open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roelof Schuiling

**Roelof Schuiling** (Annen, 27 maaie 1854 – Dimter, 21 juny 1936) wie in Nederlânsk learaar ierdrykskunde. Hy wie, mei Hendrik Blink en Willem Bouwmeester, in pionier fan de histoarysk-geografyske stúdzje fan it Nederlânsk sângebiet.

## Libben en wurk
Schuiling waard yn 1854 yn it Drintske Annen berne as soan fan de lânbouwer Jan Warners Schuiling en Hinderkien Houwing. Op it doarpsskoaltsje fan Annen, waard er bespeure troch Hendrik Jan Nassau, skoalopsjenner fan it leger ûnderwiis yn Drinte. Dy stimulearre him om troch te learen en holp him oan in ryksbeurs. Dêrtroch koe er de normaalskoalle yn Meppel folgje. Nei it beheljen fan syn eineksamen yn 1872 waard er ûnderwizer yn Meppel. Letter stie er ûnder mear oan skoallen yn Oldeboorn en Wildervank. Yn 1879 ferhuze er nei Dimter, dêr't er les joech oan de rykskweeksskoalle, de MMS, HBS en it Steedlik Gymnasium.

Hy publisearre yn 1884 *Aardrijkskunde van Nederland*, in wurk dat mear as ien kear werprinte waard en beskôge wurdt as in wichtich standertwurk foar de oplieding fan geografen yn de perioade foar de Twadde Wrâldoarloch. Nij wie dat syn behanneling fan Nederlân yndield waard op *basis van de natuurlijke gesteldheid*. Schuiling sie dêroer: *"De aard van den bodem is de diepstliggende oorzaak van het verschillend voorkomen der afzonderlijke landschappen van ons vaderland"*.

Hoewol't Schuiling nea sels yn Nederlânsk-Ynje west hie waard er dochs beskôge as in Ynjesaakkundige. Yn *Schoolkaart van Insulinde* fan syn hân liet er syn geografysk witten fan dy arsjipel sjen.

Schuiling boaske op 17 augustus 1878 yn Grins oan Johanna Rodenburg. Ut dat houlik waard ûnder oaren Dirk Schuiling berne. Hy stoar yn juny 1936 yn de âldens fan 82 jier yn syn wenplak Dimter.

## Bibliografy (kar-út)
**Aardrijkskunde van Nederland*, De Erven J.J. Tijl, Swol, 1884 (1936, sechde druk as *Nederland: handboek der aardrijkskunde*)
**Nederland tusschen de tropen: aardrijkskunde onzer koloniën in Oost en West*, De Erven J.J. Tijl, Swol, 1889
**Schoolatlas van de geheele aarde*, uitg. Thieme, Zutphen, 1889 (tegearre mei A.A. Beekman)
**Algemeene aardrijkskunde ten dienste van het onderwijs en voor zelfstudie*, twee delen, Thieme, Sutfen, 1900
**Schoolatlas van Nederland en zijne overzeesche bezittingen*, W.J. Thieme & Cie, Sutfen, 1900 (mei A.A. Beekman, werprintinge fan in earder troch Beekman yn 1889 útbrochte ferzje)
**Neerlands koloniën: beknopte handleiding ten dienste van het onderwijs*, 2e druk, Thieme, Sutfen, 1907 (1e druk 1898)
**Nederlandsche landschappen: aardrijkskundige wandplaten van Nederland*, Noordhoff, Grins, 1912 (mei J.M. de Feijter)
**Leerboek der economische aardrijkskunde van het koninkrijk der Nederlanden*, twa dielen (1. Nederland en 2. Nederlandsch-Indië, Suriname en Curacao), útj. Sutfen, 1927
**De St. Pietersberg*, útj. Noordhoff, Grins, 1929 (tegearre mei J.P. Thijsse)
**Beknopte aardrijkskunde van Nederland*, de 12e druk ferskynde yn 1930
Benjamin Moser

**Benjamin Moser** (Houston, 14 septimber 1976) is in Amerikaansk skriuwer en polyglot dy't yn Utrecht tahâld.

## Biografy
Moser gie nei de midelbere skoalle yn Teksas en Frankryk foar't er in graad yn de skiednis helle oan de Brown Universiteit yn Providence (Rhode Island). Hy studearre ek in skofte Sineesk en Portugeesk. Hy helle syn M.A. en Ph.D. oan de Universiteit fan Utert.

Hy is New Books-kollumnist foar *[[Harper's Magazine]]*, skriuwt faak bydragen foar *[[The New York Review of Books]]* en is de skriuwer fan in biografy mei de titel *Why This World* fan de Brazyljaanske skriuwster Clarice Lispector  (Oekraïne, 1920 – Rio de Janeiro, 1977). Hy ûntdiek har wurk doe't er Portugeeske literatuer studearre.

Moser hat oersettingen publisearre út it Nederlânsk, Frânsk, Spaansk en Portugeesk. Njonken dy talen kin er noch seis oare talen sprekke.

Hy wennet yn Utert mei syn partner de skriuwer Arthur Japin en Japin syn útjouwer Lex Jansen. Moser is fan Dútsk-Joadsk komôf.

## Prizen en ûnderskiedingen
*2009 National Books Critics Circle Award (biografy) finalist foar *Why This World*
*2014 Nona Balakian Citation for Excellence in Reviewing finalist
* 2016 Prêmio Itamaraty de Diplomacia Cultural
* 2017 Guggenheim Fellowship

## Bibliografy
* Benjamin Moser, *Why This World: A Biography of Clarice Lispector*, Oxford University Press (2009)/Haus Publishing Limited,  (US), 978-1906598426 (UK)
* Benjamin Moser, *Clarice, uma biografia*, Cosac Naify (2009).

## Keppelings om utens
* Ynterview yn Vanity Fair
* Ynterview yn de ''New York Times''
* Ynterview yn de ''Sunday Times'' (Londen)
* Ynterview yn ''Texas Monthly''
Coldplay

**Coldplay ** is in Ingelske Poprockband oprjochte yn 1998 yn Londen. De band brocht yn 2000 syn debútalbum *Parachutes* út. Coldplay hat njoggen studio-albums en seis live-albums útbrocht. 

## Skiednis
Coldplay is yn 1998 oprjochte sjonger en toetsenist Chris Martin, gitarist Jonny Buckland, bassist Guy Berryman en drummer Will Champion. De bandleden hiene inoar yn 1996 kinnen leart op de Universiteit fan Londen. Hja besleaten in band te foarmen, yn 1998 ûnstie hjir Coldplay út en brochten se yn eigen behear in EP mei de namme  *Safety* út, nei oanlieding fan dizze EP krige de band in contract oanbean by it platelabel Parlophone, wat folge waard troch harren debút-album *Parachutes*.

It album Parachutes levere de band daaliks twa Grammy's op, en de twadde single fan it album *"Yellow"* stie wrâldwiid heech yn de hitlisten. Ek mei de op it debút folgjende albums *A Rush of Blood to the Head* út 2002 en *X&Y* útbrocht yn 2005 wûn de band in tal Grammy's. Mei *Talk* de tredde single fan it tredde album, behelle Coldplay syn earste nûmer ien hit yn Nederlân. *Viva la Vida* de twadde single fan it fjirde album *Viva la Vida or Death and All His Friends* útbrocht yn 2008 behellet ek de nûmer ien posysje. Yn 2013 komt de single *Atlas* in nûmer dat net op in Coldplay album stiet mar ûnderdiel is fan de Soundtrack foar de film The Hunger Games: Catching Fire. Ek binne der trije singles útbrocht dy't net op in album steane, om jild yn te sammeljen foar it goede doel. Yn 2021 kaam it njoggende studio-album *Music of the Spheres* út.

