open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalifornyske klikstirns

De **Kalifornyske klikstirns** (*Thalasseus elegans*, synonym *Sterna elegans*) is in fûgelsoarte yn it skaai klikstirnzen (*Thalasseus*)  út 'e famylje seefûgels (*Laridae*).

## Skaaimerken

De Kalifornyske klikstirn is in middelgrutte stirns fan 39 oant 43 sm en in spanwiidte fan 76 oant 81 sm mei in lange oranje snaffel, dy't licht bûge is. De boppekant fan 'e wjukken en rêch binne ljochtgriis en de ûnderkant is wyt. De fûgel hat in swarte pet en ek de poaten binne swart. Yn it briedkleed is de pet op 'e kop folslein swart oant te snaffel ta. Winterdeis hat de fûgel in wite foarholle. 

De soarte liket in soad op 'e keningsstirns, mar is lytser en slanker mei in tinnere snaffel. 

## Fersprieding
De fûgel briedt fan súdlik Kalifornje oant westlik Meksiko (Nayarit). Mear as 90% briedt yn ien koloanje op Isla Raza yn 'e Golf fan Kalifornje. De populaasje yn 'e Feriene Steaten is relatyf nij, mei de earste briedgefallen yn 1959. 

Winterdeis wurdt de fûgel mear nei it suden oant Sily sjoen. De fûgel migrearret ek nei it noarden by de westkust lâns fan 'e Feriene Steaten, soms sels oant Britsk-Kolumbia yn Kanada ta.

Kalifornyske sterns binne as dwaalgast yn Frankryk, Spanje, Belgje, Nederlân, it Feriene Keninkryk, Denemark, Ierlân en Dútslân waarnommen. 

De soarte is sterk oan 'e kustkriten bûn en siket meast nei fisk en wringeleazen yn sâltwetterlagunes, estuaria en oare gebieten.

## Status
De Kalifornyske stern wurdt troch de IUCN as hast bedrige (*Near Threatened*, 2020) op 'e Reade list klassifisearre. Dat hat te krijen mei it feit dat in grut part fan 'e wrâldpopulaasje fan mear as 90% ta ien eilân beheind is, nammentlik Isla Raza. Dat kin in bedriging wêze by klimaatferoaring, minsklik yngripen of in ferskynsel lykas El Niño. De wrâldpopulaasje waard yn 2002 tusken de 51.000 en 90.000 fûgels rûsd. Yn 2009 begûnen natuerbeskermers in yntervinsjeprojekt foar natuerbehâld op Rasa Island, dêr't ynvasive kjifdieren nêsten fan 'e fûgels plonderen. Dy suksesfolle útroeging joech de seefûgels in tige wichtige populaasjegroei. Tusken 2014-2019 groeide de populaasje fan 'e eilannen foar Baja California mei 249%.
Wytstirnzen

**Wytstirnzen** (*Sterna*) binne in fûgelskaai út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*). De wittenskiplike namme fan it skaai waard yn 1758 troch Carolus Linnaeus. 

It skaai omfieme foarhinne de measte wite stirnzen sûnder ûnderskied, mar mtDNA-sekwinsje ferlikeningen hawwe útmakke dat dy opset parafyletysk wie. It skaai is no beheind ta de typyske middelgrutte wite stinzen mei djip foarke sturten (swellesturten), dy't hast oer de hiele wrâld oan kustkriten foarkomme. Der binne lykwols ek guon soarten dy't yn swietwettergebieten foarkomme, lykas de by ús bekend wytstirns. 

De typesoarte is de wytstirns. 

## Soarten
De wurde 13 soarten yn it skaai erkend:
PC 1887

De **[[PC]] fan [[1887]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 36ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 6 Kooistra en partoer 15 Wassenaar. De 36ste edysje waard wûn troch it partoer fan Jacob Klazes Wassenaar fan Sint Jabik, Klaas Willems Boorsma fan Sweins en Lammert Scheltes Hilarides fan Penjum. Lammert Scheltes Hilarides waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1886

De **[[PC]] fan [[1886]]** waard op woansdei 4 augustus ferkeatst. It wie de 35ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 4 Wassenaar en partoer 15 Bierma. De 35ste edysje waard wûn troch it partoer fan Jacob Klazes Wassenaar fan Sint Jabik, Sjirk de Wal fan Dronryp en Klaas Willems Boorsma fan Sweins. Klaas Willems Boorsma waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Njirrewoartel

De **njirrewoartel** (wittenskiplike namme: *Bistorta officinalis*, syn. *Persicaria bistorta*) is in plantesoarte út de readskonkfamylje  (*Polygonaceae*).

## Namme
De namme is ôflaat fan de slangeftige woartel. Ek de soartoantsjutting bistorta wiist yn dy rjochting, dat betsjut twa kear draaid.

## Determinaasje
Njirrewoartel is in fêste krûdplant. Se is mei har slangfoarmige woartelstôk en allinnichsteande bloeistâle mei tichte, rôze bloeiwize en is troch syn karakteristyk foarme blêden goed te determinearjen. De 30–100 sm hege plant begjint mei in woartelroset en hat in rjochtopsteande stâle mei in ierfoarmige bloeiwize. Hjirby komme de manlike en froulike blommen oan ien stâle foar. De út in woartelrozet ûntspringende blêden binne trijehoekich-aairûn. De plant groeit oan iggen fan sleatten, faak yn groepen. De bloeitiid rint fan maaie oant augustus.

## Ekology
Njirrewoartel stiet op sinnige oant ljocht bedutsen, fochtige oant sompige, matich soere, itens- en humusrike, kalkearme sân-, liem- of lichte klaai en ferdraacht gjin bekalking, ûntwettering en beweiding. De plant groeit foaral yn wiete gerslannen, by sleatten lâns en yn ljochte bosken. Hy fermearderet har foaral fegetatyf. It is in yndikatoarsoarte foar it oan it oerflak kommen fan kwelwetter. De plant wurdt ek kweekt as tún- en stinzeplant en ferwylderet faak.

De plant is de weardplant foar de reade fjoerflinter en de ringeachpearelmoerflinter.

## Syntaksonomy
Yn de syntaksonomy stiet njirrewoartel te boek as kensoarte foar de assosjaasje fan ingelwoartel en moeraszegge.

## Fersprieding
Yn Europa komt de plant oeral foar, útsein yn it noarden fan Skandinaavje. Ek yn Aazje komt de plant yn de tuskenbeiden streken foar. Yn Noard-Amearika is de plant ynfierd, se kin der ûnder oare yn Alaska fûn wurde. Ek op oare plakken is de plant soms ynboargere.

Yn Nederlân is de soart frij seldsum yn Noard-Brabân en yn it súdeasten, seldsum yn Gelderlân, Oerisel en yn it noardeasten en earne oars tige seldsum. De plant komt yn it wyld foaral by feanrivierkes foar; it tal groeiplakken nimt stadichoan ôf. Yn België is de njirrewoartel algemiener yn Walloanje dan yn Flaanderen. Yn Flaanderen is in dúdlik eastlik swiertepunt waar te nimmen. Yn Limboarch, Antwerpen, East-Flaanderen en Flaamsk-Brabân hat it gros fan'e groeiplakken in natuerlik karakter. Inkeld yn de Ardennen is it in algemiene soart.

