open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Isidoarus fan Sevilla

**Isidoarus fan Sevilla** (Kartagena, 560 - Sevilla, 4 april 636) ek wol **Isidoar** neamd is de beskermhillige fan it ynternet. Syn hjeldei is 4 april. Isidoarus waard troch de Roomsk-Katolike Tsjerke hillich ferklearre yn 1598 en yn 1722 ta tsjerkelearaar ferheft. Hy is benammen bekend wurden troch de ensyklopedy dy't er gearstalde.

## Libben
Isidoarus, berne yn Kartagena, wie de soan fan Severianus en Teodora en libbe yn Spanje yn de Iere Midsiuwen. Syn famylje levere ferskate wichtige geastliken lykas syn bruorren Leander en Fulgentius, beide biskop, en syn suster Florentina dy't talrike kleasters stifte. Hy folge syn broer Leander op as aartsbiskop fan Sevilla. Syn oare broer Fulgentius wie biskop fan Astigi. 

Isidoarus wie biskop yn it roerige tiidrek dat folge nei de fal fan it West-Romeinske Ryk. Hy besocht de Goatyske kultuer fan de Fisigoaten, dy't Spanje sûnt it Grutte Folkeferfarren beset holden, mei de oerlevere Romeinske kultuer en de kristlike lear te kombinearjen. Dêrby rûge hy ek de lêste fan it arianisme út doe't hy de Fisigoatyske kening Reccared I ta it katolisisme bekearde. Hy wie prominint oanwêzich op it Konsylje fan Sevilla yn 619 en it Konsylje fan Toledo yn 633. By dat lêste konsylje stelde hy seminaarjes yn by alle Spaanske katedralen. Gryksk, Hebriuwsk en de frije keunsten as stúdzje stelde hy dêrby ferplicht, wylst rjochten en medisinen troch him oanmoedige waarden. Troch dizze inisjativen fan him, is foar in grut part te tankjen dat in soad klassike kennis troch de midsiuwen hinne yn Spanje behâlden bleaun is. 

## Ensyclopedist
Isidoarus skreau meardere boeken, mar is benammen ferneamd wurden as earste gearstaller fan in ensyklopedy, de tweintichdielige Etymologiae. Oare skriften fan Isidoarus binne biografyske wurdboeken, synonimenwurdboeken ("De differentiis verborum", "De differentiis rerum", "Synonyma") en Kronikenen ("Chronicon"). Dêrneist ferskine teologyske, taalkundige en natuerhistoaryske wurken fan syn hân. Syn ensyklopedy wie yn de midsiuwen tige populêr en waard ûntelbere kearen kopiearre.

## Beskermhillige
Isidoarus is troch syn ensyklopedyske wurk de beskermhillige fan de katalogus, de ensyklopedy en (sûnt 2003 net offisjeel) it ynternet. Hy wurdt ôfbylde mei in inketpôt, in guozzefear en in boek. Soms draacht hy fanwege syn prediking in bijekoer by him. Tsjintwurdich wurdt hy ek ôfbylde mei in kompjûter of in Toetseboerd.

## Wurken
* Etymologiarum libri viginti
* De natura rerum
* Sententiarum libri tres
* De ecclesiasticis officiis
* Regula monachum
* De ordine creaturarum
* Differentiae
* De fide catholica contra Iudaeos
* Synonymorum
* Chronica maiora
* Historia de regibus Gothorum, Vandalorum et Suevorum
* Questiones in vetus testamentum
* De ortu et obitu patrum

## Keppeling om utens
* Boeken fan Isidoarus yn de katalogus fan de Deutsche Nationalbibliothek
* H.Isidoarus, biskop en tsjerkelearaar (HilligenNet)
* Isidoarus fan Sevilla (Heiligen-3s)
Jeraziatyske Avaren

De **Jeraziatysk Avaren** (net te betiizjen mei de hjoeddeiske, Kaukazyske Avaren) wienen in fan oarsprong mingd, benammen Turksk-Mongoalsk nomadefolk dat yn it kylwetter fan de Hunnen en Turken mei migrearre nei Jeropa en in ryk stifte yn it Wolga-gebiet yn de 6e iuw.

## It Avaarske Ryk
It ryk fan de Avaren lei ynearsten tusken de Wolga en de Eastsee. Fan dêrút ferdreaunen hja de Gepiden en de Longobarden út de Donaufallei en wreiden har ryk fierder út nei it westen. Hja ferbûnen har mei it Byzantynske Ryk en fochten tsjin de Slaven en Bulgaren. Ynfallen yn Itaalje yn 610 mislearren en ek de oanfallen op Konstantinopel, de haadstêd fan de Byzantinen, yn 619 en 626 wienen fergees. 

Letter litten sy ûnder de Slavyske en Bulgaarske ekspânsje en brocht Karel de Grutte op de ein fan de 8e iuw harren swiere nederlagen ta yn syn fjildtochten fan 791, 795, 796 en 797. Hy makke fan de Pannonyske Donau de eastgrins fan syn Frankyske Ryk. Lang om let waard it Avaarske ryk ferneatige troch de Bulgaarske khan Krum yn de 9e iuw.
Rjustringen

**Rjustringen** of **Rustingen**, ek wol **Rûstringen** wie eartiids yn de Midsiuwen in Eastfrysk goa dat lei tusken it tsjintwurdige distrikt Fryslân en de rivier de Weser yn de Dútske dielsteat Nedersaksen. Tsjintwurdich is fan it oarspronklik gebiet allinnich it skiereilân Bûtjadingen oerbleaun. It grutste part fan it histoaryske Rustringen is troch meardere stoarmfloeden ferlern rekke oan de Jadeboezem.

Unno en Eilrad wienen  yn de 8e iuw hartoggen fan Rjustringen.
Navidukt

In **navidukt** is oanpaste foarm fan in akwadukt. It ferskil tusken de twa is dat yn in navidukt skutslûzen oanwêzich binne.

