open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jarretank

In **jarretank**, eartiids ek wol **jarrebak** neamd, is in tank, dêr't boeren jarre op it lân ferspriede kinne. In jarretank kin troch in trekker lutsen wurde, dêr't de pompynrjochting troch in ôftakas fan de trekker ôf oandreaun wurd, of it kin in selsridende wein wêze. Yn Nederlân is it ferplichte dat der efter in jarretank in ynjekteur fêstige is, dat de jarre yn 'e grûn ynjektearret om ferflechtiging fan ammoniak en stankoerlêst tefoaren te kommen.

## Soarten
### Fakuümtank
By in fakuümjarrepomp soarget de opboude luchtpomp foar de ûnderdruk, dy't nedich is yn de tank, om de jarre op te sûgen en ûnder druk te fersprieden. De hoemannichte jarre dy't opfolle wurd, hinget ôf fan de opfierhichte, de tsjokkens fan de dong, de wjerstân yn de oansûchlieding en de fakuümhichte yn de tank. De ûnderdruk is ornaris 0,8 bar mei in oansûchslang mei in diameter fan sa'n seis tommen (15,2 sm). Foar tsjokkere dong is in slang fan acht tommen nedich. Der is in trekkerfermogen nedich fan op syn minst 7,35 kW (10 hk) de 1000 liter tankynhâld.

### Pomptankwein
Pomptankweinen hawwe almeast in wjirm- of draaisûgerpomp en yn guon gefallen in sintrifugaalpomp. Om fluch wurkje te kinnen kiest men gauris foar selsoansûgende ferkringerpompen.

#### Wjirmpomp
In wjirmpomp bestiet út in rotor, dy't in wjirmeftige foarm hat en rûndraait yn in holle stator fan rubber of keunststof. Ofhinklik fan it materiaal dêr't de stator fan makke is, kin in wjirmpomp in druk fan 5 oant 15 bar leverje. Hoe hurder it ferwulftmateriaal, hoe heger de druk wêze kin, mar wurdt mear gefoelich foar steuring troch hurd en skerp fersmoargjend guod yn de dong. Wjirmpompen kinne fan 30 oant 500 m³ pompe.

#### Draaisûgerpomp
In draaisûgerpomp is in selsoansûgende ferkringerpomp mei twa foarinoaroer draaiende achtfoarmige rotors. De hoemannichte hinget ôf fan it tal en de diameter fan de rotors en fariearret fan 10 oant 450 m³ yn de oere.
Draaisûgerpompen binne kreksa as wjirmpompen gefoeliger foar hurde en skerpe foarwerpen yn de dong en kâns op drûchrinnen. Wichtige foardielen fan de pomp is de hege druk (om 12 bar hinne) mei reedlik bytsje oandriuwfermogen, lykwichtige pompopbringst by hege tsjindruk by alle dongsoarten en de ferskate gebrûksmooglikheden.

#### Sintrifugaalpomp

Op pomptankweinen wurde mar in bytsje sintrifugaalpompen brûkt, om't dy net selsoansûgend binne. Yn kombinaasje mei in fakuümpomp foar it foljen fan in tank, kin in sintrifugaalpomp in goede mooglikheid wêze. Dy pomp tsjinnet derfoar om de dong ûnder hegere druk (2 oant 3 bar) te fersprieden. Dat jout in bettere ferdieling. Sintrifugaalpompen besteane út in pomphûs, dêryn't in waaier mei hege gong yn draait en de dong fuortsmyt. Ofhingjend fan de type fariearret de druk fan 1 oant 10 bar. As de tsjindruk heger wurdt, nimt de kapasiteit ôf en nimt it fermogen ta. De hoemannichte te pompen dong fan sintrifugaalpompen fariearret fan 50 oant 500 m³ yn de oere.

## Sjoch ek
*Jarre
*Dongynjeksje
*Dongstruier
Zijlstra's Meubelfabryk

**Zijlstra's Meubelfabrieken NV** wie in meubelmakkerij oan de Slachtedyk op De Jouwer dy't fan 1921 oant 1974 bestie.

It fabryk waard op 26 jannewaris 1921 oprjochte troch de bruorren Folkert en Wiero Zijlstra. Yn datselde jier waard al begûn mei de bou fan in grutte fabrykshal fan fyftich by alve meter. By in grutte brân by oaljeslaggerij E.A. de Boer, dy't wat fierderop stie, gie it fabryk yn de nacht fan 18 op 19 april 1928 troch brân ferlern. Troch de hurde wyn baarnden ek noch trije huzen en in buorkerij ôf. Direkteur Wiero Zijlstra liet yn rap tempo in nije fabryk bouwe. De hannel gie dêrnei goed, yn it topjier 1950 wurken der 115 minsken yn it fabryk. Henk Zijlstra, de soan fan Folkert naam letter it bedriuw oer. Foar de Twadde Wrâldoarloch stiene 120 minsken op de leanlist, yn 1973 wienen dat noch mar tritich. In soad meubels waarden ferkocht nei de Wettersneedramp fan 1953. Yn 1974 waard it bedriuw opkocht troch Douwe Egberts.

Tusken de lytsere masineôfdieling en de grutte masineôfdieling rûn in as dêr't de masines op oansluten wiene. Yn de 'grutte' masineôfdieling stiene bygelyks in lintseach, in frees en in flakbank. Direkteur Folkert hie oan syn hân trije fingerstompkes troch in ûngelok mei de seachmasine. 
By Zijlstra waarden oar soarte meubels makke as by de Jouster meubelfabryk De Vrij. By De Vrij waarden benammen swierdere meubels mei bolpoaten makke. By Zijlstra waarden lichtere meubels makke lykas ledikanten, stuollen, tafels en kasten. De houten meubels hienen in finearlaach fan mahoany of nutehout. It finearhout hie as foardiel dat it net krimpt. It hout waard mei skippen oanfierd oer de Jouster Sylroede en dan oer spoarreels nei de loadsen efter it fabryk riden. De meubels waarden ûntwurpen troch A.A. Patijn en Piet de Lange. De meubels waarden ûnder oare oankocht troch Hotel Krasnapolsky yn Amsterdam en de Bataafsche Petroleum Maatskippij. Op de Jouwer makke Zijlstra de tsjerkebanken fan de Roomkse tsjerke en ek DE-eigener Johannes de Jong en syn soan kochten meubels fan Zijlstra. It fabryk hie toansealen op meardere plakken yn Nederlân, ien stie yn de Sarphtatistrjitte yn Amsterdam. De firma hie twa frachtweinen dy't in soad meubels nei begoedige klanten yn Amsterdam en De Haach brochten. 

Yn de tweintichste iuw wiene der in soad meubelmakkers op De Jouwer lykas Meubelfabryk De Vrij, Meubelfabryk Van der Veer, Drost, Oom en Stroosma.

Yn 2014 hold Museum De Jouwer in tentoanstelling *Frysk Design* mei Poly-Z meubels fan Zijlstra en stuollen fan de Jouster meubelfabryk 'Van der Veer'.
Kowedong

**Kowe[[dong]]** is de trochgong of it ekskremint fan kobisten. In inkelde termútskieding fan in ko, dat gauris yn in greidlân leit te drûgjen, wurdt **skytaai** neamd.

