open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jouster Merke

De **Joustermerke** is in jiermerk en merke dy't alle jierren op de fjirde tongersdei fan septimber op de Jouwer hâlden wurdt. Dizze merkrjochten hat De Jouwer al fanôf 1492. Al yn 1466 wurdt yn in merkebrief foar De Jouwer skreaun oer de wykmerke dy't hâlden wurde soe "opter Heuwere by der moelen".

De Jouster merke duorret fan tongersdei oant moandei en wurdt ôfsletten mei in grut fjoerwurk. De jiermerk duorret ien dei. Ut it hiele lân komme minsken nei dizze jiermerk. 
Part fan de jiermerk is in hynstemerk. Der binne ek noch oare aktiviteiten lykas de agraryske skou, in iepenlofttentoanstelling oer de lânbou. 

De Joustermerke is fral ferneamd troch de hynstehannel, yn de sechtiger jierren noch op it gersfjild efter de Driessenstrjitte. Om 1920 hinne waarden mear as 1.000 hynders oanfierd. Nei de Twadde Wrâldkriich waarden hynders ferfongen troch trekkers. Doe waard de oanfier minder en is it inisjatyf naam ta de agraryske skou. Mar noch altyd wurde der hynders ferhannele. 

Op de sneon nei Joustermerke wurdt de Joustermerkeloop rûn. Der kin dan hurdrûn wurde oer ferskillende ôfstannen, mar der binne ek kuiertochten.
Mei de Jouster merke is der ek merk. De attraksjes steane op it parkearplak oan de Sinebuorren, efter de Midstrjitte.
Jouster Toer

De **Jouster Toer** is de tsjerketoer fan de Herfoarme tsjerke op 'e Jouwer. De toer bepaald it oansjen fan de Midstrjitte. Dat wurdt fersterke trochdat de toer in tal meters fierder nei foaren boud is as de rest fan de huzen en winkels. De toer stiet der hast midden-yn. 

Grytman Hobbe fan Baerdt lei op 8 augustus 1628 de earste stien. De Herfoarme tsjerke dêr't er by heart is boud yn 1644. Yn 1939 is de tsjerke op 'en nij boud omdat in grutte brân de tsjerke bot skansearre hie.

De Jouster toer is in renêssânse toer. Hy hat fjouwer klokken dêr't de âldste fan út de 16e iuw komt. Yn 1953 hat Douwe Egberts it karriljon mei 37 klokken jûn. Dat karriljon is no mei 39 klokken ien fan de grutste yn Fryslân wat klank en gruttens oanbelanget. Alle woansdeis- en sneonstemiddeis om trije oere is it kariljon te hearren. 

De Jouster Toer hat in toerkeammerke dat oant de 17e iuw brûkt waard foar de rjochtspraak. Dy rjochtsprekkeamer is krekt as de rest fan de toer te besjen as part fan it Jouster Kuierke.
Grutte paazjes

De **grutte paazjes** (*Papilioninae*) binne in ûnderfamylje fan de paazjes (*Papilionidae*).

## Beskriuwing
De grutte paazjes wurde oeral yn de wrâld sjoen, mar it meast komme se foar in de tropen. Der binne ongefear 480 soarten. De grutte paazjes binne faak giel mei swart en hawwe sturten oan de efterwjukken. De mantsjes fan de grutte paazjes fertoane *hill-topping*. Dat betsjut dat in soart flinters byinoar komme op in heuveltop yn it lânskip, dêr't se inoar opsykje. 

## Klassifikaasje
* famylje paazjes (*Pailionidae*) 
** ûnderfamylje **grutte paazjes** (*Papilioninae*)
*** tûke echte grutte paazjes (*Papilionini*)
**** skaai swellesturtflinters (*Papilio*, ynkl. it eardere skaai *Chilasa*)
*** tûke fûgelwjukflinters en sibben (*Troidini*)
**** skaai Amerikaanske swellesturtflinters (*Battus*)
**** skaai fûgelwjukflinters (*Troides*)
**** skaai Filipynske fûgelwjukflinters (*Trogonoptera*)
**** skaai flearmûsflinters (*Atrophaneura*)
**** skaai gnodzesturtflinters (*Losaria*)
**** skaai klearwjukflinters (*Cressida*)
**** skaai kowehertflinters (*Parides*)
**** skaai Madagaskarswellesturtflinters (*Pharmacophagus*)
**** skaai Melanezyske fûgelwjukflinters (*Ornithoptera*)
**** skaai roasflinters (*Pachliopta*)
**** skaai Súdamerikaanske fûgelwjukflinters (*Euryades*)
**** skaai wynmoleflinters (*Byasa*)
*** tûke kaisar-i-hindflinters (*Teinopalpini*)
**** skaai kaisar-i-hinds (*Teinopalpus*)
*** tûke jufferswellesturtflinters en sibben (*Leptocircini*, foarh. *Graphiini*)
**** skaai draakjeswellesturten (*Eurytides*) 
**** skaai drakesturtflinters (*Lamproptera*)
**** skaai jufferswellesturtflinters (*Graphium*) 
**** skaai fjouwerstreekte swurdsturtflinters (*Protographium*)
**** skaai gorgonflinters (*Meandrusa*)
**** skaai keningspaazjes (*Iphiclides*) 
**** skaai swurdsturtflinters (*Protesilaus*) 
**** skaai ûnechte kowehertflinters (*Mimoides*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Stofwjukgroukopflinters

De **stofwjukgroukopflinters** (*Erynnis*) is in skaai yn de famylje fan de groukopflinters (*Hesperiidae*). 

## Klassifikaasje
Soarten yn it skaai binne:

* Famylje groukopflinters (*Hesperiidae*)'
** Skaai **stofwjukgroukopflinters** (*Erynnis*)
*** Soarte brún groukopke (*Erynnis tages*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Tút

In **tút** (âlderwetsk: **pat**) is it mei de lippen oanreitsjen; normaal sprutsen dogge je soks mei in oare persoan. 

Yn 'e westerske kultuer is in tút in útdrokking fan leafde of seksuele oanlûking; twa minsken tútsje inoar dêrby op 'e lippen, of ien persoan tutet in oar op ferskate parten fan syn of har lichem.

Tútsjen kin ek in foarm wêze fan twa kunden dy goed meiinoar kinne, bygelyks by famylje. By famylje wurdt gjin tút op 'e mûle jûn mar op 'e wang. De eksakte wize hoe soks bart leit oan de kultuer en kin dêrtroch yn oare lannen in oare betsjutting ha. Ynternasjonaal binne twa tuten normaal, ien op eltse wang. Yn Nederlân wurde meastentiids trije tuten jûn. Yn Belgje wurdt faak mar ien tút jûn.

In tút kin ek in betsjutting ha fan respekt foar in wichtige persoan, lykas as immen de ring fan in Kening of Paus tutet. As paus Johannes Paules II yn in frjemd lân syn fuotten op 'e grûn sette, tute hy earst de grûn om syn respekt foar de ierde sjen te litten.

As der by in tút gjin leafde is, is it meastentiids symboalysk. By in romantyske of seksuele tút giet it bynammen om it lichem. Sadwaande duorret in romantyske tút langer en is folle yntenser as in symboalyske tút. In hiel yntense romantyske foarm fan in tút is it tongfrijen.
Lytse gersgroukopkes

De **lytse gersgroukopkes** (*Thymelicus*) is in skaai yn de famylje fan de groukopflinters (*Hesperiidae*).

De namme fan it skaai, *Thymelicus*, waard yn 1819 ynfierd troch Jacob Hübner yn syn *Verzeichniss bekanter Schmetterlinge* (*Register fan bekende flinters*).

