open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Prinsetsjerke (Rotterdam)

De **Prinsetsjerke** oan 'e Botersloot wie in Nederlânsk-Herfoarme tsjerkegebou yn Rotterdam. 

## Skiednis

De halletsjerke wie oarspronklik in kapel fan it Agnitekleaster fan Rotterdam. 

Nei de reformaasje waard in diel fan it kleaster brûkt as prinsehôf en wente fan de riedspensjonaris. De kleasterkapel waard yn dy tiid geskikt makke foar de grifformearde earetsjinst. 

Yn 1639 en 1659 hawwe der útwreidings fan de tsjerke plakfûn, wêrmei 't in soad nije grêven yn 'e tsjerke beskikber kamen, dy't lykwols net allegear útjûn binne. 

De tsjerke bleau yn gebrûk oant 1907, doe't de lêste tsjinst holden waard en de Keninginnetsjerke yn gebrûk nommen waard. Yn 1912 waard de Prinsekapel ôfbrutsen. 

In tal grêfstiennen gie nei it Museum fan Aldheden, mar in grut diel dêrfan soe letter by de brân yn it depot oan de Bagijnenstraat troch it bombardemint fan 1940 ferlern gien wêze.
Friesach

**Friesach** is in histoarysk stedsje yn it distrikt Sankt Veit an der Glan yn de súdlike Eastenrykske dielsteat Karintië. Friesach stiet bekend as de âldste stêd fan Karintië.

## Skiednis
It plak waard yn 860 foar it earst neamd en wie oant 1803 in úthôf fan de aartsbiskoppen fan Salzburg.  It stedsje makke in grutte bloei ûnder aartsbiskop Eberhard II fan Regensberg (1200-1246), dy't fan Friesach eartiids it op ien nei grutste plak fan it aartsbisdom en it meast wichtige plak fan Karintië makke. 

Grutte dielen fan de stedsmuorren, de grêft en ferdigeningstuorren hawwe de brannen en belegerings út de rin fan de tiid oerlibbe. Pas yn 1803 waard it stedsje by Karintië foege. 

## It besjen wurdich
* Ruïne Petersberg, de oarspronklike aartsbiskoplike úthôf dy't sûnt it ein fan de 11e iuw as in machtige boarch útboud waard.
* Burg Geiersberg
* Stedsmuorren mei grêft
* Stadtpfarrkirche St.-Bartholomäus
* Kirche St. Nikolaus (Dominkaner kleaster)
* Kirche St. Blasius (Deutschordenskirche)
* Heiligblutkirche

## Ofbylden

Friesach Olsatorbrücke Stadtgraben und Ringmauer im Osten 13092017 1011.jpg|*Stedsmuorre*
Friesach Petersburg u Peterskirche.JPG|*Petersberg (mei de Petrustsjerke)*
Friesach Hauptplatz Stadtbrunnen 24062015 5359.jpg|*Sintrum*
Friesach Stadtgrabengasse 5 Dominikanerkloster mit Ordenskirche hl Nikolaus 04092017 0653.jpg|*Dominikaner kleaster*
Karinsje

**Karinsje** of **Karintië** (Dútsk: *Kärnten*, Sloveensk: *Koroška*) is in Eastenrykske dielsteat. De dielsteat is 9.538 km² grut en hat in ynwennertal fan 561.293 (2020). Karinsje leit yn it suden fan it lân. It grinzget oan de dielsteat Tirol (East-Tirol) yn it westen, Salzburg yn it noardwesten en Stiermarken yn it noardeasten. De súdwestlike grins wurdt foarme mei Itaalje en de súdeastlike mei Sloveenje.

De dielsteat Karinsje ûnstie yn 1919 nei de ûntbining fan Eastenryk-Hongarije. It Keninkryk Joegoslaavje makke oanspraak op it súdeasten fan it gebiet, dêr't in Sloveenske minderheid wennet. Oan de besetting fan in diel fan it gebiet kaam in ein nei't in folksstimming yn it gebiet dêr't om striden waard útwiisde dat in lytse 60% fan de befolking foar Eastenryk keas.

Haadstêd en grutste stêd fan Karinsje is Klagenfurt mei likernôch 101.300 ynwenners.
Stiermarken

**Stiermarken** (Dútsk: *Steiermark*, Sloveensk: *Štajerskais*, Latyn: *Styria*) is in dielsteat fan Eastenryk. De haadstêd en it grutste plak fan de dielsteat is Graz. Fan de njoggen Eastenrykske dielsteaten is Stiermarken mei in befolking fan 1.246.395 (2020) wat ynwennertal oanbelanget de fjirde dielsteat. Wat oerflak oanbelanget is Stiermarken de twadde dielsteat.

Oant it ein fan de Earste Wrâldkriich wie it folle gruttere Hartochdom Stiermarken in kroanlân yn it Keizerryk Eastenryk, sûnt 1867 yn Eastenryk-Hongarije. Sûnt de ynstoarting fan de dûbelmonargy yn oktober/novimber 1918 en it Ferdrach fan Saint-Germain (1919) heart it súdlike diel, likernôch in fearn fan it histoaryske kroanlân, by Sloveenje.

## Griene Hert fan Eastenryk
Stiermarken hat as bynamme *Grüne Mark* en wurdt ek wol it Griene Hert fan Eastenryk neamd. Goed 60% fan it oerflak fan Stiermarken bestiet út bosk en nochris in fearn út greide en wyngaarden. It heechste punt fan Stiermarken foarmet mei 2.995 meter hichte de Dachstein, it leechste punt leit mei 200 meter hichte eastlik fan Bad Radkersburg. Dêrnjonken hat de dielsteat 788 berchtoppen boppe de 2.000 meter.


File:Unterzeiring und Oberzeiring von Nordost Panorama.jpg


## Befolking
Yn Stiermarken wurde ferskate dialekten praat, dy't fan plak oant plak fan inoar ferskille. Sûnt 2004 wurde de lytse Sloveenske en Kroatyske mienskippen as autochtoane minderheden erkend. De autochtoane Sloveenske mienskip is de lêste jierren troch immigraasje út Sloveenje wat grutter woarn. 

De befolking is foar likernôch 80% roomsk en falt ûnder it bisdom Graz-Seckau, dat mei de grinzen fan de dielsteat oerienkomt. Fierder is der in protestantske (5%) en in islamityske (2%) minderheid. Likernôch 10% fan de befolking jout gjin leauwe op.

## Grutste plakken neffens ynwennertal

## Bestjoerlike yndieling
Stiermarken is ûnderferdield yn 1 *Statutarstadt* (in selsstannige stêd) en 12 *Bezirke* (distrikten). Der binne 286 gemeentes, wêrfan 25 stêden en 122 *Marktgemeinden*.