## Skaaimerken
In skytaai hat ornaris in trochsneed fan likernôch 30 sm en waacht oant sa'n 2 kilogram. In kobist skiedt sa'n acht oant tsien skytaaien deis út. Yn wiet waar brekt in skytaai ôf yn twa oant trije moanne en wurdt as libbensromte brûkt troch ferskate ynsekten, dy't it foar fiedsel en it lizzen fan aaien, en de waarmte, dy't troch it ôfbrekken ûntstiet, brûke. Om in skytaai hinne waakst it gers bysûnder heech, mar wurdt troch de bisten net fretten en dêrtroch ûntstiet winliken in bosk frak gers. Mei drûch waar wurde skytaaien drûger en kinne dan as brânje brûkt wurde.

## Gebrûk
Om't kowedong ryk is oan organyske stoffen, wurdt it ornaris yn de lânbou brûkt foar it bedongjen fan lânbougrûn. Boppedat kin by it gêstjen fan de dong, mei de oanwêzigens fan soerstof dêr't metaan troch ûntstiet, biogas opwekke wurde. In skytaai kin troch waarmte-enerzjy 0,1 kilowattoere produsearje.
Yn guon geaen mei hege bergen, sa as yn de Alpen, Tibet, Yndia en Turkije, dêr't beammen beheind binne, wurde drûge skytaaien brûkt as brânje foar it hjitsjen.
Op de Halligen yn Noard-Fryslân wurdt besocht kowedong as brânje te brûken foar it sieden op sinne-enerzjy.
Ek tsjinnet kowedong as boumateriaal. Bygelyks yn Afrika wurket drûge dong as sinnestiennen of as gips of taheaksel foar bouliem yn flechthutten.

## Ofbraak
Daalk nei it útskieden fan de skytaai ferskine der miggeguod en tuorren. Dongkrobben lizze harren aaien en harren larven ûntwikkelje harren fluch yn it foar in part wiete ûndergrûn. Yn de twadde faze komme der yn de noch fochtige skytaai strontmiggen, sa as de *Scathophaga stercoraria*, derby en allinne harren larven binne dongfretters. De miggen sels libje foar in part rôfsuchtich. Ek ferskate skyldtuorren en harren larven jeie op oare dongbewenners.
Nei't de bûtenkant fan de skytaai opdrûge is, mar binnenyn noch fochtich en troch gongpaden trochkrúst is, ûntjouwe der skimmels, gêsten en baktearjes, dy't it fierder ôfbrekke. Dêrnei ferkrommelt de skytaai en gers waakst der trochhinne. Miten, tiken, tûsenpoaten en blaukopwjirmen libje yn de ûndergrûn.
It oerbliuwsel wurdt troch fûgels, dy't nei fretten sykje, stikken hakt of troch dongkrobben fergroeven.

## Ynhâld
Yn trochsneed kowedong yn Nederlân sitte de folgjende stoffen (yn kilogram de ton):
Henk Zoetendal

**Henk Zoetendal** (De Jouwer, 11 augustus 1941 - De Jouwer, 5 jannewaris 2024) wie in Fryske fuotballer dy't foaral as mid-mid op it middenfjild spile. 

Mei syn lingte fan 1.90 meter wie hy faak gefaarlik foar de goal. Henk Zoetendal fuotballe earst by De Jouwer en fan 1962 oant 1966 by GVAV út Grins. Yn it seizoen 1971 - 1972 spile hy foar fuotbalklup It Hearrenfean. Doe't AZ'67 nei de earedivyzje promovearre kocht dy feriening Henk Zoetendal, en tagelyk ek Kees Kist. It seizoen 1972-1973 waard yn Alkmaar lykwols gjin súkses, trochdat hy slim blesseard rekke mei útskuorde knibbelbannen. Yn 1973-1974 spile hy dan ek wer foar It Hearrenfean. Nei syn karriêre yn it betelle fuotbal spile Zoetendal noch seis jier foar De Jouwer. Dêr wie hy ek jeugdtrener. 

Mei syn frou Tineke hied er mear as tweintich jier in sportsaak op De Jouwer.
Henk Zoetendal ferstoar begjin jannewaris 2024 yn yn 'e aldens fan 82 jier.
Meubelfabryk Van der Veer

**Meubelfabryk Van der Veer** op De Jouwer wie spesjalisearre yn it meitsjen fan stuollen. 

Yn 1890 begûne Sybren van der Veer in houtdraaierij en pompmakkerij oan hûs yn de Hobbe fan Baerdstrjitte. Hjir siet letter klokskilder Roel Otter. Yn 1922 kochten syn soannen Douwe en Jelle van der Veer it tramstasjon oan de Inkele Rigel. Se makken dêr in grut ferskaat oan stuollen. Yn it famyljebedriuw waarden ek Jan en Siep van der Veer belutsen. Yn drokke tiden wurken der mear as tweintich minsken.

It bedriuw waard letter brûkt troch *De Wrede* meubelen.
Yn 2014 hold Museum De Jouwer in tentoanstelling *Frysk Design* mei stuollen fan 'Van der Veer' en 'Poly-Z' meubels fan Zijlstra's Meubelfabryk.

Yn de tweintischste iuw wiene der folle mear meubelmakkers op De Jouwer lykas Zijlstra's Meubelfabryk, Meubelfabryk De Vrij, Drost, Oom en Stroosma.
It Syl

**It Syl** is in wetter en dyk op De Jouwer. 

It wetter is it diel fan de Jouster Sylroede oan de noardkant fan de brêge by It Tolhûs. Oan de oare kant fan de brêge leit De Kolk.
Oan it wetter stienen eartiids in soad bedriuwen dy't harren grûnstoffen en produkten krigen oer wetter. Sa stiet dêr it nôtpakhûs fan de firma G.P. Cath en Soannen en de tichtby lizzende skipswerf fan Aukebaes. Fierders wienen der drukkerij en boekhannel Jan Swart.


Ofbyld:De Jouwer Tolhúsbrêge en It Syl (1910).jpg|Tolhûsbrêge en It Syl
Ofbyld:De Jouwer De Syl 17-39.jpg|
Ofbyld:De_Jouwer_De_Syl_(foar_1920).jpg|Foar 1920
Ofbyld:De Jouwer De Syl foar 1920.jpg|'t Syl foar 1920. Rjochts it nôtpakhûs fan Cath & Sn.
Ofbyld:De Jouwer Syl mei sanatoarium.jpg|It Syl mei op de eftergrûn it sanatoarium fan Heremastate
Ofbyld:De Jouwer De Syl a.jpg|It Syl yn 1905. It gebou dat tusken de Tolhûsbrêge en It Tolhûs is in sjippefabryk dat eartiids it 'grienfabrykje' neamd waard. Dat fabrykje waard yn 1892 ferkocht. Letter soe it ûnder oaren troch koperslagger Pieter Kleistra brûkt wurde, it middenstik waard ek as branjepakhûs brûkt. It eardere grienfabrykje is ôfbrutsen om romte te meitsjen foar de Kolkstrjitte.
Ofbyld:De Jouwer-Syl 1949.jpg|It Syl yn 1949
Busûndernimming Slof

**Busûndernimming Slof** bestie fan 1923 oant 1983 op De Jouwer. Eigeners fan it autobusbedriuw wiene de bruorren Jacob (Jaap) en Rinze Slof. Se begûnen nei de Earste Wrâldoarloch yn it busbedriuw fan harren heit Jan Slof by ‘De Koai’ oan de Hurddraversdyk. De bruorren wiene ek sportyf. Jacob Slof wie yn syn jeugd in bekende koartebaanrider, en syn jongere broer Rinse spile yn it earste alvetal fan fuotbalklup De Kooi. (Frou Slof hie it kafee/kantine fan fuotbalklup De Kooi).

