open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
It Libben fan de Hillige Abt en Bychtfaar Brendan

***It Libben fan de Hillige Abt en Bychtfaar Brendan***, yn it oarspronklike Latyn: ***Vita Sancti Brendani Clonfertensis***, is in hilligelibben of hagiografy fan in anonime skriuwer út 'e tsiende iuw oer de Ierske tsjerkfaar en hillige Brendan (of Brandaan) fan Clonfert (±484-±577), deselde nei wa't û.m. de Brandaris op Skylge neamd is. De Fryske oersetting fan Eibert van de Veen waard yn 2012 útjûn as ûnderdiel fan 'e bondel *Sint Brandaan yn Fjouwerfâld*.

## Ynhâld
*It Libben fan de Hillige Abt en Bychtfaar Brendan* fertelt oer it libben fan Sint Brandaan, fan syn berte oant syn dea, mar fermingt dêrby, sa't yn 'e Midsiuwen wenst wie, skiednis mei leginde. Sa binne der by syn berte al in smacht foartekens oer hoe'n grut man oft de poppe skielk wol net wurde sil en ek yn syn letter libben ferskine ferskate kearen ingels oan Brandaan. Neffens dit hilligelibben wurdt hy as jonkje, nei't er ien jier by syn âlden bleaun is, troch Erkus, in oare Ierske tsjerkfaar, ophelle. Dêrnei wurdt er noch fiif jier fersoarge troch de non Yta foar't er foargoed ûnder de hoede fan Erkus komt, dy't him yn 'e Tsjerke grutbringt. Meitiid ûntjout er him ta in grut tsjerklieder, de stifter fan ferskate kleasters en midsman tusken de stridende lânsdielen Konnacht en Meunster. Hy stjert op 'e âldens fan 93 jier.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan 'e *Vita Sancti Brendani Clonfertensis* ferskynde yn 2012 ûnder de titel *It Libben fan de Hillige Abt en Bychtfaar Brendan*, as ûnderdiel fan 'e bondel *Sint Brandaan yn Fjouwerfâld* (yn 'e mande mei *[[It Gebed fan Sint Brendan]]*, *[[De Seereis fan de Hillige Abt Brendan]]* en *[[De Reis fan Sint Brandaan]]*) by Utjouwerij Elikser te Ljouwert. De Fryske fertaling wie fan 'e hân fan Eibert van der Veen, dy't dêr de ferzje foar brûkte dy't yn 1930 troch de jezuyt Paulus Gosjean gearstald waard út ûnderskate út 'e Midsiuwen oerlevere hanskriften.
De Seereis fan de Hillige Abt Brendan

***De Seereis fan de Hillige Abt Brendan***, yn it oarspronklike Latyn: ***Navigatio Sancti Brendani Abbatis***, is in proazaferhaal fan in anonime skriuwer út 'e njoggende of tsiende iuw oer de legindaryske seereis fan 'e Ierske tsjerkfaar en hillige Brendan (of Brandaan) fan Clonfert (±484-±577), deselde nei wa't û.m. de Brandaris op Skylge neamd is. De Fryske oersetting fan Eibert van de Veen waard yn 2012 útjûn as ûnderdiel fan 'e bondel *Sint Brandaan yn Fjouwerfâld*.

## Ynhâld
In neef fan Brandaan, Sint Barintus, fertelt him oer syn besyk oan in eilân dat er "it Lân fan Belofte fan de Hilligen" neamd. Brendan wurdt sa oansprutsen troch Barintus syn ferhaal, dat er it mei eigen eagen sjen wol en mei fjirtjin mûntsen yn in boat dy kant út set. Lang swalkje se op see om en besykje dêrby frijwat eilannen, mei dêrûnder ien dy't it paradys fan 'e fûgels is, in eilân dêr't inkeld druven groeie, in eilân dêr't inkeld smidden wenje en in oar eilân dat net in eilân, mar in ûnbidige walfisk blykt te wêzen. Nei withoefolle omdoarmings en aventoeren, wêrby't God ferskate kearen yngrypt om harren te rêden, fine se einlings en te'n lêsten it Lân fan Belofte fan de Hilligen. Dan keare se werom nei hûs en kin Brandaan tefreden stjerre.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan 'e *Navigatio Sancti Brendani Abbatis* ferskynde yn 2012 ûnder de titel *De Seereis fan de Hillige Abt Brendan* as ûnderdiel fan 'e bondel *Sint Brandaan yn Fjouwerfâld* (yn 'e mande mei *[[It Libben fan de Hillige Abt en Bychtfaar Brendan]]*, *[[It Gebed fan Sint Brendan]]* en *[[De Reis fan Sint Brandaan]]*) by Utjouwerij Elikser te Ljouwert. De Fryske fertaling wie fan 'e hân fan Eibert van der Veen, dy't dêr de ferzje foar brûkte dy't yn 1989 troch Carl Selmer gearstald waard út ûnderskate út 'e Midsiuwen oerlevere hanskriften.
Kate Ashton

**Kate Ashton** (Beith, Skotlân, 1948) is in Britsk ferpleechkundige, skriuwster, dichteresse, redakteur en oersetter.

## Libben en wurk
Ashton waard opbrocht yn The Chilterns yn it súdeasten fan Ingelân en folge in oplieding ta ferpleechkundige eachhielkunde. Nei har diplomearring gie hja oan it wurk as ûndersyksassistint op de Ofdieling Oftalmology fan de Universiteit fan Edinboarch. Trije jier letter waard hja haad operaasjekeamer yn it Royal Eye Hospital yn Londen; dat wurk hat hja in jier dien. Dêrnei waard se earst sjoernaliste en letter redakteur by it fakblêd *Nursing Times*, dat doetiids útjûn waard troch útjouwerij Macmillan yn Londen.

Sy ferruile Ingelân foar Nederlân yn 1979 om dêr har wurk as sjoernalist fuort te setten. Sy sette har nei wenjen yn Rotterdam. Teffens skreau hja in tal boeken, sawol fiksje (fjouwer doktersromans) as non-fiksje, wie hja korrektor foar útjouwerijen en helle in diploma klassike homeopaty. Yn 1985 bedarre hja yn Moarre en skreau dêr in biografy oer de Fryske skriuwster Teatske Alzum fan Moarre.

Nederlân wie ek har útfalsbasis foar reizen nei Frankryk, Itaalje, Eastenryk, Joegoslaavje, Hongarije en Grikelân. 

Ashton hat benei 25 jier yn Nederlân taholden. Yn 2003 gie hja werom nei Skotlân en wennet no yn Nairn. Sûnt hat se gedichten publisearre yn blêden lykas *Shearsman*, *THE SHOp* en *Northwords Now*, en in pamflet, *The Concourse of Virgins*, kaam út by *Lapwing Publications* yn 2012 .

Sy wurket no foar útjouwerijen yn Amsterdam en Londen, ûnder mear as *reader* fan moderne Nederlânsktalige literatuer. 
Sy is lid fan de *UK Society of Authors* en fan de Nederlânske *[[Vereniging van Letterkundigen]]*.

## Wurk <small>(kar-út)</small>
*  - *Buorfrou, in minskelibben op ’e klaai yn Noardeast-Fryslân, 1898 - hjoed*. Oersetting Jan de Jong, Utjouwerij Fryslan Ljouwert 1992. 
*   - *Teatske Alzum har wrâld*,  mei in omstavere werprintinge fan 38 ferhalen  (2004)
* *Mother and Child Companion*, mei yllustraasjes (2005) 
* *Who by Water* - gedichten, Shearsman Books (2016) 

## Keppelings om utens
* Artikel LC ''Kate Ashton en in sympatike buorfrou'', mei in foto. 
* Artikel LC 7 augustus 1998, ''Ingelske skriuwster makket boek oer buorfrou yn Moarre'', mei foto.
*  Kate Ashton by ''UK Society of Authors''  (deade keppeling)
Bjirmsk

It **Bjirmsk** is de foarm fan it Klaaifrysk sa't dat sprutsen wurdt yn rûchwei de eardere gemeente Barradiel, oan 'e Waadkust benoarden Harns.

