open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anne Zernike

**Anne Zernike**, ek wol Anna of Anny neamd, (Amsterdam, 30 april 1887 - Amersfoart, 1972) wie de earste froulike predikant yn Fryslân en Nederlân. Sy hat ek in oantal boeken skreaun. Har heit en mem wiene beide wiskundigen.

Yn 1911 waard Anne troch de minniste gemeente fan it Fryske plak Boppeknipe tichtby It Hearrenfean oansteld as predikant. Dêr krige sy yn de simmer fan 1913 kunde oan har man, de keunstskilder Jan Mankes en troude mei him yn 1915, wêrnei't sy nei De Haach ferhuze. Omdat Jan Mankes tuberkuloaze hie, besleaten sy om har yn it Gelderske Eerbeek nei wenjen te setten, yn de hoop dat de boskige omkriten fertuten dwaan soene. Yn 1918 krige sy in soan en yn itselde jier ferskynde har earste boek ek. Jan Mankes stoar yn 1920 mei 30 jier oan syn sykte. In jier letter waard Anne predikante fan de Frije Gemeente yn it Rotterdamske Tuindorp/Vreewijk. 

Yn Hoofddorp, Arnhim en Spijkenisse binne strjitten nei har ferneamd as earbetoan. 

## Sibben
Anne har jongere broer Frits Zernike krige yn 1953 de Nobelpriis foar de Natuerkunde. Har suster Elisabeth Zernike waard skriuwster.

## Oars
* Anne Zernike wie yn har jonkheid learlinge fan godstsjinstûnderwizeres Jacoba Mossel. Sy wie de earste froulike godstsjinstûnderwizer yn Nederlân en de earste frou dy't yn in tsjinst foargie (yn de Frije Gemeente fan Amsterdam).
* Yn april 2013 waard troch PostNL in postsegel útbrocht mei de byltenis fan Anne Zernike en fiif oare bysûndere froulju út de Nederlânske skiednis, yn it ramt fan it ferskinen fan it boek (en de tentoanstelling) *[[1001 vrouwen]]*.

## Bibliografy
**Over historisch materialistische en sociaal democratische ethiek*, 1918
**Jan Mankes*, A. Mankes-Zernike en R.N. Roland Holst, 1923
**Opvoedingsproblemen*, 1924
**[[Rainer Maria Rilke]]: een benadering*, 1925
**Het zwaluwenboek*, Ernst Toller (oerset troch A. Mankes-Zernike), 1928
**Historische godsdiensten en universeele religie*, 1938
**De mensch en zijn godsdienst*, 1941
**Een vrouw in het wondere ambt: herinneringen van een predikante*, 1956

## Keppelings om utens
* Artikel Ljouwerter Krante 8-11-1911
* Webside oer libben en wurk fan Zernike
Astronoom

In **astronoom**, as **stjerrekundige**, is in wittenskipper dy't him dwaande hâldt mei astronomy. Sy observearje astronomyske objekten lykas stjerren, planeten, moannen, kometen en stjerrestelsels - sawol troch it analisearjen fan waarnimmings as troch de teoretyske stjerrekunde. Foarbylden fan ûnderwerpen of fakgebieten dy't astronomen bestudearje binne de planetêre wittenskip, de astronomy fan 'e sinne, de oarsprong en ûntjouwing fan stjerren of de foarming fan stjerrestelsels. Besibbe, mar wol in aparte wittenskip, is de fysyske kosmology, dy't it hielal as gehiel bestudearret.

## Amateur-astronoom
Hoewol 't der relatyf net folle profesjonele astronomen binne, is it fakgebiet populêr ûnder amateurs. De measte stêden hawwe amateurstjerrekeundeklups dy 't geregeld gearkomme. De *Astronomical Society of the Pacific* is de grutste algemiene astronomyske feriening fan de wrâld, besteande út sawol berops- as amateur-astronomen en ûnderwizers út 70 ferskillende lannen. Krekt as by elke hobby besteegje de measte minsken dy 't harsels as amateur-astronomen beskôgje in pear oeren yn 'e moanne oan it sjen nei stjerren en it lêzen fan 'e lêste ûntwikkelingen yn ûndersyk op dat mêd. Amateurs fariearje lykwols fan saneamde 'leunstoelastronomen' oant tige ambisjeuze minsken dy 't teleskopen en ynstruminten hawwe wêrmei 't se harren eigen ûntdekkingen dwaan kinne en profesjonele astronomen helpe kinne by harren ûndersyk.
Astrology

**Astrology** of *stjerrewiersizzerij* is de sammelnamme foar alles dat te krijen hat mei it ferbân tusken it lot fan minsken en wat op ierde foarfalt en de posysje fan himellichems. De namme komt fan it Grykske αστρολογια, "stjerrekunde", in gearstalling fan άστρον (astron, stjer of stjerrebyld) en λογος (*[[logos]]*, dat ûnder oaren 'teory') betsjut.

Hoewol't wittenskippers de prinsipes fan de astrology allang ofwiisd hawwe as pseudowittenskip bliuwe miljoenen minsken der yn leauwe en it tapassen.

## Keppelings om utens
* Skepsis: ''waarom astrologen blijven geloven'', fan Rudolf Smit 
* Artikel oer astrology yn it Wurdboek fan de Skepticus
Geosintrisme

It **geosintrisme** is de lear fan Aristoteles en hâldt yn dat de ierde it sintrum fan it universum is. It geosintrysk wrâldbyld wie eartiidsk yn de klassike âldheid en midsiuwen yn swang. Letter waard kaam it heliosintrisme fan Kopernikus dêrfoar yn 'e plak, dat de sinne as it sintrum fan ús sinnestelsel stelt. 

Suver wittenskiplik besjoen, falt der net te kiezen tusken de beide modellen, omdat der gjin stabyl referinsjepunt yn it universum te definearjen falt. Besjoen fanút de klassike meganika, dy't útgiet fan in absolút referinsjestelsel, draaie sinne en ierde om harren mienskiplike swiertepunt. Dit sit lykwol al *yn* de sinne, op 600 km fan syn mulpunt, sadat sein wurde kin dat it heliosintrisme korrekter is as it geosintrisme. Oare problemen mei it geosintrisme binne dat it betsjut dat alle planeten in frjemde hinne-ende-wergeande baan ôflizze (yn it heliosintryske model binne dit kreaze ellipsen), en dat it ljocht dat fan fiere stjeren nei ús ûnderweis is, elts healjier 300 miljoen km dwers op de ljochtrjochting ferskoot, om in heal jier letter wer werom op de âlde posysje te wêzen. Soks is yn striid mei de spesjale relativiteitsteory, dy't seit dat ljocht yn rjochte linen mei in konstante snelheidd beweecht. At wy sokke frjemde bewegingspatroanen net oannimme wolle, moatte wy konkludearje dat de ierde om de sinne hinne beweecht.

## It geosintrisme fan Nietzsche
Ien fan de grutste moderne filosofen, Friedrich Nietzsche (1844-1900), sprúts him fûl út foar it geosintrisme. Yn paragraaf 12 fan syn boek *Foarby goed en kwea skriuwt hy:

:"Want wylst [[Nicolaus Copernicus|Kopernikus]] ús der ta oerhelle hat te leauwen, tsjin alle sintugen yn, 
:dat de ierde *net'' 'fêst stiet', learde Boscovich ús, it leauwe oan it 
:lêste wat omtrint de ierde 'fêststie' ôf te swarren: it leauwe oan de 'stof', 
:de 'matearje', it ierdresidu- en partikel-atoom: it wie de grutste triomf 
:oer de sintugen dy't ús oant safier op ierde befochten is."

