open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wibe Sjoerds fan Grovestins

**Wibe Sjoerds fan Grovestins** (Ingelum?, ? – Ingelum, 1482), better bekend ûnder syn bynamme **Skerne Wibe**, wie in Frysk haadling dy't de soan wie fan Sjoerd fan Grovestins. Syn bynamme hat er neffens oerlevering te tankjen oan it feit dat er him skeare liet om himsels fermomje te kinnen. Sa rûn er wol as muonts ferklaaid om efter de geheimen fan syn fijannen te kommen. In modernere teory is dat er ien fan 'e lêste Fryske eallju wie dy't oan 'e ferâldere moade fêsthold om it hier oan 'e sydkanten fan 'e holle op te skearen.

## Skiednis
Skerne Wibe libbe yn de 15e iuw en wurdt rekkene ta it kamp fan de fetkeapers mar oft er dêr no sa botte prinsipieel yn wie wurdt betwivele. Oft it him sa út kaam koe er ek samar de kant fan de skieringers kieze. Yn 1482 hie Skerne Wibe de skieringers sa tsjin him yn it harnas jage dat in leger fan boargers en boeren út de Frjentsjerter kontreien en Ljouwerters syn stins (de Groustins) belegerje. Steande foar in blyn fynster sneuvele Skerne Wibe en waard de stins sljochte. De Groustins is nei 1482 wer opboud en noch goed twa iuwen ha der Sirtema's op wenne. Yn 1757 is de stins ôfbrutsen en kaam der in pleats foar yn 't plak.

## Doarpshûs fan Ingelum
It doarpshûs fan Ingelum (it wenplak fan Skerne Wibe) is nei him ferneamd. En sels de frijwilligers fan dat doarpshûs drage Skerne Wibe hjoed de dei op de klean.
Easterwierrumer Aldfeart

De **Easterwierrumer Aldfeart** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Easterwierrum earst yn noardlike en letter yn westlike rjochting, ûnder it spoar Ljouwert-Starum troch, nei Wiuwert.

De namme *Easterwierrumer Aldfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oosterwierumer oudvaart*.
Alfred Radcliffe-Brown

**Alfred Reginald Radcliffe-Brown** (Birmingham, 17 jannewaris 1881 - Londen, 24 oktober 1955) wie in Ingelske sosjaal antropolooch. Hy hat de teory fan strukturele funksjonalisme ûntwikkele, dizze teory beskriuwt de basiskonsepten fan de sosjale struktueren fan beskavingen. 

## Biografy
Nei in stúdzje op it Trinity kolleezje yn Cambridge, reizget Radckliffe-Brown nei de Andamanen en hy giet nei it westen fan Austraalje. Hy docht dêr antropologysk fjildwurk. Dizze reizen ynspirearren him om de boeken *The Andaman Islanders* (1922) en *The Social Organization of Australian Tribes* (1930) te skriuwen. 

Yn 1920 ferhuzet Radcliffe-Brown nei Cape Town, dêr waard hy professor yn de sosjale antropology. Hy hat dêr de skoalle mei de namme *School of African Life* oprjochte. Letter is er ek noch professor wurden op de universiteiten fan Sydney, Chicago en Oksford. In ferneamde studint fan Radcliffe-Brown wie Fred Eggan. 

## Syn wurk
Radcliffe-Brown hat in hiele soad konsepten makke foar de etnografy. Hy woe it net tajaan, mar minsken assosjearje him my it funksjonalisme. Malinowksi wie dejinge dy’t it fjildwurk foar de antropology betocht hat, Radcliffe-Brown hat de teory der efter ûntwikkele. 

Ratcliffe-Brown hat ek in soad skreaun oer it antropologyske idee fan sibskip en hie dan ek krityk op Claude Lévi-Strauss syn teory fan bûnskippen. 

Radcliffe-Brown hat yn de rin fan de jierren in soad krityk krigen om it feit dat hy sa'n bytsje rekken hâlde mei de feroaringen dy’t beskavingen ûndergean as koloanje. Hy joech hjir net folle krityk op en dat wylst hy wol seach dat dit net goed wie. Men tinkt dat hy freonen yn eigen lân hâlde woe. Dôchs wurdt hy tegearre mei Bronilslaw Malinowski sjoen as de heit fan de antropology. 

## Publikaasjes
Radcliffe-Brown hat ferskillende boeken en artikels skreaun. Hjir folgend in lytse seleksje: 
* 1922, *The Andaman Islanders*.
* 1931, *Social Organization of Australian Tribes*.
* 1940, *On [[Joking relationship|Joking Relationships]]*: Africa: Journal of the International African Institute, Vol. 13, No. 3 (Jul., 1940), pp. 195-210 doi:10.2307/1156093
* 1952, *Structure and Function in Primitive Society*: Nei syn dea
* 1957, *A Natural Science of Society*: basearre op syn lessen dy’t hy joech nei syn dea. Dit boek is dan ek skreaun troch syn studinten en útbrocht nei syn dea. 

## Keppeling om utens
*On the concepts of function and social structure in social science
Easterwimerts

De **Easterwimerts** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân, dy't útkomt yn de Aldhôf. Oan de eastkant lizze de eilannen de Krite, Deeklân en de Lange Warren. De namme *Easterwimerts* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ooster Wijmerts *.
Grut-Terherne

**Grut-Terherne** (ek wol: Martena State) wie eartiids in yndruk meitsjende state dy't krekt bûten Bitgum stie oan de súdkant fan de wei nei Marsum. De state is yn 1879 ôfbrutsen. 

## Skiednis

Ien fan de earste eigeners fan de state is Hessel Sytzes Martena, nei wa't de state ek neamd is. Yn 1496 wurdt it nei in koarte belegering ynnomd troch Ljouwerter Fetkeapers dy't it stee ferfolgens folslein ôfbrutsen. Troch Hessel wurdt de state letter opnij wer opbouwe. As Hessel by in reis nei Jeruzalim op Rodos stjert, ervet syn dochter Lucia de state. Hja troude mei Frederick von Grombach, in ealman út Dútslân, dy't tegearre mei Keizer Karel V nei Nederlân komd wie. Maria, de dochter fan Lucia ervet de state dan, en hja boasket mei Johann Onuphrius zu Schwarzenberg und Hohenlansberg. Maria von Grombach stjert yn 1564 en har man tweintich jier letter. Harren soan Georg Wolfgang ervet Terherne State. Oant 1868 bliuwt er yn besit fan it neigeslacht fan Georg. 

Georg Wolfgang Carel Duco baron thoe Schwarzenberg en Hohenlansberg is nei 1868 eigener fan de state at syn heit ferstoarn is. Syn heit ûntfong de Prins fan Oranje en kening Willem III doe't dyen de tunen fan Terherne State kamen te besjen. Yn de jierren dêrnei giet it ekonomysk min. De ynkomsten út oerheids- en ferskate oare bestjoersfunksjes rinne tebek. Ek blykt de ferdieling fan it grûnbesit ûnder de fjouwer soannen net geunstich wat de finânsjes fan de state oanbelanget. Yn 1864 is de bibleteek ferkocht, en acht en fyftjin jier letter waarden der beammen ferkocht. Mar de ynstânhâlding fan de state blykt ûnmooglik. Yn 1879 wurdt de state foar ôfbraak ferkocht en sloopt. It park waard ta in greide makke. 

