open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oarekant Goed en Kwea

***Oarekant Goed en Kwea***, yn it oarspronklike Dútsk: ***Jenseits von Gut und Böse***, is in filosofysk wurk fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Dútske filosoof, skriuwer, dichter, komponist en kultuerkritikus Friedrich Nietzsche (1844-1900), mei as ûndertitel *Foarspul fan in Filosofy fan 'e Takomst* (*Vorspiel einer Philosophie der Zukunft*).

Yn dit boek jout Nietzsche sljochtwei en sûnder omballingen syn wrâldfisy en syn tinkbylden oangeande de moraal en de seedlikens wer, wêrby't er fuortbreidet op 'e ideeën dy't er yn syn eardere roman *[[Dat Sei Zarathustra]]* al op 't aljemint brocht hie. Koartsein komt syn betooch derop del dat goed en kwea mar ferskillende uterings fan deselde ympuls binne, wat makket dat der yn prinsipe gjin ûnderskie tusken bestiet, sadat it hiele stelsel fan noarmen en wearden, sa't dat yn 'e Westerske kultuer bestiet, nearne op grûne en neat wurdich is. *Jenseits von Gut und Böse* waard foar it earst útjûn yn 1886. De Fryske oersetting fan Eric Hoekstra waard útjûn yn 2003.

## Ynhâld
Yn *Jenseits von Gut und Böse* leit Nietzsche de tekoartkommings bleat fan it slach folk dat ornaris "filosofen" neamd wurdt en beneamt er de kwaliteiten fan dejingen dy't er oantsjut as "de nije filosofen": ferbyldingskrêft, selsfertrouwen, gefaarlikens, orizjinaliteit en it "skeppen fan noarmen en wearden". Dêrnei bestriidt er guon fan 'e krúsjaalste foarûnderstellings fan 'e âlde filosofyske tradysje, lykas selsbewustwêzen, kennis, wierheid en frije wil, dy't er fuortset as optinksels fan it morele bewustwêzen.

Yn it plak dêrfan wiist er it begear nei macht oan as de útlis foar alle gedrachspatroanen; sa'n opfetting past krekt yn syn útsjoch op it libben, dat hy beskôget as it goede en it kwea foarby. Hy ûntkent op dy manear dat der in universele moraliteit bestiet foar de minske as soart. Hy giet djip yn op godstsjinst en de morele aspekten fan 'e bân tusken master en slaaf, wylst er algemien oanfurde minsklike opfettings op 'e nij besjocht. Dêrby beskôget er sels oerhearsking fan 'e iene minske troch de oare, taeigening fan 'e besittings fan 'e iene troch de oare of it tabringen fan skea, yn hokfoar foarm ek, oan 'e swakkeren yn 'e maatskippij net as universeel ferkeard.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *Jenseits von Gut und Böse* ferskynde yn 2003 ûnder de titel *Oarekant Goed en Kwea* by Utjouwerij Bornmeer op De Gordyk. De Fryske fertaling is fan 'e hân fan Eric Hoekstra, dy't earder ek Nietzsche syn *[[Also Sprach Zarathustra]]* oersette. Yn 2007 waard *Oarekant Goed en Kwea* werútjûn troch Elektroanyske Letteren Fryslân te Ljouwert.

## Keppelings om utens
*Dútske ferzje fan ''Jenseits von Gut und Böse'' op 'e webside fan ''Project Gutenberg''
*Ingelske oersetting fan ''Jenseits von Gut und Böse'' op 'e webside fan ''Project Gutenberg''
Anne Hathaway

*Anne Hathaway (Shakespeare), de frou fan William Shakespeare.
*Anne Hathaway (aktrise), Amerikaansk aktrise.
Fransiskus (paus)

Paus **Fransiskus**, bêrne as **Jorge Mario Bergoglio** (Buenos Aires, 17 desimber 1936- Fatikaanstêd, 21 april 2025) is de 266e paus fan de Roomsk-Katolike Tsjerke. Oant 13 maart 2013 wie hy aartsbisskop fan Buenos Aires.

De paus is ferneamd nei Fransiskus fan Assisy stifter fan de kleasteroarder fan de Fransiskanen of Minderbruorren. Paus Fransiskus is de earste paus sûnt Paus Jehannes Paulus I dy't in nije namme brûkt, en de earste sûnt Paus Lando yn 913 dy't een unike namme brûkt, wylst Jehannes Paulus I in kombinaasje wie fan twa nammen dy't al earder keazen wiene troch eardere pausen.
Ytsje Steen

**Ytsje Steen** (folút: **Ytsje Frederika Steen-Buwalda**; Seisbierrum, 21 april 1959) is in Frysk oersetster en korrektrise. Nei de legere skoalle gie hja nei it ateneum te Ljouwert (dêr't se û.m. eineksamen die yn Frysk), en letter folge se in siktarieel-administrative oplieding by Schoevers yn De Haach. Fan 1978 oant 1984 wie se wurksum op in notariskantoar yn Marrum. Se is troud mei Johan Steen, op 't heden (begjin 2013) ûnderwizer oan 'e legere skoalle te Lollum, en hat twa bern, Jorrit (1984) en Marije (1987). Steen wennet te Boalsert.

Nei't de bern wat âlder wurden wiene, woe se wol wer oan it wurk, mar dat woe mar min slagje. Steen fûn einlings in baan by de Afûk, dêr't se op freelance-basis oan 'e slach koe as oersetster en korrektrise. Dat wurk hat se sûnt mei in protte nocht dien. Om 2007 hinne sette se it bekende en bekroande berneboek *[[Koning van Katoren]]* fan Jan Terlouw oer yn it Frysk ûnder de titel *[[Kening fan Katoaren]]*. Yn 2010 ferskynde dy oersetting by Utjouwerij Elikser te Ljouwert. 

Fierders kaam yn 2014 by deselde útjouwer it boek *De Fjoerdiamant* út, in oersetting troch Steen fan it berneboek *De Vuurdiamant*, fan skriuwster Marianna van Tuinen. Yn 2021 sette se it boek *Schuldig* fan Jennifer de Vries (en ghostwriter Caja Cazemier) oer yn it ramt fan it lêsbefoarderingsprojekt LêsNo fan de AFUK, wêrnei't it útkaam ûnder de titel *Skuldich*. 

Yn 2024 sette Steen it Boekewikegeskink fan 'e Nederlânske Boekewike oer nei it Frysk. It gie om 'e ferhalebondel *Gesinsferpakking*, oarspronklik yn it Nederlânsk útjûn as *Gezinsverpakking* en skreaun troch 'de Chabotten' (Bart Chabot, syn frou Yolanda en harren soannen Splinter en Storm).
Pelota op de Olympyske Simmerspullen

De keatsfariant **[[Pelota]]** hat by de Olympyske Spullen fan Parys 1900 op it programma stien.

## Spullen
### As disipline
Pelota hat mar ien kear opnaam west yn de Olymyske Spullen.

#### Parys 1900
By de Spullen fan 1900 is in toernoai hâlden foar Pelota. Der wienen lykwols mar twa ploegen, dat it toernoai bestie út allinnich de wedstryd tusken Spanje en Frankryk, wûn troch Spanje. 

### As demonstraasje
By de Spullen fan 1924, 1968 en 1992 wie Pelota in demonstraasjesport.

## Medaljespegel

## Sjoch ek
* Simmersporten op de Olympyske Spullen
Bath

*Bath (Ingelân), stêd yn Ingelân
*Bath (Reimerswiel), buorskip yn de Siuwske gemeente Reimerswiel

Plakken yn de Feriene Steaten:
*Bath (Illinois)
*Bath (Maine)
*Bath (Noard Karolina)
*Bath (Pennsylvania)
*Bath (Berkeley Springs) (West Firginia)
Bath (Ingelân)

**Bath** is in stêd (*city*) yn it distrikt Bath en Noard East Somerset, yn it Ingelske greefskip Somerset.

De stêd leit oan de rivier de Avon en is in drok besocht toeristeplak yn Ingelân.

