open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsjerke fan de Panagia Parigoritissa (Arta)

De **tsjerke fan de Parigoritissa** of **Paregoretissa** (Gryksk: Παναγία ἠ Παρηγορήτισσα; **Tsjerke fan 'e Treaster**) is in 13e-iuwske Byzantynske biskopstsjerke yn 'e stêd Arta, Grikelân. In diel fan it gebou wurdt brûkt om in archeologyske samling fan Arta te bewarjen.  

## Beskriuwing
De tsjerke waard om 1250 hinne stifte troch de despoat fan Epirus Michael II Komnenos Doukas, of faaks immen fan syn hôf. Letter rekke de tsjerke skansearre en in restauraasje folge yn 1290 troch de soan en opfolger fan Michael II, Nikephoros I Komnenos Doukas (regear 1268–1297) en syn twadde frou Anna Kantakouzene. De tsjerke rekke lang om let oan reapsein en waard in metochion fan it kleaster fan Kato Panagia. Yn 1578 wie it in nonnekleaster.

It gebou is in grut, hast fjouwerkant bouwurk fan trije ferdjippingen. De tsjerke hat in sintrale koepel dy't troch acht pylders wurdt droegen. Fierder binne der noch fjouwer koepels op it flakke dak yn eltse hoeke en in lantearne. 

De fersiering fan 'e tsjerke is ryk mei in moarmeren beklaaiïng oant it nivo fan 'e galerijen en noch in soad mozaïken en fresko's dêrboppe. Yn 'e koepel is in mozayk fan 'e Pantokrator, omfieme troch ingels en tusken de ramen fan 'e tamboer 12 profeten. De mozaïken binne nei alle gedachten fan keunstners fan bûten Epirus. Yn it alter binne 16e iuwske fresko's fan 'e skilder Ananias bewarre bleaun, wylst 17e iuwske fresko's it grutste part fan 'e tsjerke fersiere. Yn it byldhouwurk is ek West-Europeeske ynfloed, lykas romaanske monsters en reliëfs mei Bibelske foarstellingen.
Arta

**Arta**  (Gryksk: Άρτα) is de haadstêd fan 'e regionale ienheid Arta yn 'e regio Epirus yn noardwestlik Grikelân. 

## Gemeenteyndieling
Sûnt 2011 is Arta it haadplak fan 'e doe oprjochte gemeente (*dimos*) Arta. De gemeente bestiet út fiif dielgemeenten (*dimotiki enotita*):

* Amvrakikos (Αμβρακικός)
* Arta (Άρτα)
* Filothei (Φιλοθέη)
* Vlacherna (Βλαχέρνα)
* Xirovouni (Ξηροβούνι)

## Skiednis
Yn 'e âldheid hie Arta de namme Ambrakia, dat neffens de myte stifte wie troch Ambrakos. De stêd wie in Korintyske koloanje. Yn 'e Peloponnezyske Oarloch focht Arta oan 'e kant fan Sparta tsjin Atene. Yn 295 f.Kr. makke Pyrrhos as kening fan Epirus Ambrakia ta syn residinsje. Yn dy tiid makke de stêd in bloeitiid troch. De stêd waard yn 167 f.Kr. ferneatige troch de Romeinen. 

De namme Arta waard tsjin 'e ein fan 'e 11e iuw foar it earst neamd. De stêd waard letter de sit fan it Despotaat Epirus. Fan 1231 oant 1268 makke it despotaat in foarse groei mei en yn dy tiid waarden in soad tsjerken yn Arta en omkriten boud. 

Yn 1449 oermasteren de Turken de stêd. Earst yn 1878 kaam in ein oan 'e Turkske besetting.

## It besjen wurdich
* De brêge fan Arta waard yn 'e jierren 1602-1606 boud en is 142 m lang en 3,75 breed. De brêge hat fjouwer grutte en in pear lytsere bôgen.
* De tsjerke fan 'e Panagia Parigoritissa is de grutste en meast ferneamde tsjerke fan Arta en datearret út de ein fan 'e 13e iuw.   
* De fêsting yn it noarden fan 'e stêd waard nei alle gedachten yn opdracht fan despoat Michael II boud. De fêsting hat 18 tuorren mei in ûnregelmjittige rjochthoek fan 170 by 280 m.
* De Faid Pasjamoskee is een moskee dy't ferneamd waard nei de Turkske oermasterer fan 'e stêd yn 1449. 
Oare belangryke tsjerken:
* De Agia Theodoratsjerke is wijd oan Sint-Theodora, in patronesse fan Arte, en datearret út 'e 12e iuw.
* De Agios Vasilios (Sint-Basilius) datearret út 'e 2e helte fan 'e 13e iuw en is in tsjerkje mei karakteristike Byzantynske fresko's.

Yn 'e omkriten:
* It Vlachernakleaster waard nei alle gedachten yn 'e 12e of 13e iuw boud.

## Ofbylden

Arta 122.jpg|Panagia Parigoritissa
Το Γεφύρι της Άρτας.JPG|Brêge
Arta Castle Greece 16.jpg|Fêsting


Imaret 3.jpg|Faik Pasjamoskee
Βλαχέρνα Αρτας . Η Εκκλησία της Παναγίας Βλαχερνας.jpg|Vlachernakleaster.
Saint Dimitrios Katsouris, Plisioi, Arta, Greece 1.JPG|Agios Dimitrios Katsuris
Swartsnaffeliishin

De **swartsnaffeliishin** (*Chionis minor*) is ien fan 'e twa soarten yn it skaai iishinnen út 'e famylje iishinfûgels.

## Skaaimerken
De swartsnaffeliishin wurdt 38 oant 41 sm lang en hat in spanwiidte fan 74 oant 79 sm. De soarte is dêrmei likernôch like grut as de oare soarte fan it skaai, de bûntsnaffeliishin. De fûgel hat wite fearren en in swartkleurige neakene hûd mei in wrateftige struktuer foar it each. De snaffel is lykas de namme seit swart. De poaten binne swart by de fûgels yn it noardlike ferspriedingsgebiet oant fleiskleurich by de fûgels fan it súdlike ferspriedingsgebiet. De eachring is fleiskleurich oant rôze.

## Fersprieding
De soarte komt foar op in oantal subantarktyske eilannen yn 'e Yndyske Oseaan. Lykas de bûntsnaffeliishin libbet de fûgel op it lân, wylst in soad oare fûgels dêr foar in part op see libje. 

Der binne fjouwer ûndersoarten:

**Chionis minor marionensis*: Prins Edwardeilannen (súdlik fan Súd-Afrika).
**Chionis minor crozettensis*: Crozeteilannen (súdlike Yndyske Oseaan).
**Chionis minor minor*: Kerguelen (súdlike Yndyske Oseaan).
* *Chionis minor*: Heard en McDonaldeilannen  (súdlike Yndyske Oseaan).

## Hâlden en dragen
Lykas de oare soarte fan it skaai is it in fûgel dy't him faak skuldich makket oan kleptoparasitisme. Se binne faak by koloanjes fan pinguïns en seehûnen te sjen en frette dêr de trochgong, de neikream, de aaien en piken. Se ite ek kelp en dêrmei de bistjes yn 'e planten. It is in opportunist dy't ek ies en wringeleazen yn.

