Rynoerstek

De **Rynoerstek** of **Rynynvaazje** wie in wichtich histoarysk barren dêr’t barbaarske legers de rivier de Ryn by oerstutsen. De ynvaazje waard dien troch in mingde kloft, der’t û.o. Fandalen, Alanen en Sueben (of Sueven) by belutsen wienen.  Tradisjoneel wurdt dat foarfal datearre op 'e lêste dei fan it jier 406 (31 desimber 406). Mei it oerstekken fan 'e Ryn waard ien fan' e feilichste *[[limes]]*, d.w.s. de grinzen fan it Romeinske Ryk trochbrutsen. Neffens histoarisy wie dat barren fan krúsjaal belang yn de fal fan it Romeinske Ryk. As gefolch fan it oerstekken waard mei in weach fan ferneatiging úteinset, Romeinske stêden waarden ferwoastge en it kommen fan kloften barbaarske ynfallers soe late ta de úteinlike ynstoarting fan it Romeinske bestjoer yn noardlik Galje en ta it oernimmen fan de macht troch trije opienfolgjende usurpators yn 'e provinsje *[[Britannia]]*. Dêrom wurdt de oerstek sjoen as in mylpeal yn 'e Grutte Migraasje wêryn't Germaanske en Iraanske stammen westlik en súdlik út Skandinaavje, Germania en de noardlike Donau-igge wei ferhuzen.  

## Eardere boarnen
Der binne in tal ferslaggen oer de oerstek út de Aldheid bewarre bleaun. Prosper Tiro jout boppedat in tiidline fan ferskate barrens it jier. Hy neamde 31 desimber 406 yn syn kronyk as dei: Yn' e sechde konsulskip fan Arkadius en Probus lutsen de Fandalen en Alanen Galje yn, nei't se de dei dêrfoar de Ryn oerstutsen wiene. 

In brief fan Hiëronymus fan Stridon, optekene  yn Bethlehem en datearre op 409 nei Kristus, jout in opsomming fan barbaarske stammen dy't nei alle gedachten belutsen wiene: de Kwaden, Fandalen, Sarmaten, Alanen, Gepiden, Herulen, Saksen, Boergonden, Alemannen en Kriichsbenden fan Pannoanjers .  Guon fan harren, lykas de Kwaden en Sarmaten, waarden  út histoaryske of literêre tradysje oernommen.  Hiëronymus skreau dat de stêden no bekend as Mainz, Worms, Reims, Amiens, Arras (Atrecht), Thérouanne (Terwaan), Tournai, Speyer (Spiers) en Straasburch plonderen waarden. 

De *[[Historia Francorum]]* fan de 6e-iuwske histoarikus Gregorius fan Tours befetsje inkelde koarte passaazjes út in ferlerne ferslach fan de histoarikus Renatus Profuturus Frigeridus. It ferslach fan Frigeridus út de 5e iuw giet oer in oarloch tusken de Fandalen, Alanen en Franken. Dy oarloch soe ôfspile hawwe yn de omkriten fan de Ryn, en wie itselde foarfal as de sabeare Rynoerstek. De tekst, dy’t troch "gelearden it “Frigeridusfragmint”, neamd wurdt,  jout inkelde oanwizings  oer omstannigens dy't oan de oerstek foarôfgeane.

Olympiodorus fan Thebe, faaks sjoen as in betroubere histoarikus, hat ek in ferslach fan 'e oerstek optekene, ek dêr binne allinnich fragminten fan bekend troch sitaten fan Sozomenus, Zosimus en Photius. 

As lêste hat Orosius noch koart ferslach dien fan de oerstek. 