Nietzsche is lykwols in filosoof, en dizze paragraaf moat dan ek net yn in natuerwittenskiplike kontekst lêzen wurde.

Tsjintwurdich is der algemiene konsensus oer it geosintristyske model: it is net wier.

## Sjoch ek
* Heliosintrisme
Doarpshûs

In **doarpshûs**, ek wol mienskipshûs of nijmoadrich multyfunksjoneel sintrum neamd, is in iepenbier gebou fan ien of mear doarpen. Fakentiids is de gemeente eigener of in stifting. De foarsjennings, funksje en grutte binne net oeral lyk. It is in moetingsplak foar jongerein en âlderein. In soad ferienings en klubs brûke it doarpshûs foar harren aktiviteiten, feesten en gearkomsten. Faak is der in romte om mei-inoar wat te drinken en/of iten.

Der binne bytiden ek oare foarsjennings yn it doarpshûs lykas in berneopfang. Yn ferkiezingstiid kin it brûkt wurde as stimlokaal.

It earste doarpshûs fan Fryslân waard oprjochte yn 1926 en stie yn Arum. Dêrfoar waarden kafees en tsjerklike romten brûkt foar mienskiplike aktiviteiten. Yn de regel sitte hjir dan ek de feriening foar Doarpsbelang. Trochdat de tsjerken leechrûnen kaam der mear ferlet fan romtes om inoar te treffen. Nei de Twadde Wrâldoarloch naam it tal doarpshuzen dan ek hurd ta.

## Sjoch ek
* List fan Fryske doarpshuzen
* List fan gebouwen mei ringlieding

## Keppeling om utens
* Webstee Doarpswurk
*Noch in list mei Doarpshuzen
Tjelal ed-Din Rûmy

**Tjelal ed-Din Rûmy** (Turksk: *Celalettin-i-Rûmi*, sprek út: Tjelaleddin Roemy) (30 septimber 1207 - 17 desimber 1273) wie in dichter en soefy mystikus. Rûmy is ien fan de wichtichste persoanen út de Turkske en Perzyske dichtkeunst. Hy is benammen bekend troch syn religieuze gedichten dêr't er God yn priizget. Yn religieuze fermiddens wurdt er ek wol **Maulana** of **Mevlana** neamd, dat "ús master" betsjut. 
 
Rûmy is berne yn de stêd Balkh yn de omkriten fan Khorasan, dat doe yn it ryk lei fan de Khwarazmshahs en tsjintwurdich yn Afganistan. Dêrwei ferhuze er nei Tabriz yn Perzje en letter nei Konya yn it hjoeddeistige Turkije. De Khwarazmshahs wienen Turkse hearskers dy't de Perzyske kultuer adoptearre hienen nei it ferfal fan Seljoek yn East-Aazje.

Yn it midsiuwske Konya wie Rûmy de liedende figuer fan de soefybeweging. Syn grêf is noch hieltyd in hillich plak foar syn folgelingen. Hy stifte ûnder oaren de *dûnsjende [[derwisj]]en*, in soefy-oarder fan religieuze dûnsers en muzikanten. By it dûnsjen draaie sy om harren hinne, wêrby't sy meditearje en hieltyd de namme fan God oanroppe. 

## Gedicht
*Immen mei in leech en suver hert*
*wjerspegelet bylden fan de Unsichtbere.*
*Hy wurdt yntuïtyf en ken ús djipste gedachten,*
*want de leauwigen binne in spegel foar inoar.* 

(Masnavî I, 3146-3147)

## Keppeling om utens
* 2007 útroppen ta it Mevlana-jier troch de UNESCO.
Pylders fan leauwen

De **Pylders fan leauwen** (*arkan al-iman*) foarmje yn de Islam de belidenis fan Moslims, *Akwidah* (Arabysk: عقيدة). Hja binne de saken dêr't alle Moslims yn leauwe moatte. Ornaris binne dat der fiif, de Soenniten hawwe der seis. 

De seis pylders binne:
* Allah is ien (*[[Tawhid]]*)
* Ingelen
* fjouwer Hillige Boeken (Rôlen van Abraham, de Tora, de Psalmen, de Evangeeljes en de Koran)
* de profeten en boadskippers 
* de Weropstanning en de Lêste Dei
* foarbeskikking

Yn de Koran steane twa ferwizings nei dy Pylders:

* Soera De Ko 285: *Dizze boadskipper leaut yn de dingen dy't him troch syn Hear iepenbiere is en ek leauwers, alle leauwen yn God, Syn ingelen, Syn boeken en Syn boadskippers, en sizzen: "Wy meitsje gjin ferskil tusken Syn boadskippers"; en sizzen: "Wy hawwe heard en jouwe om sizzen, Hear, wy freegje Jo om ferjouwing en ta Jo sille wy werom keare."*

* Soera De Froulju 136: *O Jimme dy't leauwe, leau yn God en Syn boadskipper en yn it Boek dat Hy Syn boadskipper iepenbiere hat, en yn it Boek, dat Hy earder iepenbiere. En elts dy't net yn God en Syn Ingelen en Syn Boeken en Syn boadskippers en de Lêste Dei leauwe wol, is fier ôfdwaald.*

## Sjoch ek
* Fiif pylders fan de Islam
1472

## Foarfallen
* 31 desimber - Amsterdam ferbiedt it sniebaljen: *"Neymant en moet met sneecluyten werpen nocht maecht noch wijf noch manspersoon"*.
* It eardere Ingelske prinsdom Guyenne wurdt in Frânske provinsje.
* Yn de Italiaanske stêd Siëna wurdt de âldste bank yn de wrâld oprjochte, de Monte dei Paschi di Siena.

## Berne

## Ferstoarn
* 4 juny - Nezahualcóyotl, Azteeksk dichter en kening fan Teksoko.
* 25 july - Tomas fan Kempen, hillige
* 17 desimber - Isabella fan Portegal.
Oscar Zijlstra

**Oscar Zijlstra** (Ljouwert, 31 jannewaris 1952 - 28 augustus 2025) wie in Frysk doelman en ferneamd fan de Ljouwerter proffuotbalklub SC Cambuur. Hy is benammen bekend wurden troch syn iene goal tsjin Willem II yn it seizoen 1985-1986, dy't er skoarde fanút in úttraap.
Oscar Zijlstra fuotballe foar syn Cambuurtiid by LVV Friesland yn Ljouwert en wie fan berop slachter.

Oscar Zijlstra ferstoar op 28 augustus 2025, yn 'e âldens fan 73 jier.

## Keppeling om utens
De goal fan Oscar Zijlstra op youtube
Grinslânsk-Eastfryske dialekten

De **Grinslânsk-Eastfryske dialekten** binne in groep Friso-Saksyske fariëteiten dy't tegearre it Grinslânsk-Eastfrysk foarmje. Se wurde ek wol apart sjoen as Grinslânsk en Eastfrysk, wêrby't de grins tusken Nederlân en Dútslân (Grinslân en East-Fryslân) as taalgrins sjoen wurdt. Soks is net sa om't it dialekt oer de grins yn hast ûnferoare foarm trochgiet. De yndieling fan de dialekten stiet hjirûnder fermelden, wêrby't de nûmers ferwize nei de nûmers op it kaartsje.

