwestje** wie in kwestje tusken Fryslân en Hollân yn 1592. 

De partij om Karel Roarda woe it stedsje Hasselt, dat skeel hie mei Swol, by Fryslân lûke. Willem Loadewyk fersette him hjir tsjin. De spanning tusken beide partijen berikte dêrby in hichtepunt. Doe't in brief fan Karel Roarda yn hannen kaam fan Willem Loadewyk koe dy him útskeakelje. Hasselt waard troch it Fryske garnizoen ûntromme, wylst Hollân syn troepen út Starum weromluts.
Holsteinsee

De **Holsteinsee** is in see dy't Fryslân foar in part bedekte yn it Elster-Saale ynterglasiaal, de middelste iistiid. 

## Sjoch ek
* Premorenaal.
369

## Foarfallen
* Wulfila set om dizze tiid hinne de bibel oer yn it Goatysk
* In Japansk ekspedysjeleger stiftet in koloanje yn it suden fan Korea: Mimana.
* Shapur II fan Perzje beset de Romeinske fazalsteat Armeenje.
* 367-369: Oarloch tusken de Romeinen ûnder keizer Falens en de Fisigoaten in Daasje. De Donau wurdt grins tusken Romeinen en de Fisigoaten, en de Fisigoaten ferlieze de status fan foederaty.

## Berne

## Ferstoarn
Marieke Bekke

**Marieke Bekke** (Harbrinkhoek (Twinte), 11 jannewaris 1985) is in byldzjend keunstner en dosinte út Harbrinkhoek, simmer 2009 út Albergen. 

Yn 2004 waard se lid fan "Keunstsûnderfratsen" út Albergen. 
Yn 2005 waard Bekke dosinte Byldzjende Keunst en foarmjouwing oan it St Canisius yn Tubbergen. Yn 2006 studearre hja ôf as earste graads dosinte Byldzjende Keunst en Foarmjouwing yn Swol. 

By har skilderijen leit de klam op 'e kleur en foarm. Marieke Bekke fertaalt realistyske fûgels, fisken en flinters en oare organyske foarmen yn figurative patroanen. Ek statyske lânskippen ûndergeane in metamorfoaze by it skilderjen en wurde grafyske ekspressive bouwurken en fiergesichten. Se brûkt in soad lakferve, trochskinendheid en lagen yn struktuer. 

Eksposysjes fan har wienen te sjen yn Dimter, Rossum (Gelderlân) , Maassluis, Albergen en Amsterdam.
Willem Bultman

**Willem Bultman** (Oldebroek, 13 july 1951) is in learaar en byldzjend keunstner út Oldebroek. Hy studearre yn 1995 ôf as learaar Tekenjen en Skilderjen oan hegeskoalle Windesheim yn Swol. 

Hy wurket sûnt dy tiid as selsstannich keunstner en jout teken- en skilderlessen yn syn atelier. Syn romtlike wurk bestiet faak út brûns. It skilder- en tekenwurk hat faak lânskippen, blommen, portretten en stillibbens as tema. Syn tema's fynt er yn it gewoane libben mei syn emoasjes en gefoelens. Tsjinstellings as libben en dea, goed en kwea binne dan ek faak it tema. Syn wurk hat boppedat faak in sterk ljocht-tsjuster kontrast, it measte wurk is figuratyf. Ek libbenssyklussen as de seizoenen spylje in grutte rol. Syn ûnderwerpen binne benammen stillibbens, lânskippen en minsken yn in ynterieur. 

By skilderijen wurket er meast yn oaljeferve op doek of paniel.
Syn brûnzen bylden hawwe faak minsken as tema.

Willem Bultman wurdt ynspirearre troch de Amsterdamske Skoalle skilders as Breitner en Israëls. Mar ek lettere skilders as Verwey en de hjoeddeiske skilder schilder Matthijs Röling.

Eksposysjes fan syn wurk wienen te sjen yn 'De Elborgh' yn Elburg, 'Freek Berends' yn Ychten, 'Partout' yn Gouda en It Riedhûs yn Eenrum (Gr.).
Hans Jochem Bakker

**Hans Jochem Bakker** (1948) is in byldzjend keunstner út Den Bosch. As soan fan in keunstnersgeslacht hat er him opmerklik ûntwikkele. Yn it earstoan liet er him ynspirearje troch de mystike wrâld fan Salvador Dali. Ek grutte skilders as Miró en Pablo Picasso hawwe syn iere wurk beynfloede. It skilderjen fan plaatsjes dy't er yn de holle hie en skildere joegen op it lêst gjin foldwaning mear. Tusken 1980 en 1990 feroare syn surrealistyske en detaillearre wurk yn in folle rommere útlis en giet yn de rjochting fan abstrakt ekspressionisme. Der komt dan mear beweging en enerzjy yn syn wurk. Dochs bliuwe motiven as fûgels, hynders, bollefjochtsjen en froulju yn syn wurk en belangstelling bestean. Oan de iene kant is syn wurk sensueel en tear, mar oan de oare kant gewelddiedich en beesteftich.