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums

### Kompilaasje-albums
Lesley Gore

**Lesley Sue Gore** (New York, 2 maaie 1946– dêre, 16 febrewaris 2015) wie in Amerikaansk sjongster, songwriter en aktrise.

## Libben en wurk
Gore waard berne yn in joadske húshâlding, dochter fan Leo en Ronny Gore. Har heit wie eigener fan Peter Pan, in bedriuw yn berneûnderguod en swimklean. Se waard grutbrocht yn Tenafly, New Jersey, en gie nei de Dwight Skoalle foar Famkes yn Englewood. De famylje wizige de efternamme koart nei't sy berne wie yn *Gore*. Op har 16e hie hja har earste hit mei it lietsje *It's my Party* (1 yn de Billboard Hot 100). Lettere hits wiene *Judy's Turn to Cry*, *That’s the Way Boys Are*, *She’s a Fool*, *Maybe I Know*, *Sunshine, Lollipops and Rainbows* en *[[You don't own me|You Don’t Own Me]]* (2 yn de Billboard Hot 100). Yn 't plak fan yn te gean op de platekontrakten en oanbiedingen foar films, keas se foar in oplieding. Sadwaane koe se allinne yn de wykeinen optrede, itjinge har karriêre net befoardere.

Foar de muzykfilm *[[Fame (1980)|Fame]]* skreau se tegearre mei har broer Michael *Out Here On My Own*. Letter skreaune se *My Secret Love* foar de film *Grace Of My Heart* (1996).

Earst by it útbringen fan de cd *Ever Since* yn 2005, makke Gore bekend dat hja lesbysk wie. Dat ûntdiek se nei har tweintichste, mar hat dat nea iepenbier meitsje wollen. Har wurk hat it nea yn de wei sitten. Gore hie fan 1982 ôf oant har dea in relaasje mei juwieleûntwerpster Lois Sasson.

Yn febrewaris 2015 ferstoar Gore yn in sikehûs yn Manhattan (New York) yn de âldens fan 68 jier oan longkanker.

## Diskografy
* *[[I'll Cry If I Want To]]* (1963)
* *Lesley Gore Sings of Mixed-Up Hearts* (1963)
* *Boys, Boys, Boys* (1964)
* *Girl Talk* (1964)
* *My Town, My Guy & Me* (1965)
* *Lesley Gore Sings All About Love*  (1966)
* *Off and Running* (1967) (canceled)
* *The Canvas Can Do Miracles* (1982)
* *[[Ever Since (album Lesley Gore)|Ever Since]] (2005)
* *California Nights* (1967)
* *Magic Colors* (1967) (canceled)
* *Someplace Else Now* (1972)
* *Love Me by Name'' (1975)

## Keppelings om utens
* Wiidweidige diskografy
* Ynternasjonale fanside
Sint-Fitustsjerke (Feinsum)

De **Sint-Fitustsjerke** is de tsjerke fan Feinsum yn de gemeente Ljouwert.

## Skiednis
De 13e iuwske tsjerke fan Feinsum is wijd oan Sint Fitus. De tsjerke kin syn namme krigen hawwe fan de tsjerke mei deselde namme yn Stiens, mar in oare mooglikheid is dat de tsjerke in dochterstsjerke wie fan de St. Vitus fan Aldehou. Guon tinke dat der earder yn ienfâldige kapel stien hat. Der is yn 'e rin fan tiid it ien en oar oan feroare en yn de 16e iuw ferlear de tsjerke it koer. Yn de 18e iuw hat de toer in sealtek krige. 

Yn de jierren 1962-1964 is de tsjerke restaurearre. Dy restauraasje waard tige rûch útfierd en der is doe neffens guonts tefolle weihelle. De tsjerke is doe yn eigendom oerdroegen oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Ynterieur
Yn de tsjerke lizze grêfstiennen fan de Holdinga’s. Der is ek in stien ta oantins fan dûmny Gerardus Hanecroot. Hanecroot wie yn 1697 te Koarnjum berne. Hy hat 47 jier yn Feinsum en Hijum stien. Neist dûmny wie Hanecroot ek boer op in sate yn de Poelen. Hanecroot moat in man mei in protte jild west hawwe. Op 4 april 1776 is er yn ‘e âldens fan 79 jier ferstoarn. De tsjerke hat in preekstoel út de 17e iuw. It doopstek is ûnder de restauraasje ferdwûn. Yn de toer hinget noch in klok út 1477.

It oargel datearret fan 1913 en waard boud troch Bakker & Timmenga. 

## De tsjerke rekke fallyt
De tsjerklike administraasje wie yn Feinsum net yn ‘e oarder. In probleem wie ek dat de tsjerklike administraasje en dy fan de earmfâdij trochinoar rûn. Yn 1822 wie der in skuld fan sa’n 7.000 gûne. Foar in grut part wie dat in skuld oan in timmerman út Stiens. Baas timmerman woe wolris sinten sjen en liet beslach op alle besit fan de tsjerke lizze. De gûverneur fan de provinsje waard frege om ta in oplossing te kommen. Der waard besocht om in kommisje te foarmjen om in skieding te meitsjen tusken de tsjerke en de earmfâdij. Dit  slagge net. Baas timmerman sette troch en de doarwarder die syn wurk. Jan Jacob Twijnstra, in bouboer út Feinsum,  kocht foar om de 1.000 gûne hinne it tsjerklik besit. Hy joech dit fuortendaliks werom yn brûklien oan de Herfoarme Gemeente. Der giet in ferhaal dat kening Willem I fan de Nederlannen] dit ferhaal ferteld waard doe’t hy Feinsum besocht. De kening hie begrutsjen mei de Feinsumers en kocht it tsjerklik besit fan Twijnstra werom. Sa is it net hielendal gien. Wol hat yn 1827 it regear de tsjerke wer fan Twijnstra weromkocht, sûnder dat men de plicht fan ûnderhâld op har naam. Yn 1829 waard de doarpsearmfâdij opheft. De boargerlike gemeente naam it besit oer op dat fan tsjerke nei.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Jessica Broekhuis

**Jessica Broekhuis** (Hilfertsom, 1964) is in earder telefyzjepresintatrise by de AVRO, Veronica en RTL 4.

Broekhuis studearre kommunikaasjewittenskippen en politikology oan de Universiteit fan Amsterdam.

Yn 1990 en 1991 presintearre hja mei ûnder oaren Carlo Boszhard it jongereinprogramma fan de AVRO, Pauze-TV. Fan 1991 oant 1993 presintearre se it programma Forza TV tegearre mei Humberto Tan. Yn 1993 presintearre se it filmmagazine TV-Film fan de AVRO dat alle wiken útsjoerd waard. Sy brúts lykwols net wier troch op telefyzje. Tusken 1995 en 1999 presintearre se noch in tal belspultsjes (Call TV) by Veronica, lykas *Wekdienst*, *Cracks of kruks* en *Van 2 tot 4 op 6*.

Dêrnei rekke se ferslaafd oan gokken, drank en drugs. Se waard yn in ferslavingsklinyk yn Súd-Afrika behannele.
Yn 2016 publisearre se it boek "STOP" oer har drank-, coke- en gokferslaving.
Osingastate (Dronryp)

Oer it ûntstean en de ferdwining fan **Osingastate** yn Dronryp is benei neat bekend. Der binne ek gjin nammen fan bewenners bekend.
  