## Grinslânsk

:1 Pompstersk, (Pômpsters) sprutsen yn it Fryske doarp De Pomp
:2 Westerkertiersk, (Westerkertaaiers) sprutsen bewesten it Ryddjip en yn it easten fan de Fryske gemeente Kollumerlân en Nijkrúslân
:3 Hegelânsk, (Hoogelaandsters) sprutsen op it Hegelân
:4 Grinzersk, (Stadjeders) sprutsen yn 'e stêd Grins en Haren
:5 Noarddrintsk, (Noordvelds) sprutsen yn 'e kop fan Drinte; lykwols as Drintsk dialekt sjoen
:6 Feankoloniaalsk, (Veenkelonioals) sprutsen yn 'e Grinslânske en Drintske Feankoloanjes en Wynskoat
:7 Westerwâldsk, (Westerwôlds) sprutsen yn 'e doarpen Sellingen, Onstwedde, Vlagtwedde, Wedde en Ter Apel
:8 Aldamtsk, (Oldambtsters) sprutsen yn it easten fan Fivelgoa en yn it Wâld-Aldamt; sterk oerienkommend mei it Reiderlânsk

## Eastfrysk

:8 Reiderlânsk, sprutsen yn 'e Nedersaksyske gemeentes Bunde, Jemgum en Weener; sterke oerienkomsten mei it Oldambtsters. Ek it Emder Plat hat in soad skaaimerken fan it Reiderlânsk en wurdt der soms ek by rekene.
:9 Fean-Eastfrysk, sprutsen yn it feangebiet, it suden fan East-Fryslân. Faak wurdt it dialekt in de Krummhörn, it gebiet om Emden en Greetsiel ta, as in apart dialekt beskogge, omdat it noch folle Grinslânske infloeden hat. Itselsde jilt foar it Borkumersk.
:10 Broekmerlânsk of *Klaai-Eastfrysk*, sprutsen yn it Broekmerlân, Norderlân en de stêd Auwerk en in lyts omlizzend gebiet.

Somtiids wurdt it Harlingerlânsk ek ta it Eastfrysk rekene, mar dat hat net folle de Fryske Substraat. Sa wurdt der yn it Eastfrysk sein *proten* (sprutsen) en yn it Harlingerlânsk *snacken* ,krekt as yn oare Platdútske dialekten.

It Aldamtsk en it Reiderlânsk wurde ek wol gauris as ien dialekt sjoen, it Aldambtsk-Reiderlânsk, om't der net folle ferskil tusken bestiet. Inkeld de lienwurden foarmje in ferskil; yn it Aldamtsk wurde in protte Nederlânske lienwurden brûkt wylst dat yn it Reiderlânsk, Dútske lienwurden binne. It grutte ferskil sit him foaral yn de skriuwwize, want de útspraak is itselde.
Fuotbalferiening Burgum

**Fuotbalferiening Burgum** (VVB) is in fuotbalklup út Burgum.

De earste fuotbalklup yn Burgum is oprjochte yn 1922 ûnder de namme BVV: Burgumer Fuotbal Ferieniging.

VV Bergum is oprjochte op 19 jannewaris 1931. Der waard doe spile efter in eardere pleats op Hillemawei 50. Yn de oarloch waard de âlde hurddraversbaan Keningslân oankocht en waard earst ien fjild oanlein. Letter kaam der noch in fjild by, de yngong lei doe oan de Bothenius Lohmanleane. Yn 1954 waarden der klaaihokken by makke. Yn 1989 waard it hiele kompleks fernijd.

It earste alvetal fan de klup spilet yn de Earste klasse snein (seizoen 2014/15).

It tenu is swarte broek mei wyt shirt.

## Kepppeling om utens
*Webstee fan VV Burgum
Wim Kok

**Willem "Wim" Kok** (Bergambacht, 29 septimber 1938 - Amsterdam, 20 oktober 2018) wie in Nederlânske politikus dy't fan 1994 oant 2002 minister-presidint wie fan twa opinoar folgjende kabinetten-Kok (de saneamde 'Pearske' kabinetten) en teffens minister fan Algemiene Saken. 

## Libbensrin
Wim Kok rekke oan it wurk as fakbûnsman by it boubûn NVV. Hy wie sekretaris en foarsitter, letter waard er ek foarsitter fan de FNV. Yn 1986 stapte er oer nei de polityk en waard fraksjefoarsitter fan de Partij fan de Arbeid yn de Twadde Keamer. Fan 1989 oant 1994 wie er minister fan Finânsjes yn it twadde en tredde kabinet-Lubbers en teffens fise-premier.

Koks twadde 'Pearske' kabinet stapte tiisdei 16 april 2002 op, in moanne foar de ferkiezings. Reden dêrfoar wienen de konsekwinsjes fan it 'Drama fan Srebrenisa', nei it iepenbier meitsjen fan it Srebrenika-rapport troch it NIOD. Nei de ferkiezings fan 2002 naam Kok ôfskied fan de aktive polityk en stapte oer nei it bedriuwslibben.

Hy naam sûnt dy tiid kommissariaten oan, ûnder oaren by Shell, KLM, ING en de Ynternasjonale Krisisgroep. Kok wie fan 2009 oant en mei 2013 presidint fan de Klup fan Madrid, in organisaasje besteande út eardere steatshaden en regearingslieders, om oer de hiele wrâld de demokrasy te befoarderjen. Wim Kok stoar op 20 oktober 2018 yn syn wenplak Amsterdam yn de âldens fan 80 jier yn it sikehûs oan de gefolgen fan in hertkwaal.   

## Keppeling om utens
* Dr. W. (Wim) Kok, Parlement.com
* Keninklike Bibleteek - dossier Wim Kok
Joop den Uyl

**Johannes Marten (Joop) den Uyl** (Hilfertsom, 9 augustus 1919 - Amsterdam, 24 desimber 1987) wie Nederlânsk politikus en lieder fan de Partij fan de Arbeid (PvdA) fan 1967-1986. Oer it generaal wurdt er karakterisearre as in ydealistysk beflein lieder dy't as ('Ome Joop') in grutte oanhing hie ûnder de befolking. Lykwols hie hy ek tsjinstanners, dy't net tefreden wienen oer syn belied, bygelyks dat hy steatsskuld yn Nederlân te heech oprinne litten hie. Hans Wiegel en Dries van Agt wienen syn grutte opponinten yn de polityk.

## Libbensrin
Op jonge leeftyd ferlear Joop syn heit, dy't winkelman en kuormakker wie. Hy gie nei it Kristlik Lyseum yn Hilfertsom fan 1931-1936, wêrnei't hy ekonomy studearre oan de Gemeentlik Universiteit fan Amsterdam (tsjintwurdich UvA) dêr't hy yn 1942 syn doktorandustitel helle. Tidens syn stúdzje stimde hy net op de Sosjalisten mar op de ARP. Oant 1945 wie hy amtner op it Ministearje fan Ekonomyske Saken; nei de Twadde Wrâldkriich waard hy sjoernalist by Het Parool en Vrij Nederland. Fan 1949 ôf wie hy direkteur fan de Wiardi Beckman Stichting, it wittenskiplik buro fan de PvdA.

Nei in wethouderskip yn de gemeente Amsterdam (1963-1965) waard hy in skoft minister fan Ekonomyske Saken (1965-1966) en fan 1967-1973 wied er fraksjelieder fan de PvdA yn de Twadde Keamer. Nei de ferkiezings waard hy de minister-presidint fan it kabinet-Den Uyl (1973-1977). Yn  1977 wûn de PvdA yn ien klap tsien setels der by. Mei 53 setels wie de PvdA doe fierwei de grutste partij, mar lykwols kaam er net op 'e nij yn de regearing. Under syn lieding moast de PvdA opposysje fiere fan 1977 oant 1981, folge troch in ynterim-perioade fan 1981-1982, wêryn hy weromkearde yn de kabinetsfunksje fan fise-premier en minister fan Sosjale Saken ûnder de CDA-premier Van Agt. Dêrnei wie hy wer op 'e nij fraksjelieder oant 1986. 