It wurd *navidukt* is in nij wurd dat in betinksel is nei oanlieding fan it navidukt dat boud is by Inkhuzen. *Navis* betsjut yn it Latynsk skip of skepen. *Ducere* betsjut liede of fiere. In navidukt is dus in 'skiplieder'. 

It earste navidukt op de wrâld is boud by Inkhuzen, it Navidukt Krabbersgat. Dit waard yn april 2003 iepene.
Estysk

It **Estysk** (ek wol: *Estlânsk* of *Estsk*) is in taal sprutsen troch krekt mear as in miljoen minsken yn Estlân. De taal is nau besibbe oan it Finsk. Oare oanswettende taalgebieten falle yn it skift fan de Slavyske talen (Russysk) of Baltyske talen (Letsk).

## Dialekten
De Estyske dialekten wurde ferparte yn twa groepen, elts oer it generaal assosearre mei ien fan de grutte stêden - de noardlike dialekten mei Tallinn en de súdlike dialekten mei Tartu.

Ta de noardlike groep heard it *keskmurre* (Estysk foar "Middeldialekt"), dat de grûn is fan de standerttaal.
Baltrum

**Baltrum** is ien fan de waadeilannen foar de kust fan East-Fryslân. It is it middelste en ek it lytste fan de sân bewenne Eastfryske eilannen. It eilân heart ta de dielsteat Nedersaksen en it distrikt Auwerk. Baltrum hat minder as 500 ynwenners. Der binne twa doarpen: Westerdoarp en Eastdoarp. 

## Ierdrykskunde
It eilân hat in oerflak fan likernôch 6.5 kilometer, it is 5 kilometer lang en 1 kilometer breed. It heechste punt fan it eilân is in dún midden op it eilân, fan 19,3m heech. 

It lânskip op Baltrum is foarme út poalwoastynsân fan de lêste iistiid, it Weichselien. Op de sânbanken ûntstienen dunen en efter de dunen koe de klaaigrûn har foarmje. Peallerigen en basaltblokken beskermje de kust tsjin ôfkalving. 

Nei it westen leit oare kant de Wichter Ie it eilân Nordeneach en nei it easten oare kant de Akkumer Ie leit Langereach.

## Ferkear
Op Baltrum mei net autoriden wurde. It eilân is mei de fearboat yn likernôch 30 minuten te berikken fan Nesmersyl út. Op it eilân is in lyts fleanfjild. Tusken 1949 en 1985 wie der in spoarlyntsje en in bedriuw op it eilân.


Ofbyld:Baltrum ev Kirche.jpg|Baltrum, Evangelyske tsjerke (2009)
Ofbyld:Aerial image of Baltrum (view from the west).jpg|Loftfoto fan Baltrum
Ofbyld:Baltrum Strand.jpg|Strân


## Keppelings om utens
* Eilân Baltrum.
* Baltrum-Linie (feartsjinst).
Hans Heerschop

**Hans Heerschop** (Akkrum?, 1986?) is in Frysk akteur en filmprodusint. Hy waard grutbrocht yn in húshâlding mei trije bern oan de Rakswâl yn Akkrum. Hy waard ûntdekt troch Pieter Verhoeff op in skoallefestival. 

## Filmrollen
* *Gerben* yn de film De Fjoertoer ( 1994).
* *Niels Brandsma* yn de searje "Bureau Kruislaan". Ofleveringen:
** 'Wanhoopsdaden'
** 'De Ontheemden' (1995)

## Produksjes
* "Pardoes de Tovernar" (2011) telefyzjerige, (line producer)
* *Joris en de Draak* (2010) (V) (line producer)
* *Tien torens diep* (line producer) (6 ôfleverings, 2010)
** *Koempels in de lucht* (2010) ôfleverings op TV (line producer)
** *Naar het kolenfront* (2010) ôfleverings op TV (line producer)
** *De koelstamp* (2010) ôfleverings op TV (line producer)
** *Het verraad* (2010) ôfleverings op TV (line producer)
** *De gevaarlijke test* (2010) ôfleverings op TV (line producer)
* ''Elly en de Wiebelwagen (2006) (mei Michiel Bartels en Harro van Staverden)

## Keppeling om utens
* [Heerschop yn de [IMDb]]
List fan skoallen foar fuortset ûnderwiis yn Fryslân

De **list fan Fryske skoallen** foar fuortset ûnderwiis. It fuortset ûnderwiis sit tusken basisûnderwiis en heger ûnderwiis. Soms wurdt in skoalgebou bedoeld.  

*Bogerman Kolleezje (Snits)
*Bornego Kolleezje (It Hearrenfean)
*Kristlik Gymnasium Beyers Naudé (Ljouwert)
*Kristlike Mafû De Saad (Damwâld)
*CSG Liudger (Drachten / Burgum)
*CSG Ulbe van Houten (Sint Anne)
*Dockinga Kolleezje (Dokkum / Ferwert)
*Drachtster Lyceum (Drachten)
*Fryslân Kolleezje (Ljouwert)
*Lauwers Kolleezje (Bûtenpost/Kollum/Gryptsjerk/Surhústerfean)
*Marne Kolleezje (Boalsert)
*OSG Piter Jelles (Ljouwert/Dokkum)
*OSG Sevenwolden (It Hearrenfean/De Jouwer/Grou-Akkrum)
*OSG Singelland (Drachten / Surhústerfean / Burgum)
*RSG Magister Alvinus (Snits)
*Sudersee Kolleezje (Emmeloard / De Lemmer)
NSDAP

De **Nasjonaalsosjalistyske Dútske Arbeiderspartij** (**NSDAP**, Dútsk: *Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei*) wie in politike partij yn de Weimarrepublyk en it Tredde-Ryk dy't 24 febrewaris 1920 ûntstie út de Dútske Arbeiderspartij (DAP, *Deutsche Arbeiterpartei*). Adolf Hitler wie lieder fan de partij. Nei de Gleichstellung yn 1933 waard Adolf Hitler diktator en de NSDAP waard lyksteld oan it folk. Oare partijen waarden ferbean en der koe nei 1933 foar of tsjin de NSDAP stimt wurde; in tsjinstim wie itselde as ferried.