Yn 1476 is der te Dronryp praat fan in Sicke Allartz Oedzinga dy't nei alle wierskyn Osinga State wenne. De “Tegenwoordige Staat van Friesland” fernijt om 1785: “*Ozinga ligt in de buurt, doch is, na ’t afbreeken der huizinge, thans alleen een groote hovinge*”. E.M. van Burmania wit lykwols al om 1750 hinne dat fan Osinga State ‘sûnt minskeheugenis’ neat oars mear oer is as in “*een Hof, met een Gragt omringt*”. Dy is der noch hieltyd en letter is der op it stee in staatlike rintenierswenning boud. Oan de boustyl te sjen is de went sa healwei de 19e iuw set. Op it terrein stean noch mear partikuliere wenten.

Om 1875 hinne krige Osingastate in tún yn de lette Ingelske lânskipsstyl neffens in ûntwerp fan Gerrit Vlaskamp.

## Sjoch ek
* Osingastate yn Kimswert
* Osingastate yn Langwar.
* Osingastate by Skettens.
Jehannestsjerke (Britsum)

De **Jehannestsjerke** is de herfoarme tsjerke fan Britsum yn 'e gemeente Ljouwert.

## Beskriuwing

De romaansk-goatyske Jehannestsjerke datearret likernôch út 1250. Net wis is oft de tsjerke oarspronklik wijd wie oan de hillige Jehannes, oan Bartoloméus of faaks oan Us Leaffrou. De tsjerke is út bakstien oplutsen en hat in redusearre westwurk. De toer is ynboud, en toer en tsjerke rinne troch koepeleftich, oerbôge sydromten yn inoar oer. 

Yn 'e toer hingje twa klokken. De lytste is yn 1507 getten troch Jehannes. Op 'e klok komt de namme foar fan Hero, de soan fan Petrus, dy't dêr doe fikarus (sis mar kapelaan) wie. De grutte klok út 1664 waard getten troch de Ljouwerter klokkejitter Jurjen Balthasar. Op 'e klok steane de wapens en titels fan 'e Britsumer pommeranten út dy tiid; ek de namme fan Gosewyn (Goasse) fan Coehoorn, de heit fan Menno van Coehoorn, stiet derop.

De preekstoel is út de 17e iuw en ek steane der yn 'e tsjerke noch twa hearebanken út de 17e en 18e iuw. Fierders binne der noch âlde grêfstiennen en in grêfkelder út 1639.

## Restauraasje

De Jehannestsjerke wie lange tiid yn minne steat. Tsjerke en toer waarden yn 1875 hielendal ommitsele en foar in part bepleistere. Yn 1975 wie de sitewaasje sa min dat der in restauraasjeplan kaam, mar dêr wie gjin jild om it plan út te fieren. Yn 1980 waard de tsjerke eigendom fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken, mar ek doe koe er noch net daalks restaurearre wurde. Yn 1989 waarden needkonstruksjes oanbrocht, en yn 1990 waard begûn mei de tariedings fan de restauraasje. By dy risselwaasjes waarden yn de tsjerke ferskate fresko's ûntdutsen.

Yn 1992 waard úteinset mei it wurk oan 'e toer fan de tsjerke; de tsjerke sels folge yn 1993/1994 en de fresko’s binne fan 1997 ôf restaurearre. Ek it ynterieur waard restaurearre, dat it duorre oant 2002 ear't de tsjerke wer iepen gie. De fresko's, mei de bysûnder kombenaasje fan de aartsfaars en de lijenswei fan Kristus binne tsjintwurdich te besichtigjen.

## Oargel
Yn 1861 boude Willem Hardorff in oargel yn 'e tsjerke mei 16 registers, ferdield oer haadwurk, boppewurk en oanhongen pedaal. De Violin 8 waard yn 'e rin fan 'e tiid troch in Quint 3 ferfongen, mar fierder hawwe der gjin feroarings west. By de restauraasje fan it oargel yn 2019 waard it ynstrumint yn 'e oarspronklike disposysje werom brocht en de Violin 8 ferfongen troch in nije Quint 3. 

## Sjoch ek
* Grifformearde tsjerke (Britsum)
De Hoekstien

* Tsjerke De Hoekstien yn Britsum
* Tsjerke De Hoekstien yn Hallum
* Basisskoalle De Hoekstien op It Hearrenfean.
* Doarpsskoalle De Hoekstien yn Lúkswâld.
Jehannestsjerke

* De Jehannestsjerke yn Britsum
* De Jehannestsjerke yn Feanwâlden
* De Tsjerke fan Jehannes de Evangelist ûnder de Yp yn Moskou
* De Jehannes de Krigertsjerke yn Moskou
* De Tsjerke fan Jehannes de Evangelist yn Smolensk
Pophernsterbrêge

De **Pophernsterbrêge** is in fêste brêge oer de Frjentsjerter Feart, yn de Stêdrûnwei Noard fan Snits. De brêge is oanlein by de konstruksje fan dat part fan de rûnwei om Snits, lêste fearn 20e iuw. De Pophernsterbrêge is neamd nei it buorskip Popherne, krekt wat nei it noardwesten.

## Sjoch ek
* Brêgen yn Snits
Sikke Smeding

**Sikke Smeding** (Wytmarsum, 6 febrewaris 1889 – Lunteren, 6 desimber 1967) wie in Nederlânsk lânboukundich yngenieur en amtlik bestjoerder fan Frysk komôf.

Sikke Smeding wie in soan fan Dooitze Smeding, amtner fan de boargerlike stân, en Geertje Bangma. Yn 1918 boaske er oan Anna Catharina de Veer. It pear krige ien soan en in dochter.      

Hy gie nei de HBS yn Ljouwert en de Lânbou-universiteit Wageningen te Wageningen, dêr't er yn 1914 ôfstudearre. Hy spile in wichtige rol by de tarieding en útfiering fan it drûchlizzen fan de Sudersee. Fan 1935 oant 1954 wie er haad fan de Direksje fan de Wieringermar, de tsjinst dy't de Iselmarpolders ynrjochtsje en yn kultuer bringe moast. De Direksje fan de Wieringermar wie de foarrinner fan de Rykstsjinst foar de Iselmarpolders. 
Fan 1942 oant 1954 wie Smeding ek lândrost fan it *[[Openbaar Lichaam De Noordoostelijke Polder]]*. Letter wied er boargemaster fan 'e gemeente Wieringermar.
Cuby and the Blizzards

**Cuby +  Blizzards** (ek wol ôfkoarte as C + B) wie in Nederlânske band út de provinsje Drinte. De band spile foaral bluesmuzyk en hat op toernee west mei in tal ynternasjonaal ferneamde bluesartysten, sa as John Mayall and the Bluesbreakers, Van Morrison en Eddie Boyd. Bekende nûmers binne "Somebody will know someday”, “Window of my eyes” en “Appleknockers flophouse”. 

## Skiednis

De band is ûntstien út the Rocking Strings, doe noch sûnder de sjonger Harry “Cuby” Muskee.  De groep ferbleau meastentiids yn in âld boerespultsje fan Harry Muskee yn it doarpke Grollo. It earste album *Desolation* ferskynde  yn 1966. De band bestie doe út Harry “Cuby” Muskee (sjonger), Eelco Gelling (gitaar), Willy Middel (basgitaar), Hans Kinds (slachgitaar) en Dick Beekman (drums).  Foar de plaatopnames waard de band útwreide mei Henk Hilbrandie (piano).  