Al yn de Romeinske tiid (60er jierren fan de 1e iuw) luts de stêd in protte minsken fanwege de genêskrêftige waarme boarnen; *Aquae Sulis* ('de wetters fan Sulis'). In timpel en termen út dy tiid binne foar in part bewarre bleaun. Edgar fan Ingelân waard kroane yn de abdijtsjerke fan Bath yn 973. Yn de 18e iuw waard Bath in modern baaiplak, mei in protte oanrin fan it begoedige diel fan de befolking. Beau Nash, de dandy, mocht dêr graach wêze.

De stêd is omjûn fan hichten. In protte gebouwen binne oplutsen út in witige lokale stiensoarte, de saneamde 'Bath stone'. De elegante 18e-iuwske Georgiaanske boustyl oerhearsket.

De stêd hat syn namme jûn oan in bisdom (*Bath and Wells*), mar de katedraal stiet yn Wells.

## Wrâlderfgoed
Sûnt 1987 stiet Bath op de Wrâlderfgoedlist fan de UNESCO. Yn 2009 waard der rekkening mei holden dat de erfgoedstatus ynlutsen wurde soe fanwege in wenningbouprojekt fan goed 2000 wenten. De kommissy besleat nei in besite oan de stêd om de status te hanthavenjen.

## Berne
* Aylmer Bourke Lambert (1761-1842), botanikus
* Jonathan Lynn (1943), film- en telefyzjeregisseur en senarist
* Curt Smith (1961), rockmuzikant (band Tears for Fears)
* Jason Gardener (18 septimber 1975), atleet
* Scott Sinclair (25 maart 1989), fuotballer

## Stedebannen
*  - Aix-en-Provence
*  - Alkmaar
*  - Bath (Berkeley Springs)
*  - Braunschweig
*  - Kaposvár

## Ofbylden

Ofbyld:Royal.crescent.aerial.bath.arp.jpg|De Royal Crescent, in *crescent* (heale sirkel) fan 30 huzen, goed foarbyld fan georgiaanske arsjitektuer
Ofbyld:Bath thermen.jpg|Rekonstruearre thermen yn Bath.Op de eftergrûn de *Bath Abbey*
Ofbyld:Pulteney bridge in Bath view from south before noon.jpg|De Pulteneybrêge út it suden wei sjoen
Ofbyld:Bath-Abbey02.jpg|De abdij fan Bath by nacht
Plantaazje

In **plantaazje** is in hoeke grûn dêr't op grutte skaal gewaaks yn monokultuer boud waard. Plantaazjes komme fral yn de tropen foar, mei gewaaks lykas sûkerreid, kofje, tee, bananen, soja, ananas, aloë vera, teakhout, kakao, koka, himp, opium en tabak.

Plantaazjes binne op grutte skaal oanlein yn de 16e- en 17e iuw troch Portugezen, Spanjerts, Ingelsken, Frânsken, Nederlanners en oare Europeanen, dy't yn de 16e en 17e iuw it hiele Karibysk gebiet en grutte dielen fan it Amerikaansk kontinint kolonisearren. Mei slaven as arbeiders - yn 't earstoan Yndianen, letter Afrikanen - bouden de Europeeske eigeners fan de plantaazjes tropyske lânbouprodukten foar de merk yn Jeropa. 

Nederlânsk-Ynje hie ek in protte plantaazjes. Fanwege de soad goedkeape ynlânske arbeiders wie dêr útsoarte gjin slavernij.

## Literatuer
* P. Leroy-Beaulieu, *De la Colonisation chez les peuples modernes* (Parys, 1908)
* A.G. Keller, *Colonisation. A Study of the founding of new societies* (Boston, 1908).
Marnewaard

De **Marnewaard** is it eastlik diel fan de Lauwersmarkrite dat nei de ôfsluting fan de Lauwerssee fan 1969 drûch kaam te stean.

It gebiet bestiet út in tal eardere sânplaten en is foar it grutste part by Definsje yn gebrûk as oefenterrein. Mei 1345 hektare is dit it grutste oefenterrein fan Nederlân dat ek it militêr oefendoarp Marnehuzen hat.

In lytser part fan de waard is natuergebiet. De fierst eastlike, oarspronklike kwelders wurde as lânbougrûn brûkt.

De krite wurdt bemeald troch it gemaal *Nieuwe Robbengat*, dat oars ek de Westpolder útwetteret. De Westpolder is it part fan it 'âlde lân' fan foar 1969, dat doe loste op de Lauwerssee. De suaasjeslinke fan it eardere waad yn de polder is noch altyd ûnderdiel fan it wettersysteem.

Dwers troch de Marnewaard rint ek de Europeeske kuierrûte E9, dy't fan Portugal nei de Eastsee rint. Pleatslik hiet de rûte Waad- en Wierepaad.

## Skouting
Alle jierren wurdt op it militêr oefenterrein it Noardlik Pinksterkamp (meastal ôfkoarte ta NPK) organisearre; it grutste kamp fan West-Jeropa. Der komme sa'n 3500 skouts út fral Noard-Nederlân op ôf.
Guus Oster

**August Wilhelm (Guus) Oster** (Rotterdam, 9 septimber 1915 - Amsterdam, 19 april 1984) wie in Nederlânsk akteur en produsint.

Oster wie fan 1942 oant 1953 troud mei kollega-aktrise Ank van der Moer (har twadde boask). Hja krigen op 17 novimber 1942 in dochter, Annemarie Oster. Presintator Fred Oster is in neef fan him. 

Yn 1972 en 1973 wie er tegearre mei Sonja Barend presintator fan it telefyzjeprogramma *[[Sterallures]]*.  
Oster wie 1974 de opfolger fan Karel Wunnink as direkteur fan Keninklik Teater Carré, in funksje dy't er hie oant syn ferstjerren yn 1984.

Yn it Kiekeboealbum Kiekeboe in Carré hat er in kameo as "Guust Oester".

## Filmografy <small>(kar-út)</small>
* 1937 - *[[De drie wensen]]*
* 1939 - *[[Boefje]]*
* 1953 - *[[Sterren stralen overal (film uit 1953)]]*
* 1955 - *[[Ciske de Rat (film út 1955)|Ciske de Rat]]*
* 1957 - *[[De Vliegende Hollander (1957)|De Vliegende Hollander]]*
* 1960 - *[[Makkers, staakt uw wild geraas]]*
* 1963 - *[[Wie van de Drie]]* (panellid yn dy telefyzjerige)
* 1968 - *[[Kaas (telefyzjefilm)|Kaas]]*
* 1972 - *[[Tatort (Krimirige)|Tatort]]* (yn ien ôflevering te sjen)
* 1972 - *[[VD (film) |VD]]*
* 1975 - *[[Rooie Sien]]*
* 1979 - *[[Kort Amerikaans (film)|Kort Amerikaans]]*
* 1979 - *[[Voorbij, voorbij]]*

## Keppelings om utens
* Oster yn de Teaterensyklopedy 
* Guus Oster yn de IMDb
Linus (paus)

De hillige **paus Linus** (±10 – Rome, 76) wie tusken 67 en 76 de twadde paus. 

Linus wurdt beskôge as de opfolger fan Petrus as biskop fan Rome. Irenaeus fan Lyon beskôget Linus as deselde persoan as dy dêr't de apostel Paulus it oer hat yn 2. Timoteüs 4:21. Under syn pontifikaat waarden de earste 15 biskoppen beneamd. Paus Linus kaam út de regio Tuskia, in histoaryske goa yn Italië.

