Fred Noonan

**Frederick Joseph "Fred" Noonan** wie in Amerikaanske navigator, seekaptein en loftfeartpionier dy 't yn de jierren 1930 as earste in soad kommersjele fleanrûtes oer de Stille Oseaan yn kaart brocht. As de flechtnavigator foar de ferneamde fleaner Amelia Earhart yn harren paadsljochtsjend besykjen om de wrâld rûn te fleanen, ferdwûnen se earne boppe de midden fan de Stille Oseaan op 2 july 1937.

## Biografy
### Jonkheid
Fred Noonan waard berne as soan fan Joseph T. Noonan (berne yn 1861 yn Lincolnville, Maine) en Catherine Egan (berne yn Londen, Ingelân) dy't beide fan Ierske komôf wiene. Noonans mem stoar doe't er fjouwer wie en trije jier letter stiet yn in folkstelling dat syn heit allinne wenne yn in pinsjon yn Chicago. Famyljeleden of freonen soargen nei alle gedachten foar Noonan. Yn syn eigen wurden ferliet er skoalle yn de simmer fan 1905 en gie er nei Seattle, Washington, dêr't er wurk fûn as seeman.

### Maritime karriêre
Tusken 1910 en 1915 wurke Noonan op mear as in dozyn skippen en klom op ta kertiermaster en boatsman. Hy bleau yn de Earste Wrâldoarloch op keapfardijskippen wurkjen. Hy tsjinne as offisier op munysjeskippen en ûnder syn tsjinst yn oarlochstiid fear er ûnder oare op trije skippen dy 't ûnder him troch U-boaten ta sinken brocht waarden. Nei de oarloch gie Noonan fierder yn de keapfardij en krige er wol wat bekendheid as skipsoffisier. Yn de jierren 1920 waard syn maritime karriêre karakterisearre troch stadichoan stigende beoardielingen. Noonan troude yn 1927 mei Josephine Sullivan yn Jackson, Mississippi. Nei in houliksreis nei Kuba setten se har nei wenjen yn New Orleans.

### Navigator voor Pan Am
Nei in karriêre fan 22 jier op see, ûnder oaren sân kear om Kaap Hoarn fearn (trije kear ûnder seil), oerwage Noonan oar wurk. Neidat er ein jierren 1920 fleanen leard hie, ûntfong er yn 1930 in "beheind kommersjeel fleanbrevet", dêr 't er as syn berop "fleaner" op neamde. Yn it jier dêrnei krige er skipsbrevet # 121190, dat fan *Class Master, any ocean*, de kwalifikaasjes fan in kapitein op in keapfardijskip. Yn de iere jierren 1930 wurke er foar Pan American World Airways as navigaasje-ynstrukteur yn Miami en as lofthavenmanager yn Port-au-Prince, Haïti, dêr't er úteinlik ynspekteur waard foar alle lofthavens fan it bedriuw.

Yn maart 1935 wie Noonan de navigator op de earste Pan Am Sikorsky S42 klipper by San Francisco Bay. Yn april navigearre er de histoaryske rûnflecht fan de Sina Clipper tusken San Francisco en Honolulu, bestjoerd troch Ed Musick. Noonan wie dêrnei ferantwurdlik foar it yn kaart bringen fan Pan Am's klipperrûtes oer de Stille Oseaan en die mei oan tal fan flechten nei Midway Island, it eilân Wake, Guam, de Filipinen en Hong Kong.

1937 wie in oergongsjier foar Fred Noonan, waans reputaasje as saakkundich navigator en syn rol yn de ûntwikkeling fan kommersjele loftfeartnavigaasje, him al in plak yn de loftfeartskiednis besoarge hie. Hy naam ûntslach by Pan Am omdat er fûn dat er him net fierder as navigator ûntwikkelje koe en hy woe eins in navigaasjeskoalle begjinne. Yn maart skiede er fan syn frou Josephine yn Ciudad Juárez yn Meksiko. Twa wike letter troude er mei Mary Martinelli (berne Passadori) út Oakland, Kalifornje. Der waard grute dat Noonan in swiere drinker wie. Dat wie frij normaal yn dy tiid en der is gjin hjoeddeistich bewiis dat Noonan alkoholist wie, hoewol't tsientallen jierren letter in pear skriuwers en oaren fan hearren en sizzen bewearden dat er dat wol wie.