Yn 1967 waard it album “*Praise the blues*” opnaam mei bluessjonger Eddie Boyd en yn itselde jier ferskynde “*Groeten uit Grollo*”, mei pianist Herman Brood en ûnder  oaren de lieten “Another Day, Another Road” en “Somebody will know Someday”.  Yn 1968 ferskynde it album “*Trippin’ Thru’ A Midnight Blues*” mei de single “The window of my eyes”, it meast suksesfolle nûmer fan Cuby + Blizzards. Nei in tal feroarings yn de ritmeseksje fan de band, waarden Herman Deinum (bassist) en Hans la Faille (drummer) oannaam. Herman Brood (pianist) hie swierrichheden mei syn drugsgebrûk en waard ferfongen troch Helmig van der Vegt, dy ’t al earder mei Herman Deinum en Hans la Faille spile hie yn de Swolske band “Blues Dimension”. 

Mei dy besetting namen hja it album “*Appleknockers flophouse*” op en de lyknammige single. Yn 1972 stoppe de band, der waard in ôfskiedskonsert jûn yn Assen, dat foar de televyzje útstjoerd waard troch Nederpopzien fan de VARA. Yn de jierren njoggentich gong de band dochs wer fierder mei Harry Muskee, Herman Deinum, Helmig van der Vegt, Hans la Faille en as sologitarist de Grinzer Erwin Java.Yn 2000 is “Hotel Grolloo” útbrocht, mei in grut tal gastartysten dy ’t yn gearwurking mei  Cuby + Blizzards bekinde en minder bekinde nûmers spilen. De gasten wienen ûnder oaren Barry Hay, Bennie Jolink, Daniël Lohues, George Kooymans, Huub van der Lubbe en Tineke Schoenmaker (Barrelhouse).

Yn 2009 waard it album *Cats Lost*, dat produsearre wie troch Daniël Lohues, útbrocht. Yn septimber 2011 ferstoar Harry Muskee, wêrmei’t in ein kaam oan de band. Yn it âlde boerespultsje fan Harry Muskee is no in Cuby + Blizzards Museum en yn de doarpskearn fan Grollo stiet in boarstbyld fan him. 

## Diskografy
* Desolation (1966)
* Praise the Blues (1967
* Groeten uit Grollo (1967)
* Trippin’ thru a Mindnight Blues (1968)
* Live (1968)
* Appleknockers Flophouse (1969)
* Too Blind to See (1970)
* King of the World (1971)
* Simple Man (1971)
* Sometimes (1972)
* Afscheidsconcert (live; 1974)
* Travelling with the Blues (live 1997)
* Dancing Bear (2000)
* Cats Lost (2009)
Arbeid

* arbeid (wurk), it ferrjochtsjen fan aktiviteiten fan alderlei mêd
* arbeid (ekonomy), it ferrjochtsjen fan aktiviteiten yn 'e ekonomyske sin
* arbeid (natuerkunde), it wurk of de ynspanning dy't troch in krêftboarne levere wurdt by de ferpleatsing fan in massa
* arbeid (termodynamika), it wurk of de ynspanning dy't troch in krêftboarne levere wurdt yn de termodynamika
* arbeid (filosofy), in bewuste, kreätive gedachtewikseling fan minsken mei de natoer en de maatskippij
Hillige Famylje

Mei de **Hillige Famylje** wurdt yn it Kristendom Jezus fan Nazaret, syn mem Marije en syn styfheit Joazef bedoeld.

## Foarstellings
Yn foarstellings fan it krystferhaal (Berte fan Jezus, oanbidding fan de hoeders, de oanbidding fan 'e Wizen út it Easten, Flecht nei Egypte), sa't dy yn de byldzjende keunst fan it Jûntydslân of yn kryststallen foarkomme, binne hast ek altiten foarstellings fan 'e Hillige Famylje oanwêzich. Yn 'e ikonografy wurdt ûnder de Hillige Famylje yn it generaal in foarstelling fan 'e famylje nei it krystbarren ferstien.    

It motyf fan 'e Hillige Famylje yn in húslike setting, fakentiden mei it timmermansbedriuw of in spinwiele, wurdt ek wol as it "Hûs fan Nazaret" omskreaun.   

Yn 'e katolike tsjinreformaasje ûntstie yn 'e iere 17e iuw in foarstelling fan in kuierjende Hillige Famylje (de "Hillige Kuier"), mei it boike Jezus tusken Marije en Joazef yn, fakentiden troch de twa âlden oan 'e hân holden. De foarstelling symbolisearret it trêdzjen op 'e libbenswei en hie ta doel om de kristlike wize fan libjen te befoarderjen.     

Faak binne tegearre mei de Hillige Famylje ek Marije's mem Anna, Marije's nicht Elisabet en har soan Jehannes de Doper ôf- of útbylde. Yn it begjin fan 'e 15e iuw komt de Hillige Sibbe as byldmotyf op.

## De Hillige Famylje yn de liturgy
De ferearing fan 'e Hillige Famylje yn 'e katolike tradysje is fan lettere tiid. Yn 'e 17e iuw is der in oplibbing, mar yn 'e 19e iuw nimt de ferearing in grutte flecht troch û.o. de stifting fan 'e Bruorskip fan 'e Hillige Famylje yn Luik yn 1844. Ek paus Leo XIII die in soad war om de ferearing te befoarderjen. Yn 1893 fierde de paus it oant dan yn inkelde bisdommen betochte feest yn foar de hiele Roomsk-Katolike Tsjerke. As feestdei waard de tredde snein nei epifany oanwiisd. Nei't paus Pius X it feest wer ôfskafte, waard it ûnder it pontifikaat fan Benediktus XV yn 1921 op 'e nij ynfierd op 'e earste snein nei epifany. 

Sûnt de ligurgyske fernijings yn 1969 wurdt it feest fan de Hillige Famylje op de snein yn it Krystoktaaf fierd. Yn tsjerken wurdt dan foarlêzen oer de Flecht nei Egypte (lêsjier A, Mattéus 2:13-15) of de Presintaasje fan Jezus yn de Timpel (lêsjier B, Lukas 2:22-37) of de Jonge Jezus yn 'e Timpel (lêsjier C, Lukas 2:41-51). As der gjin snein tusken Kryst en Nijjiersdei falt, wurdt it feest fan 'e Hillige Famylje op 30 desimber hâlden. Falt de snein op 26 desimber, dan wykt it feest fan 'e hillige Stefanus. Falt de snein op 28 desimber, dan wykt de betinking fan 'e ûnskuldige bern.
Oanbidding fan de Hoeders

De **Oanbidding fan de Hoeders** wurdt beskreaun yn it evangeelje fan Lukas. Nei de berte fan Jezus kundige in ingel oan de hoeders yn de fjilden om Betlehem hinne oan dat harren de Ferlosser berne wie. 

Yn de midsieuwen waard it in populêr tema yn de keunst. Earst ferskynden der foarstellings yn de yllustraasjes fan de manuskripten en op de timpanen fan katedralen. Letter is it motyf ek in soad brûkt by it meitsjen fan fresko's en skilderijen. Op in oanbiddingsfoarstelling komme Marije, Joazef en Jezus yn in fuorrebak foar, mei op de eftergrûn fakentiden in okse en/of in esel en oan de kant fan harren in tal hoeders mei harren skiep.