* Bruck-Mürzzuschlag ûnstie op 1 jannewaris 2013 troch gearfoeging fan de distrikten Bruck an der Mur en Mürzzuschlag.
* Graz is in selsstannige stêd en tagelyk in distrikt.
* Hartberg-Fürstenfeld ûntstie op 1 jannewaris 2013 troch gearfoeging fan de distrikten Hartberg en Fürstenfeld
* Murtal ûnstie op 1 jannewaris 2012 troch gearfoeging fan de distrikten Judenburg en Knittelfeld
* Südoststeiermark ûnstie op 1 jannewaris 2013 troch gearfoeging fan de distrikten Feldbach en Radkersburg


17-05-16-Graz Rathaus-aDSC 1282.jpg|*Graz, riedshûs*
Krumpensee 2.jpg|*Krumpensee*
Mariazell - Basilika1.JPG|*Mariazell*
Riegersburg Burg.JPG|*Riegersburg*
Leitersdorf im Raabtal - Schloss Hainfeld (a).JPG|*Slot Hainfeld*
Irdning12 2007 08 114.jpg|*Enstal mei op de eftergrûn de Grimming*


## Keppeling om utens
*  Toeristyske side Stiermarken
De Speelman

**De Spylman** (De Speelman) op 'e hoeke fan 'e Overschiese Kleiweg en de Oude Kleiweg is in stellingmûne yn 'e Rotterdamske dielgemeente Overschie. De hjoeddeiske mûne waard boud yn 'e jierren 1970-1971 en ferfong de mûne De Hoop, dy't yn de jierren 1960 ûnttakele waard, om't dy mûne gefaar oplevere foar it ferkear op it fleanfjild Zestienhoven. Eigner is de feriening "De Hollandsche Molen" en op guon dagen is de mûne te besichtigjen (sjoch de side fan 'e mûne foar iepenstelling). De mûne meallet nôt mei frijwilligers.

## Skiednis
De mûne De Hoop waard yn 1712 as muonts boud en ferfong in standermûne, dy't al sûnt de 16e iuw op it plak stie. Yn 1809 waard de mûne ferhege en ferboud ta stellingmûne. Nei de bou fan in troch in stoommasine oandreaune meallerij rekke de mûne yn 1925 yn ûnbrûk.   

Yn 1940 by de ynfal fan 'e Dútsers hiene de Dútske parasjutisten yn Overschie in ferdigeningspost. De mûne waard troch it Nederlânske leger brûkt om de omkriten te kontrolearjen. Om't de Nederlânske artillery miende dat der Dútske parasjutisten yn de mûne sieten, namen hja de mûne ûnder fjoer. Tsjinstplichtich sersjant A.J.F. de Bruijn wist mei gefaar foar eigen libben troch it eigen fjoer te kommen om syn mannen út de nuodlike sitewaasje te befrijen. Alhoewol't de mûne slim skansearre waard, sette de restauraasje al yn 1941 útein en yn 'e Twadde Wrâldkriich mealle de mûne weit.

Oan it begjin fan 'e jierren 1960 kaam de mûne yn rêst. Om't de mûne yn 't paad stie foar it fleanferkear fan fleanfjild Zestienhoven waard de mûne ôfbrutsen. In aksjekomitee soarge der foar de mûne yn 1941 op in oar plak wer opboud wurde koe. De mûne krige dêrby de nije namme Spylman, om't de famylje Speelman jierren op 'e mûne past hie en him sa ynset hie ta behâld fan de mûne.     

Doe't De Spylman boud waard like it dien mei De Hoop, mar in nije eigner fan de grûn naam yn 2006 it beslút om de romp fan de De Hoop te renovearjen en as kantoar te brûken. Yn 2009 waard de ferbouwing foltôge.
## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* De Hollânske Mûne
Wynmûnen fan Kinderdijk

De **Wynmûnen fan Kinderdijk** binne in mûnegroep fan njoggentjin  histoaryske wynmûnen yn de Alblasserwaard yn de provinsje Súd-Hollân. De measte mûnen steane op it doarpsgebiet fan Kinderdijk yn de gemeente Molelannen. Ien mûne stiet yn De Blokker, dat diel útmakket fan de gemeente Alblasserdam. De mûnen binne fan 1738 oant 1740 boud om de polder droech te hâlden. Tsjintwurdich is it de grutste konsintraasje histoaryske wynmûnen yn Nederlân. It is dêrnjonken ien fan de drokst besochte toeristyske attraksjes fan Nederlân. De mûnen kinne allinne op de fyts, te gean of oer it wetter besjoen wurde. Yn 1997 waarden de mûnen fan Kinderdijk bsykreaun op de list fan it wrâlderfgoed fan UNESCO. De mûnen binne ryksmonuminten en it hiele gebiet is sûnt 1993 beskerme. 

## Skiednis
Kinderdijk leit yn de Alblasserwaard, dêr't de rivieren de Lek en de Noard inoar moetsje. Yn de 13e iuw feroarsake it wetter jimmeroan mear swierrichheden. Der waarden saneamde *weteringen*, kanalen, groeven om it oerstallige wetter te loazen, mar wylst de grûn ynklonk waard de wetterstân fan de rivieren troch de ôfsette sânbanken heger. 

Nei in pear iuwen waard it nedich om wat nijs út te finen om de polders droech te hâlden. Tsjin it ein fan de 15e iuw waard besletten in rige mûnen te bouwen om sa oer ferskillende wetterstannen it oerstallige wetter fuort te pompen nei in reservoir. Fanút it reservoir kin it wetter troch sluzen ôfwettere wurde as de wetterstân fan de rivier leech genôch wie. Sawol it tij as de tiid fan't jier hawwe ynfloed op de wetterstân fan de rivier. 

De measte fan de tsjintwurdige mûnen binne tusken 1738 en 1740 boud. Guon mûnen wurde noch jimmeroan brûkt, mar de wetterhûshâlding wurdt regele troch twa pompstasjons by ien fan de tagongen fan de wynmûnen.

## Overzicht van de windmolens

Op de lokaasje binne njoggentjin mûnen te sjen:


Ofbyld:KINDERDIJK AND ENVIRONS 2007 (119) (8190310190).jpg

## Keppeling om utens
* Side Kinderdijk
De Noord (Rotterdam)

**De Noard** wie in 37 meter hege stellingmûne oan it Oostplein yn Rotterdam. 

## Skiednis
De mûne waard yn 1711 boud en ferfong doe in standertmûne. Sûnt de bou oant yn 'e 19e iuw waard de mûne brûkt as moutmûne. Letter waard de mûne ynset foar it meallen fan sied foar feefoer.

Yn 1919 soe de mûne ôfbrutsen wurde, mar dêr koe de gemeenteried krekt op 'e tiid it near op lizze. De mûne waard restaurearre en ferhierd oan in bedriuw. 

By it bombardemint op Rotterdam yn 1940 stie de omjouwing yn 'e brân. De mûnder liet doe de wjukken draaie, om sa it oerslaan fan de brân nei de mûne tefoarren te kommen. 

Yn 'e nacht fan 27 op 28 july 1954 baarnde de mûne dochs noch of. De oarsaak is ûnbekend. De romp fan 'e mûne, dy't te min wie om noch brûkt wurde te kinnen foar in weropbou, waard yn 'e hjerst fan itselde jier ôfbrutsen. 

## Weropbou?
Yn 'e twadde helte fan 2020 kaam de Rotterdamske ûntwerper Frans Blok mei in útstel om De Noard wer op te bouwen. 

## Keppelingen om utens
* Mûnedatabase.
* Foto fan 'e baarnende mûne, 1954
Post (tsjinst)

De **post**, ek **posttsjinst** of de **posterijen** (meastal yn meartalsfoarm brûkt), is in systeem foar it fysyk ferfier fan poststikken, lykas brieven, ansichtkaarten en paketten. It wurd komt fan it Frânske *poste*, yn 'e sin fan in plak dêr't minsken en hynders stasjonearre wiene om soksoarte guod te ferfieren. It Frânsk hie it wurd sels ûntliend oan it Italjaanske *posto*, dat wer kaam fan it Latynske *positum*, in mulwurd dat "pleatst" betsjut.

In posttsjinst kin in privaat bedriuw of in oerheidsynstânsje wêze, hoewol't yn in protte lannen op dit mêd beheinings oplein wurde oan partikuliere posterijen. Sûnt de midden fan'e njoggentjinde iuw waarden oer it algemien posttsjinsten oprjochte dy't as oerheidsmonopoalje eksploitearre waarden, mar tsjin 'e ein fan 'e tweintichste iuw folge in privatisearringsweach.