## Ynterpretaasje

### Motiven

De gearkomste fan barbaren op 'e eastlike igge fan 'e Ryn wurdt algemien troch histoarisy ynterpretearre as in gefolch fan it kommen fan de Hunnen yn Jeropa . Hja wiene foar harren op de flecht slein en de kloft soe foar in part ek noch bestien hawwe út oerbliuwsels fan de earder fersleine Goaten fan Radagaisus;  Beide stellingen waarden lykwols basearre op omstannich bewiis. Wittenskippers lykas Walter Goffart en Guy Halsall hawwe beweard dat dy barbaarske kloften de Ryn oerstutsen, net om't se flechten foar de Hunnen, mar om gebrûk fan de kâns te meitsjen om te plonderjen en hja wiene op 'e syk nei nij fêstigingsgebiet yn Galje, yn in tiid dat de Romeinske garnizoenen harren by de Rynfront weromlutsen en beskermje it sintrum fan it ryk, Itaalje. Dêrfoaroer hat Peter Heather (2009) beweard  dat dy hypoteze net alle bewizen ferklearje kin, bygelyks it feit dat "de grutte mearderheid fan de ynkringers út Midden-Jeropa wei kamen yn it tiidrek  tusken 405 en 408 en dêrfoar yn 'e 4e iuw der net  wennen. Neffens him is it bewiis foar de Romeinske militêre weromlûking út it noardwesten te min; op 'e flecht foar de goas fan de Hunnen jout neffens him in bettere útlis. 

### Fandaalsk–Frankyske oarloch
It Frideridus-fragmint jout wer in folslein oar ynsjoch. Neffens it fragmint wie der in oarloch tusken de Franken en de Fandalen en Alanen, dêr't de lêsten by ferlearen.  MacDowall (2016) suggerearre dat dy oarloch miskien bestien hawwe koe út meardere gefjochten, dêr't de Franken as Foederati fan de Romeinen besochten it eigen territoarium oan de grins yn te beskermjen, wylst de Fandalen in selde foederati-status besochten te berikken op 'e oare igge kreksa as de Franken, Alemannen en Boergonden dat hiene. Of it koe wêze dat se besochten de Ryn oer te stekken.  Frigeridus neamde dat de Fandalen sa'n 20.000 krigers yn de striid ferlearen, mei harren kening Godigisel ynbegrepen.  Doe't de oarlochssitewaasje fan 'e Fandalen wanhopich waard, kamen de Alanen (dy't hy ferkeard *[[Alemannen|Alamanni neamde]]* ) de Fandalen ta help en slaggen dêryn mank de Franken yn in beslissende striid neitiids te ferslean.  Frigeridus joech gjin datum of krekte lokaasje foar dy slach; hy joech allinich oan dat it leger fan de Alanen 'him fan' e Ryn ôfdraaide 'om yn te gripen yn' e Fandaalsk-Frankyske oarloch. Dêrom moat it nei alle gedachten plakfûn hawwe op  in ein fan 'e rivier ôf.  MacDowall skatte dat dy lêste slach "wierskynlik yn 'e simmer of hjerst fan 406 plakfûn en de Fandalen en har bûnsgenoaten yn steat stelden har te fêstigjen yn Frankysk gebiet oan 'e Midden-Ryn ."  Nettjinsteande militêre logika om yn' e winterkertieren te bliuwen om te wachtsjen op geunstige waarsomstannigens foar de folgjende kampanje, bewearde Prosper dat de Fandalen en Alanen winterdeis de Ryn oerstutsen. Neffens MacDowall, kin dat allinne opfette wurde as de barbaren úthongere en wanhopich wiene, en de kriichsbût en it oermastere lân, dat se krekt oermastere hiene, op 'e Franken net genôch wie en foarsjoch eltsenien fan foldwaande iten. 