It slot Grut Terherne wie út it wetter wei opboud op grutte kelders en telde fiif bastions. Om it slot hinne leine prachtige hôven en singels. En in hertekamp en oranzjery mei in soad gewaaksen. Der hearde sa'n 400 à 500 hektare lân by. In grut part dêrfan wie bosk. De plante- en blommesamling wie sa bekend dat sels de soan fan kening Willem III mei syn gûverneur delkaam om dat ris te besjen. Doe it slot ôfbrutsen waard, wiene de famylje Schwartzenberg de lêste bewenners. It oerwurk út de slotstoer is yn Wier bedarre, de twa bylden op de homeie yn it Frysk Museum.

De famylje Schwartzenberg hat noch altyd in grêfkelder op it hôf yn Bitgum. De lêste kear dat dêr in Schwartzenberger byset is, wie yn it begjin fan de 21e iuw. Ek yn de tsjerke sels is in grêfkelder dêr't guon fan har byset binne oant salang dat mocht. Der stiet no (2007) noch ien kiste yn dy kelder. Wat der by de restauraasje fan de tsjerke noch oer wie fan de stoflike resten fan de eardere bysetten sit dêr no yn. Dy kelder is inkeldris op bysûndere dagen iepen en te besjen.

Tsjintwurdich is allinnich oan de tagong fan de sportfjilden noch te sjen dat der earder in slot stien hat. Gâns foto- en yllustraasjemateriaal fan it eardere slot en syn bewenners is te finen op Aldfaers Erf Bitgum.
Utjouwerij Venus

**Utjouwerij Venus** wie in Fryske útjouwerij dy't bestie fan 2003 oant 2012. Dit bedriuw kin as ôfsplitsing fan de Koperative Utjouwerij (KU) sjoen wurde. Driuwende krêften wiene Trinus Riemersma, Josse de Haan (winner fan de Gysbert Japicxpriis 2007) en Reinder Rienk van der Leest dy't meast de boekomslaggen fersoarge.

De skriuwers Harmen Wind en Cornelis van der Wal publisearren ek by Venus.

## Keppeling om utens
* Webstee Utjouwerij Venus.
Friese Pers Boekerij

De **Friese Pers Boekerij** is in Fryske útjouwerij dy't oprjochte waard yn 1978 en kantoar hold yn Ljouwert. De útjeften giene foar it meastepat oer regionale en lokale skiednis en kultuer yn Fryslân en ferskynden foar in part yn it Frysk en foar in part yn it Nederlânsk. Troch gearwurking mei sjoernalisten kin de útjouwerij goed ynheakje op de aktualiteit. De Friese Pers Boekerij wie, benammen oant 2000 tige wichtich foar de Fryske literatuer. De bekendste rige dy't troch de útjouwerij útbrocht waard, wie de Gurbe-rige. Njonken distribúsje troch boekhannels wiene de útjeften ek te keap yn de eigen webwinkel.

De Friese Pers Boekerij wie oant 2013 ûnderdiel fan NDC/VBK dy't ek de *[[Ljouwerter Krante]]* en it *[[Dagblad van het Noorden]]* útjout. Yn 2001 waard fanút de Friese Pers Boekerij úteinset mei Uitgeverij Noordboek, dy't him yn syn útjeften rjochte op Grinslân en Drinte. Ein 2013 waard de Friese Pers Boekerij/Noordboek oernommen troch Arie Krijgsman fan Tiel.

Yn juny 2017 frege Krijgsman sels it fajisemint fan it bedriuw oan. Op 20 july 2017 fernijde de *Ljouwerter Krante* dat Utjouwerij Bornmeer fan 'e Gerdyk mei kurator Marike Boersen út Tiel oerienstimming berikt hie oer de oername fan alle yntellektuële eigendommen fan 'e Friese Pers Boekerij/Noordboek, wêrûnder de merknamme, domeinnammen, websiden en fûnskatalogus. Bornmeer hat de ambysje om troch te groeien ta in middelgrutte lanlike útjouwerij. Hoewol't de *Ljouwerter Krante* gewach makke fan in "trochstart" fan 'e Friese Pers Boekerij/Noordboek, bliek út it artikel, wêryn't útjouwer Steven Sterk fan Bornmeer wiidweidich oan it wurd kaam, net dat Bornmeer fan doel wie om 'e namme fan 'e Friese Pers Boekerij as ymprint yn gebrûk te nimmen. 

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan de Friese Pers Boekerij
Marista

**Marista**, oprjochte yn 1987, is in platemaatskippij dy't Frysktalige CD's útbringt en is sa njonkelytsen it grutste platelabel fan Fryslân. Driuwende krêft efter Marista is Marius de Boer fan it eardere Reboelje. Marista is fêstige yn Dronryp yn it eardere gebou fan de Rabobank.

## Keppeling om utens
Webstee Marista
Music Shop Europe

**Music Shop Europe** (foarhinne **De Haske Publications**) is in ynternasjonaal renomearre útjouwerij fan blêdmuzyk op It Hearrenfean. Eigner is komponist en dirigint Jan de Haan.

Yn 1983 rjochte Jan de Haan it bedriuw ûnder de namme De Haske Publications op. As komponist en dirigint joech er yn 't earstoan allinnich syn eigen wurk út. Letter fûnen hieltyd mear komponisten út de hiele wrâld it paad nei De Haske en ferbûnen harren nammen dêroan. Yn 2008 waard De Haske ûnderdiel fan de Hal Leonard Corporation, de grutste útjouwerij fan blêdmuzyk fan 'e wrâld. Yn 2015 waard it bedriuw omneamd ta Music Shop Europe. It bedriuw makket en distribuëarret ferskate útjeften en metoaden foar sa goed as alle ynstruminten, mar ek foar orkesten, koaren en ensembles. Yn 2007 eksportearre Music Shop Europe nei sa'n 75 lannen en hie it bedriuw eigen kantoaren yn Ingelân, Dútslân, Switserlân, Frankryk, Itaalje en de Feriene Steaten.

## Keppeling om utens
* Webstee Music Shop Europe
KFFB

De **KFFB** (Kristlik Fryske Folksbibleteek) wie in feriening mei leden, dy't op 29 desimber 1934 oprjochte waard út it Kristlik Frysk Selskip wei. It wie de iennichste  boekeklub dy't útslutend yn Frysktalige boeken die. Leden krigen trije kear jiers in boek thús besoarge fia de post. Sadwaande wiene de te ferkeapjen oplagen yn 't foar goed yn te skatten. Njonken dy trije jierlikse útjeften joech de KFFB ek oar wurk út dat los te keap wie. *[[De Fleanende Krie]]* wie de ledekrante fan de KFFB, wêryn't de leden û.o. op 'e hichte holden waarden oer nije útjeften.

Ein 2024 wiene der 518 boeken ferskynd by de KFFB.

Yn it earste jier fan oprjochting wiene der 85 leden. Dat oantal groeide stadichoan nei 13.500 leden mids 1960-er jierren. Yn 2024 wiene der noch mar 469 leden. De leden hearden foar it grutste part ta de âlderein en jongere leden kamen der hast net mear by. Mei dêrtroch, en troch de hegere print- en besoarchkosten, waard besletten de boekeklub yn 2025 op te heffen. Yn 2024 ferskynden noch trije boeken en in ekstra útjefte en op 29 maart 2025 waard de feriening KFFB ûntbûn.