## Status
De grutte fan 'e populaasje wurdt neffens in rûzing fan 2009 op 8.700 oant 13.000 folwoeksen fûgels holden. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de soarte de status fan net bedrige (*Least Concern*, 2024).
Bûntsnaffeliishin

De **bûntsnaffeliishin** (*Chionis albus*) is ien fan 'e twa soarten yn it skaai iishinnen út 'e famylje iishinfûgels.

## Ferskining
De bûntsnaffeliishin wurdt 38 oant 41 sm lang, 450 oant 775 gram swier en hat in spanwiidte fan 76 oant 80 sm. De fûgel liket op in hin of do, mar falt ûnder it skift wilstereftigen. De fearren fan 'e fûgel binne wyt en by de snaffel oant om it each sit in stik fearreleaze rôze bleate hûd mei in wrateftige struktuer. De snaffel is koart en koanysk mei ferskillende kleuren en syn poaten binne swart. Om it donkere each hat de fûgel in roze eachring. De fûgel hat in soad fan 'e oare soarte yn it skaai, de swartsnaffeliishin dy't - lykas de namme seit - in swarte snaffel hat en yn in oar ferspriedingsgebiet libbet. Tusken mantsjes en wyfkes fan 'e bûntsnaffelhin binne gjin grutte ferskillen; mantsjes binne yn 'e regel wat grutter as wyfkes.

## Fersprieding
De fûgel briedt op it Antarktysk Skiereilân en migrearret yn 'e winter nei súdlik Argentynje, súdlik Sily en de Falklâneilannen. Folwoeksen fûgels ferlitte de briedplakken yn febrewaris oant maart, ferspriede har oer in grutter gebiet en komme werom yn oktober oant novimber. In lyts oantal oerwinteret ek op 'e briedplakken, bygelyks op Signy Island. 

## Hâlden en dragen
 
Oars as de measte fûgelsoarten libbet de bûntsnaffeliishin meast op it lân, wylst de measte oare soarten dêre foar in grut part op see libje. Se skarrelje it iten by inoar en binne kleptoparasiten. Se stelle it fretten fan koloanjefûgels fan pinguïns dy't harren jongen fuorje, ek frette se aaien of piken, de trochgong fan seeoaljefanten, ies, wringeleaze bisten en se wurde ek by jiskefetten fan ûndersykstasjons waarnommen.

It nêst wurdt meast tusken rotsen of ûnder rotsen boud. It lechsel bestiet út twa oant trije aaien, dy't yn 28 oant 32 dagen útbret wurde. De jonge fûgels fleane nei 50 oant 60 dagen út.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in populaasje mei in stabile ûntwikkeling sûnder grutte bedrigingen. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024).
See-earnen

It skaai **see-earnen** (*Haliaeetus*) omfiemet fjouwer tige grutte fûgelsoarten. De grutste soarte is de reuzesee-earn mei in lingte fan 85-105 sm, in spanwiidte fan maksimaal 2,90 m en in gewicht fan 4,9 oant 9,0 kg.

Mienskiplike skaaimerken fan it skaai binne meast de tige brede wjukken, in relatyf koarte, faak kilige sturt, de meastentiids tige grutte en krêftige snaffel en de foar in grut part ûnbefearre tarsometatarsus. By hast alle soarten is de sturt foar in grut part of hielendal wyt. By alle soarten binne jonge fûgels dúdlik oars fan kleur as folwoeksenen; it folwoeksen fearrekleed krije se ears nei ferskate jierren.

De yn Afrika, Súd-Aazje en op Nij-Guineä, Austraalje, de Salomonseilannen en Madagaskar foarkommende earnen binne lytser en hearden oarspronklik ek ta it skaai *Haliaeetus*, mar wurde sûnt 2018 troch guon autoriteiten yn it aparte skaai *Icthyophaga* ûnderbrocht, dat al yn 1843 troch de Frânske natoerûndersiker René Primevère Lesson ynsteld wie. De reden dêrfoar is dat der in dúdklik ûnderskied is tusken de beide klades, dy't nei alle gedachten al sa'n 15 miljoen jier lyn yn it Mioseen útinoar groeid binne.

## Soarten
It skaai wurdt yn 4 soarten ûnderferdield:
Tramstasjon Frjentsjer

It **tramstasjon fan Frjentsjer** stie hûnderttentolve jier oan de Leeuwarderweg yn Frjentsjer. It hat hast fjirtjich jier tsjinst dien as stasjon fan de Nederlânske Tramwei Maatskippij. It spoar gie efter it gebou del, yn 1912 waard der in opslach foar fracht by boud. Sûnt de 1940-er jierren oant 2012 siet der in garaazje yn it eardere tramstasjon. Yn 2013 waard it tramstasjon ôfbrutsen en kaam der twa supermerken op it plak it nije bouwurk hat oan de kant fan de Leeuwarderweg it uterlik fan it eardere tramstasjon.
James Mahony

**James Mahony** of **Mahoney** (1810 – Londen, 1879) wie in foaroansteande Ierske keunstner en graveur út 'e njoggentjinde iuw.

## Biografy
Mahony syn heit wie timmerman yn Cork, Ierlân, en der is net folle bekend oer syn jonge libben. It liket derop dat er skilderjen en tekenjen yn Rome studearre Hy reizge troch Itaalje en Frankryk oant er 32 jier wie. Doe gie er werom nei Cork. Hy waard al gau bekend om syn wetterferveskilderijen, mei stedsgesichten út Rome, Feneesje, Parys en Rouen.

Syn wurk omfette "tige romantyske" gravueres fan sênes út it Ierske libben, lykas fan 'e Grutte Ierske Hongersneed en fan Sint-Patriksdei, de nasjonale dei fan Ierlân. Syn sketsen fan de hongersneed, tekene yn Skibbereen en Clonakilty yn West Cork, yn opdracht fan en publisearre yn 'e *Illustrated London News*, wekken de publike opiny op om it Britske regear te oertsjûgjen om aksje te ûndernimmen om de hongersneed te ferminderjen.

Yn 1853 skildere hy in wichtich wurk, *It Besyk fan Keninginne Fiktoaria en Prins Albert oan de Keunsthal fan 'e Ierske Yndustriële Tentoanstelling*, op 'e Ierske Yndustriële Tentoanstelling yn Dublin. Yn 1856 waard er beneamd ta meiwurker fan 'e Royal Hibernian Academy (ARHA), dêr't er eksposearre oant er nei Londen ferhuze. Hy eksposearre dêr wetterferveskilderijen oan 'e Royal Academy tusken 1866 en 1877, en wurke as freelance yllustrator foar de *Illustrated London News*. Hy makke ek yllustraasjes foar oare tydskriften, kranten en boeken, wêrûnder in edysje fan 'e wurken fan Charles Dickens. 

Hy stoar yn Londen.
Umwelt Memory

**Umwelt Memory**', yn it Hollânsk **Milieu memory**, is in fariant fan Memory, wat rjochte wie op miljeubeskerming. It is in spul út 1993 fan Anja Langenbacher, útjûn troch Ravensburger.  It spul omfiemet 56 kaartsjes, illustrearre troch Jörg Bauer. It is in spul foar twa oant fiif spilers fan 8 jier ôf.

## Omskriuwing
Lykas yn Memory is it in spultsje fan it by elkoar finen fan kearde kaartsjes. Lykwols, is dit in spultsje fan in soart dêr't net twa deselde kaarten by fûn wurde moatte, mar dêr't kaartjes dy't by elkoar passe: In bytsje as wie it swartepytsjen.