## Klassifikaasje
* *Famylje*: groukopflinters (*Hesperiidae*)
** *Skaai*: **lytse gersgroukopkes** (*Thymelicus*)
*** *Soarte*: brúnoker groukopke (*Thymelicus sylvestris*)
*** *Soarte*: dwerchgroukopke (*Thymelicus acteon*)
*** *Soarte*: swartteistergroukopke (*Thymelicus lineola*)
*** *Soarte*: *Thymelicus alaica*
*** *Soarte*: Magrebgroukopke (*Thymelicus hamza*)
*** *Soarte*: *Thymelicus hyrax*
*** *Soarte*: *Thymelicus leonina*
*** *Soarte*: *Thymelicus novus*
*** *Soarte*: *Thymelicus nervulata*
*** *Soarte*: *Thymelicus stigma*
*** *Soarte*: *Thymelicus sylvatica*

## Sjoch ek
* List fan flinters
Bûnte groukopkes

De **bûnte groukopkes** (*Carterocephalus*) binne in skaai yn de famylje fan de groukopflinters (*Hesperiidae*).

## Klassifikaasje
* *Famylje*: groukopflinters (*Hesperiidae*)
** *Skaai* **bûnte groukopkes** (*Carterocephalus*)
*** *Soarte* bûnt groukopke (*Carterocephalus palaemon*)
*** *Soarte* Noardsk bûnt groukopke (*Carterocephalus sivicolus*)
*** *Soarte* *Carterocephalus argyrostigma*
*** *Soarte* *Carterocephalus dieckmanni*
*** *Soarte* *Carterocephalus christophi*
*** *Soarte* *Carterocephalus alcinoides*
*** *Soarte* Oranje-sulver groukopke (*Carterocephalus avanti*)
*** *Soarte* *Carterocephalus flavomaculatus*
*** *Soarte* *Carterocephalus houangty*
*** *Soarte* *Carterocephalus micio*
*** *Soarte* *Carterocephalus niveomaculatus*
*** *Soarte* *Carterocephalus pulchra*

## Sjoch ek
* List fan flinters
Puzel

In **puzel** is in spul of riedsel dat men as ferdivedaasje probearret op te lossen. Ien dy’t him dwaande hâldt mei it oplossen fan puzels wurdt in  'puzelder' neamd. De stúdzje fan puzels neamt men de enigmatology.

In soad puzels binne ûntstien út de wiskunde of logistyk. Oaren, lykas skaakproblemen, komme fuort út boerdspullen (bg. Scrabble) en oaren binne gewoan ûntworpen as breinbrekkers.

## Skiednis
*Skiednis fan puzels

## Soarten puzels

## Puzelmakkers
* Fryske puzelmakkers
* Nederlânske puzelmakkers
* Ingelske puzelmakkers

## Sjoch ek
* **[[lispuzel]]**
** tangram
* **[[riedsel]]**
Jan J. Bijlsma

**Jan J(ohan) Bijlsma** (Ljouwert, 23 novimber 1931 - It Hearrenfean, 27 jannewaris 2021) wie in Frysk ûnderwizer, learaar en skriuwer/dichter.

## Libben en wurk
Bijlsma hat yn Ljouwert it Stedsgymnasium ôfrûn en dêrnei oan de Rykskweekskoalle de ûnderwizersoplieding folge. 
Hy wie ûnderwizer yn Sleat, Balk en Grou. Sûnt 1958 wie er learaar Nederlânsk oan de RSG op It Hearrenfean en redakteur fan it literêre moanneblêd *[[De Strikel]]* fan 1967 oant 1978. Kaam mei it idee om it ‘Skriuwersalmanak’ om te bouwen ta in kalinder en de ynstjoerders in tema foar te lizzen.

As dichter is er in skerp waarnimmer fan oarmans eigenaardichheden, mar hy sparret himsels de krityk ek net. Letter wurdt er wat mylder. Relativearringsfermogen, gefoel foar humor en irony binne de wapens dêr’t Jan J. Bijlsma syn emosjonaliteit en meilydsumens mei de baas bliuwt. Njonken persoanlike fersen is Jan J. Bijlsma ek de dichter fan guon kabaretfersen, dy’t troch Rients Gratama bekend wurden binne (bg. ‘Dit Lân’). 
As skriuwer fan syn iennichste roman *[[It Fersin]]* set er it artistike muzikantelibben foar it selsfoldiene oer, sabeare keunstsinnige fan in Fryske skriuwer mei in literêr tydskrift as *Poadium*. Hy ken beide út eigen ûnderfining. 
It tegearre skriuwen fan de detektives út de ‘Benedictus-rige’ mei Anne Hellinga wie nij yn de Fryske literatuer.

Bijlsma stoar yn jannewaris 2021 yn de âldens fan 89 jier.

## Bibliografy
### Poëzij
* *Striptease* (1967)
* *Altyd like fleurich* (1971)
* *Jan Krukje en syn maten* 1976)
* *As wie der neat te rêdden* (1979)
* *Machtich as de miggen* (1984)
* *Lyts mar krigel* (1992)

### Roman
* *It Fersin* (1968)

### Detektives (tegearre mei [[Anne Hellinga]])
* *Moard op ’e Himrik* (1973-1974)
* *Moard mei muzyk* (1974)
* *Benedictus pakt troch* (1975)

### Ferskaat
* *Myn moaiste fersetsje : Reimer van Tuinen en De Strikel* (gearstaller, mei oaren, 2006)

## Prizen
* 1967 - Rely Jorritsmapriis (fers: ‘Sankje’)
Varel

**Varel** is in stêd yn de Dútske dielsteat Nedersaksen. It is mei likernôch 25.000 ynwenners en mei in oerflak fan 113,53 km² de grutste stêd fan it *landkreis* Fryslân.
Transfaal

**Transfaal** (Afrikaansk: *Transvaal*) wie ien fan de provinsjes fan Súd-Afrika fan 1910 oant 1994. De provinsje waard yn 1994 opdield tusken Gauteng, Noardwest, Limpopo en Mpumalanga.

## Skiednis
It gebiet wurdt al bewenne sûnt de 8e iuw troch de Fenda- en Sesotofolken. Fan 1817 ôf wiene der ynfallen troch ferskate Ngunifolken, lykas de Matabele dy't út Natal ferdreaun wiene. Letter waard it gebiet kolonisearre troch de Boeren.

Tusken de jierren 1830 en 1850 trieken de Boeren, ôfstammelingen fan Nederlânske kolonisten, it gebiet binnen yn harren Grutte Trek. Dy Foartrekkers flechten foar it Britsk bewâld fan de Kaapkoloanje. Hja oermasteren de lokale stammen sûnder muoite te dwaan, om't hja bettere wapens hienen. De Boeren stiften yn dit gebiet ferskillende Boererepubliken.

Op 17 jannewaris 1852 erkende Grut-Brittanje de ûnôfhinklikheid fan it gebiet benoarden, oer, de Faal - *Trans-faal*. Yn 1856 werneamden de Boeren harren lân de Súd-Afrikaanske Republyk, en in nije, rasistyske grûnwet waard opsteld.