It gebrûkmeitsjen fan 'e tsjinsten fan 'e post wurket almeast mei in foarútbetelle fergoeding foar de ferstjoering. It betellingsbewiis is dan yn 'e regel in selsklevende postsegel dy't op it poststik oanbrocht wurdt. By bulkmailing wurdt ynstee ek wol in postmeter brûkt. 

De posterijen hawwe njonken it ferfier fan poststikken faak ek oare funksjes. Sa waarden histoarysk faak ek de tillegrafy en letter de tillefony by de nasjonale posttsjinst ûnderbrocht, lykas it gefal wie mei de PTT ("*Post, Telegraaf en Telefoon*") yn Nederlân. Yn guon oare lannen fasilitearje poststjinsten sparrekkens (yn Nederlân wie dat mei Postbank ek oan 'e PTT ferbûn) en/of behannelje se oanfragen foar paspoarten en oare offisjele dokuminten.
Bernardus Johannes Alfrink

**Bernardus Johannes (Bernard Jan) Alfrink** (Nijkerk, Gelderlân, 5 july 1900 - Nieuwegein, Utert, 17 desimber 1987) wie in 
Nederlânske aartsbiskop, kardinaal en metropolyt yn de Roomsk-Katolike Tsjerke. Hy tsjinne fan 1955 oant 1975 as aartsbiskop fan Utert en waard yn 1960 ta kardinaal beneamd.

## Libben

Alfrink waard berne yn Nijkerk yn de provinsje Gelderlân as soan fan Theodore John Alfrink en Elisabeth Catharina Ossevoort. Hy krige syn earste kommuny yn 1911 en folge syn prysteroplieding oan it seminaarje fan Rijsenburg en oan it Pauslik Bibelynstitút fan Rome. Op 15 augustus 1924 waard Alfrink troch aartsbiskop Henricus van de Wetering ta pryster wijd. Yn 1930 foltôge hy syn stúdzje oan 'e École biblique fan Jeruzalim en waard doe kapelaan yn Maarssen. Oant 1933 die er ek pastoraal wurk yn Utert. Alfrink joech les oan it seminaarje fan Rijsenburg tusken 1933 en 1945 en letter, tusken 1945 en 1951, oan de Katolike Universiteit fan Nimwegen.

Op 28 maaie 1951 waard Alfrink fanwegen de minne sûnens fan kardinaal Johannes de Jong beneamd ta aartbiskop-koadjutor fan Utert en titulêr aartsbiskop fan Tyana. Op 17 july fan datselde jier krige Alfrink yn de Katerinakatedraal de biskoplike wijing fan aartsbiskop Paolo Giobbe, de pauslike nuntius yn De Haach.

Alfrink folge yn 31 oktober 1955 kardinaal De Jong as aartsbiskop op en waard op 16 april 1957 beneamd ta biskop fan it Nederlânsk Militêr Ordinariaat. Hy droech by oan wittenskiplike publikaasjes en wie ek in lieder fan 'e "*Pax Christi-beweging*" yn Nederlân. Johannes XXIII beneamde Alfrink op 28 maart 1960 ta kardinaal.

Op 5 july 1975 bea Alfrink syn ûntslach oan, dat troch paus Paulus VI akseptearre waard. 

Alfrink waard opfolge troch Johannes Willebrands en wenne yn augustus en oktober 1978 de konklaven by foar de ferkiezing fan pausen Johannes Paul I en Johannes Paul II.

Bernardus Alfrink stoar op 17 desimber 1987 yn Nieuwegein en waard begroeven yn de Katarinakatedraal yn Utert.
## Keppelings om utens
Presidint-elekt

In **presidint-elekt** is in presidint dy't al keazen, mar noch net ynsward is. (It efterheaksel "-elekt", dat efter mear funksjes oanheakke wurde kin, betsjut letterlik "keazen".) It presidintskip-elekt rint sadwaande fan it momint dat de útslach fan 'e ferkiezings bekend is oant de ynauguraasje fan 'e nije presidint, en bestiet yn dy tiid njonken it presidintskip fan 'e âlde presidint. Yn 'e measte lannen duorret soks mar inkele wiken of soms sels inkele dagen. It is lykwols it bekendste út 'e Feriene Steaten, dêr't it fan 'e ferkiezings yn 'e earste wike fan novimber duorret oant de ynauguraasje op 20&nbsp;jannewaris, in perioade fan likernôch santich dagen. Yn 'e tiid tusken syn ferkiezing en syn ynswarring riedt de presidint-elekt him ta op syn nije amt, troch in regear gear te stallen en himsels yngeander bekend te meitsjen mei de swierrichheden dêr't it lân op dat stuit mei te krijen hat. Ornaris wurkje de presidint-elekt en syn meiwurkers dêrfoar nau gear mei de útgeande presidint en syn regear.
De Distilleerketel

**De Distilleerketel** (Frysk: de Distilleartsjettel) is in yn 'e jierren 1986-1987 boude rûne stellingmûne yn 'e haven fan it tsjintwurdige Rotterdamske stedsdiel Delfshaven, oant 1811 de haven fan it 14 kilometer noardlik lizzende Delft. De mûne is mealree.

## Skiednis

Yn 'e 19e iuw besiet Delfshaven noch sân hege stedsmûnen, dy't fral mout oan 'e mouterijen en ienentritich stokerijen leveren. De earste Distilleartsjettel waard yn 1727 boud. Dy mûne baarnde yn 1899 ôf, mar waard wer opboud en bleau oant 1922 yn bedriuw. Dat jier waard de mûne bûten gebrûk steld en sûnt rekke er stadichoan yn it neigean. Yn 1938 rekke de mûne de wjukken kwyt en nei't de mûne yn 1940 by kriichshannelings yn brân sketten waard, bleau allinne de romp oer.

Om de binnenstêd in wer wat histoarysk oansjen te jaan wie de gemeenteried yn 'e jierren 1980 fan betinken dat der teminsten ien fan 'e grutte wynmûnen werboud wurde moast. In soad tiid wie der net mear, want der wie al in begjin makke mei it ôfbrekken fan 'e mûneromp. 

De nije mûne is in nôt- en moutmûne en waard sûnt 1986 sa'n 11 meter fierder fan it âlde plak rekonstruëarre. Fanwegen de bou fan in appartemintekompleks wie it net mear mooglik om de mûne op it histoaryske plak del te setten.   

Op 'e burd steane de Latynske wurden: *1727-1940 MULTUORUM CIVIUM OPERA RESURREXI AD MCMLXXXVI* Yn 'e Fryske oersetting: "1727-1940 TROCH IT WURK FAN IN SOAD BOARGERS BIN IK YN IT JIER FAN US HEARE 1986 WER OPSTIEN"

De mûne hat oant de kap in hichte fan 25 meter en de wjukken hawwe in flecht fan 27.40/27.50 meter. De totale hichte is 38 meter. De lânskiplike wearde fan it ryksmonumint is tige grut. Sûnt 2018 ferkeapet in winkel produkten fan 'e mûne en oare oantinkens. Der wurdt gearwurke mei de mûnen fan Schiedam.  

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* De Hollânske Mûne
Fred van der Vlugt

**Frederik Jules (Fred) van der Vlugt** (Den Haag, 17 oktober 1930 - San Pedro de Alcántara (Spanje), 5 febrewaris 2002) wie in Nederlânsk sjoernalist op it mêd fan auto's.

