open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Napoleon III fan Frankryk

**Napoleon III**, offisjeel **Karel Loadewyk Napoleon Bonaparte** (Parys, 20 april 1808 - Chislehurst by Londen, 9 jannewaris 1873), wie keizer fan de Frânsen fan 1852 oant 1870. 

Karel Loadewyk Napoleon wie de tredde soan fan Loadewyk Napoleon, kening fan Hollân, en Hortense de Beauharnais. Hy gie yn 1815 tegearre mei syn mem yn ballingskip. Hy stribbe nei de weroprjochting fan it Napoleonistyske ryk yn 'mear moderne geast'. Nei twa kear fergeef besykjen om troch steatsgrepen in ein te meitsjen oan it boargerkeningskip (Straatsburch 1636, Boulogne 1840) waard er ta finzenisstraf feroardele. By de presidintsferkiezings dy't nei de febrewarisrevolúsje fan 1848 holden waard, segefiere hy oer Cavaignac en waard op 20 desimber 1848 presidint fan de Twadde Republyk. In op 2 desimber 1851 (jierdei fan de keizerskroaning fan Napoleon I) ûndernommen steatsgreep makke him ta allinnich hearsker. 

Op 2 desimber 1852 liet er him ta keizer fan de Frânsen útroppe en 29 jannewaris 1853 troude er mei Eugénie fan Montijo. As bûnsmaat fan de Feriene Keninkryk stipe hy de Ingelsken yn de Krimoarloch tsjin Ottomanen. Nei't de Italjaan Orsini in mislearre oanslach op syn libben die, stipe er de troch Cavour late Italjaanske frijheidsbeweging en fierde yn 1859 kriich tsjin Eastenryk dê't rtroch him oerwinnings behelle waarden by Magnenta en Solferino; yn 1860 live hy dêrfoar Savoye en Nizza by Frankryk yn. De Lúksemboarchske kwestje brocht him in nederlaach. Binnenlânsk besocht er, as gefolch fan tanimmende opposysje, yn 1870 syn diktatuer troch in parlemintêr ministearje te ferfangen.

Yn de Frânsk-Dútske Oarloch (1870-1871) late syn legers nederlaach op nederlaach. By Sedan waard er sels op 2 septimber 1870 finzennaam en waard er in kriichsfinzene. Hy kaam pas wer frij op 9 maart 1871 en ferliet Frankryk nei Chislehurst by London.

Napoleon III boaske yn 1853 oan de Spaanske grevinne Eugénie de Montijo.
Aldlân (wyk)

**Aldlân** wie oant 2018 in wyk fan Ljouwert mei in oerflakte fan 131 ha. en sa'n 6300 ynwenners (2008). Yn 2018 waard Aldlân gearfoege mei De Himrik (Bedriuweterrein-East) ta de wyk Aldlân-De Himrik. De wyk bestiet út Aldlân-West en Aldlân-East, mei dêr tuskenyn de Drachtsterwei.

De wyk neist Aldlân hjit ''Nijlân''. Dit hat noch te krijen mei de Middelsee, dêr't it 'Aldlân', it âlde lân by is en it 'Nijlân', it nei de ôfsluting fan de Middelsee ûntstiene lân.

De wichtichste dyk dy't troch de wyk rint hjit yn Aldlân-West de Weidefloara, en yn Aldlân-East de Stinzefloara. De oare strjitten yn de dielen fan de wyk hawwe ek de nammen fan planten en gerssoarten dy't yn greiden groeie: (Raaigras, Kamgras, Beemdgras, ensfh.) en by (eardere) stinzen: (Zenegroen, Lenteklokje, ensfh.).

De bou fan de wyk begûn om 1972 hinne. 
De wyk rint yn it noarden oant de Aldlânsdyk, yn it easten oant de Wide Greons, yn it suden oant it Van Harinxmakanaal, en yn it westen oant de Oeriselskewei.

Yn Aldlân-West stiet ek de iepenbiere middelbere skoalle Piter Jelles Aldlân.

## Keppeling om utens
*  Webside: 'Groeten uit Leeuwarden'
Casper Struiwig

**Casper Struiwig** (Grins,  doopt 30 novimber 1698 - Grins, 1747) wie in Nederlânske byldsnijer.

## Libben en wurk
Struiwig (ek Struiwigh en Struwig) waard berne yn de Nieuwe Boteringestraat as soan fan Claas Struiwig en Geesjen ten Hoorn. Hy waard doopt yn de Aa-tsjerke op 30 novimber 1698. Yn 1722 boaske hy Anna Croons (1695-1742). De húshâlding wenne by de Kijk in 't Jatbrêge. Hy troude fannijs yn 1743 mei Hillegonda de Leur.

Der wie net folle fraach nei selsstannige skulptueren yn de 18e iuw; byldhouwers wurken dêrom faak gear mei in kistemakker of oare ambachtsmaster. Hja fersoargen dan it houtfykwurk foar de ferskate meubelstikken. Struiwig wurke yn de mande mei kistemakker Jan Bitter sr., se makken ûnder oare preekstuollen foar Middelstum, Súdbroek en Eilsum. Struiwig wurke ek gear mei de Grinslanner oargelbouwer Albertus Antoni Hinsz, dy't him ûnder oaren oan de opdracht holp foar byldhouwurk en ornaminten oan it troch him restaurearre tsjerkoargel yn Kampen.

## Bekend wurk
* 1725 preekstoel foar de Nicolaastsjerke yn Haren
* 1733 preekstoel yn Middelstum
* 1736 preekstoel foar de Petrustsjerke yn Súdbroek
* 1738 preekstoel yn Eilsum
* 1742 bylden foar it Hinsz-oargel yn de Bovenkerk yn Kampen
* 1744 houtfykwurk foar it Hinsz-oargel yn de Nicolaïkerk yn Appingedam
* ± 1745 preekstoel foar Oterdum
* 17?? wapenboerd fan de famylje Tjarda van Starkenborch yn ’t Marnehoes yn Wehe

## Literatuer
* Friso, Wija / Knol, Margriet / e.o. Stichting Oude Groninger Kerken. Fjirde jiergong nr. 4. Desimber 1987. Mei û.o.: *Leven en werken van Casper Struiwig, beeldhouwer.* - *De orgels van Saaxumhuizen en Garnwerd weer in gebruik*. Grins, Stichting Oude Groninger Kerken, 1987.
Eilsum

**Eilsum** is in plak yn de Dútske gemeente Krummhörn, dielsteat Nedersaksen, en hat 618 ynwenners (2006).

Op de terp stiet de Eilsemer tsjerke dy't tusken 1240 en 1250 boud is. De tsjerke hat in koartoer, de iennige yn East-Fryslân.

## Weblinks
* Mear ynformaasje oer Eilsum -PDF-dokumint
Brassband UDI Easternijtsjerk

De **Brassband UDI Easternijtsjerk** is in muzykferiening út Easternijtsjerk. De grifformearde feriening is oprjochte op 11 febrewaris yn 1911 as fanfare *Uitspanning door Inspanning*.  By de oprjochting bestie doe al in herfoarme korps *Ús Nocht*, oprjochte yn 1909 (12 leden). By dy feriening spilen trije grifformearden, dy't fûnen dat se net serieus nomd waarden omdat se net yn it bestjoer mochten en rjochten doe UDI op. Us Nocht waard yn 1914 opheft. Nei de offisjele oprjochting fan UDI waard yn it doarp 300 gûne oprûn foar ynstruminten. 