## Gebrûk
Al yn 'e 15e iuw waard de plant brûkt yn 'e genêskunde. It krûd wie al earder beskreaun, mar dan ûnder oare nammen. De plant waard brûkt tsjin skuorbot en as wûnkrûd of bloedstjelpend middel. Troch de foarm fan de woartel koe it neffens de signatuerlear tapast wurde by njirrebiten en oar gif. In âlde namme foar it krûd wie dan ek *Serpentaria*. It is noch altyd ien fan de bêste gearlûkende krûden. Yn it ferline waard de plant in soad as griente iten, benammen de spruten en it jong blêd. Se waard ek brûkt by it learloaien.

## Keppeling om utens
* Njirrewoartel op ''Stinzenflora-monitor.nl''
* Njirrewoartel op 'e webside fan 'e Botanyske Tún fan Kew
PC 1885

De **[[PC]] fan [[1885]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 34ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 4 de Wal en partoer 25 Kooistra. De 34ste edysje waard wûn troch it partoer fan Sjirk de Wal fan Dronryp, Klaas Willems Boorsma en Auke Miedema beide fan Sweins. Sjirk de Wal waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Sjimpansees

It skaai **sjimpansees** (*Pan*) is in tûke fan 'e beneiminsken (Hominini), foarme troch twa libbene soarten fan minskapen.

Sjimpansees binne de neiste libbene sibben fan minsken, om't wy ús mar sa'n 4-7 miljoen jier lyn ôfspjalte hawwe. Minsken diele dêrom sawat 98-99 prosint fan ús genen mei sjimpansees. Yn 'e 20e iuw binne de sjimpansees opdield yn twa ferskillende soarten:
* De gewoane sjimpansee (*Pan troglodytes*).
* De bonobo (*Pan paniscus*), ek wol de *dwerchsjimpansee* neamd.

De twa soarten binne tige ferlykber, mar gedrachsmjittich binne se frij ferskillend. De bonobo is de sjimpanseesoarte dy't it meast op minsken liket.

## Taksonomy
PC 1884

De **[[PC]] fan [[1884]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 33ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 16 Kooistra en partoer 25 Banning. De 33ste edysje waard wûn troch it partoer fan Marten Cornelis Banning, Tjerk Douwes Hiemstra beide fan Penjum en Hein Doedes Postma fan Surch. Hein Doedes Postma waard ta kening útroppen. Alline de lotting en de finalisten binne noch mar bekend, de einstannen fan de partijen binne net bewarre bleaun.

## Lotting

## Finale
Fisktreppen

In **fisktreppen**, **fiskljedder** of **fiskpassaazje** is in wetterboukundich keunstwurk dat as doel hat en help fisken de stream op farby in behindering yn in rivier of kanaal te helpen. Dat kin gean om minsklike of natuerlike behinderings lykas diken, dammen, slûzen, gemalen en wetterfallen, om fisken dêr foarby te lieden. In soad fisktreppen hawwe it doel en jou trekfisken, lykas salmen en forellen, tagong ta in troch in behindering net tagonklik wurden boppestreams ridzegebiet

## Techniken
Der binne ferskate techniken foar in fisktreppen. Foar de salm en forel, fisken dy't springe kinne, bestiet it gauris út in kaskade fan lytse bakken mei streamend wetter dêr't de fisk nei in heger nivo by swimme of springe moat

De fisktreppen moat oanpast wêze oan 'e fisk dy't dêr gebrûk fan meitsje moat. Wichtich is it plak fan de ynlaat neffens de blokkade, de grutte fan 'e lokstream en de maksimale streamfaasje dy't de fisk ferneare kin. Yn 'e grutte rivieren wurdt besocht de fisktreppens gaadlik te meitsjen foar it oplûken fan de salm. Dêrbûten giet it benammen om lytse soarten dy't oan 'e boaiem libje.

By Koarnwertersân yn 'e Ofslútdyk wurdt op it stuit wurke oan in Fiskmigraasjerivier, dêr't fisken hinne en wer swimme kinne fan 'e swiete Iselmar nei de sâlte Waadsee en oarsom.

## Typen
Guon typen fisktreppens binne:

* Denil-Fiskpassaazje
* Fisklift
* Fiskslûs
* Fiskopstigingsskroef
* Helix-toerfiskpassaazje

## Foarbylden

Ofbyld:Stuw Vecht.jpg|Fisktreppen yn de Oeriselske Fecht by Junne
Ofbyld:Fischtreppe Isar bei Pullach.jpg|Fisktreppen yn de Isar by Pullach
Ofbyld:Schlatbach3.JPG|Kaskadefisktreppen yn de Schlatbach in Brandenburch
Ofbyld:Modifizierter_Denil-Fischpass_(eco²-Fischpass).jpg|In modifisearre Denil-fiskpassaazje yn Stiermarken (Eastenryk)
Ofbyld:Fischlift_Gadmerwasser.jpg|In fisklift yn Switserlân
Ofbyld:Fischaufstiegsschnecke_FAS.jpg|In fiskopstigingsskroef yn Beieren
Ofbyld:Bonneville_Ladder.jpg|In fiskslûs by de Bonnevilledaam yn 'e rivier de Kolumbia (Feriene Steaten).
Ofbyld:Ferc-fish ladder.svg|Fisktreppenssymboal yn 'e Feriene Steaten


## Keppelings om utens
* Living North Sea; Ynternasjonaal projekt oer it oanpakken fan de fiskmigraasjeproblematyk
* Fiskmigraasje
Todys

**Todys** (*Todus*) foarmje in fûgelskaai yn 'e monotypyske famylje todyfûgels (*Todidae*). De soarten yn it skaai binne tige lytse fûgeltsjes mei in eigen plak yn it skift fan 'e rôldereftigen (*Coraciiformes*).

De 9 oant 12 sm lange fûgeltsjes binne kleurryk en meast grien, mei wite, rôze of reade dielen en weage mar in pear gram. Se ha in koart, rûn bealchje, in grutte holle en in skerpe, rjochte snaffel. De snaffel is faak twakleurich, boppe swart, ûnder read of oranje. De soarten komme allinnich yn 'e Kariben foar.   

De fûgeltsjes ite ynsekten en spinnen, somtiden ek út fruchten en libje yn boskeftige gebieten en strûken. Se briede yn in groeven tunneltsje fan 30 oant 60 sm lang yn in ierden wâl of rivierigge. Oan 'e ein fan 'e tunnel is in keamerke, dêr't it nêst is.     

De typesoarte fan it skaai is de Jamaikaanske tody (Todus todus), dy't al yn 1758 troch Linnaeus beskreaun waard.

## Soarten
PC 1883

De **[[PC]] fan [[1883]]** waard op woansdei 1 augustus ferkeatst. It wie de 32ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 15 Dijkstra en partoer 21 Boorsma. De 32ste edysje waard wûn troch it partoer fan Klaas Willems Boorsma, Auke Miedema beide fan Sweins en Sjirk de Wal fan Dronryp. Auke Miedema waard as earste yn 'e skiednis ta kening fan de PC útroppen. Alline de lotting en de finalisten binne noch mar bekend, de einstannen fan de partijen binne net bewarre bleaun.

## Lotting

## Finale
Jamaikaanske tody

De **Jamaikaanske tody** (*Todus todus*) is in lyts fûgeltsje yn it skaai *[[Todus]]* yn 'e monotypyske famylje *[[Todidae]]*.

## Beskriuwing
Jamaikaanske tody's binne lytse fûgeltsjes fan likernôch 10 sm en 6 gram swier. Se binne oan 'e boppekant felgrien, op it boarst en de búk wyt mei in gielgriene glâns en op 'e kiel read. Ek op 'e flanken kin wat read oanwêzich wêze. De lange snaffel is ûnder read en boppe hast swart. It fearrekleed fan 'e skaaien is itselde.