### Lokaasje

Hiëronymus neamde Mainz ( Mogontiacum ) as earste yn in rige fan stêden dy't ferneatige waarden troch de ynfaazje. Op dat stuit bestie dêr in Romeinske stiennen pylderbrêge oer de Ryn hinne by Mainz, de *Pons Ingeniosa*. It soe mooglik wêze kinne dat úthongere Fandalen  (at se healwei de winter de Ryn oerstutsen) besleaten Mainz oan te fallen om fiedsel te rôvjen; neffens gelearden as MacDowall (2016) hat dat de reden west dat dêr de Rynoerstek plakfûn.  Worms (Vangionum) en Straasburch (Argentoratum) binne twa oare Romeinske Rynstêden dy't neffens Hiëronymus plondere waarden, en om dy reden soe in mear súdlikere rûte fan de earste oerstek oannimliker wêze, as oannommen wurdt dat it folge waard troch it ynimmen en it plonderjen fan in stêd op 'e westigge. Mar dat hoecht fansels net, dy stêden koene op elts momint yn it tiidrek tusken de oerstek fan 405/406 en de brief fan Hiëronymus út 409 plondere wêze. Oan 'e oare kant wiene de rivierstêden Nimegen ( Noviomagus ) en Keulen ( Colonia ), dy't by de stream del leine, nei it noarden ta sa't it skynt hiel litten troch de barbaren, likegoed as de stêd Trier ( Augusta Treverorum ), dat westlik fan Mainz leit.  Hiëronymus hat oant 370 yn Trier wenne en hy neamde net dat syn eardere residinsje oanfallen wie. Dêrom wurdt der fan útgien dat er dat wol opskreaun hawwe soe as it wol it gefal west hawwe soe.

### Beferzen Ryn?
In beferzen Ryn, soe de oerstek makliker makke hawwe, mar wurdt troch gjin inkelde eardere boarne neamd. In beferzen Ryn  is in oannimlike útlis fan 'e 18e-iuwske Britske histoarikus Edward Gibbon. Wylst in protte auteurs yntusken in beferzen Ryn as feit oantsjutten, wie it foar Gibbon sels mar in hypoteze ("yn in seizoen dat de wetters fan 'e Ryn nei alle gedachten beferzen wiene") om te helpen út te lizzen wêrom't de Fandalen, Alanen en Sueben blykber maklik de Ryn yn Galje oerstekke koene.  It is likegoed mooglik dat de migrearjende folken de Romeinske Rynbrêge brûkten of gewoan mei boaten oerstutsen. 

### Ryn sûnder bewaking?
It is net dúdlik wêrom't de Iraanske-Germaanske kloften, dy't de Ryn oerstutsen, blykber gjin organisearre militêr ferset fan Romeinske kant tsjinkamen. In faak foarstelde hypoteze is dat de Romeinske generaal Stilicho yn 402 soldaten fan 'e Ryn-garnizoenen fuorthelle hawwe soe om in Fisigoatyske ynfaazje troch Alaric I yn Itaalje te bestriden.  Goffart hat foar dy hypoteze pleite oan 'e hân fan de skriften fan de dichter Klaudius Klaudianus (stoarn s. 404), dy't Stilicho persoanlik koe; dêr waard sein dat de generaal de ferdigening fan 'e Ryngrins oerlitten hie oan 'e Franken en Alemannen (dy't Romeinske *foederati wiene)* foar it skoft, oant de Goaten út Itaalje ferdreaun waarden. Dêrnjonken ynterpretearre hy it Frigeridus-fragmint as bewiis dat de Franken yn 't earstoan suksesfol wiene yn it tefoaren kommen dat de Fandalen de Ryn oerstutsen, mar net yn steat wiene harren te stopjen doe't de Alanen har yn' e striid smieten.  Heather (2009) stelde lykwols fêst dat bewiis foar in Romeinske militêre weromlûking út it noardwesten yn dat tiidrek swak is. 

## Datearring
Histoarikus Michael Kulikowski skreau yn 2000 in artikel, dat neffens him de tradisjonele histoariografy oer de rige fan foarfallen út dat tiidrek in protte technyske swierrichheden befetsje." Hy lûkt him dêrby neat fan oan wat oare moderne histoarisy - dy't neffens him allinich op Gibbon en inoar fertrouden - dêr oer sein hawwe en analysearre de literêre boarnen fannijs. Syn konklúzje wie: dat in datum foar in midwinteroerstek fan 'e Ryn op 31 desimber 405 in better gearhingjende gronology jout foar de oerstek. De datingteory fan Kulikowski is lykwols in fernijing fan arguminten dy’t earder formulearre waarden troch Norman H. Baynes, en waard fûl bestriden troch Anthony Birley . 