Yn 2001 is UDI omskeakele nei brassband. Op konkoersen en kampioenskippen komt UDI út yn de fjirde difyzje, ek op de Nederlânske Brassband Kampioenskippen (NBK). Yn 2005 waard op dat kampioenskip in 4e plak helle en yn 2006 in fertsjinstlike twadde plak.

Yn 2010 wie de dirigint fan UDI Daan Hoekstra. Op 12 febrewaris 2011 fierde U.D.I. har 100-jierrich bestean mei in jubileumdei, besteande út de ferskining fan in betinkingsboek ("Hark ris wat kinne dy mannen spylje"!" makke troch Reinder Tolsma ), in reüny en in konsert. Dat konsert wie yn gearwurking mei de Fryske sjonger Gurbe Douwstra en it jeugdorkest fan UDI en Euphonia Ternaard. De afterparty waard fersoarge troch orkest *Butterfly*.

De lettere diriginten fan U.D.I. wiene Gijs Heusinkveld, Johan Postma en yn 2020 waard Marco Middelberg dirgint..

## Sjoch ek
*List fan Fryske brassbands
Sint-Nikolaastsjerke (Eastrum)

De **Sint-Nikolaastsjerke** is in monumintale, yn de 16e iuw boude tsjerke yn Eastrum. 

## Skiednis

De tsjerke stiet op in diels ôfgroeven terp. De sealtektoer is boud yn de 13e iuw, it skip en itkoar yn de 16e iuw. De rûzings oer de boutiid fan it skip binne ûngelyk. Karstkarel jout as bouperioade *omtrint 1550*, de Stichting Alde Fryske Tsjerken situearret de bou wat earder, nammentlik ein 15e, begjin 16e iuw. Oars as de súdlike  muorre mei seis finsters, hat de noardlike muorre mar ien finster. 

By in restauraasje yn 1937 waarden twa foarse steunbearen oan de westlike muorre fan de toer ferwidere. De eardere ferwidere steunbearen oan it skip binne by in restauraasje fan 1973 ûnder lieding fan ir. P.B. Offringa út Grins wer op 'e nij mitsele. 

Op it dak lizze oan de súdkant healrûne, om bar mei de bolle en mei de holle kant nei boppen ta. Soksoarte pannen wurde ek *nonnen en muontsen* neamd. 

Tsjerklik is Eastrum ferbûn oan de PKN-gemeente Ie-Eastrum-Jouswier. Sûnt 2003 wurdt de Nikolaastsjerke net mear brûkt as tsjerke.  De tsjerke is in ryksmonumint en eigendom fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Ynterieur
It tsjintwurdige ynterieur giet werom op in werynrjochting yn 1822. It tradisjonele protestantske ynterieur fan in Fryske tsjerke feroare doe yn in foar de 19e-iuw karakteristyk tsjerkeynterieur: de 18e-iuwske preekstoel ferhûze fan de súdlike muorre nei it koer en it bankeplan waard dêrop oanpast. In âld doopstek út 1658 waard by dy gelegenheid ferfongen troch in nijenien. Ek it houten tonferwulft is doe fernijd. 

By restauraasjewurk yn 1973 binne yn de tsjerke muorreskilderings fûn, mooglik út 1582. It binne bysûndere ôfbylden fan fiif goatyske tsjerken en in toer. Net dúdlik is hokker tsjerken ôfbylde binne, ien fan de tsjerken hat wat fan de abdijtoer fan Dokkum. 

Yn de tsjerke hingje rouboerden fan de famylje Eelcama en stiet in hearebank fan de famylje Mellema. De tsjerkeklok is yn 1457 makke troch klokkejitter Henrik Kokenbacker.

## Oargel
Yn de Nikolaastsjerke is in mechanysk sleeplaadoargel yn in behuzing fan ± 1900. It ynstrumint sels is lykwols âlder en ôfkomstich út in tsjerke út Heiligerlee. De namme fan de oargelbouwer is net bekend. Van Vulpen restaurearre it ynstrumint yn de jierren 1974-1979. It oargel hat seis registers op ien manuaal mei in oanhongen pedaal.

## Keppeling om utens
* Orgelsite; disposysje fan it oargel
Saipan (haadstêd)

**Saipan haadstêd** (Ingelsk: *Capital Hill* (earder *Army Hill* ûnder de United States Navy) is in delsetting op it eilân Saipan fan de Noardlike Marianen. Sûnt 1962 hat it bestjoerlik sintrum west fan de oerheid en leit tusken de plakjes Tanapag en San Vicente.

Saipân haadstêd wie ynearsten boud yn 1948 troch de CIA as in basis om gueriljas te trainen foar de striid tsjin kommunistysk Sina. 

## Fuotnoaten
Saipan

**Saipan** is in Oseanysk eilân, part fan de regio Mikroneezje. Steatkundich sjoen is it eilân ûnderdiel fan de Noardlike Marianen dy't by de Feriene Steaten hearre. De haadstêd is Saipan dat ek op it eilân leit.

Saipan is ien fan de fyftsjin piken fan it fulkanyske berchtme dat de eilannekloft de Marianen foarmet. Saipan leit benoarden it eilân Tinian en besuden fan it eilân Farallon de Medinilla. It hat in oerflak fan 122,9 km² en de heechste pyk is 474 meter heech.

## Skiednis
Saipan is al mear as trijetûzen jier bewenne. Yn 1521 lanne Ferdinand Magellaan op it eilân dat sûnt dy tiid in Spaanske koloanje wie.

Fan 1899 ôf foel Saipan as ûnderdiel fan de Dútske Marianen ûnder Dútsk bestjoer. Yn 1914 ûnder de Earste Wrâldkriich waard it eilân troch de Japanners beset en nei de kriich oan har tawiisd. De Japanners brochten de fiskyndustry en reidsûkerplantaazjes ta ûntwikkeling. Fan de jierren ôf fersterke Japan de militêre oanwêzigens. Yn 1941 wiene der al tritichtûzen Japanske militêren legere. Saipan waard op 15 juny 1944 troch de Feriene Steaten oanfallen, dy't der in loftmachtsbasis fêstigje woene dêr't sy fanút Tokio bombardearje kinne soene mei B-29 Superfortress bommenwerpers. De fûleindige en tige bluoddrige Slach om Saipan einige op 9 july mei de dea fan de lêste trijetûzen Japanske soldaten. Yn totaal kamen tusken de 40- en 55-tûzen Japanners om, ûnder wa goed tolvetûzen boargers. In part fan de Japanners, militêren likegoed froulju as bern, plige selsmoard, troch *Banzai!* roppend fan in rots yn see te springen. Oan Amerikaanske sneuvelen fiiftûzen soldaten.

Tsjintwurdich hat Saipan goed fyftichtûzen ynwenners. It eilân libbet foar it grutste part fan it toerisme. Op 27 juny 2005 arrivearre de Japanske keizer Akihito op it eilân om de slachtoffers út de Twadde Wrâldkriich te betinken. 

## Floara en fauna
De folgjende sûchdieren komme der foar:
* Mosk (*Mus musculus*) (yntrodusearre)
* Polynesyske rat (*Rattus exulans*) (yntrodusearre)
* Brune rôt (*Rattus norvegicus*) (yntrodusearre)
* *[[Rattus tanezumi]]* (in rat) (yntrodusearre)
* *[[Pteropus mariannus]]* (in flearmûs)
* *[[Emballonura semicaudata]]* (net wis) (in flearmûs)
Rota

**Rota** is in Oseanysk eilân, part fan de regio Mikroneezje. Steatkundich sjoen is it eilân ûnderdiel fan de arsjipel Noardlike Marianen yn de Grutte Oseaan dy't fan de Feriene Steaten binne. It is ien fan de piken fan it fulkanyske berchtme dy't de elannegroep de Marianen foarmje. Rota leit benoarden it eilân Guam en besuden it eilân Aguijan.

