open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Neolityske Revolúsje

De **Neolitiske Revolúsje**.
is de oergong fan de jager-samlers maatskippij nei in agraryske maatskippij dy't plakfûn yn it tiidrek dat bekend stiet as it Neolitikum. Foar dy revolúsje libben de minske allinnich fan de jacht, fisfangst en it sammeljen fan fiedsel, nei dy tiid foar it meastepart fan de lânbou en feefokkerij.

It Neolitikum wie it tiidrek fan rûchwei 50.000 oant 10.000 f.Kr. It wichtichste skaaimerk fan dat tiidrek is de oergong fan de minske fan in nomadyske jager-samelers kultuer nei in agraryske (boeren en hoeders). Dy ûntwikkeling fûn tagelyk plak op ferskatte plakken op de wrâld û.o. yn de "Fruchtbere Sikkel", de Indusdelling, Anatoolje en it tsjintwurdige Perû. Yn it wyld waaksende nôt (weet, koarn) en mais wurde kultiveare en bisten, lykas skiep, geiten, bargen, hynders wurde domestisearre. 

In oar wichtich aspekt fan de oergong wie dat in ein kaam oan it rûnlûkende bestean fan de minske en sy har yn delsettingen fêstigen. Letter bouden kloften famyljes wâlen fan ierde of stienen om harren doarpen en op dy wize ûntstiene  stadichoan stêden. De stêd Jerigo (ûntstien tusken 8000 en 6000 f.kr.) wurdt beskôge as de foarrinner fan de stêdlike kultuer. 

Tsjintwurdich wurdt troch guon histoarisy net langer mear praat oer in Neolityske **[[revolúsje]]** mar fan in Neolityske **evolúsje** . omdat it proses tûzenen jierren duorre hat. Lykwols is de oantsjutting fêst ynboargere, dat beide betsjuttings wurde trochinoar brûkt, likegoed troch histoarisy en archeologen.

## Literatuer
* , *De nieuwe steentijd. De eerste boeren in het Land van Maas en Waal*, yn *Gids bij de tentoonstelling "Graven naar Bataven?"*, Leien, 1973, siden 5-9.
Für Elise

**Für Elise** ("Foar Elise") is de wenstige namme foar de *Bagatelle nr. 25 yn a mineur* (WoO 59), in solomuzykstik dat yn 1808 skreaun waard troch Ludwig van Beethoven (1770-1827). It liet waard earst 40 jier nei de dea fan Beethoven ûntdutsen troch de muzykwittenskipper Ludwig Nohl. Wa't "Elise" wie is ûnbekend; ûndersikers hawwe suggerearre dat hja Therese Malfatti, Elisabeth Röckel of Elise Barensfeld west hawwe kind.

## Literatuer
* Klaus Martin Kopitz, *Beethoven’s ‘Elise’ [[:en:Elisabeth Röckel|Elisbeth Röckel]]: a forgotten love story and a famous piano piece*, in: *[[:en:The Musical Times|The Musical Times]]*, vol. 161, no. 1953 (Winter 2020), pp. 9–26, klaus-martin-kopitz.de (PDF)
31

## Foarfallen
* Aelius Sejanus, Romeinsk politikus, prefekt fan de Praetoriaanske garde, wurdt as meikonsul beneamd neist Tibearius 
* 18 oktober - Sejanus wurdt terjochtsteld nei de ûntdekking fan in komplot tsjin keizer Tiberius. Der folget noch in rige fan terjochtstellingen ûnder syn famyljeleden.
* Quintus Naevius Sutorius Macro wurdt haad fan de Praetoriaanske garde nei de terjochtstelling fan Sejanus.

## Berne

## Ferstoarn
* Sejanus (terjochtsteld)
* (Gaius) Velleius Paterculus, Romeinsk skiedskriuwer, mooglik as helper fan Sejanus terjochtsteld.
* Livilla, terjochtsteld foar moard op har man Drusus yn 23 (dêr't Sejanus by holpen hie).
* Nearo Caesar, âldere broer fan Gaius Caesar ("Kaligula"), fermoarde troch Tibearius ûnder ynfloed fan Sejanus.
Stellingmole

In **stellingmole** is in wynmole dy't heech genôch wêze moat, om yn de beboude kom genôch wyn fange te kinnen, de saneamde 'frije wynfang'. 
Om de mole betsjinje te kinnen moat der dêrom healwei syn hichte in stelling wêze (ek wol *omloop, swichtstelling, galerij, geanderij* of *baalje* neamd), dy't om de mole hinne rint. 
Fan de stelling ôf betsjinnet de moolner de mole om te kruien (dat is de wjukken op de wyn draaie) en it foarlizzen fan de seilen oan de wjukken. Dêrmei is it tagelyk ek in 'bûtenkruier'.

Sadwaande is der ûnder in soad romte om mei hynder en wein of auto binnendoar ride te kinnen. De foet fan in stellingmole is meastentiids fan stien, fan de stelling ôf nei boppe ta is it faak in houten konstruksje.

*Stellingmoles* binne meastal nôtmoles, oaljemoles of pelmoles.

De heechste mole fan de wrâld is in stellingmole: ien fan de fiif stedsmoles fan Schiedam is oant de boppeste wjuk hast 45 meter heech. 

Moles sûnder stelling, dêr't de wjukken fan hast de grûn reitsje kinne, wurde 'grûnsilers' neamd.

Mole De Bleke Dea yn Zaandijk is de âldste noch besteande houten stellingmole fan Nederlân. 

De Groenendaalske Mole by Heemstede hat sels twa stellingen.

## Keppeling om utens
*
Politikus

Under in **politikus** (meartal: *politisy*) wurdt in persoan ferstien dy't in amt of funksje yn de polityk hat. In froulike politikus wurdt **politika** neamd.

Net elk amt of funksje wurdt hjirby as politike funksje sjoen, betingst is dat de persoan beslissingen nimme kin of beynfloedzje.

Yn demokrasyën wurdt de term meastal hantearre foar dejingen dy't in keazen funksje hawwe of neistribje en de troch harren keazen deistige bestjoerders. De politikus wurdt oer in generaal keazen as lid fan in politike partij. De politikus moat dan de stânpunten fan de politike partij útdrage, en it realisearjen fan de doelstellingen fan de partij neistribje. Hjirneist hawwe de politisy soms binnen de partij de taak om mei de ynhâld fan it partijprogramma te bepalen. Bûten politisy dy't fanút in politike partij keazen wurde, binne der ek partijleaze politisy. Yn net-demokratyske lannen kin de funksje krigen wêze troch in steatsgreep, ferkiezingsfraude, ferovering of erfopfolging.

In politikus dy't fan syn bestjoerlike karriêre ôfhinklik is foar syn ynkommen, en dus op bepaalde tiden ôfhinklik is fan werferkiezing, kin ferwiten wurde dat er minder gau ympopulêre beslissingen nimme sil. Guon waarnimmers fine dat soks liedt ta in stagnearre polityk klimaat, dêr't it hieltyd slimmer yn wurdt om ûnrjochtfeardichheden oan de kaak te stellen of serieuze feroarings troch te fieren. Ien fan de maatregels om dit effekt te kearen is it ynstellen fan in maksimum oan it oantal kearen dat in persoan keazen wurde kin.

Guon politisy ynspirearje troch harren útsprutsen stellingnames of troch nuveraardigheden yn harren media-optredens ta it betinken fan politike bynammen. Ek wurde nije maatskiplike ferskynsels wolris neamd nei de ferantwurdlike bestjoerder. Foarbylden hjirfan binne it "tientsje fan Lieftinck", it "kwartsje fan Kok" en melkertbanen.