## Fersprieding
De soarte is endemysk op Jamaika en wurde rûnom op it eilân sjoen, mar meast yn 'e boskeftige gebieten.

## Hâlden en dragen
It iten bestiet út ynsekten en larven, mar út en troch ek fruit. Yn 'e regel sitte se op in tûkje dêr't se de eagen hinne wer gean litte om dan in flugge útfal te dwaan om in ynsekt út de loft te of fan in blêd te snippen, mar se wurde ek wol yn 'e flecht fongen. Hoe't se drinke is net waarnommen, mar der wurdt fan útgien dat se it measte wetter fan drippen fan blêden krije en troch iten dat se ynnimme. Harrren nêst bestiet út in keamer oan 'e ein fan in 30 sm lang tunneltsje yn in sânwâl of wetterigge. Se lizze tusken 1 en 4 wite aaikes en it briedseizoen duorret fan desimber oant july,

## Status
De populaasjegrutte is net kwantifisearre, mar de soarte wurdt omskreaun as frij gewoan en der wurdt oannommen dat de populaasje stabyl is. De fûgel wurdt op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2025) klassifisearre.

De yntrodusearre mangoeste foarmet de grutste bedriging foar de Jamaikaanske tody. It bist fernield de nêsttunnels fan 'e fûgel, wylst de jongen noch yn 'e nêstfaze binne. It hat bliken dien dat Jamaikaanske tody's tige effektyf binne by de bestriding fan skealike ynsekten op 'e plantaazjes fan kofjeboeren.
Kubaanske tody

De **Kubaanske tody** (*Todus multicolor*) is in fûgel út de monotypyske famylje todyfûgels (*Todidae*).

## Beskriuwing

Kubaanske todys binne likernôch 10-11 sm lang. De fûgel hat in grutte kop yn ferhâlding ta it bealchje en in lange, tinne, platte snaffel. Lykas oare todys is er meast irisearjend grien en hat er in bleke wytgrize ûnderkant mei in reade kiel. Underskiedend binne de rôze flanken, de wite snor dy't nei efter yn blau oergiet en wat giel by de boppesnaffel. 

## Fersprieding
De soarte is endemysk op Kuba en eilannen krekt foar de kust. De Kubaanske tody is in habitatgeneralist en libbet yn drûge leechlannen, tropyske bosken, yn kustfegetaasje en tichtby streamen en rivieren. 

## Hâlden en dragen
It iten bestiet út ynsekten en spinnen. 

De nêsten wurde útgroeven en bestiet út in likernôch 30 sm lange tunnel mei in keamer yn in klaaiwâl, alhoewol't se somtiden ek in rotte stam of beamholte brûke. In nêst bestiet út trije of fjouwer aaikes en de aaikes wurde troch beide âlders útbret. 

## Status
Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan 'e populaasje, mar de fûgel soe algemien foarkomme. Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024) klassifisearre.
Sondrio

**Sondrio** is in stêd yn 'e Italjaanske regio Lombardije. De stêd is de haadstêd fan 'e provinsje mei deselde namme]]. 

## Skiednis
Foardat de Romeinen de krite oermasteren waard it gebiet troch Kelten (Lepontii) en Raeti (Camunni) bewenne. De Romeinen foegen it gebiet by harren provinsje Gallia Cisalpina. Nei de fal fan it Westromeinske Ryk kaam it ûnder kontrole fan 'e Lombarden en waard de krite ynearsten bestjoerd troch feodale hearen út it gebiet. De namme Sondrio soe ôflaat wêze fan it Longobardyske 'Sundrium', itjinge sa folle betsjut as "eksklusyf eigendom" 

Yn 'e midsiuwen wie Sondrio wichtich as poarte tusken de Po-delling en de Alpen. Dêrom moast it gebiet ferdigene wurde, û.o. troch it Castello dat al sûnt 1048 bestie en dêr't noch resten fan oerbleaun binne.

Yn 'e 14e iuw kaam Sondrio ûnder it bewâld fan it hûs Visconti fan Milaan. Sawol de dynasty fan 'e Visconti as de Sforza hienen grutte ynfloed op 'e krite.

Fan 'e twadde helte fan 'e 16e iuw oant de ein fan 'e 18e iuw stie Sondrio ûnder it bewâld fan 'e Tre Leghe Grigie (De Grize Trije) fan Graubünden as de haadstêd fan 'e Valtellina. Nei de reformaasje wie de stêd it sintrum fan strideraasjes tusken de katolike ynwenners fan 'e Valtellinesi en it protestantske Graubünden. Yn 1620 fermoarden de ynwenners ûnder lieding fan Giacomo Robustelli 180 protestanten en hja ferklearren de Valtellina selsstannich. 

Nei de Napoleontyske tiid waard Sondrio ûnderdiel fan it Keninkryk Lombardije-Feneesje fan 'e Habsburgers en nei de unifikaasje fan Itaalje fan it Keninkryk Itaalje.

Hjoed-de-dei is Sondrio de haadstêd fan 'e provinsje mei deselde namme en in wichtich sintrum foar toerisme mei yn 'e omjouwing in soad wynbou.

## It besjen wurdich

* Scarpatetti is in histoaryske wyk mei smelle strjitsjes, typyske plattelânshuzen mei houten balkons en ferskillende kapellen.
* De Collegiata dei Santi Gervasio e Protasio is de oan 'e hilligen Gervasius en Protasius wijde parochytsjerke en giet werom  op 'e 12e iuw. It is ien fan 'e âldste tsjerken yn 'e krite, mar yn 'e 18e iuw yn 'e neoklassisistyske styl ferboud. 
* Op it Piazza Garibaldi stiet in stânbyld fan Giuseppe Garibaldi en wurdt omfieme troch histoaryske gebouwen lykas it Palazzo Pretorio en de parochytsjerke.
* Boppe de stêd stiet it Castello Masegra, dat earder in fêsting wie en letter omboud is ta in soarte fan hearehûs.
* Karakteristyk foar de regio om Sondrio hinne is it kultuerlânskip binne de terrassen mei wyngerds.

### Musea
* Museo Veltellinese di Storia e d'Arte (museum oer skiednis en keunst).

## Ekonomy
Yn it gebiet om Sondrio lizze ferskate wyngerds; winen dy't produsearre wurde binne ûnder oaren de Sassella en Grumello. Wynbou foarmet ien fan 'e belangrykste boarnen fan bestean yn 'e krite, tegearre mei toerisme, benammen yn 'e winter.

In oar wichtich ûnderdiel fan 'e ekonomy fan Sondrio is de bankesektor, mei de Banca Popolare di Sondrio en de Credito Valtellinese dy't beide harren haadkantoar hawwe yn Sondrio en in notearing ha op 'e Milaanske oandielebeurs .
Fiskmigraasjerivier

De **Fiskmigraasjerivier** is in fiskpassaazje yn 'e Ofslútdyk, westlik fan 'e Lorentzslûzen by Koarnwertersân yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân.

## Beskriuwing
It idee fan in fiskrivier ûntstie yn 2011 nei in plan fan de Waadferiening. De Ofslútdyk brocht feiligens en ekonomyske ûntjouwing, dochs foarme in behindering foar de fiskmigraasje, want Sudersee en Waadsee waarden ynienen faninoar ôfskaat. Oare inysjatyfnimmers wiene It Fryske Gea, *Sportvisserij Nederland*, *Coalitie Blauwe Hart Natuurlijk* en *NetVISwerk*. Mei it wurk waard yn 2021 úteinset.