Dizze taalfariant tanket syn namme oan 'e trije "Bjirmen" (Seisbierrum, Pitersbierrum en Easterbierrum), mar wurdt likegoed sprutsen yn Winaam, Kleaster-Lidlum, Tsjummearum en Furdgum, wylst Minnertsgea in oergongsposysje ynnimt. 

It Bjirmsk ûnderskiedt him fan 'e rest fan it Klaaifrysk troch û.m. de klankferskowings fan [o:] nei [a.ṷ], yn wurden as "do" (de fûgel), "ko" en "stropanne" (dy't dus útsprutsen wurde as *dau*, *kau*, resp. *straupanne*), en fan [ɛ:] nei [ɪ] yn in wurd as "rêch" (dat dus útsprutsen wurdt as *rich*).
Clonfert

**Clonfert** (Iersk-Gaelysk: *Cluain Fearta*, *Greide fan it grêf*) is in doarpke yn it easten fan it Ierske greefskip (*county*) Galway. It leit healweis Ballinasloe en Portumna. 

It doarp hat de histoaryske Katedraal fan Clonfert, sit fan it bisdom Clonfert. Sint-Brandaan stichte dêr yn 557 in kleaster, dêr't er letter beïerdige is.

## Literatuer
* : *Guide to the National Monuments in the Republic of Ireland*. Gill & Macmillan, Dublin 1992, ISBN 0-7171-3239-0.
* : *Das alte Irland. Von der Frühgeschichte bis ins späte Mittelalter* ("Ancient Ireland"). Bechtermünz-Verlag, Augsburg 1997, ISBN 3-86047-173-2.
Lemsterlânsk

It **Lemsterlânsk** is de foarm fan it Súdwesthoeksk, in Frysk dialekt, sa't dat sprutsen wurdt yn it eastlike part fan 'e eardere gemeente Lemsterlân, yn 'e doarpen Bantegea, Eastersee-Buorren, Eastersee-Giterskebrêge, Ychten, Ychtenbrêge en Dolsterhuzen. 

Under ynfloed fan it oanswettende Nedersaksyske Stellingwerfsk, of mooglik troch in njoggentjinde-iuwske ynfloed fan Giterske feantsjers, wurde dêr wurden dy't mei in "g" begjinne net útsprutsen mei de "hurde" [ɡ] (fan "**g**oed"), sa't dat yn it Frysk gebrûklik is, mar mei de [x] (fan "ber**ch**"), dy't yn it Standertfrysk net oan it begjin fan in wurd foarkomme kin. In oar skaaimerk fan it Lemsterlânsk is dat it de oarspronklike "b" yn "hawwe" beholden hat, sadat de lju dêr fan *habbe* sizze.
Molkwardersk

It **Molkwardersk** wie it Fryske dialekt fan it doarp Molkwar, dat yn 'e Súdwesthoeke tusken Hylpen en Starum oan 'e Iselmarkust leit. It waard yn elts gefal sprutsen oant yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw, mar wie doe al yn it neigean rekke. Yn syn *Dialecticon* (publisearre yn 1874, mar mei mear as tsien jier tarieding) skreau Johan Winkler dat it Molkwardersk doe (dus om 1865 hinne) al hielendal ferdwûn wie. Tsjintwurdich sprekke de Molkwarders 'gewoan' Súdwesthoeksk.

## Taaleigenskippen
It Molwardersk wie in tige behâldende taalfoarm, wêryn't in protte fan it Aldfrysk bewarre bleaun wie. Benammen op it mêd fan 'e klanklear en wurdskat wykte it sterk ôf fan it Standertfrysk. Datoangeande hie it frijwat wei fan it Hylpersk, dat noch altyd yn it oanbuorjende Hylpen sprutsen wurdt. Foarhinne waard wol tocht dat it Molkwardersk in oerlibjende foarm fan it Aldfrysk wie (sa't dat ek wol, en like foutyf, sein wurdt fan it Skiermûntseagersk), mar taalkundich ûndersyk út 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw, troch û.m. perfester H.T.J. Miedema, hat oantoand dat de oerlevere teksten gewoan in foarm fan Midfrysk wiene (wêrfan't it tiidrek oant 1820 duorre).

Fan it Molkwardersk waard ek sein dat elts fan 'e acht Molkwarder pôlen syn eigen tongslach hie. Dat is net mear nei te gean en it liket troch de lytse proporsjes fan it doarp ek net wierskynlik.

## Untwikkeling
It is oannimlik dat it Molkwardersk in ûntwikkeling kend hat dy't sterk op dy fan it nau besibbe Hylpersk liek. Dat Hylpersk hat him meitiid ûntjaan kinnen om't it oan 'e kust sprutsen waard yn in stedsje dat net folle kontakt hie mei syn eigen efterlân, mar nammenste mear oriïntearre wie op 'e hannel mei de Hollânske stêden oare kant de Sudersee. Sadwaande hat it Hylpersk in folle gruttere ynfloed fan it Hollânsk ûndergien as dat by de oare Fryske dialekten it gefal is. Benammen it Amsterdamske stedsdialekt hat troch de iuwen hinne in grutte ynfloed op it Hylpersk útoefene. Dêrnjonken hat it Hylpersk troch de seefeart ek bleatstien oan (iere) ynfloeden fan it Ingelsk en fan Noardgermaanske talen lykas it Noarsk. Om't Molkwar yn deselde krite leit en krekt as Hylpen in kustplak is dêr't foarhinne hannel en fiskerij yn 'e pleatslike ekonomy in grutte rol spilen, soe men oannimme kinne dat it Molkwardersk in soartgelikense ûntsteansskiednis hân hat.

## Oerlevering
It Molkwardersk is yn elts gefal oerlevere út 'e ein fan 'e achttjinde en it begjin fan 'e njoggentjinde iuw. De wichtichste teksten binne dêrby fragminten fan 'e Bibel dy't yn it dialekt oerset waarden. Sa fertaalde perfester Everwinus Wassenbergh yn 1802 in hiel haadstik út it Nije Testamint (Mattéus 6) yn it Molkwardersk, wylst yn 1811 dû. Simon Gorter de *[[Likenis fan de Ferlerne Soan]]* yn it dialekt oersette.
Hollânsk-Fryske dialekten

De **Hollânsk-Fryske dialekten** binne in groep besibbe dialekten binnen it gruttere ferbân fan it Hollânsk, dy't lykwols yn Fryslân sprutsen wurde. Dêrby giet it om it Biltsk, it Amelânsk, it Midslânsk en de ûnderskate Stedske dialekten. 

## Unstean
De Hollânsk-Fryske dialekten ûntstiene yn 'e sechstjinde en de santjinde iuw troch in ynfluks fan Hollânske kolonisten. Yn it gefal fan it Bilt gie it dêrby om polderwurkers en boeren, dy't de mûning fan 'e âlde Middelsee drûchmakken en har der doe nei wenjen setten. Meitiid rekke harren Hollânsk ferbastere ta in mingtaal. Yn 'e gruttere plakken wiene it de bestjoerders dy't út it bûtenlân kamen, de elite dus, wa har spraakgebrûk oft troch de sljochtwei stedsjers oernommen waard. 