## Nederlân
De Nederlânske susterpartij wie de NSB laat fan Anton Mussert, dy't har partijprogramma foar it grutste part út it partijprogramma fan de NSDAP helle. Ek de net sa bekende Nasjonaal Sosjalistyske Nederlânske Arbeiders Partij kin as susterpartij beskôge wurde.
Josef Mengele

**Josef Mengele** (Günzburg, 16 maart 1911 – Bertioga (Brazylje), 7 febrewaris 1979) wie dokter yn konsintraasjekamp Auschwitz; hy wurdt ek wol 'Ingel fan de dea' neamd. Mengele moast yn 1940 nei de *Wehrmacht*. Hy melde him yn augustus 1940 frijwillich by de Waffen-SS. Hy begûn as bataljonsdokter, mar rekke slim ferwûne oan it eastfront. Om syn sûnens koe er net werom nei it front en waard dokter yn konsintraasjekamp Auschwitz op 30 maaie 1943 as SS-Hauptsturmführer (kapitein). 

## Kampdokter yn Auschwitz
Hy beslute dêr wa't libje mocht en wa't fuort dea moast. Hy is meast ferneamd om syn ferskriklike medyske eksperiminten. Dy eksperiminten dy er benammen mei twillingen. Hy sette se yn in kâlde keamer dêr't se bliuwe moasten oant se dea gongen, yn fakuümkeamers, amputearre dielen fan de lea en organen (meast sûnder ferdôving) en teste nije behannelings en genêsmiddels. Hy hat ek ris in twilling oan inoar nuddele omdat er witte woe oft er ek in siameeske twilling meitsje koe. Hy besocht mei blauwe floeistof om fan donkere eagen blauwe eagen te meitsjen. Syn eksperiminten mislearren faak en dat hie faak de dea fan syn 'testobjekten' ta gefolch.

## Flecht
Nei de kriich bleau er fjouwer jier ferskûle op in boerepleats yn Beieren. Hy naaide yn 1949 út nei Súd-Amearika oer Itaalje. Hy wenne tusken 1949 en 1959 yn Buenos Aires yn Argentynje, mei finansjele stipe fan syn famylje. Yn 1954 gong er by de frou wei. Yn 1956 wie er op fakânsje yn Switserlân mei de widdo fan syn broer, syn soan en neef. Hy frege in Dútske pas oan ûnder syn eigen namme - dy't er ek krige. Hy troude wer yn 1958 yn Montevideo, Urûguay, mei syn skoansuster.

Op 3 augustus 1958 die de skriuwer Ernst Schnabel, dy't oer Anne Frank skreaun hie, oanjefte tsjin Mengele. Febrewaris 1959 waard in arrestaasjebefel makke. Mengele teach nei Paraguay en waard Paraguaansk steatsboarger. Doe't de MOSSAD yn de simmer fan 1960 Adolf Eichmann út Paraguay meinommen hie, gong Mengele nei Brazylje. Mengele stoar yn 1979 ûnder it swimmen oan in hertynfarkt of in beroerte. Hy is mei de namme 'Wolfgang Gerhard' te hôf brocht. Syn dea waard net kundich makke. Earst yn 1985 waard syn lichem opgroeven. Yn 1992 waard DNA fan it opgroeven lichem ûndersocht mei famylje dy't noch libben, en waard fêststeld dat it yndie Josef Mengele wie.

## Militêre karriêre
*SS-Hauptsturmführer:
*SS-Obersturmführer:
*SS-Untersturmführer:

## Registraasjenûmers
*NSDAP-nr.: 5 574 974
*SS-nr.: 3 177 885

## Keppeling om utens
* Biografy troch Sven Keller (fergelykjende literatuer), mei korreksjes op oare ynternetbiografyen
* Mengele-biografy by Shoa.de
* DHM Biografy
* [197 Orizjinele dokuminten oer Mengele by it ''[Simon Wiesenthal Center]'' Los Angeles]
* Tiidline libben Mengele
* Josef Mengele op IMDb
Leni Riefenstahl

**Berta Helene Amalie (Leni) Riefenstahl** (Berlyn, 22 augustus 1902 – Pöcking, 8 septimber 2003) wie in Dútsk filmregisseur en fotografe. Hja hat yn opdracht fan Joseph Goebbels propagandafilms makke foar de NSDAP en it Tredde Ryk. Nei de Twadde Wrâldkriich hat se in soad oer de kriich ferteld, mar is letter wer fierder gong mei films meitsjen.

## Wurk
### Aktrise
* *Wege zu Kraft und Schönheit - Ein Film über moderne Körperkultur* 1926
* *Der Heilige Berg*, 1926
* *Der Große Sprung*, 1927
* *Das Schicksal derer von Habsburg*, 1928
* *Der Weiße Hölle vom Piz Palü*, 1929
* *Stürme über dem Mont Blanc*, 1930
* *Der Weiße Rausch*, 1931
* *Das Blaue Licht*, 1932
* *SOS Eisberg*, 1933
* *Tiefland*, 1954

### Regisseur
* *Das Blaue Licht* (1932)
* *Der Sieg des Glaubens* (1933)
* *Triumph des Willens* (1934)
* *Tag der Freiheit - Unsere Wehrmacht* (1935)
* *Olympia* (diel 1 wie *Fest der Völker*, diel 2 wie *Fest der Schönheit*, 1938)
* *Tiefland* (1954)
* *Impressionen unter Wasser* (2002)

### Fotograaf
* *The Last of the Nuba* (Harper, 1974; St. Martin's Press, 1995, ISBN 0312136420)
* *The People of Kau* (Harper, 1976; St. Martin's Press fannijs printe, 1997, ISBN 0312169639)
* *Vanishing Africa* (Harmony 1e Amerikaanske útjefte, 1988, ISBN 051754914X)
* *Africa* (Taschen, 2002, ISBN 3822816167)
* *Riefenstahl Olympia* (Taschen, 2002, ISBN 382281945X)