It eilân hat in oerflak fan 85 km² en de heechste pyk leit op 488 meter.

## Floara en fauna
Der komme fjouwer sûchdieren foar:
* Polynesyske rat (*Rattus exulans*) (yntrodusearre)
* Aziatyske swarte rat (*Rattus tanezumi*) (yntrodusearre)
* *[[Pteropus mariannus]]* (in flearmûs)
* *[[Emballonura semicaudata]]* (útstoarn) (in flearmûs)
Dûke

Dûke kin slaan op
*Mei lucht ûnder wetter swimme, sjoch dûksport
*Dûkgebiet, plak dêr't de dûksport beoefene wurde kin. 
*Sûnder help fan lucht ûnder wetter swimme, sjoch frijdûke
*Mei de holle foarút yn it wetter springe, sjoch keunstdûke
*In gewoane sprong yn it wetter, bygelyks in Nijjiersdûk
*Strekt nei de flier gean yn in sport, bygelyks yn it follybal
*Dûkskoalle, dêr't it dûkbrevet helle wurde kin, dat nedich is foar it dûken yn dûkgebieten.
Dûke (follybal)

**Dûke** is in term út it **[[follybal]]**. It is faak it lêste behelp om de bal fan de grûn te hâlden. De follyballer skowt himsels by it dûken oer de flier sa't de bal op in lege hichte noch om heech spile wurde kin. Trochgeans brûke de sporters dêrfoar knibbelbeskermers om der foar te soargen dat der gjin skaafwûnen komme. De dûk wurdt brûkt yn de ferdigening. In foarbyld fan in dûk is de pancake, dy't faak brûkt wurdt yn it sealfollybal. Soms kin it foarkomme dat de sporter twongen wurdt om it lichem fluch op de grûn falle te litten, om der sa foar te soargjen dat bal de grûn net rekket. Yn dat gefal makket in sporter gebrûk fan de spesifike roltechnyk, om sa de kâns op in blessuere sa lyts mooglik te hâlden.
Kodeks Laud

De **Kodeks Laud** (of **Laudianus**; kategorisearre ûnder *MS. Laud Misc. 678*, yn de Bodleian bibleteek, Universiteit fan Oxford) is in wichtich 16e iuwsk manuskript dat yn ferbân brocht wurdt mei William Laud: in Ingelske aartsbiskop dy't de lêste eigner fan dit âlde Meksikaanske kodeks wie.

De kodeks is part fan de Borgiagroep, en is in manuskript dat meast út ôfbylden bestiet. It hat in 24 blêden dy't 48 siden foarmje. De kodeks komt út Sintraal-Meksiko en út de tiid foar de Spaanske ferôvering. In part is ferlern gien.

De kodeks is publisearre, mei in ynlieding fan C. A. Burland, yn Volume XI fan *CODICES SELECTI* fan de Akademische Druck- u. Verlagsanstalt, Graz.

Wat ynhâld oanbelanget is de kodeks te fergelykjen mei de *[[Kodeks Bodley]]* en de *[[Kodeks Borgia]]*.

 

## Keppelings om utens
* [A.D.V.G. [faksimilee] fan de Kodeks Laud]
* Kodeks Laud, digitalisearre troch J.Willard Marriott Library, Universiteit fan Utah
James Woodforde

**James Woodforde** (Ansford, 27 juny 1740 – Weston Longville, 1803) wie in Ingelsk geastlike yn de Anglikaanske Tsjerke dy't namme makke hat as deiboekskriuwer. Syn deiboek omfiemet in tiidrek fan benei 45 jier, nammentlik fan 1758 oant 1802. 

James Woodforde wie de twadde soan fan Samuel Woodforde, de dûmy fan Ansford (Somerset) en fan Jane Collins. Fan de seis bern wie hy ienichste dy't in public school besocht, it Winchester College, en de Universiteit fan Oxford. 
Nei syn stúdzje folge er yn syn heite fuotleasten en waard ek geastlike, yn 't earstoan 10 jier as helppredikant fan syn heit. Doe't dy lêste yn 1771 stoar, slagge it James net en folgje syn heit op. Ek syn ferkearing mei Betsy White rûn op 'e non, dat hy gie werom nei Oxford. Hy sollisitearre fergees nei de funksje fan haadmaster fan Bedford School, mar 1773 krige er plak yn Weston Longville yn Norfolk, yn de omkriten fan Norwich, en yn 1776 sette hy him dêr foar fêst nei wenjen. Hy hie dêr in noflik en rêstich bestean as frijfeint mei syn nicht Nancy, dy't de hûshâlding bestjoerde, en in stikmannich betsjinners. 

## It deiboek
It folsleine deiboek beslacht 72 oantekenboeken en sa'n 100 losse fellen papier; de Bodleian Library yn Oxford hat it op 'e noed. Oant koart nei de Earste Wrâldoarloch wie it bestean fan de deiboeken ûnbekend. Op in stuit frege in dokter yn Hertfordshire oan syn buorman John Beresford oft er de manuskripten, dy't fan ien fan dy syn foarâlden west hiene, ris ynsjen mocht. Beresford mocht it wurk wol lije, fral fanwege de protte details dy't in moai byld fan it 18e-iuwske plattelânslibben joegen, histoarysk like wichtich as it deiboek fan Samuel Pepys. Hy redigearre it wurk en koarte it yn, wêrnei't de deiboeken yn fiif dielen publisearre waarden yn de jierren 1924 oant 1931 ûnder de titel *The Diary of a Country Parson 1758 – 1802*. De publikaasej wie in súkses, nettsjinsteande de krityk dat it deiboek net lykwichtich gearfet wie. It earste part beslacht benei de helte fan it folsleine deiboek; de oare dielen binne wiidweidiger.

Woodforde sette mei syn deiboek út ein 21 july 1759 mei de koarte fernijing dat er studint wurden wie oan it New College yn Oxford: *“Made a Scholar of New-College”*. Dêrnei makke er hast alle dagen in koarte as langere oantekening oer meast deistige saken, lykas syn útjeften en barren, it waar, syn hûshâlden, syn wurk as predikant en de somtiids grutte mielen mei syn freonen en kollega's. Woodforde komt yn it wurk nei foaren as in goedwillich man, mei omtinken foar in oar en moederaasje foar de earmelju, en ek as ien mei in soad frije tiid. De lêste oantekening is fan 17 oktober 1802: hy seit dat er him dy deis net lekker fielt, nei tsjerke west hat en *roast beef* iten hat.

## Keppelings om utens
*Webside fan de Parson Woodforde Society
*Koarte biografy mei keppelings
*It deiboek yn Google Books
Meijel

**Meijel** is in plak en eardere gemeente yn Limburch. Der wenje sa'n 6000 ynwenners (2009). Per 1 jannewaris 2010 makket Meijel diel út fan de gemeente Peel en Maas. 

Meijel hat - neist syn isolearre lizzing tusken moeras en Peel - ek polityk lang yn in isolemint sitten. Wylst buorgemeente Deurne wol by de Generaliteitslannen hearde, makke Meijel dêr gjin diel fan út.

## Keppeling om utens
* Skiednis fan Meijel
Tinian

**Tinian** is in Oseanysk eilân, part fan de regio Mikroneezje. Steatkundich sjoen is it eilân ûnderdiel fan de eilannekloft Noardlike Marianen yn de Grutte Oseaan dy't fan de Feriene Steaten binne. It is ien fan de piken fan it fulkanyske berchtme dy't de elannenkloft  de Marianen foarmje. Tinian leit benoarden fan it eilân Aguijan en besuden fan it eilân Saipan.