Eusebius skriuwt dat Linus tolve jier biskop fan Rome west hat (fan sa'n 66 oant 78).

Neffens de Liber Pontificalis ('it Boek fan Pausen') soe er de marteldea stoarn wêze: *Martyrio coronatur*, wis is dat lykwols net. 

De Roomsk-katolike Tsjerke ferearret him as hillige; syn feestdei is 23 septimber. Neffens de offisjele pauslist fan it Fatikaan wie er paus fan 67 oant 76.
Filosemitisme

**Filosemitisme** of **Judeofily** is ynteresse yn, respekt foar en wurdearring fan it joadske folk, syn belang yn de skiednis, en de positive ynfloed fan it joadendom yn de wrâld,  benammen troch net-joaden.  It is wat oars as Kristlik Zionisme, ûnder faak protestanten, en kin in pro-Israel hâlding fan gefolch hawwe, mar dat hoecht net.

## Oersjoch
Filosemitisme is net in nij ferskysel. De 19e iuwske filosoof Friedrich Nietzsche neamde himsels in "anti-anti-Semyt". It filosemitisme makket wer opgong, wat ûnder mear bliken docht út in tanimmende niget oan joadske kultuer en skiednis oan universiteiten by net-joadske studinten.

Filosemitisme wurdt yn de joadske mienskip ferskillend ûntfongen. Guon binne der bliid mei en sjogge der oanlieding yn foar joaden om harren yndintiteit en skiednis op 'en nij te besjen. Oaren binne benaud dat it om ferhoalen bekearing ta it Kristendom giet. 

Filosemitisme is in utering fan it breder fenomeen Allofily, bewûndering foar frjemde kultueren. Anglofily en Frankofily binne der foarbylden fan. Daniel Goldhagen fan de Harvard University, skriuwer fan it kontroverzjele boek *[[Hitler's Willing Executioners]]*, redenearret dat filosemiten faak antisemiten yn it ferhoalene binne dy't it oer joaden hawwe wolle; yn in tiid dat iepenlik  antsemitisme net mear akseptearre wurdt oerdriuwe hja krekt de positive kanten fan it joadendom. Norman Finkelstein is it mei him iens. 

In hjoeddeiske Nederlânske eksponint fan filosemitisme is de stichting Kristenen foar Israel.

## Sjoch ek
* Antisemitisme
* Joadendom
Sander van de Pavert

**Sander van de Pavert** (De Haach, 21 febrewaris 1976) is in Nederlânsk tf-programmamakker, akteur, regisseur en kollumnist dy't wurket ûnder de skûlnamme **LuckyTV**.

## Biografy
Van de Pavert studearre yn 2000 ôf as grafysk ûntwerper oan de Willem de Kooning Akademy yn Rotterdam. Dêrnei wurke er in skoftke as foarmjouwer, mar rjochte him rillegau op it bewurkjen fan fideo.
Yn 2003 wurde LuckyTV’s koarte fideo’s foar it earst útsjoerd op de nasjonale telefyzje, mei alle dagen in bydrage oan it VARA-programma Vara Laat.
Sûnt produsearre LuckyTV mear as 1500 koarte filmpkes foar ferskate telefyzjeprogramma’s.

## Filmpkes en wurkwize
De filmpkes fan LuckyTV duorje likernôch twa minuten. Meastal wurdt dêryn op lichtfuottige wize kommintaar jûn op in aktueel barren. Oare kearen giet it om ophimselsteande koartswillige filmkes, sûnder dat der ferwiisd wurdt nei aktualiteiten. LuckyTV brûkt meast al besteand byldmateriaal dat dêrnei bewurke as manipulearre wurdt; ynterviews wurde ferknipt ta absurde petearen, akteurs wurde neisyngronisearre of voice-overs wurde ferfongen.

Alle filmkes wurde fan Van de Pavert sels skreaun, regissearre en montearre. Soms ferskynt er sels yn byld, mar hy seit dat er leaver efter as foar de kamera stiet.

## De Wereld Draait Door
Sûnt 2005 leverret LuckyTV in deistige bydrage oan it telefyzjeprogramma De Wereld Draait Door.

## Jinek en BEAU
"De Wereld Draait Door" hold op yn maart 2020 en sûnt dy tiid wie LuckyTV in skoft net mear op de lineêre telefyzje te finen. Fan septimber 2020 ôf wienen de filmkes noch inkelde moannen de útsmiter fan de praatprogramma's Jinek en Beau op RTL 4. Unferwachte einige de searje. It is noch ûnbekend oft en wannear 't dy wer oppakt wurde sil. 

## Oar wurk
LuckyTVs bydragen oan telefyzjeprogramma’s sûnt 2002, de wichtichste:
* *VARA Laat* (2003-2005, VARA)
* *De Wereld Draait Door* (2005- no)
* *[[JENSEN!]]* (2005-2007, RTL)
* *[[De Staat van Verwarring]]* (2006, VPRO)
* *[[6Pack]]* (2006, MTV), as regisseur.
LuckyTV makke twaris in rige koarte telefyzjeprogramma’s:

* *Loof&Schillen* (2002, RTV West)
* Joezjny (2010, Comedy Central), in satiryske aktualiteiterubryk.
Sûnt 2008 hat LuckyTV alle wiken in kollumn yn de Varagids.

## Keppeling om utens
* Webside LuckyTV
Pelota op de Olympyske Simmerspullen 1900

De **[[Olympyske Simmerspullen 1900]]**, ek wol de **IIe Olympiade** neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden. Pelota waard hâlden yn *Neuilly-sur-Seine*.

## Utslagen

## Medaljespegel
Hôftennis op de Olympyske Simmerspullen

**[[Hôftennis]]** is in sport dy't by de Spullen fan Londen 1908 op it Olympyske programma stie.

## Skiednis
By de Spullen fan 1908 stie de tennisfariant Hôftennis as Olympysk ûnderdiel op it programma, it waard doe wûn troch de Amerkaan Jay Gould. Yn 1924 wie it Hôftennis in demonstraasjesport.
Hôftennis op de Olympyske Simmerspullen 1908

De **[[Olympyske Simmerspullen 1908]]**, ek wol de **IVe Olympiade** neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden. It Hôftennis waard hâlden yn 'e *Queen's Club*.

## Queen's Club
de Queen's Club is in private sport feriening oprjochte yn 1886 it wie it earste multifunkjonele sportkompleks yn 'e wrâld. It hat 28 bûtenbanen en acht binnenbanen en in oantal squash- en racketsbanen. It is ek it nationale stadion foar hôftennis. Yn 1908 waard op de fjilden fan de Queens Club it Olympyske hôftennistoernoai en it racketstoernoai hâlden.

## Utslaggen
Softbal op de Olympyske Simmerspullen

**[[Softbal]]** is ien fan de sporten dy't op de Olympyske Simmerspullen beoefene waard.

## Skiednis
Softbal stie it pas tiddens de Spullen fan 1996 yn Atlanta foar it earst op it programma as tsjinhinger fan it Honkbal foar manlju, It waard doe wûn troch de Feriene Steaten Mar waard nei de Spullen fan Peking yn 2008 wer fan it programma skrast. Yn 2020 stie it softbal foar ien kear wer op it programma. De lêste Olympysk winner by it Softbal wie Japan.

## Medaljes

## Medaljespegel
De top-5 fan lannen dy't by it hokky medaljes wûn ha op de Olympyske Simmerspullen.
Softbal op de Olympyske Simmerspullen 1996

De **[[Olympyske Simmerspullen 1996]]**, ek wol de **XXVIe Olympiade** neamd, waarden yn 1996 hâlden yn de Amerikaanske stêd Atlanta.
It softbal waard hâlden yn it *Golden Ball Park*. 