## De Jouwer-Ljouwert
Se kamen út in skipperslaach mar seagen kânsen doe’t de weiferfier it wûn fan ferfier oer wetter. Yn 1923 begûnen de bruorren net fier fan it bedriuw fan harren heit in eigen busbedriuw oan de Hurddraversdyk 93.

De kompanjons begûnen op 19 juny 1923 in bustsjinst tusken De Jouwer en Ljouwert. De rit De Jouwer-Ljouwert gie oer Eagmaryp en Terherne en duorre fiif kertier. Der koene fjirtjin passazjiers ferfierd wurde. De earste bus (mei kenteken B-6618) wie in T-Ford. Efteryn stie foar de wissichheid in piteroaljeljochtsje, want at de akku leech wie soe ek it ljocht út gean.. Simmerdeis koe fan Ljouwert nei Amsterdam reizge wurde. Slof ried dan fan Ljouwert nei De Lemmer, minsken koene dan mei de Lemmerboat de Sudersee oer. De reis duorre dan fjirtjin oeren. Yn 1926 koste sa'n reis *f* 1,60 earste klas en *f* 1,20 twadde klas.

Yn 1938 waard foar f 9000 in foar dy tiid tige moderne bus oanskaft. Slof liet de measte bussen bouwe by it Jouster bedriuw Smit. Yn de besettingstiid waarden op ien bus nei alle bussen foardere troch de Dútsers, doe’t de bruorren wegeren om foar de Dútsers te riden.

## Slof Tours
De bruorren soene de bustsjinst oant 1962 dwaan bliuwe. Oan de ein fan de sechtiger jierren waard busbedriuw Slof oernomd. Under de namme Slof Tours waard de linetsjinst in toerbusûndernimming dy’t bestean soe oant 1983. De toertsjinst ried in soad foar fuotbalferienings, skoallen, ynstellings en reisselskippen.
Oskar Radio & TV

**Oskar Radio & TV**, in gearlûking fan **O**mrop **Skar**sterlân, wie it lokale radio- en telefyzjestasjon fan de eardere gemeente Skarsterlân. De omrop wurke fanút ferskate studio’s op De Jouwer, fan maart 1986 oant ein desimber 2007. De doelstelling wie om mei radio- en telefyzjeútstjoerings yn de gemeente Skarsterlân programma’s te meitsjen op maatkiplik, kultureel, godstsjinstich en geastik mêd. 

## 1986
Oskar waard oprjochte op 13 febrewaris 1986 yn de boppeseal fan Hotel van Terwisga op De Jouwer. It is dêrmei it âldste lokale omrop fan Fryslân. It stasjon begûn oan de Westermarwei 116. It plak yn in wenomjouwing wie in needoplossing. It joech neist ferlet fan romte, lûdoerlêst ek parkearproblemen. Sûnt maart fan dat jier fersoarge it lykwols alle wiken lokale radio en telefyzje. It ramtprogramma wie der 24 oeren deis mei muzyk en ynformaasje. Ein 1987 waard begûn mei in ynformaasjekanaal foar ferienings dat ek gemeentlike ynformaasje jûch.

Op 28 novimber 1992 ferhuze Oskar nei de nije studio oan de Vegelinsdyk, tagelyk mei de iepening fan de Evenemintehal. Fan dat jier ôf mocht Oskar ek reklame meitsje, sadat twa beropskrêften ynhierd wurde koene. Dat moast liede ta profesjonalisearring en dat der mei in haadredakteur wurke wurde koe. 

Bekende nammen by Oskar wiene haadredakteur en presintator Wiebe Krist en presintatrise Hilly Wind. Oskar draaide foar in part op frijwilligers en donateurs (*In tsien(tsje) foar Oskar*).

## 2007
Neidat earst de telefyzje-útstjoerings stoppen troch te min frijwilligers en bestjoersleden stoppen ein desimber 2007 ek de radio-útstjoerings. It betsjutte nei 21 jier de ein fan de Skarsterlânske omrop. Oskar makke yn goeie tiden alle wiken sa'n tweintich radioprogramma's. Oskar Radio & TV is opgien yn DayFM, de lokale omrop foar de gemeente De Fryske Marren: 'DFM' waard ta 'DayFM'.

It argyf fan Oskar wurdt bewarre by it Frysk Filmargyf. De kolleksje bestannen waard yn it ramt fan it Deltaplan Digitalisearring Frysk Erfgoed folslein digitalisearre.
Pieperrace

De **Pieperrace** ('ierdappelrace') is in sylwedstriid fan twa dagen foar tradisjonele Nederlânske platboaiems dy't alle jierren út Volendam wei holden wurdt. It evenemint wurdt organisearre sûnt  1985, meastal yn it earste wykein fan april.

De race wurdt syld mei ûnder oare klippers, tsjalken, aken, botters en kwakken. Yn 2008 die in rekordoantal fan 79 skippen mei. De wedstriid jildt as ynformeel begjin fan it sjarterseizoen.

It evenemint wol de gefaarlike (mei fanwegen loftoanfallen) ierdappeltransporten út Fryslân wei oer de Iselmar, dy't Volendammer fiskers yn de Twadde Wrâldoarloch útfierden mei harren skippen, yn oantins hâlde. Mei dy transporten waarden ûnder oare Amsterdamske sikehuzen befoarriede.

## Sjoch ek
* Strontrace

## Keppeling om utens
* Webstee Pieperrace
Driuwdong

**Driuwdong** of **dongjarre** is in mingsel fan wetter en jarre, dy't op syn bart in mingsel fan urine en dong fan bisten is.
Eartiids waard rûge dong op in rûchskerne opslein en ôfskaat fan jarre dy't yn in jarrekelder opslein waard. Om wurk te besparjen waard oergien op it opslaan fan dong yn in jarreput. De bisten rinne yn in stâl mei rusters of in tichte flier. By in rusterflier falt de dong troch rusterskreven yn de jarreput en by in tichte flier wurdt de dong mei in, gauris automatyske, dongskower yn de put skood troch in gat oan de ein fan de stâl. Om't buorkerijen fierder modernisearren, dêr't wetter, dat brûkt waard foar it spillen en himmeljen fan bygelyks de molktanklokaal, molkput en molkreauwen, ek yn de jarreput telâne. Dat wetter waard dus mingd mei de jarre.
 
Troch de strangere regeljouwing yn Nederlân omtrint dong, dêr't it boeren ferbean is yn de wintermoannen dong út te riden, wurdt dongjarre gauris opslein yn in dongsilo. Sûnt 2006 is der nije regeljouwing foar it opslaan fan de dong en it oanbringen fan dongjarre op it lân. Op gerslân moat dongjarre mei ynjekteur oanbrocht wurde. Op boulân moat dongjarre mei in boulânynjekteur útriden wurde. Foarhinne koe it noch sûnder ynjekteur dien wurde, dêr't it daliks ûnderwurke wurde moast.

## Sjoch ek
*Jarre
*Dong
*Rûge dong
*Jarretank
Vegelinshof

**Vegelinshof** wie in fersoargingshûs foar âlderein op De Jouwer.
## Vegelinshof
Vegelinshof wie neamd nei de aadlike famylje Vegelin van Claerbergen, De earste plannen foar Vegelinshof wiene der al yn 1939. Troch de Twadde Wrâldoarloch waard it gebou pas yn 1956 iepene oan de G.A. Wumkesstrjitte. 