## Bibelferhaal
*No wiene der yn deselde kontreien hoeders, dy't de nachts bûten bleaune om by har keppel yn it fjild wacht te hâlden. Ynienen stie der in ingel foar haren en himelske gloarje ljochte om har hinne. Hja waarden tige kjel, mar de ingel sei: "Wês net benaud, want ik ha goed nijs foar jimme, grutte bliidskip stiet it hiele folk te wachtsjen. Hjoed is jimme Ferlosser berne, Kristus de Hear, yn de stêd fan David. En hjir ha jimme in teken: jim sille yn in krêbe in lyts berntsje fine, yn doeken bewuolle". En ynienen wie der  by dy ingel in grut himelsk leger, dat God's lof song mei de wurden: "Eare oan God yn 'e heechste himel, en frede op ierde, no't God yn minsken wolbehagen hat". Doe't de ingels by harren wei gien wiene, seine de hoeders tsjin inoar: "Kom, lit ús nei Betlehem ta gean en ris sjen, wat dat is, dat de Heare ús te witten dien hat". Hja makken oan om dêr te kommen en fûnen Marije, Joazef en it berntsje, dat yn in krêbe lei. Doe't se it sjoen hienen, brochten se oer, wat harren fan dat jonkje sein wie.*

## Betsjutting
Wylst it by Mattéus wizen (magiërs of stjerrekundigen) út it easten wiene dy't it Kristusbern huldigen (yn de oerlevering letter ek keningen), lit Lukas dêrfoaroer ienfâldich folk nei Kristus tsjen. Mei oare wurden: it Kristusbern is der foar alle minsken kommen en hat oan elts, heech of leech, wat oan te bieden. Dêrnjonken omfiemet de "Oanbidding fan de Hoeders" yn tsjinstelling ta de "Oanbidding fan de Keningen" ek idyllyske en lannelike eleminten, dy't fakentiden yn de skilderkeunst binne ôfbylde.

## Foarstellings
De earste foarstellings fan de hoeders út it krystferhaal yn de kristlike keunst binne te finen yn de yllustraasjes fan de manuskripten (lykas yn de Hortus Deliciarum) en op timpanen fan tsjerken (bygelyks op de katedraal fan Chartres), wêr't it eigentlike tema de berte fan Kristus is en de hoeders allinnich as dekoraasje tafoege binne. Letter waard de Oanbidding fan de Hoeders in selsstannich tema. Oan de oanbidding fan de hoeders gyng de ferkundiging foarôf. De ferkundiging wie fan it begjin ôf oan in selsstannich tema yn de keunst, mar it tema komt minder faak foar.


MCC-41979 Aanbidding der herders (1).tif|*Oanbidding fan de Hoeders (Pieter Fransz. de Grebber, 1633)*
La Adoración de los pastores, de Anton Raphael Mengs (Museo del Prado).jpg|*Oanbidding fan de Hoeders troch Anton Rafael Mengs*
Mommenheim StMaurice 23.JPG|*19e ieuwsk skilderij yn de Église Saint-Maurice fan Mommenheim, Frankryk*
Befolkingsregister

In **befolkingsregister** is in registraasjesysteem oangeande de ynwenners fan in gebiet, dat derfoar soarget dat der ynsjoch ûnstiet op it mêd fan 'e grutte en de gearstalling fan 'e befolking. Yn lannen mei in befolkingsregister wurde troch de oerheid gegevens byholden oer eltse ynwenner. Minsken dy't yn sokke lannen wenje, binne yn 'e regel ferplichte om feroarings yn harren persoanlike status te melden by in dêrta oanwiisde oerheidsynstânsje (yn Nederlân de gemeente). Dêrby giet it om berten en stjergefallen, it sluten fan houliken en it útfieren fan skiedings, feroarings fan wenadres, ensfh. Yn in protte lannen kriget fierders eltse ynwenner dy't opnommen is yn it befolkingsregister in persoansnûmer (yn Nederlân it boargerservicenûmer), dat it behearen fan 'e ynformaasje effisjinter makket.

Befolkingsregisters komme benammen foar yn lannen mei maatskippijen dy't yn hege mjitte oan regels bûn binne, sa't bgl. it gefal is yn Noardwest- en Noard-Jeropa. Lannen mei tige sekuere befolkingsregisters binne: Nederlân, Belgje, Denemark, Noarwegen, Sweden, Finlân, Dútslân en Switserlân, mar ek Israel, Japan en Súd-Koreä. Yn lannen sûnder in befolkingsregister, dêr't de oerheid lykwols likegoed ferlet hat fan ynformaasje oer it tal en de omstannichheden fan 'e ynwenners, wurdt faak eltse tsien jier in folkstelling holden, wêrby't oan 'e ynwenners frege wurdt om in lange fragelist yn te foljen en yn te leverjen.

In foardiel fan in befolkingsregister is dat de oerheid op effisjintere wize saken foar de boarger regelje kin. Mar der klibje ek neidielen oan. In befolkingsregister jout de oerheid oanhâldend ynsjoch yn it libben fan eltse ynwenner, wat beskôge wurde kin as yn striid wêzend mei it rjocht op privacy fan 'e boarger. As yn it befolkingsregister ek ynformaasje opnommen is oangeande godstsjinst, ras of etnisiteit, wurdt dêrmei boppedat de mooglikheid skepen dat de hjoeddeistige oerheid of in letter regear dêr misbrûk fan meitsje sil om in beskate maatskiplike groep te diskriminearjen. Sadwaande bestiet der yn lannen dy't gjin tradysje op it mêd fan in befolkingsregister hawwe, lykas Grut-Brittanje en de Feriene Steaten, faak grut ferset tsjin 'e mooglike ynfiering fan sa'n systeem.

Yn Nederlân giet it befolkingsregister werom op 'e ynfiering fan 'e boargerlike stân, ûnder de Frânske Tiid, yn 1811. Dat systeem wie lykwols beheind ta it fêstlizzen fan berten, houliken, skiedings en stjergefallen. Op 1&nbsp;jannewaris 1850 krigen de gemeenten yn Nederlân de wetlike plicht om in trochrinnende befolkingsregistraasje yn te stellen en by te hâlden. Hiel lang barde dat yn it ramt fan 'e Gemeentlike Basisadministraasje Persoansgegevens (GBA); dy waard yn 2016 lykwols folslein ferongen troch de Basisregistraasje Persoanen (BRP).
Jonas Daniël Meijer

**Jonas Daniël Meijer** (Arnhim, 15 septimber 1780 – Amsterdam, 6 desimber 1834) wie de earste Joadske abbekaat yn Nederlân. It Jonas Daniël Meijerplein yn Amsterdam en de Jonas Daniël Meijerplaats yn Arnhim binne nei him ferneamd.

## Biografy
Meijer wie de âldste soan fan de begoedige David Abraham Meijer en Marianne Cohen, in dochter fan de Amersfoartse tabakshanneler, gelearde en rabbyn Benjamin Cohen, dy't yn april 1787 steedhâlder Willem V ûnderdak joech. De famylje Cohen hiene bannen mei foaroansteande Jeropeeske Joadske famyljes. Meijer's heit wie in Dútske joad út Hamburch. Jonas Daniel Meijer hie noch in broer en in suster, Abraham David (1781–1864) en Eva (1782–1850).

Nei de dea fan har man ferhuze syn mem yn 1790 nei Amsterdam, dêr't se by har heit ynwenjen gie op de Nieuwe Herengracht 103 yn de Amsterdamske joadebuert. Meijer studearre fan 1793 oant 1796 rjochten oan it Atheneum Illustre, en promovearre doe't er 15 jier wie oan de Universiteit Leien. Yn de tiid fan de Bataafske Republyk, op 17 jannewaris 1797, waard er abbekaat yn Amsterdam, hy wie doe 16 jier. Noch it rike Amsterdamske keapmansgilde noch oare (kristlike) klanten woene fan syn tsjinsten gebrûk meitsje. Hy bestudearre de skiednis fan it rjocht fan oare lannen. Dat resultearre yn publikaasjes, dy't him ynternasjonaal ferneamd makke en lidmaatskippen fan Jeropeeske universiteiten en akademys opsmiet. 