In oar ferskil is dat dêr't Memory no krekt basearre is op groepen fan twa kaarten, dìt spul mei in fariabel oantal kaartsje wurket: It tema is dat ien fan de 21 produkt-kaartsjes kombinearre wurde moat mei 8 kaartsje fan ôffalkonteners. (Der binne mear fan dyselde kaartsjes, dat immen kin nochris in twadde kaartsje mei printwurk yn 'e papierbak smyte.) De produktkaartsjes hawwe pylken dy't oanjouwe wat mear nedich is. Guon produkten moatte lykwols yn mear as ien kontener fuortsmiten wurde, lykas in sûkeladereep dêr't in part fan de wikkel papier is, en in oar part alluminium. Yn dat gefal moat nei't de earste twa kaartsjes al keard binne, ek noch in tredde passend kaaartsje keard wurde. Slagget it, dan hat de spiler alle trije de kaartsjes wûn: slagget it net, dan wurde alle trije wer dichtkeard.

It kin sels wêze dat in produkt trije konteners nedich hat foar it fuortsmiten, wat yn totaal in groep fan fjouwer kaarten is dy't by elkoar socht wurde moatte. Oarsom, binne der produkten dêr't hielendal gjin konteners by nedich bine. 

## Oardiel
It is dúdlik in oar spul as ienfâldich Memory. It  jout ek dúdlik oar wat de problemen binne by it skieden fan ôffal. Oarsom is dit in spul dat jildt foar de skiedingsregels sa't dy jilde foar Dútslân, dat yn Nederlân is it net persys hoe't it wurket. De regels foar oare oantallen kaartsjes binne net krekt fier genôch útwurke, wat betsjut dat de spilers sels wat betinke moatte hoe't útsûnderings wurkje moatte. In oar probleem is dat de pylken foar it papierbak-kaartsje ljochtgiel binne, wat betsjut dat dy jûns by min ljocht hielendal net sichtber binne.
Spoarbrêge HRM

**Spoarbrêge HRM** is ien fan de twa spoarbrêgen oer it van Harinxmakanaal by Ljouwert.  De dûbelspoarige draaibrêge makket diel út fan steatsline B en it spoar fan Ljouwert nei Starum. De letters HRM steane foar Harinxma, faak wurdt by dizze brêge de tafoeging 103 brûkt.
Reuzesee-earn

De **reuzesee-earn**, **stellersee-earn** of **Stellers see-earn** (*Haliaeetus pelagicus*) is in rôffûgel dy't heart ta it skaai see-earnen (*Haliaeetus*). It is de grutste fan 'e see-earnen en hy hat swart en wite fearren mei in útsûnderlik grutte en krêftige oranjegiele snaffel en brede wjukken. De soarte bewennet rivieren en kusten fan 'e Stille Oseaan fan Sibearje. Ofhinklik fan harren geografyske lokaasje binne se stân- of trekfûgels. Harren wichtichste oerwinteringsgebiet is Japan. 

## Ferskining

De reuzesee-earn is in tige grutte earn dy't 85 oant 105 sm lang is en in spanwiidte fan 195 oant 230 sm hat. It gruttere wyfke weaget trochstrings 6,8 oant 9 kg en it mantsje 4,9 oant 6 kg. De foarholle, de skouders, de tichte stútfearren en de sturt binne wyt, wylst de rest fan it fearrekleed swartbrún is. De giele snaffel is ekstreem sterk, de waaksige hûd op 'e hoeke fan 'e snaffel en de orbitale ring binne ek giel. De poaten binne ek tige sterk en giel en mei wite fearren op 'e tarsi. 

In jonge fûgel is yn earste ynstânsje tige tsjuster fan kleur en yn 'e âldens fan trije krije de jonge fûgels de earste wite fearren lykas dy fan 'e folwoeksen fûgels. Se ha it folslein folwoeksen fearrekleed as se 8 oant 10 jier binne en it lêste dat wyt wurdt is de foarholle.

## Fersprieding
It grutste part fan 'e populaasje briedt yn 'e kustkriten fan eastlik Ruslân, fral op it skiereilân Kamtsjatka, dêr't de populaasje likernôch 4.000 fûgels grut is. Likernôch 2.000 fûgels oerwinterje op 'e Kûrilen en Hokkaido, Japan. 

De soarte wurdt selden fier fan gruttere wettergebieten fûn en bewennet sawol flakke as rotsige kusten, kustlagunes en estuaria, gruttere marren en rivieren fierder it binnenlân yn mear bercheftige regio's, oant 1000 meter boppe seenivo.

## Hâlden en dragen

De soarte briedt heech in grutte beammen of op in rots. In nêst kin in hichte fan 1,50 m ha en in diameter oant 2,50 m. It pearjen fynt plak tusken febrewaris en maar en yn april-maaie wurde wytgriene aaien lein. Nei in briedtiid fan 39 oant 45 dagen komme de jongen út. Meastentiids oerlibbet mar ien jong fan it nêst. De piken binne ynearsten griis oant wyt en krije letter it donkere fearrekleed. Nei likernôch 10 wiken leare de jonge fûgels te fleanen. Se binne nei likernôch 5 jier geslachtsryp. 

It grutste part fan it iten fan 'e fûgel bestiet út fisk, mar it dieet bestiet út in grut ferskaat en se ite ek fûgels, lytse sûchdieren lykas kninen, kjifdieren, skyldpodden en deade bisten. Se sirkelje boppe it wetter en dûke dan nei ûnder om de proai te pakken. It is bekend dat se iten stelle fan oare rôffûgels. 

## Status
De wrâldpopulaasje fan 'e soarte wurdt tusken 3.600 en 4.670 folwoeksen fûgels rûsd en oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. Yn 'e jierren 1990 waard de populaasje noch op likernôch 7500 fûgels rûsd. Bedrigingen binne de feroaring fan habitat, fersmoarging, it oerbefiskjen en leadfergiftiging troch it iten fan hagel út karkassen fan harten. De IUCN klassifisearret de soarte as kwetsber (*Vulnerable*, 2021) op 'e Reade list.
Wytbânsee-earn

De **wytbânsee-earn** (*Haliaeetus leucoryphus*) is in tige seldsume rôffûgel dy't heart ta it skaai see-earnen (*Haliaeetus*).

## Ferskining

De wytbânsee-earn wurdt 72–84 sm lang en hat in spanwiidte fan 185–215 sm. De wat lytsere mantsjes binne wat lichter as de wyfkes. In folwoeksen wytbânsee-earn hat brune boppedielen en in sânkleurige kop en hals. De sturt hat in brede swarte einbân en in brede wite bân yn 'e midden. 

Jonge fûgels binne hielendal brún.

## Fersprieding
Oarspronklik briedt de fûgel yn it eastlike Palearktysk gebiet oant om 'e Kaspyske See hinne yn Kazachstan, Ruslân, Tadzjikistan, Turkmenistan, Oezbekistan, Mongoalje, Sina, Yndia, Nepal, Bangladesj, Birma en Bûtan. Mar yn 'e rin fan 'e 20e iuw is de soarte yn grutte dielen fan dat gebiet ferdwûn as briedfûgel en komt er dêr net mear of allinnich as swalker foar.  

De fûgel libbet yn wiete gebieten, fral by grutte marren en rivieren, en yn leechlannen oant 5.000 m.