### Skriuwer
* *Kampf in Schnee und Eis* (Leipzig, 1933)
* *Hinter den Kulissen des Reichparteitags-Films* (München, 1935)
* *Schönheit im olympischen Kampf* (Berlyn, 1937)
* *Die Nuba* (München, 1973)
* *Die Nuba von Kau* (1976)
* *Korallengärten* (München, 1978)
* *Mein Afrika* (München, 1982)
* *Memoiren* (München, 1987)
* *Wunder unter Wasser* (München, 1990)

;oersetter
* *Leni Riefenstahl: A Memoir* fan Leni Riefenstahl, autobiografy (Picador Reprint edition, 1995, ISBN 0312119267)
* *Coral Gardens* fan Leni Riefenstahl (Harpercollins, 1978, ISBN 0060135913)

## Keppelings om utens
* Keninklike Bibleteek - dossier Leni Riefenstahl
* Foto's fan Leni Riefenstahl
* Das blaue Licht. Wurkopnames troch fotograaf Walter Riml
* ''Leni Riefenstahl and her work, a bibliography by Luc Deneulin, PhD''
SS-Totenkopfverbände

De **SS-Totenkopfverbände** (SS-TV) wie in organisaasje yn Nazi-Dútslân. De organisaasje foel ûnder de SS. Doel fan de Totenkopfverbände wie it beweitsjen fan konsintraasjekampen. De Totenkopfverbände levere soldaten oan de SS-Totenkopfdivision, ien fan de sterkste Waffen-SS-ienheden ûnder de Twadde Wrâldoarloch.
Allgemeine SS

De **Allgemeine-SS** wie in sivile ôfdieling yn de SS. De Allgemeine-SS waard oprjochte yn 1934 yn Nazi-Dútslân en die de administraasje fan de SS.
Bernard Montgomery

**Bernard Law Montgomery**, sûnt 1946 *Montgomery of Alamein*, (Kennington (Grut-Londen), 17 novimber 1887 – Alton (Hampshire), 24 maart 1976) wie in Britske generaal en fjildmaarskalk.

## Militêre libbensrin
* 1940, Operaasje Dynamo, evakuaasje fan 330.000 Britske en Frânske troepen út Dúntsjerk nei Grut-Brittanje.
* 1942, Noard-Afrika tsjin it Afrikakorps fan Erwin Rommel.
* 1943, Ynfaazje fan Sisylje.
* 1943, Ynfaazje fan Itaalje.
* 1944, Operaasje Overlord yn Frankryk.
* 1944, Operaasje Market Garden yn Nederlân.
* 1944-1945, Ardinnenoffensyf.
Fún

**Fún** (*[[Deensk]]: Fyn*) is Denemarks tredgrutste eilân, mei in gebiet fan 2.984 km², en mei 482.410 ynwenners (sifer fan 2008), Fún leit tusken de Súdfúnske Eilânsee, de Lytse Belt, it Kattegat, de Grutte Belt en de Lundeboarchbelt. Neist Fún lizze Langelân, Tureach, Tâsinge, Ebbeleach, Erreach en noch sa'n 90 oare lytse eilannen. Fún heart by de regio Súddenemark. 

Stêden op Fún, op folge fan ynwennertal:

* Odense: 152.060
* Svendboarch: 27.199
* Nijboarch: 16.043
* Middelfart: 13.645
* Fâboarch: 7.234
* Assens: 5.965
* Kerteminde: 5.775
* Bogense: 3.499

Fúns heechste punt is Frøbjerg Bavnehøj mei 131 meter.

## Fúnske dialekten
De spraak fan Fún is opdield yn Westfúnsk en Eastfúnsk. Mar der is - of wie - ferskil op koarte ôfstân, bygelyks tusken de ferskate doarpen, en sels ferskillen tusken de strjitten fan Odense.

Oars as by it standert-Deensk hawwe Fún en de eilannen deromhinne noch trije grammatikale slachten. It manlike slacht wurdt oanjûn mei *ei* en *-i*: ei mar, mar'i, ei post, posti, ensafuorthinne (man, post). Froulike is dat *en* en *-en*: En sol, solen, en kone, konen ensafuorthinne (sinne, wiif). Unsidich is dat: *et* en *-et*: et sav, savet, et tallerken, tallerknet, ensafuorthinne (seage, board).

De taalgrins fan de Deenske stop rint ek oer it eilân, dat op in part fan it eilân wurdt al in stop brûkt, en op in oar part net.

## Ferneamde Fúnsters
* Carl Nielsen (komponist)
* Hans Christian Andersen (skriuwer)
* Morten Korch (skriuwer)
* Rasmus Rask (taalûndersiker)

## Sjoch ek
* Fúns Amt

## Keppeling om utens
* Skiedkundige atlas fan Fún
* Oer it Fúnske dialekt
Homeiepeallen

**Homeiepeallen** (ek: *hameiepeallen*) binne de grutte swiere peallen dy't op de daam nei in pleats ta steane. Tusken de peallen hong de homeie. 

De peallen wienen faak fersierd of der stiene foarwerpen op. Sa steane der by de Ringiastate de fjouwerkante groeve kannelearde peallen mei byldhoude fazen yn barokfoarmen.
Nederlânsk puzelmakker

**Nederlânske puzelmakkers** binne ûnder oare:
*Piet Burger
*Henk Scheltes
*Jan Meulendijks
*Jelmer Steenhuis
Jack Kooistra

**Jack Kooistra** (De Westereen, 24 maart 1930 - 14 jannewaris 2025) wie in Fryske Rjochtbankferslachjouwer en bekend as nazy-jager, dy 't as bynammen ûnder mear de *Fryske [[Simon Wiesenthal|Wiesenthal]]* en *Hunting Jack* krige. 

Yn syn hûs yn Ljouwert hat hy in grut argyf fan de Twadde Wrâldoarloch. Kooistra sette yn de jierren 1960 útein mei de jacht op âld-nazys en kollaborateurs. It slagge him sa'n 100 op te spoaren. 