De migraasjerivier is in keunstmjittige tijrivier tusken de swiete Iselmar en de sâlte Waadsee. Fisken as iel, salm, njoggeneach en de spjirring kinne troch de rivier hinne swimme en harren fuortplantsje yn 'e Iselmar. De lingte fan 'e kringeljende rivier wurdt yn totaal fjouwer kilometer. It nedige sân foar it oanlizzen fan de dykjes moast safolle mooglik út 'e omkriten wei komme. It oanlizzen rekke fertrage, om't it sânwinnen troch it útdjipjen fan 'e farslinke tusken Urk en Koarnwertersân niet trochgiet. It sân moast op oare plakken út 'e Iselmar komme, dêr't it projekt djurder troch útkaam. Ynearsten waard it projekt tusken 60 en 67 miljoen euro begrutte, dochs waard er 13 miljoen euro djurder.  

Ekologen rûze fat jierliks likernôch 250 miljoen fisken de migraasjerivier passearje sille. De fiskpassaazje ûnder de Ofslútdyk sil ek tagonklik wurde foar it publyk. De ferwachting is dat er yn 2027 iepen wêze sil. 

De opdrachtjouwer is de provinsje Fryslân en finansierders binne njonken de provinsje Fryslân, de provinsje Noard-Hollân, de Ryksoerheid, it Waadfûns, LIFE, Natura 2000, de Nasjonale Postkoade Lotterij en CEF.

## Sjoch ek
* Ofslútdyk Waadsintrum

## Keppelings om utens
* Webstee fan de Fiskmigraasjerivier
* Fiskmigraasjerivier op 'e side fan 'e Waadferiening
PC 1882

De **[[PC]] fan [[1882]]** waard op tongersdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 31ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 11 Boorsma en partoer 21 Kooistra. De 31ste edysje waard wûn troch it partoer fan Wiebren Tjeerds Kooistra, Meindert Tjeerds Kooistra beide fan Dokkum en Rein van de Witte fan Penjum. Alline de lotting en de finalisten binne noch mar bekend, de einstannen fan de partijen binne net bewarre bleaun.

## Lotting

## Finale
PC 1881

De **[[PC]] fan [[1881]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 30ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 12 Wallinga en partoer 15 Bonnema. De 30ste edysje waard wûn troch it partoer fan Jan Eeltjes Bonnema fan Arum, Klaas Willems Boorsma fan Sweins en Sjirk de Wal fan Dronryp. Alline de lotting en de finalisten binne noch mar bekend, de einstannen fan de partijen binne net bewarre bleaun.

## Lotting

## Finale
Portorikaanske tody

De **Portorikaanske tody** (*Todus mexicanus*) is ien fan 'e fiif fûgelsoarten yn it skaai *[[Todus]]* yn 'e monotypyske famylje *[[Todidae]]*.

## Beskriuwing

De Portorikaanske tody is likernôch 11 sm lang en weaget 5 oant 6 gram. De boppekante fan 'e Portorikaanske tody is smaragdgrien. Hy hat ljochtgiele flanken en in wite búk en boarst. De kiel fan it fûgeltsje is read, lykas ek de ûndersnaffel, dy't lang en breed is. De poatsjes binne brúnich en de koarte sturt is boppe grien en fan ûnder ljochtgiel. Mantsjes en wyfkes binne allyk, allinnich ha mantsjes grize eagen en wyfkes wite. Juvenilen ha wakker deselde kleuren, mar misse de reade markearings, ha in griiskleurige búk en in koartere snaffel. It is de iennige soarte yn it skaai sûnder rôzereade of gielgriene fearren op 'e flanken. 

## Fersprieding
De soarte is edemysk op Porto Riko en komt op it hiele haadeilân foar. Hy wurdt fral yn boskgebieten waarnommen, benammen yn fochtich bosk dêr't de ynsektenkonsintraasjes heger binne, en ek yn tichte strûken, lykas it Guánica-wâld yn 'e súdlike regio fan it eilân.

Todys hawwe lytse territoaria. Yn leechlânbosken is it territoarium fan in tody sawat 0,7 hektare, mar op plakken mei legere konsintraasjes ynsekten wurde de territoaria grutter oant twa hektare per pear.

## Hâlden en dragen
Portorikaanske todys ite foar fierwei it grutste part ynsekten. Dêrnjonken wurde yntsjes, jufferkes, miggen, krobben en spinnen iten. In lyts part fan it dieet bestiet út hagediskes en kikkerts.   

Foar it nêst graaft it pearke tusken febrewaris en juny foar it wiete seizoen yn acht wiken tiid in 25 oant 35 sm lange tunnel mei in keamerke yn in ierden wâl. Yn it keamerke wurdt it nêst makke. As it nêst foltôge is,begjinne wyfkes 3 oant 4 wiken letter 1 oant 4 wite aaikes te lizzen. It pearke briedt tegearre de aaikes yn trochstrings 21 dagen  út. 

## Status
Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan populaasje, mar de soarte soe algemien foarkomme. Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de soarte de status net bedrige (*Least Concern*, 2025). In bedriging foar it fûgeltsje foarmet de predaasje fan 'e Yndyske ichneumon.
Smelsnaffeltody

De **smelsnaffeltody** (*Todus angustirostris*) is ien fan 'e fiif soarten yn it skaai todys (*Todus*) út de monotypyske famylje todyfûgels (*Todidae*).

## Beskriuwing
Alle fiif soarten fan it skaai binne tige lyts, rûnich boud, ha in koarte sturt en in lange snaffel. De smelsnaffeltody weaget likernôch 7,5 gram. Syn boppekant is heldergrien en wurdt om 'e wite eagen hast smaragdgrien. In wite snorstreek skiedt it gesicht fan it karmynreade kin. It boarst en de búk binne wyt en de flanken rôze oant read. De boppekant fan 'e wjuk is heldergrien en in grut part fan 'e ûnderwjuk is gielich. De boppesnaffel is swart en de ûndersnaffel read mei in swarte punt.   

De soarte komt foar in part foar yn it ferspriedingsgebiet fan 'e breedsnaffeltody. It fûgeltsje is te ûnderskieden fan 'e breedsnaffeltody mei't dy in gielige ûnderbúk, in folslein reade ûndersnaffel en in donker each hat.   

## Fersprieding
De smelsnaffeltody is endemysk op it eilân Hispanjoala en komt op sawol yn Haïty as de Dominikaanske Republyk foar. Hy libbet meast yn 'e tichte reinwâlden en bosken op hichten fan 900 oant 2.400 m. Lokaal wurdt er ek waarnommen op legere dielen, dêr't er syn ferspriedingsgebiet mei de breedsnaffeltody dielt.

## Hâlden en dragen
It dieet fan 'e smelsnaffeltody bestiet hast hielendal út ynsekten. Nijsgjirrich is dat se net jeie op gruttere flinters of rûpen, dy't wol diel útmeitsje fan it dieet fan 'e breedsnaffeltody. De smelsnaffeltody hat oanstriid om heech yn 'e beammen te foerazjearjen, fral as se diel útmeitsje fan in mingde soartegroep. Se foerazjearje ek leger tusken de strûken fan kofjeplantaazjes. 

Beide skaaien grave in nêst oan 'e ein fan in sawat 30 sm djippe tunnel yn in ierden wâl. In lechsel bestiet út ien oan fjouwer glânzgjend wite aaikes. Meastentiids wurdt der mar ien lechsel lein. It mantsje en it wyfke briede tegearre de aaikes út. Nei't de jongen útflein binne giet it pearke wer út inoar.   