It eilân hat in oerflak fan 101,8 km² en de heechste pyk leit op 210 meter.

## Flora en fauna
Der komme mar fjouwer sûchdieren op it eilân foar: de yntrodusearre mosk (*Mus domesticus*), Polynesyske rat (*Rattus exulans*) en *[[Rattus tanezumi]]* en de ynhiemske flearmûs *[[Pteropus mariannus]]*.

## Skiednis
De atoamoanfallen op Hiroshima en Nagasaky waarden fanôf it eilân Tinian dien.
Floater (follybal)

In **floater** is in term út it follybal. Wannear't by de opslach de bal sa rekke wurdt dat dy net, of mar tige stadich draait, kin de bal horizontaal en/of fertikaal ôfwike fan de "logyske" baan sûnder dat dat foarôf te sjen is. Dêrtroch is foar it team dat de bal opheine moat dreech om dy bal ûnderskeppe te kinnen. 

Der binne ferskate mooglike ferklearings foar dat ferskynsel:
* de bal is net suver rûn, mooglik mei feroarsake troch it fentyl;
* it swiertepunt leit net eksakt yn de midden fan de bal, nei alle gedachten mei feroarsake troch de oanwêzigens fan it fentyl;
* troch it slaan tsjin de bal ferfoarmet dy en kriget it dêrtroch oare aerodynamyske eigenskippen.

By de hjoeddeistige generaasje follyballers is it ferskil yn 'rûnens' tige lyts, ek it swiertepunt leit sa goed as yn de midden fan de bal. De útlis dy't der nei alle gedachten by heart, sil dan ek earder socht wurde yn de aerodynamika as yn ien fan de oare punten.

De fuotballer Roberto Carlos út Brazylje waard wrâldferneamd mei in frije traap dêr't de bal by ek ynienen fan syn baak ôfwykte. Yn feite is dat ek in floater, hoewol't je yn it fuotbal meastentiids sprekke fan in fentyltraap - dat omdat de plak fan it fentyl op it stuit fan de traap foar it wichtich part bepaalt oft de bal begjint te 'floaten' of net.
Lân Woersten

It **Lân Woersten** is in histoarysk gebiet tusken Bremerhaven en Cuxhaven. Yn it jier 1517 ferlear it Lân Woersten syn Fryske frijheid. Yn de Slach by it Wremer Djip fan dat jier sneuvele flaggedraachster Tjede Peckes. Sawat oant 1700 ta hawwe de Woerstfriezen dêr noch (foar in part) Woerstfrysk praat. Dêrnei waarden it Platdútsk en foaral it Heechdútsk de talen yn it Lân Woersten.

Oant 1 jannewaris 2015 heart dizze histoaryske regio by de ''Samtgemeinde'' Land Wursten yn de Landkreis Cuxhaven. De Samtgemeinde Land Wursten waard op 1 maart 1974 foarme en bestiet út de sân gemeenten Cappel, Dorum, Midlum, Misselwarden, Mulsum, Padingbüttel en Wremen. Op 1 jannewaris 2015 waarden de gemeenten mei de gemeente Nordholz gearfoege ta de nije ienheidsgemeente Woerster Noardseekust. It toerisme is fan grutte betsjutting yn it Lân Woersten. Yn Wremen en Dorum binne der treinhaltes op de spoarferbining Bremerhaven-Cuxhaven.
Gelsenkirchen

**Gelsenkirchen** is in distrikt (kreisfreie Stadt) yn it Ruhrgebiet yn 'e Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. 

De stêd groeide yn 'e 19e iuw en 20e iuw troch it winnen fan stienkoal en de staalyndustry. Nei de delgong fan 'e mynbou sette Gelsenkirchen op in ekonomyske fernijing yn, fral mei technology en tsjinsten.

Gelsenkirchen is bekend troch de sportferiening FC Schalke 04, ien fan 'e grutste fuotbalklubs fan Dútslân, dy't yn 'e Veltins-Arena spilet, in modern stadion dat ek brûkt wurdt foar grutte eveneminten. 

## It besjen wurdich

* Schloss Horst is in histoarysk renêssânse kastiel.
* Zoom Erlebniswelt is in dieretún mei temagebieten as Alaska, Afrika en Aazje.
* It Nordsternpark is in earder yndustrygebiet dat no in rekreaasjepark mei keunstwurken is.
FC Schalke 04

**FC Gelsenkirchen-Schalke 04 e.V.** (koartwei **FC Schalke 04**) is in sportferiening út it stedsdiel Schalke yn Gelsenkirchen. De feriening hat 84.082 leden (stân 10 maaie 2010) en is de twadgrutste sportferiening fan Dútslân. De feriening waard op 4 maaie 1904 oprjochte.

Yn de feriening wurdt oan basketbal, tafeltennis, hânbal en atletyk dien. Lykwols is de feriening yn ’t foarste plak ferneamd om syn fuotbaltiim. Schalke spilet yn de Veltins-Arena, dêr’t 61.673 man yn kinne, 54.142 by ynternasjonale wedstriden.

It fuotbaltiim hat yn syn bestean de neikommende prizen wûn:
* UEFA-Kup: 1997
* UEFA-Yntertoto-Kup: 2003, 2004
* Lânskampioen Dútslân: 1934, 1935, 1937, 1939, 1940, 1942, 1958
* DFB-Pokal: 1937, 1972, 2001, 2002
* DFL-Ligapokal: 2005
Keninkryk Hannover

It **Keninkryk Hannover** wie in lân dat tusken 1814 en 1866 bestien hat. It is in fuortsetting fan it Karfoarstedom Braunschweig-Lüneburg. Oant 1837 waard Hannover yn in personiele uny mei it Feriene Keninkryk regearre en wie lidsteat fan it Dútske Bûn. It lân ûntstie by it Kongres fan Wenen yn 1814. Yn 1866 waard Hannover nei de Prusysk-Eastenrykske Kriich troch Prusen anneksearre en waard in provinsje binnen Prusen. It greeflike Eastfryslân en it Lân Woersten wienen ûnderdiel fan it Keninkryk Hannover.

## Steatshaden fan Hannover
Buerstermûne

* Buerstermûne (buorskip), de buorskip bij Alde Leie
* Buerstermûne (mûne), de mûne dy't nei de buorskip neamd is
Pancake

De **pancake** is in term út it follybal. De namme *pancake* komt út it Ingelsk en betsjut *pankoek*. Dy term wurdt brûkt wannear't de bal mei de rêch fan de hân spile wurdt wylst de hân plat, as in pankoek, op de grûn leit.

In pancake is in foarbyld fan it dûken yn it follybal. It wurdt dan ek faak sjoen as it lêste behelp om de bal fan de grûn te hâlden. De spiler dy't de bal ferdigenje moat, kin de normale ûnderhânske technyk net mear tapasse en brûkt dêrom in pancake om der foar te soargjen dat der fierder spile wurde kin.

Troch de hân plat op de grûn te lizzen makket de ferdigener gebrûk fan de hurdens fan de ûndergrûn, dêrtroch stuiteret de bal krekt sa heech as wannear't dy op de grûn komme soe. Mei dêrtroch is it foar in skiedsrjochter bytiden dreech te beoardieljen oft de bal de grûn wol of net rekke hat. Meastentiids is oan de rjochting dêr't de bal yn stuiteret te sjen oft de bal de grûn wol of net rekke hat.
Buerstermûne (mûne)

De **Buerstermûne ** (offisjeel: Vrouwbuurstermolen) is in nôtmole en ryksmonumint yn de buorskip Buerstermûne, east fan it doarp Froubuorren yn de gemeente Ljouwert.