Yn 1985 krige Den Uyl fan de Universiteit fan Amsterdam, in earedoktoraat. Joop den Uyl wie troud mei Liesbeth den Uyl. Harren dochter Saskia Noorman-den Uyl is ek poliktus foar de PvdA.

## Keppeling om utens
* Dr. J.M. (Joop) den Uyl, Parlement.com
Fuotbalferiening Haulerwyk

**Fuotbalferiening Haulerwyk** wie in fuotbalklup út Haulerwyk, oprjochte op 30 novimber 1936. It earste team spile yn 2008 yn de 4e Klasse Snein, dêr't it yn 2006 hinne promovearre wie fan de 5e klasse. Tegearre mei Haulerwykske Boys hie VV Haulerwyk in jeugdferiening HJC, Haulerwykse-Jeugd-Combinatie. 

De sportakkomodaasje hie 3 fjilden en in treningsfjild (4 fjilden), De klupkleuren fan de klup bestie út in read shirt, wite broek en read-wyt streepte sokken. Op 1 july 2015 fusearre VV Haulerwyk mei Haulerwykske Boys ta Sportferiening Haulerwyk.

## Earelist
: Kampioen Fjirde klasse: 1953, 1954, 1964, 1972
: Kampioen Fyfde klasse: 2014
: Winner Eaststellingwerfcup: 2008, 2009
Rjochterlike macht

De **rjochterlike macht** is yn in rjochtsteat de macht dêr't de rjochtspraak oan opdroegen is. De oare machten binne de wetjouwende macht en de útfierende macht. In skaaimerk fan in rjochtsteat is de skieding fan de trije machten. Dat is om yn te stean foar ûnôfhinklikens fan de rjochterlike macht.

De Nederlânske rjochterlike macht bestiet út:
* rjochters (rjochtbanken, mei de ôfdielings: strafrjocht, sifylrjocht, bestjoersrjocht en de sektor kanton)
* riedshearen (gerjochtshôven en Hege Rie fan de Nederlannen)
* ofsieren fan justysje, dy't tegearre it Iepenbier Ministearje foarmje. 

De rjochters krije op 'e sitting bystân fan in griffier en it administrative wurk wurdt dien troch de griffy. Om syn ûnôfhinklikens wurdt in rjochter foar it libben beneamd. 

Us rjochterlike organisaasje is ûntstien yn de Frânske tiid doe't Nederlân in part fan Frankryk wie en is foar in grut part ûntliend oan it Frânske rjocht.
Rjochter

In **rjochter** is immen dy't him dwaande hâldt mei rjocht sprekken yn skelen en makket part út fan de rjochterlike macht. De rjochter felt in oardiel oer de gefallen dy't oan him foarlein wurde. Yn alle gefallen wurdt it oardiel fan in rjochter folge. 

Yn de measte lannen wurdt ûnderskied makke tusken *sittende* en *steande magistratuer*. Rjochters hearre by de sittende magistratuer. Yn heger berop en by de Hege Ried wurdt in rjochter riedshear neamd.

----
Wetjouwende macht

De **wetjouwende macht** is yn in rjochtsteat de macht dêr't it meitsjen fan wetten oan opdroegen is. Dy macht stelt de ynhâld fan de wetten en in rjocht yn in lân fêst. De oare machten binne de rjochterlike macht en de útfierende macht. In skaaimerk fan in rjochtsteat is de skieding fan de trije machten. 

Yn de Jeropeeske Uny binne it Jeropeesk Parlemint en de Ried fan Ministers de wetjouwende macht.
Utfierende macht

De **útfierende macht** is de macht yn in rjochtsteat dy't har dwaande hâldt mei it bestjoer fan it lân en dat foaral bestiet út: Frede slute, kriich fiere, soargje foar de iepenbiere oarder en it lân ferdigenje. De oare machten binne de wetjouwende macht en de rjochterlike macht. De útfierende macht hat ek as taak dat de wetten - útfurdige troch de wetjaande macht - tapast en neilibbe wurde.

Yn Nederlân is de regearing û.o. beklaaid mei de útfierende macht. By de provinsjes wurdt dat foarme troch de Kommissaris fan de Kening tegearre mei Deputearre Steaten. Yn de gemeente binne dat de boargemaster en wethâlders.
Reynkarnaasje

**Reynkarnaasje** of **werberte** (Latyn, "op 'e nij yn it fleis"; Gryksk *metempsychôsis*, "op 'e nij besiele", dêrfandinne "sielsferhuzing") is it leauwen dat it net lichaamlike part fan in libjend wêzen (yn de westerske wiisbegearte trochstrings siel neamd) nei de dea net ophâldt te bestean mar op 'e nij berne wurdt. It idee fan werberte bestiet al sûnt tûzenen jierren foar Kristus en komt foar yn alderlei religys en kultueren oer de hiele wrâld. 

## Yn Religys
Reynkarnaasje wurdt meastal rekkene ta de religys fan it hindoeïsme en boedisme. Yn dizze religys is it sterk besibbe mei it begryp karma. Oer it generaal wize Kristenen it idee fan werberte yn it fleis ôf, omdat foar harren werberte geastlik beskôge wurdt. Lykwols binne der in soad kristenen dy't der net ôfwizend tsjinoer stean. 

Reynkarnaasje komt fierders foaral foar yn de New Age bewegingen en by guon Yndiaanske religys fan Noard- en Súd-Amerika. Yn it Joadendom wurdt reynkarnaasje 'Gilgal' neamd.
Emilia Fox

**Emilia Rose Elizabeth Fox** is in Britsk aktrise berne op 31 july 1974 yn Londen, Ingelân as dochter fan akteurs Edward Fox en Joanna David. Sy spilet yn telefyzjerigen, yn films en yn it teäter. Sy komt út in echte akteursfamylje.

Se hat troud west mei de akteur Jared Harris (2005-2010) en mei Jeremy Gilley (2010–2011) en hat ien bern.

## Filmografy
In kar:
* 2002: *The Pianist*
* 2002: *Prendimi l'anima* (The Soul Keeper) 
* 2003: *3 Blind Mice*
* 2004: *Things to Do Before You're 30*
* 2005: *Tigre e la neve, La*
* 2005: *[[Keeping Mum]]*
* 2006: *Cashback*
* 2008: *Flashbacks of a Fool*
* 2009: *Dorian Gray* (2009)
* 2009–2011: *Merlin*, (telefyzjerige, 11 ôfl.)
* 2010: *Ways to Live Forever*
* 2011: *A Thousand Kisses Deep*
* 2012: *Suspension of Disbelief*
* 2013: The Wrong Mans –  (telefyzjerige, 5 ôfl.)
* 2016: The Carer

## Tf-searjes
* *Pride and Prejudice* (1995)
* *Rebecca* (1997)
* *The Round Tower* (1998)
* *Blink* (1998)
* *Bad Blood* (1999)
* *David Copperfield* (1999)
* *Other People's Children* (2000)
* *Randall & Hopkirk (Deceased)* (2000-2001)
* *Helen of Troy* (2003) 
* *Henry VIII* (2003)
* *Gunpowder, Treason & Plot* (2004)
* *The Virgin Queen* (2005)
* *Born Equal* (2006)
* *[[Silent Witness]]* (2004-2017)
* *Fallen Angel* (2007)
* *Ballet Shoes* (2007)
* *Consuming Passion* (2008)

## Teäter

## Keppeling om utens
* side by IMDb
List fan Fryske steedhâlders

Yn dizze List stean de Steedhâlders dy't yn it tiidrek 1498 oant 1795 it foar it sizzen hienen oer it bewâld fan Fryslân.