Monoprints op akryl foarmje ien fan syn oare groep wurken. 

Under de namme Joadoor wurket Bakker gear mei keunstner op it mêd fan fotografy Ger Doornink.
Premorenaal

It **Premorenaal** is de earste perioade fan it pleistoseen, fan it middelste (Saale-Riis iistiid). 

By it begjin fan it pleistoseen lei Nederlân, útsein in smelle stripe yn it easten en súdeasten noch ûnder see. Fan ôfsettings út dy tiid (Amstelien Icenien) is yn Fryslân net folle bekend. It Noardseegebiet foarme in yn noardwestlike rjochting ôfrinnend bekken, sadat dizze ôfsettings no djip lizze. Mar in pear boarrings hawwe dizze meriene ôfsettings yn 1958 berikt. (Sumar ûnder 226 meter NAP, Lemsterlân ûnder 155 meter NAP) Ek yn it oanlizzende diel fan Oerisel en de Noardeastpolder bekend: Staphorst, Follenhove, Skoklân.
368

## Foarfallen
* Keizer Falentinianus I ferslaat fanút Trier de Alamannen oan de Ryn.
* Under de Romeinske generaal Flavius Theodosius wurdt Brittanje herovere (sjoch 367, barbarica conspiratio). De ferdigeningswurken wurde fersterke.

## Berne

## Ferstoarn
Proasdij

In **proasdij** wie yn de Midsiuwen in kleaster dat ûnder in proast stie. (*praepositus* of oerste). In proasdij wie ôfhinklik fan in abdij, bygelyks Kleaster Marienberch (Kleaster Eanjum), it Barrakonvint, Kleaster Bethlehem of Kleaster Sion.

In proasdij kin ek in dekanaat wêze, in tsjerklik distrikt yn de Grinslanner Ommelannen en it westen fan East-Fryslân oant de ein fan de 16e iuw. De measte proasdijen yn dy kontreien (útsein Humsterlân, Baflo, Hatzum en Weener) wiene partikulier besit en waarden bestjoerd troch wrâldske proasten. Yn it Ferdrach fan Coevorden fan 1530 waard lykwols fêstlein dat harren taak waarnaam wurde soe troch tsjerklike kommissarissen.
Heimlichmanoeuvre

De **Heimlichmanoeuvre** is in metoade om in blokkade fan de luchtwegen op te heffen en sa ferstikking te foarkommen.

De Heimlichmanoeuvre is neamd nei Henry Heimlich, dy't de metoade as earste beskreau yn 1974.

## Utfiering
At it slachtoffer troch in blokkade fan de luchtwegen driget te smoaren (bygelyks troch in suertsje) en hoastjen helpt net, is it mooglik om as helpferliener de blokkade op te heffen. De helpferliener lit it slachtoffer stean of op in stoel sitte, giet efter it slachtoffer stean, slacht beide earms om it slachtoffer hinne en makket mei ien hân in fûst. Dêrnei wurdt de fûst healwei tusken de nâle en it begjin fan it boarstbonke setten. De helpferliener pakt de eigen fûst mei de oare hân beet en drukt krêftich en rimpen de fûst yn it liif en licht omheech. It hommelske yn elkoar drukken fan it liif sil de siken út de longen fan it slachtoffer drukke en sa de blokkade mooglik út de luchtpiip stjitte.

## Komplikaasjes
Ek at de Heimlichmanoeuvre goed tapast wurdt kin it slachtoffer ferwûne reitsje, der bestiet benammen kâns op ynwindich letsel. Konsultearje dus altiten in dokter nei it tapassen fan de Heimlichmanoeuvre. 
De Heimlichmanoeuvre moat nea tapast wurde op slachtoffers dy't noch hoastje, sykhelje of prate kinne. 
Der binne spesjale trenings om de Heimlichmanoeuvre te learen/oefenjen.     