## Skiednis
De Buerstermûne waard yn de rin fan de 19e iuw boud, nei alle gedachten út ûnderdielen fan in earne oars sloopte mûne, op in steed dêr't yn 1566 al in standermûne stie. Oer it krekte jier dat de Buerstermûne boud waard bestiet ûnwissens. Neffens de *Moledatabank* barde dat om 1850, mar *De Hollandsche Molen* is dúdliker en sprekt fan 1862.

De achtkante mûne, mei stiennen fjildmuorren, stie oant 1954 yn it wurk. Acht jier letter waard de *Stichting Vrouwbuurstermolen* oprjochte, dy't restauraasje as doel hie. Yn 1966 waard de kape fan de Buerstermûne ferfongen. Ek yn 1995 en 2007 waard de mûne restaurearre. Hy wurdt brûkt as lesmûne foar frijwillige mûnders.

De mûne spile in rol yn de Alfde Alvestêdetocht op 14 febrewaris 1956, doe't de fiif koprinners yn dy tocht by de mûne de ôfspraak makken om yn Ljouwert tagelyk oer de einstreek te gean. Dat waard bekend as it *Pakt fan Buerstermûne*. De fiif holden wurd; wêrnei it bestjoer fan de Feriening De Fryske Alve Stêden besleat om dat jier gjin prizen ta te kennen.

Mei de fernijing fan it takrêd yn 2020 is nei in lange en drege restauraasje de mûne sûnt 2020 wer ree om te meallen. 

## Beskriuwing
De Buerstermûne is in stellingmûne fan in houten achtkant op in fjouwerkante houten ûnderbou. De stelling sit op in hichte fan 4,9 meter. 

De mûne hat in flecht fan 20,54 meter en de wjukken binne Aldhollânsk ophekt. De bûtenroede is yn 1992 troch Derckx makke en hat it nûmer 723. De binnenroede is yn 1995 makke troch Molema en hat nûmer 5. 

De Buerstermûne wurdt remd mei in Flaamske fang, dy't betsjinne wurdt mei in wipstôk.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân
Pipe (follybal)

In **pipe** is in term út it follybal. In pipe is in oanfalstechnyk, dêrby is der in oanfal troch de midden, útfierd fanefter de trijemeterline. It is de bedoeling dat de blokkearders fan de tsjinpartij mei de middenoanfaller meigeane (dy komt op út in earste tempo-setup), dêrnei hat de pipeoanfaller frij spul en kin sa in punt meitsje.
Rincon

**Rincon** is de âldste delsetting op it eilân Bonêre yn Karibysk Nederlân. It doarp hat sa'n 1.788 ynwenners (25-04-2007).

It palk is yn de 16e iuw stichte troch de Spanjerts. Sy keazen in plak yn in delling tusken de hichten oan de noardkant fan it eilân. Sa wie Rincon net fan see ôf net te sjen, wat wichtich wie as beskerming tsjin piraterij. De namme betsjut 'hoeke'.

## Festivals
Der binne ferskate festvals, sa as it jierlikse *Simadan* (rispinge)*festival*, *Dia di San Juan*, *Dia di Rincon* (30 april) en it *Bari Festival*.

## Merk
Eltse moanne in merk en wykliks in lytse merk (*Marshe Chikitu*).

## Sport
Rincon hat twa fuotbalteams: Real Rincon en Vespo.
 
## Keppeling om utens
*rincon.nl
Smash

In **smash** is in term út it follybal, it badminton en it tennis. It is de meast brûkte manier om in punt te meitsjen by de tsjinpartij.

## Follybal
De spulferdieler jout in set up, dêrnei slaat de oanfaller de bal hurd oer it net. Mei behelp fan de goede technyk sil de bal rjocht nei ûnderen slein wurde. Troch gebrûk fan de pols kin de rjochting oanpast wurde. In smash wurdt ienfâldichwei ek wol oanfal neamd. In smash wurdt faak makke oan it net, mar it is ek mooglik om de oanfal fan de trije meter line ôf út te fieren, dêrtroch kin de tsjinstander ferrast wurde. De bedoeling is de bal sa koart mooglik oer it net te slaan.

## Badminton
By it badminton komt in smash as de tsjinstander it plûmke noch spilet. Mei behelp fan de goede technyk sil it plûmke strak en hurd oer it net slein wurde rjochting de grûn. Dêrby kin it plûmke in tige hege gong krije. It rekord yn de badminton is 332 km yn 'e oere, slein troch Fu Haifeng. Mei dêrtroch is badminton de fluchste binnensport fan de wrâld.
Renée Fokker

**Renée Fokker** (Nijmegen, 29 juny 1961) is in Nederlânske aktrise. Fokker waard fral bekend fan har rol als José Donkers yn de telefyzjerige *[[Vrouwenvleugel]]*.

Mei Theo van Gogh en Peer Mascini, ûnder ien en itselde pseudonym **Valéry Boutade**, skreau it senario foar de film *[[Blind Date (1996)|Blind Date]]*. Sûnt 2004 is Fokker ferbûn oan  Toanielgroep Amsterdam.

## Wurkpaad
* *[[Terug naar Oegstgeest (film)|Terug naar Oegstgeest]]* - Serpentina (1987)
* *[[Loos (film)|Loos]]* - Anna Montijn (1989)
* *[[Dilemma (TV)|Dillema]]* - Nora Nagels (1990)
* *[[De Zomer van '45]]* - Maria Bloemink (1991)
* *[[Boven de bergen]]* - Hélène (1992)
* *[[Coverstory]]* - Elise Hartman (1993)
* *[[Een Galerij]]* - Monique (1994)
* *[[Vrouwenvleugel]]* - José Donkers (1994)
* *[[De Tasjesdief]]* - Mem fan Evert en Lucas (1995)
* *[[Blind Date (1996)|Blind Date]]* - Katja (1996)
* *[[Het Paradijs (1999)|Het Paradijs]]* - Diana (1999)
* *[[Baantjer (telefyzjerige)|Baantjer]]* - Corinne de Witte (1995) / Nelleke de Zwart (1999)
* *[[Baby Blue]]* - Pauline Jansen (2001)
* *[[IC (telefyzjerige)|IC]]* - Willeke Maasland (2002)
* *[[Spangen (telefyzjerige)|Spangen]]* - Elly de Boer (2003)
* *[[Grijpstra & De Gier]]* - Margriet Tersteeghe (2004)
* *[[Een gelukkige hand]]* - Agnes (2005)
* *[[Zadelpijn (film)|Zadelpijn]]* - Sonia (2007)
* *[[Sahara (2007)|Sahara]]* - Laura (2007)
* *[[Flikken Maastricht]]* - Josephine Elgraa (Ofl. *Spelletjes*, 2009)
* *[[Gewoon Hans]]* - mem (2009)
* *Lellebel* (2010) 
* *Loft* (2010) 
* *Codebleu* (2011) 
* *Overspel* (2011) 
* *Hart tegen Hard* (2011)
* *Black Out* - Coca Inez (2012)
* *Zwarte Tulp* - Lilian Kester (2015)
* *Meiden van de Herengracht* - Patty de Looyer (Ofl. *De naakte waarheid*, 2015)
* *Bureau Raampoort* - (Ofl. *De studente*, S01E04, 2015)
* *[[Chaussée d'Amour]]* - Colette (2016)
* *[[Beau Séjour]]* - Beate Schneider (2017)
* *[[De mannentester (telefyzjesearje)|De mannentester]]* - Sofia (2017)

## Keppeling om utens
* Renée Fokker yn de IMDb
Patrick Brontë

**Patrick Brontë** (Drumballyroney, Rathfriland, County Down, Ierlân, 17 maart 1777 - Haworth (West Yorkshire), 7 juny 1861) wie in Ierske Anglikaanske kurator en skriuwer, dy't it grutste part fan syn libben yn Ingelân tahâlde. Hy wie de heit fan de skriuwsters Charlotte, Emily en Anne Brontë, en fan Branwell Brontë.