## Groepsfaze

## Heale finales

## Brûnzen finale (brûnzen medalje)

## Finale (gouden medalje)

## Einrangskikking
Rackets op de Olympyske Simmerspullen

**[[Rackets]]** is in sport dy't tidens de Spullen fan Londen 1908 op it Olympyske programma stie.

## Skiednis
Tidens de Spullen fan 1908 stie Rackets as Olympysk ûnderdiel op it programma.
It stie as inkeldspúl en as dûbeldspúl op it programma.
Adriaan Geerts Wildervanck

**Adriaan Geerts Wildervanck** (Grins, 1605 - 1661) wie in Nederlânsk ferfeanter en stifter fan de doarpen Wildervank en Feandam.

Adriaan Geerts (**Paep**) waard yn Grins berne as soan fan smid Geert Adriaans en syn wiif Fennechien Geerts. Hy wie skriuwer, sollisiteur, pachter fan it Ried- en Wynhûs en keapman yn de stêd Grins. Hy boaske 1630 mei Grietien Jansen, (dy't ek wol Margaretha Jans Hardenberg neamd wurdt). Nei 1641 ferhuze it pear nei Pekela. Yn 1647 pachte Adriaen Geerts Paep (hy naam letter de namme *"Wildervanck"* oan) in stik fean yn de omkriten fan Muntendam. Ut de Grinzer Feankoloanjes dy't dêr ûntstienen, woeksen de doarpen Feandam en Wildervank.

Op 24 septimber 1659 lei syn soan Gerhard Wildervanck de earste stien fan de tsjerke fan Wildervank, dy't letter de namme Margaretha Hardenbergtsjerke krige. Wildervanck en syn wiif waarden dêr yn in eigen grêfkelder byset.

## Earbetoan
It A.G. Wildervanckkanaal waard nei him neamd. By gelegenheid fan it 350-jierrich bestean fan Wildervank, yn 1997, waard in buste fan de stifter makke troch Bert Kiewiet. Yn 2008 waard Wildervanck as ien fan de boechbylden yn de kanon fan Grinslân opnaam.
Softbal op de Olympyske Simmerspullen 2008

De **[[Olympyske Simmerspullen 2008|Olympyske Spullen fan de XXIXe Olympiade]]** waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 hâlden yn Peking, de haadstêd fan Sina.
It softbal hie plak yn it *Fengtai Softball Field*. 

## Groepsfaze

## Heale finales

## Brûnzen finale (Brûnzen Medalje)

## Finale (Gouden Medalje)

## Einrangskikking
Foelke Kampana

**Foelke Kampana** (Hinte, om 1355 - Aurich, tusken 16 augustus 1417 en augustus 1419), ek wol  **Folkeldis Kampana**, mei de bynamme *Quade Foelke* ('Kweade Foelke' eastfrysk plat 'Kwóóed Foelk'), wie de frou fan de East-Fryske haadling Ocko I tom Brok. Fanwege har wreedheid wit men yn East-Fryslân noch wa't hja wie.

Foelke wie in dochter fan Kempo fan Hinte, lieder fan Westerboach fan Hinte. Sy wie regintesse fan Aldenboarch, Brookmerlân, Auricherlân en Emsigerlân yn 1400 doe't har soan Keno II fuort wie en yn 1417 doe't har beppesizzer Ocko II noch minderjierrich wie. Foelke wie teffens Keno syn polityk adviseur oant syn dea yn 1417.

## Houlik en bern
Yn 1377 boaske Foelke Kampana oan Ocko I tom Brok, haadling fan Brookmerlân en Auricherlân. Sy krigen de folgjende bern:

*Keno II tom Brok, boaske mei Adda Idzinga fan Norden
*Tetta tom Brok, boaske mei Sibrand fan Loquard
*Ocka tom Brok, boaske mei Lütet Attena fan Donum en Nesse

Foar dit houlik hie Ocko I tom Brok ek al in soan by in oare frou dêr't wy net fan witte, Widzel tom Brok. It wie yndertiid wenst dat bûtenechtlike bern oan eigen hof grutbrocht waarden.

## Quade Foelke
Foelke Kampana krige de bynamme *Quade Foelke* yn 1397 troch ûnder oaren in famyljedrama, it ferneamste literêr beärbeide fan East-Fryslân: 'De soan fan de feroverer fan Norderburg'.

Lütet die syn wiif Ocka tom Brok dea om reden fan ûntrou en opstannigens, sa't it hjit op oanstean fan syn skoanmem. Dêrnei liet skoanmem  Foelke Kampana har fan har sterke kant sjen en naam de boarch in skoft oer. Lütet en syn heit waarden fan Foelke ûnthalzge.

Skiedkundige Eggerik Beninga (1490–1562), besibbe oan de famylje Allena, dy't mei de famylje Tom Brok om de macht stride, hat yn tal legindes oer har ynbrocht yn syn *[[Cronica der Fresen]]* dy't fan gefolgen hiene dat sy in ikoan fan wredens waard. Guon fan de ferhalen lykje lykwols basearre op wiere misdieden dy't Keno II bedreaun hat, mar dy't op rekkening fan syn krigele mem kaam binne .

## Literatuer
* Eggerik Beninga: *Cronica der Fresen Teil I und II*, Aurich 1961
* Rudolph Christoph Gittermann: *Kleine Geschichte von Ostfriesland*, Hannover 1823
* Siever Johanna Meyer-Abich: *Foelke Kampana*, Norden 1943, 1967, 1990
* Otto Galama Houtrouw: *Ostfriesland*, Aurich 1889
* M. Klinkenborg: *Geschichte der ten Broks*, Norden 1895
* Klopp: *Geschichte Ostfrieslands*. 3 Bde., Osnabrück 1854/58
* Ubbo Emmius: *Rerum Frisicarum historia*
* Ostfriesische Landschaft: Ostfriesisches Urkundenbuch I-III, Aurich
* Mathilde Raven: *Die quade Foelke*. Histoaryske roman, Emden 1887
* Tileman Dothias Wiarda: *Ostfriesische Geschichte*. 11 Bde., Aurich 1791/1819
Cricket op de Olympyske Simmerspullen

**[[Cricket]]** is in sport dy't tidens de Spullen fan Parys 1900 it Olympyske programma stie.

## Skiednis
Tidens de Spullen fan 1900 stie cricket foar it earst op it Olympyske programma. Dit toernoai waard wûn troch Grut-Brittanje, dat fan Frankryk wûn. Oare dielnimmende lannen wienen der net.

Nei 1900 ferdwûn cricket fan it Olympiske programma. Hoewol't it nei fuotbal de populêrste sport fan 'e wrâld is, kaam it ek net werom. Redens derfoar wiene it beheind tal fan lannen dêr't cricket populêr is, de lange doar fan cricketspullen en wjerstân fan in protte cricketbûnen (derûnder de Ingelske ECB en de Yndiaaske BCCI), dy't har spullers net sa lang misse woenen. Nei't de BCCI har beswieren farre liet, wie de tiid dernei om cricket wer op de Spullen ta te litten. In 2023 waard ornearre dat de sport op de Spullen fan 2028 yn Los Angeles werkomt.
Cricket op de Olympyske Simmerspullen 1900

De **[[Olympyske Simmerspullen 1900]]**, ek wol de **IIe Olympiade** neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden. It Cricket waard hâlden yn de *Vélodrome de Vincennes*.

## Vélodrome de Vincennes
It vélodrome de Vincennes stiet yn Vincennes, sûnt 1929 in stêddiel fan Parys. It velodroom waard boud yn 1896 en brûkt foar de Olympyske spullen fan 1900 en fan 1924; tidens de spullen fan 1900 wie it it haadstadion en wie der ek it iepening- en sluitingsseremoanje. Hjoed-de-dei hjit it velodroom, Vélodrome Jacques Anquetil. Foar hoefolle taskôgers der plak wie is net bekind.