### Beneamd troch de Saksen
*Willebrord fan Schaumburch, (1498-1500)
*Hugo fan Leisenach (of Leisnig), (1500-1504)
*Willem Truches von Waldburg, (1504-1506)
*Hendrik, greve fan Stolberg, hear fan Wernigerode, (1506-1509)
*Everwyn, greve fan Bentheim, (1509-1515)

### Beneamd troch de Boergonjers
*Floaris fan Egmond, greve fan Buren (1515-1518)
*Willem fan Roggendorf, (1518-1521)
*Georg Schenk fan Toutenburch, (1521-1540)
*Maksimiliaan fan Egmond, greve fan Buren (1540-1548)
*Jan van Ligne, greve fan Arenberg (1549-1568)
*Karel fan Brimeu, greve fan Megen (1568-1572)
*Gillis fan Berlaymont, hear fan Hierges  (1572-1574)
*Caspar de Robles, hear fan Billy (1574-1576) (neffens guon boarnen 1572-1576)
*George fan Lalaing, greve fan Rennenberg (1576-1581), (fan 1580 ôf yn tsjinst fan Filips II)

### Beneamd troch de Steaten Generaal
*Francisco Verdugo (1581-1594) (yn tsjinst fan Filips II)
*Willem I fan Oranje-Nassau, (1580-1584)

### Beneamd troch de Fryske Steaten
*Willem Loadewyk fan Nassau, (1584-1620)
*Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz, (1620-1632)
*Hindrik Kasimir I fan Nassau-Dietz, (1632-1640)
*Willem Freark fan Nassau-Dietz, (1640-1664)
*Hindrik Kasimir II fan Nassau-Dietz (1664-1696), regintesse: Albertine Agnes fan Oranje-Nassau, (1664-1673)
*Johan Willem Friso fan Nassau-Dietz (1696-1711), regintesse: Henriette Amalia fan Anhalt, (1696-1707)
*Willem IV fan Oranje-Nassau (1729-1751), regintesse: Maria Louise fan Hessen-Kassel, 1711-1729 
*Willem V fan Oranje-Nassau, (1751-1795)
Feriening fan Fryske sjoernalisten

De **Feriening fan Fryske Sjoernalisten (VFJ)** fertsjinwurdiget de Fryske leden fan de Nederlânske Feriening fan Sjoernalisten (NVJ).

Dêrneist organisearret de ferieniging foar it komplete Fryske journaille in jierlikse fytspuzeltocht en it Fryske Parsebal, wêr't ek de jierlikse Fryske Parsepriis útrikt wurdt.

## Keppeling om utens
*Webstee De Fryske Sjoernalist
Roma (folk)

**Roma**, mear bekend as *sigeuners*, is in namme foar in oarspronklik nomadysk folk. De meast bekende nammen yn Jeropa binne de Roma en de Sinty. De term *Roma* kin slaan op it hiele folk mar ek op ien fan de stammen; dêrom rikkemandearje guon de term *sigeuners* oan as sammelnamme. Benammen op Balkan en yn de Karpaten reizgje noch in oantal fan dizze stammen om. Yn Nederlân en Belgje wenje mar in pear tûzen. Wat Nederlân oanbelanget foaral ferspraat oer Noard-Brabân en Limburch. De taal fan de Roma is it Romany, alhoewol't dit eigentlik net ien taal is mar mear in sammelnamme foar meardere.

## Keppelingen om utens
* European Roma Rights Centre
* Die RomNews Society
* Europako Romano thaj Travelerengo Forumo
* Specalized Library with Archive "Studii Romani" (Ingelsk)
Hette Abma

**Hette Gerrit Abma** (Wâlterswâld, 23 jannewaris 1917 - Putten, 2 jannewaris 1992) wie in Herfoarme predikant. Hy wie soan fan Gerrit Abma en Annigje Kool. Op 21 augustus 1941 troude er yn Ede mei Johanna Hendrina Leenmans.

Abma wie Herfoarme predikant yn de neifolgjende gemeenten: Driezum (1941-1944), Iselstein (1944-1955), Monster (1955-1959) en Putten (1959-1963); Dêrneist en dêrnei wie er foarsitter fan de SGP (1961-1965), lid fan de Twadde Keamer (1963-1981) en lid fan de Earste Keamer (1981-1986)

## Underskiedings
*Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw (20 april 1976)
*Kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau (27 april 1984)

## Literatuer
* Henny van Dolder-de Wit, * 'Levend in het werk des Heeren'. Ds. Hette Gerrit Abma (1917-1992): predikant en parlementariër*, 2006, 335 s., Hardeman - Ede, ISBN 978-90-76430-44-7

## Keppeling om utens
*H.G. (Hette) Abma, Parlement & Politiek
*Abma, Hette Gerrit (1917-1992), Biografysk Wurdboek fan Nederlân
Marten Klasema

**Marten Klasema** (Drachten, 12 maaie 1912 - Leersum, 1 novimber 1974) wie in Nederlânsk  atleet en haad fan de tsjinst Suderseewurken.

Nei de HBS yn syn berteplak gie er nei Delft om dêr oan de Technyske Hegeskoalle wetterbou te studearjen. Nei syn stúdzje kaam er yn 1937 yn tsjinst by it 'waterloopkundig laboratorium' yn Delft. In jier letter kaam er yn tsjinst by de ôfdieling dikenbou fan de Suderseewurken.
 
Fia haad fan de ôfdieling dikenbou (1956), haadyngenieur-direkteur, haad fan de ôfdieling Ynrjochting Iselmarpolders, waard er yn 1967 beneamd ta haad fan de tsjinst Suderseewurken. Marten Klasema is ferstoarn op 1 novimber 1974 oan de gefolgen fan kanker. Hy waard begroeven yn Drachten.

Foar syn grutte fertsjinsten yn binnen- en bûtenlân waard er beneamd ta Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw en kommandeur yn de Oarder fan de Liuw fan Finlân. In Lelystêd stiet de Ir. M. Klasemabeam; de wylch set yn 1950, is de âldste beam fan de provinsje.

## Sport
Klasema wie in echte sportman. Yn syn berteplak spile er yn it alvetal fan de fuotbalklub 'Drachten', yn syn studintetiid makke er diel út fan it alvetal fan 'Concordia' yn Delft. Foar de Olympyske Spullen fan 1936 yn Berlyn waard er opnommen yn de seleksjeploech atletyk. Marten Klasema ried de Alvestêdetocht fjouwer kear. Marten Klasema ferstoar op 1 novimber 1974 yn de âldens fan 62 jier.

### Persoanlike rekords
Boergondyske Ryk

It **Boergondyske Ryk** of **Keninkryk Boergonje** is de beneaming foar ferskillende keninkriken fan it Eastgermaanske folk fan de Boergonden. De lizzing, omfang en nammen hawwe troch de tiid hieltyd oars west, fan de earste stifting ôf yn 408 oant it lêste besykjen dêrta yn 1473.