## Hâlden en dragen
De nêsten wurde yn hege beammen by wetter boud. Se briede fan septimber oant febrewaris yn noardlik Yndia en Birma en yn Bangladesj komt er ein augustus werom yn it briedgebiet.     

Troch trije fûgels dy't mei in satellyt folge binne is men te witten kommen dat de fûgel op lange ôfstannen fan mear as 4.000 km fan Yndia nei Mongoalje en Ruslân migrearje kin. Ek wiene dy fûgels yn steat om op hichten fan mear as 6.000 m oer de Himalaya te fleanen (Steele 2017).

De wichtichste fiedselboarne fan 'e wytbânsee-earn bestiet út fisk, dy't er fangt sûnder djip te dûken. Hy yt ek wetterfûgels, kjifdieren, kikkerts, reptilen en ies. Ut en troch stelt er de proaien fan oare rôffûgels.

## Status
Njonken streekrjochte ferfolging drage minsken by oan 'e delgong fan 'e soarte troch habitatdegradaasje, fersmoarging en it oerbefiskjen fan marren. It grutte ferspriedingsgebiet is misliedend om 't de soarte tige seldsum is en yn grutte dielen fan it ferspriedingsgebiet as briedfûgel ferdwûn is. Nei alle gedachten konsintrearret de briedpopulaaje him hjoed-de-dei yn 'e súdlike gebieten fan it ferspriedingsgebiet lykas Noard-Yndia, Bangladesj en Birma en ha de noardlike gebieten lykas Ruslân en Mongoalje gjin briedpopulaasjes mear. Yn Yndia feroarsaket de fersprieding fan 'e wetterhyasint delgong om't de fûgel lestich in proai fine kin. Yn Bangladesj nimt de soarte ôf troch it ferdwinen fan swietwettersompen.  

De wrâldpopulaasje is lyts en waard yn 2016 rûsd op 1000 oant heechút 2500 folwoeksen fûgels. Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de fûgel as bedrige (*Threatened*, 2021) klassifisearre.
Sjwa

**Sjwa** (fan Hebriuwsk: 'de leechte') is in sintralisearre IPA (IPA: [ə]), dy't yn Germaanske talen (histoarysk) in fermindere fokaal is. Yn de measte Germaanske talen wurdt dizze fokaal skreaun as . It fonetyske karakter *ə* waard útfûn troch de Beierske Germaanske gelearde Johann Andreas Schmeller.

Yn it Frysk komt de schwa, lykas yn de measte talen, hast allinnich foar yn in ûnbeklamme wurdlid. Ornaris is it dan de ienige fokaal dy't yn sa'n wurdlid foarkomt. Mar in pear talen hawwe ek in beklamme schwa, bygelyks Albaneesk, Roemeensk, Bulgaarsk, Afrikaansk, guon dialekten fan it Katalaansk, en guon Kaukasyske en Oeralyske talen.
Kleasters fan Dafni, Hosios Loukas en Nea Moni (Gios)

De **kleasters fan Dapfni, Osios Loukas en Nea Moni (Gios)** binne trije kleasters dy't fier útinoar lizze mar alletrije ûnder deselde ynskriuwing op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO steane. 

It kleaster fan Dafni stiet westlik fan Atene, wylst it kleaster fan Hosios Loukas yn 'e histoaryske krite Fokida (Sintraal-Grikelân) en it kleaster fan Nea Moni op it eilân Gios stiet. 

De kleastertsjerken binne allegear boud neffens in krúsfoarmich ûntwerp mei in grutte koepel dy't troch bôgen ûnderstipe wurde en fertsjintwurdigje de saneamde Twadde Gouden Iuw fan Byzantynske keunst. Yn'e 11e en 12e iuw waarden de tsjerken mei moarmer en mozaïken op in gouden eftergrûn fersierd.

## List monuminten
Bragatikatedraal

De **Bagratikatedraal** (Georgysk: ბაგრატი; ბაგრატის ტაძარი), of de **Tsjerke fan 'e Untsliepenis fan 'e heechhillige Mem Gods** (Georgysk: ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი) is in georgysk-otterdokse katedraal út de 11e iuw yn Kutaisi yn Georgje.

## Skiednis
De katedraal stiet op 'e Ukimerioni-heuvel boppe de rivier de Rioni. By opgravingen nei oanlieding fan 'e rekonstruksje yn 2003 waarden ûnder de tsjerke resten fan prehistoaryske bouwurken fûn, lykas fûneminten fan ferskillende hast like grutte foargongers. In basilika út de 6e iuw waard nei alle gedachten troch de Perzen ferneatige en waard yn 'e 7e-8e iuw wat grutter werboud. 

De hjoeddeiske tsjerke waard oan it begjin fan 'e 11e iuw ûnder kening Bragat III (bewâld fan 978-1014) boud. Oan 'e noardlike muorre is in ynskrift dy't oer de foltôging fan 'e tsjerke yn 1003 ferhellet. De tsjerke waard yn 1692 troch de Osmanen by de oanfal op it keninkryk Imereti ferneatige en opblaasd, werby't de koepel en ferwulften ynstoarten. 

De slim skansearre tsjerke waard net wer opboud. Yn 1952 sette in restauraasje fan 'e ruïne útein.

Bagrati Cathedral (1880).jpg|De ruïne yn 1880.
South facade after the reconstruction works of 1950 iesBagrati cathedral.jpg|De ruïne nei de restauraasje fan 'e jierren 1950 
Bagrati cathedral under reconstruction (Photo A. Muhranoff, 2010).jpg|It begjin fan 'e rekonstruksje yn 2010. 

## Arsjitektuer
De tsjerke mei trije apsissen en in grutte sintrale koepel oriïntearret him op de yn 973 ûnder David III Magistros foltôge kleastertsjerke fan Öşk Vank. De trije healrûne apsissen geane efter in rjochte eastlike muorre skûl. Trijhoekige nissen oan 'e bûtenkant wize de lokaasje fan 'e apsissen oan. De troch fjouwer pylders ûnderstipe tamboer ferheget de koepel.

## Wrâlderfgoed
Yn 1994 waard de katedraal mei it Gelatikleaster op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO set. Yn 2001 waard de tsjerke oerdroegen oan 'e Georgysk-Otterdokse Tsjerke. Oars as it oanrikkemandaasje fan ICOMOS waard de tsjerke yn syn oarspronklike foarm rekonstruearre en yn 2012 foltôge. Wylst de rekonstruksje al oan 'e gong wie, sette UNESCO de katedraal dêrnei op 'e List fan Wrâlderfgoed yn Gefaar. Yn 2017 ferwidere UNESCO de tsjerke fan 'e wrâlderfgoedlist, sadat allinnich it Gelatikleaster oerbleau.
Chaidari

**Chaidari** (Gryksk: Χαϊδάρι), tradisjoneel ek Haidarion of Chaidarion (Χαϊδάριον) is in foarstêd yn it noardwesten fan 'e Grykske haadstêd Atene.

## Geografy
Chaidari leit oan 'e foet fan 'e berch Egaleo oant yn it westen de kust fan 'e Golf fan Elefsina. It plak leit likernôch seis km noardwestlik fan 'e Akropolis.

It eastlike diel fan 'e gemeente wie earder in agrarysk gebiet, oant it yn 'e jierren 1950-1980 foar in grut part beboud waard.