## Literatuer
* *The Letters of the Reverend Patrick Brontë*  Edited by Dudley Green  Foreword by Asa Briggs  (Nonsuch Publishing Ltd 2005)
* *A Man of Sorrow: The Life, Letters, and Times of the Rev. Patrick Brontë*, John Lock and Canon W.T. Dixon, (1965)
* *The Brontës*, Juliet Barker (1995)
* *Charlotte Brontë: Evolution of Genius* Winifred Gerin,(1967)
* *The Letters of Charlotte Brontë* (3 dln, redaksje Margaret Smith), (1995-2003)
* *The Book of General Ignorance, Foreword by [[Stephen Fry]]* (Mackays of Chatham, plc 2006)

## Keppelings om utens
*Brontë Museum yn Haworth
*''Cottage Poems'' ( Gutenbergprojekt)
Maria Branwell

**Maria Branwell** (15 april 1783 – 15 septimber 1821) wie de Kornyske mem fan de Ingelske skriuwsters  Emily Brontë, Anne Brontë en Charlotte Brontë. 

Maria wie metodist fan hûs út. Sy troude 29 desimber 1812 mei Patrick Brontë. Noch mar krekt nei Haworth ferfearn, dêr't har man dûmny waard, krige Maria kanker en stoar sân en in heale moanne letter. Har jongste dochter Anne wie doe 20 moanne âld.

Maria skreau, neist brieven, ien wurk: it essee *The Advantages of Poverty, In Religious Concerns.*
The Feelies

**The Feelies** is in Amerikaanske rockband oprjochte yn 1976 yn Haledon, Nij-Jersey. De band brocht yn 1980 syn debútalbum *Crazy Rhythms* út. Yn 1992 waard de band opheft, mar yn 2008 makke de band in trochstart.  The Feelies hat seis studio-albums útbrocht. 

## Skiednis
The Feelies bestiet út Glenn Mercer, Bill Million, Dave Weckerman, Keith DeNunzio (ek wol Keith Clayton), Anton "Andy" Fier, Brenda Sauter, Stanley Demeski, Vinny DeNunzio en John J. Yn 1976 kamen sy foar it earst by elkoar en yn 1992 gongen sy út elkoar, nei 4 langspylplaten útbrocht te hawwen. Yn 2008 kamen de bandleden opnij by elkoar. Se ûnderskieden har fan in protte oare punk- en new wave-bands út dy tiid trochdat hja in soad mei soundscape wurken. 

The Feelies spilen geregeld yn de muzykklup *Maxwell's* yn Hoboken. Har albums binne nea yn grutte tallen ferkocht, mar dochs hat har muzyk wol dúdlik ynfloed hân op oare bands as bygelyks R.E.M., dy't seinen troch it earste album *Crazy Rhythms* (Stiff Records) út 1980 hiel bot ynspirearre west te hawwen. Ek Rick Moody, skriuwer fan ûnder oaren Garden State, neamt de band as ien fan syn ynspiraasjeboarnen. The Feelies sels wienen fral wer beynfloede troch the Stooges, The Velvet Underground en Lou Reed.

De namme The Feelies is ôflaat fan in fiktive foarm fan fermaak út it boek *[[Brave New World]]* fan Aldous Huxley.

## Diskografy
### Studio-albums

## Keppelings om útens
* offisjele webstee
* it nûmer ''Crazy Rhytms'' op Youtube
Side-out

**Side-out** is in sportterm dy't oanjout dat it rjocht om op te slaan nei de tsjinpartij giet. By in side-out wint de partij dy't de opslach opfangt de rally.

## Follybal
By follybal skoart de ûntfangende partij tsjintwurdich by in side-out in punt. Oant 2000 waard yn in side-out sitewaasje gjin punt takend, mar gie allinne de opslach oer nei de oare partij. Nei in soad diskusje is yn dat jier it *rally point systeem* ynfierd om it spul moaier en de telling foar it publyk dúdliker te meitsjen en wurdt der by in side-out wol in punt takend.

## Muorrekeatsen
By it muorrekeatsen giet by in side-out allinne de opslach nei de ûntfangende partij. Allinne de partij oan de opslach kin dêr punten skoare. Yn oan it muorrekeatsen relatearde sporten lykas racketball, squash en paddleball komt de side-out wol foar, mar wurdt dêr *ferlies fan opslach* neamd. In side-out yn it muorrekeatsen wurdt ek wol side-down of koartwei "out" neamd.

## Rounders
By it Ingelske spul rounders, dat wol wat wei hat fan slachbal en honkbal, stiet side-out foar de spulsitewaasje wêrby de ûntfangende partij gjin slachman mear yn de wacht hat.
Thornton (West-Yorkshire)

**Thornton** is in plak yn it greefskip West-Yorkshire, en hat mei it tichteby lizzende  Allerton in ynwennertal fan 15.003 (2001). Thornton leit oan de westkant fan Bradford, noch altyd fan Bradford troch grien. It plak heart sûnt 1974 wol ta de bestjoerlike ienheid "metropolitan borough" fan Bradford. It âlde sintrum is bewarre;  Thornton is in typysk stedsje út it Penninysk berchtme, mar de mei nije wenwiken rûnom.

Thornton wurdt al neamd yn it Domesday Book út de 11e iuw, doe't it ferneatige wie troch troepen fan Willem de Oermasterer op strafekspedysje.

Thornton bloeide op yn de Yndustriële Revolúsje út reden fan de oanwêzigens fan stienkoal, izererts, sânstien, de oanlis fan it spoar en yn de 19e iuw troch de wolhannel. Ymport út it bûtenlân, it ferdwinen fan it spoar en moderne feroaringen sûnt WOII hawwe it plak redusearre tan net folle mear as in foarstêd fan Bradfort.

## Thornton Viaduct

It Thornton-fiadukt is in lang net brûkt spoarfiadukt by it doarp. It is 300m lang en hat 20 bôgen.  It wie part fan de line Queensbury-Keighley; 1955 wie it dien mei it passazjiersferfier, mar it frachtferfier gie troch oant yn de 60er jierren. De reels binne fuorthelle.

Thornton Viaduct is yn 2008 op 'en nij iepene as part fan de kuierrûte *Great Northern Railway Trail* tusken Cullingworth en Queensbury along the trackbed in 2008.

## Berne yn Thornton
* De susters Brontë: Charlotte Brontë, Emily Brontë en Anne Brontë.

## Keppeling om utens
* Oer it Thorntonfiadukt.
Sprongopslach

**Sprongopslach** is in term út it follybal. By in sprongopslach makket de opslagger, nei it omheech goaien fan de bal, in sprong en rekket er de bal op it stuit dat beide fuotten de grûn net reitsje. Foardiel dêrfan is dat de bal op in heger punt rekke wurde kin as by in 'steande' opslach. Trochdat de bal heger en tichterby it net rekke wurde kin, kin de bal hurder slein wurde as by in normale opslach en wurdt it ûntfangen fan sa'n bal dreger foar de ûntfangende partij.

Betingst foar in goede útfiering fan de sprongopslach is dat it punt fan ôfsetten efter de efterline is. Nei't de bal slein is, mei der wol yn it fjild lâne wurde.