Kooistra spoarde yn 1992 mei it telefyzjeprogramma *Reporter* fan de omrop KRO de kollaborateur Jacob Luitjens op yn Kanada. Kanada wiisde him út en Luitjens waard yn Nederlân ta 28 moannen finzenisstraf feroardield. Yn 1993, ek yn 'e mande mei Reporter, gie er nei Dútslân om de oarlochsmisdiediger Herbertus Bikker oan 'e kaak te stellen. 

Yn juny 2005 makke Kooistra bekend dat hy in punt sette soe efter syn speurwurk. Dyselde moanne kaam syn boek *Een laatste saluut - Fryslân in de oorlog* út, dêryn steane de nammen fan minsken yn Fryslân omkaam yn de Twadde Wrâldoarloch. It ferfolch op *Een laatste saluut* ferskynde yn 2008 mei de titel *Strijders, onderdrukkers en bevrijders: Fryslân in de oorlog* (yn 'e mande mei Milja Roosjen en Klaas Jansma). Yn dat boek binne de nammen opnaam fan alliearden, sneuvele Fryske militêren oan beide kanten en Dútsers, oanfold mei de nammem fan lju dy't mist wurde. Teffens waard in list opnommen fan troch it ferset likwidearre ferrieders en in kar út oarlochsmisdiedigers, hantlangers en meirinners dy't nei de oarloch feroardield waarden.

Kooistra stoppe yn de âldens fan 81 as sjoernalist foar it Frysk Deiblêd op 14 novimber 2011; hy wie doe 43 jier lang rjochtbankferslachjouwer west.

Klaas Jansma skreau yn 2009 in biografy oer Kooistra, *De hardloper*. Yn juny 2016 krige Kooistra de Sulveren Anjer foar syn wurk as kronikeur fan de Twadde Wrâldoarloch.

Op 8 novimber 2023 gie de dokumintêre *Hunting Jack* yn premjêre op it Noordelijk Filmfestival yn Ljouwert. De dokumintêre is makke troch filmregisseur Hidde de Vries. Dizze dokumintêre waard yn in ynkoarte ferzje fertoand op NPO 2 en Omrop Fryslân op 4 en 5 maaie 2023.

Kooistra wie sûnt 1998 Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Op 14 augustus 2024 waard er befoardere ta Offisier yn de Oarder fan Oranje-Nassau. De ûnderskieding waard útrikt troch de kommissaris fan de Kening Arno Brok yn de Steateseal fan it provinsjehûs yn Ljouwert.

Kooistra wie ek ûnder oare skiedsrjochter yn it amateurfuotbal en grinsrjochter yn it Betelle Fuotbal

Jack Kooistra ferstoar op 14 jannewaris 2025 yn 'e âldens fan 94 jier.

## Boeken
* 2005 - *Een laatste saluut, Fryslân in de oorlog* (mei help fan Klaas Jansma en Milja Roosjen)
* 2008 - *Strijders, onderdrukkers en bevrijders: Fryslân in de oorlog*
* *Laatste Bericht*
* 2009 - *Recht op wraak - liquidaties in Nederland* (yn 'e mande mei Albert Oosthoek)
* 2010 - *Toegang tot ... Jack Kooistra*, register fan syn wurk (mei Klaas Jansma)
De Vrije Fries (Frysk Genoatskip)

**De Vrije Fries** is in wittenskiplik jierboek dat troch it Frysk Genoatskip yn gearwurking mei de Fryske Akademy útjûn wurdt. It blêd bestiet al sûnt 1839 en is ien fan de âldste wittenskiplike tydskriften fan Nederlân. Oant 1968 kaam De Vrije Fries ûnregelmjittich út, mar sûnt dat jier wurdt it elk jier útjûn. Yn 2010 kaam de 90e edysje fan De Vrije Fries út.

It jierboek is in boek mei wittenskiplike artikels en artikels oer de Fryske skiednis, keunst, literatuer en argeology. Ek krityske lûden oer de hjoeddeiske Fryske kultuer krije romte yn De Vrije Fries.

## Keppelings om utens
*De Vrije Fries op de webstee fan it Frysk Genoatskip.
*Op de webstee fan it Frysk Genoatskip kinne alle jiergongen lêzen wurde, útsein de lêste trije jiergongen.
Garmt Stuiveling

**Garmt Stuiveling** (Strobos, 21 desimber 1907 - Hilfertsom, 11 maaie 1985) wie in Frysk letterkundige en heechlearaar yn Amsterdam.

## Biografy
Garmt Stuiveling waard grutbrocht yn Bûtenpost, dêr’t syn heit ûnderwizer wie. Hy folge de HBS en dêrnei it gymnasium yn Grins.

Yn 1935 troude er mei jonkfrouwe Mathilde Van Vierssen Trip. Sy krigen in soan en trije dochters. Dochter Saskia wie steatssekretaris iy it Kabinet-Van Agt II en presidint fan de Algemiene Rekkenkeamer.

Hy waard fral bekend as wittenskipper en troch syn rol yn it maatskiplik libben. Yn 1950 waard er heechleraar Taalbehearsking oan de Gemeente Universiteit (no Universiteit fan Amsterdam). Yn 1956 waard er heechlearaar Nederlânske letterkunde. Hy besoarge ûnder oaren de definitive tekst fan it Folsleine Wurk fan Multatuli (diel 1-17).

Fierders ferfolde er in wichtige rol yn de sosjaal-demokratyske beweging; hy wie pasifist, hielûnthâlder en al foar de oarloch lid fan de SDAP. Hy hie in foaroansteande posysje yn tal fan organisaasjes, ynstellingen en ferienings. Yn 1953 krige er mei (met Kees Lekkerkerker, Piet Meertens en Jac. van Hattum) in sit yn de rie fan advys fan de non-kommersjele Literêre Utjouwerij De Beuk fan Wim Simons, Johan Polak en Frits Knuf. Nei syn emeritaat wie er noch foarsitter fan goed 25 ynstellingen.

Stuiveling skreau yn "Rekenschap" oer it dichtwurk fan Gysbert Japicx en Piter Jelles Troelstra. Yn "Boek van nu" skreaun er oer Rixt.