Hy wie ien fan de grûnlizzers fan it blêd Autovisie. Hy presintearre, earst foar de VPRO en letter foar de TROS, it auto-konsuminteprogramma *[[Wereld op Wielen]]* mei it ferneamde ûnderdiel de *koude start*.
Fan 1976 oant en mei 1978 presintearre er foar de AVRO de rubryk *Auto en verkeer* yn it konsuminte-service programma *AVRO's Driemaal twintig*.

It lêste programma dat er presintearre wie it autoprogramma *De hoogste versnelling*, dat ek troch de AVRO útstjoerd waard.

Van der Vlugt wie in soan fan luitenant-kolonel Abraham Rutger van der Vlugt (1905-1965) en de Joadske Ellen Stokvis (1906-1944). Yn de Twadde Wrâldoarloch waard syn mem troch de nazys nei Auschwitz deportearre en dêr rekke sy wei. Omdat harren heit net-joadsk wie, lieten de Dútsers Van der Vlugt en syn jongere broer Bram gewurde. Bram van der Vlugt soe letter bekendheid krije as akteur.
Frank Kramer

*Frank Louis Kramer (1880-1958), in Amerikaansk hurdfytser
*Frank Kramer (keunstner) (1905-1993), in Amerikaansk keunstner en yllustrator
*Frank Kramer (regisseur) (1925-2018), wiere namme: Gianfranco Parolini, in Italjaansk filmregisseur
*Frank Kramer (fuotballer en presintator) (1949-2020), in Nederlânsk fuotballer en presintator
*Frank Kramer (Dútsk fuotballer) (1972), in Dútsk fuotballer en fuotbaltrainer
*Frank Kramer (muzikant) (19??), in Nederlânsk tromboanespiler
*Frank Kramer (Nederlânsk hurdfytser) (19??), in Nederlânsk hurdfytser
Kiesman

*kiesman (Belgje), in lid fan in kiesdistrikt (*kieskring*)
*kiesman (Feriene Steaten), in lid fan it Elektoraal Kolleezje
Louis d'Or (priis)

De **Louis d'Or** is in aktearpriis, dy't alle jierren útrikt wurdt troch in sjuery fan de Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties foar de manlike dragende akteursrol dy't de measte yndruk makke yn it Nederlânske teäterseizoen. De priis is neamd nei de akteur Louis Bouwmeester, en waard foar it earst útrikt yn 1955. De Louis d'Or is in gouden peinje, ûntwurpen troch Maarten Pauw yn 1955.

It is de tsjinhinger fan de Theo d'Or, de jierlikske priis foar bêste aktrise.

De priis waard mear as ien kear útrikt oan deselde akteur, mar it is gjin wikselpriis.

## Priiswinners

* 1955: Paul Steenbergen
* 1956: Han Bentz van den Berg
* 1957: Ko van Dijk
* 1958: Han Bentz van den Berg
* 1959: Paul Steenbergen
* 1960: Paul Steenbergen
* 1961: Bob de Lange
* 1962: *net útrikt*
* 1963: Guus Hermus
* 1964: Han Bentz van den Berg
* 1965: Paul Steenbergen
* 1966: *net útrikt*
* 1967: Eric Schneider
* 1968: Ton Lutz
* 1969: Hans Tiemeyer
* 1970: Henk van Ulsen
* 1971: Wim van der Grijn en Hans Dagelet
* 1972: Guido de Moor
* 1973: André van den Heuvel
* 1974: Siem Vroom
* 1975: Peter Faber as fertsjintwurdiger fan Het Werkteater
* 1976: Peter van der Linden
* 1977: Carol Linssen
* 1978: Eric van der Donk
* 1979: Jules Croiset
* 1980: Hans Croiset
* 1981: Gees Linnebank
* 1982: Joop Admiraal
* 1983: Ton Lutz
* 1984: John Kraaijkamp sr.
* 1985: Siem Vroom
* 1986: Guido de Moor
* 1987: Guido de Moor
* 1988: Carol van Herwijnen
* 1989: Guido de Moor
* 1990: Peter Oosthoek
* 1991: Peter Faber
* 1992: André van den Heuvel
* 1993: Gijs Scholten van Aschat
* 1994: Pierre Bokma
* 1995: Warre Borgmans
* 1996: Victor Löw
* 1997: Herman Gilis
* 1998: Peter De Graef
* 1999: Lucas Van den Eynde
* 2000: Bram van der Vlugt
* 2001: Steven Van Watermeulen
* 2002: Edwin de Vries
* 2003: Bert Luppes
* 2004: Jeroen Willems
* 2005: Mark Rietman
* 2006: Joop Keesmaat
* 2007: Dirk Roofthooft
* 2008: Hans Kesting
* 2009: Bert Luppes
* 2010: Kees Hulst
* 2011: Jacob Derwig
* 2012: Hein van der Heijden
* 2013: Pierre Bokma
* 2014: Jacob Derwig
* 2015: Ramsey Nasr
* 2016: Hans Kesting
* 2017: Hans Croiset
* 2018: Bruno Vanden Broecke
* 2019: Ramsey Nasr
* 2020: Net útrikt fanwegen de Covid19-pandemy, wol nominaasjes
* 2021: Emmanuel Ohene Boafo
* 2022: Bram Suijker

## Keppelingen om utens
* Louis d'Or (Teäterensyklopedy)
* ''Toneelprijzen – Vereniging van Schouwburg- en Concertgebouwdirecties''
Tiroal

## Hjoeddeisktige gebieten
*Tiroal (regio) (Dútsk: *Tirol*; Italjaansk: *Tirolo*), in Alpenregio dy't ferdield is oer Eastenryk en Itaalje
*Tiroal (dielsteat), in dielsteat fan Eastenryk dy't út twa net oaninoar grinzgjende dielen bestiet
**East-Tiroal, in diel fan 'e Eastenrykske dielsteat Tiroal
**Noard-Tiroal, in diel fan 'e Eastenrykske dielsteat Tiroal
*Trentino-Súd-Tiroal, in autonome regio fan Itaalje
**Súd-Tiroal, in autonome provinsje fan Itaalje dy't diel útmakket fan 'e autonome regio Trentino-Súd-Tiroal

## Histoaryske gebieten
*Greefskip Tiroal, in lidsteat fan it Hillige Roomsk Ryk, dy't bestie fan 1140 oant 1804
*Foarstlik Greefskip Tiroal en Lân Foararlberch, in kroanlân fan it Keizerryk Eastenryk (1815-1867) en dêrnei fan 'e Dûbelmonargy Eastenryk-Hongarije (1815-1918)

## Oar
*Tirol (Súd-Tiroal), in plak yn Súd-Tiroal
Opkomst

De **opkomst** is it tal minsken dat earne foar opdaagjen komt. Yn 'e kontekst fan ferkiezings, dêr't it almeast foar brûkt wurdt, ferwiist it spesifyk nei it persintaazje fan 'e stimberjochtige kiezers dat syn stim útbringt. Nei't de opkomst yn 'e measte lannen geandewei de tweintichste iuw almar oanwoeksen wie, begûn it yn Westerske demokrasyen fan 'e 1980-er jierren ôf stadichoan fierder werom te sakjen. Oer it algemien wurdt in lege opkomst witen oan ûnferskillichheid, sinleasheid (it idee dat jins stim gjin ferskil meitsje kin) en/of in brekme oan fertrouwen yn 'e polityk. Nettsjinsteande it feit dat der in protte ûndersyk dien is nei dy ôfname fan 'e opkomst, binne wittenskippers it net iens oer de oarsaak. Dêrfoar komt nammentlik in breed ferskaat oan ekonomyske, demografyske, kulturele, technologyske en ynstitúsjonele faktoaren yn oanmerking. Ek min waar op ferkiezingsdei hat in negative ynfloed op 'e opkomst, mar dat is in ynsidintele faktor ynstee fan in strukturelen-ien.

