open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jan II fan Wassenaar

**Jan II fan Wassenaar** (1483 - Ljouwert, 4 desimber 1523) wie de soan en lienfolger fan Jan I fan Wassenaar († 1496). Hy leit begroeven yn it dominikaner kleaster yn De Haach. 

Hy die yn 1507 mei oan de ambassade, dy't de Frânske kening nei Feneesje stjoerde, waard 1509 by it belis fan Pavia gefaarlik yn it antlit ferwûne, stried yn 1510 mei de Denen tsjin Lubeck. Fersloech 1511 de Geldersken by Jutfaas, mar waard yn de Krystdagen fan 1512 troch harren finzen nomd en yn Hattem yn in koai opsluten. Pas ein 1514 waard hy wer loslitten en troch den keizer yn 1516 ta ridder fan it Gouden Flues makke en beneamd ta steedhâlder en oerste-kapitein oer Fryslân, tsjin hokker gewest de kriichsferjochtingen daliks begûnen, ûnder oare troch de belegering fan Dokkum. Yn 1523 begûn de oarloch opnij: mei Joris Schenk fan Tautenburg nom hy it slot Warkum yn, dêrnei waard Sleat belegere, mar hjir krige hear Jan in musketkûgel yn de earm, dêr't er oan ferstoar.

Syn troch Jan Mostaert skildere portret hinget yn it Louvre-museum yn Parys; in wizige werhelling hinget yn de Lakenhal fan Leien (earder yn it Museum Arnhim). Ek binne der op Duvenvoorde en Twickel. In tekene portret, ek fan syn frou, yn it ‘Receuil d'Arras’.

Hy boaske yn 1511 mei Josina, dochter fan Jan, earste greve fan Egmond. Hy liet twa dochters Maria en Margaretha en in bastertsoan Andries nei.
Teunis fan Wassenaar

**Anthonius (Teunis) Nicolaï van Wassenaar** (Dokkum om 1520? - emeritus 1599) wie preester yn Hegebeintum, mar al yn 1545 herfoarme. 

Hy flechte nei East-Fryslân en waard dêr predikant yn Uplewert oant 1566, yn Ljouwert (1566 en foar 1574), Inkhuzen (1574-1576), Warkum en tydlik Wurdum en Sleat (1584-1586), Stiens (-1599). Yn juny 1595 wie hy foarsitter fan de synoade te Frjentsjer. Tsjin 1599, nei in omdôchs fersyk om ûntslach en pensjoen yn 1591, waard er emeritus en oansteld as *Raad der Kerk van Leeuwarden*. In skriuwen fan syn hân *De magistratu* is troch de synoades fan 1583 oant 1595 ûndersocht en foar útjefte reemakke. It ferhaal fan syn rûzje mei de synoade ensfh., wêryn't hy neist Ruard Acronius stie, dy't sa heech opspile, dat it op 't lêst gie om it gesach fan de synoade, joech G.H. van Borssum Waalkes, yn it Argyf fan 1903. Romein neamt twa bruorren fan him, nammentlik Tiberius of Tjebbe en Johannes. Faak stelde hy rekwesten op, út namme fan de synoade, oan de oerheid oer ferskate tsjerklike belangen, bygelyks tsjin de Menisten; yn 1587 oan de kening fan Ingelân.
74 f.Kr.

## Foarfallen
### [[Jeropa]]
*Gnaeus Pompeius Magnus stichtet yn Hispania de stêd Pamplona en festiget dêr in Romeinsk legerkamp as ferdediging tsjin de opstannige Romeinen fan Kwintus Sertorius.

### [[Lyts-Aazje]]
*Nikomedes IV fan Bitynje ferstjert en jout syn keninkryk by testamint oer oan Rome. Bithynje, mei haadstêd Nikomedia, komt oan de Romeinske Republyk.
*Begjin fan de **Tredde Mitridatyske Oarloch**, Mitridates VI lit de Pontyske float bouwe. Sertorius, bûnsmaat fan Pontus, stjoert ofsieren om it leger te trainen.

### [[Sina]]
***Han Xuandi** (74 - 49 f.Kr.) folget Han Zhaodi op as keizer fan it Sineesk Keizerryk. Hy is in pakesizzer fan **Han Wudi**.

## Berne

## Ferstoarn
*Gaius Aurelius Cotta (* ~124 f.Kr. - † ~74 f.Kr.), Romeinsk konsul en steatsman (50)
*Han Zhaodi (* ~94 f.Kr. - † ~74 f.Kr.), keizer fan it Sineeske Keizerryk (20)
*Nikomedes IV, lêste kening fan Bitynje
Auckland

**Auckland** (Māory: *Tāmaki-makau-rau*) is it tichtstbefolke steedlik gebiet fan Nij-Seelân; it leit op it Noardereilân. De agglomeraasje bestiet út meardere stêden en distrikten, dy't yn 2010 op bestjoerlik nivo gearfoege waarden. It gebiet hat goed 1,4 miljoen ynwenners (2009), ûngefear in tredde fan de hiele Nij-Seelânske befolking, dêr 'tmear as 400.000 fan yn Auckland City libje.
Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma

**Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma** (Ternaard, 25 septimber 1781 - Sweins, 14 septimber 1847), wie de âldste soan fan C.L. fan Beyma en Aukjen (Aurelia) van Poutsma. Hy boaske 29 juny 1806 Agatha Wilhelmina van Voss (24 maart 1784 - 12 augustus 1861), by wa't hy fjouwer soannen hie.

## Libben
Hy folge syn mem en heit nei Sint Omer yn 1788, en kaam mei harren yn 1795 werom yn Fryslân. Hy waard 12 juny 1800 yn Frjentsjer as studint ynskreaun, mar hat de stúdzje dêr net ôfmakke. Hy waard 29 juny 1806 beneamd ta ûntfanger 'der convooien en licenten, der onbeschrevene middelen, van de turf, het klein zegel en de registratie' te Warkum, en bleau dit oant 21 oktober 1811, doe't hy maire fan Tsjom waard. Yn 1814 waard hy beneamd as frederjochter yn it kanton Hylpen, en sette him doe wer nei wenjen yn Warkum.

Yn juny 1820 waard hy lid fan de Kommisje fan Lânbou yn Fryslân. Hy waard yn Warkum lid fan de Ried, en waard 1 juny 1824 troch syn meileden keazen as lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Yn 1825 waard hy yn plak fan syn omke E.M. van Beyma beneamd as grytman fan Frjentsjerteradiel en fêstige him op it dêrfoar troch omke fermakke Kingmastate ûnder Sweins. By syn ôftreding mei yngong fan july 1827 fersocht hy, yn Warkum net foar werferkiezing as steatelid yn oanmerking te kommen, mar no waard hy as sadanich 1 juny 1827 keazen yn it plattelânsdistrikt Dronryp. Hy bleau dit oant syn ôftreding mei july 1843, fersocht net foar in werferkiezing yn oanmerking te kommen. Oant syn ferstjerren is hy grytman bleaun.

Yn 1842 waard him de titel jonkhear takend. Nei de troch him bewenne Kingmastate neamde hy himsels thoe Kingma, lykas syn pake dêr't er nei neamd wie ek dien hie. Omdat syn broer P.J. van Beyma foar dy tafoeging gjin reden fûn, is sûnt de ûnderskieding tusken de stagen fan Beyma mei en sûnder thoe Kingma beastean bleaun.
4 f.Kr.