## Bestjoerslagen yn Nederlân
* leden fan it Jeropeesk Parlemint (algemien bestjoer) en de kommissarissen (deistich bestjoer)
* leden fan lanlike parleminten (algemien bestjoer) en ministers en steatssekretarissen (deistich bestjoer)
* leden fan provinsjale steaten (algemien bestjoer) en deputearren (deistich bestjoer)
* gemeenteriedsleden (algemien bestjoer) en wethâlders (deistich bestjoer)

## Keppeling om utens
*
Feehâlderij

**Feehâlderij**, ek wol **feefokkerij** (Nederlânsk: *veeteelt*, Ingelsk: *animal husbandry*), yn Fryslân ornaris **greidbuorkerij** neamd, is in tûke fan lânbou, dêr't fee by hâlden wurdt fanwege de molke, de aaien, it fleis of bûnt. Troch it fee selektyf te krusen op beskate eigenskippen kin de neiteam ferbettere wurde. 

Yn de feehâlderij wurdt ûnderskied makke yn in grut tal tûken, te witten:
* hoarnfeehâlderij (molke en fleis)
* bargehâlderij (fokkerij en mesterij)
* skieppehâlderij (wol en fleis)
* geitehâlderij (molke en fleis)
* hynstefokkerij (fokkerij)
* pelsdierfokkerij (bûnt)
* plomfeehâlderij (aaien en fleis)
* rindierhâlderij (fokkerij en fleis)

Ek kin der ûnderskied makke wurde tusken yntinsive en ekstinsive feefokkerij.

In nije tûke fan yntinsive feefokkerij is de (fiskkwekerij).

## Keppeling om utens
*
Heideflinter

De **heideflinter** (*Hipparchia semele*) is in soarte yn de famylje fan de aureliaflinters 

## Foarkommen
De flinter komt hast net mear foar yn Nederlân. De flinter is dan seldsum. De flinter komt foar lâns de dunen wêr’t heide is. Yn It Goai komt de heideflinter noch foar. Mar alle jierren in lyts bytsje minder faak. 

De flinter hâldt net fan hiele iepen terreinen. Hjir en der moat al in beam stean dit omdat oars de flinter it te waarm krijt. De flinter hat yn de perioade july oant augustus in soad nektar nedich. In libbenskrêftige populaasje hat in grut heidefjild nedich mei hjir en dêr in beam. 

Op de Nederlânske reade list stiet de flinter as *gefoelich*.

## Fleantiid
De flinter fleant fanôf heal juny oant ein septimber. Der is in pyk yn it oantal flinters midden augustus. De flinter fleant yn 1 generaasje. 

## Rûp
De flinter oerwinteret as rûp. De flinter set de aaikes ôf op keale plakken. Hjir is faak wat waarmer, dan hawwe de rûpen mear kâns. De rûp ferstoppet himsels by it ferpopkjen yn de grûn. 

De rûp fret skrobberheide, skieppegers en swinkgers 

## Sjoch ek
* List fan flinters
Wibaldastate

**Wibaldastate** of **Wybaldastate** is in eardere state en lei súdeastlik fan de herfoarme tsjerke yn Mitselwier. De eksakte lokaasje is ûnwis. 

Yn 'e 15e iuw wie Jucke Wibalda fan Mitselwier ien fan de ûndertekeners fan de fersoenbrief tusken Skier en Fet . De jonge Jucke die mei oan de striid tsjin Jongema fan Rinsumageast en waard dêr yn 1474 yn it Tijaardahûs (Tjaardastate) fêstset. Neffens it *[[Register van de Aanbreng]]* út 1511 pachtet Sybren Wybaldus 108 pûnsmiet lân dêr't in Sippe Meckema eigener fan is. De Meckema's wienen yn 1582 noch eigener fan in sate dy't troch in Wibalda bewenne waard.
Nei alle gedachten wie de oarspronklike state (stins?) yn 1511 al fuort. Hy waard doe yn elts gefal net mear troch in ealman bewenne.

Yn de 18e iuw wurdt *Wibaldazathe* neamd en yn de 19e iuw is it in kop-hals-romppleats dêr't de skuorre fan om 1905 hinne ôfbrutsen is. Yn de jierren sechtich fan de 20e iuw wie de foarein it postkantoar fan Mitselwier. De foarein is noch oanwêzich.

## Bewenners
* Yweke Wybalda, 1422
* jonge Juicke toe Metzelwier, 1474
* Sippe Wybalda (1505) alias Sippe (fan) Meckama (1511). Hy komt net yn de genealogy Meckema foar. Nei alle wierskyn wie er in broer van Tieth Meckema; Wibaldastate kaam oan Tiet har soan:
* Pybe Meckema, 1543 lâneigner yn Mitselwier. Soan:
* Feye fan Meckema, troud mei Ibel fan Unia. Soan:
* Julius fan Meckema krijt Wybaldasate yn 1588
* Cornelius fan Bosman, eigener 1700 (sjoch ek; Bosmanhûs)
* 1832 J. Reiding
* 1846 hr. Rijpstra
Francisco Franco

**Francisco Paulino Hermenegildo Teódulo Franco y Bahamonde Salgado Pardo** (4 desimber 1892 - 20 novimber 1975) koartwei **Francisco Franco Bahamonde**, en better bekend as *Generalísimo* **Francisco Franco** wie in Spaanske diktator fan 1939 oant syn dea yn 1975. Hie stie bekend as *el Caudillo* ("de Lieder").

## Skiednis
Yn 1936 wie Francisco Franco de lieder fan de militêre opstân tsjin de wettich keazen linkse regearing fan Spanje. Fan it destiids Spaanske diel fan Marokko út, begûn hy de Spaanske Boargeroarloch, dy't oant 1939 duorre en in protte minskelibbens kostje soe. 
Dêrby waard Franco aktyf stipe troch de faksistyske rezjyms fan Mussolini yn Itaalje en dat fan Hitler yn Dútslân. Hitler stjoerde sels in part fan syn loftmacht nei Spanje dy't in ûnderdiel foarme fan it Condorlegioen. Ek de machtige tsjerke stie oan de side fan Franco. De tsjinstanners fan Franco yn de boargeroarloch dy't wol beskôge wurdt as de oanrin nei de Twadde Wrâldkriich, waarden û.o. stipe troch de kommunisten en de Sowjet-Uny.

Hoewol't Franco de oarloch yn Spanje wûn, hat er net meidien oan de side fan syn faksistyske bûnsmaten yn de Twadde Wrâldkriich. Hy fûn dat syn lân dêr net sterk genôch foar wie. Mar binnenlânsk rjochte hy de steat yn nei faksistysk snit: hysels as Lieder fan de nasjonale partij, de Falange (FET). 

Nei de Twadde Wrâldkriich fersette Franco de beakens. De monargy waard troch him yn 1947 yn eare wersteld en de Kâlde Kriich makke him oanfaardber as partner fan de Feriene Steaten, fral doe't de Republikeinen yn de regearing kamen. Lykwols hawwe de Jeropeeske bûnsmaten hieltyd ferhindere dat Spanje, krekt as dat wol barde mei it Portegal fan Salazar, lid wurde koe fan de NAFO. 

Under syn bewâld waard it near lein op alle foarmen fan opposysje, mar kende Spanje ek in perioade fan betreklike stabiliteit. Troch de tanommen wolfeart yn de jierren sechtich ûntstie in nije middenklasse dy't njonken ekonomyske ek mear politike frijheid easkjen gie. De lêste fiif jier naam de krityk op Franco hiel bot ta. Franco ferstoar yn 1975 yn 'e âldens fan 82-jier. 