## Wurken
* *Een nieuwe jeugd, een nieuwe wereld* (1928)
* *Het vraagstuk van de vrede* (1929)
* *De studenten en het militaire vraagstuk* (1931)
* *Elementen* (1931)
** Verzen van nu* (1933)
* *Versbouw en ritme in de tijd van [[Tachtigers|'80]]* (dissertaasje, 1934)
* *[[De Nieuwe Gids (Nederland)|De Nieuwe Gids]] als geestelijk brandpunt* (1935)
* *[[Desiderius Erasmus|Erasmus]]* (1936)
* *Wegen der poëzie* (1936)
* *De briefwisseling [[Carel Vosmaer|Vosmaer]] - [[Jacques Perk|Perk]]* (1938)
* *De Briefwisseling Vosmaer - [[Willem Kloos|Kloos]]* (1939)
* *Jacques Perk, Mathildekrans naar de handschriften* (1941)
* *Rekenschap* (1941)
* *Een eeuw Nederlandse letteren* (1941, 1983[3])
* *Wordend kristal* (1945)
* *[[Herman Gorter]]s kenteringssonnetten* (1946)
* *Onvoltooid verslag* (1949)
* *Steekproeven* (1950)
* *Triptiek* (1952)
* *Ego en echo* (1957)
* *Het korte leven van Jacques Perk* (1957)
* *Uren Zuid* (1960)
* *Moderne welsprekendheid* (1961)
* *Eeuwig gaat voor ogenblik* (1965)
* *Vakwerk* (1967)
* *Willens en wetens* (1967)
* *Memoriaal van [[Gerbrand Adriaensz. Bredero|Bredero]]* (1970)
* *Schets van de Nederlandse letterkunde* (1980 [32ste druk])
* *Bredero's Groot Lied-boeck* (1983)

## Keppeling om utens
* [Garmt Stuiveling yn de [DBNL]]
Oarlochsmonumint It Hearrenfean

**Oarlochsmonumint It Hearrenfean** is in monumint oan de Van Maasdijkstrjitte op It Hearrenfean.

It monumint waard oprjochte as neitins oan de sneuvelen yn de Twadde Wrâldoarloch en waard op 4 maaie 1949 ûnthuld. 

## Ikonografy
It keunstwurk, ûntwurpen troch Marinus Vreugde, ferbyldet in frou dy't by in sneuvele fersetsstrider stiet, yn in poze flak foar it monumint wêrby't se de deade mei in tekken bedekke sil. Under it wapen fan It Hearrenfean stiet in tekst fan Fedde Schurer:

*WY, STRIDEND TSJIN’ E TWANG*
*BIN FOAR DE FRIJDOM STOARN.*
*JIM, HOEDZJE FRIJDOM FJÛR,*
* EN  HALD DE FAKKEL OAN.*

Under boppesteande wurden steane nammen fan 27 persoanen.

## Keppeling om utens
* 4 en 5 maaie oarlochsmonuminten
Keimpe fan Jongema

**Keimpe fan Jongema** wie in Geldersk grytman fan Wymbritseradiel. Hy wykte yn 1498 út nei Brabân omdat er net ûnder de Saksen libje woe. Troch in skeel mei Gelderske ronselders koe er yn 1522 de stêd Snits net ynkomme. Ferdigene yn 1523 sûnder súkses de stêd Sleat tsjin de Boergonjers.
Knjilles Ynses Reen

**Knjilles Ynses Reen** (ek: *Kornelis Ynses*) wenne om 1880 hinne as boer yn Kûbaard en wie in ferneamd hurdrider. Der binne in soad ferhalen oer syn prestaasjes op it iis. Sa soe er, om lange rjochte streken meitsje te kinnen op smelle greppels oefene hawwe. Syn namme soe ferwize kinne nei it doarp Rien.
Nederlânsk-Ynje Monumint (It Hearrenfean)

It **Nederlânsk-Ynje Monumint** is in monumint op It Hearrenfean.

Op de betinkingsplakette (yn itplantsoen by it Gashâldersplein) steane nammen fan fiif Feansters dy't sneuvele binne yn de oarloch (1945-1950) yn earder Nederlânsk-Ynje. 

Op de jierlikse betinking wurde ek Nederlanners betocht dy't yn de Japanske besetting fan Nederlânsk-Ynje yn de Twadde Wrâldoarloch slachtoffer wurden binne. De kapitulaasje fan Japan barde op 15 augustus 1945.
Clement van Maasdijk

**Clément Guillaume Jean van Maasdijk** (Den Haach, 9 augustus 1885 - Schaarsbergen, 27 augustus 1910) wie in Nederlânske fleander en loftfeartpionier. Hy wie de earste Nederlanner dy't omkaam by in fleanûngelok. 

Clément van Maasdijk begûn syn loftfeartkarriêre neidat hy de Frânske fleander Lefèbvre in demonstraasje dwaan seach boppe Den Haach. Yn it Frânske Pau learde hy fleanen yn in Wright Flyer, mar stapte rilke gau oer op in Blériot XI mei in Anzani-motor. Dizze fleach hy op 21 april 1910 oan smots. Hy kocht in Sommer twadekker mei Gnôme 50hk motor en krige  op 22 juny fan datselde jier syn fleanbrevet fan de Frânske Aero Klub. 

## Fleandemonstraasjes
It Hearrenfean organisearre fan 31 july oant en mei 4 augustus 1910 in fleandemonstraasje op de âlde Thialfiisbaan en Clément van Maasdijk soe dêroan meidwaan. Hjirtroch hie hy de earste Nederlanner wêze kind dy't boppe Nederlânsk grûngebiet fleach. De Firma Verwey & Lugard stuts hjir lykwols in skoatteltsje foar, troch hurd in eigen demonstraasje te organisearjen boppe harren fleanfjild yn Ede. Hjirtroch waard Johan Hilgers de earste Nederlanner. Dochs wie de demonstraasje op It Hearrenfean in grut súkses, mei in protte entûsjaste taskôgers. Op It Hearrenfean waard foar de fleander in tinkteken oprjochte, en waarden in skoalle en in strjitte nei him ferneamd.