Yn 1877 hie de republyk te kampen mei ekonomyske problemen en oanfallen fan Soeloes. Grut-Brittanje anneksearre Transfaal, sabeare om de Boeren te "rêden". De Boeren seagen de ynfal lykwols terjochte as in oarlochsferklearring, wat late ta de Earste Boere-oarloch. De Pretoriakonvinsje fan 1881 joech it gebiet it rjocht om himsels te regearen, ûnder de Britske flagge. Yn 1884 krige de republyk syn ûnôfhinklikheid werom. Al rillegau waard lykwols goud ûntdekt yn Wytwettersrâne (1885), wêrtroch't ôfgryslike protten nije kolonisten, de *[[útlanners]]*, it gebiet binnentrutsen. Yn 1895 besocht de premier fan de Kaapkoloanje, Cecil Rhodes, in steatsgreep tsjin it Transfaalske regear. Mar dizze Jameson Oerfal waard in fiasko. Der ûntstienen al gau geroften dat Dútslân de Boere-republyk stypje soe, wat de Britten ferûntrêste. Ut eangst foar Britske anneksaasje foelen de Boeren de Britten oan yn 1899. Sa begûn de Twadde Boere-oarloch, dy't de Boeren úteinlik ferlieze soenen.

Yn maaie 1902 joegen de lêste Boeren har oer en Transfaal waard, tegearre mei de Oranje Frijsteat, diel fan it Britske Ryk. Yn 1910 waard Transfaal in provinsje fan de nije Uny fan Súd-Afrika, in Britsk dominion. Yn 1961 stapte de uny út de Britske Steatebûn en waard de Republyk fan Súd-Afrika.

Yn 1994, nei de earste algemiene ferkiezings fan Súd-Afrika, waarden de eardere provinsjes herfoarme en waard de provinsje Transfaal ôfskaft.

### Stêden yn Transfaal
* Heidelberg
* Johannesburg
* Messina
* Nelspruit
* Pietersburg
* Pretoria
* Vereeniging
Tangram

In **tangram** is in Sineeske puzel besteande út 7 (yn it algemien) swarte stikjes.
Dizze stikken binne:
* 5 trijehoeken
* 1 fjouwerkant
* 1 parallellogram

Mei dizze stikken kin in grut tal fan figueren foarme wurde.

## Keppelings om utens
* gTans programma
* Skiednis en puzels
* Java applet tangram Puzels
* Java applet foar in groep fan besibbe puzels, wêrûnder Tangram
Oranje Frijsteat

De **Oranje Frijsteat** (*Oranje Vrystaat* yn it Afrikaansk) wie de histoaryske foargonger fan de hjoeddeiske provinsje fan Súd-Afrika: Frijsteat. De Frijsteat, it gebiet tusken de Oranjerivier en de Faal, waard oprjochte troch de boeren, nei harren foartrek, en anneksearre troch it Feriene Keninkryk yn 1848. De Britten erkenden de ûnôfhinklikheid fan de Oranje Frijsteat op 17 febrewaris 1854, en it lân waard ûnôfhinklik op 23 febrewaris 1854, mei de ûndertekening fan it Kontrakt fan Bloemfontein. De frijsteat wie neamd nei de rivier Oranje (dy't op syn beurt wer ferneamd wie nei it Keningshûs fan Nederlân, de Oranje-Nassaus (1854-1904). De haadstêd fan de frijsteat wie Bloemfontein.

Hoewol't de Oranje Frijsteat in polityk en ekonomysk sterke republyk waard, wie it ferwikkele yn in lang duorjend konflikt mei de Britten, de Boere-oarloch. Bûnsgenoat yn dizze oarloch wie de bruorre-republyk Transvaal (Súd-Afrikaanske Republyk). Dizze oarloch duorre mar troch, oant it gebiet anneksearre waard troch de Britten as de Oranjerivierkoloanje. De koloanje waard yn 1910, ûnder presidint Steyn by de Uny fan Súd-Afrika foege.

## Presidinten
De presidinten fan de Oranje-Frystaat wiene:

## Postsegels
De republyk begûn postsegels út te jaan yn 1868, en bleau dit dwaan oant 1897. It ienige ûntwerp dat brûkt waard bestie út in oranje beam, mei de ynskripsje *Oranje Vrij Staat* lâns de siden.

## Oare "Frijsteaten"
**Oranje Frijsteat** wie teffens de beneaming fan in yn 1970 oprjochte, maatskippijkrityske beweging. Sjoch ek: Kabouterbeweging.
Riedsel

In **riedsel** is in slim oplosber probleem. It wurdt soms yn 'e foarm fan in ferhaal opskreaun. De oplossing (it antwurd) moat fûn wurde troch it brûken fan eleminten út it ferhaal en it sûne ferstân. De sjarme fan it riedsel is it (ûnferwachte) antwurd.

It stellen fan riedsels wie (is?) in fermaaklike foarm fan ûntspanning. In soad riedsels wienen dan ek yn fersfoarm (it *riedselrym*).

*At er rint, dan stiet-er,At er fljocht dan leit-er.
**antwurd: *it túfke fan in ljip*

Sommige moppen binne ek yn de foarm fan in riedsel.
*Wat is swart-wyt en sit yn 'e beam?
*:antwurd: *in nêst jonge kij*
*Wêr sit de measte fisk?
*:antwurd: *tusken de kop en de sturt*
*Hoe witte jo wa't in Belch op in neakenstrân is?
*:antwurd: *Dejinge mei in puntsek*

As bern in riedsel stelle begjinne se faak mei: "ra, ra".
*Ra, ra, wat haw ik yn myn hân?

In berneferske:
*De kening fan Egyptedie hie in ding dat hiptetusken syn poatenen ûnder syn gat.Ra, ra, wat is dat?
*:antwurd: *syn hynder*

In noch net oplost fraachstik, wurdt ek in riedsel neamd.
*It riedsel fan de bou fan de Egyptyske piramiden.
Futoshiky

Wylst de populêrens fan de Sudoku noch altyd oanhâldt komt der wer in nije harsenskrabber by.
**Futoshiky** betsjut letterlik: *net gelyk*. Betingst foar in ynternasjonale puzel is dat it simpel wêze moat. De spulrigels moatte foar eltsenien te begripen wêze en de taal mei dêrby gjin behinderings opsmite. De Futoshiky foldocht hjir hielendal oan.

Dizze siferpuzel bestiet út in ienfâldich patroan dêr't sifers yn setten wurde moatte neffens in pear ienfâldige spulregels. De sifers 1 o/m 5 meie yn eltse rige en kolom mar ien kear foar komme.
Wiskundige symboalen foar grutter as (>) en lytser as (<) jouwe oanwizings foar it sifer dat yn it neistlizzende fakje setten wurde moat.
De Futoshiky dûkte yn 2001 op as ien fan de puzels dy't it sukses fan de sudoku benei besochten te kommen. Yn Japan is de puzel ûnderwilens krektlike populêr as de Sudoku. Yn Ingelân hie de Ingelske krante 'The Guardian' yn oktober 2006 de primeur.
Lispuzel

In **lispuzel** is in yn stikken snien of seage ôfbylding op papier of hout, dy't wer ta ien gehiel makke wurde moat. Lispuzels wurde edukatyf brûkt om it observaasjefermogen en de handichheid fan bern te trenen, mar ek as ferdivedaasje foar folwoeksenen.

De Ingelske namme *jigsaw puzzle* ferwiist nei de figuerseage dy't brûkt waard om de earste lispuzels te meitsjen.

De swierrigensgraad fan in lispuzel hinget ôf fan:
* it oantal stikjes
* de foarm fan de stikjes
* de aard fan de ôfbylding

De foarm fan de stikjes foar in soad lispuzels is sà, dat de stikjes oan sommige siden útsteksels hawwe dy't yn in ynkeping fan in oanbuorjend stikje passe. De patroanen fan dizze útsteksels kinne regelmjittich wêze, mar foar yngewikkelder puzels binne de stikjes ûnregelmjittiger. Yn guon puzels binne alle útsteksels itselde, yn oare puzels binne se allegear ferskillend sadat it yn téory mooglik is om de puzel op te lossen sûnder nei de ôfbylding te sjen. Faak is it patroan fan in lispuzzel sà dat op alle snijpunten 4 stikjes by elkoar komme: sa'n puzel is snien mei trochrinnende fertikale en horizontale linen. Der binne slimmere lispuzels wêrby't soks net it gefal is; dêr komme de snijlinen net allinnich by inoar yn *krusingen* mar ek yn *T-splitsingen*.