## Sjoch ek
* reanimaasje
* longen
* luchtpiip
* tracheotomy

## Keppeling om utens

* Heimlich Ynstitút
Kees van Cappellen

**Kees van Cappellen** (Hellevoetsluis, 1946) is in byldzjend keunstner út Nuenen. 

Nei tritich jier wurke te hawwen as biologylearaar, hat er seis jier studearre as byldhouwer oan de Akademy fan Arendonk. Yn dy tiid hat er him ûntwikkele yn it figurative wurk. Benammen portretten en frije opdrachten hawwe syn belangstelling. 

Hy siket letter syn eigen rjochting en wol dan graach de symboalyske en dûbelsinnige mooglikheden ferwurkje. Faak brûkt er hinnegaas, aluminiumsemint en foarwerpen dy't er fûn hat. Troch laskjen en modellearen fan benammen houten en metalen guod en gips of klaai besiket Van Cappellen om it guod in nije gedaante en betsjutting te jaan.
Stabile sydlizzing

**Stabile sydlizzing** is in earste helptechnyk dy't brûkt wurdt by bewusteleaze slachtoffers.

By elk bewusteleas slachtoffer is de luchtwei bedrige trochdat de tonge yn de kielholte sakje kin. Boppedat bestiet it risiko dat by spuien de ynhâld fan de mage yn de luchtwegen en longen komt. Bedoeling fan de technyk stabile sydlizzing is dan ek :

*1. it frij hâlden fan de luchtwei en
*2. it yn in feilige en stabile hâlding bringen fan it slachtoffer

De technyk wurdt as ienfâldich besjoen, lichemslingte of gewicht fan it slachtoffer spylje eins gjin rol. Op swangere froulju nei is it ek net fan belang oft in slachtoffer op de linker of rjochter side leit.  Swangere froulju wurde op de linker side lein.

As der by in bewusteleas slachtoffer sprake is fan in mooglik wringeletsel, dan moat it slachtoffer yn de posysje lizzen bliuwe sa't hy/sy fûn wurdt. It is dan fan essinsjeel belang dat **de luchtwei kontinu iepenhâlden wurdt** mei de saneamde Kinlift-metoade. 

Dêrneist wurtdt ek de NATO-stabile sydlizzing brûkt. Tige geskikt foar lytse besletten romtes en oan board fan skippen.
Mûle-op-mûlebeäzeming

**Mûle-op-mûlebeäzeming** is in foarm fan keunstmjittich sykheljen, dy't as earste help tapast wurde kin by ien dy't net sels mear by steat is te sykheljen. Men blaast it slachtoffer lucht yn de longen, sadat dy syn bloed dochs soerstof krijt. Leafst blaast men de lucht troch in helpmiddel, lykas in beäzemingsmasker of -doekje, of in bûsdoek, om oerdracht fan besmetting sa goed mooglik te foarkommen.

Mocht mûle-op-mûlebeäzeming net slagje, dan kin men besykje mûle-op-noasbeäzeming ta te passen.

As it slachtoffer hoastjen giet of snoarklûden makket, wiist dat der op dat hy sels sykhelje wol. In positive hoastbui wurdt kenmerke troch de mooglikheid fan it slachtoffer ta sprekken of gûlen, en de moooglikheid om tusken twa hoastbuien yn te sykheljen. It slachtoffer moat dan fan tichtbij yn de gaten hâlden wurde.

It ûnfermogen om sels te sykheljen kin ferskate oarsaken hawwe:

* Belemmering fan de luchtpassaazje: 
** ferdrinking
** Ofsluting fan de luchtwei troch de tonge fan bewusteleaze pasjinten
** Ofsluting fan de luchtwei troch ferslokken
* Fergiftiging:
** koalmonokside (CO)
** koaldiokside (CO2)

* Tekoart oan soerstof:
** black-out 
** longsqueeze 
** dûbele pneumotoraks
** hertstilstân
** ademstilstân by breinskea

## Skiednis
In de Midsiuwen gie it der wat rûger om wei. Pasjinten by wa't it sykheljen stoppe waarden gisele, yn tûnen fan hichtes ôfrôle en efter in galoppearjend hynder bûn. Dit die men om te besykjen it minsklik lichem wer yn libben "skrikke' te litten. 
Yn de Twadde Wrâldoarloch waard mûle-op-mûlebeäzeming tapast yn it Amerikaanske leger. 