In selde ûntjouwing fûn yn 'e sechstjinde iuw plak op it Waadeilân Skylge, dêr't it doarp Midslân de sit fan it Hollânske bestjoer wie. Ek op it Amelân is sprektaal fan 'e befolking ferhollânske, in proses dat yn 'e sechstjinde iuw yn it westen fan it eilân begûn en yn 'e achttjinde iuw op it eastlike part einige. Mooglik spile ek dêr in rol dat it Hollânsk de bestjoerstaal wie, al is noch altyd net dúdlik wêrom't de beide úteinen fan Skylge, dat fan 1398 oant 1942 ûnderdiel fan Hollân wie, har Fryske dialekten beholden hawwe, wylst it Amelân, dat oant 1795 in selsstannich steatsje wie, ûntfryske rekke is.

## Talich karakter
Neffens in âldere útlis soene al dizze dialekten ûntstien wêze troch ferminging fan it Hollânsk fan 'e nijynkommelingen mei it Frysk fan 'e oarspronklike bewenners fan Fryslân. Foar it Biltsk en de eilândialekten bliuwt dy teory fierhinne oerein. De Stedske dialekten, lykwols, binne neffens nijere ynsichten in foarm fan âlder Hollânsk dat net mear as Hollânsk werkend wurdt om't dy taal yn Hollân meitiid sa feroare is, wylst it Stedsk yn Fryslân troch isolaasje fierhinne gelyk bleaun is.
Eastamelânsk

It **Eastamelânsk** is de foarm fan it Amelânsk, sa't dat sprutsen wurdt op it diel fan it Fryske Waadeilân Amelân dat beëasten de Ballumerbocht leit, dus yn 'e doarpen Nes en Bueren en omkriten. It ûnderskiedt him fan it nau besibbe Westamelânsk troch in stikmannich ferskillen yn útspraak.

## Dialektferskillen
Sa wurde de wurden "âld", "kâld", "hout", "sâlt" en "hûd" yn it Eastamelânsk skreaun en útsprutsen wurde as *òòd*, *kòòd*, *hòòt*, *sòòt* en *hööd*, en yn it Westamelânsk as *oäd*, *koäd*, *hoät*, *soät* en *huud*. (De *òò* [ɔ.ǝ] is de ô fan "rôt" mar in bytsje diftongisearre; de *öö* [ʌ:] is de klank fan it Frânske *l'heure*; de klank *oä* [o.ɛ] wurdt útsprutsen as de o fan "bok" folge troch e fan "pet"; en *uu* [y:] is de ú fan "drúf".)

Fierders bestiet der in ferskil by guon ferlytsingsfoarmen, lykas "doarpke", "koke" en "pylkje", dêr't it Eastamelânsk *dörpje*, *koetje* en *pieltje* foar jout en it Westamelânsk *dörpke*, *koeike* en *pielke*. Ek guon útgongen ferskille, bygelyks de útgong "-aasje". Wurden as "federaasje" en "alteraasje" wurde yn it Eastamelânsk *federaasje* en *alteraasje*, en yn it Westamelânsk *federase* en *alterase*. Ferskillen yn it leksikon komme ek foar, mar net in protte. It meast opfallend yn dat ferbân is it typysk Eastamelânske wurd *hèèt* ("heit"), wylst *fader* yn beide subdialekten bestiet.

## Ferklearring foar de dialektferskillen
De dialektferskillen op it Amelân binne te ferklearjen út it feit dat de lju út it herfoarme westen en it roomske easten fan it eilân foarhinne grutdiels byinoar lâns libben. In trêde denominaasje waard op it eilân foarme troch de minnisten, dy't ek mear yn it westen konsintrearre wiene. Hoewol't der tusken de herfoarmden en de minnisten soms wol houliken sletten waarden, wie dat tusken dy beide protestantske groepen en de roomsen ûntinkber. Sa bestie der dus net in protte ûnderling kontakt, en ûntstiene der twa subdialekten.

Hoewol't de religieuze skieding hjoed de dei amper noch in rol spilet, hat him ûnderwilens in beskaat kultuerferskil tusken de beide befolkingsgroepen of eilânkriten ûntwikkele. It eastlike diel fan it eilân is ekonomysk nammentlik frijwol hielendal ôfhinklik fan it toerisme, en stiet dêr sadwaande tige posityf foaroer. Yn it westen, dêr't men noch foar in grut part fan 'e lânbou libbet, is dat folle minder it gefal. Boppedat binne de Amelanners har ûnderwilens sa bewust rekke fan it dialektûnderskie ("dêr sizze se fan ..., mar *wy* sizze fan ..."), dat ek dêrtroch de ferskillen yn stân holden wurde. Dêropta is oan 'e eastkant fan it eilân, dêr't it fear oankomt, de measte toeristen fakânsje fiere en har mear lju fan bûten nei wenjen set hawwe, de ynfloed fan it Nederlânsk sterker. Oan 'e oare kant foarmet de iennichste middelbere skoalle op it eilân, yn Nes, wer in sterk nivellearjende faktor, mei't alle eilânbern dêr gearkomme en de ûnderlinge kontakten fan 'e jongere generaasjes dus folle grutter binne.
Eaststellingwerfsk

It **Eaststellingwerfsk** is de foarm fan it Stellingwerfsk, sa't dat sprutsen wurdt yn it grutste part fan 'e gemeente Eaststellingwerf, útsein de westlikste punt dêrfan. It ûnderskiedt him fan it Haadstellingwerfsk trochdat wurden einigjend op "*-aer*" útsprutsen wurde as "*-eer*".
Eastbiltsk

It **Eastbiltsk** is de foarm fan it Biltsk, sa't dat sprutsen wurdt yn it eastlike part fan 'e Nederlânske gemeente It Bilt, dy't ta de provinsje Fryslân heart. It taalgebiet fan dit dialekt omfiemet benammentlik de doarpen Froubuorren en Aldebiltsyl, wylst Sint Anne en Nij-Altoena in tuskenposysje ynnimme tusken it Eastbiltsk en it Westbiltsk. It Eastbiltsk ûnderskiedt him fan it Westbiltsk trochdat de ynfloed fan it Frysk yn it easten fan it Bilt iuwenlang folle sterker west hat as yn it westen. It Eastbiltsk is dus in "minder suvere" foarm fan it Biltsk, om it samar út te drukken.
Westhoeksk (Stellingwerfsk)

It **Westhoeksk** is in foarm fan it Stellingwerfsk, dy't sprutsen wurdt yn Munnikebuorren, Nijetrine, Skerpenseel en Spangea, de fjouwer westlikste doarpen fan 'e gemeente Weststellingwerf. It bestiet dêr njonken it Haadstellingwerfsk, dat yn dy krite ek wol sprutsen wurdt. It Westhoekstersk liket sterk op it Kúndersk, mei't de Haadstellingwerfske "*ae*" der ta in "*aa*" makke wurdt.
Nije Fryske Bibeloersetting

De **Nije Fryske Bibeloersetting** is in bibeloersetting nei it Frysk ta, dy't yn 1978 útkaam.

## Grûn foar de nije oersetting
Yn 1966 rekke de earste Fryske oersetting fan 'e Bibel, út 1943, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma (in útjefte fan it *[[Nederlands Bijbelgenootschap]]* yn opdracht fan it Kristlik Frysk Selskip) yn grut formaat útferkocht. Men fûn it lykwols doe net daliks ferantwurde of gaadlik om ienfâldichwei in nije printinge te publisearjen. Der wie nammentlik beswier út sawol teologyske as taalkundige hoeke tsjin 'e oersetting Wumkes-Folkertsma.

Teologysk sjoen wie men fan tinken dat dy tefolle line op 'e Nederlânske Steatefertaling fan 1637 en te min omtinken joech oan it nije begryp fan 'e grûntekst dat sûnt dy tiid ûntstien wie. Yn taalkundich opsjoch waard de taal fan 'e earste oersetting nei fiifentweintich jier al te âldfrinzich fûn en ek wied er op plakken ûndúdlik of sels ûnbegryplik. Boppedat woe men behalven de protestantske tsjerken diskear ek de Roomsk-Katolike Tsjerke yn 'e oersetting behelje. Sadwaande waard besletten ta in folslein nije fertaling ûnder de ferantwurdlikheid fan 'e Stifting Yntertsjerklike Kommisje foar de Nije Fryske Bibeloersetting.