Neffens ûndersikers Adam Bonica en Michael McFaul fan 'e Universiteit fan Stanford, yn Kalifornje, bestiet der yn 'e politikology, de tûke fan 'e wittenskip dy't him dwaande hâldt mei it bestudearjen fan 'e polityk, in konsensus dat demokrasyen better wurkje as mear minsken stimme. In lege opkomst by ferkiezings wurdt dêrom yn 'e regel beskôge as wat ûnwinskliks, en sadwaande besteegje politisy frijwat tiid, oandacht en enerzjy oan it oanfiterjen fan minsken om nei de stimbus te kommen en sa diel te nimmen oan it politike proses. In maatregel dy't helpe kin om minsken stimme te litten is in opkomstplicht, d.w.s. in ferplichting om te stimmen, wêrby't foar it oan jins lears laapjen fan dy ferplichting in boete útskreaun wurdt. Soks bestie yn Nederlân oant 1970, en yn Belgje bestiet it noch altyd. It probleem is dat ûnder sokke omstannichheden ûnwillige kiezers derta oerhingje sille om in blanko stim út te bringen of op in protestpartij te stimmen, wat it politike systeem ek gjin goed docht.

In oar begryp dat besibbe is oan opkomst is in opkomstdrompel. Dat is in minimale opkomst dy't fereaske is om in ferkiezing jildich te meitsjen. Yn sokke gefallen giet it ornaris om in referindum oer ien of inkele ûnderwerpen.
Elektoraat

It **elektoraat** is dàt diel fan 'e befolking fan in lân, territoarium of subnasjonaal gebiet dat by ferkiezings syn stim útbringe mei. Wa't dat rjocht hat, ferskilt per lân. Tsjintwurdich giet it faak (mar net altyd) om alle mearderjierrige ynwenners dy't de nasjonaliteit fan it oangeande lân hawwe. Yn Nederlân meie lykwols ek steatsboargers fan oare dielsteaten fan 'e Jeropeeske Uny by ferkiezings harren stim útbringe, ynsafier't se yn Nederlân wenje (yn oare lidsteaten fan 'e Jeropeeske Uny jildt itselde systeem). Oare lannen beheine harren elektoraat lykwols faak ta mar in diel fan 'e eigen steatsboargers, wêrby't beskate befolkingsgroepen útsletten wurde fan it rjocht om te stimmen op grûn fan harren geslacht, ras, maatskiplike klasse, religy of strafrjochtlik ferline. 

Histoarysk mochten yn Nederlân, bygelyks, inkeld manlju stimme dy't in beskate mjitte oan belesting betellen. Yn 'e praktyk kaam dat systeem del op útsluting fan it elektoraat fan alle froulju, mar ek fan alle manlju dy't net ta de maatskiplike boppeklasse hearden. Mei de ynfiering fan it algemien manljuskiesrjocht yn 1917 waard it elektoraat útwreide ta alle manlju, mar pas yn 1919 mocht troch de ynfiering fan it algemien frouljuskiesrjocht de hiele mearderjierrige Nederlânske befolking by ferkiezings syn stim útbringe. Yn 'e Feriene Steaten waarden yn 'e njoggentjinde iuw net inkeld froulju, mar ek slaven fan it elektoraat útsletten, wat sjoen wurde kin as in útsluting op basis fan maatskiplike klasse, mar om't de slaven allegear swart wiene ek as in útsluting op basis fan ras. Tsjintwurdich is it yn in protte Amerikaanske steaten noch altyd sa dat lju dy't foar in swier misdriuw feroardiele wurde, harren kiesrjocht foargoed ferlieze.
Stimbusfraude

**Stimbusfraude**, formeel eins **ferkiezingsfraude**, is it mei opsetsin ferfalskjen fan it proses of de útslach fan ferkiezings. Dat is in misdriuw. Lju dy't harren dêr skuldich oan meitsje, ferheegje op yllegale wize it tal stimmen dat útbrocht wurdt of is op 'e kandidaat of partij dy't troch harren begeunstige wurdt, of ferleegje it tal stimmen dat útbrocht wurdt of is op oare kandidaten of partijen. Beide kin ek, fansels. Bekende metoaden fan stimbusfraude binne omkeaping, yntimidaasje, geweld, it tafoegjen fan ferfalske stimbiljetten, it fuortsmiten fan jildige stimbiljetten of ienfâldichwei it jaan fan in foute útslach. Stimbusfraude is net itselde as kiezersûnderdrukking, dat it op yllegale (of soms ek legale) wize ôfskrikken fan (in diel fan) it elektoraat is. Beide ferskynsels geane faak wol hân yn hân. Wat yn in beskaat lân persiis stimbusfraude is, hinget ôf fan hoe't dat misdriuw dêr yn 'e wet omskreaun is. Stimbusfraude giet rjocht yn tsjin 'e demokrasy; as stimbusfraude slagget, is it effekt feitliks in steatsgreep, mei't der lju oan 'e macht komme of bliuwe dy't net keazen binne, wylst de wil fan it elektoraat negearre wurdt.
Buert

In **buert** (in lienwurd op basis fan it Nederlânske *buurt*) is in gebiet binnen de beboude kom fan in plak, dat troch de bewenners as in byinoar hearrend gehiel beskôge wurdt. 

## As ûnderdiel fan doarp of stêd
In buert kin in diel fan in doarp of in diel fan in stêd wêze. Yn 'e kontekst fan in doarp is in buert net itselde as in buorren, dat de histoaryske doarpskearn is. In doarp bestiet yn 'e measte gefallen (ôfhinklik fan 'e grutte) út mear as ien buert, mar hat almeast mar ien buorren (hoewol't it soms foarkomt dat twa histoaryske losse doarpskearnen letter oaninoar groeid binne, lykas yn it gefal fan Winsum). Yn 'e kontekst fan in stêd is in buert lytser as in wyk; ien wyk bestiet almeast út in stikmannich ûnderskate buerten. Soms komt it foar dat in wyk út ien buert bestiet en beide termen dus synonym mei-inoar binne. It kin soms ek foarkomme dat ien buert dielen fan twa ferskillende wiken omfiemet, lykas it gefal is by it Waterkwartier yn Nimwegen, dat foar in diel yn 'e wyk Hees en foar in diel yn 'e wyk Biezen leit.

## Skaaimerken
Der kinne ferskillende redens wêze dat in diel fan in doarp of stêd as in aparte buert beskôge wurdt.
*Funksjonele skaaimerken: as in diel in stêd behalven wenten ek oare funksjes omfettet, lykas winkels, in skoalle, ien of mear boartersplakken en/of in park, krije de bewenners it gefoel dat sokke funksjes by de wenfunksje hearre as se op maksimaal fiif minuten rinôfstân lizze.
*Stêdeboukundige en arsjitektoanyske skaaimerken, lykas in gearhingjend strjitteplan of in beskate ienheid fan arsjitektoanyske styl.
*Strjitnammen dy't ynspirearre binne troch in gelikens tema, lykas de 'fûgelbuert', de 'skriuwersbuert' of de 'Yndyske buert'.
*Geografyske skaaimerken: in strjittekluster dat ynklamme leit tusken geografyske barriêres, lykas in kanaal en in autosneldyk.
*Sosjale skaaimerken: as de bewenners fan in beskaat diel fan in stêd harren sterk identifisearje mei dat diel fan 'e stêd (bgl. de Jordaan yn Amsterdam) of as de bewenners yn mearderheid ta ien en deselde befolkingsgroep hearre (lykas yn in Chinatown of in rôze buert).
*Politike skaaimerken: as bewenners mei harren buorlju mienskiplik opkomme foar de belangen fan harren strjitten, hawwe se mear ynfloed troch gearwurking. Mei't de belangen wat fierder útinoar rinne wat mear strjitten by sa'n gearwurking belutsen binne, wurdt de grins fan in buert bepaald troch de maksimale omfang fan in belangekoälysje. Yn guon lannen, lykas de Feriene Steaten, is ek politike fertsjintwurdiging (yn 'e foarm fan kiesdistrikten) nei stedsbuert organisearre, wêrmei't sa'n buert in offisjele begrinzging kriget.