### Problemen mei it ferslach  fan Prosper
Kulikowski set utein hoe't Prosper doetiids op it jier 406 útkaam. It sechde konsulskip fan Arkadius, mei Probus as ko-konsul, komt oerien mei 406. Prosper neamde de ynvaazje fan Itaalje troch Radagaisus it wichtichste barren fan it jier dêrfoar, en ek syn dea. Beide fûnen lykwols plak yn 406, wylst Prosper Konstantyn IIIde usurpaasje fan Konstantyn III yn Britannia op de juste wize taskreau oan it folgjende jier (407). "De trije lemma's binne mei-inoar ferbûn en mei-inoar fertelle se as in soarte ferhaal," konstatearre Kulikowski. "Prosper syn ferslach wie in kronyk en dat sjenre wearzge lege jierren. Sûnt it sjenre dat er keazen hie foar elts fan 'e trije jier in lemma easke, ferspraat Prosper gewoan syn folchoarder fan barrens, sa't elts jier in barren hie. Op oare plakken yn 'e kronyk hat  er itselde dien ". 

### Usurpaasje fan Markus
Kulikowski konstatearre tsjinstridigens tusken de datum fan Prosper en de bewearings yn in fragmint fan Olympiodorus fan Theben, de *Nije Histoarje* fan Zosimus (vi.3.1) en troch Orosius dy't beiden optekene hawwe dat de Rynoerstek en de oanwêzigens fan barbaren yn Galje de reden west hawwe soene foar de usurpaasje fan Markus yn Britannia: dat lêste barde likernôch fan july oant oktober 406, dus foarofgeand oan de datum fan 31 desimber 406 en de Rynoerstek soe dêrom earder plakfûn hawwe moatte. De datum fan Kulikowski fan 31 desimber 405 set de Rynoerstek foarôfgeand oan 'e akklamaasje fan de earste fan 'e trije usurpers yn Britannia, nei alle gedachten berne út eangst foar de barbaarske oanwêzigens yn Galje. 

### Stilicho's passiviteit
Mei it each op 'e tradysjonele datum fan 31 desimber 406 hat der in protte kontroversje west tusken gelearden oer Stilicho's passiviteit; men freget jin ôf wêrom't er neat dien hie om de ynfaazje  te foarkommen of de barbaren koart dêrnei út Galje te ferdriuwen. Somtiids wurdt dat útlein as in gefolch fan syn strategyske ambysjes yn Illyria . Neffens de datum fan Kulikowski fan 31 desimber 405 soe Stilicho noch hieltyd yn 'e war west hawwe mei kriichshannelings yn Tuscia tsjin de Goatyske striidkrêften fan Radagaisus, dy't lang om let pas ferslein waarden yn 'e slach by Florence / Faesulae en dêrnei yn augustus 406 eksekutearre waarden. 

## Neisleep

De boarnen jouwe amper ynformaasje oer de dieden fan de Fandalen, Sueben en Alanen nei de oerstek. Neffens biskop Hydatius fan Aquae Flaviae kamen de barbaren yn septimber of oktober 409 yn Hispanje oan.  Gregory fan Tours skreau allinnich dat de Fandalen harren eigen lân ferlieten en Galje trochlutsen ûnder lieding fan harren kening Gunderic. En doe't Galje yngeand ferwoastge waard, marsjearren se nei Spanje. De Sueben, sa skreau er dêrnei, dy't eins de Alanen wiene en dy't harren folgen, namen *[[Galysje|Gallicia]]* yn besit. '  Op grûn fan in brief fan Hieronymus beweart Kulikowski dat de Fandalen, Alanen en Sueben yn Noard-Galje bleaunen oant teminsten de maitiid fan 409, de betiidst mooglike datum fan 'e brief fan Hieronymus. Hy stelt dat hast alle stêden dy't troch Hiëronymus neamd waarden troch barbaren oermastere waarden yn it noarden, wylst de súdlike stêd Toulouse (Tolosa) oant dan de ynkringers op ôfstan hâlde koe en dat se Spanje noch net yngien wiene.