## Earste ryk (407-436)

Yn de winter fan 406 op 407 doe't de Ryn ticht ferzen wie, stutsen grutte kloften Germaanske folken as Boergonden, Fandalen, Sueven en Alanen de rivier oer it Romeinske Ryk yn. Der wie sprake fan in folslein folkeferfarren, sawol manlju as froulju mei bern, al harren besit meinimmend. . It Romeinsk gebiet dêr't sy trochlutsen wie it doetiidsk Germania Superior. It meastepart fan de Boergonden bleau lykwols efter op de linker ouwer fan de Ryn.
It Romeinsk bewâld oan de Limes (Ryn) stoarte yn en yn de omkrite fan Worms (*Civitas Vangionum*), hjoeddeisk Rynlân-Palts waard it earste Boergondyske Ryk stifte. De Romeinen soenen letter besykje harren macht werom te festigjen, mar slaggen dêr lykwols mar heal yn. Keizer Honorius hie de stipe fan de Boergonden nedich en sluet mei de kening Gundohar fan de Boergonden yn 413 in ferbûn. As *[[foederati]]*, 'bûnsmaten', waarden sy oan it Romeinske Ryk ferbûn en yn ruil foar militêre stipe koenen sy frij harren gong gean yn it gebiet dêr't sy wennen; nei alle gedachten hat de kerstening fan de Boergonden yn dy jierren úteinset. De Romeinske oerbefelhawwer fan it leger Flavius Aëtius hat letter yn 435 de Boergonden de wacht oan sein doe't sy harren gebiet útwreidzje woenen en it oanswettende Romeinsk gebiet ynfoelen. Aëtius stjoerde in leger Hunnen as strafekspedysje dêrhinne, dy't by Worms de Boergonden in ferpletterjende nederlaach tabrochten dêr't kening Gundohar by sneuvele en in grut part fan it folk útrûge waard.  Letter soe it ryk fan Gundohar en wat der foarfoel as ynspiraasjeboarne tsjinje foar it Nibelungenliet.
Kilometer

De **kilometer** (symboal **km**) is in lingte-ienheid en gelyk as 1000 meter.

De kilometer is om-ende-by lyk oan :
* 0,621371192 Ingelske myl
* 0,54 seemyl 
* 3281 foet
103

## Foarfallen
* Yn de stêd Palmyra yn de Syryske woastyn wurdt in timpel oprjochte foar de god Baäl.
* Plinius de Jongere wurdt lid fan it genoatskip fan Augurs.
* Legio X Gemina ferhuzet nei Wenen wêr't it oant yn de 5e iuw bliuwe sil.
* Trajanus én Desebalus begjinne tariedings foar it ferfetsjen fan de oarloch om Daasje.
## Berne

## Ferstoarn
* Frontinus, Romeinsk skriuwer
Silingen

De **Silingen** hearden ta it stamferbân fan de Fandalen. Sûnt healwei de 2e iuw wurdt der fan dit Eastgermaanske folk ûnderskied makke tusken meardere stammen, û.o. de Asdingen, de Lakringen, en de Silingen.

## Skiednis
 
Om-ende-by 150 nei Kr. lûkt it grutste part fan de Fandalen fuort út harren wengebieten yn Sileezje. Sy sille al gau yn twa groepen útien falle en tenei de Asdingen en Lakringen neamd wurde, wylst de oerbliuwende Fandalen de namme Silingen krije. 

### Markomannenkriich
Yn 169 stypje de Silingen Ballomar de kening fan de Markomannen tidens de saneamde Markomannenkriich as dizze mei in alliânsje fan Germaanske folken besiket it Romeinske Ryk yn te kommen. Uteinlik sille sy yn 180 tegearre mei de Markomannen ferslein wurde troch de Romeinen en twongen wurde om frede te sluten. It ferdrach dat sy mei de Romeinske keizer Markus Aurelius slute, ferplichtet harren de grinzen mei it Romeinske ryk te respektearjen en helptroepen te leverjen foar de grinsbewekking. 

### Ynfal yn Galje
Dizze frede sil oant en mei healwei de 3e iuw duorje doe't de militêre macht fan de Romeinen yn betsjutting ôfnaam. De Silingen fiere plondertochten út yn it neistlizzende Romeinsk grûngebiet en stypje yn  258 de Boergonden en Allemannen yn harren krewearjen it Romeinsk gebiet eastlik en noardlik fan de Ryn (Agri decumates) te oermasterjen. Yn 275 weagen sy har ûnder lieding fan Igila oant Galje en Itaalje. Lang om let makke de Romeinske keizer Probus oan dizze ynfallen yn 280 in ein. 

### Grutte Folkeferfarren
Tidens de Grutte Folkeferfarren lutsen de Silingen wer op mei harren stambesibben, de Asdingen. Tegearre arrivearje sy yn 411 yn Spanje. De Silingen fêstige har yn Baetika en wienen hieltyd yn gefjocht mei de Romeinen en harren Fisigoatyske bûnsmaten. Sa om-ende-by 418 wienen sy sadanich ferswakke dat sy ophôlden mei in selsstannich folk te wêzen. 

## Literatuer
* , *De Vandalen, Segetocht en ûndergong fan in Germaansk folk*, Amsterdam-1979.
Sint-Wirotsjerke

De **Sint-Wirotsjerke** is een Roomsk-katolike parochytsjerke wijd oan de hillige Wiro yn Easterwierrum. 

## Foarskiednis
Al yn de Midsiuwen wie der yn Easterwierrum in tsjerke. Dy wie wijd oan de hillige Nikolaas fan Myra. Fan dy tsjerke is allinnich de toer noch oer. Nei it werstel fan de biskoplike hiërargy yn 1853 waard yn Easterwierrum op 16 april 1855 in parochy oprjochte, wijd oan de hillige Wiro. De parochy makke gebrûk fan in gebou út 1092. Oan 'e ein fan de 19e iuw wiene der al plannen om dat gebou te ferfangen. Yn 1895 makke de Arnhimse arsjitekt G.J. Thieme in ûntwerp foar in grutte, nije tsjerke. Dat ûntwerp waard lykwols net útfierd. Pas tritich jier letter soe begûn wurde mei nijbou.

## Hjoeddeiske tsjerke
Yn 1925 waard de besteande tsjerke boud. Dizze trijehoekige let-neogoatyske pseudo-basilyk waard ûntwurpen troch de arsjitekt Wolter te Riele, dy't yn Fryslân earder ek de Sint-Odulfustsjerke yn Bakhuzen (1914) en de Sint-Frederikustsjerke fan Steggerda (1922) ûntwurp. Krekt as dy tsjerken is de Sint-Wiro boud yn neogoatyske styl. Fergelike mei oar wurk fan Te Riele út dizze perioade is de Sint-Wiro ienfâldich útfierd. It tsjerke hat in ienfâldich trije-hoekich skip mei in smeller mearsidich sletten koar en in fjouwerkante toer mei achtsidich boppediel. By it tsjerke stiet ek in pastorije. De Wirotsjerke hat grutte oerienkomsten mei de roomske tsjerke fan deselde arsjitekt yn Varsselder (Gelderlân).

## Sluting
Op 20 jannewaris 2013 waard nei hast 90 jier tsjinst dien te hawwen troch biskop De Korte de lêste misse holden. Alhoewol't der yn 2016 noch mear dan 70 hûshâldings ferbûn wiene oan de Wiro-tsjerke, sochten de eigen parochianen fanwegen in fermindere tsjerkegong en brek oan frijwilligers sels in oplossing foar de pastorale swierrichheden. Mei it sluten fan de tsjerke binne de parochianen tsjerklik wer ferbûn mei de tsjerke fan Wytgaard. It alter en it doopfont gyng nei de weropboude Klemenstsjerke op it Amelân. It oargel fan de Sint-Wirotsjerke ferhûze nei Blauhûs, dêr't it as koeroargel ynset wurdt. Nei Sint-Nyk gyng in bychtstoel. Ek de roomske tsjerken fan Wytgaard en Wergea krigen dielen fan de ynrjochting fan de Wirotsjerke. 