## Manlju

## Medaljespegel
Croquet op de Olympyske Simmerspullen 1900

De **[[Olympyske Simmerspullen 1900]]**, ek wol de **IIe Olympiade** neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden. It Croquet waard hâlden yn it *Bois de Boulogne*.

## Utslaggen
### Yndividueel ien bal

### Yndividueel twa ballen

### Dûbeld
Softbal op de Olympyske Simmerspullen 2004

De **[[Olympyske Simmerspullen 2004]]**, ek wol de **XXVIIIe Olympiade** neamd, waarden yn 2004 hâlden yn Atene, de haadstêd fan Grikelân.
It softbal waard spile yn it *Olympic Softball Stadium*.

## Groepsfaze

## Heale finales

## Brûnzen finale

## Finale

## Einrangskikking
Softbal op de Olympyske Simmerspullen 2000

De **[[Olympyske Simmerspullen 2000]]**, ek wol de **XXVIIe Olympiade** neamd, waarden yn 2000 hâlden yn de Australyske stêd Sydney.
It softbal waard hâlden yn it *Blacktown Olympic Centre*. Hjoed de dei ek wol bekind as it Blacktown International Sportspark.

## Groepsfaze

## Heale finales

## Brûnzen finale

## Finale

## Einrangskikking
Antoinette Bourignon

**Antoinette Bourignon de la Porte** (Risel, 13 jannewaris 1616 - Frjentsjer, 30 oktober 1680) wie in Waalsk mystika en avontuerierster, dy't ferkundige dat de ein fan de tiid rillegau komme soe en dat dan it Lêste Oardiel útsprutsen wurde soe. Antoinette Bourignon wie der fan oertsjûge dat sy troch God útkard wie om it wiere kristendom op ierde op te helpen en waard de sintrale figuer fan in spiritueel netwurk dat him oant oer de grinzen fan de Republyk fan de Feriene Nederlannen uitstrekte, ûnder oaren Holstein en Skotlân. Bourignons sekte behearde ta de spiritualistyske bewegings dy't wol oantsjut wurde mei de "Tredde macht".

## Literatuer
* , *La vie de Dam<sup>lle</sup> Antoinette Bourignon. Ecrite partie par elle-méme, partie par une personne de sa connoissance, dans les Traités dont on void le tiltre a la page suivante.* Amsterdam: J. Riewerts & P. Arents, 1683. It earste diel hat har autobiografy oant 1668.
* , *'Ik moet spreken'. Het spiritueel leiderschap van Antoinette Bourignon (1616-1680)* (Sutfen: Walburg Pers, 2004).
* , *Gevaarlijke kennis. Inzicht en angst in de dagen van Jan Swammerdam* (Amsterdam: Bert Bakker, 2007). 

## Keppelings om utens
* RUG, dissertaasjes
* by ccel.org
* by inghhist.nl
Roque op de Olympyske Simmerspullen

**[[Roque]]** is in sport dy't tidens de Spullen fan St. Louis 1904 op it Olympyske programma stie.

## Skiednis
Roque, in Amerikaansk croquetfariant, stie op de Olympyske Simmerspullen op it programma.
Roque op de Olympyske Simmerspullen 1904

De **[[Olympyske Simmerspullen 1904]]**, ek wol de **IIIe Olympiade** neamd waarden yn 1904 yn Saint Louis, de Feriene Steaten hâlden. It roque waard hâlden op it *Francis Field*. It wie de earste kear dat roque op it programma stie. Der diene alline Amerikaanske spilers mei oan it toernoai.

## Francis Field
It Francis Field waard boud yn 1904 as ûnderdiel fan de wrâldtentoanstelling en wie it haadstadion fan de Olympyske Simmerspullen 1904. En it hie plak foar 19.000 taskôgers. Yn 1984 is it oantal sitplakken foar taskôgers werom brocht nei 4.000.

## Utslaggen
Zeebrugge

**Zeebrugge** is in baaiplak oan de Belgyske kust en part fan de stêd Brugge, yn de dielgemeente Lissewege. Zeebrugge hie 3.865 ynwenners yn 2008.


Ofbyld:Belgium, Zeebrugge, Church.JPG|De Sint-Donatiustsjerke yn it sintrum.
Ofbyld:Zeebrugge - Stella Mariskerk 2.jpg|De Stella Mariskerk yn de strânwyk.


## Keppelings om utens
* * Webstee fan Brugge: Zeebrugge
Labadisten

De **labadisten** wienen yn de 17e iuw in Nederlânske piëtistyske godtsjinstige sekte. Jean de Labadie wie harren ynspirator. Hy wie in earder jezuyt, dy't as predikant fan de Waalske tsjerke fan Middelburch stribbe nei in suvere tsjerke fan allinne wiere leauwigen. Hy waard út syn amt set yn 1669 en sammele dêrnei yn Amsterdam in groep oanhingers om him hinne. Ek op syn hichtepunt hie de streaming noch gjin 400 oanhingers. Under de Labadisten wie in tal tige bejeftige minsken, ûnder oaren Anna Maria van Schurman, Maria Sibylla Merian en Hendrik fan Deventer. De Ingelske filosoof John Locke brocht de groep in besite yn Wiuwert op 22 augustus 1684. De quaker William Penn, de stichter fan de Amerikaanske steat Pennsylvania, publisearre in ferslach oer syn besite oan de Labadisten.

De labadisten hawwe in skoft troch Nederlân en it Dútske ryk reizge om in fêst wenplak te finen. Uteinlik bedarren sy op de bûtenpleats Walthastate yn Wiuwert. Yn de kelder fan de tsjerke dêre binne in stikmannich mummys bewarre bleaun, faaks binne der ek Labadisten by. 

## Punten út harren leauwen
De labadisten sochten fral nei de oanwêzigens fan God yn de minske en leinen net bot klam op de Hillige Skrift. Sy libben yn in mienskip en joegen har besit oer ta foldwaan fan de groep, lykas ek yn it iere kristendom. Sy beskôgen de tsjerke as leauwigen dy't frij fan sûnde werberne wienen. It nachtmiel waard net faak holden; sy moasten neat hawwe fan de bernedoop en hienen gjin strange regels wat de sneinsrêst oanbelanget. In houlik mei in net-werberne persoan waard net as binend beskôge. 

## Fersprieding en de ein
De sekte hat him ein 17e iuw ferspraat. Yn 1683 ferfarren guon leden naar Maryland en nei Suriname dêr't in plantaazje, mei de namme *La Providence* stichte waard. De plantaazje lei op leafst fjirtich oeren roeien fan Paramaribo. De Labadisten mochten harren yn Suriname festigje meidat trije net troude susters fan gûverneur Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck by de sekte sieten. By dejingen dy't harren yn Suriname festigen wie ek Maria Sibylla Merian. Sy studearre dêr ûnder mear op tropyske ynsekten. De plantaazje yn hold it net lang út. In soad nijkommers stoaren oan malaria. Yn Wiuwert kamen de swierrichheden doe't  Hendrik fan Deventer de mienskip ferliet, meidat dy ôfhinklik wie fan it jild dat de ferkeap fan troch him makke medisinen opsmiet. Yn 1732 kaam foarfêst in ein oan de Labadistyske mienskip yn Wiuwert.
Esonstêd (fakânsjepark)

It **fakânsjepark Esonstêd** (offisjeel: Esonstad), boud tusken 2004 en 2007, leit krekt eastlik fan De Skâns. It wurdt eksploitearre troch de ynternasjonale ûndernimming Landal Green Parks. It is foar in part opset as wie it in âld fêstingstedsje. Ek binne der wenten op sabeare-terpen (Geuzenhoeke en Smokkelaarshoeke). Fierders hat it kompleks in swimbad, in boarterstún, in berneklup en horekagelegenheden.