## Status
De IUCN klassifisearre de smelsnaffelfûgel yn 1988 as hast bedrige, mar sûnt 2004 wurdt er as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list klassifisearre. De populaasje is net kwantifisearre en tocht wurdt dat de oantallen tebekrinne fanwegen ferlies fan habitat.
Pelagyske sône

De **pelagyske sône** is de ekologyske sône fan 'e iepen see, besteande út in tinkbyldige wetterkolom dy't rint fan 'e seespegel ôf oan 'e seeboaiem ta. It wurd 'pelagysk' komt fan it Latynske *pelagicus*, dat "fan 'e see" betsjut en tebek giet op it Grykske πελάγικός, *pelagikos*, mei deselde betsjutting, úteinlik weromgeand op πέλαγος, *pelagos*, dat "iepen see" betsjut. De pelagyske sône kontrastearret mei de littorale sône, dy't in stripe see by de kust lâns beslacht. De pelagyske sône wurdt yndield yn ekologysk ferskillende subsônes. It wichtichste ferskil tusken de ûnderskate subsônes is de djipte, mei't der troch de oanboazjende djipte hieltyd minder sinneljocht yn it wetter trochkringt, sadat it almar tsjusterder en kâlder wurdt.
__TOC__
## Subsônes
De epipelagyske sône of foatyske sône rikt fan 'e wetterspegel oant 200&nbsp;m djipte. It is in ûndjippe sône dêr't genôch sinneljocht trochkringt foar fotosynteze. Plantaardich en dierlik libben is benammentlik beheind ta dizze sône. Foarbylden binne bienfiskeftigen lykas hjerring, kabbeljau, makriel en tonyn, kreakbienfisken lykas haaien en roggen, seesûchdieren lykas walfisken en dolfinen, netteldieren lykas kwabben, en planten lykas sargassum en fytoplankton.

De mesopelagyske sône, ek wol bekend as de "skimersône", rint fan 200&nbsp;m djipte oant 1.000&nbsp;m djipte. Hoewol't dêr noch wol wat ljocht trochkringt, is dat net genôch foar fotosynteze. Yn dizze sône libje û.m. fisken lykas swurdfisken, draakfisken en seewolven, en weakdieren lykas inketfisken.

De batypelagyske sône of batyale sône rint fan 1.000&nbsp;m oant 4.000&nbsp;m djipte. Yn dy sône is de oseaan frijwol folslein tsjuster, mei útsûndering fan bioluminesinte organismen lykas lantearnefisken. Planten komme dêr alhiel net mear foar. De measte bisten libje fan 'e saneamde seesnie: detritus (resten of ôffal) dat troch de wurking fan 'e swiertekrêft út 'e boppelizzende sônes delkomt. Guon, lykas de djipseebilefisken, binne rôffisken dy't oare fisken út dizze sône opfrette. Op dizze djipte libbet ek de reuze-inketfisk (*Architeutis dux*), dy't sa'n 13&nbsp;m lang wurde kin en bejage wurde troch nei grutte djipte dûkende potfisken.

De abyssopelagyske sône of abyssale sône rint fan 4.000&nbsp;m oant 6.000&nbsp;m djipte. Dat betsjut normaal sprutsen: oant de oseaanboaiem. Op dy djipte kringt gjin inkeld ljocht mear troch, sadat it der folslein tsjuster is. De organismen dy't der libje, binne dêrom foar it meastepart kleurleas en blyn.

De hadopelagyske sône of hadale sône beslacht alles ûnder de 6.000&nbsp;m djipte. Dêrby giet it benammen om oseänyske trôgen, dy't yn it gefal fan 'e Marianentrôch yn it westen fan 'e Stille Oseaan oant 10.924&nbsp;m djipte ta rikke. Oer dy sône is frijwol neat bekend. It tinken is dat der yn it iepen wetter op dy djipte net folle libben foarkomme kin. Op plakken dêr't op 'e oseaanboaiem hydrotermale boarnen yn it djipseewetter útkomme, is mear fauna te finen, mar dat jildt krekt-en-gelyk foar oare sônes.

De batypelagyske, abyssopelagyske en hadepelagyske sônes wurde yn 'e marine biology faak beslein ûnder de oerkoepeljende term "djipsee".
PC 1879

De **[[PC]] fan [[1879]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 28ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 7 Hiemstra en partoer 16 Boorsma. De 28ste edysje waard wûn troch it partoer fan Tjerk Douwes Hiemstra en Wiebe Pieters Steensma en Rein van de Witte alle trije fan Penjum. 

## Steande nûmers
Jelle Elzinga hie op de twadde list in steand nûmer en gie derom daalks fan de earste list troch nei de tredde list. Op de tredde list hie Klaas Willems Boorsma in steand nûmer en gie daalks troch nei de heale finale. Tjerk Douwes Hiemstra hie yn de heale finale in steand nûmer en gie dêrom nei de tredde list daalks troch nei de finale.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Poëzytegel

In **poëzytegel**, of **poëzijtichel**, is in tegel yn de strjitfluorring, of ek in tegel yn in muorre, mei in gedicht derop.

In foarbyld binne de tegels foar , yn it Snekers, dy't yn Snits yn de strjitte lein binne, lykas de tegel fan Marcel van der Meulen by de Wetterpoarte.
Dilan Yeşilgöz

**Dilan Yeşilgöz** (Ankara,18 juny 1977) is in Turksk-Nederlânsk politika. Yn 2025 wie hja listlûker fan de VVD.

## Keppeling om utens
*  D. (Dilan) Yeşilgöz-Zegerius, Parlement.com
GrienLinks-PvdA

**GrienLinks-PvdA** is in gearwurkingsferbân fan de Nederlânske politike partijen GrienLinks en Partij fan de Arbeid. Dizze partijen, dy't in griene en sosjaaldemokratyske sinjatuer hawwe, sitte op lanlik nivo yn mienskiplike fraksjes. De partijen hawwe besletten yn 2026 folslein te fusearjen.

## Fertsjintwurdiging
Twadde Keamerferkiezings 2025

De **ferkiezings fan de [[Twadde Keamer]] 2025** binne de algemiene Nederlânske ferkiezings foar de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal dy't op woansdei 29 oktober 2025 holden waarden. De ferkiezingen soene oarspronklik hâlden wurde yn maart 2028,  mar waarden earder hâlden as gefolch fan de fal fan it kabinet-Schoof op 3 juny 2025.

De spesifike Fryske risseltaten foar kieskring Ljouwert binne te sjen op Twadde Keamerferkiezings 2025 yn Fryslân.

## Oanrin
Op 3 juny 2025 bea premier Dick Schoof it ûntslach fan syn kabinet oan, nei't de PVV him weromlutsen hie út de koälysje mei VVD, NSC en BBB. De PVV fûn dat it kabinet net genôch fuortgong boekte op it asyldossier.

De Twadde Keamer spruts him út foar it sa gau mooglik hâlden fan eardere ferkiezingen. In moasje fan Frans Timmermans de fraksjelieder fan GrienLinks-PvdA dêrta waard troch alle fraksjes stipe.

## Dielnimmende partijen

## Utslach

Op 7 novimber 2025 waard troch de Kiesried yn in iepenbiere sitting de definitive útslach fêststel. Troch it oantal jildige stimmen fan 10.571.990 waar de kiesdrompel fêststeld op minimaal 70.480 sitten.