## It besjen wurdich

* It kleaster fan Dafni is ûnderdiel fan UNESCO-wrâlderfgoed en stiet yn in dinnebosk oan 'e saneamde Hillige Wei by in trochgong troch it Egaleo-berchtme. Eartiids stie dêr in timpel foar Apollo. Súdwestlik fan it kleaster is in grot, dêr't sûnt de 6e iuw f.Kr. Pan en de nimfen fereare waarden. Westlik fan it kleaster wie in hillichdom fan Afrodite út de antike tiid, wêrfan't mar in pear resten sichtber binne.
* Palataki-toer
* Diomedeios Botanyske Tún: botanyske tún fan 'e Universiteit fan Atene mei in oerflak fan 1,5 km²

## Konsintraasjekamp
It konsintraasjekamp Chaidari of koartwei KZ Chaidari wie yn 'e Twadde Wrâldkriich oarspronklik in Italjaansk en sûnt 1943 in Dútsk konsintraasjekamp. It kamp stie ûnder lieding fan 'e Schutzstaffel (SS). It oantal finzenen wie trochstrings 2.000 minsken. Meiïnoar waarden sawat 20.000 finzenen yn it kamp fêstholden. In soad dêrfan waarden nei Dútslân deportearre en 1.900 waarden fermoarde op 'e sjitbaan fan Kesariani of yn Dafni.

In soad Ateenske joaden, mar ek joaden út oare dielen fan Grikelân, lykas hast 1.700 minsken fan Rodos, waarden fan Chaidari nei it ferneatigingskamp Auschwitz-Birkenau deportearre.
Brune pilekaan

De **brune pilekaan** (*Pelecanus occidentalis*) is in fûgel yn it skaai pilekanen (*Pelecanus*) út de famylje pilekaanfûgels (*Pelecanidae*).

## Ferskining

De fûgel is foar it measte sulvergriis mei brún mei in wite of wyt mei giele kroan en in kastanjebrune hals. De grieneftige, keale hûd op it gesicht en de kielsek wurde yn 'e briedtiid feller fan kleur. It fearrekleed is by beide skaaien allyk. Brune pilekanen wurde 100 oant 150 sm lang, ha  in spanwiidte fan 203 oant 228 sm en binne mear as 3,5 kg swier.

## Fersprieding
De soarte komt foar oan 'e Pasifyske kust fan Amearika fan westlik Kanada oant it noarden fan Perû en oan 'e Atlantyske kust fan 'e noardlik Feriene Steaten oant it noarden fan Brazylje. De noardlike populaasje trekke nei it suden.

De fûgel komt algemien foar oan kusten en by mûningen fan rivieren. 
### Undersoarten
De wurde fiif ûndersoarten erkend. 

## Hâlden en dragen
Brune pilekanen kinne maklik nuet wurde. It iten bestiet út fisk, dy't fongen wurdt troch te dûken of oars fan it seeoerflak.

De briedkoloanjes lizze meastentiids op eilannen foar de kust. It nêst bestiet út in holte op 'e grûn dat beklaaid is mei fearren en oar materiaal, mar ek konstruksjes fan tûken yn strûken en beammen fan mangroves. Der wurde twa oant trije krytwite aaien lein en de briedtiid is 28 oant 30 dagen. De rôze piken wurde yn 4 oant 14 dagen griis of swart en nei 63 dagen kinne se fleane. Tusken seis en njoggen wiken nei it útkommen fan 'e aaien ferlitte de jonge fûgels it nêst om yn lytse groepen mei oare juvenilen gear te kommen.

## Status

Yn 1903 stifte Theodore Roosevelt it earste fûgelreservaat fan 'e Feriene Steaten, it Pelican Island National Wildlife Refuge yn Florida. Dat wie om de brune pilekaan tsjin 'e jacht te beskermjen.

De soarte hat slim te lijen hân fan it brûken fan DDT en tusken 1970 en 2009 waard it bestean fan 'e fûgel yn 'e Feriene Steaten bedrige. Nei't yn 1972 it brûken fan DDT yn Florida ferbean waarde en de rest fan 'e Feriene Steaten letter folge, naam de populaasje fan 'e brune pelikaan wer ta. Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte noch jimmeroan tanimme. De fûgel wurdt dêrfandinne troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2018) klassifisearre op 'e Reade list.

## Kultuer
De brune pelikaan is de nasjonale fûgel fan Sint-Marten, Barbados, Sint-Kits en Nevis, en de Turks- en Kaikoseilannen en de offisjele fûgel fan 'e steat Louisiana.
Kleaster fan Gelati

It **kleaster fan Gelati** (Georgysk: გელათის მონასტერი) of it **kleaster fan 'e Jongfaam yn Gelati** is in kleaster by de stêd Kûtaisi yn it westen fan Georgje. It kleaster wurdt omklamme troch in muorre. De measte gebouwen fan it kompleks datearje út de 12e en 13e iuw.

## Skiednis
It eastersk-otterdokse kleaster waard yn 1106 yn opdracht fan David de Bouwer, kening fan 1089 oant 1125, boud. 

Njonken kleasters yn it noardeasten fan it hjoeddeiske Turkije besiet it kleaster yn 'e 12e iuw ek de bekendste goud- en sulversmidderij fan Georgje. Yn it kleaster waarden de belangrykste keningen en keninginnen fan Georgje gegroeven. Ek de stifter fan it kleaster waard dêr begroeven.   

Oant yn 'e 16e iuw tsjinne Gelati allinnich as kleaster, mar sûnt 1529 oant 1822 wie it ek de sit fan 'e Georgysk-Otterdokse Tsjerke. De aartsbiskop fan Gelati waard *Genateli* neamd. De katedraal is oan 'e Mem Gods wijd.   

Yn 1106 stifte kening David neffens it foarbyld fan 'e Akademy fan Konstantinopel de Akademy fan Gelati, ien fan 'e meast wichtige kulturele en ûnderwiiskundige sintra fan it âlde Georgje. Oan 'e akademy wurken de bêste Georgyske wittenskippers, teologen en filosofen.  

Yn it kleaster binne noch muorreskilderingen en manuskripten út 'e midsiuwen te sjen. it kleaster hat boppedat in wichtige samling fan manuskripten út de 12e oant 17e iuw. 
## Wrâlderfgoed
Yn 1994 waard it kleaster tegearre mei de Bragatikatedraal yn Kûtaisi ûnder deselde ynskriuwing troch UNESCO op 'e wrâlderfgoed set. Yn 2017 waard de katedraal yn 'e 41e sessy fan 'e Kommisje foar it Wrâlderfgoed skrast fan 'e list, om't de rekonstruksje fan 'e katedraal neffens UNESCO skealik wie foar de autentisiteit fan 'e katedraal. It Gelatikleaster bleau sadwaande ûnder de ynskriuwing allinnich op de list stean.

## Ofbylden

2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (19).jpg|Untsliepeniskatedraal
2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (02).jpg|Sint-Joaristsjerke
St. Nicholas Church (Gelati) 02.jpg|Sint-Nikolaastsjerke 
2014 Imeretia, Gelati, Monastyr Gelati (31).jpg|Klokketoer
Kroeskoppilekaan

De **kroeskoppilekaan** (*Pelecanus crispus*) is in fûgel yn it skaai pilekanen (*Pelecanus*) út de famylje pilekaanfûgels (*Pelecanidae*).