Op 20 jannewaris 2017 waard de parochytsjerke ferkocht oan partikulieren, dy't de tsjerke ferbouwe sille ta wente. Ut namme fan it bisdom waard troch de diosesane administrator in dekreet tekene, wêrmei't de tsjerke offisjeel oan de earetsjinst ûntlutsen waard. De pastorij waard lykwols net ferkocht.
105

## Foarfallen
* Keizer Trajanus beslút dat in fazalstatus fan Daasje -dat goud besit- net genôch is. Hy sjocht yn in skeel tusken de Daasjers en de Jazyges oanlieding in ûnderwerpingsoarloch te begjinnen, de Twadde Dasyske Oarloch.
* Keizer Trajanus lûkt opnij de Donau oer -diskear oer yn mânske brêge- foar in fjildtocht tsjin Desebalus fan Daasje
* Trajanus syn frou Pompeia Plotina en syn suster Matidia akseptearje beide de titel *Augusta* en wurde dêrmei keizerinne.
* 11 maart - T'sai Lun makket it earste skriuwpapier.
* Yn Partsje komt Fologases III yn opstân tsjin Pakoarus II
* Yn Partsje folget Osroes I syn broer Pakoarus II op.

## Berne
* Han Shangdi, keizer fan it Sineeske Keizerryk (stoarn 106)
* Justinus de Marteler, Joadsk apologeet en filosoof (stoarn 165)

## Ferstoarn
* Paus Evaristus, (Paus fan 97 - 105)
* Pakoarus II, kening fan de Parten
* Han Hedi (26), keizer fan Sjina
107

## Foarfallen
* Yn Arles wurdt troch de Romeinen in stiennen amfiteater boud foar 26.000 taskôgers
* In Japanske prins stjoert as geskink 160 slaven nei it Sjineeske hof.
* Keizer Trajanus ûntfangt in gesantskip út Yndia
* Pannoanje is troch Trajanus yn twa dielen splitst (tusken 102 en 107)
* An-ti (Ngan-ti) komt as jongkeardel op de Sjineeske troan. Keizerinne Deng docht de steatssaken
## Berne

## Ferstoarn
* Ignatius fan Antiochje, biskop en teolooch. 
* Titus, dissipel fan Paulus (tradisjonele datum)
110

## Foarfallen
* It Romeinske Ryk hat no in wegennet fan ± 75.000 km lingte.
* It Evangeelje fan Jehannes wurdt optekene (tradisjonele datum).
* Plinius de Jongere wyrdt gûverneur fan Bytinia en Asia Minor.

## Berne

## Ferstoarn
* Ignaatsius fan Antiochje stjert de marteldea.
Godehok

**Godehok** wie om-ende-by 480-490 hartoch (ek wol kening neamd) fan de Longobarden. Yn de kronyk fan Diakonus oer dat Germaanske folk wurdt hiel summier oer him skreaun.

## Skiednis
Godehok folge Hildehok op as lieder fan de Longobarden. Under syn bewâld ferfear dat folk út 'e hjoeddeistige Dútske dielsteat Saksen en Bohemen wei, nei it gebiet dat foarhinne troch de Rúgjers bewenne waard (Eastenryk). Hy waard nei syn dea troch syn soan Klaffo opfolge.
108

## Foarfallen
* Yn Rome nimt it medysk konsult stadichoan mear it plak yn fan de hûsbesite
* Tasitus skriuwt de *Historiae*, in wichtich wurk foar de skiedskriuwing fan syn tiid.
## Berne

## Ferstoarn
109

## Foarfallen

* Trajanus herfoarmet it bestjoer oer Traasje, Pontus en Bitinië. Teneui hawwe de provinsjes in keizerlike legaat.
* 22 juny - De *[[termen fan Trajanus|Termen]]* fan arsjitekt Apollodorus fan Damaskus wurde iepene, boud op de ruines fan it Gouden Hûs fan Nearo op de Eskwilyn. 
* De Fatikaanske Naumachy komt klear sadat it folk fan Rome no fermakke wurde kin mei neispile seeslaggen.
* It akwadukt Aqua Traiana wurdt oplevere.
*Osroes I folget syn broer Pakoarus II op en hearsket oer it westlike diel fan it Partyske Ryk.
## Berne

## Ferstoarn
MS-DOS

**MS-DOS** stiet foar Microsoft Disk Operating System (skiifbestjoeringssysteem). It wie ien fan de earste bestjoeringssystemen foar de Persoanlike kompjûter. Sa'n bestjoeringssysteem waard ferkocht op in skyfke. Jo koene it bestjoeringsprogramma fan it skyfke yn it ûnthâld fan de kompjûter lade. 

## Skiednis
Doe't IBM syn IBM-PC ûntwikkele soe er yn earsten dêr in eigen bestjoeringssysteem foar meitsje. It bedriuw Microsoft fan Bill Gates soe dêr in de BASIC-interpreter foar leverje.

Doe't it eigen bestjoeringssysteem neat opskeat frege IBM oan Microsoft as sy ek net it bestjoeringssysteem meitsje koene. Ynstee dat sels te skriuwen gie Bill Gates op syk nei in al besteand produkt fan in oar bedriuw.

Hy fûn dat by QDOS, dat ôflaat wie fan CP/M en de ôfkoarting stie foar *Quick and Dirty Operating System*. Microsoft betelle 50.000 dollar foar it programma en ûntwikkele it dêrnei fierder. Microsoft paste it oan de winsken fan IBM oan, dy't it ûnder de namme PC-DOS ferkocht.

Yn it kontrakt mei IBM stie, dat Microsoft it ek selsstannich oan oaren ferkeapje mocht. Microsoft die dat ûnder de namme MS-DOS. Doe't neist de IBM-PC ek de PC-kloanen op de merk kamen, waard MS-DOS al gau populêr.
Saailân

It **Saailân** is in strjitte yn Ljouwert. Ek it **Wilheminaplein**, dat oan 'e noardkant neist de strjitte leit, wurdt oer it algemien 'It Saailân' of 'It Saailânplein' neamd. Oan 'e noardkant fan it Wilhelminaplein rint it Ruterskertier.

## Skiednis

It plein lei eartiids bûten de stêd, mar kaam geandewei mear yn de stêd te lizzen. Willem Loadewyk oefene hjir mei syn soldaten. Op it plein wurde it hiele jier troch diskemerken, merke en oare eveneminten hâlden. Yn 1865 wie der in lânboutentoanstelling. Letter waarden der ek keatswedstriden, ringriderijen, feemerk en sjippekistereses hâlden. Fan 1867 oant 1987 stie oan 'e súdlike râne fan it plein de Ryks-HBS, dy't fan 1968 ôf RSG hiet.

Flak foar de befrijing waard yn april 1945 it Old Burger Weeshuis troch de Dútsers yn de brân stutsen. Letter soe dêr it gebou fan de wetterlieding ferrize. Nei de Twadde Wrâldoarloch wienen ek de Sjah fan Perzje en de Kanadeeske Shermantanks te besjen. Om it plein stienen kafees mei nammen as *Houbein*, *de Nederlanden*, *Us Thús*, *Friesch koffiehuis* en *City Bar*. Yn 2011 sit allinnich kafee 'It Wapen fan Ljouwert' der noch, dêr't de keaplju op freed by elkoar sitte.

Yn 2008 waard it plein troch keunstner Henk Hofstra beskildere mei in tal tige grutte spegelaaien. Yn 2011 wie yn it Histoarysk Sintrum Ljouwert in eksposysje oer it plein te sjen. Yn 2013 stie it Glêzen Hûs fan Serious Request (Radio 3FM) op it Saailân.