De Kristlik Fryske Folksbibleteek priis wie de jierlikse priis fan de boekeklub.
Eastrumer Opfeart

De **Eastrumer Opfeart** is in opfeart yn de gemeente Dongeradiel. De feart rint fan de Suderie ôf, tusken Eastrum en Tilbuorren troch, nei it Dokkumer Grutdjip.

De Eastrumer Opfeart wie oant it begjin fan de 16e iuw belangryk foar de wetterôffier fan it Eastrumer sylfest, sis mar de doarpen Ealsum, Wetsens, Mitselwier, Jouswier en Eastrum sels. It wetter waard troch de Eastrumer syl lost yn it Dokkumer Grutdjip. De slûs is yn 1672, nei de oanlis fan in nije syl yn Ezumasyl (1671), ferfallen en Eastrum koe dêrnei allinne noch oer de Suder Ie mei skippen berikt wurde.

Op in topografyske kaart út 1927 is te sjen dat de opfeart doe noch oant Tilbuorren rûn . Letter is er trochlutsen nei it Dokkumer Grutdjip dêr't er njonken it stienfabryk fia in slûske yn útmûnet.
Easthimmer Mar

De **Easthimmer Mar** is in mar yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân. De mar leit tusken Nijesyl by Drylts en Easthim. Nijesyl wurdt lykwols ta Easthim rekkene.

De namme *Easthimmer Mar* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oosthemmermeer*.
Komponist

In **komponist** set de (muzikale) tinzen dy't by him opkomme om yn foar oaren – al of net frij te ynterpretearjen – lêsbere blêdmuzyk. De komponist moat dan altyd ôfwachtsje hoe't útfierende muzikanten syn noateskrift ynterpretearje sille. It komt mar komselden foar dat in komponist in útfiering heard krekt sa't er dat bedoeld hie. Krusiale rol dêryn spilet ek noch de dirigint dy't de partituer (de troch de komponist opskreaune tinzen – omset nei noaten) ynterpretearret en it gefoel fan de komponist oerbringe moat op de muzikant. De dirigint jout de muzikant oanwizings hoe te spyljen. Sadwaande kinne útfierings troch ferskate orkesten û.l.f. ferskate diriginten dan ek gâns fan inoar ôfwike.
Dirigint

In **dirigint** is de lieder fan in orkest, koar of oar muzykselskip. In dirigint is de skeakel tusken komponist en útfierend muzikant. De dirigint wurdt achte de partituer (de op noaten sette tinzen fan de komponist) sa te ynterpretearjen dat de tinzen fan de komponist goed ta har rjocht komme. As in dirigint in partituer net goed ynterpretearret sil de komponist yn it slimste gefal syn eigen komposysje net werkenne. Oarsom komt it ek foar dat in dirigint in partituer sa útleit dat de komponist 'bliid ferrast' is. It komt mar komselden foar dat in komponist konkludearret dat syn komposysje krekt sa útfierd wurdt as hy bedoeld hie. It is dan ek dat spanningsfjild dat by gâns sjueryleden by konkoersen foar kopbrekken soarget. Wylst dy sjueryleden ek nochris har eigen oardiel hawwe oer hoe't in partituer ynterpretearre wurde moat.
Partituer

De **partituer** (fan it Italjaanske *partitura*, "yndieling") is de hantlieding foar de dirigint by de útfiering fan in muzykstik troch in orkest. Yn de partituer binne - foar sa fier mooglik - de tinzen fan de komponist omset yn lêsbere blêdmuzyk, al of net mei tekstuele tafoegings. Yn de partituer steane alle partijen ûnderinoar syngroan op de maatbalke oanjûn sadat de dirigint foar alle partijen tagelyk sjen kin wat op in bepaald stuit de bedoeling is.
Utjouwerij

In **útjouwerij** is in organisaasje dy't de skeakel foarmet tusken de skriuwer en it lêzerspublyk, troch it útjaan fan boeken en tydskriften. By útwreiding wurdt it begryp ek tapast op oare media, faak mei dat medium as foarheaksel, bygelyks by in 'muzykútjouwerij', dy't blêdmuzyk útjout. Dejinge dy't it yn in útjouwerij foar it sizzen hat is in útjouwer. De measte útjouwerijen binne ûndernimmings, mar soms kin it ek om ferienings of stiftings gean. Trochdat yn it ferline útjouwerijen faak ienmansbedriuwen wiene, wurdt de oantsjutting **útjouwer** ek wol brûkt foar de hiele organisaasje.

In útjouwerij begeliedt dêr't dat nedich is en/of op priis steld wurdt de skriuwer, en hat kontakten mei drukkers, boekhannels, nasjonale bibleteken, oersetters, ensfh. Nei ûnderlinge oerienstimming mei de skriuwer publisearret de útjouwer it wurk yn kwestje. Meastentiids wurdt de skriuwer dan betelle neffens it tal ferkochte eksimplaren: de royaltys. De finansjele risiko's wurde op dy wize troch de útjouwer oernommen. By min rinnende útjeften krijt de skriuwer minder betelle en hat de útjouwer mear skea, by better rinnende útjeften springe se der beide goed út. Ornaris kinne allinnich by goed rinnende útjeften de royaltys heech genôch wurde om 'e oeren dy't de skriuwer yn syn wurk stutsen hat, te fergoedzjen. It komt ek foar dat útjouwer en skriuwer yn 't foar in priis ôfprate dêr't de royaltys mei ôfkocht wurde. Der binne net in soad minsken dy't mei har kreativiteit in goede deihier fertsjinje kinne.

It kin by útjaan as aktiviteit om ferskate produkten gean: boeken, e-boeken, kranten, tydskriften en by útwreiding om cd's, dvd's, audioboeken, blêdmuzyk, websiden, ensfh.. Binnen dy skiften spesjalisearje útjouwers har gauris. Sa binne der útjouwers dy't benammen berneboeken útjouwe, oaren dy't literatuer publisearje en wer oaren dy't wittenskiplike non-fiksje op 'e merk bringe. As yn in boek of oare publikaasje stiet: "útjûn yn **eigen behear**", of oare wurden fan dy strekking, dan wol dat sizze dat de skriuwer it sels op 'e merk brocht hat, sûnder tuskenkomst fan in útjouwer. Foarhinne kaam dat nochal ris foar, benammen as de skriuwer gjin útjouwer fine koe dy't brea seach yn syn skriuwwurk. Tsjintwurdich binne der útjouwerijen dy't har talizze op it saneamde *[[publishing on demand]]* of P.O.D., in Ingelske jargonterm dy't safolle betsjut as "útjaan op oanfraach". By sokke útjouwerijen (yn Fryslân bgl. Utjouwerij Elikser) wurde de saken omdraaid, en betellet de skriuwer de útjouwer foar it útjaan fan syn wurk.