Lispuzels binne te krijen fanôf 4 ienfâldich foarme stikjes mei in simpele ôfbylding foar de alderlytste bern, oant knapen fan inkele tûzenen (oant wol 15.000) stikjes wêrop tige yngewikkele en repetitive ôfbyldings steane. It yn elkoar lizzen fan gruttere modellen kin wol dagen oant wiken wurk kostje.

In effektive technyk om gruttere lispuzels te lizzen is om te begjinnen by de rânen fan de puzel (earst de hoeken teplak), eardat mei de ynfolling begûn wurdt. De ynfolling kin it bêste fan în sydkant ôf dien wurde; en at dit net slagget, kin men it fan in oare kant ôf op 'en nij besykje. It is ek handich om stikjes mei deselfde kleur by inoar te lizzen.

## Keppeling om utens
*
Apolloflinters

De **apolloflinters** (*Parnassiinae*) binne in ûnderfamylje fan de paazjes (*Papilionidae*).

## Beskriuwing
Der binne ûngefear 50 soarten apolloflinters, dy’t wyt of giel binne. Apolloflinters binne flinters dy't op grutte hichten fleane. Se komme foar yn Aazje, Europa en Noard-Amearika. 

Apolloflinters binne grutte flinters mei tin beskobbe wjukken. Dielen fan de wjukken binne dan ek trochsichtich. Mantsjes fan dizze soarten binne echt sneupers. Se fleane de hiele dei troch harren territoarium op 'e siik nei wyfkes. Ûnder it pearjen wurdt in stof troch de mantsjes ôfskaat. Dizze stof wurdt hurd en bliuwt as in soart kapke op it wyfke sitten. De funksje fan dit kapke is net hielendal dúdlik. Yn elts gefal kin in wyfke mei in kapke net wer pearje. Mantsjes toane hielendal gjin belangstelling mear foar wyfkes dy’t peare hawwe, oft se no wol of net in kapke hawwe. 

Der binne soarten apolloflinters dy't aaikes lizze op plakken wêr't neat te sjen is. Letter yn it jier as de aaikes útkommen binne groeit op itselde plak in plant dêr't de rûpen fan ite kinne. De rûp sil earst net te folle ite. De rûp jout de plant de kâns om te groeien en om him te fermearderjen. Is de plant útbloeid dan yt de rûp de plant as in razende  mei stâle en al op. 

## Klassifikaasje
* skift flinters(*Lepidoptera*)
** famylje paazjes (*Papilionidae*) 
*** ûnderfamylje **apolloflinters** (*Parnassiinae*)
**** tûke echte apolloflinters en sibben (*Parnassiini *)
***** skaai echte apolloflinters of snie-apolloflinters (*Parnassius*)
***** skaai Sintraalaziatyske woastynapolloflinters (*Hypermnestra*)
**** tûke luehdorfiaflinters en sibben (*Luehdorfiini*)
***** skaai archonflinters (*Archon*)
***** skaai *[[Doritites]]* †
***** skaai luehdorfiaflinters (*Luehdorfia*)
**** tûke piiptsjettelflinters en sibben (*Zerynthiini*)
***** skaai Bûtanflinters (*Bhutanitis*)
***** skaai drakeswellesturtflinters (*Serecinus*)
***** skaai piiptsjettelflinters (*Zerynthia*)
***** skaai ûnechte piiptsjettelflinters (*Alancastria*)

## Sjoch ek
* List fan flinters.
Echte fjoerflinters

De **echte fjoerflinters** (*Lycaena*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de fjoerflinters (*Lycaeninae*).

## Klassifikaasje
* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
** ûnderfamylje fjoerflinters (*Lycaeninae*)
*** tûke echte fjoerflinters en sibben (*Lycaenini*) 
**** skaai **echte fjoerflinters** (*Lycaena*) 
***** brune fjoerflinter (*Lycaena tityrus*)
***** grutte fjoerflinter (*Lycaena dispar*)
***** lytse fjoerflinter (*Lycaena phlaeas*)
***** reade fjoerflinter (*Lycaena hippothoe*)
***** en gâns oare soarten

## Sjoch ek
* List fan flinters
Frysk Simmerpeil

It **Frysk Simmerpeil** (ôfkoarte FSP) is in nivo- of referinsjeflak dêr't wetterhichten (yn Fryslân) mei fergelike wurde kinne. It peil is gelyk oan it NAP - 66 cm.

Dit is oars as it streefpeil foar de Fryske boezem. Dit is in ôfsprutsen nei te stribjen wetterstân. Dizze ôfspraak is fêstlein yn it peilbeslút foar de Fryske boezem.
It streefpeil fan de Fryske boezem is NAP -0,52 m yn it hiele jier.

## Keppeling om utens
*Aktuele boezempeilen Fryslân
Trotwaer

**Trotwaer** wie in Frysk literêr tydskrift. It bestie sûnt jannewaris 1969 en befettet ferhalen, gedichten, romanfeuilletons, boekbesprekkings, skôgingen ensafuorthinne. It is de opfolger fan De Tsjerne. It earste nûmer ferskynde ûnder redaksje fan Bauke de Jong, Steven H.P. de Jong, Leo Popma, Trinus Riemersma en Geart van der Zwaag. 

Yn 1974 bestie de redaksje út Willem Abma, Adri van Hijum, Bartle Laverman, Alex Riemersma en Trinus Riemersma. It stribjen nei fernijing utere him ûnder mear yn in iepener redaksjebelied: sa waarden yn it earstoan de lêzers yn de gelegenheid steld om op de saneamde "Rebûljegearkomsten" kandidaten foar it redakteurskip foar te dragen. Yn 1969 besleat de redaksje, nei oanlieding fan it net takennen troch Deputearre Steaten fan Fryslân oan Operaesje Fers, sels de priis oan de inisjatyfnimmers út te rikken. Yn 1970, doe't de útjefte fan Trotwaer stûke, joegen de redaksjeleden sels de saneamde Trotwaersuppleminten út. Der wienen yn 1974 sa'n 300 abonnees. 

Sûnt 2003 ferskynt it net mear as selsstannich tydskrift, mar as literêr katern yn it moanneblêd De Moanne.

## Keppeling om utens
* Trotwaer yn de DBNL
Fjoerflinters

De **fjoerflinters** (*Lycaeninae*) binne in ûnderfamylje yn de famylje fan de reachwjukflinters (*Lycaenidae*).

## Klassifikaasje
* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
** ûnderfamylje **fjoerflinters** (*Lycaeninae*)
*** tûke echte fjoerflinters en sibben (*Lycaenini*)
**** skaai Aziatyske fjoerflinters (*Athamanthia*)
**** skaai echte fjoerflinters (*Lycaena*)
**** skaai grize fjoerflinters (*Gaeides*) (faak yndield by it skaai *Lycaena*)
**** skaai Hyrkaanske fjoerflinters (*Hyrcanana*)
**** skaai *[[Phoenicurusia]]*
*** tûke saffierflinters en sibben (*Heliophorini*)
**** skaai Gûatemalteekske fjoerflinters (*Iophanus*)
**** skaai saffierflinters (*Heliophorus*)
**** skaai swarte fjoerflinters (*Melanolycaena*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Reachwjukflinters

De **reachwjukfinters** (*Lycaenidae*) binne in famylje fan deiflinters yn it skift fan de flinters (*Lepiodoptera*).