## Wetlike sitewaasje yn Nederlân
Krekt as in wyk hat ek in buert yn Nederlân in offisjele status, dy't beskreaun stiet yn 'e gemeentlike feroardering. Dêrby is in buert it leechste regionale nivo en (yn in stêd) in diel fan in wyk. De feroarderings wurde opsteld troch de gemeenten, mar lanlik koördinearre troch it Sintraal Buro foar de Statistyk (CBS).
Foarferkiezing

In **foarferkiezing** (almeast yn meartalfoarm brûkt, as **foarferkiezings** of **foarferkiezingen**) is in type ferkiezing dat foarôf giet oan 'e algemiene ferkiezing, en dat bedoeld is om kandidaten te selektearjen foar de algemiene ferkiezing. It ferskynsels is it bekendst út 'e Feriene Steaten, dêr't yn it Ingelsk sprutsen wurdt fan *primary elections* of *primaries*. Om't it Amerikaanske politike systeem funksjonearret as in twa-partijestelsel, omfetsje de beide grutte politike partijen, de Demokratyske Partij en de Republikeinske Partij, leden dy't in breed ferskaat oan politike streamings en ideologyen fertsjintwurdigje. Om út te meitsjen hokker kandidaat it by ferkiezings opnimme mei tsjin 'e kandidaat fan 'e oare partij, wurde foarferkiezings binnen de eigen partij organisearre. 

Dat wurdt dien by ferkiezings foar alderhanne amten, fan ofsier fan justysje oant lid fan 'e Amerikaanske Senaat. Yn it bûtenlân binne lykwols de foarferkiezings foar de ferkiezings foar it Amerikaanske presidintskip fierwei it bekendst. Dy fine plak yn 'e earste helte fan 'e jierren dat yn 'e earste wike fan novimber de presidintsferkiezings holden wurde. Se wurde net nasjonaal organisearre, mar per partij en per steat. 

Tradisjoneel begjint it foarferkiezingsseizoen ein jannewaris of begjin febrewaris mei de *[[caucus (polityk)|caucus]]* fan Iowa, in wike letter folge troch de earste echte *primary* yn Nij-Hampshire. Iowa en Nij-Hampshire binne net ien fan beide steaten mei in grutte befolking, mar troch it organisearjen fan 'e earste foarferkiezings kinne se in boppegemiddelde ynfloed op 'e presidintsferkiezings útoefenje. Neitiid folgje inkele oare steaten, wêrnei't ein febrewaris of begjin maart op Supertiisdei mear as tsien steaten op deselde dei stimme. Ornaris is dêrnei wol dúdlik wa't de kânshawwers op 'e Demokratyske en Republikeinske nominaasje binne. De lêste foarferkiezings, dy't yn maaie en begjin juny plakfine, hawwe frijwol gjin ynfloed mear op 'e útkomst, om't de kandidaat tsjin dy tiid al bekend is.
Prokureur-generaal

**Prokureur-generaal** is de beneaming foar in beskate funksje by it Iepenbier Ministearje. Yn elts lân dat dizze funksje ken, hat de prokureur-generaal oare taken.

## Nederlân
Ek yn Nederlân wurdt de oantsjutting prokureur-generaal brûkt foar inkele ûnderskate funksjes. In prokureur-generaal kin wêze:
*in lid fan it bestjoerskolleezje fan it Iepenbier Ministearje, te witten it Kolleezje fan Prokureurs-Generaal, dat yn 'e mande mei de stêf fan it Iepenbier Ministearje it parket-generaal foarmet.
*it haad fan it parket by de Hege Ried.
*(oant 1998) de haadabbekaat-generaal by in ressortparket.
De prokureur-generaal moat net betize wurde mei de prokureur, dat in hiel oare funksje is.

## Belgje
Yn Belgje is de prokureur-generaal in magistraat by it Iepenbier Ministearje dat op dit nivo ek wol it parket-generaal neamd wurdt. Hy wurdt yn syn wurk bystien troch de abbekaten-generaal en de substituten-prokureur-generaal. Der binne twa funksjes dy't oantsjut wurde as prokureur-generaal:
*it haad fan it parket-generaal by it Hof fan Kassaasje, en
*it haad fan it parket-generaal by de hôven fan berop.

## Suriname
Yn Suriname is de prokureur-generaal in hege funksjonaris fan it Iepenbier Ministearje dy't neffens de Surinaamske grûnwet belêstge is mei de strafferfolging fan politike amtsdragers.

## Feriene Steaten
Yn 'e Feriene Steaten wurdt de federale prokureur-generaal oantsjut as de *attorney general* (letterlik: "abbekaat-generaal"). Dy stiet oan it haad fan it Amerikaansk Ministearje fan Justysje, en syn funksje wurdt dêrom yn 'e regel oerset as "minister fan Justysje". Alle ôfsûnderlike Amerikaanske steaten hawwe lykwols ek in eigen *attorney general*, dy't de 'minister fan Justysje' fan 'e oangeande steat is. Dy funksjes wurde wol wer oerset as "prokureur-generaal".

## Oare lannen
De funksje fan prokureur-generaal komt ek yn ferskate oare lannen foar, wêrûnder Frankryk, Ingelân en Wales, Georgje en Israel.
Sinken

**Sinken** (in ferhaadwurdlike foarm fan it tiidwurd **sinke**, dat as doetiid **sonk** en as mulwurd **sonken** hat) is it omleech sakjen troch de wurking fan 'e swiertekrêft fan in foarwerp troch in floeistof hinne. Dy floeistof kin dêrby folslein floeiber wêze, mar ek fermongen mei in gas of in fêste stof. Sinken is ferlykber mei fallen, it omleech gean troch de wurking fan 'e swiertekrêft fan in foarwerp troch in gas hinne. 

In foarwerp sinkt as syn massatichtens grutter is dy fan 'e floeistof, lykas stien yn wetter. As de tichtens fan it foarwerp lytser is as dy fan 'e floeistof, bliuwt it foarwerp op 'e floeistof driuwen, lykas hout op wetter. As de tichtens likernôch gelyk is, wurdt wat it foarwerp docht yn 'e natuerkunde 'sweven' neamd (hoewol't dy oantsjutting yn it deistich spraakgebrûk inkeld brûkt wurdt foar in foarm fan fleanen sûnder oandriuwing). It prinsipe fan sinken, driuwen en sweven wurdt beskreaun yn 'e Wet fan Archimedes.

As men it oer 'sinken' hat, giet it faak oer in foarm fan skipbrek wêrby't in boat of skip ûnder wetter ferdwynt en nei de boaiem sakket. Synonime termen binne 'ûndergean', 'te sink gean', 'fergean' en 'weisinken'. As in skip sinkt om't it in lek krigen hat en folrint mei wetter, sprekt men fan 'brekslaan' of 'wrakslaan'. As in skip troch stoarm fergiet, kin men ek sizze dat it 'ferstoarme' is.
Swiere kruser

In **swiere kruser** is in middelgrut type oarlochsskip. De beneaming is fan oarsprong in ferkoarte foarm fan "swierbepânsere kruser", wêrmei't in soarte skip beskreaun waard dat in folle swierdere bepânsering hie as de saneamde lichte krusers. Swiere krusers waarden ûntwurpen foar in lang berik en hege faasje, en wiene relatyf swier bewapene. De iennichste swierdere marineskippen wiene de slachkruser en it slachskip. 