Franco hie syn opfolging goed taret. Hy hie de pakesizzer fan de lêste Spaanske kening, Juan Carlos, al earder oanwiisd as syn opfolger. Twa dagen nei Franco syn dea waard dy beëdige as kening fan Spanje. Hoewol't kening Juan Carlos in fertrouling wie fan Franco stjoerde hy toch gau - net ferwachte - oan op werstel fan de demokrasy yn Spanje.

De oanhing fan de *caudillo* rûn nei syn dea hurd tebek. En op 17 maart 2005 waard it lêst stânbyld fan Franco yn Madrid út it sicht ferwidere.

## Literatuer
*  "De strijd om Spanje. De Spaanse burgeroorlog 1936-1939", Amsterdam, Anthos, 2006
33

## Foarfallen
* Keizer Tibearius iepenet in hypoteekbank yn Rome.

## Berne

## Ferstoarn
* Agrippina de Aldere, frou fan Germanikus (hongerdea yn ballingskip)
* Jezus-Christus, krusige yn Jeruzalim (wierskynlike datum)
* Judas Iskariot, selsmoard troch ferhinging yn Jeruzalim (wierskynlike datum)
* Drusus Caesar, soan fan Agrippina de Aldere, broer fan Kaligula, kaam om yn finzenskip ûnder Tibearius.
* Gaius Asinius Gallus
34

## Foarfallen

## Berne
* Aules Persius Flaccus, Romeinsk satiredichter (stoarn 62)
## Ferstoarn
* Filippus, tetrarch binnen de Herodiaanske dynasty.
35

## Foarfallen
* Nei de dea ffn Artaksius III fan keninkryk Armeenje beneamt Artabanus II fan Partje syn eigen soan Arsakus ta kening fan Armeenje. Keizer Tibeerius beneamt lykwols Mitridates fan Ibeearje. Yn de striid dy't folget, ferslaan de Romeinen Artabanus.
* Mei help fan de Romeinen docht Tiridates III in steatsgreep yn Partje.

## Berne
* Kwintilianus, Romeinsk reedner 

## Ferstoarn
* Artaksius III, kening fan Armeenje
* Sint-Stefanus, earste martler út it kristendom
36

## Foarfallen
* Pontius Pilatus wurdt weromroppen nei Rome nei it delslaan fan in (ûnderstelde) opstân troch de Samaritanen. Hy wurdt opfolge troch Marsellus.
* Artabanus II fan Partje ferdriuwt Tiridates III, dy't in jier earder in steatsgreep dien hat.

## Berne

## Ferstoarn
* Aemilia Lepida III
39

## Foarfallen
* Keizer Gaius (Caligula) giet -benammen omdat der gjin jild mear te heljen falt yn Italia - op fjildtocht yn Gallia. Militêr soe men mei de fjildtocht apen gange- mar as plondertocht tige slagge. De 'ferovering' fan Britannia lykwols wie net mear as it sammeljen fan skulpen op it strân.
* De susters fan Caligula, Agrippina en Julia Livilla, wurde út Rome banne.
* Caligula easket dat der yn alle timpels yn it ryk, dus ek yn Jeruzalim, in stânbyld fan him komt, om te ferearjen. De joaden wegerje dit.
* Herodes Antipas wurdt band nei Galje, Galilea en Perea wurde tafoege oan it ryk fan Herodes Agrippa I

## Berne
* 30 desimber - Titus, Romeinsk keizer.

## Ferstoarn
* Aulus Avillius Flaccus
38

## Foarfallen
* De grutte plannen fan keizer Gaius om in brêge fan Puteoli nei Baiae te bouwen feroarsaakje honger yn Rome omdat de nôtfleat der foar ynsetten wurdt.
* De beide susters fan Gaius blike belutsen by in komplot mei Lepidus en Gaeticulus. De lêsten wurde ta de dea brocht, de susters ferband.
* Nei in besite fan Herodes Agrippa I oan Aleksanderje brekke ûnlusten út tusken Aleksandrinen en de Joadske mienskip yn Aleksanderje. Aulus Avillius Flaccus, de *[[Praefectus Alexandreae et Aegypti]]* makket troch syn optreden de situaasje noch slimmer. Op 20 oktober wurdt hy troch keizer Caligula út syn amt setten.
* In Partje brekt in striid om de troanopfolging út tusken Vardanes I en Gotarzes II.

## Berne

## Ferstoarn
* Marcus Aemilius Lepidus
* Gnaeus Lentulus Gaeticulus
* Artabanus II, kening fan de Parten
Uniastate (Mitselwier)

**Jaarsmastate**, yn de 18e iuw **Uniastate** neamd, wie eartiids in state yn Mitselwier en lei eastlik fan de herfoarme tsjerke, noch op de terp, mei in grêft rûnom. Fan de grêft bestiet noch in part.

## Skiednis
Yn 1417 wurdt in Jarich Jarima út Mitselwier neamd as skiedsrjochter yn in skeel. It kin wêze dat hy besibbe is oan Riurd Jarichsma (fan Jaarsmastate-/Jarichsmastate te Holwert) dy't yn 1390 grytman yn Dongeradiel is. Yn 1468 wurdt in Pybo Jaddes neamd, faaks deselde as 'Pibo Jaddesoen hoveling to Mitzlewier', dy't yn 1491 it ferbûn mei de stêd Grins ûndertekenet.

Earst yn 1639 wurdt Jaarsmastate wer neamd at de Aylva's eigners wurde. Ferkeaper wie doe gemeentesekretaris Marcus Verspeeck (± 1583-1652) . Verspeeck wie troud mei Elisabeth Gilbertsdochter Forbes fan Dokkum dy't mûglik erfgename fan it hûs wie. De state wurdt omskreaun as in 'cleijn huijs ende twe hiemingen'. Yn de 17e iuw ferhiere de bern fan Douwe fan Aylva it Jaarsma-hoarnleger en yn 1698 dogge de bern fan Hobbe Esias fan Aylva itselde. Hobbe wie boaske oan Juliana Dorothea fan Unia en nei har wurdt de state letter neamd, sy wenne dêr ek. Sy ferkeapet it spul yn 1739 oan (grytman) Jarich Georg fan Burmania.

Jacobus Stellingwerf hat de state tekene yn 1723 en neamt Julius fan Unia eigner. It gebou hat dan betiid 16e-iuwske skaaimerken. De state (*hornleger en Oud Heeren Huijs te Metslawier, mitsgaders een schuur, twee hoven en een hoveniershuisje.*) is yn 1739 ferkocht oan Jarich Georg fan Burmania op Holdingastate te Eanjum en yn 1754 oan Gemme Onuphrius fan Burmania kaam.

Om 1771 hinne is de state ôfbrutsen.

Op it stee fan Uniastate stie fan earste helte 19e iuw oant 1927 de pleats Haersmastate mei de efterein foar it Skipfeartsein oer. 

Op de kadastrale kaart fan 1832 is sprake fan de pleats Jaarsma, dy't besuden Wibalda-state en de opfeart oan it Skipfeartsein lei, faaks op ien fan de 'hiemingen' dy't yn 1639 neamd wurde. De pleats is koart foar 1884 ôfbrutsen. Guonts hawwe wol fan betinken west dat dit it plak fan de midsiuwske Jaarsmastate wie.