Yn 1806 waard Meijer direkteur fan de *[[Bataafse Courant]]*, in foarrinner fan de steatskrante, en yn 1810 fredestichter tusken de beide joadske gemeenten, de Heechdútske en de Portugeeske. It praten fan Jiddysk moast ûntmoedige wurde, der kaam in learplicht en in Nederlânske Bibelfertaling dêr't ek de Joaden har yn fine moesten koene. 
Yn april 1809 kaam kening Loadewyk Napoleon mei it útstel Joadsk legerkorps op te rjochtsjen, sadat Joadske boargers de gelegenheid krigen harren lân te tsjinjen. De oanmelding en entûsjasme foel lykwols ôf. Op 11 april 1811 ûntstie der rebûlje yn de Joadebreestrjitte doe't sa'n hûndert tsjinstplichtigen of *conscripts*, ek Joaden, fan de kazerne yn de Plantaazje nei de Haarlimmerpoarte marsjearde. It bleau de hiele middei ûnrêstich yn de Joadske buorren: der foel ien deade en sân ferwûnen. Mar sa'n tweintich tsjinstplichtigen berikte it trekskip nei Haarlim. De oaren wiene útnaaid en ûnderdûkt. Meijer en Carel Asser stelden in ûndersyksrapport op foar de Prins-steedhâlder Charles François Lebrun. Se ferklearren de saak út de earmoed fan de 20.000 Joden (60 à 70% fan it totaal).
Yn 1813 waard Meijer siktaris fan de kommissy ta gearstalling fan de grûnwet.

## Keppelings om utens
* Meijer, Jonas Daniel , webstee Joadsk Histoarysk Museum (fia Internet Archive)
* Mr. Jonas Daniel Meijer, yn: J.G. Frederiks en F. Jos. van den Branden, Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde. L.J. Veen, Amsterdam 1888-1891
Jan Giro

**Jan Giro**, echte namme **Jan Smedinga**, (Ljouwert, 24 desimber 1955 - dêre, 29 novimber 2005) wie in rock'-'n-rollartyst, in leginde yn it Ljouwerter nacht- en kroechlibben. 

Hy wie de Nachtboargemaster fan Ljouwert mar wie ek in blues en rock-‘n-roll muzikant yn ieren en sinen. De namme Jan Giro hie er krigen om’t er in skoftsje by de Post- en Girobank wurke. Hy song, spile gitaar en piano en waard foaral beynfloede troch de muzyk fan Elvis Presley en Jerry Lee Lewis. Yn de jierren santchich spile er mei *Johnny and the Rebels*. Yn juny 2001 brocht er in cd út *Rock and Roll in your veins* mei lieten sa as *Lonesome*, *When the blues goes around* en *Baby got me rollin*. Hy spile ek mei Jan Akkerman, Harry “Cuby” Muskee en de band Normaal. 
Smedinga wie ek ferneamd yn it Ljouwerter kroechlibben troch syn freonlikens (neffens de ferhalen hie er foar eltsenien wol in praatsje), syn humor en syn rojale bierkonsumpsje.

Jan Giro stoar yn de âldens fan 49 jier.

## Biografy
* , *Rock & Roll in your veins* (mei kompaktskiif), 2019

## Keppeling om utens
* Huub Mous yn petear mei Jan Giro
Ferkundiging oan de Hoeders

De **Ferkundiging oan de Hoeders** is in ûnderdiel fan it Krystferhaal yn it evangeelje fan Lukas, dat yn haadstik 2 yn de ferzen 8 oant 21  beskreaun wurdt

It is sûnt de midsiuwen ek in populêr tema yn de kristlike keunst. It motyf wurdt benammen op fresko's en skilderijen ôfbylde. Fakentiden wurde der in tal manlju dy't rûch yn 't burd sitte en ienfâldich klaaid binne foarsteld, al dan net mei in hoedersstok, in hoederstas, in doedelsek of fluit tegearre mei skiep, geiten en/of hûnen.

## Evangeelje fan Lukas
*No wiene der yn deselde kontreien hoeders, dy't de nachts bûten bleaune om by har keppel yn it fjild wacht te hâlden. Ynienen stie der in ingel foar har en himelske gloarje ljochte om har hinne. Hja waarden tige kjel, mar de ingel sei: "Wês net benaud, want ik ha goed nijs foar jimme, grutte bliidskip stiet it hiele folk te wachtsjen. Hjoed is jimme Ferlosser berne, Kristus de Heare, yn de stêd fan David. En hjir ha jimme in teken: jim sille yn in krêbe in lyts berntsje fine, yn doeken bewuolle". En ynienen wie der by dy ingel in grut himelsk leger, dat God's lof song mei de wurden: "Eare oan God yn 'e heechste himel, en frede op ierde, no't God yn minsken wolbehagen hat".*

## Betsjutting
Wylst it by Mattéus wizen (magiërs of stjerrekundigen) út it easten wiene dy't it Kristusbern huldigen (yn de oerlevering letter ek keningen), lit Lukas dêrfoaroer ienfâldich hoedersfolk nei Kristus tsjen. Mei oare wurden: it Kristusbern is der foar alle minsken kommen en hat oan elts, heech of leech, wat oan te bieden. Dêrnjonken omfiemet de "Oanbidding fan de Hoeders" yn tsjinstelling ta de "Oanbidding fan de Keningen" ek idyllyske en lannelike eleminten, dy't fakentiden yn de skilderkeunst ôfbylde binne.

## Foarstellings
De âldst bekende foarstellings fan de ferkundiging oan de hoeders yn de kristlike keunst binne op ivoar, yn manuskipten, op timpanen en doopfonten te finen. Al hiel betiid wie it tema in selsstannich motyf. Yn inkelde fral âldere foarstellings wurde de berte fan Jezus, de ferkundiging oan de hoeders en de oanbidding fan de hoeders yn ien foarstelling toant.


Baptismal font - San Giovanni in Fonte - Verona 2016.jpg|*Foarstelling op it doopfont fan de Chiesa di San Giovanni in Fonte, [[Ferona]]*
File:Walbourg SteWalburge 83-26.jpg|*Brânskildere raam yn de Église abbatiale Sainte-Walburge, Walbourg, Frankryk*
Bloemaert Annunciation to the Shepherds.jpg|*Skilderij fan [[Abraham Bloemaert]], earste fearn 17e iuw*
Grimma

**Grimma** is in gemeente en stêd yn de Dútske dielsteat Saksen. De gemeente makket diel út fan de Landkreis Leipzig.

## Geografy
### Lizzing
De stêd leit yn it *Nordsächsischen Platten- und Hügelland* 25&nbsp;km súdeastlik fan Leipzig en sa'n 16 km súdlik fan Wurzen yn de Muldedelling. Mei in oerflak fan sa'n 217 km² – nei de protte anneksaasjes yn de jierren 2011 en 2012 - en in lytse 30.000 ynwenners is Grimma de grutste gemeente mei de measte ynwenners fan de Landkreis Leipzig en wat oerflak oanbelanget de op trije nei grutste stêd yn Saksen.