Der is in deistige fearferbining mei Skiermûntseach dy't fersoarge wurdt troch Wagenborg Passazjierstsjinsten mei de MS Esonborg.


Ofbyld:Esonstad.jpg|*Fan [[De Skâns (doarp)]] wei sjoen *(2006)
Ofbyld:Esonstad_Poort.jpg|*De poarte fan Esonstêd* (2009)
Ofbyld:Esonstêd 2009.JPG|*Esonstêd anno 2009*


## Keppeling om utens
* Landal Esonstad
Hermanus Alma

**Hermanus Alma** (Menaam, 10 maaie 1839 - Ljouwert, 3 oktober 1915) wie in notaris.

Alma begûn as notaris op it kantoar fan syn pake Tjeerd Alma yn Menaam (1835-69). Mei Klaas Aartsma en S. Sybouts brocht er it Menamer selskip ‘Nut en Genoegen’, dêr't er ek de oprjochter fan wie, ta grutte bloei. Hy wie fan 1876 oant 1891 notaris yn Ferwert; doe waard er oerpleatst nei Berltsum dêr't syn heit Hendrik Willem Alma fan 1867-77 ek notaris west hie. Hy bleau oant 1910. 

Hy skreau anomym trije toanielstikken: *Trije jierren letter of Levi Smoel, de lotterijjoad* (1863), *Rabberij beskamme en woldwaen beleane* (1865) en *Fryheid, Lîkheid en Broerskip* (1866) 

## Keppeling om utens
* ''Fryheid, Lîkheid en Broerskip'', folsleine tekst by books.google.nl
Kroade

In **kroade** is in ferfiermiddel mei ien as twa tsjillen en twa hânfetsels, dat troch ien persoan treaun wurde kin. 

It gebrûksgemak fan in kroade sit him yn it prinsipe fan de hefearm. De skoarre leit oan de ein by it tsjil. It swiertepunt fan de lading leit koart by dat steunpunt. Fierder fan de skoarre ôf is dêrom mar in relatyf bytsje krêft nedich om de lading te tillen.

Kroaden waarden al yn de Midsiuwen brûkt om swier guod te fersetten. Tsjintwurdich wurdt de kroade fral nog brûkt by it túnkjen, yn de huzebou foar it fersetten fan, bygelyks dong (**kret**), sân, grutte poarsjes túch as wetter.

Eartiids wienen kroaden fan hout makke; op 't heden binne se meast fan stiel en hawwe sy in tsjil mei luchtbân, de bak kin ek fan keunststof makke wêze.

## Figuerlike betsjutting
It wurd 'kroade' wurdt ek brûkt yn de betsjutting fan foarspraak, en dejinge dy't de foarspraak docht, by it krijen fan bygelyks in baan.

## Galery

File:De Schoolmeester turf kruiwagen.jpg|Ald turfkroade
File:Brouette betoniere.JPG|Betonkroade
File:Wheelbarrow in China - 03.jpg|Sineeske kroade
Fantasy

;'normale' Fryske útspraak
*fantasy (ferbylding), ek fantasij(e), ferbyldingskrêft of ynbyldingsfermogen, it minsklik geastlik fermogen om jin wat foar te stellen
*fantasy (foarstelling), ek fantasij(e), in produkt fan 'e minsklike ferbyldingskrêft
*fantasy (muzyk), in muzikale komposysje dêr't besteande tema's yn fariëarre wurde
;Ingelske útspraak
útspr.: [ˈfæntʰəsi], likernôch: "fen-tuh-sy"
*fantasy (sjenre), in sjenre yn literatuer, film, tillefyzje en oare media dêr't fantastyske eleminten yn foarkomme, lykas tsjoenderij, mytyske wêzens of boppenatuerlike foarfallen
Celle

**Celle** is in stêd yn de Dútske dielsteat Nedersaksen en de haadstêd fan de lânkring Celle. De stêd leit oan de rivier Aller en foarmet de súdlike poarte nei de Lüneburger Heide. Celle is ien fan de sân *[[Große selbständige Stadt|Große selbständige Städte]]* yn Nedersaksen.

De binnenstêd fan Celle hat mear as 400 fakwurkhuzen; de âldsten binne út de 15e iuw. It sintrum fan Celle waard sparre fan bombardeminten yn de Twadde Wrâldkriich.

Op 23 km benoarden Celle leit Bergen, koart foar en yn de oarloch lei dêr it konsintraasjekamp Bergen-Belsen.

Oan de súdwestkant fan de stêd it fleanfjild Wietzenbruch, dêr't tsjin it ein fan de jierren 1940 wei in loftbrêge nei Berlyn ûnderhâlden waard.

## Stedsyndieling
De stêd Celle is njonken in stêd ek in gemeente en neffens de Nedersaksyske gemeentewet te ferdielen yn de folgjende stedsdielen: 

## Berne yn Celle
*Roland Freisler (1893-1945), jurist en presidint fan it Volksgerichtshof

## Ofbylden

CelleWinter.jpg|*Riedshûs en [[Marijetsjerke (Celle)|Marijetsjerke]]*
Celle castle - Germany - 02.jpg|*[[Slot Celle|Slot fan Celle]]*
Celle, die Zöllnerstraße.JPG|*Fakwurkhûzen yn 'e Zöllnerstraße*
Bomann-Museum und Stadtkirche Celle rIMG 4377.jpg|*Bomann-Museum en stedstsjerke*
St. Cyriacus-Kirche Groß Hehlen (Celle) IMG 5728.jpg|*Syriakustsjerke fan Groß Hehlen*


## Keppeling om utens
Juan Giménez

**Juan Antonio Giménez López** (Medoza, 16 novimber 1943 - dêre, 2 april 2020) wie in Argentynske striptekener.

## Biografy
Giménez López waard berne yn Medoza, Argentynje. Hy trochrûn de middelbere skoalle en learde foar *industrial designer* en letter gie er nei de Academy of Fine Arts yn Barselona (Spanje).

Syn earste ferhalen, foar Argentynske útjouwers as Colomba en Record, wienen foar it grutste part ynspirearre troch Hugo Pratt (yn de jierren dat er yn Argenynje tahâlde) en Francisco Solano López. Werom yn Spanje, wurke hy foar de Spaanske (*Zona 84*, *Comix International*) en Italjaanske (*[[Lanciostory]]*, *[[Skorpio (magazine)|Skorpio]]*) magazines. It wurk fan him út dy tiid bestiet benammen út oarlochsferhalen en science-fiction.

Yn 1980, skoep er de persoan "Harry Canyon" foar de film *[[Heavy Metal (film)|Heavy Metal]]*. Yn de 80er jierren wurke hy foar ferskate Europeeske tydskriften, wêrûnder it Spaanske *[[1984 (magazine)|1984]]*, it Frânske *[[Metal Hurlant]]* en it Itajaanske *[[L'Eternauta (magazine)|L'Eternauta]]*. Yn dy tiid ekspirimentearre er mei grafyske en ferhaaltechnyske fernijings. Ut dy tiid komt syn meast bekende wurk, de koarte science-fiction ferhalen bekend ûnder de titel *[[Time Paradox]]*. Like bekend binne *The City*, skreaun troch Ricardo Barreiro en *Le Quatrième Pouvoir* ('De 4e kreft'), dy't er sels skreau. 

De styl fan Giménez is ferneamd wurden troch syn ekstreme omtinken foar technyske en histoaryske details; syn rige *Pik As* wurdt wol omskrean as "in stripensyklopedy fan de Twadde Wrâldkriich."

Giménez arbeide ek op mei wichtige skriuwers as Carlos Trillo, Emilio Balcarce, Roberto Dal Prà, en de Syleenske Alejandro Jodorowsky, dêr't hy de populêre saga Metabarons mei makke (útein set yn 1992).