## Bewenners
* 1390 Riurd Jarichsma (?)
* 1417 Jarich Jarixsma
* 1468 Pybe Jaddez
* ? - 1505 bern fan Pybe Jaddez 
* ? - 1639 dhr. Verspeeck
* 1639 - ? erven Douwe fan Aylva
* 1698 de bern fan Hobbo Esaias fan Aylva
* 1728 jonker Julius Jelte fan Unia
* 1832 Ulbo fan Burmania te Eanjum 

## Sjoch ek
* Nij Jaarsmastate
Swannepopel

De **swannepopel** (*Butomus umbellatus*), ek: **stuoltsjeblom'', ''kankerblom**, en faak foutyf **swanneblom** neamd (de swanneblom is de Nederlânske *waterlelie*), is in moerasplant mei rôze blommen yn de swannepopelfamylje. It is de ienige plantesoarte yn dizze famylje. De plant is yn Fryslân en Nederlân wetlik beskerme. De blom hjit swannepopel omdat de stampers in foarm hawwe dy't sterk liket op sierlike swantjes. De seis stampers hawwe oan de foet nektarklieren.

It feit dat de swannepopel yn Nederlân wetlik beskerme is, betsjut net dat de plant seldsum is, krekt oarsom, op de klaaigebieten yn Nederlân is hy algemien. De plant groeit faak yn sleatten dy't jierliks skjinmakke wurde. Hy hat der net sa bot fan te lijen omdat dizze skjinmakbeurten syn leefmiljeu yn stân hâlde. De swannepopel groeit yn fiedselryk wetter. Wannear't de plant opûkt mids ferskate seldsume planten yn relatyf fiedselearm wetter, is dat it teken dat it wetter fiedselryk oan it wurden is en dat de fynpriuwers út soksoarte miljeu ferdwinen gean sille.

De swanneblom wurdt in soad besocht troch graafwespen.

As eksoat is de swannepopel yntrodusearre yn de Feriene Steaten fan Amearika, dêr wurdt dizze plant *flowering rush* neamd. De plant tiert dêr te goed.

## Keppeling om utens
* USDA ynfo
*
44

## Foarfallen
* Pomponius Mela, in Romeinske ierdrykskundige skriuwt yn syn De Choreographia oer de Flevomar as it Lacus Flevo.
* It eilân Rodos komt ûnder Romeinsk gesach.
* Keizer Klaudius komt fegefierend werom fan syn fjildtocht yn Brittanje.
* It suden fan Brittanje wurdt in Romeinske provinsje.

## Berne

## Ferstoarn
* De apostel Jakobus
* Herodes Agrippa I fan Judea
Filips II fan Spanje

**Filips II** (Valladolid, 21 maaie 1527 - Madrid, 13 septimber 1598) wie kening fan Spanje, Napels, Sisylje en (as **Filips I**) Portegal en Hear fan de Nederlannen, lykas hearsker fan it grutste koloniale ryk yn de 16e iuw. Hy spile in haadrol yn de koloniale ekspânsje en eksploitaasje fan it Spaanske Ryk en letter ek it Portegeeske ryk, yn de striid tsjin de islamityske Ottomanen en yn de Jeropese godstsjinsttwisten; ta dy twisten wurdt ek de Nederlânske Opstân rekkene, alhoewol't dêr ek oare motiven in rol yn spilen. Tegearre mei syn twadde frou Maria wie er, oant har dea, ûnder fjouwer jier ek kening fan Ingelân, yn de hope in katolike troanopfolger ferwekke te kinnen dy't hearskje soe oer De Nederlannen en oer Ingelân. Pas by syn fjirde en lêste frou koe er de winske manlike troanopfolger foar Spanje ferwekke. Under syn bewâld berikte Spanje it hichtepunt fan syn macht, mar Filips brocht syn lân ek yn in spiraal nei ûnderen troch ekonomyske útputting en kultureel ferfal. Nei syn dea rekke Spanje syn status kwyt as grutmacht.
Strjitten yn Kollum

De **Strjitten yn [[Kollum]]:**

## A
* Adje Lambertszleane -  

## B
* Beatrixstrjitte - prinses Beatrix 
* Belinge -  
* Bernhardleane -  
* Bootsmaleane -  
* Botsaard -  
* Bruneel -  
* Bumapaad -

## C
* Cantaart -  
* Cantecleer -  
* Colleheimleantsje -  *Colleheim*
* Cuwaard -  

## D
* De Broeken -  
* De Dellen -  
* De Eanjen -  
* De Hammeren -  
* De Headollen -  
* De Kwekerij -  
* De Mieden - Mieden 
* De Tunen -  
* De Warren -  
* De Weerstallen -  
* De Weterregen -  
* De Wirden -  
* De Keegen -  
* Dr. Wumkusstrjitte - Nei Geart Aeilco Wumkes teoloog en historikus, dy't de bibel yn it Frysk oerset hat.

## E
* Ermeline -  
* Eskesstrjitte -  
* Eyso de Wendtstrjitte -  

## F
* Falkehof -  
* Firapeel -  
* Foarstrjitte -
* Fokselannen - yn it noarden boppe de Tochmaleane (de rûnwei neamd)  binne sechtjin strjitnammen ûntliend oan it midsiuwske dierenepos ‘Van den Vos Reynaerde'. Dizze nammen waarden keazen, omdat de lannen, dêr't dit útwreidingsplan op oanlein waarden, bekend stienen as de Fokselannen.

## G
* Gasthûsstrjitte -  
* Gerrit Bleekerstrjitte -  
* Grimbert -  
* Gruttostraat -  Skries
* Gysbert Japicxstrjitte -  

## H
* Halbertsmastrjitte -  
* Harmen Sytstrastrjitte -  
* Hessesingel -  
* Hoog Pypke -  
* Hoogeboomstrjitte -  
* Hurddraversbaan -  

## J
* Johannes Bogermanstrjitte -  
* Julianastrjitte -  

## K
* Kalmoes -  
* Kievitstraat - Ljip 
* Kriekepitte -  

## L
* 't Leantsje -  
* Leeuwerikstraat - Ljurk 
* Lisdodde -  

## M
* Maartensplein -  
* Maupertuus -  
* Meckamastrjitte -  
* Meerkoetstraat -  
* Mr. Andreaestrjitte - rint fan de Foarstreek yn noardlike rjochting nei de Willem Loréwei. Foar 22 july 1954 hjitte de strjitte de Nieuwstraatsweg. Neamd nei Arnoldus Johannes Andreae
* Mûnehoeke -

## N
* Nijpaad -  
* Nobel -  
* Nyckle Haismastrjitte -  

## O
* Obe Postmastrjitte -  
* Oaljemûnesingel -  
* Ooievaarshof -  
* Oostenburgstrjitte -  
* Oostenstein -  
* Oosterdiepswal -  

## P
* Pastoriestege -  
* Plevierstrjitte -  
* Prinsenhof -  
* Putstrjitte -  

## R
* Regnerus Meinardystrjitte - nei pastoar Regnerus Meinardy 
* Reigershof -  
* Reinaard -  
* Rjochthûsplein -  
* Rjochthûsstege -  
* Rosseel -  
* Rydstrjitte -

## S
* Singelwei -  
* Sixma van Heemstraleane -  
* Sulkystrjitte -  
* Swanneblom -  
* Sybren Tijmstrastrjitte -  

## T
* Tibeert -  
* Ticeline -  
* Tilburystrjitte -  
* Timmerwerf -  
* Tochmaleane -  
* Tochmalân -  
* Tolhûs -  
* Tollingasingel -  
* Tsjerk Hiddesstrjitte -  
* Tsjerkestrjitte -  
* Tsjibbe Geartsstrjitte -  

## U
* Uniahof -  

## V
* Van Aylvastrjitte -  
* Van Bootsmaleane -  
* Van Broersmastrjitte -  
* Van Limburg Stirumwei -  
* Van Riniastrjitte -  
* Van Scheltingaleane -  
* Van Tademastrjitte -  
* Van Eysingaleane -  

## W
* Waling Dykstrastrjitte -  
* Waterlelie -  
* Westerdiepswal -  
* Wilhelminastrjitte -  
* Willem Loadewykstrjitte -  
* Willem Loréwei -  
* Witteveenstrjitte -  
* Woldringhstrjitte - 

## Keppeling om utens
* Utlis strjitnammen op webstee Kollumerlân
40

## Foarfallen

* Troch de legindaryske krêft fan Cunobelin blaast de Romeinske keizer Gaius in ynvaazje fan Britannia ôf.
* De foarst fan Mauretaanje, Ptolemaeus fan Mauretaanje, de soan fan Juba II, wurdt op befel fan keizer Gaius om it libben brocht. Hy wie ryk en Gaius hie jild nedich. Hy dielt dêrmei it lot fan in soad rike patrysjers ûnder it tanimmende tiranike bewâld fan de keizer.
* Nei oanlieding fan Ptolemaeus' dea brekt yn Mauretaanje in opstân út.
* De senaat ferklearret Gaius ta godheid.
* In ôffurdiging fan de Joadske mienskip yn Aleksanderje smeket keizer Gaius om de joaden net te twingen him as godheid te ferearjen. Hy antwurdet dat minsken dy't net ynsjogge dat hy in god is earder meilijen as straf fertsjinje.