## Nije Fryske Bibeloersetting
Oan 'e nije oersetting wurken sokken mei as Ype Poortinga, Douwe Tamminga, Fedde Schurer, Ulbe van Houten, Paulus Akkerman en dû. Bernard Smilde. Mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it *[[Nederlands Bijbelgenootschap]]* te Haarlim en de *[[Katholieke Bijbelstichting]]* te Bokstel waard it wurk foltôge en kaam yn 1978 de Nije Fryske Bibeloersetting út. Dy is noch altiten yn gebrûk, yn 'e foarm fan de trêde, ferbettere druk fan 1995.

## Keppeling om utens
De oersetting is ek online tagonklik: Bibelwebstee fan it NBG.
Haadstellingwerfsk

It **Haadstellingwerfsk** of **Standertstellingwerfsk** is de foarm fan it Stellingwerfsk sa't dat sprutsen wurdt yn 'e gemeente Weststellingwerf, it súdwestlike part fan 'e provinsje Drinte, it grutste part fan it Stienwikerlân yn 'e Kop fan Oerisel en de westlikste punt fan 'e gemeente Eaststellingwerf. Men soe dit de standertfoarm fan it Stellingwerfsk neame kinne, mei't it yn fierwei it grutste part fan it Stellingwerfske taalgebiet sprutsen wurdt. De namme 'Haadstellingwerfsk' wurdt yn taalkundige fermiddens wol brûkt om dizze fariant fan 'e oare Stellingwerfske taalfoarmen te ûnderskieden, mar yn it deistich spraakgebrûk sil hjirfoar gewoan de namme 'Stellingwerfsk' oanholden wurde. 

It Haadstellingwerfsk ûnderskiedt him it meast fan 'e oangrinzjgende Nedersaksyske dialekten en de oare Stellingwerfske taalfarianten troch it foarkommen fan it lûd *ae* ([ɛ:]), yn it Frysk stavere as "ê". Men brûkt dan ek wol de sin *Et waeter klaetert tegen de glaezen dat et daevert* om it Haadstellingwerfsk te karakterisearjen. Yn 'e oare Stellingwerfske farianten komt dit lûd net foar en wurde de wurden yn 'e foarbyldsin útsprutsen mei de lange *aa* ([a:]; "aa" fan 'laad') of mei de *ao* ([ɔ:]; "ô" fan 'nôt'). In oare klank dy't karakteristyk is foar it Stellingwerfsk, is de *i'j* ([iʲ]; in 'i' mei in lichte 'j' derefteroan) ynstee fan of njonken de klank *ie* ([i]; de "y" fan 'byt'). De *i'j* komt lykwols ek wol foar yn oare Stellingwerfske taalfarianten, lykas it Eaststellingwerfsk en it Westhoeksk.
Kúndersk

It **Kúndersk** is de foarm fan it Stellingwerfsk, sa't dat sprutsen wurdt yn 'e omkriten fan 'e doarpen De Kúnder en Blankenham, yn it uterste noardwesten fan 'e Kop fan Oerisel, en mooglikerwize wat oerrinnend nei de westlikste punt fan 'e Fryske gemeente Weststellingwerf. It ûnderskiedt him fan it Haadstellingwerfsk trochdat de karakteristike Stellingwerfske "*ae*" útsprutsen wurdt as "*aa*". (In soartgelikens ferskil as tusken Klaaifrysk en Wâldfrysk op it mêd fan "*aai*" en "*ei*".)
Oldig Boekhoff

**Oldig Reemts Boekhoff** (1861-1920) wie in Eastfrysk dûmny te Loga, dat no in stedsdiel fan Lier is. Yn 1915 sette er foar it earst it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel oer nei it Eastfrysk-Nederdútsk, ûnder de titel: *Dat Näie Testament in dat ostfräske Plattdüts öferset't van O. Boekhoff*. Yn 1924 is dêr noch in werprintinge fan útkommen. As dûmny te Loga is Boekhoff nei syn dea opfolge wurden fan Heinrich Reimers.

## Wurk
* *Dat Näie Testament in dat ostfräske Plattdüts öferset't van O. Boekhoff*, Auwerk, 1915 (Dunkmann), sûnder ISBN.

## Keppeling om utens
*  Biografy Boekhoff, Oldig Reemts
Katholieke Bijbelstichting

De **Katholieke Bijbelstichting** (**KBS**) is in roomske útjouwerij mei as doel om 'e Bibel te printsjen, út te jaan en te fersprieden yn it Nederlânske taalgebiet, net inkeld foar húslik of tsjerklik gebrûk, mar ek foar it ûnderwiis en de kategeze. Dêrnjonken publisearret de KBS (ûnder de namme fan KBS Uitgeverij) boeken op it mêd fan spiritualiteit, leauwensopfieding en ynterreligieuze dialooch. Dêr wol de KBS oan bydrage út roomske leauwensboarnen wei. De KBS waard oprjochte yn 1961 en is fuortkommen út de Sint-Willibrordvereniging. De earste útjefte wie de roomske Nederlânsktalige bibeloersetting dy't bekend wurden is as de *Willibrordvertaling*, út 1978. Datselde jiers joech de KBS, tegearre mei it protestantske Nederlands Bijbelgenootschap, ek de Nije Fryske Bibeloersetting út. De KBS is fêstige yn De Bosk (foarhinne yn Bokstel), en hat ek in kantoar yn Flaanderen (Mechelen), dêr't men gearwurket mei de Flaamske susterorganisaasje, de Vlaamse Bijbelstichting (VBS), dy't fêstige is te Leuven.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan 'e ''Katholieke Bijbelstichting''
* Webside fan 'e ''KBS Uitgeverij''
Nederlands Bijbelgenootschap

It **Nederlands Bijbelgenootschap** (**NBG**) is in protestantske feriening dy't him ta doel steld hat om 'e Bibel oer te setten, te printsjen en te fersprieden, en foarjochting oangeande de Bibel te jaan. It NBG waard yn 1814 oprjochte op inisjatyf fan 'e British and Foreign Bible Society, dy't tsien jier earder al stifte wie. Yn 't earstoan bestiene de wurksumheden benammentlik út 'e distribúsje fan bibels, mar fan 1847 ôf begûn it NBG ek sels bibels út te jaan. It beheinde syn aktiviteiten net inkeld ta it Nederlânsk taalgebiet; al fan 1823 ôf waarden der yntern taalkundigen oplaat om bibeloersettings nei oare talen meitsje te kinnen (lykas it Javaansk en oare lânseigen talen yn Nederlânsk-Ynje). Oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch waard dat wurk oerdroegen oan 'e United Bible Society (UBS). Sûnt de sechstiger jierren fan 'e tweintichste iuw wurdt by it oersetten en útjaan fan bibels yn 'e regel gearwurke mei de roomske Katholieke Bijbelstichting; sa joegen beide organisaasjes yn 1978 tegearre de Nije Fryske Bibeloersetting út. Foar wittenskiplike stipe waard by de oersetting fan it Alde Testamint fan 'e Nederlânsktalige *Nieuwe Bijbelvertaling* fierders ek gearwurke mei joadske teologen. It NBG is fêstige te Haarlim. Yn 2003 waard it behear fan 'e útjouwerij fan it NBG oerdroegen oan *Uitgeversgroep Jongbloed* op it Hearrenfean.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan it ''Nederlands Bijbelgenootschap''
Jan de Bray

**Jan de Bray** (Haarlim, om 1627 - Amsterdam, april 1697) wie in Nederlânsk keunstskilder. Hy wie in soan fan skilder en arsjitekt Salomon de Bray en yn Haarlim de opfolger fan Frans Hals. De dichter Jakob Westerbaen wie in omke fan him. Durk de Bray, syn broer, wie boekbiner, etser en houtfiker; Joazef de Bray lei him ta op it skilderjen fan blom- en fiskstillibbens. Harren suster Kornelia de Bray troude 1648 mei de keunstner Jan Lievens.