### De flecht fan Earhart

Amelia Earhart moete Noonan fia kunde yn de loftfeartmienskip fan Los Angeles en keas him as navigator foa har wrâldflecht yn de Lockheed Electra 10 E dy 't se kocht hie mei fûnsen skonken troch de Universiteit fan Purdue. Se wie fan doel de wrâld om te fleanen op ekwatoriale breedtegraden. Hoewol't dit fleantúch fan in foar dy tiid avansearre type wie en troch de parse in "fleanend laboratoarium" neamd waard, wie der net folle echte wittenskiplik ûndersyk pland. De wrâld waard al trochkrúst troch kommersjele fleanrûtes (dêr't Noonan sels in soad fan ferkend hie en yn kaart brocht hie), en de flecht wurdt no troch guon sjoen as in aventoerlike publisiteitsstunt om Earhart har omtinken te lûken foar har folgjende boek. Noonan hope nei alle gedachten dat Earhart's bekendheid in bytsje publisiteit generearje soe, dêr't fan ferwachte wurde koe dat it omtinken jaan soe foar him en de navigaasjeskoalle dy't er hope op te rjochtsjen.

In earste besykjen begûn mei in rekôrflecht fan Burbank, Kalifornje, nei Honolulu. Mar wylst de Electra opstiigde om oan de twadde etappe nei Howland Island te begjinnen, rekke de fleugel de grûn. Earhart skeakele in motor út om yn balâns te bliuwen, it fleantúch makke in looping en it lâningsgestel klapte yninoar. De Lockheed Electra moast oer see werom nei Los Angeles foar djoere reparaasjes.
Earhart omskreau it tempo fan harren reis fan 40 dagen fan Burbank nei Nij-Guinea as "rêstich". Neidat hja likernôch 35.000 km fan 'e reis ôflein hiene, giene hja op 2 july 1937 út Lae wei en setten se ôf nei it eilân Howland, in pyplyts stikje lân yn 'e Stille Oseaan fan amper 2000 meter lang. Harren plan foar de 18 oeren duorjende flecht wie om de omkriten fan Howland te berikken mei help fan Noonan's betûftens om op sinne en stjerren te navigearjen.

Troch in kombinaasje fan misferstannen of ûngelokken (dy't noch hieltyd kontroversjeel binne), boppe fersprate wolken, mislearre it finen fan Howland Island úteinlik, hoewol't Earhart oer de radio ferklearre dat se leauden dat se yn de ûnmiddellike neiens fan Howland wiene. De sterkte fan de ûntfongen transmissys joech oan dat Earhart en Noonan yndied yn de buert fan it eilân Howland wiene, mar it net fine koene en nei noch in soad besykjen die bliken dat de ferbining útfallen wie. Ut it lêste radioberjocht dat fan Earhart ûntfongen waard die bliken dat sy en Noonan lâns in posityleine fleagen (nommen fan in "sinneline" dy't op 157 -337 graden rûn) dy 't Noonan berekkene hawwe soe en op in kaart tekene hawwe soe, rûn troch Howland. Der waard nea radiokontakt lein en de piloaten en har fleantúch ferdwûnen earne boppe it sintrale part fan de Stille Oseaan. Nettsjinsteande in wiidweidige syktocht troch de Amerikaanske marine - ynklusyf de ynset fan sykfleantugen fan in fleandekskip en de Amerikaanske kustwacht en sels twa Japanske skippen - waarden der nea spoaren fan harren of harren Electra fûn.

Letter ûndersyk wiisde út dat Howland's posysje op harren kaart sa 'n fiif seemyl mis wie. Der is ek wat bewiis op film dat suggerearret dat in búkantenne op harren Electra knapt wêze kin by it opstigen (it doel fan dizze antenne is net dúdlik, mar radiokommunikaasje like normaal doe 't se omheech klommen fan Lae).

## Literatuer
* Goldstein, Donald M. and Katherine V. Dillon. *Amelia: The Centennial Biography of an Aviation Pioneer*. Washington, DC: Brassey's, 1997. ISBN 1-57488-134-5.
* Long, Elgen M. and Marie K. *Amelia Earhart: The Mystery Solved*. New York: Simon & Schuster, 1999. ISBN 0-684-86005-8.
* Lovell, Mary S. *The Sound of Wings*. New York: St. Martin's Press, 1989. ISBN 0-312-03431-8.
* Rich, Doris L. *Amelia Earhart: A Biography*. Washington, DC: Smithsonian Institution Press, 1989. ISBN 1-56098-725-1.

## Keppelingen om utens
* ''Frederick J. Noonan, Pioneer aviator– Navigator''
* ''Fred Noonan, Sea Captain''