## Berne
* 13 july - Julius Agrikola, ien fan Rome's bêste generaals († 23 augustus 93)

## Ferstoarn
* Ptoleméus fan Mauretaanje (eksekutearre)
* Filo fan Aleksanderje, filosoof
42

## Foarfallen
* De Sjineeske keizer stjoert in leger nei it opstannige Fietnam.

## Berne
* Tibearius Klaudius Britannikus (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
Huning

**Huning** is in natuerlik produkt wat net fabryksmjittich makke wurde kin. Huning is in natuerlike swiete floeistof makke troch huningbijen dy’t nektar sammelje. De nektar is ôfkomstich fan blommen en befettet sûkers, mineralen en spoare-eleminten. De bijen feroarje de nektar yn huning trochdat se ensimen tafoegje. Dizze ensimen kinnen net troch laboratoariums neimakke wurde. Derfoar is it produkt te kompleks.
 
It fermintearjen fan de huning (it tafoegjen fan de ensimen) begjint op it momint dat de bij de nektar út de blommen hellet. De bij nimt de nektar op yn har huningblaas en foeget der ensimen oan ta. Sûnder dy fermintaazje soe it in swiete substânsje bliuwe, mar mei it net de namme huning hawwe. De nektar hat in sûkergehalte fan 10 oant 25 persint. Dit hinget fan de blom ôf. Foar ien liter huning moat in by likernôch 200.000 kear útfleane. Foar 1 potsje huning moat in bij trettsjin kear de wrâld rûn. 

## Produksje
Foar de produksje fan huning wurde bijekasten brûkt. Yn de kasten sitte huningraten. Dizze ramen haw in standert ôfmjitting sadat de ymker se útwikselje kin mei oare kasten. Dêrtroch kin er ek huning út de kast helje. Hy ferfangt in fol raam mei in leech raam. De beste tiid is om april/maaie hinne te rispjen. Yn augustus kin it faak noch in kear. It is net de bedoeling om de hiele kast leech te heljen. De bijen moatte fansels net ferhongerje as der net folle te heljen is. Yn augustus krije de bijen sûkerwetter as ferfanging fan de huning. Bijen dy’t honger hawwe wurde stekkerich. De ymker blaast reek nei de bijen as er yn de kast giet. De bijen sûchje harren fol mei huning omdat se miene dat it spul yn de brân stiet. As de ymker fûl trochblaast en de kast fol reek set geane de bijen fuort. Se hawwe dan net folle kâns om te oerlibjen mar se hawwe yn elts gefal in foarried huning mei. 

It rispjen fan huning wurdt slingerjen neamd. Dit moat tige soarchfâldich barre. Huningfrjemde geuren wurde maklik opnaam troch de huning. Dus alles moat tige hygiënysk. Farske slingere huning is floeiber, dêrnei wurdt it fêster. Neist natuerlike huning is der ek ynfierde huning út fiere lannen lykas Brazylje. Dizze huning is net 100 persint huning. De basis is sûkerreid as boarne. De huning wurdt faak ek ferwaarme sadat in soad kostbere eigenskippen ferlern gean. 

## Tapassing
Huning bestiet al tûzenen jierren. It wurdt dan ek al lang brûkt yn de genêskunde. Hjoeddeisk wurdt it in soad brûkt yn de beauty- en wellnessyndustry. Gesichtsmaskers en oare kosmetyske produkten hawwe faak huning as basis. Huning wurdt brûkt yn de bôle en snobbersguod. Yn guon lannen wurdt it brûkt by behanneling fan branwûnen.

## Soarten
De smaak en geur en kleur fan de huning wurdt bepaald troch de soarte fan blommen wêr’t de bij de nektar út hellet. Inkele farianten binne:
* Maitiidshuning: ôfkomstich fan wylch en hynsteblommen
* Simmerhuning: fan klaver, linebeam en brombei. 
* Linebeamhuning: ôfkomstich fan de linebeam.

## Keppeling om utens
*
45

## Foarfallen
* De joaden wurde út Rome ferbanne troch keizer Klaudius
* Galba krijt it befel oer de Legio III Augusta. 
* Paulus begjint syn earste missyreis. (rûsde datum)

## Berne
* Staatsius, Latynsk dichter.

## Ferstoarn
46

## Foarfallen
* Nei de moard op de kening fan Thraasje wurdt it gebiet as provinsje ynlive troch it Romeinske Ryk.
* Rome wurdt mei de noardeastgrins ferbûn troch de Donauwei.
* It municipium Claudia Celeia (Celje yn Sloveenje) krijt stedsrjochten.
* Tibearius Julius Aleksander folget Cuspius Fadus op as prokurator oer Judea

## Berne
* Plutarchus, Gryksk histoarikus (wierskynlike datum) 

## Ferstoarn
Klingons

De **Klingons** binne in fiktive soart út de tillefyzjesearje Star Trek. Mei de namme kin ek ien fan de talen dy't dizze soart sprekt bedoeld wurde.
Parregeaster Mar

De **Parregeaster Mar** wie in mar west fan Parregea. It wie in tige fiskrike mar, en wie de grûn foar it ûntstean fan it doarp yn likernôch de 13e iuw.

De mar wie yn it noarden by de Jakleset ferbûn mei de Makkumer Mar en yn it suden fia de Yndyk mei de Warkumer Mar. De trije marren mei-inoar waarden troch de kwelderrich dêr't ûnder oaren Warkum op leit, skaat fan de Fliestream. Troch dy rich ôfskerme, wie dit lân net berikber foar it tij, dat der waard hjir yn de marren gjin sânboaiem ôfset, en ek waarden de marren net útspield ta ien grut mar. Yn de rin fan de iuwen wie de Parregeaster Mar lykwols al gearwoeksen mei de Feikemar en de Ypebuorster Mar. Fan 1876 oant 1879 waarden al dizze marren drûchmakke, en waard de feanboaiem ta greidlân.

Ornaris wurdt de hjoeddeiske Parregeastermarpolder noch hieltyd oantsjut as *Parregeaster Mar*. De polder komt ek foar yn ferskate stúdzjes foar it wer ûnder wetter setten fan in tal Fryske marren, dat it is mûglik dat der yn de takomst wier wer in mar wêze sil.
Genève

**Genève**, soms ferfryske as **Sjenêve** (*[[Frânsk]]: Genève; [[Dútsk]]: Genf; [[Italjaansk]]: Ginevra*) is nei Surich de grutste stêd fan Switserlân. Yn 2007 wennen der 185.726 minsken. De stêd leit yn in kanton mei deselde namme, yn it Frânsktalige part fan it lân.