## Persoanlik libben
Der is net folle witten oer it libben fan Jan de Bray. De pest fan 1663 en 1664 hie grutte gefolgen foar de famylje. Jan de Bray wie ek ûnfertúnlik yn it houlik. Hy boaske mei Maria de Hees, mei Margaretha de Meyer en mei Victoria Maria Magdelana Stalpaert van der Wielen. Iderkear wie syn frou binnen twa jier ferstoarn. 

Yn 1672 troude Jan de Bray mei Margaretha de Meijer, de widdo fan in Pommersk juwelier yn de Sint Antoniesbreestrjitte. De Bray wenne op de Bakennessergreft en hie in soan út it earder houlik. It pear troude yn de St. Anna, in Roomsk-Katolike skûltsjerke, dy't troch syn heit ûntwurpen wie. In jier letter waard hja mei in protte preal beïerdige yn de Grutte of Sint-Bavotsjerke. Syn tredde frou en soan stoaren yn 1680.

## Wurk
Jan de Bray wie in skilder fan portretten en histoarjestikken. Hy is - mei Caesar fan Everdingen - de fertsjintwurdiger fan it Hollânsk klassisisme yn de skilderkeunst. Hy wie de grutte man fan it pleatslik Sint Lucasgilde en skildere trije skoarstienstikken foar it stedhûs fan Haarlim. Faaks wie er ek de arsjitekt fan de Mennistetsjerke yn Haarlim yn 1682. Yn 1688 levere hy plannen foar de swietwetterfoarsjenning fan Amsterdam yn 'e mande mei Nicolaes Witsen. 1689 waard er fallyt ferklearre en 1692 ferhuze er nei de Lindengracht yn de Jordaan.


File:Abraham Casteleyn en zijn echtgenote Margarieta van Bancken Rijksmuseum SK-A-3280.jpeg|*Portret fan de Haarlimske drukker Abraham Casteleyn en syn frou Margaretha van Bancken.*
File:Jan de Bray - Head of a Boy - Walters 37270.jpg| *Holle fan in jonge*. 
Image:Jan de Bray 002.jpg|*De foaroanmannen fan it Haarlimsk [[Sint-Lukasgilde]]* (1675) Ryksmuseum, Amsterdam. De twadde man fan lofts is De Bray sels


## Keppelings om utens
* Jan de Bray yn it Ryksmuseum
* Tekening Jan de Bray - Een jongeman, die schaak speelt
* Utstalling oer de famylje de Bray yn Haarlim
* Jan de Bray op Artcyclopedia

## Boarne
Moltke, G.W., 'Jan de Bray', in: *Haerlem, Jaarboek 1937*, p. 33-59.
Johann Frank

**Johann Frank** (folút **Johann Emil Frank**; Westerlân, 22 febrewaris 1932 – ?, 19 jannewaris 2023) is in Noardfrysk stedsbesjoerder en oersetter. Hy is hikke en tein te Westerlân op it eilân Sylt, dêr't er ek jierrenlang magistraat wie.

Syn âlden wiene Ludwig Heinrich Frank fan Westerlân en Marie Sofie Momsen fan Horsbel, op it Noardfryske fêstelân. Sadwaande waarden Frank en syn suster Hannelore meartalich grutbrocht, yn in gesin dêr't sawol Sölring, Fêstelânnoardfrysk as Nederdútsk sprutsen waard. Yn 1957 troude er mei Monika Zachariasen en mei har krige er fjouwer soannen, Uwe, Maike, Jens en Corneelis.

Yn 2006 kaam Frank syn oersetting fan 'e fjouwer kanonike evangeeljes yn it Sölring út, ûnder de titel *Di Fjuur Evangelien – Matthäus, Markus, Lukas, Johannes: üt dit Nii Testament*. Datselde jiers krige er dêr de C.P. Hansen-priis foar.
Losser (bibelsk begryp)

In **losser** is in bibelsk begryp, dat û.m. neamd wurdt yn *[[Leviticus]]* 25:25-34 en 47-49, mar dat benammentlik bekend is út it boek *[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]*, dêr't it yn kombinaasje mei it leviraatshoulik brûkt wurdt. Yn it âlde Israel wie in losser immen dy't bewissigje moast dat syn ferearme famylje wer yn it besit fan harren lân komme koe dat se út earmoede ferkeapje moatten hiene. Sa moast men eigen folk beskermje tsjin útrûpeling troch frjemden.
Willem de Klerk

**Willem de Klerk**, yn it Frânsk: **Guillaume le Clerc**, wie in trettjinde-iuwsk Frânsk skriuwer en dichter, waans iennichste oerlevere wurk de ridderroman en Arthurleginde *Roman de Fergus* is, dêr't letter it Midnederlânske wurk *[[Ferguut]]* op basearre waard (Fryske oersetting: *[[Fergút]]*). Hy moat net betize wurde mei Willem de Klerk fan Normandje, dat in hiel oar Aldfrânsk skriuwer wie. Willem de Klerk wie in neifolger fan Chrétien fan Troyes, de earste dichter fan aventoerlike romans.

Om't syn identiteit net mei wissichheid fêststeld wurde kin ("de klerk" is net in efternamme mar in beropsoantsjutting; en Willem/Guillaume is in foarnamme dy't withoefolle foarkomt), wit men ek net krekt wannear't er libbe hat, behalven dan dat it om 1200 hinne west hawwe moat. Op grûn fan syn taalgebrûk en kontinintale toponimen ("Namur" en "Dinant") wurdt gauris tocht dat er ôfkomstich wêst hawwe moat út it greefskip Namen of it prinsbisdom Luik, yn 'e súdlike Nederlannen. In oare teory is dat er in Skoto-Normandiër wie, dat wol sizze in Skot fan Normandysk komôf.

De haadpersoan fan syn roman, Fergus, is frijwol wis basearre op 'e Fergus dy't yn 'e midden fan 'e tolfde iuw as kening oer it Súdskotske Galloway regearre. It is dêrom wol suggerearre dat it wurk besteld wie troch Alan fan Galloway foar syn brulloft, yn 1209, mei't Alan in neikommeling fan dy Fergus wie. In saakkundige op dit mêd, Beate Schmolke-Hasselmann, wiist dit ûntstean fan 'e roman ôf en wol ynstee hawwe, hy soe besteld wêze troch Dervorguilla, erfdochter fan Galloway, en har man, Jan I fan Baliol, om 'e oanspraak op 'e Skotske troan, dy't harren soan Hugh urven hie fan syn foarfaar Fergus Mor mac Eirc, krêft by te setten. Hjirtroch soe de *Roman de Fergus* fan letter datum wêze, tusken it houlik fan Dervorguilla en Jan, om 1223 hinne, en Jan syn dea yn 1268 (mar wierskynliker tusken 1237 en 1241).

D.D.R. Owen, dy't it talike dat de skriuwer in yntime kennis hie fan 'e wichtichste figueren en foarfallen ûnder it regear fan 'e Skotske kening Willem de Liuw (reg. 1165-1214), brocht de mooglikheid nei foarren dat Willem de Klerk eins Guillame Malveisin wie, in Frânsman dy't yn 'e 1180-er jierren yn Skotlân arrivearre en dêr as keninklike klerk tsjinne. Yn dit senario soe de *Roman de Fergus* koart nei 1200 skreaun wêze. Mar de skriuwer soe ek de Guillaume de Bois (of Guillaume de Bosco of Guillaume de Bosch) wêze kinne dy't klerk wie yn 'e keninklike kapel yn 1193 en kânselier fan 1210 oant 1226.
Willem de Klerk fan Normandje

**Willem de Klerk fan Normandje**, yn it Frânsk: **Guillaume le Clerc de Normandie** , wie in ier-trettjinde-iuwsk Normandysk geastlike en Frânsktalich skriuwer en dichter. Hy moat net betize wurde mei Willem de Klerk, de skriuwer fan 'e *Roman de Fergus*, dat in hiel oar Aldfrânsk skriuwer wie. 