## Ferskining
 
Kroeskoppilekanen wurde 160 oant 180 sm lang en ha in spanwiidte fan 270 oant 350 sm. Hy hat in meast wyt fearrekleed mei op 'e krún krollige fearren. De wjukken binne ek wyt, mar de rânen fan 'e slachpinnen kinne griis of swart wêze. De soarte hat in ljochte iris, in oranjereade kielsek en grize poaten. It fearrekleed fan beide skaaien binne allyk.

Se ha in soad fan 'e rôze pilekaan, dy't ek in wyt fearrekleed hat, mar hielendal swart earm- en hânpinnen hat. De rôze pilekaan hat boppedat in donkere iris mei om it each bleate rôze hûd, in giele kielsek en fleiskleurige poaten.
## Fersprieding
De fûgel komt yn Súdeast-Europa, Lyts-Aazje, Sintraal-Aazje en East-Aazje foar. Kroeskoppilekanen binne trekfûgels. Europeeske fûgels trekke nei it eastlike diel fan 'e Middellânske See en de fûgels út Ruslân en Sintraal-Aazje oerwinterje yn Iran, Irak en it Yndiaaske subkontinint en de Mongoalske fûgels oan kusten fan Sina. 

Yn it ferline wie it leefgebiet fan 'e soart grutter. De fûgel kaam yn grutte dielen fan Europa foar. 

### Nederlân
De fûgel hat eartiids ek yn Nederlân bret, yn alle gefallen oant yn 'e Romeinske tiid mar fanwegen in archeologyske fynst út de 15e iuw nei alle gedachten ek noch folle langer. Ut spoaren op bonkjes witte wy dat der op 'e fûgels jage waard. Der binne lykwols te min resten oantroffen om mei wissens konklúzjes oer de oanwêzigens fan 'e fûgel te lûken. 

Hjoed-de-dei wurde der út en troch swalkers waarnommen, fakentiden bisten dy't út dieretunen ûntsnapt binne. Der wurdt ûndersyk dien nei de mooglikheid om de soarte yn gebieten lykas de Iselmar en de Biisbosk te weryntrodusearjen.
## Hâlden en dragen

It iten fan 'e kroeskoppilekaan bestiet út fisk en se ha alle dagen minstens ien kilo fisk nedich. Se wurkje gear troch yn in heale sirkels te swimmen en sa fisk byinoar te driuwen om se op it lêst op te skeppen. 

Se briede yn tichte koloanjes yn swietwettersompen. Jonge fûgels fan trije oant fjouwer wiken wurde ûnderbrocht yn in kres. De âlden hâlde dêr gjin tafersjoch op, mar fuorje se noch wol. As de jonge fûgels in moanne âld binne, fleane se foar it earst en nei seis wiken kinne se sels foar iten soargje.  

## Status

Nei in foarse delgong yn 'e 19e en 20e iuw waarden de oantallen fan 'e soarte tusken 10.000-20.000 fûgels rûsd. De bekende koloanjes yn Europa lizze yn natuergebieten en wurde goed beskerme. Bûten Europa hat de fûgel te meitsjen mei oantaasting fan it habitat troch de oanlis fan ynfrastruktuer oan 'e kust en wetterfersmoarging. Ek de jacht en it oerbefiskjen bedriigje de soarte. 

Yn Grikelân, Albaanje, Montenegro, Jeropeesk Ruslân, Roemeenje en Bulgarije binne de oantallen tanommen. De grutste oantallen binne yn Kazachstan, Ruslân en Grikelân te finen. De totale Europeeske populaasje wurdt op 3.000-3.600 pearen (BirdLife International 2015) rûsd. De Mongoalske populaasje bliuwt ôfnimmen en is hast útstoarn.

Dêrfandinne stiet de soarte sûnt 2017 net mear as kwetsber, mar as hast bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Trije-ienheidstsjerke fan Gergeti

De **tsjerke fan Gergeti** is in otterdoks tsjerkegebou yn it noarden fan Georgje. It wie de tsjerke fan it eartiidske, net mear besteande doarp Gergeti, dat oan 'e rjochter igge fan 'e Chkeri lei, in lofter sydrivier fan 'e Terek. De doarpsbewenners moasten de tsjerke ûnderhâlde en wienen hearrich oan 'e Trije-ienheidstsjerke. De tsjerke stiet yn 'e regio Mtscheta-Mtianeti op in hichte fan 2.170 meter by it stedsje Stepantsminda dat eartiids it sintrum wie fan 'e histoaryske krite Chevi.

## Skiednis
It kompleks bestiet út in tsjerke en in klokketoer. In krekte boudatum is net fêst te stellen, mar wittenskippers rûze de boutiid op basis fan 'e styl op 'e 14e iuw. Yn 'e 15e iuw soe tsjin de súdlike muorre it bygebou oanboud wêze. 

De tsjerke hat in rjochthoekich grûnplan. De koepel rêst op de muorren fan 'e eastlike apsis en twa frijsteande pylders. De blokken natoerstien dêr't de tsjerke yn oplutsen binne oan 'e bûtenkant fjouwerkant. De gevel en de koepel binne mei Georgyske ornaminten fersierd, dy't ek op 'e muorren fan klokketoer oanwêzich binne.

De 18e-iuwske Georgyske histoarikus, geograaf en kartograaf Vachûsjti Ваchrationi (1696 1757) skreau dat yn nuodlike tiden yn 'e tsjerke wichtige reliken bewarre waarden. Dêrûnder wie bygelyks ek it krús fan 'e hillige Nino. Yn 'e Sovjet-tiid waarden de tsjerketsjinsten ferbean, mar it gebou bleau in soad besikers lûken. Yn Gergeti waard de kronyk "Mosachsenebeli Sultai" (Georgysk: მოსახსენებელი სულთაი) skreaun, dêr't wichtige ynformaasje oer de skiednis fan Georgje yn stiet.

Sûnt de jierren 1990 wurdt de Trije-ienheidstsjerke wer brûkt foar tsjerketsjinsten. De tsjerke is in populêre bestimming foar pylgers en sûnt 2023 is der oant de gersflakte ûnder de tsjerke in ferhurde dyk oanlein. Foar dy tiid lei der allinnich in grintpaad.
Piketspul

In **piketspul** is in spul fan saneamde 'ynternasjonale', 'tradisjonele' spylkaarten, keazen om Piket mei te spyljen. It binne 32 kaarten, fjouwer kear Aas, sân, acht, njoggen, tsien, Boer, Frou, Hear, yn elts fan fjouwer kleuren: ♥ foar herten, ♦ foar ruten, ♠ foar skoppen, en ♣ foar klavers. Ornaris is by in Piketspul de aas heech, dat eins is it: sân, acht, njoggen, tsien, Boer, Frou, Hear, Aas.

## Sjoch ek
* Skatspul
* Joekerspul
Skatspul

In **skatspul** is in spul fan saneamde 'tradisjonele' spylkaarten, keazen om Skat mei te spyljen. Faak binne it 'ynternasjonale' spylkaarten. It binne 32 kaarten, fjouwer kear Aas, sân, acht, njoggen, tsien, Boer, Frou, Hear, yn elts fan fjouwer kleuren: ♥ foar herten, ♦ foar ruten, ♠ foar skoppen, en ♣ foar klavers. Lykwols binne de spullen ûntstean foar Dútske kaarten:  foar herten,  foar bellen,  foar blêden, en  foar ikels. En fansels is de folchoarder by Skat sels: Sân, acht, njoggen, Uber, Hear, tsien, twa, en Under.