## Keppeling om utens
*
206 f.Kr.

## Foarfallen
* Skipio ferslaat by Ilipa de Kartagers
* Skipio stift Itálica
* Yn Rome wurdt de Milvyske Brêge boud.
* Stifting fan de Han-dynasty yn Sina (206 f.Kr.-220 n.Kr.).
* Yn de fallei fan Kabûl ferliest Antiochus III in slach tsjin de Parthen.

## Berne

## Ferstoarn
Milvyske Brêge

De **Milvyske Brêge** (Latyn: *Pons Milvius*; Italjaansk: *Ponte Milvio*) is ien fan de wichtichste brêgen oer de Tiber yn Rome.

De earste brêge wie boud troch konsul Gaius Klaudius Nearo yn 206 f.Kr., neidat er it Kartaachske leger ferslein hie yn de Slach fan de Metaurus. Yn 115 f.Kr. boude konsul Markus Aemilius Skaurus in nije brêge fan stien op itselde plak as de earste. Yn 312 fersloech Konstantyn de Grutte syn grutte tsjinstanner Maksentius by de brêge yn de ferneamde Slach by de Milvyske Brêge.

Yn de Midsiuwen waard de brêge renovearre troch de muonts Acuzio, en yn 1429 frege Paus Martin V de ferneamde arsjitekt Francesco da Genazzano om de brêge op te laapjen. Yn de 18e en 19e iuw, waard de brêge feroare troch Valadier en Pigiani.

Yn 2006 begûnen fereale spantsjes der mei om op de brêge om de lantearnepeal in leafdesslot te hingjen. De kaaien waarden yn de Tiber smiten. Op 13 april 2007 waard mei dat brûkme stoppe omdat de lantearnepeal it bejûn hie. 

## Keppeling om utens
* Ritual draws sweethearts to Rome bridge artikel oer it kaai ritueel.
Eeltsjemar

De **Eeltsjemar** is in mar fan sa'n 50 hektare yn de gemeente Dantumadiel. De mar leit healwei tusken Readtsjerk en Rinsumageast, mar yn 'e himrik fan Rinsumageast. Yn 1997 hat de gemeente oan de kant fan Rinsumageast in terrein foar dei-rekreaasje oanlizze litten oan de wei Tuskenmarren. It is der simmerdeis drok. Troch de keale omkriten is it in gaadlik wetter om te silen en te kitesurfen. Yn 2006 is der in soad sân út it marke sûge.

Oan de noardkant ferbynt de Ingeloane it Eeltsjemar mei de Wide Moark oer de De Moark.

De namme *Eeltsjemar* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Eeltjemeer*.
Earste Opwyk

De **Earste Opwyk** (Stellingwerfsk en offisjeel: *Eerste Opwiek*) is in feart yn de gemeente Eaststellingwerf. De feart is in dwersfeart fan de Fochteler Feart benoarden Ravenswâld lân in heidefjild. In opwyk is in dearinnende wyk.

De namme *Earste Opwiek* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Eerste Opwijk*.
Earste Wyk

De **Earste Wyk** (Stellingwerfsk en offisjeel: *Eerste Wiek*) is in feart yn de gemeente Eaststellingwerf. De wyk rint fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart yn Appelskea oer Ravenswâld yn de rjochting fan it Fochtelerfean.

De wiken yn dit gebiet rinne oer it generaal fan noardeast-súdwest, de krúswiken steane dêr heaksk op, en rinne súdeast-noardwest. 

De namme *Eerste Wiek* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Eerste Wijk*.
Eksmoarster Opfeart

De **Eksmoarster Opfeart** of **Eksmoarder Opfeart** is in Opfeart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De opfeart rint fan Eksmoarre nei de  noardliker lizzende Makkumer Feart.

De namme *Eksmoarster opfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Eksmorravaartje *.
Keats!

***Keats!*** is it bûnsblêd fan de KNKB. Oant 2016 hiet it ***Wis-In***. It blêd ferskynt alve kear jiers. Yn it blêd wurdt foarútsjoen nei kommende keatspartijen en weromsjoen op partijen dy't west hawwe. Fierder fraachpetearen mei keats(t)ers, meidielings fan de KNKB en útspraken fan de strafkommisje. Under oare de Fryske skriuwer Pieter Breuker skriuwt ferhalen yn *Keats!*.
Wilco Berga

**Wilco Berga** (Snits, 8 septimber 1947) is Fryske skriuwer, dichter en keunstner dy't yn Harns wennet. Berga die de oplieding 'Academie voor beeldende kunst Minerva'. Njonken skriuwer is Berga dan ek byldzjend keunstner. Myn syn húsgenoate Tanja Blokland hat Wilco Berga yn Harns in atelier oan hûs.

## Bibliografy
### Poëzij
* 1990 : *Reiger, vis en man / Reager, fisk en man* (twatalige dichtbondel)
* 1991 : *Fan dit lân in fresco*
* 1992 : *Gedichten en alles wat meegaat*
* 1996 : *De flamingo’s fan earder*
* 2000 : *Eilânliet / Eilandlied* (Frysktalige dichtbondel mei Nederlânske oersetting)
* 2006 : *De fjilden foarby / Voorbij de velden*
* 2010 : *Harnzer tijgedichten - Harlinger getijdegedichten*
* 2015 : *Allinne en yn koar - Alleen en in koor* 

### Proaza
* 1993 : *Hauk en Hazze* (roman)
* 1997 : *De swannen fan Lorenz* (roman)
* 1999 : *It krantefanke* (roman)
* 2002 : *It Portret* (roman)
* 2004 : *Eilândochters* (roman) (2e pr. yn 2010)
* 2008 : *It smoarge bestean* (roman)
* 2011 : *Dat it streamt* (ferhalebondel) 

### Toaniel
* 1983 : *Kening* (ienakter)
* 1985 : *Side* (jûnfoljend stik)
* 1988 : *Fijn zand* (Hollânsktalige toanielmonolooch)
* 1992 : *Berchbewenners* (jûnfoljend stik)
* 1996 : *Pikmar boulevard* (ien fan de 10 sênes út Hertejacht skreaun troch ferskate skriuwers)

### Ferskaat
* 1997 : *Reispapieren, autobiografisch verslag van 14 jaar literair en beeldend werk*
* 1998 : *Sjonger en Dichter* (Frysk- en Nederlânsktalige lietteksten, muzyk Ernst Langhout)
* 2003 :* Libretto foar rockopera Gysbert Gysbert* (foar rockgroep Reboelje)
* 2003 : *Mingd bedriuw / Gemengd bedrijf*  (mei Anne Feddema, Bartle Laverman, Reinder R. van der Leest, gedichten/skilderijen)
* 2004 : *Fjoer en Wetter* (Frysktalich libretto foar folksopera oer Bonifatius)
* 2013 : *Dagen dûnsje foarby - Dagen dansen voorbij* (Frysk- en Nederlânsktalige CD)

## Prizen
* 1983 : Rely Jorritsmapriis (ferhaal: *De jonge frou en de hynst*)
* 1985 : Rely Jorritsma-priis ( gedicht: *Lânlibben*)
* 1996 : Fedde Schurerpriis foar de roman *Hauk en Hazze*

## Keppelings om utens
* Webstee Atelier aan see
* Fraachpetear mei Berga troch Sietse de Vries, LC 11-02-2005
Rieks van der Velde

**Rieks van der Velde** (Lutjegast, Grinslân, 6 desimber 1961) is Frysk komponist, arranzjeur en dirigint.

## Biografy
Van der Velde wie al jong in poerbêst euphoniumspiler en lid fan it Nationaal Jeugd Fanfareorkest (NJFO). Ek wie er lid fan brassband 'De Wâldsang' út Bûtenpost. Syn stúdzje die er oan de foarhinne Muzyk-Pedagogyske Akademy yn Ljouwert mei as haadfak euphonium.