Willem de Klerk fan Normandje skreau seis religieus-didaktyske wurken foar leken, it ierste om 1210 hinne en it lêste tusken 1227 en 1238. Syn earste boek wie de *Bestiaire Divin* (it "Godlik Bistespul"), en dat waard folge troch de *Vie de Tobie*, *Les Joies de Nostre Dame*, de *Vie de Sainte Marie-Madelaine* (in koarte biografy fan Marije Magdalena), de *Besant de Dieu* (in allegoarysk gedicht), en *Les Treiz Moz de l'Evesque de Lincoln*. Ferskate fabels binne by fersin oan him taskreaun: *Du Prestre et d'Alison*, *La Male Honte* en *La Fille à la Bourgeoise*. Der is gjin swymke bewiis dat Willem dêr de skriuwer fan is.
Sijbrandus Hellinga Tonckens

**Sijbrandus Hellinga Tonckens** (Smilde, 3 desimber 1821 - dêre, 16 maart 1882) wie in Nederlânsk boargemaster.

## Libben en wurk
Tonckens wie in soan fan lânbouwer en wethâlder fan Smilde Elzo Tonckens en Elisabeth Reinders Nijensikkinge. Hy wie in pakesizzer fan Joachimus Lunsingh Tonckens, eigner fan Hûs te Westerveld of de Tonckensborg. Hy studearre rjochten oan de universiteit fan Grins en promovearre dêre yn 1847. Twa jier letter waard er beneamd ta boargemaster fan Odoorn
.
Hy ferfolde dat amt 25 jier oant 1874. Fan 1858 oan it jier fan syn ferstjerren 1882 wie er lid fan Provinsjale Steaten fan Drinte
.

Tonckens boaske 26 febrewaris 1852 yn Odoorn mei de dêr berne Hinderkien Huizingh, dochter fan de lânbouwer Harm Huizingh en Jantien Roosingh.
Spree

De **Spree** (Sorbysk: *Sprowja*) is in rivier yn it easten fan Dútslân yn de dielsteaten Saksen, Brandenburg en Berlyn. De Spree ûntspringt yn Saksen yn it Lausitzer berchtme en mûnet by Berlyn yn de Havel út. De lingte is 382 oant 403 km, ôfhinklik fan de boarne dy't oanholden wurdt. It streamgebiet beslacht 10.105 km².

De trije boarnen fan de Spree lizze tichteby de grins mei Tsjechje, súdeast fan Ebersbach. Justjes westliker rint de Spree troch de *Fugauer Zipfel*, in tige smel stikje Tsjechysk grûngebiet.

Yn de stêd Bautzen streamt de Spree troch in koarte djippe kleau. Dêrnei rint sy oant de mûning troch leechlân mei in lyts ferfal. By de stêden Cottbus en Lübben foarmet de Spree yn it Spreewald in delta mei in protte sydtûken.

Mids Berlyn leit it Spree-eilân, in eilân dêr't it plak Cölln lei. Dat wie ien fan de twa plakken dy't úteinlik waaksten ta de stêd Berlyn. It noardlik part fan it eilân, it saneamde *[[Museumseilân|Museumsinsel]]*, binne hjoeddeisk in protte ferneamde museums te finen. Yn itt westlik stedspart Spandau mûnet de Spree yn de Havel út.


Ofbyld:Spree bei Lübben.JPG|*De Spree ûnder Lübben*
Ofbyld:Berlijn Spree.jpg|*De Spree yn Berlyn*
Ofbyld:Eibau Spreequelle am Kottmar Mike Krüger 080817 1.JPG|*Boarne fan de Spree by Kottmar*
Stifting Yntertsjerklike Kommisje foar de Nije Fryske Bibeloersetting

De **Stifting Yntertsjerklike Kommisje foar de Nije Fryske Bibeloersetting** wie in út ûnderskate kristlike tsjerken gearstalde kommisje, dy't tusken 1966 en 1978 it tafersjoch hie oer it ta stân kommen fan 'e Nije Fryske Bibeloersetting. Oan dy oersetting is krapoan tsien jier wurke, fan 1967 oant 1977. Yn 'e kommisje wiene fertsjintwurdige:
* de Roomsk-Katolike Tsjerke;
* de Fryske Doopsgesinde Sosiëteit;
* de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke;
* de Grifformearde Tsjerken;
* de Kristlik Grifformearde Tsjerken;
* de Frije Evangelyske Gemeenten;
* de *[[Katholieke Bijbelstichting]]*;
* it *[[Nederlands Bijbelgenootschap]]*.
Nicolaas Schotsman

**Nicolaas Schotsman** (Poarmerein, 1 novimber 1754 - Leien, 11 jannewaris 1822) wie in teolooch.

Schotsman wie oant 1779 apteker. Hy studearre teology oan de Universiteit fan Leien. Dêrnei wie er grifformeard dûmny yn Spanbroek/Opmeer 1787, Oudshoorn 1788, Schoonhoven 1790, Leien 1793-1796 (Schotsman wie Oranjeoanhinger, krige dêr 1796 dien as predikant), Molenaarsgraaf 1797. Yn Fryslân stie er as predikant yn Sleat (1797/98) en Snits (1798-1801), dêr't er him oppenearre as oertsjûge foarstanner fan it âlde, otterdokske, leauwe.

## Keppeling om utens
* Nicolaas Schotman op digibron, wiidweidige biografy
Leviticus

***Leviticus*** (in Latynske namme dy't ûntliend is oan it Grykske **Λευιτικός**, *Leuitikos*, dat "Oangeande de Leviten" betsjut), yn it oarspronklike Hebriuwsk: **ויקרא**, ***Vayikra*** ("En Hy Rôp"), is it trêde boek yn sawol de joadske as de kristlike Bibel. Yn 'e joadske *[[Tenach]]* falt it ûnder de *[[Torah]]* (de "Leare" of "Wet"); yn it Alde Testamint fan 'e kristlike Bibel falt it ûnder de *Wet*. *Leviticus*, wêrfan't de titel ferwiist nei de Leviten, de Israelityske stamme dy't alle preesters levere), beskriuwt op yngeande wize de foarskriften en ferboaden fan 'e joadske wet. Dêrby stipet it boek op twa krúsjale leauwenseleminten: yn it foarste plak dat de wrâld skepen is om "tige goed" (*Genesis* 1:31) te wêzen, en dat noch altiten de mooglikheid bestiet om dy steat te berikken, ek al is de skepping kwetsber foar sûnde en besmoarging; en oard dat de trouwe neilibbing fan 'e beskreaune rituëlen de oanwêzichheid fan God tichterby bringt, wylst it negearjen of ferbrekken fan 'e foarskriften de harmony tusken God en de wrâld teneate docht. De earste folsleine Fryske oersetting fan *Leviticus* stie yn 'e fertaling fan it Alde Testamint, fan dû. Geart Aeilco Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dy't yn 1943 útkaam.
 
__NOTOC__
## Oarsprong
Neffens de tradysje soe de profeet Mozes de skriuwer fan it boek wêze, of soe it alteast út syn tiid datearje, mar út 'e tekst kinne bibelwittenskippers opmeitsje dat it pas nei de ein fan 'e Babyloanyske Ballingskip, yn 538 f.Kr., ûntstien is.