De stêd leit oan de westpunt fan de Mar fan Genève en wurdt trochsnieën fan de rivieren de Rhône, dy't de mar útrint, en de Arve.

## It besjen wurdich
* De âlde katedraal (*[[Sint-Petruskatedraal (Genève)|Cathédrale Saint-Pierre]]*) wie Jehannes Kalvyn syn eigen tsjerke (protestant).
* Basilyk Notre-Dame de Genève (katolyk)
* Fontein fan Genève
* ''Monument International de la Réformation''

## Ynternasjonale organisaasjes
De stêd Genève húsmanje in protte wichtige ynternasjonale organisaasjes:
* de Feriene Naasjes
* it Ynternasjonale Reade Krús
* de Wrâldsûnensorganisaasje
* UNAIDS, in organisaasje fan de FN foar it bestriden fan AIDS.
* UNHCR, de flechtelingenorganisaasje fan de FN
* ILO, de Ynternasjonale Arbeidsorganisaasje
* WTO, de Wrâldhannelsorganisaasje
* EBU, de European Broadcasting Union
* de Wrâldried fan Tsjerken

Ek hat de stêd in tal wichtige ûnderwiis- en ûndersyksynstellingen, sa as:
* it ûndersyksynstitút CERN
* de *Université de Genève*
* it *Institut Universitaire de Hautes Études Internationales*
* de *École de traduction et d’interprétation*

## Berne yn Genève
* Jean-Jacques Rousseau (1712-1778), Switsersk-Frânsk filosoof 
*  James Pradier (1790-1852), Frânsk byldhouwer en skilder fan Switsersk komôf
* Henri Dunant (1828-1910), oprjochter fan it Reade Krús en Nobelpriiswinner
* Élie Ducommun (1833-1906), sjoernalist en Nobelpriiswinner
* Ferdinand de Saussure (1857-1913), taalwittenskipper
* René de Saussure (1868-1943), esperantist en wiskundige
* Frank Martin (1890-1974), komponist
* Michel Simon (1895-1975), akteur
* Lucienne Bloch (1909-1999), Amerikaansk keunstnaresse fan Switsersk komôf
* François Simon (1917-1982), akteur
* Alain Tanner (1929), filmregisseur
* Nelly Borgeaud (1931-2004), aktrise
* Claude Goretta (1929), filmregisseur
* Michel Soutter (1932-1991), filmregisseur
* Jean-Luc Bideau (1940), Switsersk akteur
* Tariq Ramadan (1962), filosoof en islamolooch
* Cindy Albracht (1975), Nederlânsk fioeliste
Ferdrach fan Lissabon

*Ferdrach fan Lissabon (1864), grinsoerienkomst tusken Spanje en Portugal.
*Ferdrach fan Lissabon (1958); oer geografyske nammen yn produktnammen.
*Ferdrach fan Lissabon (1980); oerienkomst tusken it Feriene Keninkryk en Spanje oer Gibraltar.
*Ferdrach fan Lissabon (2007); oerienkomst fan de Jeropeeske Uny.
49

## Foarfallen

* Keizer Klaudius boasket Agrippina de Jongere, syn nichtsje.
* Seneka de Jongere wurdt de learaar fan Nearo. 
* Melankomas wurdt Olympysk kampioen bokse op de 207de Spullen.
* It Konsylje fan Jeruzalim bepaalt, dat bekearlingen har net besnije hoege te litten. 
* Meherdates besiket yn Partje in steatsgreep te plegen, mar wurdt finzennomd troch Gotarzes II
## Berne

## Ferstoarn
50

## Foarfallen

* 25 febrewaris - Nearo wurdt adoptearre troch keizer Klaudius.
* Neffens de oerlevering berikt de apostel Thomas om dit jier hinne India, nei earst yn Mesopotaamje in kristlike mienskip stifte te hawwen.
* Kolonia Klaudia Ara Agrippinensium (Keulen) krijt stedsrjochten.
* Kamelodunum (Colchester) wurdt in Romeinske militêre koloanje.
* Herodes Agrippa II folget Herodes fan Sjalkis op as kening fan Sjalkis en krijt ek it rjocht de hegeprysters fan de Joadske timpel yn Jeruzalim te beneamen.
## Berne

## Ferstoarn
* Herodes fan Sjalkis, kening fan Sjalkis
51

## Foarfallen

* Om dizze tiid skriuwt Paulus it *[[Brief oan de Galatiërs]]*, wêryn't er de skieding tusken kristendom en joadendom foarstiet.
* Yn Korinte wurdt troch Paulus in kristlike mienskip stifte.
* Yn Britannia mislearret in opstân. De lieder derfan, Karaktakus wurdt as finzene nei Rome ôffierd.

## Berne
* 24 oktober -Titus Flavius Domitianus († 96

## Ferstoarn
* Gotarzes II, kening fan de Parten
* Posidonius, Gryksk filosoof, astronoom, ierdrykskundige en waarkundige.
Bestjoer

In **bestjoer** is in kolleezje dat út krêft fan in formeel foech de saken fan in steat, provinsje, gemeente, bedriuw, feriening of stifting liedt en regelt. Trochstrings bestiet in bestjoer minimaal út in foarsitter, in skriuwer en in skathâlder.

## Keppeling om utens
*
48

## Foarfallen

* Messalina, de frou fan Klaudius, trout in dy syn ôfwêzichheid mei de senator Silius. Beide wurde eksekutearre.
* Lusius Fitellius beklaait tegearre mei Klaudius it amt fan sensor
* Aulus Fitellius wurdt konsul.
* Fenditius Kumanus folget Tibearius Julius Aleksander op as prokurator fan Judea
* De Silueres komeme mei help fan Karatakus tsjin it Romeinske gesach yn Britannia yn opstân. 
* De Gallyske adel wurdt de tagong ta de Senaat mooglik makke.
* Seneka makket in gearfetting en klassifikaasje fan 500 stenografyske tekens.

## Berne
* Ts'ailouen, Sjineesk ûndersiker en útfiner fan it papier

## Ferstoarn
* Messalina, tredde frou fan keizer Klaudius, troch dizze eksekutearre.
Three-ality

**Three-ality** wie in Fryske popgroep en wie aktyf tusken 2002 en 2012.  Three-ality begûn ûnder de namme *Flat out* mar nei it festival Liet is de groep fierder gien ûnder de namme Three-ality. Yn 2009 brocht de groep it album * 't Minne * út.

## Skiednis
Yn 2002 wûn Three-ality de sjuerypriis en publykspriis by it Fryske sjongfestival Liet, doe noch ûnder de namme *Flat out*. Doe't der noch in band blykte te wêzen mei de namme Flat out waard de namme feroare yn Three-ality. Dêrnei folge ek in earste plak op it streekfestival fan Nederlân. Nei in toernee mei Nynke Laverman en De Kast dienen se mei oan in troch Leoni Jansen organisearre teatertoernee troch Nederlân mei as titel " Made in Holland". 

Maeike Sijtsma, Sanne Hoeksma en Femke Hoeksma kamen yn 1995, se wienen doe sawat fyftjin jier, mei elkoar yn de kunde yn in bernekoar. Se binne dêrnei net ophâlden te sjongen. Under de namme Three-ality, in gearfoeging fan trije en realiteit waard it serieuzer. Produsint Onno Krijn (man fan Leoni Jansen) joech de oanset ta in modern pop-/wrâldmuzykalbum mei Nederlânsktalige lietsjes út de Midsiuwen. It album 't Minne sit ek fol mei ûndogenske teksten en is in kombinaasje fan âlde en nije teksten en ynstruminten. Nei it hommels ferstjerren fan Maeike Sijtsma, yn 2012 foel de groep útinoar.