### Utslach de provinsje

## Keazen leden
By de ferkiezings wiene 150 leden fan de Twadde Keamer te kiezen. Fan de ôfgeande keamerleden waarden 80 werkeazen, wylst 70 leden foar it earst yn de Twadde Keamer keazen waarden. In kandidaat koe mei foarkarstimmen keazen wurde by it beheljen fan mear as in fjirde fan de kiesdieler. De foarkarsdrompel lei by dizze ferkiezings op 17.620 stimmen.

Yn totaal waarden 50 kandidaten keazen op basis fan foarkarstimmen en 100 kandidaten op basis fan de listfolchoarder. Fiif kandidaten waarden, nettsjinsteande harren plak op de kandidatenlist, troch it tal op harren útbrochte foarkarstimmen keazen as lid fan de Twadde Keamer. Dat wiene Fatihya Abdi, Barbara Kathmann, Mikal Tseggai en Lisa Vliegenthart (GrienLinks-PvdA) en Marieke Vellinga-Beemsterboer (D66).

De nije Twadde Keamer waard op 12 novimber 2025 ynstallearre.

### Oarsprong fan keazen leden per regio
*Lêswizer: dizze tabel lit de oarsprong (wenplak) sjen fan kandidaten dy’t op it stimbiljet steane. Dit stiet los fan de list of kieskring dêr’t se fia selektearre binne.*

#### Opmerking
* Stimmers en kandidaten út it bûtenlân binne ûnderbrocht by kieskring De Haach.

## Boarnen

## Navigaasje
Falentyn fan Terni

**Falentyn fan Terni** (berne omtrint 225 en ferstoarn op 14 febrewaris 269) is in hillige en martler fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. Yn 'e 3e iuw nei Kristus wie hy biskop fan Interamna, it hjoeddeiske Terni yn Itaalje. Falentyn fan Terni wurdt hjoed-de-dei fereare as de beskermhillige fan leafsten en de tradysje fan Falentynsdei wurdt oan him taskreaun.

Eartiids waard Falentyn fan Terni oanroppen foar help by syktes lykas epilepsy, lykas ek Falentyn fan Passau. Mei de tiid late dy ferearing jimmeroan mear ta in ferminging fan beide hilligen.

## Oerlevering
De oerlevering ûnderskiedt en fermingd tagelyk ek Falentyn fan Terni mei in Falentyn fan Rome, mar it is mooglik dat it om ien en deselde persoan giet. 

Falentyn fan Terni soe yn Rome troch genêzingen in soad minsken wûn ha foar it kristlike leauwe. Dat soarge foar argewaasje by de autoriteiten en yn it jier 268 ferstoar er de martlerdea troch ûnthalzing. 

Falentyn fan Rome soe as preester pearkes, dêr't ien fan heidensk en de oare kristlik wie, kristlik troud ha ek al wie soks ferbean. Dêrom waard der op 14 febrewaris 269 ûnthalze. Fierder soe Falentyn oan 'e troude pearkes blommen út syn tún jûn ha. Houliken dy't troch him sletten binne wienen neffens de tradyskje mei in soad lok seinige.

## Reliken
  
Op in soad plakken yn Jeropa wurde reliken fan Falentyn bewarre, mar it is net altiten dúdlik as it om Falentyn fan Terni giet. 

## Beskermhillige
Sint-Falentyn is de beskermhillige fan jonge minsken, reizgers en ymkers. Hy wurdt oanroppen tsjin dwylsin, epilepsy en de pest. Ek helpt Falentyn famkes om de keinens te behâlden en kin Falentyn helpe by in goede ferloving en in lokkich houlik.     

## Dei fan betinking
Falentyn's feestdei wurdt yn 'e Lutherske (Falentyn fan Rome), de Anglikaanske (Falentyn fan Rome)en Roomsk-katolike (Falentyn fan Rome en Falentyn fan Terni) tradysje op 14 febrewaris fierd. De otterdoke datum foar Falentyn fan Terni is 30 july.

## Ikonografy
Falentyn fan Terni wurdt meast as biskop mei in swurd as ferwizing nei de ûnthalzing of in hoanne as ferwizing nei de opoffering fan syn libben foarsteld.
Rob Jetten

**Rob Arnoldus Adrianus Jetten** (Veghel, 25 maart 1987) is in Nederlânsk politikus. Yn 2025 wie er listlûker fan de D66.
Sûnt 23 febrewaris 2026 is er minister-presidint fan Nederlân en minister fan Algemiene Saken. Op 23 febrewaris 2026 waard syn kabinet-Jetten beëdige.

Fan 10 jannewaris 2022 oant 2 july 2024 wie er minister foar Klimaat en Enerzjy en ek fice-premier yn it kabinet-Rutte IV. 

Hy wie fan 6 desimber 2023 oant 23 febrewaris 2026 lid fan de Twadde Keamer. Earder wie er fan 23 maart 2017 oant 10 jannewaris 2022 ek lid fan de Twadde Keamer. 

By de Twadde Keamerferkiezingen fan 2025 helle D66 ûnder syn lieding 26 sitten, it heechste oantal yn de skiednis fan de partij.

## Sjoch ek
* List fan premiers fan Nederlân

## Keppeling om utens
*  Drs. R.A.A. (Rob) Jetten, Parlement.com
Henri Bontenbal

**Henri Bontenbal** (Rotterdam, 10 novimber 1982) is in Nederlânske politikus. Yn 2025 wie er listlûker fan de CDA.
Esther Ouwehand

**Esther Ouwehand** (Katwyk, 10 juny 1976) is in Nederlânsk politika. Yn 2019 folge hja Marianne Thieme op as polityk lieder fan de PvdD.
Chris Stoffer

**Christiaan (Chris) Stoffer** (Harderwyk, 19 septimber 1974) is in Nederlânske politikus. Yn 2023 en 2025 wie er listlûker fan de SGP.
Mirjam Bikker

**Mirjam Hannah Bikker** (Gouda, 8 septimber 1982) is in Nederlânsk politika. Yn 2023 en 2025 wie hja listlûker fan de KristenUny.
Tofik Dibi

**Tovek (Tofik) Dibi** (Flissingen, 19 novimber 1980) is in Nederlânske politikus. Hy siet fan 2006 oant en mei 2012 foar GrienLinks yn de Twadde keamer. Dibi sei yn oktober 2023 syn lidmaatskip fan GrienLinks op. Oanlieding wie it weromlûken fan keamerlid Kauthar Bouchallikht fan de kandidatelist foar de Twadde Keamerferkiezingen fan 2023 en de reaksje fan de gearwurkjende partijen GrienLinks-PvdA op de Hamas-oanfal yn Israel fan 7 oktober dat jier. Yn augustus 2025 sei er yn in ynterview dat er fûn dat GrienLinks promininte leden mei in moslimachtergrûn net lykweardich behannele. Yn 2025 wie er listlûker fan BIJ1.
Stephan van Baarle

**Stephan Ruben Tobias van Baarle** (Rotterdam, 25 augustus 1991) is in Nederlânske politikus. Yn 2025 wie er listlûker fan DENK.
Lidewij de Vos

**Lidewij Guinevère de Vos** (Leidschendam, 30 augustus 1997) is in Nederlânsk politikus. Yn 2025 wie hja listlûker fan it Foarum foar Demokrasy.
Joost Eerdmans