Al doe't er 18 wie dirigearre er ferskate bands en yn 1989 waard er dirigint fan brassband "De Wâldsang". Mei dy lêste band helle er hiel knappe resultaten op sawol lanlike as ynternasjonale wedstriden. Hjoed de dei (1997) stiet Van der Velde ek foar brassband "Excelsior" út Zalk en foar de Martini Brassband út Grins. 

Neist it dirigearen is Van der Velde ek sjuerylid yn by konkoersen yn binnen- en bûtenlân. Fierder is er dwaande as arranzjeur en komponist en rjochte foar syn publikaasjes in muzykútjouwerij op.
 
## Komposysjes

### Stikken foar brassband
* *A Christmas Medley*
* *Canto Religioso*
* *Celtic Moods*
*# Morrison's Jig
*# King of the Fairies
*# The Derry Hornpipe
*# Star of the County Dawn
*# Anglers
* *Christmas fantasy*
* *Christmas prelude*
* *Crusade (Krústocht)*
* *Flight UK 2029*
* *Flying Mallets*, foar xylofoan en brassband
* *French Christmas*
* *Going West*
* *Grenland Ceremonial Fanfare*
* *Memories*, foar kornet en brassband
* *O little Town of Bethlehem*
* *The Trumpet Call (eens als de bazuinen klinken)*
* *We wish you a merry Christmas*
* *Concert etude*

## Keppeling om utens
* Webstee fan syn muzykútjouwerij
Klaas van der Woude

**Klaas van der Woude** (Rinsumageast, 1954) is Frysk komponist, arranzjeur, muzykpedagooch, dirigint en klankregisseur.

## Libben
Klaas van der Woude kaam al jong troch famylje en de pleatslike muzykferiening mei muzyk yn de kunde. Hy spile kornet en krige les fan de Fryske brassbandpionier Sierd de Boer. Troch him kaam er as jonge fan fyftjin by brassband *De Bazuin* yn Oentsjerk. Nei in oplieding ta ûnderwizer en in oerstap nei brassband *De Wâldsang* kaam er ta it beslút fierder te studearjen oan de Muzyk Pedagogyske Akademy yn Ljouwert. Hy waard dêrta oantrúnd troch Tjeerd Brouwer, dy't jierrenlang dirigint fan De Wâldsang en ek in tal jierren fan De Bazuin wie. It wie deselde Tjeerd Brouwer dêr't er syn earste direksjelessen fan krige.

Oan de MPA studearre Van der Woude trompet, HaFaBra-direksje en arranzjearjen. Hjoed de dei (1997) stiet er as dirigint foar *De Bazuin*, Oentsjerk en *Crescendo*, Drachten. Dêrnjonken is er aktyf as arranzjeur, klankregisseur en haadfakdosint Direksje oan it Prins Claus Konservatoarium Grins. Krige yn 2008 de Buma Brass Award foar syn trochbrekken fan grinzen en sa bydroech oan de ûntwikkeling fan de moderne brassmuzyk.

## De Bazuin Oentsjerk
Fan maart 1986 ôf is Klaas van der Woude dirigint fan *De Bazuin*, Oentsjerk. Yn de fiifentweintich jier dat er dy band muzikaal liedt, is it nivo stadichoan omheech gien en binne in soad súksessen ynhelle. De mannichte arranzjeminten dy't Van der Woude yn dy jierren foar brassband skreaun hat, hawwe altyd in wichtich oandiel hân yn it repertoire fan De Bazuin, benammen by konserten. De band hat dêrom it beslút nommen om yn oparbeidzjen mei muzykútjouwerij De Haske in CD te meitsjen mei allinnich mar arranzjeminten fan Klaas van der Woude. Dat album, mei as titel 'Far From Over' is yn begjin 2007 ferskynd.

## Arranzjeminten
### Stikken foar harmony- en fanfareorkest en brassband (karút)
* 1983 *Adagio & Badenerie*, foar fluit en brassband
* 1991 *Dances With Wolves*
* 1994 *African Negro Dance*
* 1997 *Big Spender*
* 2000 *A Christmas Fantasy*, foar harmony-orkest
* 2000 *De Bugel Fan "Looft Den Heer"*
* 2001 *Aria (Bozza)*
* 2002 *Trumpets Of Jericho*
* 2003 *The Great Pretender*
* 2004 *Heb Je Even Voor Mij*
* 2005 *Circle Of Life*
* 2006 *Thunderbirds*
* 2007 *Backdraft*
* 2008 *Gabriella's Song* - As It Is In Heaven
* 2010 *An Old Swedish Hymn*
* 2011 *Devil's Galop*
* 2012 *Jackson V*
Sjoch fierder syn webside

### Stikken foar koar
* 1980 *A funny thing happened*, foar gospelkoar
* 1980 *All good gifts*, foar gospelkoar
* 1983 *A Christmas Fantasy*, foar gospelkoar

## Keppeling om utens
* Webstee Klaas van der Woude
Bienze IJlstra

**Bienze IJlstra** (Bûtenpost, 1954) is dirigint en haaddosint koperblazers.

Bienze IJlstra krige syn earste muzyklessen fan Tjeerd Brouwer. Hy ferfolge syn stúdzje oan de Muzyk Pedagogyske Akademy yn Ljouwert. Dêr studearre er eufoanium en direksje. Doe't er achttjin wie krige er syn earste korps as dirigint. Sûnt dy tiid hat IJlstra in soad korpsen regionale en nasjonale súksessen brocht. Hy wie ûnder oare dirigint fan brassband De Bazuin út Oentsjerk en brassband De Wâldsang út Bûtenpost. Tsjintwurdich (2007) is er haaddosint koperblazers by streekmuzykskoalle De Wâldsang yn Bûtenpost. Dêrneist is er dirigint fan it koperensemble fan dyselde muzykskoalle en fan fanfare De Bazuin út Stynsgea en 'Blaast de Bazuin' út Surhústerfean.
Tjeerd Brouwer

**Tjeerd Brouwer** wie in Fryske dirigint en muzykpedagooch. Hy wie yn de santiger en tachtiger jierren fan de 20-ste iuw ien fan de grutte oanjagers yn de Fryske brassbandwrâld.

Tjeerd Brouwer studearre oan it konservatoarium yn Ljouwert. Koart nei 't er ôfstudearre wie krige er in priis fan stêd Ljouwert. Hy waard dosint oan streekmuzykskoalle "De Wâldsang" yn Bûtenpost. Brouwer sammele de bêste koperblazers fan syn muzykskoalle om him hinne en rjochte de Brassband De Wâldsang Bûtenpost op dêr't er in soad suksessen mei behelle yn it binnen- en bûtenlân. 