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Kening Herodes de Grutte fan Judéa kom te ferstjerren yn syn winterpaleis by Jericho en wurdt begroeven yn Herodion. De Romeinske keizer Augustus ferpartet Judéa neitiid ûnder de trije soannen fan Herodes: Herodes Archelaüs, Herodes Antipas en Filippus.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Seneka de Jongere, Romeinske filosoof, skriuwer en steatsman († 65)

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
* kening Herodes de Grutte fan Judéa (* 74 f.Kr./73 f.Kr.)
* Markus Tullius Tiro, Romeinsk siktaris fan Sisero (* ?? f.Kr.)
3 f.Kr.

## Foarfallen
### Europa

* Kening Marbod fan de Markomannen smeit yn it gebiet fan it hjoeddeiske Bohemen, in Germaansk stammeferbûn gear û.a. fan Hermunduren, Longobarden, Semnonen en Fandalen.
* Ahenobarbus wurdt oerbefelhawwer fan it Romeinske leger yn Germaanje. Hy stekt de Elbe oer en lit brêgen (***pontes longi***) bouwe tusken de Ryn en de Iems.

## Berne
* 24 desimber - Servius Sulpicius Galba, keizer fan it Romeinske Ryk († 69).
* Thusnelda, frou fan de Germaanske kriichshear Arminius

## Ferstoarn
2 f.Kr.

## Foarfallen
* Yn Rome krijt keizer Augustus fan de Senaat de earetitel: *[[Pater Patriae]]* ("Heit fan it Heitelân").
* Augustus lit de Aqua Alsietina bouwen, it akwaduk rint oer in ôfstân fan goed 33 kilometer nei Rome en hat in kapasiteit fan 15.680 m³ liter op in dei. 
* Julia Caesaris, de dochter fan Augustus, wurdt fan oerhoer beskuldige en foar fiif jier ferbannen nei in eilân.

## Berne

## Ferstoarn
* Fraates IV, kening fan de Partsje
5 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Keizer Augustus en Quintus Haterius, wurde troch de Senaat keazen ta konsul fan it Imperium Romanum.

## Berne
* Lucius Vitellius, Romeinsk konsul en gûverneur fan Syria († 51)
* Ptolemaeus fan Mauretaanje, lêste kening fan Mauretaanje († 40)

## Ferstoarn
* Gaius Asinius Pollio (81), Romeinsk konsul en kriichshear
Tsjerk Hiddes/Cambuursterhoek

**Tsjerk Hiddes-Cambuursterhoek** wie in wyk yn de stêd Ljouwert, en leit om de *Tjerk Hiddesstrjitte*, *Cambuursterpaad* en de *Camminghastrjitte* hinne. De wyk waard yn 2018 gearfoege mei de wiken Oldegalileën-Blommebuert en Flietsône ta de wyk Ald-East.

Yn de Midsiuwen wie it gebiet it terrein fan de *famylje Cammingha*, dy't yn in kastiel wenne. Ek it *Cambuurplein* en de fuotbalklup Cambuur is dêrnei neamd.

Ta de wyk hearden de buerten: Cambuursterpaad, Cambuur en Zamenhofpark.
Skipsbuert

De **Skipsbuert** is in buert yn it easten fan de stêd Ljouwert en falt ûnder de wyk Potmargesône, súdlik fan de wyk Heechterp-Skieringen en noardlik fan de buert de Wielenpôle.

It is in reedlik rêstige folksbuert dy't út in grut tal flats en lytsere senioarewenten bestiet. Hoewol't it earder in echte folksbuert wie, wenje der tsjintwurdich reedlik soad studinten en âlderen. De Skipsbuert bestiet út acht strjitten en leit deunby it kofjemolkefabryk, by de measte Ljouwerters noch altiten bekend as de Condens.

Eigen oan de Skipsbuert is dat dy oan de âlde stêdsrivier de Potmarge leit. Ek grinzget de buert oan de Pieter Stuyvesantwei en de Ljouwerter Jachthaven. De Ljouwerter Jachthaven is de grutste oerdekte jachthaven fanWest-Europa. De haven hat mear as 500 oerdekte lisplakken en 150 iepen lisplakken. Ek is der plak foar rom 50 passanten.
Heale earn

In **heale earn** is in stik út de wapenkunde. It is de (wapenkundich) rjochterhelte fan in heraldyske earn.

In spesifike ferzje fan de heale earn is de Fryske earn: in swarte heale earn op in gouden fjild.
Leeuwarder Nieuwsblad

It **Leeuwarder Nieuwsblad** wie in advertinsjeblêd dat fan 1907 oant 1942 ferskynde en útjûn waard troch it krantebedriuw fan de famylje Hepkema. It blêd hie as suppleminten *Luim en lectuur*, *Kinderblad voor de jeugd*, en *Van en voor de vrouw*. It jublileumnûmer 7074 ferskynde op 9 jannewaris 1932. Reinder Brolsma hie der de wyklikse rubryk *Gesprekken op de brug* yn. 

De krante gie yn septimber 1942 mei de Ljouwerter Krante op yn de pro-Dútske fúzjekrante Friesche Courant dy't oant yn 1945 ferskynde.
SS Great Britain

It stoomskip de ***Great Britain*** wie it earste skip mei in folslein metalen romp en in skroef as oandriuwing. By de tewetterlitting yn 1843 wie se it grutste skip fan de wrâld, mei romte foar 382 opfarrenden.

De *Great Britain* wie in ûntwerp fan Isambard Kingdom Brunel, Thomas Guppy, Christopher Claxton en William Patterson, dat útfierd waard foar de Great Western Steamship Company. It ûntwerp waard ynspirearre troch it tige slagge eardere skipsûnwerp fan Brunel, de *[[SS Great Western]]*.
6 f.Kr.

## Foarfallen

### Itaalje

*Tibearius Klaudius Nearo wurdt fanwege skeel mei keizer Augustus, nei Armenië stjoerd om dêre it bestjoer te re-organisearjen.
*Augustus stjoert fretten (*[[Mustela]] putorius furo*) nei de Balearen, om in kninepleach te bestriden.
*Tibearius giet nei Rhodos om dêr as amtleas boarger yn ballingskip te libjen; hy is dêr dwaande mei filosofyske stúdzjes.

### Palestina
*Yn Betlehem wurdt Jezus Kristus berne.
*Herodes de Grutte fernimt fan de Wizen út it Easten dat de "Kening fan de Joaden" berne is en lit dêrnei alle bern yn Betlehem deadwaan.
*Joazef fan Nazareth en Marije flechte mei Jezus nei Egypte.

## Berne
* Jezus fan Nazaret, wichtich joadske en religieuze persoan

## Ferstoarn
Anske Hielke Kuipers

**Anske Hielke Kuipers** (Warkum, 11 july 1833 - Haarlim 25 july 1902) wie gesachhawwer (kaptein) fan de Gûvernemintsmarine (de wjergader op see fan it KNYL te lân). De beneaming ta gesachfierder barde by gûvernemintsbeslút fan 1 jannewaris 1861 (nr. 41). Letter dat jier, op 18 febrewaris, waard Kuipers beneamd ta ridder yn de Militêre Willems-Oarder fjirde klasse.

## Ekspedysje tsjin Lahei
De ekspedysje tsjin Lahei wie in reaksje op it ferlies fan de *[[Zr. Ms. Onrust|Onrust]]* yn desimber 1859. By de ekspedysje tsjin Lahei wie Kuipers de gesachfierder oer it wapene skip *[[Boni (skip)|Boni]]*. Dit skip fear de rivier Barito op en wist it geskut fan de *Onrust* te weroverjen. De *Onrust* gie ferlern by in missy om de foarst Surapati fan Banjarmasin oer te heljen om in lieder fan de opstân út te leverjen yn ruil foar in slompe jild.