### Yndieling
Sûnt 1 jannewaris 2012 hearre yn totaal 65 Ortsteile ta de stêd Grimma:

* Hohnstädt
* Döben mei Dorna, Grechwitz en Neunitz
* Höfgen mei Kaditzsch, Schkortitz en Naundorf
* Beiersdorf
* Großbardau mei Waldbardau, Kleinbardau en Bernbruch
* Mutzschen mei 9 Ortsteilen
* Nerchau mei 14 Ortsteilen
* Thümmlitzwalde mei 21 Ortsteilen
* Großbothen mei Kleinbothen, Schaddel, Kössern en Förstgen

## Stedsbyld

File:Gymnasium Grimma 2006.jpg|Gymnasium St. Augustine
File:Frauenkirche_Grimma.jpg| Frauenkirche
File:Schiffmühle Höfgen.jpg|Seachmûne Höfgen
File:Grimma Alte Muldebrücke 03.jpg|Fernielde brêge oer de Mulde yn Grimma
File:Grimma Hochwasserdenkmal 01.jpg|Monumint ta oantins fan de oerstreaming yn 2002 yn Grimma


## Berne yn Grimma
* Albrecht fan Saksen (1443–1500), Hartoch fan Saksen en earste hearsker fan de Albertynske liny fan it Hûs Wettin, potestaat fan Fryslân.
Kryststâl

In **Kryststâl** is in foarstelling fan de berte fan Jezus mei bylden en/of libbene persoanen. De stâl kin fan alle soarten materiaal gearstald wêze, mar meastentiids is de stâl fan hout en reid of strie en binne de bylden fan gips, hout of keunststof. Tradisjoneel komme kryststâlen allinnich yn roomske tsjerken en fermiddens foar, mar tsjintwurdich sjocht men de stâlen ek yn protestanske hûshâldings. Ek binne der yn de oanrin nei Kryst stâlen yn de iepen loft of yn winkelsintra, somtiden mei libbene persoanen en/of bisten. 

Yn de kryststâl komme Joazef en Marije, in krêbe mei it hillich bern, in ingel, de hoeders mei harren skiep, in okse en in ezel foar. Eartiids waard de stâl nei Sinterklaas opsteld en Jezus pas op de Krystjûn yn de krêbe lein. De trije keningen Kaspar, Balthasar en Melchior bleaune ynearsten mei harren kamielen op ôfstân (dy wiene ommers noch ûnderweis) en krigen pas op it feest fan de Epifany in plakje in de stâl. Foarhinne bleau de stâl meastentiids dan noch in wike stean. Hjoeddedei stekt it wat minder nau en wurdt de stâl fakentiden fuort mei alle bylden opset, mar yn de tsjerken wurdt de folchoarder lykwols krekter hantearre.     

De hillige Fransiskus fan Assisy naam it inisjatyf om foar it earst de kryststâl op te stellen. Yn 1223 liet er yn it Italjaanske Greccio in stâl mei libbene bisten meitsje om sa it ferhaal foar de minsken dy't net lêze koene oanskôglik te meitsjen. Yn tsjerken waard it krystferhaal om deselde roai hinne jimmeroan faker yn it dekor fan it stâl neispile. Yn de 16e iuw wiene sokke krystútfierings yn tsjerken wilens oeral hiel gewoan woarn, mar nei't de pastoars har' nocht krigen fan alle drokte dy't de útfierings mei harren mei brochten, ferdwûn de stâl nei bûten en ûntstie der in stâl mei bylden en opsette bisten. Yn de 19e iuw ferskynden de earste kryststallen yn hûshâldings fan, earst noch allinne yn rike fermiddens.  

Ien fan de meast bekende kryststallen yn Nederlân is dy fan de Sint-Janskatedraal fan Den Bosch. Alle jierren bringe tûzenen minsken in besite oan de stâl. In oare bekende stâl is dy foar de Sint-Piter yn Rome. 

Yn 2016 stie de grutste kryststâl fan Jeropa yn it atrium fan it Natoermuseum Fryslân. De stâl besloech 100 m², bestie út likernôch 1700 byldsjes en waard makke troch Fred van der Zwet en Roel den Dulk út Ferwert.
Anske Apteker

**Anske Egberts van der Meulen**, better bekend as **Anske Apteker** (Drachten, 12 oktober 1851 - dêre, 30 maart 1931) wie in apteker oan de Noardkade yn Drachten mei fertsjinsten op it mêd fan lânbou.

Hy wie in soan fan apteker Engbert Johannes van der Meulen en Jitske Anskes Fokstra. Van der Meulen hie tsientallen jierren in liedende posysje yn it lânbou-ferieningslibben yn Drachten en yn Fryslân. Hy wie foarsitter fan de ôfdieling Drachten fan de Fryske Maatskippij fan Lânbou (1904-1919), lid fan it haadbestjoer en foarsitter fan it suvelfabryk te Drachten.

By riedsbeslút fan 19 desimber 1962 waard yn Drachten in strjitte nei him neamd.
Adelbrik Adelen

**Adelbrik Adelen** (Seisbierrum) wie in figuer út in sêge út de skiednis fan Fryslân. Oft er wier bestien hat is gjin bewiis foar; der binne gjin boarnen út syn tiid en der binne gjin argeologyske bewizen.

Adelen soe om 830 as de tredde potestaat fan Fryslân keazen wêze, ûnder it Loataringsk opperbestjoer, en de Noarmannen ferslein hawwe. By Kollum behelle er in oerwinning op in Sweedske hartoch. In lette boarne seit dat er in broer of in neef west hawwe soe fan de Utertske biskop Freark, dy't ek fan Seisbierrum wie.

It famyljewapen fan Adelen is in heale Fryske earn links, en rjochts op in blau fjild in kaai omheech mei linksboppe en rjochtsûnder in 5-puntige stjer.

Adelen syn foargonger wie Taco Ludigman en syn opfolger Hessel Hermana.
Taco Ludigman

**Taco Ludigman** of **Focko Ludigman** wie in persoan út in sêge oangeande de skiednis fan Fryslân. Oft er wier bestien hat binne gjin boarnen foar. Ek komt er net foar op munten en fierder argeologysk bewiis is der ek net.

Neffens de sêge soe Ludigman (keazen om 830) de twadde potestaat fan Fryslân west hawwe. Taco of Focko Ludigman wie potestaat yn de lêste perioade fan it regear fan Loadewyk de Fromme.

Hy wie de opfolger fan Magnus Forteman as potestaat. Under it Loataringsk bewâld waard er opfolge troch Adelbrik Adelen fan Seisbierrum.
Sonja Barend Award

De **Sonja Barend Award** is in jierlikse fakpriis foar it bêste telefyzjeynterview. De priis is in inisjatyf fan de VARA-gids. Hy is ferneamd nei tf-presintatrise Sonja Barend, 'de keningin fan de talkshow', dy't goed fjirtich jier op telefyzje te sjen wie. Ein 2006 hold se op mei it meitsjen fan telefyzje. De priis wurdt útrikt troch in faksjury fan fjouwer persoanen. Earst wurdt der in top tsien makke, dêr't trije fan oerbliuwe. Yn oktober wurdt de priis útrikt troch Sonja Barend sels, begelaat fan Matthijs van Nieuwkerk yn de talkshow *[[De Wereld Draait Door]]*. Barend bemuoit har oars net mei it debat oer wa't de priis krijt.