## Ynhâld
Yn it bibelboek *Leviticus* wurdt yngeand omtinken jûn oan 'e joadske wet. Underwerpen dy't oan 'e oarder komme, binne û.m.: it brânoffer, it moaloffer, it frede-offer, de ûnderskate sûnde-offers, it skuldoffer, de preesterwijinge, itensfoarskriften, reine en ûnreine bisten, foarskriften by de befalling en by sykten en ferwûnings, seksuële reinheid, strafbepalings, hjeldagen en feesten, it sabbatsjier, it lossen fan skulden, de soarch foar de earmen, de behanneling fan slaven en it ynlossen fan geloften.

## Fryske oersetting
Gerben Colmjon sette yn 1863 in fragmint út *Leviticus* oer yn it Frysk (*Lev.* 19:11-13), dat útjûn waard as taheakke by dy syn *Beknopte Friesche Spraakkunst*. Yn 1919 joech dû. Geart Aeilco Wumkes yn syn *Ut 'e Heilige Dobbe*, û.m. in oersettingsfragmint fan eigen hân fan *Leviticus* 19:9-18 út. De earste folsleine útjefte fan *Leviticus* stie yn it Alde Testamint fan Wumkes en Eeltsje Boates Folkertsma, dêr't dy yn 1943 de earste Fryske bibeloersetting mei foltôgen. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it *[[Nederlands Bijbelgenootschap]]* te Haarlim en de *[[Katholieke Bijbelstichting]]* te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan *Leviticus* waard dêrby dien troch dû. F.D. Dijkstra, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch sawol Ulbe van Houten as H. Twerda.
Animaasje

* animaasje (rige tekenings), in rige tekenings wêrfan't de ynhâld stadichoan feroaret, sadat de yllúzje fan beweging opwekke wurdt as se fluch efterinoar toand wurde
* animaasje (media), in rige frames wêrfan't de ynhâld stadichoan feroaret en dy't efterinoar opnommen wurdt, sadat de yllúzje fan beweging kreëarre wurdt
** animaasjefilm
* animaasje (frije tiid), de organisaasje fan frijetiidsaktiviteiten, bgl. yn in fakânsjepark of in soarchynstelling
Kanaän (betsjuttingsside)

"**Kanaän**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Kanaän, in histoarysk gebiet yn it Midden-Easten (no likernôch Israel en Palestina)
* Kanaän (oerdrachtlike sin), it gebrûk fan 'e gebietsnamme yn it kristlik jargon as in oantsjutting foar it Unthjitten Lân
* Kanaän (bibelsk persoan), in soan fan 'e Bibelske persoan Cham, de soan Noäch
Kanaän

**Kanaän** wie yn de Aldheid in gebiet mei in drok hannelsnetwurk fan Syrië oant Egypte en de Middellânske See, oer Anatoalje oant de Swarte See en om 2000 f.Kr. hinne sels oer see mei de Harrapaanske beskaving fan de Yndusdelling.

## Bibelske figueren yn Kanaän
Fan lang net alle fan dizze persoanen is der bewiis dat hja wier bestien hawwe.
* Abraham 2000-1850 f.Kr.
* Izaäk 1900-1750 f.Kr.
* Jakob 1800-1650 f.Kr.
* Kening Saul 1020-1000 f.Kr. (Samuël krekt wat earder)
* Kening David 1000-960 f.Kr.
* Kening Salomo 960-922 f.Kr.

## Literatuer
*  *Anatolia land of Mother Goddess* (1988), Hitit publication Ankara, ISBN 975 7521 02 7.
* , *Eens was God als Vrouw belichaamd. De onderdrukking van de riten van de vrouw*, Katwyk, 1979. ISBN 9060775821
*  *The Woman's Encyclopedia of Myths and Secrets* (1986), Harper & Row, Londen, ISBN 0 06 250925 X
*  *Ancient Israel*, (1965)
*  *The Hebrew Goddess* (1967), Wayne State University Press, ISBN 0-8143-2271-9
*  *The Arabs in History*, (2002), Oxford University Press, USA; 6New Ed edition, s. 17
*  (1998) *Midden-Oosterse Mythen, De eerste Heldendichten*, Time-Life books BV, Amsterdam, ISBN 9053902147
Echternach

## Geografy
* Echternach (stêd), de âldste stêd fan Lúksemboarch
* Kanton Echternach, kanton yn Lúksemboarch
* Abdij fan Echternach, kleaster yn Lúksemboarch
* Echternach (planetoïde), in yn 2007 nei Eddy Echternach ferneamde planetoïde

## Persoanen
* Eddy Echternach (1961), Nederlânsk wittenskipspublisist en amateurastronoom
* Helmut Echternach (1907-1988) Dútsk dûmny, teolooch en biskop
* Jürgen Echternach (1937-2006), Dútsk politikus
Frans Bauer

**Frans Bauer** (Roosendaal, 30 desimber 1973) is in Nederlânsk folkssjonger fan it libbensliet, telefyzjepresintator en akteur. Hy jildt as ien fan de meast suksesfolle artysten fan Nederlân, mar is ek populêr yn Flaanderen. Bauer ûnderskiedt him troch syn werkenbere stim en mei syn typyske, hjoeddeiske, libbenslietnûmers. 

Ta syn grutste hits hearre *Als sterren aan de hemel staan* (1994), *De regenboog* (1997), *Heb je even voor mij* (2003) en *Als ik met jou op wolken zweef* (2008). As telefyzjepresintator is er foaral bekend fan programmas as *Bananasplit*, *Vive la Frans* en *Bauer's Zigeunernacht*. 

## Diskografy
Sjoch :nl:Frans Bauer#discografie

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan Frans Bauer
Klaas Douwes

**Klaas Douwes** (? - Tsjom, 11 septimber 1731) wie in skoalmaster, oargelist, teoretikus en bouwer fan in lyts oargel foar de tsjerke yn Tsjom. Hy waard 27 maart 1667 skoalmaster yn Tsjom; hy kaam doe fan Hinnaard (sjoch hjir) 

Klaas Douwes skreau *Grondig Onderzoek van de Toonen der Musijk* (1699), in ynternasjonaal brûkte en sitearre boarne oer âlde muzykynstruminten.
Johan Frederik Kruse

**Johan Frederik Kruse** (Seist, 9 april 1848 – Ljouwert, 5 oktober 1907) wie in Nederlânsk oargelbouwer.

Johan Fredrik Kruse wie in soan fan Johannes Frederikus Kruse en Elizabeth Hartwigsen. Hy troude op 20 juny 1878 yn Ljouwert mei Sophia Maria Hardorff. Yn 1880 keape er de oargelmakkerij fan syn skoanheit Willem Hardorff.

## Oargels (kar-út)
Grutte Profeten

De **Grutte Profeten** foarmje in ûnoffisjele ûnderferdieling fan guon bibelboeken fan it kristlike Alde Testamint. Dêr wurde de folgjende boeken ta rekkene:
* *[[Jesaja (bibelboek)|Jesaja]]*
* *[[Jeremia (bibelboek)|Jeremia]]*
* *[[Kleilieten]]*
* *[[Ezechiël (bibelboek)|Ezechiël]]*
* *[[Daniël (bibelboek)|Daniël]]*

De namme fan "Grutte Profeten" (noch syn wjergader, de *[[Lytse Profeten]]*) hat wat mei de steat fan tsjinst fan 'e oangeande profeten nedich (en alhielendal net mei harren postuer), mar slacht inkeld op 'e lingte fan 'e teksten dy't harren namme drage. De joadske Bibel, de *[[Tenach]]*, hâldt in hiele oare folchoarder fan boeken oan en ferdielt de profeten yn 'e *Neḇi'im Rišonim*, de *Eardere Profeten*, en de *Neḇi'im Aḥaronim*, de *Lettere Profeten*. *Jesaja*, *Jeremia* en *Ezechiël* falle dêrby dan ûnder de *Lettere Profeten*, wylst de *Kleilieten* en *Daniël* hielendal net as profeten beskôge wurde, mar ûnder de *Keṯuḇim*, de *Geskriften*, yndield wurde.
Lytse Profeten