Trije jier letter, yn 1863, kaam in strafekspedysje werom nei dit gebiet, hjirby wienen de skippen *[[Zr. Ms. Celebes|Celebes]]*, *[[Zr. Ms. Montrado|Motrado]]* en *[[Zr. Ms. Suriname|Suriname]]*. By dizze ekspedysje waarden alle kampongs fan de opstannige Dajaks lâns de rivier Barito yn 'e brân stutsen.
Fan Goslinga

**Fan Goslinga**  is de namme fan in aadlik laach, dat yn de 17e iuw en 18e iuw in foarname rol spile yn Fryslân.

## Bekende telgen
* Johan fan Goslinga (†1688), grytman fan Frjentsjerteradiel, lid Deputearre Steaten fan Fryslân
* Sicco fan Goslinga (1664 - 1731), soan fan foargeande, diplomaat, grytman fan Frjentsjerteradiel, lid Deputearre Steaten fan Fryslân, deputearre ter fjilde, en lid fan de Steaten-Generaal fan de Nederlannen. Hy wenne op de *Sickemastate* by Hjerbeam
* Dodonea Lucia fan Goslinga, dochter fan Sicco fan Goslinga, troud mei Unico Wilhelm fan Wassenaer.
7 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Tiberius Klaudius Nearo en Gaius Kalpurnius Piso wurde troch de Senaat keazen ta konsul fan it Imperium Romanum.
* Tiberius ûnderwerpt de Germanen oan de Ryn, hy komt werom as Imperator en mei fan keizer Augustus in triomftocht hâlde.

### Europa
* De 11-jierrige Arminius, soan fan in stamlieder fan de Sjerusken, wurdt as gizeler nei Rome brocht.

### Sina

* De 17-jierrige **Han Aidi** folget syn omke **Han Chengdi** op as keizer fan it Sineeske Keizerryk (7 - 1 f.Kr.).

## Berne

## Ferstoarn
8 f.Kr.

## Foarfallen
### Jeropa

* Tiberius Claudius Nearo krijt it opperbefel oer it Romeinske leger yn Germaanje en wreidet de ryksgrins út oant de rivier de Elbe.

## Berne

## Ferstoarn
* Gaius Cilnius Maecenas (62), Romeinsk steatsman en keunstleafhawwer. 
* 27 novimber - Quintus Horatius Flaccus (57), Romeinsk dichter.
10 f.Kr.

## Foarfallen
### Jeropa

* Keizer Augustus sticht yn Galje de Romeinske koloanje: ***Augustoritum*** (Limoges). De stêd sil letter in wichtich knooppunt wurde fan hannelswegen. 
* Drusus sticht ***Castellum Bonna*** (Bonn) en bout in brêge oer de Ryn. It legerkamp foarmet in útfalsbasis tsjin Sjatten en Sjerusken. Yn Rynlân-Palts langs de Limes lit er it Romeinske grinsfort ***Noviomagnus Nemetum*** (tsjintwurdich Speyer) oplûke.

### Palestina
* De Joadske timpel yn Jerusalim wurdt nei in grutte restauraasje ynwijd troch Herodes de Grutte.

### Sina
* East-Turkestan (tsjintwurdich Sinkiang) werpt it jok fan de Han-dynastye fan har ôf en ferdriuwe de Sinezen út it Tarimbekken.

## Berne

* Aleksander de Alabarch, lieder fan de Joadske mienskip yn Aleksandrje.
* 1 augustus - Klaudius I, keizer fan it Romeinske Ryk († 54).
* Herodes Agrippa I, kening fan Judeä († 44).

## Ferstoarn
* Titus Statilius Taurus (50), Romeinsk konsul en kriichshear.
11 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Tiberius Klaudius Nearo lit him skiede fan syn frou Fipsania Agrippina dy't swier is. Keizer Augustus twingt him ta in boask mei syn dochter Julia Caesaris.

### Europa
* Nearo Klaudius Drusus giet út Castra Vetera (no Xanten) wei de Lippe op en berikt de Wezer, dêr't er troch de Germanen tebekdreaun wurdt.

## Berne

## Ferstoarn
* Octavia Thurina, suster fan Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus)
13 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Yn Rome wurde Tiberius Klaudius Nearo en Publius Quinctilius Varus, troch de Senaat keazen ta konsul fan it Imperium Romanum. 
* Keizer Augustus lit op it Marsfjild it Ara Pacis Augustae ("Alter foar de Augusteyske frede") bouwe ta eare fan syn trijejierrige fredesmissy yn Galje.
* It Teater fan Balbus wurdt ynwijd troch Lusius Kornelius Balbus.

### Europa
* Nearo Klaudius Drusus stiftet yn Rynlân-Palts oan de Ryn, it Romeinske grinsfort *[[Mogontiacum|castellum Mogontiacum]]* (no Mainz).
* Drusus wurdt beneamd ta prokonsul fan Galje en makket in ynspeksjereis de noardlike ryksgrins bydel. Hy slút in hannelsferdrach mei de Bataven en Friezen. 

## Berne
* Drusus de Jongere, soan fan Tiberius Klaudius Nearo (stoarn 23) 
* Livilla Julia, dochter fan Nearo Klaudius Drusus (stoarn 31)

## Ferstoarn

* Markus Aemilius Lepidus, Romeinsk konsul en Pontifeks Maksimus
14 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Keizer Augustus oermastert de Liguryske stammen en stiftet de Romeinske provinsje Alpes Maritimae (no Monako).

### Europa
* Caesar Augustus sticht in Rynlân-Palts in Romeinske koloanje: Augusta Vangionum (Worms) en festiget der in garnizoen.

## Berne
* Agrippina de Aldere, dochter fan Marcus Vipsanius Agrippa (stoarn 33)
* Claudia Pulchra, dochter fan Paullus Aemilius Lepidus (stoarn 26)

## Ferstoarn
* Antonia de Aldere, dochter fan Markus Antonius en Octavia Thurina
Fiona Shaw

**Fiona Shaw**, wiere namme **Fiona Mary Wilson**, OBE (County Cork, Ierlân, 10 july 1958) is in Iersk teäter- en filmaktrise en regisseur. 

## Biografy
Shaw is in dochter fan in eachdokter en in natuerkundige. Sy studearre drama oan de *Royal Academy of Dramatic Art* yn Londen. Sy spilet geregeldwei yn it Londenske West Endteäter, hoewol't sy faaks by it grutte publyk fral bekend is fan har rol as Petunia Duffeling yn de Harry Potter-films. Yn 2001 waard har de Oarder fan it Britske Ryk útrikt.

Shaw is wat romantyk oanbelanget yn ferbân brocht mei aktrise Saffron Burrows. Beide aktries hawwe hjir gjin kommintaar op leverje wolt.

## Filmografy
* *The Adventures of Sherlock Holmes* (1985) (telefyzjerige)
* *[[My Left Foot]]* (1989)
* *[[Mountains of the Moon]]* (1990)
* *[[Three Men and a Little Lady]]* (1990)
* *[[Hedda Gabler (1993)|Hedda Gabler]]* (1993) (TV)
* *[[Super Mario Bros. (film)|Super Mario Bros.]]* (1993)
* *[[Undercover Blues]]* (1993)
* *[[Persuasion (film)|Persuasion]]* (1995)
* *[[Jane Eyre (film)|Jane Eyre]]* (1996)
* *[[Anna Karenina (film)|Anna Karenina]]* (1997)
* *[[The Butcher Boy]]* (1997)
* *[[The Avengers (1998)|The Avengers]]* (1998)
* *[[Gormenghast]]* (2000) (telefyzje)
* *Harry Potter and the Philosopher's Stone* (2001)
* *[[Doctor Sleep]]* (2002)
* *Harry Potter and the Chamber of Secrets* (2002)
* *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban* (2004)
* *[[Midsummer Dream]]* (2005)
* *[[The Black Dahlia]]* (2006)
* *[[Catch and Release]]* (2007)
* *Fracture* (2007)
* *Harry Potter and the Order of the Phoenix* (2007)
* *[[Tree of Life]]* (2009)
* *Dorian Gray* (2009)
* *[[Noi credevamo]]* (2010)
* *Harry Potter and the Deathly Hallows (Part 1)* (2010)
* *True Blood* (2011) (telefyzjerige)
* *The English Teacher* (2013) as ferteller
* *The Testament of Mary* (2013) (Broadway)[21]
* *Stonehearst Asylum* (2014)
* *Folly Pixels* (2015) as premier (uncredited)
* *The White King* (2016) as Kathrin Fitz
* *Out of Innocence* (2016) as Catherine Flynn
* *Channel Zero* (2016) as Marla Painter
* *The Rising* (2016) as grevinne Markievicz
* *Emerald City* (2017) (Tf) as Mombi
* *Lizzie* (2017) as Abby Borden
* *Colette* (2018)
* *Ammonite* (2020)
* *Enola Holmes* (2020)
* *[[Andor (tillefyzjesearje)|Andor]]* (2022) as Maarva Andor