**Bernard Johannes (Joost) Eerdmans** (Harderwyk, 9 jannewaris 1971) is in Nederlânsk politikus dy't aktyf west hat by ferskate rjochtse politike partijen. Sûnt 2020 is er de polityk lieder fan JA21 in partij dy't er tegearre mei Annabel Nanninga as ôfsplitsing fan it Foarum foar Demokrasy oprjochte.
Laurens Dassen

**Laurens Antonius Josephus Maria Dassen** (Eindhoven, 19 oktober 1985) is in Nederlânsk politikus. 
Hy is sûnt 31 maart 2021 fraksjefoarsitter yn de Twadde Keamer út namme fan Volt.
Wybren van Haga

**Wybren Ridley van Haga** (De Haach, 31 jannewaris 1976) is in Nederlânsk politikus dy't aktyf west hat by ferskate rjochtse politike partijen. Sûnt 2021 is er de polityk lieder fan BVNL in partij dy't er as ôfsplitsing fan it Foarum foar Demokrasy oprjochte.
Jan Struijs

**Jan Albert Struijs** (Flaardingen, 8 augustus 1961) is in Nederlânsk politikus en âld-plysjefunksjonaris en dosint en wie fan 2016 oant 1 desimber 2023 foarsitter fan it Nederlânske Plysjebûn (NPB). Dêrfoar wie er 33 jier lang aktyf yn ferskate funksjes binnen de plysje. Yn 2025 wie er listlûker fan de 50PLUS.
Twadde Keamerferkiezings 2023

De **ferkiezings fan de [[Twadde Keamer]] 2023** binne de algemiene Nederlânske ferkiezings foar de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal dy't op woansdei 22 novimber 2023 holden waarden. Se wiene oarspronklik pland foar maart 2025, mar waarden earder hâlden as gefolch fan de fal fan it kabinet-Rutte IV op 7 july 2023.

## Dielnimmende partijen

## Utslach

De Kiesried makke yn earste ynstânsje op 1 desimber 2023 yn in iepenbiere sitting de útslach bekend. 

De 'kommisje foar it Undersyk fan de betrouwensbrieven' fan de Twadde Keamer konstatearre yn fjouwer stimburo's yn Tilburch "ûnferklearbere telferskillen" fan mear as fyftjin stimmen it stimburo. De Twadde Keamer kaam op sneon 2 desimber 2023 fan reses werom om te stimmen oer in foarstel foar wertelling by dizze fjouwer stimburo's, in bysûndere situaasje yn de resinte parlemintêre skiednis fan Nederlân. De Twadde Keamer stimde yn mei de wertelling. De stimmen yn dizze stimburo's waarden dêrnei opnij teld, wêrmei't it telferskil werombrocht waard fan 75 nei 4. Op 4 desimber 2023 waard de útslach op 'e nij offisjeel fêststeld.

## Boarnen

## Navigaasje
Pearelstirns

De **pearelstirns** (*Gygis alba*) is in fûgel út de famylje	seefûgels (*Laridae*).

## Beskriuwing

De pearelstirns is 23 oant 30 sm lang mei in spanwiidte fan 76 oant 87 sm. Se binne suver wyt, útsein dat de *Gygis alba candida* in donkere streek lâns de wjukbocht fan 'e bûtenste primêre fearren hat. It swarte each hat in smelle ring fan swarte fearkes om it each. De snaffel is lang en swart oant blauswart. De sturt is ûndjip foarke. De poaten binne donkergriis oant bleker griis by de ûndersoarten *Gygis alba leucopes* en *Gygis alba microrhyncha*. It jong is wyt spikkele mei griis of griisbrún. 

Pearelstirnzen wurde likernôch 17 jier âld.

## Fersprieding
De fûgel komt foar op 'e eilannen yn 'e Stille Oseaan, de Yndyske Oseaan en guon Atlantyske eilannen en wurdt meast yn fjouwer ûndersoarten yndield: 

* *Gygis alba alba* (Atlantyske pearelstirns): de eilannen fan 'e tropyske Súd-Atlantyske Oseaan.
* *Gygis alba candida* (gewoane pearelstirns): fan 'e Seysjellen en de Maskarenen oant de sintrale Stille Oseaan.
* *Gygis alba leucopes*: fan 'e Pitcairneilannen.
* *Gygis alba microrhyncha* (lytse pearelstirns): Phoenixeilannen, Line-eilannen en de Markesaseilannen.

De *Gygis alba microrhyncha* waard earder as ûndersoarte sjoen, mar guon auteurs behannelje se as in aparte soarte, sûnt 2025 ek troch Avilist, eBird en The Clements Checklist of Birds of the World. 

Ien stúdzje giet fierder en suggerearje dat der trije soarten *Gygis* binne, mei de Atlantyske pearelstirns (*Gygis alba*) yn 'e Atlantyske Oseaan, de  gewoane pearelstirns (*Gygis candida*, ûndersoarten *G.c. candida* en *G.c. leucopes*) yn 'e Yndyske en westlike oant sintraal Stille Oseaan en de lytse pearelstirns  (*Gygis microrhyncha*) yn 'e súdeast-sintraal Stille Oseaan. Dizze trijedielige yndieling wurdt no folge troch de grutte wrâldlisten. Dy stúdzje suggerearret ek dat de *Gygis candida* stadichoan syn ferspriedingsgebiet nei it súdeasten útwreidet en yn 'e takomst liede kin ta it útstjerren fan 'e *Gygis microrhyncha* troch ferfanging. 

## Hâlden en dragen

Pearelstirnzen jeie op lytse fiskjes by it lemieren of krekt nei it ûndergean fan 'e sinne troch te dûken yn it wetter. As de proai foar himsels is slokt er it fiskje fuort troch en oars nimt er de proai oerdwers yn 'e snaffel mei om it oan in jonge fûgel te fuorjen.

De fûgel briedt op koraaleilannen, meastal op beammen mei lytse tûken, mar ek op rotsige richels en op keunstmjittige struktueren. De fûgel leit ien aai fuort op 'e tûke, hy boud gjin nêst fan tûkjes of gers en is dêryn unyk foar seefûgels. 

## Status
Dizze soarte stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least concern*, 2018).
Lytse sjouwerman

De **lytse sjouwerman** (*Larus fuscus*) is in fûgelsoarte yn it skaai miuwen (*Larus*) út de famylje seefûgels (*Laridae*)

## Skaaimerken

De lytse sjouwerman is in 53 sm lange fûgel mei in laaigrize mantel en dêrmei ûnderskiedt de soarte him fan 'e like grutte sulvermiuw, dy't ljochtgriis is. Fierder hat de fûgel in giele snaffel en giele poaten, oars as de folle gruttere grutte sjouwerman, dy't rôze poaten hat. 

## Fersprieding
Yn totaal wurde fiif ûndersoarten erkend: 

**Larus fuscus graellsii*: Grienlân, Yslân, de Fêreu-eilannen en West-Europa.
**Larus fuscus intermedius*: Nederlân, Dútslân, Denemark, súdwestlik Sweden en westlik Noarwegen.
**Larus fuscus fuscus*: fan noardlik Noarwegen, Sweden en Finlân oant de Wite See.
**Larus fuscus heuglini*: fan noardlik Ruslân oant it noardlike diel fan Sintraal-Sibearje.
**Larus fuscus barabensis*: Sintraal-Aazje.