De **Lytse Profeten** foarmje in ûnoffisjele ûnderferdieling fan guon bibelboeken fan it kristlike Alde Testamint. Dêr wurde de folgjende boeken ta rekkene:
* *[[Hoséa (bibelboek)|Hoséa]]*
* *[[Joël (bibelboek)|Joël]]*
* *[[Amos (bibelboek)|Amos]]*
* *[[Obadja (bibelboek)|Obadja]]*
* *[[Jona (bibelboek)|Jona]]*
* *[[Micha (bibelboek)|Micha]]*
* *[[Nahum (bibelboek)|Nahum]]*
* *[[Habakuk (bibelboek)|Habakuk]]*
* *[[Sefanja (bibelboek)|Sefanja]]*
* *[[Haggai (bibelboek)|Haggai]]*
* *[[Sacharja (bibelboek)|Sacharja]]*
* *[[Maleächy (bibelboek)|Maleächy]]*

De namme "Lytse Profeten" hat neat mei de steat fan tsjinst fan 'e oangeande profeten fan dwaan en alhielendal net mei harren postuer, mar slacht inkeld op 'e lingte fan 'e teksten dy't harren namme drage.
Itselde jildt foar syn wjergader, de "Grutte Profeten".

De joadske Bibel, de *[[Tenach]]*, hâldt in oare folchoarder fan boeken oan en ferdielt de profeten yn 'e Eardere Profeten, *Neḇi'im Rišonim*, en de Lettere Profeten, *Neḇi'im Aḥaronim*. De Lytse Profeten wurde dêrby gearboske ta ien bibelboek, *Ṯrei Asar* ("De Tolve"), dat in part is fann 'e Lettere Profeten.
Francisco Verdugo

**Francisco Verdugo** (Talavera de la Reina, 1536 - Lúksemboarch-stêd, 22 septimber 1595 ) wie fan 1581 oant 1594 de lêste Spaanske steedhâlder yn de goaen Fryslân, Grinslân, Drinte, Lingen en Oerisel.

## Biografy
Hy wie de opfolger fan de greve fan Rennenberg, nei't dy stoarn wie. Syn bewâld waard troch de opstannelingen lykwols net erkend, dat der wiene twa steedhâlders neist inoar. Oan de kant fan de Republyk wienen dat Willem fan Oranje en syn luitenant en opfolger Willem Loadewyk fan Nassau.

Earder yn de Tachtichjierrige Oarloch siet Verdugo yn it Spaanske leger. Sa waard er as kolonel fan de Spaanske befelhawwer Bossu nei de hartoch fan Alva stjoerd om him te ferheljen fan de troch de Spanjerts dramatysk ferlerne Slach op de Sudersee mei de wettergeuzen (oktober 1573).

Under Verdugo syn bewâld ferlear Spanje grutte parten fan de Nederlannen oan de Republyk, dy't laat fan Maurits fan Oranje en Willem Loadewyk mei in offensyf út einset wie. Willem Loadewyk en Verdugo fierden yn de provinsjes Grinslân en Fryslân in skânsekriich út, dy't yn de rin fan de tiid hieltyd mear yn it foardiel fan Willem Loadewyk betearde. Sa hie Willem Loadewyk yn 1590 de Slach om Sâltkamp wûn, wêrtroch't Grins, Verdugo's wichtichste stêd yn it noarden, net mear befoarriede wurde koe oer it Reitdjip. Maurits ferôvere yn 1591 Delfsyl. Sadwaande rekke de wichtichste oanfierhaven en de ferbining tusken Grins en Emden yn Steatske hannen. Verdugo hie noch wol foarkomme kinnen dat Maurits yn 't plak fan Delfsyl Grins belegerje soe, troch justjes earder as Maurits by de stêd oan te kommen en dêr strategyske plakken yn te nimmen.

Yn 1992 foelen de stêden Stienwyk en Coevorden yn Steatske hannen, wêrtroch't Grins ôfsletten waard fan Twinte. Verdugo hie noch besocht om Coevorden te ûntsetten, mar dat slagge him net, mei omdat dy stêd goede oanfierrûtes hie. Hy ferlear 1593 it easten fan Grinslân, wêrtroch't de stêd ek oer lân fan Dútslân ôfsletten rekke. Ier yn 1594 moast Verdugo it belis fan Coevorden oerjaan, meidat Maurits der mei in grut leger oankaam en sadwaande de stêd befrijde. Verdugo stjoerde in part fan syn troepen noch nei Grins om de fal fan de stêd foar te kommen. Dat joech lykwols net folle en hy ferlear ek dy stêd oan de Steatske partij. Sa behâlde er allinnich noch parten fan Twinte, dy't de Spanjerts úteinlik yn 1597 ferlearen oan  de Republyk. Nei de Reduksje fan Grins ferliet Verdugo de Nederlannen om mei te dwaan oan de kriich tsjin Frankryk.

Don Fransisko troude yn 1578 mei Dorothea fan Mansfeld (†1595), dochter fan Peter Ernst I fan Mansfeld.

## Literatuer
* , *[http://books.google.nl/books?id=mgrlOL8DV2MC&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0#v=onepage&q=&f=false Voor god en mijn koning: het verslag van kolonel Francisco Verdugo over zijn jaren als legerleider en gouverneur namens Filips II in Stad en Lande van Groningen, Drenthe, Friesland, Overijssel en Lingen (1581-1595)]* (2009). Assen: Utjouwerij Van Gorcum.
Karel fan Brimeu, greve fan Megen

**Karel fan Brimeu** (Noard-Frankryk, 1524 - Swol, 9 jannewaris 1572) (Frânsk: *Charles de Brimeu*, Latyn: *Carolus de Brimeu*) wie greve fan it greefskip Megen fan 1547-1572. Teffens wie er hear fan Humbercourt, Houdain en Sperleke yn de Súdlike, Frânsktalige Nederlannen. Hy wie ridder yn de Oarder fan it Gulden Flues en hâlde oan it hof fan de Spaanske kening ta.

## Libben
Karel wie in meistanner fan Willem fan Oranje, Lamoraal fan Egmont en oare ealju yn harren ferwar tsjin de Spaanske sintralistyske polityk, oant dy nei de byldestoarm fan 1566 tsjin de Spaanske foarst yn opstân kamen. Hy ferdigene de stêd  Grins yn 1568 tsjin Loadewyk fan Nassau, dy't yn de Slach by Hilligerlee de greve fan Arenberg ferslein hie en de stêd ynnimme woe en brûke woe as útfalsbasis. Karel folge Arenberg op as steedhâlder yn al syn goaen en bleau trou oan de kening.

Syn hâlden en dragen hie fan gefolgen dat it greefskip Megen, dat oars mar bestie út it stedsje Megen en in lyts tal doarpkes yn de omkriten, katolyk bleau. Karel wie trouwens wreed foar herfoarmden oer. It puntsje fan harren tonge waard mei gloeiend izer bewurke.

Under de Republyk fan de Nederlannen bleau de godstsjinstfrijheid yn it lytse greefskip bestean.

## Neisieten
Karel hie gjin bern. Syn neiste sibbe wie Maria fan Brimeu (1550-1605) dy't efterelkoar Lancelot fan Berlaymont en, dy syn, yn 1580 mei Karel III fan Croÿ boaske. Sy wie kalvinistysk. Karel gie by har wei yn 1584 en waard wer katolyk. Maria bleau ont har dea frou fan Megen. Fan 1610 ôf waard de (katolike) famylje Croÿ oars eigner fan dat greefskip.

## Keppeling om utens
* ''Charles de Brimeu, graaf van Megen.'' Universiteit Leien