## Keppeling om utens
* Profyl fan Shaw op IMDb
16 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Keizer Augustus giet nei Galje dêr't hy it bestjoer opnij organisearret fan de provinsjes Aquitania, Belgica en Lugdunensis.
* Augustus set in fjildtocht útein tsjin de Keltyske berchstammen yn de Alpen, om de hannelswegen nei Rome feilich te stellen. 

### Jeropa
* Caesar Augustus lit yn de delling fan de Moezel de stêd Augusta Treverorum (Trier) bouwe, mei as doel de haadstêd fan Belgica Prima te wurden.
* Nearo Klaudius Drusus festiget lâns de Romeinske swette it Romeinske grinsfort Castra Novaesium (tsjintwurdich Neuss).
* De Germaanske stammen de Tencteri en Usipeti stekke de Ryn oer en ferneatigje it Romeinske legerkamp fan Legio V Alaudae.
* De Romeinen falle Daasje binnen en plonderje de hannelstêd Histria. Noricum wurdt by it Romeinske Keizerryk ynlive.
* Tiberius Claudius Nearo leveret in mini-seeslach tsjin de Raetiërs, dy't oan de ouwers fan de Bodenmar wenje. It eilân Mainau wurdt in Romeinske floatbasis.

## Berne

## Ferstoarn
17 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* Yn Rome wurde ter eare fan it 700-jierrige bestean fan de stêd iuwfeesten hâlden: de "**Ludi Saeculares**". De Senaat kundicht de wrâldfrede (Pax Augusta) ôf. 
*Quintus Horatius skriuwt ter gelegenheid fan de feesten it *[[Carmen saeculare]]*.

## Berne

## Ferstoarn
Neil Armstrong

**Neil Alden Armstrong** (Wapakoneta (Ohio), 5 augustus 1930 - Kolumbus (Ohio), 25 augustus 2012) is in earder Amerikaansk testpiloat en astronaut. Hy sette op 21 july 1969 om 02.56.20 oere (UTC) as earste minsk foet op de moanne.

## Piloat
Armstrong hat tsjinne yn de Koreaanske Oarloch as gefjochtspiloat foar de U.S. Navy (Marine). Hy studearre oan de Purdue-universiteit en helle it diploma fan loftfeartkundich yngenieur yn 1955. Letter waard hy testpiloat foar de National Aeronautics and Space Administration en bestjoerde sân kear it X-15-fleantúch, dat it snelheidsrekord yn de loft fêstige en oant 70 kilometer hichte kaam. Yn 1962 waard hy troch de NASA selektearre as astronaut.

## Gemini-projekt
Hy wie de kommandant fan de Gemini 8-missy, dy't yn 1966 as earste in keppeling tusken twa romtefartugen bewurkmastere. Hy wie ek de kommandant fan it ferfangingsteam foar de Apollo 8-missy.

Hy ûntsnapte yn 1968 krekt oan de dea by in trening foar de moannelâning.

## Apollo-projekt
Yn 1969 wie hy de kommandant fan de Apollo 11-missy dy't foar it earst besocht om op de Moanne te lânjen. Op de eigenltlike missy nom hy twa minuten en 21 sekonden foar de lâning de bestjoering oer fan de moannelâningsmodule *Eagle* omdat de automatyske lâning drige yn in gebiet mei in soad lytse kraters en "rotsblokken sa grut as folksweinen", en sette him del yn in flak gebiet, inkele hûnderten meters fierder. In pear oeren letter stapte hy út de moannelâner.

## Earste wurden op de moanne
Doe't hy de earste foet op de moanneboaiem sette, sei er:
:*"That's one small step for a man, one giant leap for mankind."*
De 'a' yn "for a man" waard lykwols tige koart útsprutsen, en troch de minne kwaliteit fan de lûdsferbining waard de sin wrâldferneamd as *"That's one small step for man, one giant leap for mankind."* Semantysk sjoen is dat in minder sterke sin, om't *man* dan hast deselde betsjutting hat as *mankind*. Sels bewearde Armstrong dat hy de 'a' wiswol útsprutsen hie. In analyze mei moderne kompjûtertechniken fan de betreffende lûdsopnamen jouwe himme hjiryn gelyk: hy hat de 'a' wól útsprutsen.  Dochs giet de kontroverse troch meidat net elk elkenien it iens is mei de konklúzje fan it neamde ûndersyk. 

Harkje yn Ogg Vorbis nei de orizjinele wurden: 

## Heechlearaar
Yn 1970 ferliet Armstrong de NASA. Hy waard heechlearaar loftfeart- en romtefearttechnyk oan de Universiteit fan Cincinnati en kocht yn it tichtbylizzende Lebanon in pleats mei 40 hektare grûn dêr't yn dieltiid op buorke.

## Yn Nederlân
Neil Amstrong wie op 18 novimber 2010 yn Nederlân dêr't hy in speech hold by de *Science & Technology Summit* yn it World Forum yn De Haach en dêr't hy foar de gek sei dat hy him (80 jier âld) noch beskikber stelde as kommandant foar in missy nei Mars.

## Trivia
* Der is in asteroïde nei Neil Armstrong ferneamd, de 6469 Armstrong.
William Frost

**William "Bill" Frost** (Saundersfoot, 28 maaie 1848 -  maart 1935) wie in Welsk timmerman en amateurfleander, dy't neffens guonts, in bemanne flecht makke yn fleanmasine dy't er sels ûntwurpen hie.

Frost wie timmerman en wenne it grutste part fan syn libben yn Saundersfoot, in doarpke yn Pembrokeshire, oan de kust fan Súd-Wales. Syn heit wie John Frost en syn mem Rebecca Frost. Yn de 90er jierren fan de 19e iuw krige er it idee om in fleamasine te meitsjen. It slagge him en bou de "Frost Airship Glider", yn prinsipe in soarte fan kombinaasje fan loftskip (mei twa gastenks) en helikopter. Ut de patintbeskriuwing:

*The flying machine is propelled into the air by two reversible fans revolving horizontally. When sufficient height is gained, wings are spread and tilted by means of a lever, causing the machine to float onward and downward. When low enough the lever is reversed causing it to rise upward & onward. When required to stop it the wings are tilted so as to hold against the wind or air and lowered by the reversible fans. The steering is done by a helm fitted to front of machine.*

De patintomskriuwing sprekt himsels in bytsje tsjin omdat de folgende paragraaf seit: *The steering is done by a rudder at both ends.*

Skriuwer Byron Rogers beskriuwt de fleanmasine  as "diels ballon (gassylinders joegen it lift), foar in part sweeffleanmasine mei oandriuwing, trapers dreaune in propeller oan as by in helikopter." It is net wis hokker gas at Frost brûkt hat, mar wetterstofgas leit foar de hân omdat it frijwat maklik te meitsjen is. 