De sprongopslach die syn yntree yn de jierren '80. Doe waard de sprongopslach troch in inkeling op ynternasjonaal (manljus)topnivo útfierd. De earste Nederlanners dy't de sprongopslach brûkten, wiene Pieter Jan Leeuwerink en Ron Zwerver. Tsjintwurdich wurdt de sprongopslach op ynternasjonaal (manljus)topnivo troch hast alle follyballers brûkt. Ek by de froulju wurdt de sprongopslach mear en mear brûkt. De earste frou dy't yn Nederlân in sprongopslach die, wie Andra Apina, dy't doe bij VVC spile.
Gynekolooch

In **gynekolooch** is in arts dy't spesjalisearre is yn de frouljussykten, oftewol gynekology. 
De gynekolooch hâldt him ûnder oaren dwaande mei:
* Ofwikingen en sykten fan de froulike geslachtsorganen: ynfeksjes en ûntstekkingen, kanker, 'fersakkingsproblemen', ynkontininsje, hormonale problemen mei of sûnder ôfwikingen fan de menstruaasjesyklus, seksuele problemen.
* It swierwêzen en de befalling, benammen as dy net goed ferrinne, prenatale diagnostyk.
* Fertiliteitsteurnissen.

Behannelingen fan dizze syktes en ôfwikingen kinne medikaminteus of operatyf wêze.

## Oplieding
De oplieding ta gynekolooch yn Nederlân bestiet út:
* Stúdzje genêskunde - 6 jier
* Assistint yn oplieding ta spesjalist (AIOS) - 6 jier

## Bekende gynekologen
* Anthonius Wilhelm Cornelis Berns
* Reinier de Graaf
* Ernst Gräfenberg 
* William Bernard Huddleston Slater
* Hector Treub
* Hendrik fan Deventer
* Cees Renckens

## Keppeling om utens
* It berop gynekolooch op www.youchooz.nl
* ''Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie''
Krystbeam

In **krystbeam** is in nullebeam dy't fan âlds om Kryst hinne yn 'e hûs helle wurdt om fersierd te wurden mei kearskes, ballen, slingers, ingelehier en in ferskaat oan oare dekorative figueren (en in pyk). Krystbeammen wurde no ek yn de iepenbiere romte fûn; men sjocht se yn tunen, parken, strjitten en op pleinen. 

De krystbeam hat woartels yn de foar-kristlike tiid, soe in heidensk fruchtberheidssymboal wêze. Omdat nullebeammen grien bliuwe yn de winter, fertsjintwurdigje sy de fernijing fan it libben.


Ofbyld:Árbol_de_navidad_en_un_hogar_chileno,_2006.jpg|Sisyljaanske krystbeam
Ofbyld:Sapin de noel quebecois canadien.jpg|Krystbeam yn Kebek, Kanada
Ofbyld:Balsam-Hill-artificial-Christmas-tree.jpg|Keunstbeam
Ofbyld:Christmas tree bauble.jpg|Sierbal yn krystbeam
Ofbyld:Notre-dame-paris-xmas1.jpg|Krystbeam foar de Notre Dame, Parys
Ofbyld:CandleChristmas.JPG|Echte kjerskes yn Deenske krystbeam
Ofbyld:Bundesarchiv Bild 183-T1117-0015, Stapeln von Weihnachtsbäumen.jpg|Sammeljen fan krystbeammen
Ofbyld:General Grant tree.jpg|Generaal Grantbeam (*Sequoiadendron giganteum*), sûnt 1926 de nasjonale krystbeam fan de Feriene Steaten
Ofbyld:13645523.jpg|De grutste krystbeam fan Europa stie yn Lissabon (2006).
Ofbyld:Piazza Portanova Natale 2008.jpg|In nijmoadrigenien yn Itaalje
Ofbyld:20040413 - Metrosideros excelsa.JPG|Plant dy't yn Nij Seelân as krystbeam brûkt wurdt
Ofbyld:Julgran-1.jpg|Krystbeam yn Malmö, Sweden
Sint-Willibrordustsjerke (Holwert)

De **Sint-Willibrordustsjerke** is in monumintale tsjerke yn Holwert. De tsjerke stiet op in apart oanleine tsjerketerp.

## Skiednis

De tsjerke waard yn de jierren 1775-1778 boud as ferfanging fan in âldere tsjerke fan dowestien. De tsjerke, yn Loadewyk XVI-styl, is ûntwurpen troch de stêdsboumaster fan Harns, Willem Douwes, en stiet foar in part op de midsiuwske tsjerke op in foar de tsjerke oanleine terp. Oarspronklik stie de toer frij fan de midsiuwske tsjerke. De terp lei oarspronklik bûtendyks en kaam nei de oanlis fan in nije seedyk yn 1562 binnendyks te lizzen. Yn de tiid dêrnei waard it gebiet ten noarden fan de tsjerke ynpoldere. Dy ynpoldering yn 1580-1584 stiet fermeld op in betinkstien mei in Latynske tekst yn de tsjerke. Fan dy stien is in kopy fan op de bûtenmuorre oanbrocht. De plattegrûn fan de tsjerke is L-foarmich, as it wiere in heale krúsfoarm. De tsjerke is erkend as in selsstannich ryksmonumint en waard yn de jierren 1968 en yn 2001 en 2000 restaurearre. Eigner fan de tsjerke is de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Toer
De gemeente Noardeast-Fryslân is eigner fan de tsjerketoer. De toer is folle âlder as de tsjerke en foar in part 13e-iuwsk. Oarspronklik hie de toer in sealtek, mar yn 1729 waard it sealtek ferfongen troch in spits. Oan de seekant fan de toer sit in iepening dy't ôfsluten wurde kin. Nei alle gedachten koe de toer op dat plak as fjoerbaak foar de skippen op de Waadsee tsjinje. Underyn de toer wie in finzenis. By de restauraasje fan 1967 hat bliken dien dat oan de noardlike kant in romaanske tagong west hat. Yn de toer hingje twa klokken. Ien klok út 1600 waard yn de kriich troch de besetter ferneatige, de oare klok út 1653 is fersierd mei it Aylva-wapen en in relief fan it offer fan Abraham. De troch de Dútsers yn 1943 foardere klok waard yn 1974 ferfongen mei in klok fan de Hillich Hertparochy út De Haach. 

By de toer wie eartiids in tolhikke foar it fear nei It Amelân. 

## Ynterieur

De preekstoel yn de tsjerke stamt út 1778 en is mei it doophek fersierd mei fykwurk yn rokokostyl troch de houtfiker Yge Rintjes út Dokkum. De oerkape Heringabank is 18e iuwsk. Yn de tsjerke lizze ferskillende grêfsarken fan aadlike Fryske famyljes. 
### Grêfmonumint Van Aylva's
Yn de tsjerke is it famyljegrêf fan de Van Aylva's. It moarmeren grêfmonumint waard yn de tiid fan de Frânske Revolúsje yn 1795 fernield. Underdiel fan it pronkgrêf wiene in pear knibbeljende bylden fan Hans Willem baron Van Aylva en syn frou Frouck Ulbes van Aylva (of Hessel Meckema van Aylva en Elisabeth d'Althan), dy't nei omswalkings yn Oastrum en Raard lang om let yn it Frysk Museum telâne kamen, dy't de bylden yn depot bewarre. Op fersyk fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken waarden de bylden yn 2019 troch it Frysk Museum oerdroegen oan de tsjerke.