## Priiswinners
:2009: Matthijs van Nieuwkerk, oeuvrepriis
:2010: Clairy Polak, foar har petear mei Hans van Goor, de twadde man fan de DSB Bank (*[[NOVA (telefyzjeprogramma)|Nova]]*, 14 oktober 2009)
:2011: Twan Huys, foar syn petear mei âld-oerste fan Dutchbat, Thom Karremans (*[[Nieuwsuur]]*, 3 augustus 2011) 
:2012: Mariëlle Tweebeeke, foar har ynterview mei Reinout Oerlemans, Elmer Mulder en Jaap Bonjar (*Nieuwsuur*, 23 febrewaris 2012)
:2013: Coen Verbraak, foar syn ynterview mei Rijkman Groenink (*Kijken in de ziel*, 5 augustus 2013)
:2014: Jeroen Pauw, foar syn ynterview mei Fleur Agema (*[[5 jaar later]]*, 27 desimber 2013)
:2015: Jeroen Pauw, foar syn ynterview mei Frans Timmermans (*[[Pauw (telefyzjeprogramma)|Pauw]]*, 8 oktober 2014) 
:2016: Humberto Tan, foar syn ynterview mei oerlibbenen fan de oanslag yn it Bataclanteäter yn Parys (*[[RTL Late Night]]*, 16 novimber 2015). Earfolle fernijing: Tijs van den Brink petear mei Midas Dekkers
:2017: Janine Abbring, foar har fraachpetear mei Eberhard van der Laan (*[[Zomergasten]]*, 30 july 2017)
:2018: Eva Jinek, foar har ynterview mei Farid Azarkan (Jinek, 20 juny 2018)
:2019: Kefah Allush foar syn ynterview mei Peter van Uhm (De Kist, 17 febrewaris 2019)

## Keppeling om utens
* Offisjele webside Sonja Barend Award
Joost Karhof

**Joost Karhof** (Gouda, 8 febrewaris 1969 – De Haach, 26 desimber 2017) wie in Nederlânsk sjoernalist en presintator.

## Karriêre
Karhof wie tweintich jier doe't er yn 1989 as sportsjoernalist by de *Voorburgse Courant* kaam en wurke dêrnei by it deiblêd *[[Het Binnenhof (deiblêd)|Het Binnenhof]]* as sjoernalist; hy studearre doe noch rjochten oan de Universiteit Leien. Hy stapte oer nei omrop RTV West en presintearre dêrnei by de NOS *[[NOVA (telefyzjeprogramma)|Nova]]/[[Den Haag Vandaag (telefyzjeprogramma)|Den Haag Vandaag]]* (fan july 2006 ôf oan) ôfwikseljend mei Clairy Polak en Twan Huys. Fan febrewaris 2008 ôf presintearre die yn it begjin ek *[[De Wereld Draait Door]]* op moandei,  om de beurt mei Menno Bentveld. Ek presintearre er de tf-programma's *Made in the Seventies*, it fervolch *Made in the Eighties* en útstjoeringen fan de Ynje-betinking.

Yn jannewaris 2009 presintearre Karhof jûns let it polityk-satiryske programma *[[Triana (telefyzjeprogramma)|Triana]]* fan de NPS op Nederlân 3. Dat programma waard opnaam yn it Amsterdamske Westergasfabryk en waard ûnder de winterstop fan *De Wereld Draait Door* oant en mei 9 jannewaris yn de betide jûn en lette jûn útstjoerd. Fan septimber 2008 oant en mei 23 desimber 2014 wied er de fêste prsintator fan *Kunststof TV*.

Yn 2010 en 2013-2016 brocht Karhof *[[De Grote Geschiedenis Quiz]]* mei dêrneist sûnt 2015 ek de foarronden yn *De kleine Geschiedenis Quiz*. Op 7 maart 2015 presintearre er de *[[NTR Boekenquiz]]* yn it ramt fan de Boekewike. Hy wie foaral yn it wykein geregeld preintator fan  *[[Nieuwsuur]]*, it aktualiteiteprogramma fan de NOS en NTR. At NPO Radio 1-presintatrise Lara Rense ôfwêzich wie foel Karhof yn by *[[Nieuws en Co]]*.

Fan 22 febrewaris 2016 ôf oan presintearre Karhof trije wiken de skiednis *[[Van Alle Tijden]]*, dy't alle dagen útstjoerd waard op NPO 2 troch de NTR.

Karhof stoar hommels op wei nei it sikehûs yn de âldens fan 48 jier. Hy lit in frou en twa styfbern nei.
Tsjerke fan Allingawier

De **Tsjerke fan Allingawier** is de eardere herfoarme tsjerke fan Allingawier en makket diel út fan de Aldfaers Erf-rûte. It gebou wurdt sûnt 1984 net mear troch de tsjerklike gemeente brûkt. Dielnimmers oan de rûte krije yn de tsjerke in klankbyldpresintaasje oer it Skeppingsferhaal. Dêrnjonken wurdt it tsjerkegebou brûkt foar rou- en troutsjinsten. Oan de súdlike kant fan it doarp stiet noch de eardere grifformearde tsjerke, dy't earst tsjinst die as Wurd- en Byldtsjerke en no ûnderdak jout oan ekposysjes.  

## Skiednis
De herfoarme tsjerke fan Allingawier waard yn 1635 boud op it plak fan in midsiuwske foargonger. Oan de eastlike kant fan de tsjerke binne yn 1970 spoaren fûn fan tufstiennen fûneminten. Nei alle gedachten lei de westlike gevel van de tsjerke ûnder it hjoeddeiske tsjerkegebou. De âldste skriftlike boarne fan de tsjerke datearret út 1545, doe't it reiten tek fan de tsjerke ferfongen waard troch laai, mar op de terp fan Allingawier stiet al sûnt ± 1000 in tsjerke.

Mei de reformaasje waard de doarpspastoar ferballe en ferfongen troch in dûmny, dy't dield waard mei Eksmoarre. Fanwegen it isolearre karakter fan de streek bleaune der lykwols noch in soad minsken trou oan it katolike leauwen en yn 1611 waarden der op ljochtskyndei noch katolike bern doopt. It dielen fan in dûmny mei Eksmoarre is altiten sa bleaun. 

Nei de sloop fan de midsiuwske tsjerke waard op 3 july 1634 troch Jelle Tjercks Broersma de earste stien lein foar de tsjintwurdige tsjerke. Yn de jierren 1783-1788 waard de tsjerke oan de kant fan it koer koarter makke.  

Om't de grifformearden en herfoarmen fan Allingawier, Eksmoarre en Gaast yn 1985 in federatyf ferbân oangyngen, waard de herfoarme tsjerke fan Allingawier oerstallich en troch de gemeente ôfstjitten. Noch foar de oerdracht oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken waard de tsjerke yn it ein fan de jierren 1970 restaurearre.

## Ynterieur
Mei it ynkoartsjen fan it koer oan it ein fan de 18e iuw krige de tsjerke ek in nije preekstoel. It doophek is nei alle gedachten alle gedachten âlder en soe út de boutiid fan de tsjerke stamme. In gevelstien yn de toer betinkt de bou fan de tsjerke.  

De westlike oargelgalerij waard oan it begjin fan de 20e iuw boud. In echt piipoargel hat de tsjerke lykwols nea hân. Achter it skynfront fan it oargel stiet in harmoanium.

Ut de midsiuwske tsjerke stamt de klok mei in diameter fan 108 sintimeter, dy't yn 1599 troch Henrick Hegewaert yn Kampen getten waard. De klok waard yn de Twadde Wrâldkriich troch de besetter foardere, mar yn 1945 werom fûn. It oerwurk fan de toer is meganysk.
De Griene Stjer

* De Griene Stjer (rekreaasjegebiet), in rekreaasjegebiet beëasten Ljouwert
* De Griene Stjer (mole), in mole by Tytsjerk, better bekend as de Himriksmole
* Ljouwerter Golfklub De Griene Stjer, in golfklub út Ljouwert dy't in golfbaan yn De Griene Stjer hat