Al gau blykte it gebou ferâldere. Yn 1984 wie it nije Vegelin State oan de Slûsdyk klear. De bewenners hiene dêr gruttere apparteminten en in eigen koken. It personiel krige helpmiddels as heech-leech bêden en tilliften. By de ferbouwing fan it Theresiahûs yn 2010 wennen de bewenners dêrfan sa lang yn it leechsteande Vegelinshof. Op it plak fan it eardere Vegelinshof waard nei de sloop yn 2014 it wen-soarchkompleks 'De Werf' boud troch Hof en Hiem.
; Vegelin State
De keamers fan Vegelinshof blykten yn de rin fan de tiid noch te lyts te wêzen en it gebou foldie net mear oan de easken. Yn de mande mei de gemeente, de wenningbouferiening en in oare regionale soarchgroep waard besletten om it âlde MULO-gebou oan de Hurddraversdyk om te bouwen ta in nij modern soarchsintrum. Yn 2009 waard de nije lokaasje yn gebrûk nomd. It krige de namme "Vegelin State". Vegelin State krige apparteminten fan 80 oant 120 m² en in opfallend atrium mei in binnentún. 

## Hof en Hiem
Nei de fúzje fan Doanjewerstâl en Skarsterlân waard besletten om Vegelinshof mei Doniahiem út Sint Nyk bestjoerlik te fusearjen en te privatisearjen. Yn 1992 ûntstie nei de fúzje Hof en Hiem. It is neist in ferwizing nei de namme fan beide fersoargingstehuzen en in ferwizing nei it eigen hof en hiem fan de bewenners. 

### Doniahiem
Nei de Twadde wrâldoarloch hie Sint Nyk twa âldereintehuzen. Nei de oanstelling fan direkteur Jan Veenstra fusearren yn 1980 it roomske kleaster Us Leaffrou fan Lourdes (út 1932) mei it gemeentelike tehûs De Boskrânne (sûnt 1958). It nije tehûs mei de namme Doniahiem waard yn 1980 ûnderbrocht yn de  Stichting Aldereinsoarch Doanjewerstâl.
Yn it gebou fan De Boskrânne waard de Langwarder bibleteek ûnderbrocht. De keammerkes fan it leaster wiene lykwols sa lyts en boppedat wennen der hast gjin minsken mear yn it kleaster dat it beslút nommen waard yn 1982 besletten om in nij gebou te setten op de lokaasje en it kleaster te slopen. De namme fan it nije gebou wie in ferwizing nei de aadlike famylje Donia dy't lang ferbûn west hie oan Sint Nyk.

### Suderigge
Op De Lemmer wiene yn 1988 it tehûs Suderigge renovearre. Omdat der ferlet wie fan gruttere keamers waarde fan twa keammerkes ien makke. Dat late ta minder fersoargingsplakken mar joech ek finansjele swierrichheden. Yn 1996 fusearre it Lemster Suderigge (út 1967) mei Hof en Hiem.

### Talma Hiem
Talma Hiem yn Balk wie oansluten by de Talma Stichting (út 1927), dat neist tehuzen yn Feanwâlden, Dantumawâld en Heech ek tehuzen bûten de provinsje hie. Omdat de stichting finansjele problemen hie waard it Balkster Talma Hiem tusken 1994 en 1996 renovearre. Krektas op De Lemmer rekke it tehûs troch de ferbouwing en minder fersoarginsgplakken yn finansjele problemen. Yn 2000 fusearre Talma Hiem dêrom mei Hof en Hiem.
Veenstra's Banketbakkerijen

**Veenstra's Banketbakkerijen** wie in bakkerij fan Halbe Veenstra op De Jouwer. De bakkerij bestie fan 1921-1934 en wie spesjalisearre yn joadekoeken.

Halbe Veenstra (Ljouwert, 29 novimber 1894 – Haren, septimber 1957) waard al op syn njoggende wees. Nei syn skoaltiid learde hy foar banketbakker en kok. Yn 1921 naam hy de banketbakkerij fan Ype Bakker oer. Hy ferkocht bûtergebak en joadekoeken foar seis sinten en wie al bekend op De Jouwer. Op 25 febrewaris boaske hy mei Lucina Feitsma (Ootmarsum 1901). Halbe en Lucine krigen trije bern.
Lucina har folk wiene Djurre Feitsma en Tryntsje van der Veen. Dy hiene op De Jouwer in 'restaurant, stâlhâlderij, hotel, stasjonskofjehûs en bûnshotel’ dat letter nammen krige as Bijkersma, Minnesma en Reekers. Halbe en Lucina wenne earst op Midstrjitte 104 en sûnt 1933 ek op nûmer 106. Beide gebouwen hearden by de bakkerijen. Letter sieten dêr de winkels fan Pearle en kleanwinkel Jensen. 

## Spesjaliteiten
Neist in soad oare bakkersprodukten ferkocht hy ek pasteikes, sûkelarje en bonbons. As spesjaliteit makke Veenstra joadekoeken dy’t yn moaie bussen ferkocht waarden. Om de bussen sieten artistike wikkels dy’t hy meitsje liet yn Amsterdam. In oantal waarden makke troch keunstner Jan Rot. Hy makke ek in soad sânkoekjes 'foar picknick, auto-, fyts- en watertochtjes’. Omdat de loftfeart in soad yn it nijs wie, bakte hy ‘Fokkerkes’, in koekje yn de foarm fan in fleantúchje.

## Produksje

Halbe Veenstra hie in soad minsken yn it wurk. Neist oare bakkers, ynpakkers en winkelfamkes wiene der sjauffeurs foar syn trije lúkse weinen: in Austin en twa A-Fords. Ien fan de sjauffeurs wie Arend Glas, de lettere gymnastyklearaar fan de sportwinkel oan de Midstrjitte.
In diel fan de produksje gie nei it bûtenlân. Sa stie er by in stand fan Douwe Egberts op in beurs yn it East-Yndyske Bandoeng. Syn wikkels om de bussen mei joadekoeken waarden dan ek yn oare talen drukt.

## Winkeliersferiening WIH
Halbe Veenstra wie as ien fan de pommeranten op De Jouwer bestjoerslid fan de Nutsiisbaan. Yn maart 1930 wie hy inisjatyfnimmer en tydlik foarsitter fan de winkeliersferiening WIH dy’t by de soasjeteitsseal fan Terwisga oprjochte waard.

Yn 1933 ferkocht hy de beide bakkerijgebouwen oan de Midstrjitte. It iene pân waard ferkocht oan Teun Gorter, it oare oan juffer C. Bakker út Snits. Veenstra begûn yn it pân fan juffer Bakker as ‘confiseur en cuisinier’ in nije banketbakkerij. 

## Nei Haren
Yn 1934 ferhuzen de Veenstra's nei Haren, dêr’t se har ta wenjen setten oan de Westerse Drift. Halbe waard doe fertsjintwurdiger yn bakkerijgrûnstoffen en hie in administraasjekantoar foar bakkers. Op 30 septimber 1957 waard hy begroeven op begraafplak De Eshof yn Haren.
Gasfabryk fan De Jouwer

It gemeentlik **gasfabryk fan De Jouwer** stie fan 1903 oant 1983 oan de Slûsdyk op De Jouwer. Yn 1903 kocht de gemeente it partikulier gasbedriuw út 1866 oer, dêr't yn 1901 trije minsken wurken. Yn it nije fabryk wurken yn 1911 trije minsken en in feintsje.
 