It Saailân is op 'e nij ynrjochte fanôf april 2009. De parkeargaraazje ûnder it plein waard ôfbrutsen en fannijs boud mei 700 parkearplakken ekstra. It nije Frysk Museum hat dêr in plak krige, der kaam in nije pleinwand en 3000 m² ekstra winkelromte oan de noardkant. It wurk wie yn 2013 dien.
Mount Rushmore

De **Mount Rushmore**, folsleine namme: *Mount Rushmore National Memorial* ("Nasjonaal Tinkteken Mount Rushmore"), is (sûnt 1925) in nasjonaal park dat yn de Black Hills leit fan Súd Dakota, tichtby Keystone. Yn it park hawwe de Amerikanen in monumint makke as oantinken fan de berte, de waaksdom en ûntwikkeling fan de Feriene Steaten fan Amearika. De oerflakte fan it park is om-ende-by 5 km².

Tusken 1927 en 31 oktober 1941 hawwe sa'n 400 arbeiders ûnder lieding fan Gutzon Borglum de 18 meter hege boarstbylden fan de Amerikaanske presidinten George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt en Abraham Lincoln yn de rotswand úthakke. It symbolisearret de earste 150 jier fan de skiednis fan Feriene Steaten.

## Keppeling om utens
* National Park Service - Mount Rushmore National Memorial
Black Hills

De **Black Hills** (letterlik: "Swarte Heuvels") foarmje in lyts rotsich geberchte dat boppe de prêrje fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika útstekt. It leit yn it súdwesten fan 'e Amerikaanske steat Súd-Dakota mei in útrin yn eastlik Wyoming. De bergen binne alhiel begroeid mei nullebeammen en wurde dêrom wol beskreaun as in "eilân fan beammen yn in see fan gers".

Yn 'e Black Hills binne in protte nasjonale parken en monuminten te finen, wêrûnder Mount Rushmore, it Nasjonaal Park Wind Cave, it Nasjonaal Monumint Jewel Cave, it Nasjonaal Wâld de Black Hills, it Steatspark Custer (it grutste steatspark fan Súd-Dakota, en ien fan de grutsten yn 'e hiele Ferniene Steaten), it Steatspark Bear Butte en it Nasjonaal Monumint Devils Tower. Teffens leit yn 'e Black Hills Harney Peak, it heechste punt fan Noard-Amearika eastlik fan 'e Rocky Mountains. Gjin spesjale beskerme status hat it Tinkteken foar Mâl Hynder, dêr't nei in heale iuw noch altyd oan wurke wurdt.

Foar de kolonisaasje fan 'e Black Hills troch de blanken waard it gebiet bewenne troch de Lakota-Yndianen. Nei de Oarloch fan Reade Wolk waard it berchtme yn 1868 troch de Feriene Steaten by it twadde Ferdrach fan Fort Laramie formeel oan 'e Lakota ôfstien. Neitiid makke it ûnderdiel út fan it Grutte Sû Reservaat, dêr't gjin blanken kommen mochten, útsein oerheidsfunksjonarissen. Nettsjinsteande dat stjoerde it Amerikaanske regear yn 1874 it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint ûnder lieding fan luitenant-kolonel George Armstrong Custer op 'en paad om te ûndersykjen oft de geroften oer de fynsten fan goud yn 'e Black Hills wier wiene. Under Custer syn Ekspedysje nei de Black Hills waard yndie goud oantroffen, wat late ta in stoarmrin fan goudsikers nei it berchtme by wat de Goudkoarts fan de Black Hills kaam te hjitten. 

Dat barren late ta de Grutte Sû-Oarloch fan 1876, dy't einige mei de definitive nederlaach fan 'e Flakte-Yndianen. Yn 1877 waarden de Black Hills tsjin alle ferdraggen yn troch de Amerikaanske oerheid fan 'e Lakota ôfpakt en frijjûn foar kolonisaasje troch de blanken. De goudkoarts duorre oant 1879 en soarge yn 'e Black Hills foar in tanimmend tal ynwenners. It meastepart teach nei de nije stedsjes Deadwood, Lead, Custer en Central City. Yn 1880 wiene de Black Hills it tichtstbefolke gebiet fan it Dakota-Territorium. Sûnt dy tiid hat de mynbou oanhâldend in wichtige rol spile. Tsjintwurdich is ek it toerisme fan grut ekonomysk belang.

De Black Hills binne noch altyd in omstriden gebiet. Yn 1980 wiisde it Amerikaansk Heechgerjochtshôf oan acht Lakota- en oare Sû-stammen in skeafergoeding fan goed $105 miljoen ta: $17,1 miljoen dollar foar de merkwearde fan it lân yn 1877 en $88 miljoen oan rinte (fan 5% it jier). Mei't it hôf lykwols wegere en erken harren rjochten op it lân sels, stegeren de Lakota de skikking ôf. Yn 2007 rôp de saneamde Lakota Frijheidsdelegaasje de ûnôfhinklikheid út fan 'e Republyk Lakota, dy't al it lân omfieme dat ûnder it earste Ferdrach fan Fort Laramie, út 1851, troch de Feriene Steaten oan de Lakota taparte wie, ynklusyf de Black Hills.
Berch

In **berch** is in hichte yn it lânskip dat dúdlik heger leit as de krite derom hinne. Yn de ierdrykskunde en geology wurdt ûnderskied makke tusken bergen nei hichte, lizzing of troch de wize dêr't sy ûntstean binne. 

## Sjoch ek
* Berchte
Douwe Aukes

**Douwe Aukes** (yn Fryslân, 1612 - op see, 1668) wie in Fryske kaptein foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy en in seeheld.

Aukes fear, krekt as syn heit Auke Douwes, foar de VOC. Op de skippen *Maastricht* en *Frede* makke hy ferskate reizen nei Súd Afrika. Yn 1641 waard hy as kaptein fan de *Vogelstruys* beneamd, in skip mei 40 kanons fan de Amsterdamske Keamer fan de VOC. Doe't yn 1652 by de Earste Ingelske Oarloch de *Vogelstruys* tafoege waard oan de float fan Michiel de Ruyter waard Aukes yndirekt marine-ofsier.

Op in stuit yn de Slach by Plymouth dwaalde hy ôf fan de Nederlânske float en waard it omsingele skip hast nomd troch de Ingelsen. Aukes driigde in baarnende lont yn in krûdfet te stekken, in bekende trúk om de manlju ta fûleindiger fjochtsjen oan te fiterjen. Syn bemanning biet doe sa hurd fan him ôf dat de Ingelske interploech wer fan it skip slein waard, der twa Ingelske skippen hast ta sinken brocht waarden en in tredde slim beskeadige waard. De *Vogelstruys* wist him doe wer by de rest fan de Nederlânske float oan te sluten. Nei ôfrin fan de oarloch bleau Aukes yn tsjinst by de VOC.

Yn 1657 wurdt hy fermelden as kaptein fan in keapfarder yn de Levanthandel. Yn 1665 wie hy keapman yn Amsterdam. Yn 1666 by de Twadde Ingelske Oarloch waard hy troch de Steaten fan Fryslân frege om luitenant-admiraal fan de Fryske Admiraliteit te wurden as opfolger fan de sneuvele Tsjerk Hiddes de Vries, mar Aukes bliek krekt wer ôfsetten te wêzen en wie ûnderweis nei Ynje. Yn 1668 stoar hy op de weromreis. Syn grêf leit yn de Alde Tsjerke yn Amsterdam

De Nederlânske Marine hat in skip nei Douwe Aukes neamd, *[[Hr. Ms. Douwe Aukes]]*. It giet hjir om in minelizzer fan 687 ton mei in kapasiteit fan 60 minen dy't fan 2 novimber 1922 - 1966 tsjinst dien hat by de Keninklike Marine.

## Keppeling om utens
*Oer de Slach by Plymouth