Hy wenne mei syn gesin yn Stynsgea, gemeente Achtkarspelen. Hy wie ek dirigint fan oare bands en korpsen, lykas de Fanfare "Joost Wiersma" Jistrum (fan 1980 oant 1985) en de Kristlike brassband "Looft den Heer" Bitgummole (1976). 

Brouwer wie njonken Piebe Bakker ek dosint foar HaFaBra-direksje oan de Muzyk Pedagogyske Akademy yn Ljouwert. Ta syn learlingen hearre ûnder oare Klaas van der Woude en Bienze IJlstra.
Siemen Hoekstra

**Siemen Hoekstra** (Ikkerwâld, 1966) is freelance trompettist, dosint koperblazers en dirigint.

Doe't Siemen Hoekstra tsien jier wie krige er syn earste kornetlessen fan Douwe Veenstra by streekmuzykskoalle De Wâldsang yn Bûtenpost. Op syn fyftjinde spile er bugel (flügelhorn) by brassband De Bazuin út Oentsjerk. Ek spile er by brassband Soli Deo Gloria, Ljouwert en brassband De Wâldsang, Bûtenpost.

Hoekstra studearre trompet en HaFaBra-direksje oan de Muzyk Pedagogyske Akademy yn Ljouwert en ferfolge syn trompetstúdzje oan it Sweelinckkonservatoarium yn Amsterdam. Hy krige trompetles fan Jan Holtrop, Peter Masseurs, Klaas Kos en fan syn grutte foarbyld Willem van der Vliet. Syn haadfak direksje folge er by Jan de Haan, Dirk Annema en Gerrit Fokkema en hy rûn inkelde kearen staazje by de ingelske dirigint David King.

Nei inkelde jongerein- en B-orkesten dirigearre te hawwen, waard er dirigint by brassband Juliana út Kollumersweach. Yn 12 jier tiid helle er dêrmei súksessen yn. Fan 1999 oant 2005 wie er dirigint fan de Provinciale Brassband Groningen. Hjoed de dei (2007) wurdt Hoekstra in soad frege as gast-/projektdirigint. Sa brocht er yn 2005 brassband De Lofklank út Oerterp de kampioenstitel yn de twadde difyzje fan de Nederlânske Brassband Kampioenskippen.

As profesjoneel muzikant spile Hoekstra û.o. yn it  Frysk Orkest, Noord Nederlands Orkest, Johan Willem Friso Kapel, it NCRV-koperensemble en it Nederlands koperensemble. Fan 1991 oant en mei 2003 wurke er by Joop v.d. Ende mei oan ferskate musicals en oan ferskate tv-, cd- en dvd- opnames.

Hjoed-de-dei wurket Hoekstra as freelance trompettist, dosint koperblazers en dirigint. Hy stiet foar 2 orkesten: fanfare de Lytse Sudwesthoeke út Starum en sûnt jannewaris 2007 foar brassband Pro Rege út It Hearrenfean. Boppedat spilet er yn it koperkwintet 'Fiifresombrass' dat bestiet út fiif befreone prosjenele koperblazers.
Konstantyn III

**Konstantyn III**, folút **Flavius Claudius Constantinus** (sa. 370 – 18 septimber 411) wie Romeinske keizer fan 407 oant 411. Hy kaam yn opstân tsjin rjochtmjittige keizer Honoarius en wurdt dêrom in usurpator neamd. Yn âlde Britske leginden komt er foar as in mytyske kening. 

## Ofkomst
Oer de ôfkomst fan Konstantyn is neat bekend. Fermoedlik wied er fan lege komôf. Hy tsjinne yn it Romeinske leger en hie twa soannen: Konstâns II en Julianus.

## Literatuer
* C.E. Stevens, *Marcus, Gratian, Constantine*, Athenaeum (1957), siden 316-47.

## Keppeling om utens
* Online Encyclopedia of Roman Emperors: in biografy fan Konstantyn ''(Ingelsk)''
* Brittania.com: in stambeam fan Britske keningen ''(Ingelsk)''
Florianus

**Florianus**, folút **Marcus Annius Florianus Pius** († 276), wie in skoftsje Romeinsk keizer yn it jier 276 fan july oant septimber. Yn de skiednis hat er net fan grut belang west. Neffens de fjirde-iuwske skiednisskriuwer Eutropius hat er neat dien dat de muoite wurdich is om yn it sin te bringen. 

## Skiednis
Florianus waard yn 276 troch it westlik leger as opfolger keazen fan keizer Tasitus, dy't mooglik syn healbroer wie. It leger yn it easten keas lykwols Probus as keizer. Florianus hie in grutter leger, mar Probus wie de bettere generaal. Ek by it westlik leger wienen syn kwaliteiten bekend. It slagge Probus it leger fan Florianus der fan te oertsjûgjen dat sy him better net bestride koene. Florianus waard dêrnei troch syn eigen soldaten fermoarde. Hy hie amper 88 dagen regearre.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Florian (276), yn ''Dir'' (2000), (Ingelsk).
276

## Foarfallen
* Nei de dea fan keizer Tasitus wurde sawol syn healbroer Florianus as Probus troch it leger ta keizer útroppen. 

## Berne

## Ferstoarn
* Tasitus, keizer, fermoarde.
* Florianus, keizer, fermoarde.
Kornet (ynstrumint)

Mei **kornet** wurdt in oan de trompet besibbe koperblaasynstrumint bedoeld.

Yn ferliking mei de trompet is de kornet wat lichter te bespyjen troch syn widere mensuer. De toan fan de kornet is dêrtroch ek wat minder skel as dy fan de trompet.
De kornet liket in soad op de trompet. It ynstrumint hat lykwols in oare skiednis: it stamt ôf fan de posthoarn. It ferskil sit him der benammen yn dat de kornet koanysker boud is: de diameter fan de buis is fan it mûlestik ôf smeller en hat dêrtroch in grutter ferrin. Ek is de kornet kompakter fan foarm, mei rommere bochten as de trompet. De kornet stiet meast yn Bes stimd, mar yn âlder repertoire komt de kornet ek yn A foar. Yn in brassband is der fierder rnoch de útfiering as Es-kornet (ek wol sopraan- of soprano-kornet neamd).
Op dit ynstrumint koene solisten technysk tige drege stikken útfiere en it waard troch de tiid hinne in echt sjo-ynstrumint.
Mei de iuwwiksel kaam jazz as muzykstreaming op en de kornet krige dêr dalik in wichtich plak. Yn de tweintichste iuw moast it ynstrumint mear en mear plak romje foar de trompet.
Yn in brassband hat de kornet in wichtich plak. Dy orkestfoarm, û.o. wer te kennen oan in krekte besetting, hat tsien kornetten (9 yn Bes en 1 yn Es) op in folsleine besetting fan 25 koperblazers.
Mensuer

De **mensuer** fan in blaasynstrumint is de ferhâlding tusken de lingte ta de trochsnede (dikte) fan de buis (en ek syn triljende luchtkolom). Dy mensuer makket út hokker leechste en heechste toanen in ynstrumint produsearje kin.