Der waard sein dat Frost in flecht makke op of om 24 septimber 1896. Waarnimmers seinen dat de masine sa'n 500 meter fleach en doe yn de beammen bedarre. Dat soe betsjutte dat er oer de 120 foet yn 12 sekonden fan de bruorren Wright har earste motorisearre flecht hinne gien wie. De oare nachts waard de masine yn in fûle stoarm ferneatige en de brokstikken oer it fjild ferspraat.

Spitigernôch is de flecht, dy't blykber wol tsjûgen hie, net offisjeel fêstlein en allinne yn it ûnthâld fan pleatslike minsken bewarre bleaun. Hoewol't Frost frijwat earm wie, frege er patint oan en dat waard ek akseptearre en fêstlein yn   Londen op 25 oktober 1894 ûnder nûmer 1894-20431. It patint ferrûn lykwols fjouwer jier letter om't Frost gjin jild hie om it te ferlingen. Frost stoar sûnder wolstân en erkenning yn 1935.
Interface

De **interface** makket in kompjûterprogramma sichtber en bestjoerber. Hy set de fuortgong fan it kompjûterjen om yn tekst en/of byld. Sa wurke de interface fan de earste bestjoeringsprogramma's, bygelyks DOS, noch folslein mei tekst. Mar al rillegau kaam yn 1985 it bestjoeringsprogramma Windows mei it gebrûk fan finsters en byldkaikes.

De interface is in keppelstik of -programma, dat de funksje hat eat oer of om te setten. Sa'n keppelstik docht soks meganysk en dat kompjûterprogramma troch bygelyks it iene koadeformaat yn it oare oer te setten. 

## Kompjûterspultsjes
Ek by kompjûterspultsjes is de interface fan it grutste belang. Hoe fierder de ûntwikkeling fan dy spultsjes giet, nammerste moaier wurdt de útfiering fan de interfaces. By dy spultsjes giet it benammen om de ynteraktive skyl fan it kompjûterprogramma.
List fan loftfeartpioniers

Dit is in **list fan ferneamde loftfeartpioniers**.

* Clément Ader
* Louis Blériot
* Louis Charles Breguet
* Alcock en Brown
* Milo Burcham
* George Cayley
* Pierre de Caters
* Amelia Earhart
* Henri Fabre
* Henri Farman
* Anthony Fokker
* Roland Garros
* Gaston Génin
* Henri Giraud
* Amy Johnson
* Charles Kingsford Smith
* Hermann Köhl
* Otto Lilienthal
* Charles Lindbergh
* Clément van Maasdijk
* Jean Mermoz
* Albert Plesman
* Antoine de Saint-Exupéry
* Gustavo Salinas
* Alberto Santos-Dumont
* Nevil Shute
* Igor Sikorsky (1889-1972)
* Roger Sommer
* Charles Stewart Rolls (1877-1910)
* Andrej Toepolev (1888-1972)
* Alliot Verdon-Roe (1877-1958)
* Wilbur en Orville Wright
* Ferdinand von Zeppelin (1838-1917)
Gustavo Salinas

**Gustavo Salinas Camiña** (Cuatro Ciénegas, 17 july 1893- dêre, 5 maart 1964) wie in Meksikaansk militêr en fleander. Salinas wie de earste piloat yn de skiednis dy't in  loftbombardemint boppe it Amerikaanske kontinint útfierde.

Nei syn skoaloplieding ferfarde Salinas nei New York om him dêr ta te lizzen op de loftfeart. Yn 1912 gie er werom nei Meksiko en sleat him oan by it leger fan Francisco I. Madero. Nei de delfal fan Madero gie er by it Konstitúsjonalistyske Leger fan Venustiano Carranza yn de striid tsjin diktator Victoriano Huerta. Op 14 april 1914 bombardearre er mei selsmakke bommen it oarlochsskip *Cañonero Guerrero* yn de Golf fan Kalifornje. It skip hie fansels noch gjin loftôfwar en waard twong har tebek te lûken. Yn 1915 waard de Meksikaanske Loftmacht oprjochte mei Salinas as earste befelhawwer.

Nei ôfrin fan de Meksikaanske Revolúsje waard er militêr attasjee yn Belgje, it Feriene Keninkryk en Frankryk. Yn 1929 sleat er him oan by de opstân fan generaal José Gonzalo Escobar, dy't lykwols ferslein waard sadat Salinas it lân ûntflechtsje moast. Ein jierren '30 kaam er werom yn Meksiko. Under de Twadde Wrâldkriich wie er de organisator fan Eskader 201, in ûnderdiel fan de Meksikaanske loftmacht dat oan de kant fan de Alliearden de Japanners befocht. Salinas stoar yn 1964.

## Keppeling om utens
*Early Aviators - biografy
Byldkaike

In **byldkaike** of ikoantsje, (Ingelsk *pictogram*), is in troch it programma oanwiisd partsje fan it byldskerm, dêr't in beskate funksje oan takend is. Mei de komst fan de mûs waard it mooglik, troch it (dûbel)klikken op in byldkaike, it programma rap te betsjinjen. By de taastskermen kin soks hiel ienfâldich troch mei in finger op sa'n byldkaike te tikjen.

## Knop of knoop
It noch lytsere byldkaike soe it Ingelsk in *Button* neame. Sa wurdt by it tsjetterjen in hiel lyts blau fûgeltsje brûkt.
Saundersfoot

**Saundersfoot** is in plak yn Pembrokeshire, yn west Wales. It is mei it tichteby lizzende Tenby ien fan de meast besocht fakânsjebestimmingen fan Wales.

## Haven
De haven waard oanlein yn 1829 troch de *Saundersfoot Railway and Harbour Company* foar de eksport fan antrasyt (stienkoal) út de protte minen yn de omkriten (dat lykwols al iuwenlang fan it strân ôf dien waard). 

## Fuotpaad
Saundersfoot leit yn it Pembrokeshirekust Nasjonaal Park en oan it kustpaad fan Pembrokeshire.
Saint-Maurice-de-Rémens

**Saint-Maurice-de-Rémens** is in gemeente yn it Frânske departement Ain (regio Rhône-Alpes) mei 756 ynwenners (2023). It plak heart ta it arrondissemint Belley.

## Geografy
It oerflak fan Saint-Maurice-de-Rémens berint 10,4 km², de befolkingstichtens is 73 ynwenners de km² (2023).

## Ferskaat
Skriuwer-piloat Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944) is berne yn Saint-Maurice-de-Rémens
Hindrik V

* keizer Hindrik V (1081/1088-1125), kening en keizer fan it Hillige Roomske Ryk (1098/1106-1111-1125).
* Hindrik V fan Ingelân (1387-1422), kening fan Ingelân (1413-1422).
* *[[Hindrik V (toanielstik)|Hindrik V]]*, in toanielstik fan William Shakespeare.
Stoomskip

In **stoomboat** of **stoomskip** is in skip dat oandreaun wurdt troch in stoommasine of in stoomturbine. Yn it earstoan dreau de stoommasine in skeprêd oan, nei 1836 komt de stoomboot mei skipsskroef op. Skippen dy't op stoomfarre, drage foar harren namme faak de ôfkoarting 'SS' (stoomskip of *steam ship*), lykas it SS Rotterdam (V).

## Skiednis
Yn 1737 boude Jonathan Hulls in stoomboat dy't twa skoeprêden oan de efterstjûne hie, mar lykwols gjin grutte foardielen oer sylskippen hie. Pas nei't James Watt se stoommasine ferbettere hie, waarden stoomboaten rindabel. De earste rêdstoomboat wie de *[[Pyroscaphe]]* (1783) ûntwurpen troch de Frânsman Claude François Jouffroy d'Abbans.