De famylje fan de reachwjukflinters bestiet út mear as 6.000 soarten. Dêrfan komme der yn Europa 92 foar. It binne faak lytse flinters mei opfallende kleuren of tekenings. De rûpen hawwe ferskillende organen dy't stoffen ôfskiede dêr't eamels op reagearje. Sommige soarten kinne in tsjirpend lûd meitsje dêr't de eamels op reagearje. Sommige soarten kinne net sûnder eamels. De rûpen hawwe faak in dikke taaie hûd en in lytse kop. 

De rûpen hawwe oer it algemien ferlet fan aaiwytryk fretten. Inkele soarten libje fan blomknoppen en sied. Ek ite se inoar wol op.

## Klassifikaasje
*	skift flinters (*Lepidoptera*) 
**	famylje **reachwjukflinters** (*Lycaenidae*)
***	ûnderfamylje alchflinters (*Poritniinae*, ynkl. de eardere ûnderfamylje *Lipteninae*)
***	ûnderfamylje blaujurkflinters (*Polyommatinae*)
***	ûnderfamylje fjoerflinters (*Lycaeninae*)
***	ûnderfamylje koperwjukflinters (*Aphnaeinae*)
***	ûnderfamylje lytse paazjes (*Theclinae*)
***	ûnderfamylje rispflinters (*Miletinae*, ynkl. de eardere ûnderfamylje *Liphyrinae*)
***	ûnderfamylje sinnestrielflinters (*Curetinae*)
De eardere ûnderfamylje fan 'e prachtflinters (*Riodininae*) is no in selsstannige famylje ûnder de wittenskiplike namme *Riodinidae*.
Tûkelteammen

**Tûkelteammen**  is in telefyzjekwis op Omrop Fryslân. It konsept is ûntwikkele troch Omrop Fryslân, de Afûk en de Fryske Akademy. Twa teams, elk besteande út in bekende en in ûnbekende Fries, wurde testen op harren kennis fan it Frysk.

Nei in súksesfolle ôflevering fan Tûkelteammen foar ien kear (ein 2001) is de taalkwis yn it winterseizoen no alle wiken te sjen. De presentaasje is yn hannen fan Geert van Tuinen.
Langhûs

In **langhûs** is in lange wente, faak mei in oantal bygebouwen. Der binne ferskillende typen langhuzen.

## It Fryske langhûs
Yn Fryslân, yn it doarp Warten, stiet it ienichste oerbleaune Frysk langhûs, mei in heakape. Nei in restauraasje waard it in museum.

Ien fan de âldst bekende beskriuwings oer it Frysk Langhûs komt út in noch net datearre hânskrift fan om 1850 hinne fan J. H. Halbertsma, it *Lexicon Frisicum (A en B)*.

Halbertsma hat in rûge skematyske tekening makke dy't de "oude boutrant der boerenhuizen" oanjout. De skets "welke het oud-Friesche huis laat zien in zijn drie afdeelingen, elk onder een afzonderlijk en lager dak."

## Irokeesk langhûs
De kultuer fan de Irokezen wurdt ek wol de *Longhouse*-kultuer neamd. In longhouse is in langwerpich hûs, makke fan goed oan inoar fêstmakke beamskors. De lingte koe wol mear as 100 meter wêze. It politike en sosjale libben spile him ôf yn dizze longhouses. 

## Dayaksk langhûs
Ek by de Dajaks, dy't yn 'e wâlden fan Borneo libje, binne langhûzen brûklik.
Henk Wolf

**Hendrikus Abraham Ytsen (Henk) Wolf**, (Utert, 25 febrewaris 1973) is taalkundige.

## Publikaasjes
Hy publisearret oer de relaasje tusken syntaksis en sosjolinguïstyk, oer wurdfolchoarder yn it Frysk, taalferoaring en ferskate oare syntaktyske ûnderwerpen. Wolf wurket dêrneist as kollumnist. Hy publisearret ûnder oare yn it *[[Frysk Deiblêd]]*, *[[Pompeblêden]]* en *[[Doar (tydskrift)|Doar]]*. 

Wolf skriuwt út en troch yn it Noardfrysk. In part fan syn wurk yn dy taal is werom te finen op syn webside *skriuwsels.net*. Ek hat er meiwurke oan de learmetoade *Snååk Frasch*, dat troch de Fryske Akademy en de Afûk útjûn is. Dy learmetoade omfiemet ien kursusboek en ien wurdlist Frysk/Noardfrysk en oarsom.

## Ungemak
Op 5 april 2015 ried Wolf yn syn Jeep fanút Aldegea by Garyp lâns, doe't der in merkel troch syn foarrút fleach en him mei de snaffel of ien fan 'e poaten yn it rjochtereach ferwûne. Hy hie lokkigernôch noch de tsjintwurdichheid fan geast om 'e auto útrôlje te litten. Nei't foarbygongers in ambulânse skille hiene dy't him nei it sikehûs yn Ljouwert ta brocht, waarden by in operaasje fearkes en glêssplinters út it each helle. Nei noch in operaasje yn it akademysk sikehûs yn Grins krige Wolf te hearren dat er foargoed blyn wêze soe yn syn rjochtereach. In moanne letter begûn er lykwols wer ljocht en kleurflakken te sjen, mei't syn netflues út himsels begûn op te betterjen. De dokters stiene foar in riedsel en neamden it in medysk wûnder. *"Bizar, jong,"* sei Wolf sels yn in fraachpetear mei Asing Walthaus fan 'e *[[Ljouwerter Krante]]*, *"Sa skerp as myn linkereach sil it net mear wurde, en myn rjochtereach hat muoite mei it waarnimmen fan 'e kleur grien."* Wolf hat no in kontaktlins fan +14, en moat bûtendoar in sinnebril op hawwe om mooglike UV-skea foar te kommen. Hy skreau oer it foarfal it Nederlânsktalige boek *Een meerkoet in mijn oog*.

## Wurk
* 2005 – *[[De Fizioenen fan Mary]]* (oersetting fan Dean Koontz, *The Vision*)
* 2006 – *Youmir, Soan fan in Túnslang*
* 2006 – *Wûnderaardichheden*
* 2016 - *Een meerkoet in mijn oog*
* 2018 - *Basisboek syntaxis*

## Keppelingen om utens
* Henk Wolf op Sirkwy
* Henk Wolf skriuwt geregeldwei in artikel op it webstee neerlandistiek.nl
Rewert (Húns)

**Rewert** is in buorskip dy't by it doarp Húns yn de gemeente Ljouwert heart. De bebouwing fan Rewert bestiet út fjouwer wenhuzen, twa stjelpen en twa kop-hals-romppleatsen. Ien fan de kop-hals-romppleatsen is de Ypey-State, dy wie oant yn de 19e iuw it eigendom fan de destiids foaroansteande rike Fryske famylje Ypey.
Sûkerbôle

**Sûkerbôle** is in bôlesoart dêr't sûker yn meibakt wurdt. De bôle is it meast bekend as Fryske sûkerbôle, mar ek yn oare dielen fan Nederlân wurdt sûkerbôle bakt, lykas yn Limburch en *klontjesmik* yn Noard-Brabân. 

It ferskil tusken de soarten is dat yn de Fryske sûkerbôle mear sûker sit, 40 persint, tsjin 25 persint sûker yt de Noard-Brabânske ferzje. Ek sit yn de Fryske sûkerbôle kaniel.