Sa hat de tuba in wide mensuer: de grûntoanen (bastoanen) winne dêrtroch oan krêft. In hoarn dêrfoaroer hat in folle krappere mensuer; dêrtroch is de klank boppetoanriker en hat dat ynstrumint in folle grutter berik.
Nederlânske Brassband Kampioenskippen

De **Nederlânske Brassband Kampioenskippen** foarmje it wichtichste konkoers yn de Nederlânske brassbandwrâld. De kampioenskippen wurde holden sûnt 1981. Fryske brassbands binne altyd goed fertsjintwurdige en slagge foar bêst op, hoewol't de konkurrinsje út oare provinsjes dúdlik grutter wurden is as yn it begjin.

## Skiednis
Inisjator fan de NBK wie it Kristlik bûn fan muzykferienings yn Fryslân mei goedkarring fan de Nederlânske Federaasje Kristlike Muzykbûnen (NFCM). Yn 1981 wiene it Nanne Hempel en Anne Anjema, twa Fryske brassbandfanaten dy't de earste NBK organisearren yn Surhústerfean. Dat wie in iepen kampioenskip dat letter erkend waard troch de oare lanlike muzykfederaasjes.

It jier dêrop waarden de NBK yn Ljouwert yn De Harmonie holden. De belangstelling wie goed mar neffens de organisaasje wie de opset noch net hielendal sa't dy wêze moast. It reglemint waard oanpast dêr't it gie om it tal punten en it tal difyzjes. Yn 1983 slagge it om erkenning te krijen by de fjouwer lanlike muzykfederaasjes en waarden de NBK yn Sutfen holden. Dat wie foar it earst ûnder de offisjele namme *Nederlandse Brassband Kampioenschappen*. 

Letter binne de regleminten noch in pear kear oanpast. Benammen it ynfieren fan in 'bline' sjuery wie foar Nederlânske begripen revolúsjonêr. In bline sjuery sit efter in kleed sadat se net sjen kinne hokker band op it poadium sit. Dy feroaring waard troch de bands as in hiel goeden-ien beöardiele.

## Tiid en plak
Yn de begjinjierren spilen alle bands in ferplicht en in frij wurk, de legere difyzjes oerdeis, de heechste difyzjes jûns. Sûnt 1990 wurdt allinnich noch in ferplicht wurk spile. Dat smiet gâns tiidwinst op.

Likegoed slagget it de lêste jierren - troch de enoarme belangstelling - net mear om de kampioenskippen op ien dei ôf te wurkjen en dêrom wurdt no al op freedtejûn út ein set mei de fjirde en tredde difyzje, wylst de twadde, earste en kampioensdifyzje op sneon oan bar komme.

De lêste jierren wurde de kampioenskippen holden yn Martiniplaza yn Grins om't De Hanzehof yn Sutfen te lyts waard.

## Dielnimmen
Meidwaan oan de NBK kin allinnich as in band by in provinsjaal konkoers in beskaat tal punten helle hat. Wurdt in band by de NBK twa kear op rij kampioen yn in beskate difyzje dan hat dat automatysk promoasje ta gefolch en sil de band it jier dêrop yn in hegere difyzje de striid oangean moatte.

De stikken dy't op de NBK spile wurde moatte binne gauris fantefoaren te hearren op saneamde *try-out-konserten* (*proefkonserten*).

## Winners
Oars as by provinsjale konkoersen binne prizen by de NBK net keppele oan it tal punten dat in band krijt mar wurdt de band mei de measte punten kampioen, de band dy't dêrnei it heechste tal punten hat twadde, en sa fierder.

### Winners kampioensdifyzje

## Keppelings om utens
* NFCM.
* Webstee NBK
Respendial

**Respendial** wie kening fan in groep Alanen yn Jeropa yn de earste helte fan de 5e iuw.

## Skiednis
Respendial wie lieder fan ien of twa groepen Alanen dy't yn 407 by de Mainz de Ryn oerstutsen en it Romeinske Ryk ynkrongen. In oare groep waard laat troch Goar, dy't him oansluet by de Romeinen.  Respendial feriene himsels yn stee dêrfan mei de Fandalen. Hy stipe dit folk yn de Slach by Mainz tsjin de Franken neidat de Fandaalske kening Godigisel sneuvele wie. Tegearre mei de Fandaalske Silingen en Asdingen en in groep Sueven teagen de Alanen  troch Galje en festigen harren yn Spanje.

It fierdere libben fan Respendial is ûnbekend. Yn 426 waard syn opfolger  Attaces deamakke doe't de Fisigoaten Spanje ynkrongen. De Alanen waarden letter feriene mei de Asding-Fandalen, tegearre soenen sy  oerstekke nei Afrika en dêr in keninkryk stifte. 

## Boarne
* Gregorius fan Toers
Bugel

De **bugel** of **flugelhorn** (Dútsk: **flügelhorn**) is in koperblaasynstrumint in Bes of Es of inkeldris ek yn C mei trije fentilen. De bugel is in wichtich ynstrumint yn in fanfare.
Yn in brassband hat de bugel in bysûndere rol en der is mar ien. De foarm fan de bugel is nei it fentylhûs hielendal koanysk en mei rommere bochten as de trompet. Dêrtroch hat de bugel in folle sêftere, waarmere en rûnere klank. De bugel is útfûn troch Adolphe Sax, deselde as de útfiner fan de saksofoan.

De bugel hjit yn it Frânsk "bugle", mar yn it Ingelsk "flugelhorn" en moat net betize wurde mei de Ingelske "bugle", wat in klaroen is.

## Toanfoarming

Lykas by alle koperblaasynstruminten hat de toanfoarming by de bugel plak troch mei oanspande lippen tsjin it tsjettelfoarmich mûlestik te blazen. Sa wurdt in trilling feroarsake yn de luchtkolom fan it ynstrumint. By in goede lipspanning kin ien fan de sawat sân natuertoanen spile wurde. Troch mei ien of mear fentilen de lingte fan de haadbuis grutter te meitsjen, kinne de gatten tusken elk fan dy boppetoanen groamatysk nei ûnderen ta opfolle wurde.
It earste twadde en tredde fentyl jouwe respektivelik in hiele, in heale en oardel toan ferleging fan de neistlizzende boppetoan.
De klankbeker fersterket de toan.

Om't net alle toanen mei de fentilen suver te reitsjen binne is op in soad blaasynstruminten op it tredde, mar gauris ek op it earste, fentyl in trigger oanbrocht wêrmei't de buis langer makke wurde kin om de toan suver te krijen.
Der binne ek bugels dy't in fjirde fentyl hawwe. Dêrtroch wurdt de trigger oerstallich en is it berik yn de lege toanen twa kear in fjirde oktaaf grutter.

Krekt as by de kornet hat de bugel foar it fentylhûs in stimbuis om ôfstimmen mooglik te meitsjen. It plak fan de stimbuis soarget derfoar dat it koanysk ferrin fan de bugel sa min mooglik fersteurd wurdt. By nijere kornetten en trompetten sit dy stimbuis earst fierderop yn it ynstrumint, yn de earste bocht nei it fentylhûs.