De swiere kruser waard ûntwikkele út it eardere pânserdekskip, dat yn 1878 yntrodusearre waard troch de Britske Keninklike Marine. Tsjin it begjin fan it Ynterbellum hiene har út dat eardere skipstype twa soarten krusers ûntjûn: de lytsere, lichter bewapene en lichter bepânsere lichte kruser en de gruttere, swierder bewapene en swierder bepânsere swiere kruser. Yn 'e tekst fan it Marineferdrach fan Londen, út 1930, waard de swiere kruser omskreaun as in kruser mei kanonnen fan in loopdiameter fan 6,1&nbsp;inch (155&nbsp;mm) oant 8&nbsp;inch (203&nbsp;mm). It skip mocht fierders (krekt as de lichte kruser) net grutter wêze as 10.000&nbsp;ton.

Yn 'e Twadde Wrâldoarloch, doe't de eardere beheinings net mear neilibbe waarden, groeiden de swiere krusers almar grutter, oant de Amerikaanske swiere krusers fan 'e ''Alaska''-klasse like grut wiene as slachkrusers of slachskippen út dy tiid en grutter as de slachskippen út 'e Earste Wrâldoarloch. Se wiene lykwols folle lichter bepânsere en koene in konfrontaasje mei in echte slachkruser of in slachskip net oan. Der waarden mar twa skippen fan 'e *Alaska*-klasse makke en se waarden net folle ynset. 

Nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch rekken swiere krusers al hiel fluch út 'e graasje, mei't technyske foarútgong it mooglik makke dat lytsere en folle goedkeapere torpedoboatjagers deselde funksje ferfolje koene as krusers. De marines fan Dútslân en Japan waarden nei de oarloch ûntmantele, en de Britske Keninklike Marine tanke syn lêste trije swiere krusers ôf yn 'e iere 1950-er jierren. De Amerikaanske Marine, de lêste seemacht dy't noch sokke skippen brûkte, helle syn lêste swiere krusers, de USS ''Chicago'', de USS ''Columbus'' en de USS ''Albany'', tusken 1975 en 1980 út 'e feart. Tsjintwurdich bestiet der noch mar ien swiere kruser yn 'e hiele wrâld, de USS ''Salem'', dy't soarchfâldich beholden wurdt as museumskip yn Quincy (Massachusetts).

## Sjoch ek
*kruser
*lichte kruser
*slachkruser
Senaat

In **senaat** is in soarte fan folksfertsjintwurdiging, dy't faak it hegerhûs fan it twakeamerich parlemint foarmet. De namme komt fan it Latynske *senatus* en giet werom op 'e Romeinske Senaat, de folksfertsjintwurdiging yn 'e Romeinske Republyk en letter ek yn it Romeinske Ryk, al hie it orgaan doe net folle macht mear. It wurd *senatus* komt fan *senex*, dat "âldere" of "âldste" (yn 'e sin fan "wize") betsjut (ferlykje 'senior', dat fan deselde woartel komt). In lid fan in senaat wurdt in **senator** neamd. Sokken soene, alteast fan âlds, de wizere lju of persoanen mei mear ûnderfining wêze fan in maatskippij of in hearskjende maatskiplike klasse. 

Tsjintwurdich hawwe in protte lannen noch in senaat, lykas Belgje, Brazylje, Frankryk, Itaalje, Meksiko en Tsjechje. De bekendste senaat is de Amerikaanske Senaat, it hegerhûs fan it Amerikaanske Kongres. Guon lannen hawwe wol in senaat, mar neame dy net sa. Yn Nederlân hjit de senaat bgl. de Earste Keamer fan 'e Steaten-Generaal, yn it Feriene Keninkryk is de senaat it House of Lords en yn Dútslân is it de Bundesrat. Moderne senaten tsjinje oer it algemien om wetten dy't oannommen binne troch de oare keamer fan 'e folksfertsjintwurdiging (it legerhûs), noch ris op 'e nij te besjen en te toetsen oan 'e grûnwet.

De leden fan 'e senaat, de senators, wurde faak by ferkiezings keazen troch it elektoraat, mar it komt ek foar dat se as sadanich oansteld wurde troch it steatshaad of it regear, dat se it senatorskip ervje fan harren heit of in oar famyljelid of dat se op in oare wize oan harren posysje komme. Yn Nederlân is it bgl. sa dat de leden fan 'e Earste Keamer keazen wurde troch de leden fan 'e Provinsjale Steaten, dy't sels keazen binne troch it elektoraat. (Dat is wat men in yndirekte of trepte ferkiezing neamd.) De sitten fan it Britske hegerhûs wurde tradisjoneel beset troch leden fan 'e adel (dy't in sit ervje of taparte krije troch yn 'e adelstân ferheft te wurden) en biskoppen fan 'e Anglikaanske Tsjerke (dy't in sit oernimme fan harren foargongers). 

De measte senaten hawwe asymmetrysk foech yn ferliking mei de respektivelike legerhuzen. Dat betsjut dat se spesjale funksjes ferfolje, lykas it oanstellen fan funksjonarissen op wichtige politike (en yn 'e Feriene Steaten ek rjochterlike) posysjes, of it oannimmen fan spesjale wetten. Oan 'e oare kant hawwe de measte senaten mar beheind foech om wetsfoarstellen tsjin te kearen of te feroarjen dy't al troch it byhearrende legerhûs goedkard binne. Sels as in senaat in wetsfoarstel ôfwiist, kin it legerhûs dat feto faak ûngedien meitsje, mitsdat dêrfoar in beskate (faak twatrêde) mearderheid bestiet.
Ex officio

De term ***ex officio*** is in Latynske oantsjutting foar "út reden fan jins amt". It is in juridyske omskriuwing foar it útoefenjen fan in funksje om't dat diel útmakket fan in oare funksje dy't men ferfollet. Letterlik betsjut *ex officio* "út it kantoar wei". It gebrûk fan 'e term giet tebek oant de Romeinske Republyk, yn 'e twadde helte fan it earste milennium&nbsp;f.Kr. In bekend foarbyld fan in *ex officio*-funksje is dat fan âlds de greven fan Foix en de biskoppen fan Urghel mienskiplik de prinslike macht útoefenen oer Andorra. De greeflike weardichheid fan Foix ferfoel letter oan 'e keningen fan it Keninkryk Frankryk, en gie nei de Frânske Revolúsje fan 1789 oer op alle neifolgjende Frânske steatshaden. Fan gefolgen is ek de hjoeddeistige presidint fan 'e Frânske Republyk *ex officio* ko-prins fan Andorra.
Pearl Harbor

## Geografy
*Pearl Harbor (lagune), in lagune en natuerlike haven oan 'e súdkust fan Oähû, yn Hawaï
*Marinestasjon Pearl Harbor, in eardere marinebasis fan 'e Amerikaanske Marine op Oähû, opgien yn 'e Mienskiplike Basis Pearl Harbor-Hickam
*Mienskiplike Basis Pearl Harbor-Hickam, in mienskiplike basis fan 'e Amerikaanske Marine en de Amerikaanske Loftmacht op Oähû
*Nasjonaal Faunareservaat Pearl Harbor, in natoergebiet op Oähû
*Pearl Harbour (Nij-Seelân), in lytse natuerlike haven yn Nij-Seelân