De koalen waarden mei in transportbaan fan de frachtboaten út De Kolk nei it koalebewarplak neist de slûs brocht.

Yn de Twadde Wrâldoarloch waard it gasfabryk op 22 oktober 1944 besketten troch Ingelske fleantugen. De tsjettels wiene trochsingele mei kûgelgatten, it wetter spuite alle kanten út. Nei fjirtjin dagen wie de skea ferholpen, mar de minsken krigen gjin gas, omdat de koalen op wienne. Doe't yn 1954 it ierdgas De Jouwer berikte waard it gasfabryk ôfbrutsen. 

De fersmoarge grûn by it fabryk waard yn 2014 tagelyk mei de grûn fan de eardere Gieljitterij Keverling sanearre.
## Nijbou fan it gasfabryk yn 1925

Ofbyld:De Jouwer it gasfabryk (1925).jpg|Masinekeamer fan it gasfabryk
Ofbyld:De Jouwer bou fan de Gashâlder yn 1925.jpg||De gashâlder (1925)
Ofbyld:De Jouwer Gashâlder yn oanbou (1925) (2).jpg|De gashâlder yn oanbou
Ofbyld:De Jouwer Gashâlder yn oanbou (1925).f.jpg|De gashâlder yn oanbou
Ofbyld:De Jouwer bou koaletransportbaan (1925).jpg|Bou fan de transportbaan
Ofbyld:De Jouwer Gasfabryk.jpg|
Waach (De Jouwer)

Yn de **Waach op De Jouwer** waard oant begjin tweintichste iuw benammen bûter woegen. Dêrneist waard er brûkt by de hannel yn spek en tsiis. It waachgebou stie efter de tsjerke fan de Jouster Toer. De oerkaping oan de efterkant fan it hotel dêr flakby wie it plak foar de hannel.

De Waach stie efter de Jouster Tsjerke. De bûter waard mei hynder-en-wein oanfierd, mar moast ek oer wetter berikber wêze. Yn 1856 waard út De Jouwer wei grintdiken oanlein nei It Hearrenfean en Sleat, mei in syddyk nei Langwar. Sa waard de Jouwer noch better berikber. It wie fan belang dat boeren harren produkten ek oer wetter by de Waach bringe koenen. Troch de Bûtersleat en it wetter de Jordaan koe men ticht by de Waach komme. De wykmerk op De Jouwer wie op moandei. Skippen dy't yn de Toerfeart foar de wâl leinen moasten op moandei foar seis oere út de opfeart wei wêze sadat bûter, tsiis en spek ferhannele wurde koe. Nei ien oere mochten de skippen wer oanlizze, dan wie it guod woegen, ferhannele en wer ophelle. De opslach fan bûter en oare produkten wie yn it hjoeddeiske adres Bûterstrjitte 5. Yn de linker sydgevel is noch te sjen dat der in pear muorreankers misse. Dêr sieten eartiids iepenslaande doarren mei in hysbalke. Sa koe nei it wagen alles maklik fan it waachhúske nei binnen hyst wurde.

Yn 1848 waard 541.000 oan heale Nederlânske pûnen woegen oan de Waach yn de Bûterstrjitte. Kûpers leveren dat jier sa’n 60000 fetten ôf. Yn 1865 waard in diel fan de Toerfeart tichtsmiten. Sa koe it Merkeplein njonken De Waach fergrutte wurde foar de bou fan in nij Waachgebou oan de Toerstrjitte.

## Fan waach nei branwarhúske en plysjeburo
Nei 1890 rekke de waach yn ferfal troch de opkomst fan bûterfabriken yn de omkriten fan De Jouwer. Yn 1911 liet it gemeentebestjoer it waachgebou dêrom ôfbrekke. Op it steed waarden in wenhûs, in opslachplak foar (hân)brânspuiten en in plysjeburo setten troch de Jouster oanimmer P. Jongbloed. Yn de sydgevel sit in gevelstien as oantinken oan de bou. It wenhûs waard yn 1911 boud mei in renêssânse trepgevel.

Ofbyld:De Jouwer Waachplein 4.jpg|Waachplein
Ofbyld:De Jouwer Toerstrjitte 5.jpg|Toerstrjitte. Op de eftergûn de Jouster Toer en it letter ôfbrutsen hotel Cats/Van der Feer (1920)
Ofbyld:De Jouwer Toersleat 6.jpg ‎|Toersleat. De waach links rjocht efter de tsjerke; efter de feart hotel Van der Feer. De sleat is yn 1902 tichtsmiten.
Ofbyld:De Jouwer Bûtersleat.jpg|Bûtersleat
Ofbyld:De Jouwer De Waach yn 1723.jpg|De Waach yn 1723
Con Spirito

**Con Spirito** is de kristlike showband fan De Jouwer. De band waard yn 1967 oprjochte as it tamboer- en piperskorps fan de feriening CSC. It klupgebou 'de Triangel' stiet oan de Vegelinsdyk. Con Spirito waard letter loskeppele fan CSC en gie selsstannich fierder. De feriening hie har heechtijdagen yn de jierren santich fan de tweintichste iuw, doe't der wol 110 korpsleden wiene. Yn de tachtiger jierren waard it fan fanfarekorps in Amerikaansk drumkorps. Yn 1989 waard foar it earst meidien mei it Wrâld Muzyk Concours (WMC) yn Kerkrade yn de 2e divyzje Show. De band waard dêr wrâldkampioen mei muzyk fan Earth, Wind & Fire, La fiesta, Paylload, Legend of the one eyed sailor en Give me the reason. Yn 1993 helle Con Spirito de earste priis. 
 
Nei 1995 rjochte de feriening him noch mear op de Amerikaanske styl. Der kaam in nij unifoarm en de muzyk waard modernisearre. Doe't it tal leden, frijwilligers en ynstrukteurs werom rûn waard yn 1997 besletten om de A Band tydlik op te heffen en om fierder te gean as koperensemble, slachwurkensemble en Wintertwirlgroep. Dat duorre net sa lang, want yn 1999 waarden Jong Con Spirito, in oantal âld-leden en in tal spilers út it koperensemble, gearfoege ta in 'kombinaasjeband'. 

Yn 2000 die it nije A Corps fannijs mei oan wedstriden. Yn 2005 koe troch in oantal nije ynstrukteurs wer meidien wurde oan de kompetysje fan Drum Corps Nederlân (DCN) en dy fan Drum Corps Europe (DCE). Mei nije arranzjeminten waard oan in nije show wurke. Ien fan de hichtepunten wie it Mama Mia projekt (yn de mande mei Blue Diamonds, in drumcorps út it Dútske Nienhagen). 

Yn 2009 folge in fúzje mei Rhythm Stars út Snits. Yn 2017 waard it fyftich jierrich bestean fierd mei in reüny en in grutte taptoe yn de Evenemintehal.
Boerebrulloft (De Jouwer)

De **Boerebrulloft** is in jierliks feest op De Jouwer. Yn park Heremastate op De Jouwer wurdt sûnt 1954 in tradisjonele boerebrulloft neispile, lykas dat troch de hegerein om 1850 dien waard. Meastentiids wurdt de Boerebrulloft neispile, in inkele kear is de trouwerij echt. Muzyk en minsken yn kleandracht foarmje it dekôr foar it breidspear.
 