### Nederlân
Yn Nederlân briedt de soarte sûnt 1926. Foar in hiel skoft bleau de fûgel in seldsume soarte en yn 'e jierren 1960 gyng it mar om likernôch 80 pearkes. Nei 1970 woeksen de oantallen tige rap oant likernôch 100.000 pearkes yn 2010. De grutste konsintraasjes fan 'e soarte binne oan 'e kust en op 'e Waadeilannen, yn it binnenlân is de lytse sjouwerman minder faak te sjen. Oarspronklik wie de fûgel allinnich in simmergast, mar hjoed-de-dei wurdt de fûgel ek winterdeis yn lytse oantallen sjoen. Yn 2024 waard it oantal briedpearkes op 82.500 oant 86.000 rûsd. Op 'e Maasflakte libbet in koloanje fan tsientûzenen fûgels, dat mooglik de grutste Europeeske koloanje is.

## Hâlden en dragen
Lytse sjouwermantsjes ite fral fisk en krabben. Se foerazjearje ek op it lân en ite ek ynsekten en bistjes. De fûgel briedt yn koloanjes oan 'e kust en yn guon lannen ek op dakken yn stêden. It nêst is in kûltsje yn 'e grûn en dêr wurde twa of trije aaien yn lein.   

## Status
BirdLife International rûsde de Europeeske populaasje yn 2015 op 788.000 oant 920.000 folwoeksen fûgels. De IUCN klassifisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2018) op 'e Reade list en oannommen wurdt dat de populaasje groeit.
Kleptoparasitisme

**Kleptoparasitisme** (fan it Grykske κλέπτω-, *klepto-*, dat "stelle" betsjut) is in foarm fan parasitisme dy't basearre is op dieverij. It hâldt yn dat it iene bist de proai opfret dy't troch it oare bist deade is mei de bedoeling om him sels op te fretten. Dat is in evolúsjonêr stabile strategy wannear't it stellen fan iten minder muoite (en dus enerzjy) ferget as om sels proaien te fangen. 

In protte kleptoparasiten binne lidpoatigen, yn 't bysûnder bijen en meepsen, mar dit ferskynsel bestiet ek by beskate soarten miggen, krobben en spinnen. Kleptoparasitisme komt lykwols ek foar by wringedieren. Sa efterfolget de skraaits (*Stercorarius pomarinus*) yn 'e poalstreken guon seefûgels oant se sa stresst reitsje dat se de fisk dy't se fongen hawwe, opkoarje. Deselde strategy past de grutte fregatfûgel (*Fregata minor*) yn 'e tropen ta op gintfûgels.

Op lân fynt ek kleptoparasitisme plak wannear't liuwen (*Panthera leo*) of de bûnte hyena's (*Crocuta crocuta*) lytsere rôfdieren, lykas it jachtloaihoars (*Acinonyx jubatus*) of de hyenahûn (*Lycaon pictus*), by de proai wei jeie dy't se deade hawwe, om dyselde proai dêrnei sels op te fretten.

## Galery

File:Western_Gull_chasing_Elegant_Tern.jpg|in Kalifornyske miuw (*Larus occidentalis*) efterfolget in Kalifornyske klikstirns (*Thalasseus elegans*) dy't in fisk fongen hat
File:Fight,_lucha._(50206561093).jpg|in kob (*Chroicocephalus ridibundus*) besiket in wytstirns (*Sterna hirundo*) in fisk te ûntfytmanjen
File:Cheetah_with_impala_kill.jpg|in jachtloaihoars (*Acinonyx jubatus*) rêst út nei't er in ympala (*Aepyceros melampus*) deade hat
File:Hyenas_at_stolen_impala_kill.jpg|in pear bûnte hyena's (*Crocuta crocuta*) fersline deselde ympala nei't se it jachtloaihoars ferdreaun hawwe
Frans Timmermans

* Frans Timmermans (1887-1961), Belgysk brouwer en politikus
* Frans Timmermans (1921-2005), Nederlânsk byldhouwer
* Frans Timmermans (1961), Nederlânsk politikus
Grutte sjouwerman

De **grutte sjouwerman** (*Larus marinus*) is in fûgelsoarte yn it skaai miuwen (*Larus*) út de famylje seefûgels (*Laridae*)

## Skaaimerken
De grutte sjouwerman is de grutste miuw en 74 sm lang mei in spanwiidte fan likernôch oardel meter. Folwoeksen fûgels ha in swarte mantel. De snaffel is giel mei in read plak en de poaten binne fleiskleurich. Hy hat in reade orbitale ring en giele irissen. Jonge fûgels binne brúnbûnt en krije yn 'e tredde maitiid harren donkere mantel.


Ofbyld:Great black-backed gull, (Larus marinus) RWD1.jpg|Earste jier yn septimber.
Ofbyld:Sopot mewa.jpg|Twadde jier yn augustus.
Ofbyld:The Great Black-backed Gull -Larus marinus.jpg|Tredde kalinderjier yn juny.
Ofbyld:Great black-backed gull, (Larus marinus) RWD2.jpg|Folwoeksen simmerdracht.


## Fersprieding
De soarte komt yn in grut gebiet oan 'e kusten fan 'e noardlike Atlantyske Oseaan en de Noardsee foar. De meast wichtige briedplakken fan 'e grutte sjouwerman lizze oan 'e kusten fan Spitsbergen, Nova Sembla, Skandinaavje, Baltikum, de eastlike kust fan Grut-Brittanje, Yslân, súdlik Grienlân en oan 'e eastlike kust fan Kanada en de Feriene Steaten. 

Foar in part bestiet de populaasje út trekfûgels, benammen de fûgels dy't briede yn Arktyske gebieten, mar ek de populaasje dy't briedt oan 'e kusten fan 'e noardlike Eastsee. Oaren fûgels binne stânfûgels of migrearje mar koarte ôfstannen.

### Nederlân
Yn Nederlân komt de soarte foaral foar as wintergast. Sûnt de jierren 1990 is de fûgel yn ús lân yn it ramt fan in útwreiding fan it súdlike Europeeske ferspriedingsgebiet in briedfûgel yn lytse oantallen. It giet om 118-120 (2024) pearkes, dy't foar it grutste part yn 'e rivieredelta en op 'e Waadeilannen briede. As wintergast is de fûgel oan 'e hiele kust te sjen.  

## Hâlden en dragen

It nêst is op 'e grûn en bestiet út planten, gers en fearren. De likernôch trije aaien binne donkerbûnt en wurde yn 23 oant 26 dagen útbret.

De grutte sjouwerman is in opportunistyske fûgel wat iten oanbelanget en kin omskreaun wurde as omnivoar. Hy fret benammen fisk, mar kin syn dieet oanpasse oan 'e omstannichheden. Hy foerazjearret ek op jiskebulten, stelt it fretten fan oare seefûgels en hâldt him ek op by briedtkoloanjes fan oare seefûgels, dêr't er aaien en piken stelt. Ek is de grutte sjouwerman yn steat om ferswakke seefûgels te fersûpen, lykas alkfûgels, lytse seefûgels en mokfûgels.

## Status
De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en in grutte wrâldpopulaasje. Alhoewol't de ûntwikkeling fan 'e soarte net dúdlik is, klassifisearret de IUCN de fûgel as net bedrige (*Last Concern*, 2018) op 'e Reade list. Fan guon populaasjes nimme de oantallen ta, wylst op oare plakken de oantallen ôfnimme.  

De Jeropeeske populaasje wurdt op 118.000–133.000 pearkes rûsd, dat op 236.000–266.000 folwoeksen fûgels delkomt. De noardwestlike Atlantyske populaasje wurdt rûsd op 690.000–940.000 folwoeksenen, wêrtroch't in wrâldpopulaasje wurdt op 500.000–999.999 fûgels rûsd. De sifers binne fan 2012.