## Diskografy
### Albums
* 2009: *'t Minne*

### Singles
* 2007: *Simmer yn Fryslân* - mei Remon de Jong
* 2007: *Winter mei dy*
* 2010: *Emosjoneel fan dy* - op "In Friesk earbetoan oan Bob Dylan" (CD en DVD)
Dire Straits

**Dire Straits** wie in Britske rockgroep (1977-1988, 1991-1995) mei as foaroanman Mark Knopfler. De band is bekend wurden mei nûmers as *[[Sultans of Swing]]*, *[[Private Investigations]]*, *[[Brothers in Arms (single)|Brothers in Arms]]* en *[[Money for Nothing (single)|Money for Nothing]]*.

De band hie fuortendaliks grutte súksessen mei it debútalbum *[[Dire Straits (album)|Dire Straits]]* en de single *Sultans of Swing*. Yn 1985 ferskynde *[[Brothers in Arms (album)|Brothers in Arms]]*, ien fan de earste folslein digitaal opnommen platen. It album is mei 269 wiken yn de Nederlânske Album Top 100 it langst notearre album fan alle tiden, al sieten der wol gatten tusken de wiken. 

Nei 1995 hat Dire Straits neat nijs mear útjûn en wie der noch ien optreden. 

Dire Straits en Mark Knopfler ferkochten meiïoar mear as 120 miljoen albums en singles. Yn Nederlân ferkocht de band goed 2,5 miljoen platen.

## Besetting

TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ImageSize = width:750 height:250
PlotArea = width:700 height:200 bottom:22 left:22

Colors =
  id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:grid1  value:rgb(0.86,0.86,0.86)
  id:grid2  value:gray(0.8)
  id:bars   value:rgb(0.96,0.96,0.6)
  id:bg     value:white
  id:2color value:rgb(1,1,0.6)

BackgroundColors = canvas:bg

Period = from:1977 till:1995
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1977 gridcolor:grid1

BarData=
  barset:Bandmembers

PlotData=

# set defaults
  width:20 fontsize:m textcolor:black align:left anchor:from shift:(10,-4) color:bars

  barset:Bandmembers

  from:1977 till:1995 text:"Mark Knopfler" 
  color:2color from:1977 till:1980 text:"David Knopfler" 
  from:1977 till:1995 text:"John Illsley" 
  color:2color from:1977 till:1982 text:"Pick Withers" 
  from:1980 till:1995 text:"Alan Clark" 
  color:2color from:1980 till:1985 text:"Hal Lindes" 
  from:1982 till:1989 text:"Terry Williams" 
  color:2color from:1984 till:1995 text:"Guy Fletcher" 
  from:1985 till:1988 text:"Jack Sonni"


## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums

### Komplilaasje-albums
Tjalling van den Berg

**Tjalling van den Berg** (1948) is in Frysk-Nederlânske sportcoach en skriuwer fan boeken oer turnûnderwiis.

## Eftergrûn
Van den Berg folge in oplieding oan de ALO yn Grins en die dêrnei in coachkursus by it NOC*NSF. Dêrnei lei er him ta op it ûntwikkeljen fan it turnen en fan akrogym. Hy publisearre ferskate boeken oer turnûnderwiis en -begelieding. Ek joech er dêroer presintaasjes en workshops, ek yn it bûtenlân. Van den Berg wurke ek as coach foar de KNKB en de KNHS. Van den Berg is coach fan de ynternasjonale turnklassen fan it CIOS yn de Sportstêd It Hearrenfean en wurket fierder as jongereincoach by SK It Hearrenfean.

Van den Berg coachte ûnder oaren syn dochter Berber van den Berg, dy't ferskate nasjonale en ynternasjonale turntitels behelle.

## Wurk (seleksje)
*1982: *Leer spelenderwijs turnen*
*1991: *Turnen in beeld* (lêste printing: 2007)
*1991: *Werkboek proevensysteem stimulering turnen en acro-gym*
*1994: *Leer spelenderwijs turnen : de gymnastiekvereniging rond het jaar 2000*
*1998: *Acrogym in beeld : acrogym, demogym, choreografie en tumblingspringen*
*2009: *Coachen: vinden - binden - scoren De eco-coach.* (2e printinge: 2010)
*2015: *ECO-Coachen A Way of life* (mei Berber van den Berg)
*2017: *ECO-Coachen A Way of life* folslein nije útjefte

## Keppelingen om utens
*Webside Tjalling van den Berg
*Omrop Fryslân: ''Generaasjes: Berber en Tjalling van den Berg'' (dokumintêre))
52

## Foarfallen
* Yn Súd-Tirol wurdt in tunnel groeven fan 5,6 km lingte ûnder de Salviano-berch om de Fucin-mar drûch te lizzen.
* Yn Rome wurdt in wet ynsteld dy't it deadzjen fan slaven dy't siik of âld binne ferbiedt.
* Plinius de Aldere skriuwt in boek oer syn oarlochshannelingen yn Germania
* Antonius Feliks folget Fentidius Kumanus op as prokurator oer Judea
* De hegepryster Ananias ben Nebedeüs wurdt nei Rome stjoerd op beskuldiging fan oansetten ta geweld, mar wurdt dêr frijsprutsen.
* Barea Soranus is konsul suffektus yn Rome.

## Berne
* Epiktetus, Gryksk filosoof yn Hierapolis.

## Ferstoarn
55

## Foarfallen
* Fitellius wurdt troch keizer Nearo beneamd ta gûverneur fan Afrika.

## Berne
* Publius Kornelius Tasitus, Romeinsk historikus (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* Britannikus (fergiftige troch Nearo)
56

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Fan Seneka de Jongere ferskynt it wurk *De Clementia*, in essay oer it Romeinske gesach, dat bedoeld is as advys foar keizer Nearo.
* *sûnder datum* - De Romeinske provinsje Armenia Inferior wordt ynlive by it keninkryk fan Aristobulus fan Galkis. It gebiet foarmet no in buffersteat tusken it Partyske Ryk en it Romeinske Ryk.
 
## Berne
;*datum ûnbekend*
*Publius Kornelius Tasitus, Romeinsk skiedkundige († 120) (mooglike berne yn 57)

## Ferstoarn
59

## Foarfallen

* Korbulo nimt Artaksata yn Armeenje yn en oerwintert dêr as tarieding op de beslissende slach om dit bercheftige keninkryk.
* Florâns wurdt stifte troch Romeinske feteranen dy't út it leger ûntslein waarden. Sy neamden harren stêd 'Florentia' (Latyn foar 'bloei'). 
## Berne

## Ferstoarn
* Agrippina de Jongere (fermoarde)
Ewinken

De **Ewinken** is in nomadysk Tûngûzysk folk út Noard-Aazje. Yn Ruslân (befolking 35.527, 2002) wurde se erkend as ien fan de lânseigen folken fan it Russyske Noarden. Yn Sina (befolking 38.701, 2000) as ien fan de 56 offisjeel erkende etnyske groepen yn Sina. Yn Mongoalje wenje ek in pear tûzen Ewinken.

## Ewinken yn Ruslân
De Ewinken wienen eartiids bekend as **Tûngûzen**. Dy beneaming waard ferspraat troch de Russen, dy't it oernomd hiene fan de Jakûten en de Sibearyske Tataren yn de 17e iuw. De Ewinken neamden harsels lykwols Ewinken en dat waard nei 1931 ek harren offisjele namme. Se waarden ek Oroken (de bewenners fan de Oro(rivier), *Orochon* (rindierkweker) of *Ile* (in minsklik wêzen) neamd. 