## Skiednis
Yn de rin fan de tiid is de foarm fan de sûkerbôle feroare fan in platte bôle nei in rjochthoekige foarm.

Yn Fryslân waard sûkerbôle kado jûn oan memmen dy't in famke krigen ha. (In krintekeek by in jonkje). 

## Hoe te meitjsen
### Yngrediïnten
* 500 g weetblom 
* 250 ml wetter 
* 9 g sâlt
* 11 g sûker 
* 200 g greinsûker 
* 25 g bûter 
* 1 g kaniel 
* 10 g gist 

### It tameitsjen
Knyp in moai glêd daai fan alle yngrediïnten, útsein de greinsûker, en lit dat yn in potsje, mei foly ôfdutsen, goed 20 minuten rize. Triuw it rize daai plat en rôlje it ta in baltsje. Lit it dan wer rize. Nei 20 minuten moat de greinsûker tafoege wurde; ferspriedzje dit lyk oer it daai. Beblomje de ûndergrûn en triuw dêrop it daai ta in plak, tear dit op en triuw it op 'e nij plat. Rôlje no it daai stiif op en triuw de rolle mei de naad nei ûnderen yn in ynfette keekfoarm. Lit it daai no 45 minuten rize ûnder foly.

De ûne moat foarferwaarme wurde op 220 graden Selsius, bak dan de bôle in healoere, oant it goudbrûn is.
Klunen

**Klunen** of **klúnjen** betsjut 'rinne op redens'. It is in fan oarsprong Frysktalich wurd, dat foar 1950 as lienwurd (*klunen*) it Nederlânsk binnenkrongen is. 

By tochten op redens is it net altyd mooglik de hiele tocht op redens ôf te lizzen. Sa is it iis ûnder brêgen faak te tin (of it is der hielendal net) of hat de skipfeart wetters iepen holden.

Dat betsjut dat in rider, as er fierder wol, op sokke stikken syn redens ôfdwaan moatte sil, en oer de wâl om de hindernis hinne rinne moat. Om der foar te soargjen dat dit net hoecht, wurde der op sokke plakken planken en matten dellein, dêr't de rider - mei de redens ûnder- rinne kin sûnder dat de redens skansearre wurde. Dit rinnen op redens wurdt yn it Frysk *klunen* neamd.

Kanofarders hawwe de term oernommen. By it befarren fan beken sitte der faak keardammen yn 'e wei of keart in omfallen beam de trochgong. De kano wurdt der dan oerhinne tild. Yn stee fan "oerhinne tille" sprekt men ek faak fan "klune".

Yn Fryslân wurde ek spesjale klúnwedstriden holden. Dielnimmers moatte dan op redens oer matten sa hurd mooglik in parkoers ôflizze.

## Literatuer
* Oer de etymology: F.J. v.d. Kuip, in: DYk & de HAAN, Wurdfoarried en wurdgrammatika 115-120, Ljouwert [1988].
* Pieter Breuker. 'Klúnje/ klune: van het veen naar het ijs?' Yn: deselde. *Van bekkensnijders tot onderzoeksprogramma's. Geschiedkundige bijdragen over vermaken en sporten in Nederland* (2021): 167-175.
Pûnsmiet

It **pûnsmiet** (útspr.: [pǝs'miǝt], "pusmiet", of [pǝs'mjɪt], "pusmjit", of ek wol [pmjɪt], "pmjit") is in tradisjonele Fryske flaktemjitte, dêr't de oerflakte fan stikken lân yn útdrukt waard.

## Mjitte
Stikken lân waarden eartiids in protte beneamd neffens de grutte. It oerflak waard mei in namme oanjûn dy't oerienkaam mei it tal pûnsmietten dat it lân wie.
De pûnsmiet is neffens Van Dale 36,75 are grut, mar der binne lytse regionale ferskillen. Begjin 19e iuw waarden de âldemjitten oan de kant skood. Ien Fryske pûnsmiet wie 1,25 mêd = 0,5 kowegong = 3674,3664 m². It is in sabeare krektens, want in pûnsmiet ferskilde earder fan plak ta plak. Omdat doarpen gauris ferskillende roedes hienen, moatte de pûnsmietten dus ek ferskillend west hawwe.

De grûnslach fan de pûnsmiet wurdt foarme troch de *[[keningsroede]]*: 240 kante keningsroeden meitsje in pûnsmiet. De pûnsmiet wurdt ferdield yn 12 *einsen*, elk fan 20 kante roeden. De kante roede waard ek wol *peinje* of *keningsweide* neamd.

Op guon plakken neamde men 1¼ pûnsmiet in *[[mud (flaktemjitte)|mud]]* en twa pûnsmiet in *kowegong*. In heale pûnsmiet waard in *haid* neamd.
De wurden dy't yn de mjitterij brûkt wurde, hawwe te meitsjen mei jild. Winliken is mei 'pûn' de wearde fan in pûn sulver bedoeld. Ien pûn bestie út tolve ûns, mar der wiene ek oare ferdielings, en in ûns wie tweintich pinningen

## 21e iuw
It pûnsmiet hat it as flaktemjitte yn de iere 20e iuw ôflizze moatten tsjin de are en bunder, al wurdt er sels begjin 21e iuw noch in inkele kear oantroffen.

Op in soad plakken yn Fryslân waard noch lang in namme brûkt, mei dêrefter in sifer, wat dan wer de grutte fan it bedoelde persiel yn pûnsmiet oanjout. Sa wurdt bygelyks mei "lange 3" in lang en smel stik lân bedoeld ter grutte fan 3 pûnsmiet en is "achttjens hoek" in hoeke grûn fan 18 pûnsmiet (rom 6,5 bunder of ha.).

## Keppeling om utens
*
Sytse Jansma

**Sytse Jansma** (1980) is Frysk en Nederlânsktalich dichter en byldzjend keunstner út Harns. Hy hat trije dichbondels skreaun en ien berneboek. Hy publisearret û.o. yn literêre tydskriften aa De Revisor, De Moanne en de Ensafh. Yn syn poëzij is meartaligens in wichtich tema. Syn wurk wurdt faak beskreaun as eksoatysk, byldryk en eksperimentiel.

## Biografy

### Skriuwer
Yn 2003 ferskynt der foar it earst in gedicht fan Jansma, nammentlik yn de bondel *Myn hert dat trillet my*. Yn 2004 folge der in gedicht yn de *Dream yn blauwe reinjas*. Hy organisearre en presintearre it *Literêr Sirkwy*, in poadium foar dichters en skriuwers yn Fryslân, fan 2002 oant 2007. Ek wie er fan 2006 oant 2007 mei-presintator fan it literêr radioprogramma *It literatuerfabryk* by de Ljouwerter lokale omrop Radio Mercurius. Der is ûnderskaat wurk fan him opnommen yn blomlêzings, lykas  yn *Het goud op de weg* en *Spiegel van de Friese poëzie*. Yn 2008 ferskynde syn debútbondel *Wa’t tate seit moat ek whisky sizze* by de Friese Pers Boekerij.

Hy foarmet mei Sito Wijngaarden it dichtersduo Jansma & Wijngaarden. It wurk fan Jansma en Wijngaarden kenmerket him troch in grutte gefoelichheid foar de eigen omjouwing. Lytse details wurde mei in ûnderkuolle humor foar it fuotljocht brocht.

Jansma makke diel út fan de redaksje fan it eardere literêre tydskrift Hjir, sûnt 2009 Ensafh. As lid fan Jansma & Wijngaarden wie er auteur foar it ynternettydskrift Doar.