Breid en brêgeman ride yn in fersierde sjeas - lutsen troch Fryske hynders - fan restaurant 'De Grytman' nei it "Gritenijhûs" yn it 18e iuwske park "Herema State". 
Nei it ja-wurd en ûndertekenjen fan de trou-akte wurdt neffens tradysje de houlikspiip troch de breidssuster oan de breid jûn. Dy jout de piip dan wer troch oan har man. Dan stekt hja syn piip oan om sjen te litten dat se tsjinstich wêze sil. Dy troupiip nimt de brêgeman de hiele dei mei. Mocht de piip brekke, dan foarseit soks net folle goeds foar it houlik!

Om tolve oere is it brulloftsmiel. Hjirby wurde neffens tradysje prûm-en-bôle en sûkerbôle optsjinne, en wurdt boerejonges dronken. Wylst treedt ek in sjong- en dûnsgroep op.

Letter op de dei is der ringriden en hurddraverij.
Moriah Mills

**Moriah Mills**, echte namme ûnbekend (New York, 17 oktober 1990), is in rêstend Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf. Hja sette yn 2017 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile yn frijwat films. 

## Libben en karriêre
Mills waard yn 1990 berne yn 'e wyk Queens fan 'e stêd New York, dêr't se ek opgroeide. Yn 2017, doe't se 27 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie se ein 2018 yn mear as tweintich pornofilms spile. Dêrby hat se benammen yn 't spier west foar beskate pornowebsiden op it ynternet, lykas Reality Kings en Brazzers, hoewol't se ek wurke hat foar de foaroansteande filmstudio Digital Playground. Under har karriêre hat Mills gearwurke mei kollega-aktrises as Romi Rain en Nicolette Shea, en mei manlike tsjinspilers as Mick Blue, J-Mac, Sean Lawless, Keiran Lee en Ramon Nomar. Njonken har aktearwurk posearret Mills ek geregeldwei as neakenmodel foar fotoreportaazjes yn neakenblêden.

## Lichemsskaaimerken
Moriah Mills is negroïde, mei brune eagen en swart hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.62&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 57&nbsp;kg, en kupmaat 34DDD (ek wol werjûn as 34F), dêr't se in boarstfergruttingsoperaasje foar ûndergien hat. Behalven de wenstinge gatsjes troch de earlellen hat se ek in nâlpiercing Fierders hat se in tatoeaazje fan twa roazen en in flinter op har rjochterstút.

## Keppelings om utens
* Moriah Mills op Twitter
* Moriah Mills op Instagram
* Biografy en filmografy fan Moriah Mills yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Moriah Mills yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Moriah Mills op ''FreeOnes''
Ridel

In **ridel** is in kloft bisten dy't yn in sosjale groep libje. Spesifyk wurdt de term brûkt foar groepen hûneftigen en groepen saneamd 'ealwyld': harten en gimzen. Net alle hûneftigen libje trouwens yn sokke sosjale groepen: de foks, bygelyks, libbet solitêr. De grutte fan in ridel hinget ôf fan 'e bistesoarte, mar ek fan it biotoop en fan 'e oanwêzigens fan genôch fretten. Dat lêste hinget faak wer gear mei de tiid fan 't jier. Oer it algemien kin steld wurde dat de measte ridels út fiif oant tweintich bisten besteane. As in ridel te grut wurdt, spjalte har faak in stikmannich leden ôf om in eigen ridel te foarmjen. Ek komt it geregeldwei foar dat ienlingen (benammen mantsjes) in ridel út frije wil ferlitte, of troch de dominante leden ferdreaun wurde. Oan 'e oare kant kin it ek wêze dat nije leden fan bûten de groep opnommen wurde, wat helpt om yntylt foar te kommen.

Yn ridels bestiet in sterke foarm fan hierargy, mei as gefolch dat elts lid fan 'e groep wit wat syn posysje yn 'e ridel is yn ferhâlding ta alle oare leden. De sosjale posysje fan 'e leden fan 'e ridel bepaalt ek wat de rol fan elts bist is by eltse groepsaktiviteit, lykas sliepen, weidzjen en flechtsjen (by harten en gimzen), en it bejeien en opfretten fan proaidieren (by hûneftigen). 

By hûneftigen, lykas wolven, wurdt de ridel laat troch in dominant bistepear, de alfarikel en de alfateef. Faak is it sa dat inkeld dy beide bisten harren fuortplantsje meie. It bistepear fan in mantsje en in wyfke dat de op ien nei meast dominante posysje yn in ridel ynnimt, wurdt oantsjut mei de term bêta. Bisten dy't leger yn 'e rangoarder steane krije ornaris net sa'n oantsjutting, of it moat wêze dat der in lid fan 'e ridel is dy't troch alle oare leden skoudere wurdt en dúdlik de leechste yn rang is; dat is de omega. 

Faak bestiet in ridel by wolven út in pearke (de alfa's) mei harren jongen en ferskate healwoeksen neikommelingen út foargeande jierren. De jonge wyfkes bliuwe faak langer yn 'e ridel om mei it grutbringen fan 'e jongen út lettere jierren te helpen, wylst de jonge mantsjes de ridel al ier ferlitte om in eigen ridel te stiftsjen. De alfarikel en de alfateef binne oer it algemien net oaninoar besibbe. It komt foar dat oare ûnbesibbe ienlingen har by in wolveridel jouwe. By hyenahûnen helpe de jonge mantsjes by it grutbringen fan 'e jongen en bliuwe harren hiele libben yn deselde ridel, wylst jonge wyfkes der op úttsjogge om harren by in oare ridel te jaan. Ek strjithûnen dy't troch harren minsklike baaskes yn 'e steek litten binne, foarmje ridels as se dêr de kâns ta krije. 

By harten en gimzen wurdt de ridel oanfierd troch ien dominante bok, wylst de rest fan 'e leden bestiet út wyfkes dy't de 'harem' fan 'e bok foarmje. Yn 'e djoeitiid pearet de bok mei alle wyfkes en bewekket er harren tsjin 'e attinsjes fan oare, faak jongere mantsjes, dy't fan bûtenôf komme om 'e dominante bok út te daagjen. As sa'n bok fan bûten him wit te ferslaan yn in gefjocht dat útfochten wurdt mei de geweien, nimt de oerwinner de harem fan 'e ferliezer oer. De jonge bokjes dy't fuortkomme út 'e pearings wurde troch dominante bok út 'e ridel ferdreaun as se healwoeksen binne.
Pasja

In **pasja** (Osmaansk-Turksk: پاشا‎; modern Turksk; *paşa*) wie in aadlike titel dy't yn it Osmaanske Ryk bestie fan 'e fyftjinde iuw ôf, en dy't yn it moderne Turkije as ûnderdiel fan 'e Herfoarmings fan Atatürk yn 1935 as in efterhelle oerbliuwsel fan 'e ymperiale tradysje ôfskaft waard. Dizze titel kin men tsjinkomme yn ferskate transliteraasjes, lykas *pasha* (Ingelsk), *pacha* (Frânsk), *Pascha* (Dútsk) of *pascià* (Italjaansk). Ek wurdt yn âldere teksten en beskate films (lykas *[[The Wind and the Lion]]*) soms noch de anglisearre ferbastering *bashaw* brûkt. Etymologysk is *paşa* ôflaat fan it Perzyske wurd پادشا, *pādšā*.