Fan 14 tot 18 augustus joech Clément in trijetal minder slagge demonstraasjes op it Hanenburg yn Den Haag. De sterke wyn hold him, nei eigen sizzen, oan de grûn.

Fan 28 oant en mei 31 augustus 1910 wie der in fleanwike organisearre yn Arnhim wêr't Clément ek in demonstraasje jaan soe. Clément joech de jûn dêrfoar in koarte demonstraasje foar syn ferloofde Jeanne Ladenius, it organisaasjekomitee en inkele monteurs. By it fjirde rûntsje gie it mis; hy stoarte mei syn Sommer del op de Warnsbornske heide en waard pletten troch de motor. Clément waard ûnder grutte belangstelling begroeven op begraafplak Moscowa yn Arnhim. 

## Tinktekens
* It monumint op It Hearrenfean is makke troch Pier Pander.
* It monumint yn Schaarsbergen, in boarstbyld, is makke troch August Falise en stiet sûnt 2001 op it Kerkpad yn Schaarsbergen.
* Yn 2010 wie in grut Fleanfeest yn It Hearrefean as hûndertjierrich neitinken oan de aviateur.
* Janny van der Molen hat yn 2010 it berneboek "It Fleanwûnder" skreaun.
Europaleanetsjerke

De **Europaleantsjerke** oan 'e Europaleane wie de namme fan in protestantske tsjerke op It Hearrenfean.

## Skiednis
De tsjerke waard yn 1967 foar de Grifformearde tsjerke boud neffens in ûntwerp fan Jo Vegter. It gebou wie in tsjerkeseal (hast fjouwerkant) mei in lessenerstek, wêrfan't de súdgevel de heechste kant wie. De likernôch 25 meter hege betonnen toer dêr't de klok yn hinget stie oan 'e eastlike gevel. 

De tsjerke hearde ta de Protestantske Wykgemeente It Hearrenfean. Dêrby hearden ek de Krústsjerke en de tsjerke oan de Fok, dy't de gemeente yn 'e ferkeap dien hat. 

Yn 2010 naam de tsjerkeried it beslút om de Europatsjerke foar it measte ôf te brekken om sa plak te meitsjen foar it hiel nije tsjerklike sintrum Trinitas. Oan 'e súdlike kant waard in folslein nije tsjerke boud. De betonnen toer bleau dêrby bewarre. 

Oan 'e Europaleane leit ek in stripe mei beplanting, in eksperimint fan Louis le Roy.

## Keppeling om utens
*Protestantske Gemeente It Hearrenfean
Krústsjerke (It Hearrenfean)

De **Krústsjerke** is in T-foarmich tsjerkegebou oan 'e Boargemaster Falkenawei, dy't oarspronklik foar de Grifformearde tsjerke fan It Hearrenfean boud waard.

## Skiednis

Yn 'e 19e iuw bleau de Grifformearde tsjerke op It Hearrenfean groeien. Om't de besteande tsjerke te lyts wurden wie, waard yn it begjin fan 'e 20e iuw besletten ta nijbou. Troch arsjitekt Ane Nauta, in eardere meiwurker fan Tjeerd Kuipers, waard in ûntwerp yn rasjonalistyske styl makke. Op 3 jannewaris 1921 waard troch dûmny Hummelen de earste stien lein foar de yn wapene beton boude tsjerke. De tsjerke waard yn 1963 restaurearre. 

Yn it ramt fan 'e nijbou fan it tsjerklike sintrum Trinitas yn 2011-2012 waard de Krústsjerke tegearre mei de Tsjerke oan de Fok troch de protestantske wykgemeente yn 'e ferkeap dien. 

Op It Hearrenfean stie ek de (herfoarme) Skoatterlânske krústsjerke út 1637 oan 'e eastkant fan 'e Hearresleat. Dy tsjerke waard nei in brân yn 1969 sloopt.

## Oargel
It oargel fan 'e Krústsjerke stamde út 1959 en waard troch de firma J. Reil út Heerde boud. By de bou fan it ynstrumint brûkte Reil âlder materjaal fan it earste oargel fan Rohlfing út 1921. It oargel bleau bewarre foar It Hearrenfean en is troch de bruorren Reil út de Krústsjerke ferwidere en yn 'e nije Trinitastsjerke nei in renovaasje wer opboud.  

## Sjoch ek
* Krústsjerke
* Tsjerken yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Protestantske Gemeente It Hearrenfean
Tsjerke oan de Fok

De **Tsjerke oan de Fok** is in tsjerkegebou (Fok 48) op It Hearrenfean.

De neoklassisistyske tsjerke waard yn 1867 boud foar de Herfoarme gemeente yn 'e eardere gemeente Aenjewier. De toer waard om 1910 hinne boud en yn 'e jierren 1950 waard oan 'e sealtsjerke in portaal boud. Yn 'e tsjerke binne yn 'e jierren 1920 seis brânskildere ramen set fan it Delftske glêsatelier fan Jan Schouten, dy't de deugden as motyf ha.

De tsjerke heart noch ta de Protestantske Wykgemeente It Hearrenfean, mar is mei de bou fan it nije tsjerklike sintrum Trinitas oerstallich woarn. Yn 2012 waard de tsjerke sletten en te keap set en yn 2018 ferkocht. Yn 2020 binne der yn it gebou sân hierapparteminten realisearre. 

## Oargel

Yn de tsjerke stiet in oargel fan L. van Dam út Ljouwert. It út 1872 datearjende ynstrumint waard yn 1961 restaurearre troch Bakker & Timmenga. It oargel waard te keap set. 

## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Protestantske Gemeente It Hearrenfean
Stasjon Aldskoat

**Stasjon Aldskoat (Ods)** is in earder treinstasjon oan it spoar Steatsline A. It stasjon wie iepene  fan 15 jannewaris 1868 oant 15 maaie 1938. It stasjon fan Aldskoat lei tusken de hjoeddeiske stasjons fan Wolvegea en It Hearrenfean iisstadion. It stasjonsgebou is yn 1970 sloopt.