Sytse Jansma hat oant no ta twaris de Rely Jorritsmapriis wûn. Yn 2006 foar it earst mei it gedicht *Dat minsk berne waard* en yn 2011 mei it gedicht *Dagen ferwaaie*.

### Filmmakker
Neist dat er skriuwer is, is Jansma ek filmmakker. By de debútbondel kaam ek in DVD út. Dêrop steane foardrachten en troch de dichter sels foarlêzen fersen sintraal. De muzyk is makke troch de Rebound Boogie Bent en de tenoarsaksofonist Hans Wijnbergen. Op it Noardlik Film Festival fan 2007 waard de ferfilming fan it fers *dat der hjoed in mage iepene waard* draaid. Yn 2008 waard syn animaasjefilm *in seemansferhaal* draaid op ferskate filmfestivals. Dêrnjonken hat omrop NPS cultura de film útstjoerd.

## Bibliografy
* 2008 : *Wa’t tate seit moat ek whisky sizze*
* 2015 : *As nomaden yn tinten teplak*
* 2016 : *Wapper* (ko-auteur)
* 2024 : *Rozige maanvissen*

## Prizen
* 2006 : Rely Jorritsmapriis mei it fers *Dat minsk berne waard*
* 2011 : Rely Jorritsmapriis mei it fers *Dagen ferwaaie*
* 2012 : Rely Jorritsmapriis mei it fers *Oprop oan alle Friezen*
* 2021 : Rely Jorritsmapriis foar it gedicht *It waad*
* 2023 : Rely Jorritsmapriis foar it gedicht *In symfoanysk akwarel fan dyn toarst*
* 2024 : C. Buddingh'-priis foar de dichtbondel *Rozige maanvissen*

## Keppeling om utens
* Webstee
Marten Sikkema

**Marten Sikkema**, pseudonym fan **Govert Alettinus Gezelle Meerburg** (Utert 10 desimber 1918 — Feandam, 2 maaie 2005) wie in Fryskstalige dichter, skriuwer en oersetter. Yn de Twadde Wrâldoarloch wie er ûnderdûker ûnder de namme Marten Sikkema.

## Libben
Hy wie fan 1947—1952 en fan 1955—1960 redakteur fan it literêre moanneblêd *[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]* en fan 1958—1960 fan it Frysk kultureel moanneblêd *[[De Strikel]]*. Fan dy lêste wie hy ek mei-oprjochter. Yn 1952 waard er fan 't bêd reage troch de Binnenlânske Feilichheidstsjinst BVD yn ferbân mei de rebûlje yn Ljouwert it jier dêrfoar (Kneppelfreed). 

Op 13 oktober 1961 krige Sikkema yn Boalsert de Gysbert Japicxpriis foar poëzij foar in boek, yn it Frysk en it Nederlânsk, oer syn freon de keunstskilder Meinte Walta. 

## Koarte ferhalen
Sikkema publisearre yn ferskillende tydskriften koarte ferhalen, dêr't in oantal fan bondele waard: 
**De slach forlern* (1954)
**De grize oer de grouwe* (1958).

## Dichtbondels
* *Stjerrerein* (1946)
* *Swart en Wyt* (1946)
* *Skaedbylden* (1951)
* *Seinen* (1959).

## Oersettingen
### Poëzij
* Út it Sweedsk: *Noarderljocht* (1953)
* Út it Noarsk: yn it tydskrift *De Tsjerne* (1956)
* Út it Sineesk: 'De jaden fluit' (1969) (spesjaal nûmer fan it tydskrift *De Strikel*)
* út it Ingelsk: * The Ballad of Reading Gaol* fan Oscar Wilde (1953)
* út it Frânsk: û.o. François Villon (sân balladen), Charles d'Orléans, Charles Baudelaire en Jean Moréas
* út it Dútsk: û.o. Rainer Maria Rilke, Georg Heym, Jakob van Hoddis en in soad fan Erich Fried
* út it Oekraynsk: Lesja Oekrajinka en Vasyl Symonenko
* oare oersettingen yn ferskate blêden.

### Romans
* Út it Sweedsk: de roman *Mälarpirater* fan Sigfrid Siwerts (*Marpiraten*, 1955).

### Toanielstikken
* Schiller: *Wilhelm Tell*
* K. en J. Čapek: *Adam de Skepper*
* Arthur Miller: *De dea fan in hannelsreiziger*
* M. Pagnol: *De prinsesse fan de boarnen*
* Kaj Munk: *It Wurd*
* William Somerset Maugham: *Hillige gloede*.

## Berneboeken
Grinzersk: in berneboek op rym fan Gré van der Veen mei printen fan Geert Schroeder: *Fan Slynmarta en Tisdernet* (1987).
Aldfaer

**Aldfaer** is in wiidfiemjend Nederlânsktalich softwareprogramma foar it fêstlizzen fan stambeamgegevens (oarspronklike ferzje: 1998). De programmakoade is ûnderbrocht yn de 'Stifting Aldfaer' om boarch te stean foar de takomst fan it programma.

Aldfaer is frijguod, mar draait allinnich ûnder Microsoft Windows. In stambeam kin út it programma ienfâldich eksportearre wurde nei in webstee of nei Gedcom foar kommunikaasje mei kollega-ûndersikers.

## Keppeling om utens
*Offisjeel webstee.
Doetje

**Doetje** is in Fryske famkesnamme, dy't suver allinnich yn de provinsjes Fryslân en Grinslân foarkomt. De namme soe ôfkomstich wêze fan de Frysk-Grinzer grûnfoarm "Doede".  

Op oare plakken yn Nederlân wurdt de namme "Doetje" ek wol brûkt as skelnamme, om in te sêftsedich persoan mei oan te tsjutten. 

## Boarne
*Foarnammen Meertensynstitút
Lytse paazjes

De **lytse paazjes** (*Theclinae*) binne in ûnderfamylje yn de famylje fan de reachwjukflinters (*Lycaenidae*).

## Beskriuwing
De lytste paazjes hawwe faak sturtsjes oan de efterwjukken. De wyfkes hawwe faak opfallende spegels op de wjukken. De lytse paazjes oerwinterje faak as aai. De flinters libje meastal byelkoar yn groepen yn strewellen of beammen.

## Klassifikaasje
Hjirûnder de yndieling yn tûken mei dêrby inkele útkarde skaaien werjûn:
* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
** ûnderfamylje **lytse paazjes** (*Theclinae*)
*** tûke Afrikaanske lytse paazjes (*Iolaini*)
*** tûke echte lytse paazjes en sibben (*Theclini*)
**** ûndertûke echte lytse paazjes en neiste sibben (*Theclina*)
***** skaai echte lytse paazjes (*Thecla*)
*** tûke falskkopflinters (*Oxylidini*)
*** tûke yammiggen en sibben (*Loxurini*)
*** tûke ikeblaujurkjes en sibben (*Arhopalini*)
*** tûke koperflinters (*Tomarini*)
**** skaai echte koperflinters (*Tomares*)
*** tûke lytse keizerspaazjes en sibben (*Cheritrini*)
*** tûke lytse keningspaazjes en sibben (*Remelanini*)
*** tûke lytse koperflinters en sibben (*Luciini*)
*** tûke mearkehierstreekflinters (*Hypolycaenini*)
*** tûke mearkeslampampers (*Deudorigini*)
*** tûke Molukske lytse paazjes en sibben (*Hypotheclini*)
*** tûke onyksflinters en sibben (*Horagini*)
*** tûke poarperblêdblaujurkjes en sibben (*Amblypodiini*)
*** tûke readplakflinters en sibben (*Zesiini*)
*** tûke Súdeastaziatyske lytse paazjes (*Catapaecilmatini*)
*** tûke sykadiaflinters (*Eumaeini*)
**** skaai beampaazjes (*Satyrium*)
**** skaai elfkes (*Callophrys*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Blaujurkjes

De **blaujurkjes** (*Polyommatus*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de blaujurkflinters (*Polyommatinae*).