Op 22 maart 2020 waard er opnommen yn it sikehûs fan Mendoza. Dêrnei stoar Giménez op 2 april oan it koroanafirus. 

## Keppeling om utens
* www.juangimenez.com
* ''Juan Giménez publications'', by European Comics
* ''Gallery of images'' op Net-cafe.hu
Ferneatigingskamp

In **ferneatigingskamp** (Dútsk: *Vernichtungslager*) wie in konsintraasjekamp dat spesjaal ornearre wie om minsken dea te dwaan. Sokke kampen waarden troch nazi-Dútslân yn de Twadde Wrâldkriich stichte.
De kampen wurde ek wol **deadekampen** neamd. It ferskil mei oare konsintraasjekampen sit der him yn dat oare kampen ek wol in oar - ekonomysk as propagandistysk - doel hawwe koenen mei de (lytse) kâns dat de finzenen nei in skoft frijlitten waarden.

De kampen wienen ornearre om op grutte skaal en sa fluch at koe minsken dea te meitsjen, meast troch gifgas. It gie benammen om  Joaden, mar ek Roma (sigeuners), Poalen en tsjinstanners fam it Nazirezjym.

## Kampen
De ferneatigingskampen:
* Auschwitz yn Poalen (1,1 miljoen deaden.
* Treblinka yn Poalen (900.000 deaden.
* Bełżec yn Poalen (436.000 deaden)
* Chełmno (Dútsk: Kulmhof) in Poalen (340.000 deaden)
* Majdanek ûnder Lublin yn Poalen (rûsd op 300.000 - 350.000 deaden)
* Sobibór yn Poalen (170.165 deaden. Guon boarnen sizze 150.000 oant 250.000 deaden.
* Maly Trostenets yn Wyt-Ruslân (40.000 - 65.000 deaden.

Auschwitz, Treblinka en Majdanek wienen teffens wurkkamp.

## Sjoch ek
* Holocaust
* List fan Nazikonsintraasjekampen

## Keppeling om utens
Sjirurgyn

De **sjirurgyn** of **sirurgyn** wie in 'medysk behanneler' yn de Midsiuwen en de iermoderne tiid. It fak fan sjirurgyn ûntstie út it wurk fan de gewoane skearbaas. De sjirurgyn wie fral dwaande mei saken dêr't by snien wurde moast. Dokters mei in universitêre oplieding dienen soks net.

## Sjoch ek
* Ierlitten

## Keppeling om utens
Bełżec (plak)

**Bełżec** is in doarp yn de Poalske woiwodskip Lublin. It plak heart ta de gemeente Bełżec.

It ferneatigingskamp Bełżec lei dêr.


File:Poland Belzec - extermination camp mausoleum.jpg|Mausoleüm fan ferneatigingskamp Bełżec
File:Belzec lubelskie wies cerkiew 012.JPG|Sint Vasily, tsjerke út 1756
File:Belzec_lubelskie_wies_OSP.JPG|Brânwarkazerne
Lezgysk

It **Lezgysk** (лезги чІал, *lezgi tsj’al*) is in taal dy't sprutsen wurdt troch de Lezgjers, in folk dat tahâld yn it suden fan  de Russyske republyk Dagestan en it noarden fan Azerbeidzjan. Fierders wurdt de taal ek sprutsen yn Georgje, Kazachstan, Oekraïne, Oezbekistan, Turkmenistan en Turkije. Yn totaal sprekke skraachwurk in 800.000. minsken Lezgysk. De taal wurdt klassifisearre as "kwetsber" yn UNESCO's Atlas of the World's Languages in Danger.

Lezgysk beheart ta de Lezgy-talen yn de Nach-Dagestaanske taalfamylje.

## Alfabet
Yn de 19e iuw waard op grûn fan it Kürinysk dialekt, dat de measte sprekkers hie, mei it brûken fan it Arabysk skrift in skrift foar it Lezgysk ûntwikkele. Dat waard lykwols net folle brûkt. Nei it ûntstean fan de Sovjet-Uny waard der 1928 it Latynsk alfabet ynfierd en fan 1938 ôf it Syrillysk alfabet foar it skriuwen brûkt sa't it hjirûnder ôfbyld is.

;Fonetysk:

## Bibliografy
*Haspelmath, Martin. 1993. *A grammar of Lezgian*. (Mouton grammar library; 9). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. – ISBN 3-11-013735-6
*Talibov, Bukar B. and Magomed M. Gadžiev. 1966. *Lezginsko-russkij slovar’*. Moskva: Izd. Sovetskaja Ėnciklopedija.
De Bearejacht

***De Bearejacht***, yn it oarspronklike Nederlânsk: ***De Berenjacht***, is in koart ferhaal fan 'e yn Feanwâlden berne Fryske skriuwer Theun de Vries (1907-2005). It waard yn 1995 yn it Nederlânsk skreaun, mar is nea yn dy taal útjûn. Yn 1997 ferskynde it yn 'e Fryske oersetting fan Dick Eisma en Jacobus Knol as in petiterich lyts boekje fan 13 by 10 sm mei 32 siden by de Kristlik Fryske Folksbibleteek te Dokkum (nû. 394), printe by Schaafsma & Brouwer, ek te Dokkum. Koartsein giet it ferhaal oer feroarjende tiden en hoe't de minske dêr (al of net) mei omgiet.

## Ynhâld
*De Bearejacht*, dat yn alle gefallen autobiografyske eleminten liket te hawwen, as it net alhiel autobiografysk is, beskriuwt yn it ik-perspektyf in ûnderdiel út it libben fan 'e ferteller, ntl. in stienprint boppe de skou by in âldomke fan him thús. 

It is de foarstelling fan in jacht op in bearinne en har jongen, nei gedachten earne yn Ruslân, dy't de ferteller as lyts jonkje al fassinearret. Troch de jierren hinne, en wylst it hûs oergiet fan 'e âldomke op dy syn pakesizzer en dêrnei fan 'e pakesizzer op dy syn soan, is de stienprint foar de ferteller, by syn út en troch foarkommende famyljebesiken, in wûndermoai hâldfêst. Mar de lju dy't der eltse dei de hiele dei tsjinoan sjen moatte, besjogge it stadichwei mear skansearre reitsjende ding mei hiel oare eagen. By de lêste besite fan 'e ferteller binne skou en stienprint ferfongen troch in nijmoadrige iepen hurd, dêr't mei-iens ek mar de oerâlde linebeammen dy't foar de ruten stiene yn opstookt binne. In heechgeande rûzje folget en de ferteller jout him lulk ôf.
Vaivara (konsintraasjekamp)

It **Konsintraasjekamp Vaivara** wie fan augustus 1943 oant febrewaris 1944 in Dútsk konsintraasjekamp yn Estlân yn de Twadde Wrâldoarloch, by it plakje Vaivara. It wie it grutste fan de 22 kampen yn Estlân.

Yn it earstoan wie it kamp ornearre foar Russyske kriichsfinzenen, mar letter bedarren der ek goed 20.000 Joaden, meast út de gettos fan Vilna en Kovno, mar ek út Litouwen, Poalen, Hongarije en Theresienstadt. 
In ferneamd subkamp fan Vaivara wie it kamp Klooga by it doarp Klooga, dêr't fan 19 oant 24 septimber 1944 hast 2400 minsken fermoarde binne.

## Keppeling om utens
* Jewish Virtual Library
Iwan Rebroff

**Ivan Rebroff**, berne as **Hans Rolf Rippert**  (Berlyn, 31 july 1931 - Frankfurt am Main, 27 febrewaris 2008) wie in Dútsk sjonger.