## Skiednis
*Oanfal op Pearl Harbor, in Japanske ferrassingsoanfal op 'e Amerikaanske marinebasis yn 'e lagune fan Pearl Harbor op 7 desimber 1941, yn 'e Twadde Wrâldoarloch

## Films
**[[Tora! Tora! Tora! (film)|Tora! Tora! Tora!]]*, Amerikaanske film út 1970 oer de Oanfal op Pearl Harbor
*''Pearl Harbor'' (film), in Amerikaanske film út 2001 oer (ûnder mear) de Oanfal op Pearl Harbor

## Oar
*Pearl Harbor and the Explosions, in Amerikaanske band dy't foarme waard yn 1978
*''Pearl Harbor'' (roman), in roman fan Newt Gingrich en William R. Forstchen út 2007
Lagune

In **lagune** (fan it Italjaanske *laguna*) of **strânmar** is in oerflaktewetter tusken de kust (lykas in strân) oan 'e iene kant, en oan 'e oare kant in skoarrewâl of strânwâl oan see of oars in koraalrif. In lagune kin in iepen ferbining mei de see hawwe, mar it komt ek foar dat it hielendal fan 'e see ôfsletten is. Dat wol net sizze dat de lagune dan swiet wetter befettet, want troch ûndergrûnske trochsipering lekt it sâlte seewetter der hoe dan ek yn troch. As in lagune fet wurdt troch ien of mear rivieren, sprekt men fan in haf.

It ûntstean fan in lagune kin fral yn ferbân brocht wurde mei de streamingsrjochting fan it wetter yn see, dat troch dy streaming meitiid in skoarrewâl foar de kust opsmyt. Lagunen binne oer it algemien frij lyts, mar se komme ek foar ter grutte fan in binnensee, lykas Garabogazköl oan 'e kust fan 'e Kaspyske See yn Turkmenistan, dy't in oerflak hat fan likernôch 18.000&nbsp;km². Ien fan 'e bekendste lagunen is de Lagune fan Feneesje, dêr't de Italjaanske stêd Feneesje oan leit. 

In lagune hat sa'n heech wetterpeil dat der, sels as der noch wol in ferbining mei de see bestiet, gjin grutte tijferskillen binne. In lânfoarm dy't op in lagune liket, mar wol grutte tijferskillen hat wêrby't dielen fan it gebiet hieltyd tydlik drûchfalle, hjit in waad. Lagunen yn 'e foarm fan strânmarren hawwe ornaris in tige igale boaiem en binne almeast ûndjip. Foar lagunen dy't troch koraalriffen by atollen foarme wurde, giet dat net op; dy hawwe faak ek djippe dielen.

It sâltgehalte fan lagunen rint sterk útinoar. Strânmarren mei in tafier fan swiet wetter, lykas haffen, binne folle minder sâlt as de oanbuorjende see. Strânmarren yn waarme, drûge klimaten sûnder sa'n oanfier, kinne troch ferdamping fan it wetter út 'e ûndjippe lagune krekt oansjenlik sâlter wêze as it neibye seewetter.

## Galery

File:Venice_Lagoon_December_9_2001.jpg|de Lagune fan Feneesje op in satellytfoto
File:Kara-Bogaz_Gol_from_space,_September_1995.jpg|de Garabogazköl yn Turkmenistan op in satellytfoto
File:ISS021-E-15710_Pearl_Harbor,_Hawaii.jpg|in satellytfoto fan 'e lagune Pearl Harbor op it Hawaiïaanske eilân Oahu
File:Island_lagoon_in_Bacuit_Bay,_El_Nido,_Palawan,_Philippines.jpg|In tropyske lagune op it eilân Palawan, yn 'e Filipinen
File:Bora_Bora_ISS006.jpg|It atol Bora Bora yn Frânsk-Polyneezje, omjûn troch in barriêrerif en in lagune
File:Boraboraluft_gerade.jpg|Bora Bora fan tichterby besjoen
Fleantúchmemmeskip

In **fleantúchmemmeskip** of **fleantúchtender** is in marineskip dat ta tarist is foar it ferfier, it ûnderhâld en de befoarrieding (mei brânstof en munysje) fan wetterfleantugen. Dit type skip kin sjoen wurde as in foarrinner fan it bekendere fleandekskip, hoewol't de beide skipstypen fan 'e ein fan 'e 1910-er oant it begjin fan 'e 1950-er jierren njonkeninoar yn gebrûk wiene. 

It ferskil tusken in fleandekskip en in fleantúchmemmeskip is dat in fleandekskip tarist is mei in fleandek. De fleantugen dy't sa'n skip ferfiert, kinne streekrjocht fan dat dek opstiigje en der ek wer op lânje. In fleantúchmemmeskip ferfierde syn fleantugen lykwols allinnich mar. Dêrby gie it om wetterfleantugen (ornaris mei ynklapbere wjukken om romte te beheinen), dy't foarsjoen wiene fan driuwers: langwerpige boeien dy't mei lucht folle wiene en befêstige wiene op it plak dêr't by in fleantúch normaalwei de tsjillen sitte. Sokke wetterfleantugen waard op it plak fan bestimming fan board takele, wêrnei't se fan it oerflak fan 'e see opstigen en der letter ek wer op lânen om dan wer oan board takele te wurden. It takeljen barde mei kranen dy't spesjaal foar dat doel op it skip oanbrocht wiene. 

It earste fleantúchmemmeskip wie de *[[Foudre (skip út 1911)|Foudre]]*, fan 'e Frânske Marine, út 1911. Under de Earste Wrâldoarloch waard troch de *[[Wakamiya (skip út 1901)|Wakamiya]]*, in fleantúchmemmeskip fan 'e Keizerlike Japanske Marine, de earste loftoanfal útfierd dy't fan in skip ôfkomstich wie. Dêrby bombardearren de wetterfleantugen fan 'e *Wakamiya* de Eastenryksk-Hongaarske kruser SMS ''Kaiserin Elisabeth'' en de Dútske kanonnearboat *Jaguar* yn 'e Baai fan Jiaozhou by Tsingtao (wêrby't trouwens net ien fan beide skippen rekke waard). Ek de Britske Keninklike Marine hie doedestiden fleantúchmemmeskippen yn 'e tsjinst.

Yn it Ynterbellum lieten de marines fan ferskate oare lannen fleantúchmemmeskippen bouwe. Ien fan 'e grutsten wie de HMAS ''Albatross'' fan 'e Keninklike Australyske Marine, dy't in deplassemint fan 4.900&nbsp;ton hie, tarist wie mei trije kranen en romte hie foar njoggen wetterfleantugen. Yn it foarste diel fan it skip wiene ûnderdeks hangaars foar de fleantugen, wylst it efterskip yn gebrûk wie foar de brêge, de skipsmotors en ferbliuwen foar de bemanning en de piloaten. Ek de marines fan 'e Feriene Steaten, Itaalje en Japan hiene doedestiden ien of mear fleantúchmemmeskippen yn 'e feart.

Under de Twadde Wrâldoarloch boude de Amerikaanske Marine fleantúchmemmeskippen fan 'e ''Curtiss''-klasse, folge troch guon fan 'e ''Currituck''-klasse. Dy lêsten wiene 14.000&nbsp;ton grut en beane romte oan 25 wetterfleantugen. Fuort nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch kamen by de Amerikaanske Marine de lêste fleantúchmemmeskippen, fan 'e ''Barnegat''-klasse, yn 'e feart. Dy waarden brûkt oant omtrint 1954 de ynset fan wetterfleantugen yn oarlochssitewaasjes folslein efter de tiid rekke wie en dêrom ek de fleantúchmemmeskippen ôftanke waarden.