## Klassifikaasje
* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
** ûnderfamylje blaujurkflinters (*Polyommatinae*)
*** tûke echte blaujurkflinters (*Polyommatini*) 
**** skaai **blaujurkjes** (*Polyommatus*)
***** ikarusblaujurkje (*Polyommatus icarus*)
***** en oare soarten

## Sjoch ek
* List fan flinters
Elfkes (skaai)

De **elfkes** (*Callophrys*) binne in skaai fan flinters yn de ûnderfamylje fan de lytse paazjes (*Theclinae*).

## Klassifikaasje
* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
** ûnderfamylje lytse paazjes (*Theclinae*)
*** tûke sykadiaflinters (*Eumaeini*)
**** skaai **elfkes** (*Callophrys*)
*****	 Armeenske paazje (*Callophrys armeniaca*)
*****	 beargerspage (*Callophrys mcfarlandi*)
*****	 berchgrienjurkje (*Callophrys butlerovi*)
*****	 brún elfke (*Callophrys augustinus*)
*****	 dwersstreekgrienjurkje (*Callophrys avis*)
*****	 eastlik dinne-elfke (*Callophrys niphon*)
*****	 effen grienjurkje (*Callophrys affinis*)
*****	 grienjurkje (*Callophrys rubi*)
*****	 griis elfke (*Callophrys polios*)
*****	 henryelfke of Henry's elfke (*Callophrys henrici*)
*****	 hesselpaazje of Hessels paazje (*Callophrys hesseli*)
*****	 jeneverbeipaazje (*Callophrys gryneus*)
*****	 kleaugrienjurkje (*Callophrys apama*)
*****	 klynelfke (*Callophrys lanoraieensis*)
*****	 kustgrienjurkje (*Callophrys dumetorum*)
*****	 lânsstreekgrienjurkje (*Callophrys sheridanii*)
*****	 loatuspaazje (*Callophrys perplexa*)
*****	 millerpaazje of Millers paazje (*Callophrys mystaphia*)
*****	 moss-elfke of Moss' elfke (*Callophrys mossii*)
*****	 pfeiffergrienjurkje of Pfeiffers grienjurkje (*Callophrys paulae*)
*****	 roastpaazje (*Callophrys leechii*)
*****	 rypelfke (*Callophrys irus*)
*****	 sederpaazje (*Callophrys rosneri*)
*****	 strewellepaazje (*Callophrys spinetorum*)
*****	 Turkmeenske paazje (*Callophrys hatuma*)
*****	 westlik dinne-elfke (*Callophrys eryphon*)
*****	 woastyngrienjurkje (*Callophrys comstocki*)
***** en gâns oare soarten

## Sjoch ek
* List fan flinters
Beampaazjes

De **beampaazjes** (*Satyrium*)  is in skaai yn de ûnderfamylje fan de lytse paazjes (*Theclinae*).

## Klassifikaasje
It skaai hat mear as sechtich soarten, wêrûnder de neikommende:

* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
** ûnderfamylje lytse paazjes (*Theclinae*)
*** tûke sykadiaflinters (*Eumaeini*)
**** skaai **beampaazjes** (*Satyrium*)
*****	 *[[Satyrium abdominalis]]*
*****	 lytse krikelbeampaazje (*Satyrium acaciae*)
*****	 *[[Satyrium acadica]]*
*****	 *[[Satyrium acaudata]]*
*****	 *[[Satyrium armenum]]*
*****	 *[[Satyrium auretorum]]*
*****	 *[[Satyrium austrina]]*
*****	 *[[Satyrium behrii]]*
*****	 *[[Satyrium calanus]]*
*****	 *[[Satyrium californica]]*
*****	 *[[Satyrium caryaevorum]]*
*****	 *[[Satyrium dejeani]]*
*****	 *[[Satyrium edwardsii]]*
*****	 *[[Satyrium esakii]]*
*****	 Spaanske ikepaazje (*Satyrium esculi*)
*****	 *[[Satyrium eximia]]*
*****	 *[[Satyrium fuliginosum]]*
*****	 *[[Satyrium goniopterum]]*
*****	 *[[Satyrium grandis]]*
*****	 *[[Satyrium guichardi]]*
*****	 *[[Satyrium herzi]]*
*****	 *[[Satyrium hyrcanicum]]*
*****	 brune ikepaazje (*Satyrium ilicis*)
*****	 *[[Satyrium inouei]]*
*****	 *[[Satyrium iyonis]]*
*****	 *[[Satyrium jebelia]]*
*****	 *[[Satyrium kingi]]*
*****	 *[[Satyrium kongmingi]]*
*****	 *[[Satyrium kuboi]]*
*****	 *[[Satyrium lais]]*
*****	 *[[Satyrium latior]]*
*****	 readskonkpaazje (*Satyrium ledereri*)
*****	 *[[Satyrium liparops]]*
*****	 *[[Satyrium lunulata]]*
*****	 *[[Satyrium mackwoodi]]*
*****	 *[[Satyrium marcidus]]*
*****	 sprakelhoutpaazje (*Satyrium mera*)
*****	 *[[Satyrium minshanicum]]*
*****	 *[[Satyrium myrtale]]*
*****	 *[[Satyrium neoeximia]]*
*****	 *[[Satyrium oenone]]*
*****	 *[[Satyrium ornata]]*
*****	 *[[Satyrium patrius]]*
*****	 *[[Satyrium percomis]]*
*****	 *[[Satyrium persimilis]]*
*****	 *[[Satyrium phyllodendri]]*
*****	 prommepaazje (*Satyrium pruni*) 
*****	 *[[Satyrium prunoides]]*
*****	 *[[Satyrium pseudopruni]]*'
*****	 *[[Satyrium redae]]*
*****	 *[[Satyrium runides]]*
*****	 *[[Satyrium saepium]]*
*****	 *[[Satyrium sassanides]]*
*****	 *[[Satyrium siguniangshanicum]]*
*****	 stikelhoutpaazje (*Satyrium spini*)
*****	 *[[Satyrium sylvinus]]*
*****	 *[[Satyrium tanakai]]*
*****	 *[[Satyrium tetra]]** 
*****	 *Satyrium thalia*
*****	 *Satyrium v-album*
*****	 *Satyrium volt*
*****	 [[ipepaazje]] (*Satyrium w-album*)
*****	 *Satyrium xu''

## Sjoch ek
* List fan flinters
Fryske dúmkes

**Fryske dúmkes** binne in typysk Frysk bakprodukt: swiete koekjes út 'e oven.

## Resept
* 1 aai
* 150 gram bûter
* 175 gram ljochtbrune bastertsûker
* 50 gram hakte hazzenuten
* 1 teeleppel kaniel
* gemberpoeier
* 1 ytleppel anyssie
* 150 gram blom
* sâlt (nei smaak)
----
Ming de bûter mei de sûker. Doch it aai derby en dêrnei it sâlt, de hazzenuten en de krûden. Ming de blom dertroch oant der rôltsjes fan in finger lingte fan draaid wurde kinne. Lis dizze op in ynfette bakblik. Druk mei de tomme de úteinen efkes plat en bak se yn in net te warme oven (150 - 175 graden C) yn 20 oant 25 minuten gear en brún.

In fariant op de Fryske dúmkes binne de Amelanner dúmkes. Dêryn binne de hazzenuten ferfongen troch mangels.