Seeskippen hawwe in ynstallaasje om de stoom wer ta wetter te kondinsearjen en opnij te brûken. Seewetter is nammers net geskikt foar in stoommasine. Stoommasines op it lân hawwe sa'n ynstallaasje komselden, omdat dêr maklik oan wetter te kommen is.

Yn it bejin waard stienkoal brûkt as brânstof. Letter waarden meast oaljestookte tsjettels brûkt foar de opwekking fan stoom en de fersmoargjende koale-ynstallaasjes komme op skippen praktysk net mear foar. De aldernijste metoade foar it opwekken fan stoom is de kearnsintrale, dat in atoomûnderseeër is strikt nommen in stoomskip.
Roelant Roghman

**Roelant Roghman** (Amsterdam, 1627 - dêre, 1692) wie in Nederlâns keunstskilder en etser.

Roghman waard 14 maart 1627 doopt yn de Nije Tsjerke (Amsterdam) as zsoan fan de graveur Henrick Lambertsz Roghman en Maria Jacobs Savery, dy’t út de keunstenersfamylje Savery kaam. Roghman waard learling fan syn âldomke, hofskilder Roelant Savery. Hy soe ek ûnderrjocht fan Rembrandt hân hawwe, mar wis is dat net. Neffens Arnold Houbraken wie Roghman blyn oan ien each.

Roghman makke tegearre mei syn suster Geertruydt in rige lânskipsprinten (ca. 1645-1648), dy’t ûnder de titel *Plaisante Landschappen ofte vermakelijcke Gesichten na 't Leven geteekent door Roelant Rogman* útjûn waard troch Claes Jansz. Visscher.
Ek syn suster Magdalena wie gravearster. Hy waard populêr troch in rige fan sa'n 200 prenten fan kastielen en bûtenpleatsen yn Hollân en Utert (1646-1647).

Roghman troude net en stoar yn syn berteplak dêr’t er op 3 jannewaris 1692 te hof kaam.

## Foarbylden fan syn wurk

File:Roelant Roghman -Albrechtsberg.JPG|*Albrechtsberg*
File:Huis te Vleuten.jpg|*Hûs te Vleuten*
File:Kasteel Woerden Roelant Roghman.jpg|*Kastiel Woerden*
File:Vliet-lopik roelant roghman.jpg|*Kastiel Vliet by Lopik*


## Keppeling om utens
*Het Utrechts Archief met afbeeldingen van Roghman
Antonina Houbraken

**Antonina Houbraken** (Doardt, doopt 31 maaie 1686 - Amsterdam, begroeven 12 desimber 1736) wie in Noardnederlânske tekeneresse.

## Libben en wurk
Houbraken wie in dochter fan de Doardtske skilder Arnold Houbraken (1660-1719) en fan Sara Sasbout Souburg. Sy learde it tekenjen fan har heit, dy't sy assistearre mei syn *[[De groote schouburgh der Neder­lantsche konstschilders en schilderessen|Schouburg]]*. Yn 1723 troude sy mei de goudsmid en tekener Jacobus Stellingwerff. Tegearre makken sy topografyske tekeningen yn opdracht. Antonia har meast wichtige opdrachtjouwers wienen heit Andries en soan Gerrit Schoemaker. Dêrnjonken makke sy ek titelprinten en portretten. Nei de dea fan har man yn 1727 gie sy troch mei syn wurk. Sy ûndertekene har wurk ôfwikseljend mei har eigen namme en dy fan har ferstoarne man.

Houbraken stoar yn desimber 1736 yn Amsterdam yn de âldens fan 60 jier.
Bernhardus Hopperus Buma

**Bernhardus Hopperus Buma** (Ljouwert, 26 augustus 1826 - Ljouwert, Burmaniahûs, 22 septimber 1892) wie in Nederlânsk boargemaster.

## Biografy
Hopperus Buma wie in soan fan Mr. Wiardus Willem Buma (1802-1873) en Maria de With (1803-1878). Hy studearre rjochten oan de Grinzer Hegeskoalle en promovearre yn 1853. Syn fan wie oarspronklik *[[Buma (laach)|Buma]]*, mar by Keninklik Beslút krige er yn 1867 tastimming om syn twadde foarnamme *Hopperus* oan de famyljenamme ta te heakjen.

Hy waard yn 1855 beneamd ta boargemaster fan Westdongeradiel. Yn 1862 folge de beneaming yn Kollumerlân en Nijkrúslân, dêr't er Age Tjepke Ruurd Sixma baron van Heemstra opfolge. Twa jier letter boaske er mei jkfr. Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga (1823-1898), as widdo fan Cornelis Schelto Sixma baron van Heemstra wie sy in skoandochter fan de eardere boargemaster. 

Yn 1872 krige Hopperus Buma earfol dien as boargemaster; hy hie der sels om frege. Hy sette him mei syn frou nei wenjen yn Huzum, dêr't sy de filla *Vaartzicht* sette litten hiene. Hopperus Buma waard fâd fan it Tjallinga-weeshûs te Westernijtsjerk. Yn 1875 liet er yn Ljouwert in nij *[[Burmaniahûs]]* bouwe. Yn 1883 ferfarde er mei syn frou nei Wiesbaden en liet de gemeente Ljouwert witte dat er him yn Dútslân fêstigje soe, mar inkelde moannen letter wienen sy werom yn Ljouwert. Hy stoar nei in lang siikbêd yn de âldens fan 66 jier yn it Burmaniahûs.

## Galery

Bernhardus Hopperus Buma.jpg|**1871:** Bernhardus Hopperus Buma en...troch J.J.G. van Wicheren
Johan Joeke Gabriël van Wicheren - Portret fan Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga.jpg|...syn frou Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga
Johan Heinrich Neuman - Bernhardus Hopperus Buma.jpg|**1889:** It pear fannijs skildere...troch J.H. Neuman
Johan Heinrich Neuman - Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga.jpg|...op hege leeftiid
28 f.Kr.

## Foarfallen
### Itaalje
* In Rome wurde Gaius Julius Caesar Octavianus en Marcus Vipsanius Agrippa ta konsul fan het Imperium Romanum keazen.
* De Senaat fiert in fernijd "republikeinsk" steatsbestel yn, de patrysjers wurde deltwong. Octavianus wurdt *imperium maius* (heechste befelhawwer) fan it Romeinske leger.
* Yn Turyn wurdt in militêre delsetting (Castra Taurinorum) festige. Octavianus Caesar lit de **Porta Palatina** bouwe, in stedspoarte me twa tuorren dy't de bemuorre stêd ferbynt.
* Agrippa trout syn twadde frou, Claudia Marcella, de nicht fan Octavianus en in dochter fan Octavia Thurina.

### Palestina
* Obodas III (28 - 9 f.Kr.) folget syn heit Malichus I op as kening fan de Nabateeërs. Hy slút in hannelsferdrach mei Rome en beskermet by Petra de karavanen fan de siderûte.

## Berne
* Lusius Arruntius, Romeinsk konsul en steatsman (stoarn 37)

## Ferstoarn
29 f.Kr.

## Foarfallen
* *datum ûnbekend* - De Romeinske dichter Fergilius foltôget syn *[[Georgica]]*.

## Berne

## Ferstoarn
Amy Johnson

**Amy Johnson** (Kingston upon Hull, 1 july 1903 – 5 jannewaris 1941) wie de earste frouljus piloat dy't allinnich fan Ingelân nei Austraalje fleach. Sy wie op dat stuit 26 jier.
 