## Oargel
It oargel datearret út 1852 en is boud troch J.C. Scheuer & Zn út Swol. Foar de bou fan it oargel moast om genôch sitplakken te hâlden der in oare kreake boud wurde. It oargel waard troch Bakker & Timmenga út Ljouwert ferboud. Yn 1988 is it oargel op 'e nij restaurearre. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Generaal Grantbeam

De **General Grantbeam** is de grutste Mammoetbeam (*Sequoiadendron giganteum*) yn *Kings Canyon National Park* yn de Amerikaanske steat Kalifornje. De beam waard yn 1867 ferneamd nei generaal Ulysses S. Grant, ek de 18e presidint fan de Feriene Steaten (1869-1877).

Presidint Calvin Coolidge beneamde de beam ta de *Nation's [[Krystbeam|Christmas Tree]]* op 28 april 1926. Op 29 maart 1956, ferklearre presidint Dwight D. Eisenhower dat de beam in  "National Shrine" wurde soe, in plak ta oantins fan dejingen dy’t yn de Twadde Wrâldkriich stoarn wienen. De beam is nei de Generaal Shermanbeam de meast grutte yn de wrâld, sûnt 2005, doe’t de Washingtonbeam ofbriek. Der is wol tocht dat dizze beam goed 2000 jier âld wêze kin, mar syn jierren wurde no rûsd op sa’n 1650 jier.

## Ofmjittings en hichte

## Keppelings om utens
*  ''Virtual Grant Tree Walk''
* General Grant: ''Our Nation's Christmas Tree''
* Top 30 fan reuze sekojas
Joseph Wirth

**Karl Joseph Wirth** (Freiburg im Breisgau, 6 septimber 1879 - dêre, 3 jannewaris 1956) wie rykskânselier yn de tiid fan de Weimarrepublyk. Hy waard yn 1914 foar de katolike *Zentrumspartei* yn de Dútske Ryksdei keazen. Fan 1920 oant 1921 wie er ryksminister fan Finânsjen ûnder rykskanselier Konstantin Fehrenbach. Fan 1921 oant 1922 wie er rykskânselier en ek ryksminister fan Bûtenlânske Saken. Wirth hearde ta de meast loftse wjuk yn de regearing. Hy wie foar it folslein útfieren fan de bepalingen fan it Ferdrach fan Versailles, de saneamde *Erfüllungspolitik*. 

Fan 1929 oant 1931 wie er ryksminister foar Besette Gebieten (dat wol sizze de fan de Alliearden besette Dútske gebieten, it Ruhrgebiet en it Rynlân) en teffens fan 1930 oant 1931 ryksminister fan Binnenlânske Saken. 

Nei de machtsoername fan Hitler wykte Wirth út nei it bûtenlân. Nei de kapitulaasje fan 1945 kaam er werom yn Dútslân (Bûnsrepublyk Dútslân). Hy spile fannijs in rol yn de polityk en stribbe nei de ferieniging fan de Dútslannen en in nauwe gearwurking mei de Sovjet-Uny.
Konstantin Fehrenbach

**Konstantin Fehrenbach** (Wellendingen, 11 jannewaris 1852 - Freiburg im Breisgau,  26 maart 1926) wie in Dútsk politikus. Hy wie rykskânselier ûnder de  Weimarrepublyk tusken  1920 en 1921.

De advokaat Konstantin Fehrenbach waard yn 1885 yn it parlemint fan Baden-Baden keazen as lid fan de *Deutsche Zentrumspartei*, mar fanwege skeel mei de partijfoarsitter moast er ûnstlach nimme. 

Yn 1903 waard er yn de Ryksdei keazen. Hy waard dêrnei de lêste foarsitter fan de *Reichstag* ûnder it Dútske Keizerryk. Letter wurdt er foarsitter fan de Nasjonale Gearkomste fan Weimar. As rykskânselier moat er ûnslach nimme yn 1921 út reden fan syn falen om by de alliearden tasizzings oer de gefolchskeafergoedingen fan de oarloch te krijen.
Hermann Müller

**Hermann Müller** (Mannheim , 18 maaie 1876 - Berlyn, 20 maart 1931) wie in Dútsk politikus. Hy wie twaris rykskânselier ûnder de Weimarrepublyk.

Yn it earstoan sjoernalist by de *Görlitzer Zeitung* waard Müller lid fan it útfierend komitee fan de SPD yn 1906. Hy waard yn 1914 nei Frankryk stjoerd om mei de *Parti Socialiste* te besykjen de Earste Wrâldkriich te kearen.

Nei de novimberrevolúsje waard er ryksminister fan bûtenlânske saken yn it reagear fan Gustav Bauer en tekene er it ferdrach fan Versailles. Nei't Bauer dien krige by de Kapp-putsch waard er rykskanselier oant de ferkiezings fan juny 1920.

Troch it elektoraal súkses fan de sosjaaldemokratyske partij, waard er yn 1928 op 'en nij rykskânselier. Under syn regearing ûndernaam Dútslân in plan ta weropbou fan de fleat en ûnderhannele it oer it Young-plan. Doe't it net slagge om de ekonomy te ferbetterjen nei de Grutte Depresje fan 1929, naam er ûntslach yn maart 1930.
Alamagan

**Alamagan** is in Oceanysk eilân, part fan de regio Mikroneezje. Steatkundich sjoen is it eilân ûnderdiel fan de eilannekloft Noardlike Marianen yn de Grutte Oseaan dy't fan de Feriene Steaten binne. It is ien fan de piken fan it fulkanyske berchtme dy't de elannekloft de Marianen foarmje. Alamagan leit benoarden it eilân Guguam en besuden it eilân Pagan.

It eilân hat in oerflak fan 11,3 km². 

## Floara en fauna
It ienige sûchdier dat er foarkomt is de flearmûs *[[Pteropus mariannus]]*.
Stek (follybal)

In **stek** is in term út it follybal. It is in technyk dy't fral op in heger nivo tapast wurdt. By dy technyk springt de oanfaller sawat op itselde stuit dat de spulferdieler de set-up jout. De spulferdieler spilet de bal hast horizontaal nei de oanfaller.

De ôfstân kin fariearje fan 1 oant 3 meter foar de middeloanfaller (faak heale stek neamd) oant in langere stek foar de bûtenoanfaller, dy't flak foar de atenne slein wurdt. In noch koartere ôfstân wurdt in stiichoanfal neamd.

In stek kin ek efteroer spile wurde, mar dat komt mar in bytsje foar. It grutte foardiel fan in stekoanfal is de gong dêr't dy mei útfierd wurdt. Op dy manier kriget de blokkearing in bytsje tiid om te reagearjen.
Stiichoanfal

In **stiichoanfal** is in term út it follybal. Dy technyk wurdt fral op in heger nivo tapast. By dy technyk springt de middenoanfaller foar't de spulferdieler de set-up jûn hat. De spulferdieler hâldt de bal binnen syn eigen berik en tikket de bal in bytsje omheech, dêrnei kin de middeloanfaller de bal praktysk út de hannen fan de spulferdieler slaan (=earste tempo-oanfal).

Der sit ferskil tusken in stiichoanfal en in stek, dy twa termen wurde faak troch elkoar helle. By de stek is de ôfstân tusken de oanfaller en de spulferdieler (yn de breedte) ± 2 meter. Dêrnei spilet de spulferdieler in strakke, flugge bal nei de oanfaller, dy't de bal oer it net slaan kin.  

It grutte foardiel fan in stiich- of stekoanfal is de gong dêr't dy mei útfierd wurdt. Op dy manier kriget de blokkearing mar in bytsje tiid om te reagearjen.
De Skâns

* De Skâns (doarp), in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
* De Skâns (buorskip), in buorskip yn de gemeente Noardeast-Fryslân.
* De Skâns (Gordyk), doarpshûs fan De Gordyk