'Pasja' wie net in aadlike titel yn 'e Westerske sin, lykas 'greve' of 'hartoch', mar hie mear wei fan 'e Midsiuwske riddertitel. De titel fan 'pasja' waard takend troch sultan en wie net oerdraachber fan heit op soan. Pasja's wiene ornaris de heechste amtners fan it Osmaanske Ryk, lykas de grutfizier en de provinsjale gûverneurs, en militêren mei generaalsrangen. Legere amtners en ofsieren droegen titels as bey, dey of simpelwei *[[effendi]]*, dat 'mynhear' betsjut. As titel waard 'pasja' efter de foarnamme pleatst en dan mei in haadletter skreaun, sadat it troch lju dy't ûnbekend binne mei Osmaanske nammen soms foutyf as efternamme beskôge wurdt. Efternammen bestiene yn it Osmaanske Ryk lykwols net. Sels by immen as Mustafa Kemal Pasja, dêr't it liket as geane der in foar- en efternamme oan 'e titel foarôf, giet it eins om twa foarnammen en in titel.

De titel 'pasja' waard net inkeld oan moslims jûn, mar koe likegoed oan joaden, kristenen of oars-leauwige amtners skonken wurde. Ek oan ferskate Westerske persoanen waard de titel pasja takend, wêrnei't sokken bekend kamen te stean ûnder in kombinaasje fan harren efternammen en de titel. Foarbylden fan sokke gefallen binne Gordon Pasja (de Britske generaal Charles George Gordon) en Liman von Sanders Pasja (de Dútske generaal Otto Liman von Sanders). Oant de Republikeinske Revolúsje fan 1953 wie 'pasja' ek yn it Keninkryk Egypte ien fan 'e heechste aadlike titels.
Fizier (funksje)

In **fizier**, fan it Arabyske وزير, *wazīr* (útspr.: "ûaziir"), dat letterlik "lêstdrager" of "helper" betsjut, is in amtner fan hege rang: in minister of de riedshear fan in islamitysk foarst (lykas in kalyf, sultan, malyk (kening) of emir). It is in term dy't fia de Turkske foarm *vezir* yn 'e Westerske talen bedarre is, en dy't men ek wol weromsjocht as *vazir*, *vizir*, *vizier*, *vasir*, *wazir* of *vesir*. Foar de earste minister wie foarhinne yn beskate riken de titel grutfizier yn gebrûk.

Der wurdt wol sein dat it wurd 'fizier' al sûnt de Aldheid brûkt wurdt, wêrby't dan yn 'e regel ferwiisd wurdt nei it âlde Egypte, dêr't de ministers fan 'e farao's ek al de titel fan fizier droegen hawwe soene. Dat berêst lykwols op in misferstân: om't oer de lânseigen amtlike titulatuer fan it âlde Egypte (en oare beskavings út 'e Aldheid fan it Midden-Easten) mar sa'n bytsje bekend is, passe argeologen gauris mei weromwurkjende krêft ferlykbere moderne titels ta út it Arabysk (dat yn Egypte de fiertaal is) op amtners út 'e Aldheid. Dat wol lykwols net sizze dat dy titels doe ek al bestiene.

## Etymology
It Arabyske *wazīr* hat twa mooglike etymologyen. Ornaris wurdt derfan útgien dat it wurd ôflaat is fan it Arabyske tiidwurd *wazara* ("in lêst drage"), fan 'e Semityske woartel *W-Z-R*. *Wazīr* wurdt al neamd yn 'e Koraan, dêr't de Israelityske hegepreester Aäron omskreaun wurdt as de fizier fan 'e profeet Moazes. Oan 'e oare kant kin it bestean fan it Midperzyske wurd *vizīr* of *vicīr* ("offisjeel dokumint" of "beslút"), besibbe oan it Avestaanske wurd *vīcira* ("rjochter" of "skiedsrjochter"), wize op in Yndo-Jeropeesk komôf fan 'fizier'.
Fizier

* fizier (funksje), in hege amtlike funksje yn beskate histoaryske en moderne islamityske lannen
* fizier (helm), in klep oan 'e foarkant fan in helm dy't tichtklapt of -skood wurde kin ta beskerming fan it gesicht
* fizier (fjoerwapen), it diel fan in fjoerwapen wêrmei't men rjochtsje kin
Grutfizier

In **grutfizier** (Turksk: *sadrazam*; Oerdû: *wazir-e-azam*) wie foarhinne de earste minister yn ferskate islamityske riken, lykas it Islamityske Ryk ûnder de Abbasidyske dynasty, it Kalifaat Kordoba, it Osmaanske Ryk en it Mogolryk. Yn sokke riken wie de grutfizier de machtichste man dy't der wie útsein de foarst, dy't ornaris in islamityske aadlike titel droech, lykas kalyf of sultan. Under de grutfizier stiene dan de ministers, dy't de titel fan fizier droegen.

Yn 'e Westerske wrâld wurdt de titel fan grutfizier benammen assosjearre mei it Osmaanske Ryk. Bekende Osmaanske grutfiziers wiene Kara Mustafa, Talaat Pasja, Mithat Pasja, Köprülü Fazıl Ahmet Pasja en Halim Pasja. Nei't it Osmaanske Ryk oan 'e ein fan 'e Earste Wrâldoarloch útinoar foel en yn 1923 de Republyk Turkije ûntstie, waard it amt fan grutfizier dêre ôfskaft en ferfongen troch dat fan minister-presidint.
Jarre

**Jarre** of **húskeguod** is in mingsel fan dong of trochgong en urine fan bisten en minsken. De jarre fan bisten bestiet benammen út urine (of miich) en dong, en dy fan minsken bestiet út urine, trochgong en wetter. Doe't der eartiids noch gjin rioel wie, waard jarre fan minsklik komôf opfongen yn húskegatten. De jarre fan bisten waard opfongen yn jarreputten of -kelders en waard letter ferspraat oer it lân. Dêrby ûntstie in geur fan ammoniak.

Yn jarre sit benammen kalium en stikstof yn de foarm fan ureum en ammoniak. De gehalten hingje ôf fan it fuorjen of fiedzjen.

Op nijmoadrige buorkerijen  wurdt ôffierwetter fan molkputten en molkreauwen opfongen mei de jarre yn jarreputten. Dêrtroch ûntstiet dongjarre. Dongjarre komt in soad oerien mei jarre.

## Sjoch ek
*Dongjarre
Rezjym

"**Rezjym**" (fan it Frânske *régime*) hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* rezjym, in (faak minachtsjend brûkte) oantsjutting foar in regear
** Kolonelsrezjym, in militêre diktatuer yn Grikelân (1967-1974)
** *[[Ancien Régime]]*, Frânsk foar "âld systeem", in beneaming foar it regear fan it Keninkryk Frankryk foàr de Frânske Revolúsje fan 1789
* rezjym, de lieding fan in organisaasje of ynstitút of de wurkwize fan dy lieding, bgl. in finzenisrezjym
* rezjym, in regel dêr't men neffens libbet, bgl. in dieet
* rezjym (hydrology), de ferdieling fan 'e totale hoemannichte wetter dy't yn in jier troch in rivier ôffierd wurdt
Kafee 'De Ster'

**De Ster** wie in kafee dat oant 1923 oan de Midstrjitte op De Jouwer stie. 
## Herberch
Yn 1872 kocht de Sint Nykster timmerman Jan Harmens Bosma (1838-1927) in herberch op De Jouwer. De herberch stie oan de Midstrjitte, sawat healwei de roomske tsjerke en de Jouster Toer. Op 23 maaie 1872 liet Jan de 'herberg met stalling' werbouwe. Nei alle gedachten hie dy herberch doe al de namme ‘De Ster’. Yn 1882 krige Jan (hy liet him letter Johannes neame) fergunning om sterke drank yn it lyts te ferkeapjen. By dy fergunning waard hy neamd as 'timmerman, tapper en herbergier'. 