Yn 1950 waard troch it Amerikaanske Reade Krúis in kampanje fierd om safolle mooglik Amerikaanske boargers te trenen. As útwreiding fan dizze trening ward yn 1960 rêdingsbrigadepersoneel treend yn mûle-op-mûlebeäzeming yn it wetter.

Yn 2007 publisearre de Lancet in stúdzje fan de SOS-KANTO groep. Dizze Japanske wittenskippers ûntdekten dat yn it gefal fan in hertoanval hertmassaazje yn kombinaasje mei mûle-op-mûlebeäzeming mar yn 10% fan de gefallen bliek te resultearjen yn in pasjint sûnder substansjele harsensskea. Hertmassaazje by yndividuen mei in hertoanfal sûnder dat mûle-op-mûlebeäzeming tapast waard ferhege dit persintaazje ta 22%.

## Sjoch ek
* Sykhelje
* Mûle-op-noasbeäzeming
Harry van Dam

**Harry van Dam** (Amsterdam, 30 desimber 1937) is in autodidaktysk byldzjend keunstner út Oude Pekela.

Hoewol't hy op skoalle aardich tekenje koe gie hy der net yn fierder. It wie yn dy tiid net echt as berop sjoen. Nei in tal technyske opliedings komt Harry oan it wurk yn de radio- en TV technyk en elektroanika. Earst om 1973 hinne begjint Harry van Dam te skilderjen. Syn ûnderwerpen binne dan it polderlânskip, sleatten en fee yn de omkriten fan Amsterdam. It lânskip dat eartiids ek de *Haachske skoalle* ynspirearre. Omdat er it abstrakte wurkjen doe eins net serieus naam kaam er dêr net mei nei bûten.

It waard wer wichtiger doe't hy syn eigen (lytse) galery Mini krige mei in soad eigen wurk. De abstrakte wurken mei in soad drokke kleuren as read en giel kamen doe ek  wer yn byld.


Ofbyld:Harry van Dam A734A5070Ah600.jpg|
Ofbyld:Harry van Dam AxA80100Ah600.jpg|
Ofbyld:Harry van Dam A740A7060Ah600.jpg|
Petrus Griepink

**Petrus Griepink** (Amsterdam, 21 july 1947) is in autodidaktysk byldzjend keunstner út Badhoevedorp. 
Syn wurk bestiet út skilderingen, fotografy, brûns en keramyk.

Griepink hat in oplieding as meubelmakker en fotograaf. Hy folge kursussen en workshops by Henk Wolvers, Natascha Zaludova, Netty Janssens en Ninni Tervoort. Sûnt 2007 hat er him talein op it meitsjen fan keramyk.

Faak makket er in basisûntwerp en wurket dat op ferskate wizes út ta in searje. Sa ûntstiene ek de searjes Portretfûgels, Gedachtefûgels en Gedachtespinsels.

Wurken fan him binne op ôfspraak te sjen yn syn atelier.
Pûntsjebûter

**Pûntsjebûter** binne stikken bûter sa't dy benammen troch lytsere boeren yn De Wâlden en de Bouhoeke levere waarden omdat se gjin bûterfet fol krije koenen.

Pûntsjebûter wie net allinnich foar de ferkeap mar ek ruilmiddel foar winkelguod. De winkelman levere se dan wer troch nei oare klanten. Kwea die de pûntsjebûter yn hannen fan opkeapers dy't de bûter út Grinslân, Drinte en De Wâlden sammelen, se oertsjernen en oerpakten yn Fryske fetten foar de eksport. Sok "ferbetterjen" fan de pûntsjebûter barde yn de 19e iuw benammen oan de Frysk-Grinslânske grins. De bûterhannel hat der minder skea troch oprûn as wolris miend wurdt.
Beier

In **beier** is in ûnderdiel fan in âld gasthûs. 

In beier wie ornearre foar earme siken en trochlûkende frjemdlingen.  De beier fan it Sint Antonygasthûs yn Ljouwert lei east fan de tsjerke (Beyerstrjitte). De beier wie foar tydlike, in proveniershûs foar libbenslange ynwenning. 

Beier is ek in beneaming foar in âld earmehûs, bygelyks yn Holwert en mear algemien foar in âld ferfallen hûs (*d'âld baeijerd*)
Downing Street

**Downing Street** is in strjitte yn Londen. De strjitte is fral bekend om't op nûmer 10 de minister-presidint fan Grut-Brittanje wennet. Downing Street 11 is minder bekend, mar dat is it adres fan de amtswent fan de Britske minster fan finânsjes.