Johnson har karriêre begûn yn 1928; sy wie teffens de earste frouljus grûnwurktúchkundige en krige erkenning fan it ministearje fan Loftfeart en de C.B.E.. Solo of mei har man, Jim Mollison, sette sy tal fan lange-ôfstânrekords mei fleanmasines yn de jierren 30.

Yn de Twadde Wrâldkriich fleach hja nije fleanmasines fan it fabryk nei de fleanbasis. Op 5 jannewaris 1941 rekke syn mei har Airspeed Oxford it paad bjuster en stoarte yn it estuarium fan de Teems. Sy waard noch libbend sjoen, mar rêding mislearre en har lichem rekke fuort.

## Ferskaat
* Der is in McDonnell Douglas MD-11-tastel (registraasje PH-KCA) fan de KLM Amy Johnson ferneamd.

## Keppelings om utens
*BBC-side oer Amy Johnson har dea
*RAF skiednisside oer Amy Johnson
*Amy Johnson: Pioneer Aviator, artikel fan LaRue Scott
Airspeed Oxford

De **Airspeed AS.10 Oxford** wie in twamotorige treningsfleanmasine. It tastel waard brûkt troch bemanningen (dy't har *Ox-Box* neamden) út it Britske Mienebest foar it oefenjen yn navigaasje, radiotelegrafy, bombardearjen en sjitten mei boardgeskut yn de Twadde Wrâldkriich.

Ek by de Nederlânske loftmacht en marineloftfearttsjinst hawwe se yn gebrûk west fan 1946 oant yn 1952.

Der binne 8586 fan makke; 4411 troch Airspeed yn it fabryk in Portsmouth, en 4175 yn oare fabriken.

## Spesifikaasjes

## Sjoch ek
* Amy Johnson
## Keppelings om utens
*''Fleet Air Arm Archive''
*Skiednis Airspeed Oxford
Kingston upon Hull

**Hull**, offisjeel **Kingston upon Hull**, is in Britske havenstêd op de noardouwer fan de rivier de Humber en oan beide siden fan de rivier de Hull, dy't yn de Humber mûnet. De stêd (*city*) wurdt omjûn troch de East Riding of Yorkshire, mar hat selsstannich lokaal bestjoer. De gemeenteried (*council*) wurdt tsjintwurdich Hull City Council neamd.

Troch syn lizzing oan de mûning fan de Humber en de tagong ta de Noardsee hat Hull in drokke haven mei bulkferfier. Ek is der in deistige feartsjinst op Rotterdam (Europoarte) en op Zeebrugge).

## Berne yn Hull
* Amy Johnson (1903-1941), langeôfstânrekordfleander
* Geoffrey Dummer (1909-2002), elektrotechnikus
* Phillip Goodhand-Tait (1945), sjonger-songwriter, produsint en keyboardspiler
* Rob McDonald (22 jannewaris 1959), fuotballer en trener
* Jordan Metcalfe (24 maaie 1986), akteur
Stjerreskâns (Bakkefean)

De **Stjerreskâns** is in seishoekige skâns yn Bakkefean dy't nei alle gedachten yn de 18e iuw oanlein is. De seishoekige Stjerreskâns leit deunby it asfaltearre fytspaad tusken de Duerswâldmerwei en de Beakendyk op hast in kilometer fan de Slotpleats ôf. It fermoeden bestiet dat hy nea in militêre funksje hân hat en foar oefendoeleinen oanlein is troch de wiskundige Johann Hermann Knoop, alhoewol't dizze skâns oan de iuwenâlde Beakendyk leit, yn earder tiden ien fan de pear heger lizzende trochgongen op it sompich paad nei Drinte. Dat soe betsjutte kinne dat de Stjerreskâns wol in ferdigeningsfunksje hân hat.

Yn 1997 waard Natoermonuminten eigener fan it lângoed, yn 2002 wie de restauraasje klear. De skâns leit tichtby in  nuddelbosk, dat grinzet oan in earder fen. Troch de begroeiïng wie de skâns fan it paad ôf amperoan te sjen. Nei de restauraasje is de skâns wer goed te sjen. De restauraasje foarkomt ek dat omfallen beammen of de kluten dêrfan yn de wâlen, de oarspronklike foarm oantaaste. It wâlepatroan is wersteld troch de wâlen te ferstevigjen en de groppen út te graven. Sa moat de skâns mei it fen in iepen plak yn de bosk wurde dat minsken lûkt.
Boltastate (Eanjum)

**Boltastate** wie in state oan de Boltawei 2 yn Eanjum, gemeente Dongeradiel. Op it stateterrein stiet noch altiten in pleats.

Meardere saten en states yn de Dongeradielen hiene de namme Bolta; ek persoanen mei de famyljenamme Bolta komme faker foar. Sa wurdt der it goed Bolta yn Holwert, Eanjum en Moarre neamd, en famylje yn Holwert (letter Eysinga neamd) en yn Moarre. Soms lykje der ferbannen tusken de ferskate huzen en persoanen te wêzen, mar de krekte aard fan dy relaasjes bliuwt ûndúdlik.

Fan meardere haadlingen mei grûnbesittings yn Eanjum kinne foarâlden mei de namme Bolta oanwiisd wurde. Sa wie de tichtby Bolta lizzende Rodmersma sate yn 1511 mienskiplik eigendom fan de Appingedammer haadling Snelger Houwerda, mei in mem N.N. Bolta, en fan Wilke Holdinga mei in mem Liupk Syurdsdr. Bolta út Moarre. It is opmerklik dat Snelger Houwerda ek yn it oan Eanjum en Moarre grinzjende Ljussens grûn hie yn de mande mei Bolta-erfgenamten: nammentlik mei "Focke Ropta erven", dy't in mem Bolta (alias Eysinga) hiene en dus ta de neisieten fan de Bolta's fan Holwert hearden. De presize (eventuele) relaasje tusken al dy Bolta's - yn Holwert, Beits Bolta, Bolta boaske mei Houwerda, Bolta te Moarre en lettere Bolta's yn Moarre is lykwols ûndúdlik.

Bolta te Eanjum wie yn 1511 83 pûnsmiet grut. Bewenner wie doe Jwka Bouta, dy't syn namme óf troch it goed krige, óf in (ferearme) sib wie, want eigeners wienen Syurt Aebingha en Frouck Heemstra. Omdat Syurt de pakesizzer wie fan Beits Bolta en (âlde) Syurd Aebingha, en omdat Frouck (Riemersma, widdo fan Syds) Heemstra de skoandochter fan Beits Bolta út har (twadde) houlik mei Schelto Scheltema wie, liket dizze sate dus ôfkomstich west te hawwen fan Beits Bolta. Beits Bolta, dy't yn de twadde helte fan de 15e iuw libbe, kin net yn in filiaasje mei oare Bolta's setten wurde.

Yn 1640 en letter hie Bolta yn Eanjum gjin bysûndere skaaimerken (stinswier, grêft) dy't oan in hearehûs of stins tinken diene. It perseel kad. Anjum D393 hie yn 1832 wol in "singel-achtige" foarm, mar stiet as ‘boomgaard’ registrearre.

De hjoeddeiske pleats (skuorre) is boud yn 1894; Lieuwina Lieuwes Sytsma op 19 april fan dat jier de earste stien, it wenhûs is dúdlik fan lettere datum.

## Bewenners
* om 1500 Beits Bolta (?)
* 1511 Syurt Aebingha en Frouck Heemstra eigener, Jwka Bouta brûker
* 1832 Lieuwe Idses Sytsma
* 1864 Lieuwe Sytsma
* 2010 L.M. Dijkstra
Airspeed Horsa

De **Airspeed Horsa** wie in sweeffleanmasine dy't yn de Twadde Wrâldkriich ferskate kearen op grutte skaal ynset is by alliearde loftlâningsoperaasjes. 