## Toanhichte

De bes-bugel is in transponearjend ynstrumint, wat sizze wol dat de klinkende toan net deselde is as de notearre. Spilet men op bes-bugel in (foar dat ynstrumint) as C notearre toan, dan klinkt dy as in Bes. De spiler hoecht foar dy toan net in ekstra fentyl te brûken. Spilet men op in c-bugel in (foar dat ynstrumint) as C notearre toan, dan hoecht likemin in fentyl brûkt te wurden. Wol klinkt no in oare toan as by de bes-bugel, te witten in C. In selde notearre toan wurdt op beide ynstruminten mei deselde greep ta stân brocht (mar klinkt op in bes-bugel fansels in toan leger). In foardiel dêrfan is dat immen dy't in bes-bugel bespylje kin, sûnder transponearjen op in c-bugel meispylje kin mei in oar c-ynstrumint lykas in oargel yn in tsjerke.
Bariton (ynstrumint)

De **bariton** of **baritontuba** is it lytsere broerke fan de eufoanium. Hy stiet stimd yn bes en hat in wat skerpere en hegere toan as de eufoanium, wylst er dochs sêft is. Meastentiids hat in bariton trije fentilen hoewol't der ek guon mei in fjirde fentyl binne.
Yn in brassband spylje twa baritons, de earste en de twadde bariton. De earste bariton spilet no en dan solistyske meldijen of tsjinmeldijen en moat meast ek hegere noaten spylje. De twadde bariton is mear begeliedend en spilet gauris de legere noaten fan de baritonpartij.

## Ferskillen tusken eufoanium en bariton
De bariton en de eufoanium lykje in soad op inoar mar binne dochs oars neffens klank en funksje.
It ferskil sit him yn de foarm fan it ynstrumint: de bariton is silindrysk opboud wylst de eufoanium koanysk boud is mei ferwiidzjende beker. De stimbuis fan de bariton kin der yn beide rjochtings ynstutsen wurde, wylst dy fan de eufoanium der troch syn ferbreedzjende foarm mar yn ien rjochting ynpast.

De bariton stamt fan de hoarn ôf, wylst de euphonium fan de bastuba ôfstamt.
Tuba

De **tuba** is de sammennamme fan de tenoaren ûnder de bassen by de koperblaasynstruminten. Ynstruminten dy't by dy groep hearre binne û.o. de euphonium, de bariton (baritontuba) en de es-bas. It ynstrumint hat trije of fjouwer fentilen, by symfoanyske tuba's gauris fiif en by F-tuba's gauris sels seis. It yndrukken fan de kleppen/fentilen by in tuba fergruttet yn wêzen de lingtefan de brûkte buis, sadat de toan leger wurdt. It twadde fentyl lit de noat in heale toan sakje, it earste fentyl twa heale toanen, it earste en twadde tegearre trije, it twadde en tredde tegearre fjouwer, it earste en it tredde tegearre fiif en alle trije tagelyk meiinoar seis (dat lêste komt komselden foar). It (eventuele) fjirde fentyl lit de toan dalik mei in kwart sakje en wurdt dêrom kwartfentyl neamd.

It nammejaan fan de tuba-eftige ynstruminten is in frijwat lestige saak:
* Yn ferskate lannen binne betiizjende beneamings geande foar deselde of soartgelikense ynstruminten
* De boarring (silindrysk/koanysk) en dêrmei de klank kin oanlieding jaan ta in oae namme
* It tal fentilen/kleppen (3-6) ferskeeld en kin dêrmei oanlieding jaan ta in oare namme
* De rjochting fan de beker kin omheech of nei foaren stean en kin dêrmei oanlieding jaan ta in oare namme
* Stimming (C yn symfony-orkest, Bes/Es yn harmony, fanfare en brassband, en yn F foar solo-ynstrumint as kwintet)
* Ofhinklik fan de regio wurdt itselde ynstrumint soms oars neamd

Adolphe Sax hat yn syn wurk besocht om binnen de trompet/tuba-famylje alle leden in oerienkomstige klankkleur te jaan. Dat hat oan de betizing bydroegen troch der in hiele rige sakshoarns fan pikkolo oant sub-kontrabas neist de besteande trompetten by te meitsjen.

## Repertoire
Der is net in soad skreaun foar de tuba-famylje as solo-ynstrumint. Earst yn de 20ste iuw wie de tiid der klear foar. Underwilens binne in tal konserty foar it ynstrumint komponearre.
Koperblaasynstrumint

De measte **koperblaasynstruminten** binne (oarspronklik) fan koper of oare metalen makke. De beneaming jildt lykwols net it materiaal dêr't in ynstrumint fan makke is, mar de wize hoe't op it ynstrumint in toan makke wurdt. By in koperblazer giet dat troch mei spande lippen troch it mûlestik te blazen.


Ofbyld:French horn front.png|Hoarn
Ofbyld:Euphoniums.jpg|Eufoanium
Image:Posaune.gif|Tromboane
Image:Trumpet 1.jpg|Trompet
Alfde Wyk

De **Alfde Wyk** (Stellingwerfsk en offisjeel: *Elfde Wiek*) is in feart yn de gemeente Eaststellingwerf. De wyk rint fan de Opsterlânske Kompanjonsfeart east fan Appelskea bylâns de Kompanjonsbosken yn noardeastlike rjochting fan it Fochteler Fean.

De wiken yn dit gebiet rinne oer it generaal fan noardeast-súdwest, de krúswiken steane dêr heaksk op, en rinne súdeast-noardwest. 

De namme *Elfde Wiek* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Elfde Wijk*.
Elvebocht

De **Elvebocht** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. De Elvebocht rint fan de Langsturtepoel mei in bocht nei de Gudzekop by de Goaiïngarypster Puollen by de Kop Bloksleat.

De namme *Elvebocht* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Elvesloot*.
Tomke (fûgel)

It **tomke** (*Troglodytes troglodytes*) is de ienigste fûgel út de famylje fan de tomkes dy't yn Europa foarkomt. Alle oare soarten libje yn Noard- en Súd-Amearika.

## Oare nammen
It tomke wurdt yn it Frysk ek wol oantsjutten mei: *Mûske*, *Múske*, *Tommelid* as *Winterkeninkje*.

## Foarkommen
It tomke is ien fan de lytste fûgelsoarten fan Europa en kin fanwege syn koarte wjukken net sa'n bêst fleane. Hy is sa'n 9,5 sm lang en waget 10 gram. Sawol it mantsje as it wyfke hawwe brune fearren. De opfallende sturt stiet rjocht omheech.

## Fersprieding
It tomke is meast te finen yn tichte strûken foaral yn de buert fan wetter. Hy komt op it noardlik healrûn oer de hiele wrâld foar. Yn Euraazje komme sa'n 27 ûndersoarten foar en yn Noard-Amearika ek nochris 12.

## Iten
tomkes ite meast ynsekten en harren larven en spintsjes. Ek ite se sa no en dan wol sied fan lytse plantsjes. 

## Fuortplanting
It mantsje begjint al by't winter mei it bouen fan in tal nêsten dy't er oan it wyfke oanbiedt. De nêsten binne rûn mei in yngong oan de sydkant en lizze meast krekt boppe de grûn. De nêsten wurde makke fan mos, blêden en gers. Ein april leit it wyfke 5-7 wite aaien mei readbrune stippen. Nei sa'n 14-16 dagen brieden komme de aaien út, wêrnei de beide âlden de jongen nog 2 wike fuorje foardat de jongen útfleane. It Tomke briedt meast twa kear yn it jier.

## Sjoch ek
* List fan fûgels