Downing Street leit yn it sintrum fan Londen en is in sydstrjitte fan Whitehall, tichteby de Houses of Parliament en Buckingham Palace. De strjitte is boud troch Sir George Downing (1632-1684), militêr en diplomaat ûnder Oliver Cromwell. Yn 1735 joech koning George II it pân yn gebrûk oan premier Robert Walpole yn syn funksje fan  *First Lord of the Treasury*. Offisjeel is de tresoarbewarder noch altyd de bewenner fan it hûs. Yn de praktyk is de First Lord meastal deselde as de Prime Minister.

Ut reden fan feiligens is Downingstreet net mear frij tagonklik.
Mûle-op-noasbeäzeming

**Mûle-op-noasbeäzeming** wurdt tapast as der middels de mûle gjin lucht nei binnen komme kin, of at om hokker reden dan ek mûle-op-mûlebeäzeming net wol.

By mûle-op-noasbeäzeming slút men mei de tomme de lippen fan it slachtoffer en set men de mûle oer de noas fan it slachtoffer.
Chinatown

"**Chinatown**", letterlik *Sinastêd*, is de namme fan de Sineeske wiken fan de grutte stêden fan Noard-Amearika. De wiken binne foarmje as getto's fan Sinezen dy't harren yn deselde wyk te wenjen setten. Faak wie de kultuer yn sa'n wyk sa Sineesk dat lju út oare parten fan de stêd der net, as net graach, hinne gongen.
Streekein Festival

It **Streekein Festival** is in muzykfestival dat alle jierren yn Gersleat hâlden wurdt. It falt op trije dagen begjin novimber.

## Keppeling om utens
* De webstee fan it festival
Reinder Homan

**Reinder Homan** (Smilde, 12 desimber 1950) is in byldzjend keunstner út Bakhuzen.
As skoaljonge wist er eins neat fan keunst ôf mar krige letter syn oplieding oan de Akademy Minerva yn Grins en de Jan van Eyckakademy yn Maastricht. Hy hat him talein op it meitsjen fan etsen fan sink en koper.

Underwerpen fynt er meast yn de Fryske natoer lykas houtwâlen yn De Wâlden en it Grinslanner Westerkertier. Mar ek reiden oan de Iselmar en de bosken fan Gaasterlân leit er fêst mei tige fine lyntsjes, bytiden stipe troch sêftgrize akwatinten. Der sprekt ferstilling út syn wurk, lykas in allinne steande beam yn it lânskip. Hy wurdt wol ta de Noardlike realisten rekkene. 

Yn 1975 krige hy de Drompelpriis fan de gemeente Grins. Yn 1989 makke er in stúdzjereis troch de Feriene Steaten. Hy krige hjirfoar in beurs fan de Amerikaanske Ambassade en it *Fund for Artists’ Colonies.*. Yn 1990 krige Homan de earste priis by de 4e Biënnale fan de Nederlânske Grafyske keunst yn it Singer Museum te Laren.

## Wurken
Wurken fan Reinder Homan binne opnomd yn de kolleksjes fan: De Earste Keamer yn De Haach, it Gasunygebou in Grins, it Drintsk Museum yn Assen, it Frysk Museum yn Ljouwert, Museum Boijmans Van Beuningen yn Rotterdam, de Katolike Universiteit fan Nimwegen, de Iepen Universiteit yn Hearlen, de NAM yn Assen en the Hunt Institute for Botanical Documentation yn Pittsburgh Feriene Steaten.

## Tentoanstellingen
Reinder Homan die faker mei oan de *[[Noardlike Realisten|ûnôfhinklike realisten]] tentoanstellingen* yn Museum Møhlmann yn Venhuizen. Dêrneist eksposearre hy wurk yn ûnder oare it Singer Museum yn Laren, it Frysk Museum yn Ljouwert, Museum de Buitenplaats yn Eelde, Museum Smellingerlân yn Drachten, it Drintsk Museum yn Assen, it Steedlik Museum Schiedam, it Landesmuseum yn Aldenburch (Dútslân) en op ferskate plakken yn de Feriene Steaten, Grut-Brittanje, Frankryk en Taiwan.

## Publikaasjes
* *Mijn vader, Reinder Homan, de etser*, Sara Homan (2009). Van Gorcum. ISBN 9789023245179
* *Reinder Homan etsen naar de natuur* (1999). Van Soeren en Co. (útferkocht).
* *Reinder Homan, Etsen* (1984). Van Soeren en Co. (útferkocht).