De herberch hie doe ‘twee localen’. Under wie de jachtweide en boppe it loazjemint. Efter de herberch wie in stalling dêr't 25 hynders stean koene. Boeren dy't nei de roomske tsjerken giene, koene dêr harren hynders stalle. Bosma wie ek roomsk, dat misbesikers sille neitiids grif wol efkes by him oanstutsen hawwe. Yn De Ster waarden gearkomsten, ferkeapings, brulloften en ek begraffenissen hâlden. Dêrneist wiene der bysûndere feestdagen lykas it Kroaningsfeest fan 1898, de Unôfhinklikheidsfeesten fan 1913 en de Jouster Merke, dy't oant 1891 wol acht dagen duorre ynstee fan letter fiif dagen. 

## [[Kafee]]
Op 12 novimber 1915 ferkocht Johannes Bosma ‘De Ster’ oan winkelman Petrus Poppe (Paulus) IJsselmuiden dy't in winkel hie oan de Godsacker yn Frjentsjer. Meastentiids stie syn frou Antje Postma efter de taap en sutele Johannes yn de omkriten fan Frjentsjer. Antje Postma wie in boeredochter fan Haskerdiken. Har heit waard kastlein fan kafee “De Twee Gemeenten” yn Jirnsum, dêr't Antsje foar har trouwen wurke. Dêr hie se ek Johannes troffen dy't as arbeider by in boer yn Friens wurke. Petrus en Antje IJsselmuiden kamen mei harren seis bern nei De Jouwer. Petrus krige dat jier 'vergunning tot den verkoop van sterken drank in ’t klein in het perceel te Joure, plaatselijk gemerkt Wijk A no.146'. De beneaming ‘herberch’ ferdwûn, sa stie op it fytserek neist de doar 'Café De Ster'. Troch de Earste Wrâldoarloch en de Spaanske gryp stode it earst net sa hurd mei de klandyzje.
 
Ien fan de stamgasten fan De Ster wie Hendrik (Kappie) Kramer senior. Petrus kocht fan Hendrik syn soan in pear wynfetten dy't oanspield wiene op de Waadkust en dy't oerboard spield wiene fan de 'West-Atleta'. Hendrik junior kaam sa yn de kunde mei Regine, de âldste dochter fan Petrus IJsselmuiden. Se hâlden harren brulloft yn De Ster. Ienkear yn it jier wie de ferrekkening fan reder Hendrik Kramer mei de túnkers út de omkriten fan De Jouwer. De túnkers lieten alle wiken harren grienten en fruit mei de Libraboaten fan Hendrik Kramer nei Snits bringe. Nei ôfrin fan dizze ''Kramergearkomsten' waard yn De Ster skutjasse. 

## Winkel
Yn 1923 waard it kafee oerdien oan Johanne Durk Bijkersma. Doe't Bijkersma it kafee ferkocht oan Wybren K. Taconis waard it pân dat hast oardel ieu kafee 'De Ster' west hie, yn 1927 ferboud ta konfeksjewinkel. 
Nei Taconis krige de winkel op de hoeke fan de Midstrjitte de nammen 'Halma Textiel', 'Gezuster Bosma' – ek yn tekstyl – en sûnt 1972 'Hema'.
De 2 Gemeenten

**De Twee Gemeenten**, ek wol **De 2 Gemeenten**, is in sealesintrum en kafee oan de Grousterdyk 1 yn Jirnsum. Fan in herberch mei trochreed waard it letter útwreide ta kafee, bar, ytkafee, restaurant, snackbar, sealesintrum en bar-dancing.

De herberch mei trochreed en stalling waard boud oan de strjitwei Ljouwert-Swol. It stie op de krusing foar it tolhûs oer by de dyk nei it Stasjon Grou-Jirnsum. Omdat it op de grins tusken de gemeenten Idaarderadiel en Raerderhim stie krige it de namme Twee Gemeenten. De herberch waard boud foar de famylje fan de eardere boer Age Postma. Yn 1898 waard de herberch oernommen troch syn soan Eelke Postma. Eelke advertearre mei de slogan “Prachtige Warande aan de Rijksstraatweg”. De Twee Gemeenten krige yn dy tiid grutte bekendheid, benammen trochdat hynsteferiening “Irnsum e.o.” dêr har gearkomsten hie. De plannen fan Eelke om in boppeseal te meitsjen makke hy net mear mei, hy stoar yn 1913.

Syn opfolger Age Bottema wurke de besteande plannen út en joech yn 1914 in bou-opdracht oan Auke van Balen. Yn 1922 waard Tjibbe Bouwhuis kastlein en yn 1927 is Jan J. van Dijk út Bitgum eigener fan De Twee Gemeenten. Hy kaam fan de klaai en waard yn Jirnsum neist kastelein ek jierappelkeapman. Yn de Twadde Wrâldoarloch naam syn skoansoan Kees de Jong de saak oer.
Neidat De Jong emigrearret nei Kanada komt Rienk Leen oant 1961 yn de saak, want dan keapet Klaas de Bruin it kafee. Klaas de Bruin en ek syn opfolger yn 1974 Rienk Bleeker advertearren in soad en hellen populêre popgroepen nei Jirnsum. De dancing luts jongerein fan fier en hein, yn in tiid dat hieltiten mear minsken in eigen auto krigen. Troch de inisjativen krige it kafee in grutte bekendheid as “It Trefpunt fan Fryslân”. Al gau wurdt de boppeseal te lyts en yn maaie 1966 iepent buorman Gerben Hommes van der Goot de nije grutte seal neist de besteande herberch. Rienk Bleeker en syn frou Bonnie soene sawat tweintich jier wenje en wurkje yn De Twee Gemeenten.

Yn april 1994 wurdt Frans Kingma de tsiende eigener, mar hold it bedriuw deselde namme. Yn jannewaris 2005 giene Ricardo Grijpma en Frans Kingma troch mei it bedriuw. Nei 25 jier luts Frans Kingma him werom en waard it bedriuw fuorset troch Ricardo Grijpma en syn partner Jantina Grijpma-Flapper.
Welsumer

De **Welsumer** is in Nederlânsk hinneras dat oarspronklik út Welsum komt. De Welsumer waard fokt út de patrys Cochin, de patrys Wyandotte en de patrys Leghorn, de Barnevelder en de Rhode Island Red. Dat barde om 1916 hinne. Yn Ingelân waard it ras foar it earst yn 1928 ynfierd om reden fan de grutte, donkerbrune aaien. Welsumers lizze sa'n 160 aaien it jier fan sa'n 65 gram it stik.

De Welsumer is in middelgrutte fûgel mei in inkele kaam en op de kop. Yn Nederlân komt de Welsumer allinnich foar yn de kleurslach readpatrys.

## Sjoch ek
* List fan hinnerassen

## Keppeling om utens
*Welsumerklup