## Algemien
De Horsa waarden trije ferzjes fan boud; de AS51 Horsa 1, de AS52 en de AS58 Horsa 2. 

Der waarden totaal 3.600 - 3.750 stiks fan boud. Dy binne allegear ferlern gien by operaasjes. De yn museums opstelde eksimplaren binne sekuere replika's; de boutekeningen binne nammentlik noch altyd ta foldwaan.     

De Horsa waard ynset:                                                                                
* yn 1942 by de oanfal fan Britske en Noarske kommando-ienheden op it fabryk foar deuterium te Vemork yn Noarwegen; sjoch Operaasje Freshman
* yn 1943 by de alliearde oanfal op Sisylje
* yn 1944 troch Ingelske, Amerikaanske en Frânske ienheden op D-Day yn Normandje
* yn 1944 troch Ingelske en Poalske ienheden by Operaasje Market Garden yn Nederlân
* yn 1945 yn Dútslân by it oerstekken fan de Ryn

## Feiten Horsa 1
*Bemanning: 2
*Lading: 25 persoanen mei bewapening en tarissing
*Lingte: 20,5m
*Spanwiidte: 27m
*Draachflak fleugels: 102,5 kante meter
*Hichte: 6 m
*Leechgewicht: 3805&nbsp;kg
*Maksimaal gewicht:7050&nbsp;kg
*Maksimale sleepfaasje: 240 km/o
*Normale sleepfaasje: 160 km/o
*Bewapening: gjin

It freem fan in Horsa bestie út 30 aparte dielen dy't foar it grutste part fan hout makke wiene. De firma Airspeed hie dêrfoar in spesjale houtbewurkingsôfdieling yn it wurk. De dielen waarden by ferskate RAF-ûnderhâldswerkplaatsen gearstald ta komplete tastellen, dy't útrisd wienen mei allinne de alderneedsaaklikste ynstruminten. Der waard nammentlik op rekkene dat sa'n tastel mar ienris brûkt wurde soe; it soe by de lâning wol sa skansearre reitsje dat it ôfskreaun wurde koe. De ynstruminten wienen in loftsnelheidsmeter, in sleepkabelyndikator, in hichtemeter en in meter dêr't de hoekeôfwiking t.o.f. de horizon mei ôflêzen wurde koe. Dit lêste ynstrumint wie it wichtichste want it joech de fleander krekt foar de lâning de krekte horizontale wjukyndikaasje, nedich foar in feilige lâning.

De Horsa's waarden flein troch spesjaal oplate fleanders. Dit wienen allegear offisieren en ûnderoffisieren dy't sawol (sweef)fleander as ynfanterist wienen. Allegear hearden sy ta it *Army Glider Pilot Regiment*.

## Keppeling om utens
* Horsa rekonstruksjeprojekt
Sybrand van Haersma Buma (1830-1886)

**Sybrand van Haersma Buma** (Ljouwert, 10 novimber 1830 - dêre, 1 desimber 1886) naam de namme Van Haersma Buma oan en waard sa de stamheit fan dat laach. Hy wie in pakesizzer fan Bernhardus Buma en liet him yn 1850 as rjochtestudint ynskriuwe oan 'e Ryksuniversiteit Grins, dêr't er yn 1855 promovearre. Hy wie dêrnei rjochtsgriffier op De Lemmer (1866-1867), Snits (1867-1870) en Ljouwert (1870-1874), doe abbekaat yn Amsterdam en fan 1877 ôf ofsier fan Justysje te Amsterdam en Apeldoarn (1881). Hy troude yn 1867 mei Cornelia Geertruida Maria Scheurleer (1843-1932) fan De Haach. Se krigen ien soan, Bernhardus van Haersma Buma (1875-1960)

## Sjoch ek
* Buma (laach)
32 f.Kr.

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
* 31 maart - Titus Pomponius Attikus, Romeinsk sakeman, bankier, skriuwer en útjouwer (* 110 f.Kr.)
Tjeerd Annes Keikes

**Tjeerd Annes Keikes** (It Hearrenfean, 9 jannewaris 1804 - Ljouwert, 5 febrewaris 1886) wie in Nederlânsk sulversmid en medaljeur.

Keikes wie fan sa. 1830 ôf selsstannich sulversmid yn Ljouwert. Hy makke in soad wurk fanwege it Frysk patrysjaat, mar ek it Nederlânske en Frânske hof hearden ta syn klanten.

Yn 1852 waarden yn Nederlân de ûnderskiedingstekens foar in boargemaster by Keninklik Beslút fêststeld, mei de regels foar it dragen fan in amtskeatling. De Fryske kommissaris fan de kening Van Panhuys, riede de gemeentebestjoeren oan harren amtsketeatling meitsje te litten troch Keikes. Hy makke de keatlings foar ûnder oaren Ljouwert, Dokkum, Baarderadiel en Westdongeradiel.

It Frysk Skipfeart Museum hat ûnder oaren in troch Keikes makke sulveren komfoar (1853) en in betinkingsmedalje fan Wiardus Willem Buma (1868).

Keikes waard yn 1873 troch kening Willem III ta ridder yn de Oarder fan de Ikekroan beneamd.
Wiardus Willem Buma

**Wiardus Willem Buma** (Ljouwert, 11 oktober 1802 - Ljouwert, 10 septimber 1873) wie in Frysk jurist, bestjoerder en publisist.

## Libben en wurk
Buma wie in soan fan Mr. Bernhardus Buma en Rolina Maria Hora Siccama. Hy studearre oan de Latynske skoalle yn Ljouwert en sûnt 1819 rjochten oan de Grinzer Hegeskoalle. Hy promovearre yn 1823 op syn proefskrift *de Jure Gratiae*. Nei syn stúdzje fêstige hy him as abbekaat yn Ljouwert.

Mr. Buma troude yn 1823 mei Maria de With (1803-1878), dochter fan Jan Minnema de With en Catharina van Haersma. Ut harren houlik kamen tolve bern. Troch harren ferneamingsmetoade, wêrby't famyljeleden mei namme en tanamme ferneamd waarden, ûntstienen de nije famyljenammen *Hopperus Buma*, *Van Haersma Buma* en *de Blocq van Haersma Buma*. Se wienen de âlden fan ûnder oaren Bernhardus Hopperus Buma. As betinking fan harren 45-jierrich houliksjubileum yn 1868 makke sulversmid Tjeerd Annes Keikes in betinkingsmedalje.

Buma waard yn 1829 lid fan de Provinsjale Steaten en yn 1832 lid fan de Deputearre Steaten fan Fryslân. Hy trede yn 1845 werom as Deputearre en waard yn dat jier kurator fan it steedlik Gymnasium. Yn 1834 waard hy rjochter-plakferfanger by de rjochtbank fan earste oanlis yn Ljouwert. Hy waard dat jier keazen tot lid fan de Twadde Keamer, mar betanke foar de eare. Yn 1845 waard hie riedshear en yn 1863 presidint fan it Provinsjaal Gerjochtshof fan Fryslân. 

Buma skreau in oantal brosjueres dy't te krijen hienen mei it tsjerklik rjocht en histoaryske artikels foar *[[De Vrije Fries (Frysk Genoatskip)|De Vrije Fries]]*, tydskrift fan it Provinciaal Friesch Genootschap ter Beoefening van Friesche Geschied-, Oudheid- en Taalkunde.

Buma waard yn 1840 beneamd as Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw. Hy ferstoar op hast 72-jierrige leeftiid en waard begroeven op it begraafplak fan de famylje Buma yn Weidum.
35 f.Kr.

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Yn Galje wurdt de stêd Oranje (ûnder de namme Arausio) stifte troch Romeinske feteranen.

## Berne

## Ferstoarn