## Sjoch ek
* Piketspul
* Joekerspul
Joekerspul

In **joekerspul** is in pak fan saneamde 'ynternasjonale', 'tradisjonele' spylkaarten, keazen om ûnder mear Joeker mei te spyljen.

## Kaarten
It binne 25 kaarten, fjouwer kear Aas, njoggen, tsien, Boer, Frou, Hear, yn elts fan fjouwer kleuren: ♥ foar hertens, ♦ foar rutens, ♠ foar skoppens, en ♣ foar klavers. Dêrby komt dan de joeker, by it spul Joeker de *Bêste*, dat wol sizze in kaart dy't de funksje fan de klaverboer yn it skat hat: It is de alderheechste kaart. As der gjin joker yn it pak kaarten sit, dan wurdt dêr de skoppen Twa foar brûkt.

## Folchoarder
De folchoarder by Joeker is: njogge, tsien, Boer, Frou, Hear, Aas, mei dêr oer hinne de Bêste.

## Sjoch ek
* Skatspul
* Piketspul
Lytse pilekaan

De **lytse pilekaan** (*Pelecanus rufescens*) of de **readrêchpilekaan** is in fûgel yn it skaai pilekanen (*Pelecanus*) út de famylje pilekaanfûgels (*Pelecanidae*).

## Ferskining

De fûgel is 125 oant 132 sm lang en weaget 3,9 oant 7 kg en is dêrmei in relatyf lytse pilekaan. De snaffel is 29 oant 38 sm lang en de spanwiidte is 2,16 oant 2,90 meter. De fearren fan 'e lytse pilekaan binne griis mei wat wyt en hy hat in rôze-reade rêch. De snaffelpunt is giel en de kielsek meastentiids griis. Folwoeksen fûgels yn brieddracht ha lange fearren op 'e krún.

## Fersprieding
De fûgel komt lokaal yn Afrika ûnder de Sahara en yn it suden fan it Arabyske Skiereilân foar. It is benammen in stânfûgel, mar migrearret  ôfhinklik fan 'e beskikberens fan wetter. Lokaal yn Súd-Afrika is de fûgel nomadysk en de populaasje yn West-Afrika migrearret yn 'e reintiid nei it noarden nei de sub-Saharaanske steppes, dy't dan splis steane. Op Madagaskar is de fûgel útstoarn.

Bûten it ferspriedingsgebiet wurde de fûgels út en troch waarnommen yn oare dielen fan it Midden-Easten lykas Turkije, Libanon, Israel, Koeweit, Oman en Jordaanje. Yn Europa wurdt oannommen dat de waarnimmingen yn Spanje faak wylde fûgels binne, wylst dy yn Dútslân, Eastenryk, Frankryk, Portegal, Nederlân en Poalen as mooglik ûntsnapte fûgels beskôge wurde.

De lytse pilekaan libbet yn in ferskaat oan wetterhabitats, fral yn kalm en ûndjip wetter mei fegetaasje. Hy hat in foarkar foar in swietwetterhabitat lykas marren, sompen, stadich streamende rivieren, mar kin ek foarkomme op splis lân of op fivers. Somtiden wurdt er ek yn sâlte marren en lagunes of sels oan 'e kust yn baaien waarnommen.

## Hâlden en dragen
 
Se briede en rêste faak yn koloanjes yn beammen fan mangroves, mar rêste ek op sâneilannen, rotsen, riffen en yn dunen. Om't de beammen dêr se briede faak stjerre as der langer yn bret wurdt, ferhûzje de koloanjes lokaal. It nêst is lyts en makke fan tûkjes op likernôch 10 oant 50 m boppe de grûn. Yn in beam sitte meardere nêsten somtiden tige ticht op inoar en in nêst wurdt faak meardere jierren brûkt.  

Hy fret hast allinnich fisk.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling en wurdt as net bedrige beskôge. Op basis fan dizze kritearia kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (Least Concern, 2024) op 'e Reade list. De populaasje wurdt op 33.300 oant 66.700 folwoeksen fûgels rûsd (2023).
Swartepytsjen (kaartspul)

**Swartepytsjen** is in kaartspul, ornaris foar bern. It is in negatyf spul: It bepaalt wa't de ferliezer is.

## Regels
De kaarten wurde opdield ûnder de spilers. Pearkes wurde foarme troch twa has gelikense kaarten. Eltse spiler dy't in pearke yn 'e hannen hat, leit dy kaarten altiten iepen wei. As in spiler gjin lege hannen hat, nimt er as er oan bar is, sûnder te sjen, in kaart út de hân fan de earste spiler lofts fan harren dy't noch net mei lege hannen sit. Dêrmei giet de beurt oer nei dỳ spiler. As in spiler al lege hannen hat, is de bar foar de speler fierder nei lofts. It spul eindiget trochdat der noch mar ien spiler oer is, dy't in kaart hat, dêr't er gjin pearke mei meitsje koe. Dy kaart is de *swarte pyt*, en de spiler dy't dy as lêste yn hannen hat, hat dêrmei it spul ferlern.

## Kaarten
Swartepytsen wurdt ornaris spie mei in net te grut tal kaarten. It kin spile wurde mei in gewoan spul fan 52 kaarten, dêr't dan de heechste kaart fan fuortlein wurdt. It feit dat dat ornaris de swarte klaverboer is, tsjut oan dat it spul ûntstien is mei in skatspul, om't yn skat klaverboer de heechste kaart is. As de klaverboer fuorthelle wurdt, is de skoppenboer de heechste. Om het even of it mei 51 kaarten as mei 31 kaarten spile wurdt: De swarte boer is de kaart dy't allinnich oerbliuwt. Alle oare kaarten foarmje pearkes mei hast gelikense kaarten: harten mei ruten fan deselde rang, klavers mei schoppen fan deselde rang.

Noch lytsere tallen kaarten wurde ek brûkt: in joekerspul, mei de joker derby makket 25 kaarten; 12 pearkes plus joker. In spul foar bêrn hat dan 12 tekenings fan froulju en 12 fan manlju dy't dêr by passe; bygelyks in fiskfinster en in fiskerman. Dan bliuwt der ien kaart allinnich oer: In persoan mei in swart antlit, dêr't men net krekt fan sizze kin oft it in frou as in man is.
Fargo

## Films
*''Fargo'' (film út 1952), in Amerikaanske western út 1952
*''Fargo'' (film út 1996), in Amerikaanske misdiefilm út 1996

## Geografy
*Fargo (Arkansas), in plak yn 'e Amerikaanske steat Arkansas
*Fargo (Georgia), in plak yn 'e Amerikaanske steat Georgia
*Fargo (Orange County, Indiana), in plak yn Orange County yn 'e Amerikaanske steat Indiana
*Fargo (Benton County, Indiana), in plak yn Benton County yn 'e Amerikaanske steat Indiana
*Fargo (Noard-Dakota), in plak yn 'e Amerikaanske steat Noard-Dakota
**Fargo-Moorhead, in stêdekloft yn 'e Amerikaanske steat Noard-Dakota
*Fargo (Ohio), in plak yn 'e Amerikaanske steat Ohio
*Fargo (Oklahoma), in plak yn 'e Amerikaanske steat Oklahoma
*Fargo (Wiskonsin), in plak yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin

## Militêr materieel
*''Fargo'' (klasse), in klasse fan krusers fan 'e Amerikaanske Marine
**USS ''Fargo'' (CL-106), de earste kruser fan 'e *Fargo*-klasse
*''USS Fargo'' (CL-85), de oarspronklike namme fan 'e USS ''Langley'' (CVL-27), in licht fleandekskip
*Mikojan-Goerevitsj MiG-9, in Sovjet-Russyske strieljager dy't fan 'e NATO de rapportearnamme "Fargo" krige

## Muzyk
*''Fargo'' (liet), in liet fan Caravan Palace út 2019

## Tillefyzje
*''Fargo'' (tillefyzjesearje), in Amerikaanske tillefyzjesearje út 2014–2024

## Transport
*Fargo Trucks, in Amerikaansk merk frachtwein, oarspronklik produsearre troch de Chrysler Corporation, letter troch Askam
*Isuzu Fargo, in model bestelbuske fan it Japanske automerk Isuzu

## Oar
*Fargo (efternamme), in Ingelsktalige efternamme
*FARGO (programmeartaal), in programmeartaal
*Fargodome, in oerdutsen atletykstadion yn Fargo (Noard-Dakota)
*Wells Fargo, in Amerikaanske bank
Skat (kaartspul)

**Skat** is in typysk Dútsk kaartspul, wat ek wol it nasjonale spul fan Dútsklân neamd wurdt, om't it dêr it meast spile kaartspul is. Bûten Dútslân is it fral dêr te finen dêr't Dútskers harren te wenjen set hawwe: Yn Súd-Jutlân yn Denemark hearde it saneamde "Noard-Sleeswyk" ta Dútslân yn 'e Earste Wrâldoarloch en yn Amearika wienen der in protte emigranten mei in Dútske kultuer. De namme komt fan it Italiaansk *scartare*, dat safolle sizze wol as *ôflizze* (twa kaarten wurde oan it begjin apart lein, en jhitte dan de "Skat" te wêzen).

### Regels
De wurdt ornaris spile mei trije spilers en mei 32 kaarten, Frânsk of Dútsk. Yn beide gefallen wurde de nûmers fan sân oant njoggen brûke, en dêr boppen de boer/Unter, de Frou/Ober, de Hear, de tsien en de Aas. Elts krijt tsien kaarten, wat twa kaarten oerlit. De earste spiler biedt dan dat er in kontrakt fan 18 kontraktpunten helje sil. De twa spile kin dêroerhinne gean of pasje, en safuorthinne. Nei't ien fan beiden oer is, mei de tredde biede.

As op it lêst fêststiet wa't it kontrakt hat, dan moat dy spiler tsjin de oare twa spylje. Hy kin dêrby de skat besjen, en dan ek wer twa kaarten weromlizze. Dat hoecht lykwols net; in kontrakt is heger as de skat net sjûn wurdt. Dan wurdt der spile, mei bekennen en ornaris mei troef. It spul hat 120 kaartpunten, dat ornaris wint de spiler at er 61 kaartpunten of mear hat.
Adolphe Millot

**Adolphe Philippe Millot** (Parys, 1 maaie 1857 – dêre, 18 desimber 1921) wie in Frânske keunstskilder, litograaf en entomolooch.

Adolphe Philippe Millot, dy't in protte fan 'e natuerhistoaryske seksjes fan de ensyklopedy Petit Larousse yllustrearre, wie de senior yllustrator by *Muséum national d'histoire naturelle*. Hy wie lid fan 'e *Salon des Artistes Francaise* (earefernijing, 1891) en de *Société entomologique de France*.[1]

## Galery

File:Adolphe Philippe Millot Portrait.jpg|Portret fan in famke
File:Adolphe_Millot_oeufs-fixed.jpg|Aaien, *Nouveau Larousse Illustré* 1897-1904
File:Papillons (Larousse pour tous,1907-1910).jpg|Flinters *Larousse pour tous* 1907–1910
File:Adolphe Millot animaux-pour tous.jpg|*Le Larousse pour tous*
File:Adolphe Millot arthropodes-pour tous.jpg
File:Adolphe Millot champignons-pour tous-fixed.jpg|Poddestuollen
File:Adolphe Millot crustaces.jpg
File:Adolphe Millot fleurs A.jpg|Blommen
File:Adolphe Millot fleurs B.jpg
File:Adolphe Millot fleurs C.jpg
File:Adolphe Millot fleurs-pour tous.jpg
File:Adolphe Millot fourrures-pour tous.jpg|
File:Adolphe Millot fruits A.jpg|Fruit
File:Adolphe Millot fruits B.jpg
File:Adolphe Millot fruits-pour tous.jpg
File:Adolphe Millot insectes A.jpg
File:Adolphe Millot insectes B.jpg
File:Adolphe Millot insectes.jpg|Ynsekten
File:Reptile003d.jpg|Reptilen
File:Adolphe_Millot_mollusques.jpg
File:Adolphe_Millot_oceanographie-pour_tous.jpg
Amerikaanske wite pilekaan

De **Amerikaanske wite pilekaan** (*Pelecanus erythrorhynchos*) is in fûgel yn it skaai pilekanen (*Pelecanus*) út de famylje pilekaanfûgels (*Pelecanidae*). Fan 'e trije soarten pilekanen yn Amearika is de Amerikaanske wite pilekaan de iennige mei swartwite fearren. Alhoewol't er yn fearren te ferlikenjen is mei de pilekanen fan 'e Alde Wrâld, is er it meast besibbe oan 'e oare twa Amerikaanske pelikanen, de Perûpilekaan en de brune pilekaan.

## Ferskining

De fûgel wurdt 1,50 m lang en hat in spanwiidte fan 2,70 m. Hy is dúdlik lytser as de rôze pilekaan en de kroeskoppilekaan fan ' e Alde Wrâld, mar folle grutter as de oare pilekaan yn Noard-Amearika, de brune pilekaan. Simmerdeis is er wyt, útsein de slachpinnen dy't swart binne en in bleekgiele plok yn  'e nekke. De snaffel is oranje en kriget yn 'e briedtiid in hoarn. Winterdeis is de fûgel griiseftich op 'e kroan en nekke. De jonge fûgels binne lykas de folwoeksen fûgels yn winterdracht, mar bruner op 'e boppeste wjukdekveren en earmsfearren en yn 'e nekke.

## Hâlden en dragen
De Amerikaanske wite pilekaan briedt yn koloanjes yn swietwetterwetlannen. Winterdeis ferhûzet er nei estuaria en baaien. Oars as de brune pelikaan, dy't faak út 'e loft nei fisk dûkt, siket de Amerikaanske wite pilekaan iten troch swimmend fisk mei syn snaffel te fangen.

## Fersprieding

De fûgel briedt yn Kanada en de Feriene Steaten, fan Britsk-Kolumbia, Alberta, Saskatchewan en Manitoba oant Kalifornje. Om te oerwinterjen migrearret er nei súdlike kriten yn 'e Feriene Steaten en Meksiko (oan 'e kusten fan 'e Stille Oseaan súdlik fan Kalifornje en om 'e Golf fan Meksiko fan Florida oant Jûkatan en yn Sintraal-Amearika oant Kosta Rika. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in populaasje dy't rap grutter woarn is; yn fjirtich jier tiid hast fiif kear sa grut. Op basis dêrfan kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (Least Concern, 2024). De populaasje wurdt op 100.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels rûsd (2024).