## Libben en wurk
Hy soe in Russyske mem en in Dútske heit hawwe, nei't er sels sei, en waard grutbrocht yn Belzig en Halle (Saale). Hy wie ferneamd fan syn tige grutte stimberik fan fjouwerheale oktaaf (mei gebrûk fan falset). Hy studearre oan de Hochschule für Musik und Theater Hamburg.

Hy wie in kante keardel, mei in grut burd, en trede meast op yn Russysk folkloristyske klaaiïng. Mei syn tige lege mar dochs linige basstim, song er faak repertoire mei in Russysk-folkloristyske ynslach, mar ek populêr, opera, operette en musical. De rol fan *Tevje* in *[[Fiddler on the Roof]]* wie ien fan syn earste súksesrollen.

Rebroff song fral yn it Dútsk en Russysk, mar koe ek Frânsk, Ingelsk en Gryksk, dy't goed te pas kamen yn sy ynternasjonal karriêre.

Hy stoar yn de âldens fan 76 jier.

Hy wie in broer fan oarlochsfeteraan en sportsjoernalist Horst Rippert.

## Hits
**Abendglocken* (*вечерний звон*)
**Dank sei Dir, Herr*
**Das einsame Glöckchen*
**Die Legende von den 12 Räubern*
**Eine weiße Birke*
**Ich bete an die Macht der Liebe*
**Im tiefen Keller*
**[[Kalinka]]*
**Katjuscha
**Mit der Troika in die große Stadt*
**Moskauer Nächte* (*Московские ночи*)
**O Isis und Osiris*
**Schwarze Augen (Otschi Tschornyje)*
**Stenka Rasin*
**The Legend of the twelve robbers*
**Wenn ich einmal reich wär* (út de musical [[Anatevka]])
**Wolgalied*
**Wolgaschlepper*

== Muzykalbums ==
* *Ave Maria*
* *Ich bete an die Macht der Liebe* 
* *Zauber einer großen Stimme*
* *My Russian Homeland*
* *Glasnost Perestroika* 
* *Komm mit nach Hellas* 
* *Seine größten Opernerfolge* 
* *Musikalische Edelsteine*
* *Russische Weihnacht*
* *Frühling in der Taiga*
* *Wunschkonzert*
* *Weihnacht mit Ivan Rebroff*
* *Wenn ich einmal reich wär´*
* *Live in Concert* DVD
* *Live in Concert, Recitals 1968*
* *Meine Reise um die Welt*
* *Meine russische Seele*
* *Krönung einer großen Karriere*
* *Die schönste Stimme Russlands*
* *... und Friede auf Erden*
* *A Moscou*
* *from the World*

== Keppelings om utens ==
*[http://www.ivan-rebroff.de/index2.htm#unten Offisjele webside]
*[http://vanpelt92110.dyndns.org/ *Ivan Rebroff Fan Page'']
Tyfus

**Tyfus** (fan it Grykske τυφος, *tufos*, "beroezing") is de (ferâldere) beneaming foar in tal besmetlike ynfeksjesykten, dy't karakterisearre wurde troch symptomen as hege koarts, it ferlies fan it bewustwêzen, en oandwanings oan 'e terms. Yn 'e moderne genêskunde wurdt dizze oantsjutting net mear brûkt. Dat komt om't men foarhinne miende dat it om ien sykte gie, mar nei't ûntdutsen waard dat baktearjes sykten feroarsaakje kinne, bliek dat it by tyfus eins om ferskillende soarten baktearjes gie, dy't dêrom ek op oare manearen behannele wurde moasten. 

Mei "tyfus" kin sadwaande ferwiist wurde nei:
*búktyfus of tyfoïde koarts, in termynfeksje feroarsake troch de baktearje *Salmonella enterica*
*paratyfus, in termynfeksje feroarsaken troch de baktearje *Salmonella paratyphi*
*plaktyfus of *Rocky Mountains spotted fever*, in besmetlike sykte feroarsake troch ferskate soarten *Rickettsia*-baktearjes
*strûktyfus of *scrub typhus*, in ynfeksjesykte feroarsaken troch de baktearje *Orientia tsutsugamushi*

As it net neier oantsjut wurdt, bedoelt men mei "tyfus" yn Nederlânske teksten almeast plaktyfus, in sykte dy't troch kleanluzen oerbrocht wurdt en dy't foarhinne yn Jeropa in protte foarkaam.
Philip Mechanicus (sjoernalist)

**Philip Mechanicus** (Amsterdam, 17 april 1889 - Auschwitz, 12 oktober 1944) wie in Nederlânsk sjoernalist fan it Algemeen Handelsblad. Hy reizge as korrespondint nei ûnder oaren de Sovjet-Uny en Palestina.

## Biografy
### Sjoernalist
Philip Mechanicus wie in soan fan Elias Mechanicus en Sarah Gobes. Hy waard opbrocht yn in húshâlding mei acht bern. Nei de legere skoalle gie Mechanicus oan it wurk by de administraasje fan it sosjaaldemokratyske deiblêd Het Volk, dêr't er him opwurke ta sjoernalist. Letter wurke er yn Nederlânsk-Ynje by de Sumatra Post en De Locomotief. Fan 1920 ôf siet er by de bûtenlânredaksje fan it Algemeen Handelsblad. Under de Dútske besetting waard it him ferbean as sjoernalist te wurkjen, lykas ek oare sjoernalisten fan Joadsk komôf.

### [[Twadde Wrâldkriich]]
Op 27 septimber 1942 waard er arrestearre yn Amsterdam en nei Kamp Amersfoart brocht; 7 novimber 1942 gie it nei Kamp Westerbork. Yn Westerbork hold er in deiboek by, fan 28 maaie 1943 oant en mei 28 febrewaris 1944; mei troch syn sjoernalistike fermogens koe Mechanicus in sekuer ferslach fan it kamplibben meitsje. It deiboek waard yn 1964 útjûn ûnder de titel *In Depot* en is in wichtige boarne fan kennis ier trochsjoerkamp Westerbork.

Op 8 maart 1944 waard Mechanicus op de trein nei Bergen-Belsen set en sân moanne letter, op 9 oktober 1944, op in straftransport fan 120 man nei Auschwitz-Birkenau, dêr't er op 12 oktober deasketten waard.

## Bibliografy

* *Russische reisschetsen: verzamelde reisbrieven*, Algemeen Handelsblad, 1932
* *Van sikkel en hamer*, Andries Blitz om 1932
* *Een volk bouwt zijn huis: Palestijnsche reisschetsen*, Algemeen Handelsblad, 1934
* *[[In Dépôt, dagboek uit Westerbork]]*, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1964
* * 'Ik woon, zoals je weet, drie hoog': brieven uit Westerbork*, útjouwerij Balans, 1987

## Literatuer
* , * 'Buigen onder de storm': levensschets van Philip Mechanicus 1889-1944*, Van Gennep, 1993.
* , *In Dépôt*, NRC Handelsblad, 13 april 2010, s. 18.

## Keppelings om utens
* Philip Mechanicus op ''Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland''
* [Profyl yn de [DBNL]], mei de folsleine tekst fan *In depot*, syn deiboek
Frits Abrahams

**Frits Abrahams** (Nijmegen, 26 juny 1946) is kollumnist en redakteur by NRC Handelsblad.

Abrahams kollumns binne bondele yn de boeken *Barre dagen*, *Liefde en ander leed*, *Mijn vader vond het mooi geweest* en *Een onvergetelijke thuiskomst*. In oar boek fan him is *Oog in oog - Notities van een dwarskijker*. Syn stikken oer Frans Kafka dy't earst yn NRC Handelsblad publisearre waarden, waarden 2008 troch Stichting De Roos bondele yn *Dagen met Kafka* (oplage 175 stiks).

## Keppelings om utens
*Deistige kollumn yn NRC Handelsblad
*Biografy by Utjouwerij Prometheus