Neist Ewinken steane op de list fan lânseigen folken fan Sibearje ek lyksa neamde groepen as de Evwenen (earder Lamûten). Hoewol't dy groep besibbe is oan de Ewinken, wurden de Ewenen tsjintwurdich beskôge as in aparte etnyske groep. 

De Ewinken binne ferspraat oer in ûnbidich grut gebiet yn de Sibearyske taiga fan de Ob yn it westen oant de See fan Ochotsk yn it easten en fan de Noardlike Iissee yn it noarden oant Mantsjoerije en Sachalin yn it suden. It totale gebiet is ± 2.500.000 km², dat is (nei de dat fan de Russen) it grutste wengebiet. De Ewinken libje yn de Oblast Tjûmen, Oblast Tomsk, Kraj Krasnojarsk, Ewinkje, Oblast Irkûtsk, Oblast Tsjita, Oblast Amoer, Boerjaatsje, Jakûtsje, Kraj Chabarovsk en de Oblast Sachalin. 3802 Ewinken libje yn Ewinkje sels, mear as 18.200 in Jakûtsje. 

Antropologysk hearre de Ewinken ta de Paleosibearyske groep fan it Mongoalyske type dat ôfstammet fan de âlde Paleosibearyske folken oan de Jenisej oant de See fan Okhotsk. It Ewinksk is de grutste fan de noardlike groep fan de Tûngûzyske talen dêr't ek it Ewiensk en it Negidaalsk ta hearre.

## Ewinken fan Sjina
Neffens de folkstelling fan 2000 libben 30505 Ewinken yn Sina, as *Soloanen* of *Kamniganen*. 88.8% fan de Sineeske Ewinken libbet yn it noarden fan Binnen-Mongoalje, tichtby de stêd Hailar. Dêr wenje ek 3000 Ewinken yn Heilongjiang. 

## Godstsjinst
Foar harren kontakten mei de Russen, wie de godstsjinst fan de Ewinken Sjamanisme. In soad fan harren namen ek it Tibetaansk boeddisme oer. De Ewinken yn Ruslân én Sina binne bekeard ta it Eastersk kristendom, krektas de buorfolken lykas Ewenen en oare Sibearyske stammen. Hja namen dy godstsjinst oer troch de kontakten by de Russyske ekspânsje yn Sibearje.

## Keppeling om utens
* The Evenks  De Ewinken yn The Red Book of People of the Russian Empire
Manati

**Manatí** is ien fan de 78 gemeenten (*municipio*) yn de frijsteat Porto Riko. 

De gemeente hat in lânoerflak fan 117 km² en hatt 45.409 ynwenners (folkstelling 2000)
60

## Foarfallen
* Korbulo nimt Tigranoserta yn. Hoewol't Rome de Armeenske kening Tiridates ferfange wol troch de Kappadoosjer Tigranes, slút Korbulo úteinlik dochs in oerienkomst mei de kening wêrtroch de Partyske ynfloed net teneate dien wurdt. Korbulo wurdt dêrom it befel ûntnomd. 
* Boudikka plondert Londinium (wierskynlike datum).
* Suetonius Paulinus slagget deryn de opstân fan de Britten del te slaan.
*ferskynd:
* Evangeelje fan Matteüs (wierskienlik skreaun tusken 60 en 65).
* Hero fan Aleksandrje skriuwt de *Metrika*, *Meganika* en *Pneumatika*.

## Berne
* Juvenalis, Romeinsk satiredichter (stoarn 138)
* Keiko, keizer fan Japan

## Ferstoarn
* Gnaius Domitius Afer, Romeinsk reedner
* Geminus (fan Rodos) (wierskynlike datum)
Insulinde (rêdingsboat)

De **Insulinde** wie in motorrêdingsboat (mrb) fan de *Noord- en Zuid-Hollandse Redding-Maatschappij* (NZHRM). It wie de earste selsoprjochtsjende motorrêdingsboat yn 'e wrâld, in geskink fan de befolking fan Nederlânsk-Ynje (*Insulinde*). De Insulinde hat fan 1927 oant 1965 tsjinne op it rêdingsstasjon De Skâns (Oostmahorn) en waard doe ferfongen troch mrb Gebroeders Luden.

De Insulinde waard yn 1926/1927 boud op de werf fan de Bruorren Niestern yn Delfsyl nei in idee fan Mees Toxopeus en in ûntwerp fan Ernst Julius Vossnack. J. Niestern betocht in swiere bûtenkyl en in *kieptank* yn ien fan de syden dy't it mooglik makken dat de boat harsels oprjochtsje koe neidat se omslein wie. It systeem foldie sa bêst dat it neitiid op alle grutte rêdingsboaten fan de NZHRM tapast waard.

De Insulinde is totaal 339 kear útfearn nei in needsinjaal. Op 42 tochten waarden 332 minsken rêden (Loomeijer).

Doe't de boat yn 1967 út tsjinst naam waard, waard hy oankocht troch it Skipfeartmuseum yn Amsterdam. Yn 2005 lei de boat der frijwat min by en it museum fûn in restauraasje te djoer, mei omdat it net sa goed yn de kolleksje paste. It Rêdingmuseum yn De Helder naam it skip doe foar it symboalyske bedrach fan 1 euro oer. Fan 2007 oant 2011 waard de Insulinde restaurearre troch frijwilligers mei stipe fan bedriuwen. De boat hat de status fan Farrend Monumint krige.

## Technyske bysûnderheden
* Lingte: 18.80 m.
* Breedte: 4.05 m.
* Djipgong: 1.45 m.
* Wetterferpleatsing: 50 ton.
* Materiaal: S. M. floeistiel.
* Ballastkyl: 100mm dik, 9.30 m lang, 6 ton swier.
* 21 wettertichte ôfdielingen
* Rûnom in holle rubberen fender.
* Echolead, middenweach radioynstalaasje, marifoan.
* Motors 1927; Twa 2 sylinder Kromhout-M.D.rauoaljemotors fan 2 x 60 hk by 400 toeren de min., yn aparte masinekeamers. Maksimum snelheid: 9 knopen. 
* Motors 1949: Twa 6 silinder Gleniffer diselmotors fan 120 hk it stik by 900 toeren de min.; reduksje fan 2 : 1 oerbrocht op twa fjouwerblêdige skroeven. Maksimum snelheid: 10 knopen. 


Ofbyld:Insulinde, Luden boeg2.JPG|*Insulinde* en *Gebroeders Luden*, tegearre op De Skâns, 17 april 2011
Ofbyld:Insulinde, stjoerhûs.JPG|It stjoerhûs, mei lûk fan efterste hutte
Ofbyld:Insulinde, dashboard.JPG|Knopboerd yn stjoerhûs
Ofbyld:Insulinde stuurhuis binnen.JPG|Stjoerhutte mei allinne stjoerrêd en gashendels*
Ofbyld:Insulinde kooi voor.JPG|Koai foarste hutte
Ofbyld:Insulinde foarste masinekeamer.JPG|Foarste masinekeamer
Ofbyld:Insulinde Glennifer1 (2).JPG|Gleniffer-diselmotor, foarste masinekeamer
Ofbyld:Insulinde Glennifer2.JPG|Masinekeamer efter
Ofbyld:Insulinde radiohut.JPG|Radiohutte ûnder stjoerhûs
</gallery></center>

== Literatuer ==
* , *De Insulinde. Geschiedenis van een legendarische motorreddingboot*. 2002 Walburg Pers isbn/issn: 90-5730-222-5
* , *De Mannen van de Insulinde*, 2010

== Sjoch ek ==
* *Neeltje Jacoba'', it susterskip fan de Insuline
## Keppeling om utens
* Webstee KNRM
* Lokaasjes rêdingstatsjons fan de KNRM op Google Earth
* side by dorusrijkers.nl
* webstee fan film De Redding