## Keppeling om utens
Posthûs Teater

It **Posthûs Teater** is in teater op It Hearrenfean.

It gebou is út 1885 en wie lange tiid herberch *It Posthûs*. Lichtwol waard de herberch "Het Posthuys" al boud by it ûntstean fan It Hearrenfean yn 1551. Twahûndert jier dêrnei is it yn elk gefal al in lukratyf gebou. Yn in publikaasje út 1754 wurdt op de *“herberg het Posthuys”* in bod dien fan *“3300 Goudgûnen en 15 stuorren”.* Sûnt 1810 stiet de herberch al bekend as it “Alde Posthûs”.

It “Nije Posthûs” sa 't wy dat no kenne, is fan 1885. Yn de jierren foar 1885 is sprake fan it “Alde Posthûs”. It âlde Posthûs wie al *“uitmuntend ingericht met een ruime Gelagkamer, groote en kleine Zaal, Tooneel met Zit- en Kleedkamers, Woonkamer en Keuken, groote Sociëteits- en Biljartzaal, Stalling en Bergplaatsen”.* 
Yn de jierren tweintich en tritich fan de 20e iuw waarden yn It Posthûs net allinnich toanielfoarstellings jûn, it gebou waard ek brûkt foar ferheftige en drokke gearkomsten, lykas de gearkomsten fan de trije gemeenten Aenjewier, Skoatterlân en Haskerlân, om te kommen ta de nije gemeente It Hearrenfean. 

Yn 1966 is it Posthûs oankocht troch de gemeente It Hearrenfean en waard it in ‘mienskipshûs". It Posthûs Teater waard weriepene op 1 oktober 1983 troch Hans Wiegel, Kommissaris fan de Keninginne fan Fryslân. Der wie die in teaterseal byboud. Yn totaal binne der in lytse 400 sitplakken. Efter oan de bûtenkant wie der in metershege toanieltoer komd.

Yn 2005 wie der in ferbouwing en waard it neistlizzende pân (Achter de Kerk 2) oan it teater tafoege. Hjir kaam ek de nije yngong. 

## Keppeling om utens
* Posthûs Teater
Epo fan Douma

**Epo fan Douma** (Huzum, 24 juny 1542 - Nijlân, 24 juny 1602) wie in Frysk ealman. Berne op Sint Jansdei op de Abbingastate yn Huzum en ferstoarn op Sint Jan op Hottingastate yn Nijlân. Ienich bern fan Goffe fan Douma en Wick Abbingha, besibbe oan in soad Fryske eallju en in foarfjochter foar de Fryske Frijheid. Hy wie herfoarmingsgesind en in freon fan Gellius Snekanus. Hy wie tsjin de Greve fan Rennenberg en foar de Uny fan Utert.
Abel Frankena

**Abel Frankena** (Easterwâlde, ? - ?, ?) wie in gesant en steatsman. Hy flechte yn 1567 nei Emden. Nei 1580 komt er yn foaroansteande funksjes: Hy sette mei de Universiteit fan Frjentsjer op. Op 29 july hâlde Frankena de ynwijingstaspraak.

## Keppeling om utens
*  Frankena by de DBNL
Zamboni

In **zamboni** is in automatyske dweilmasine foar it iis fan iisbanen. De masine is neamd nei syn Amerikaanske útfiner en ûntwikkelder, Frank Zamboni.

Zamboni's binne nedich omdat iisbanen en iisflierren (bestimd foar iishockey, langebaanriden en keunstriden) slite en skansearre reitsje troch it brûken. Der komme gatten, skuorren en slûven yn it iis en it iis wurdt dof, smoarch en stroef.

Foar de útfining fan de zamboni moast it bywurkjen fan it iis mei de hân barre, wat in soad tiid naam. De zamboni skrabet earst in laachje iis fan de baan en sproeit der dan in tin laachje waarm wetter op. Dat floeit daliks yn alle ûnsljochtens en levert in spegelgledde en skjinne iisbaan op.

De zamboni wurdt brûkt yn pauzes fan wedstriden. In dweilpauze duorret trochstrings sawat in kertier.

## Keppeling om utens
*  Wurking fan de zamboni
Iismaster

In **iismeester** stiet yn foar de kwaliteit fan it iis en de kondysjes op in iisbaan. Hy is derfoar ferantwurdlik dat de iisflier dweile wurdt en dat by wedstriden it iis geregeld dweile wurdt en dat by wedstriden it iis de optimale temperatuer hat. Yn in tochte iishal regelt de iismaster ek it binnenklimaat.
Dobbe

In **dobbe** is in groevene poel foar drink- of bluswetter, faak ek brûkt as boarnplak foar it fee.

Soksoartige wetters wurde op oare plakken ek wol kolk neamd, mar dobbe is de Fryske, Grinslanner en Drintske namme. Dobben hawwe faak in lange skiednis, ek wieren hiene al dobben. 

In soad dobben hawwe harren funksje as opslachplak foar bluswetter ferlern en binne dan ek tichtsmiten. It doarp Súdlaren hat noch in brândobbe op de grutte brink.

## Dobben yn Fryslân
* Alde Dobbe
* Blauwe Dobbe
* Duursma's Dobbe
* Jankedobbe
* Westerdobbe
* Easterdobbe
* Merjedobbe
* Skieppedobbe
Age Buma

**Age Buma** (Koudum, 18 maart 1820 – Hylpen, 29 novimber 1893) wie in Frysk politikus.

Buma wie in Liberaal Twadde Keamerlid, meistanner fan Kappeyne en Tak van Poortvliet. Hy waard as ôffurdige foar it distrikt Snits keazen. Buma wie foarsitter fan de Suderseeferiening en ien fan de grutste pleitbesoargers fan ynpoldering fan de Sudersee. Hy tsjinne dêroer in foarstel yn, dat lykwols gjin wet waard.

## Sjoch ek
* Gemaal Buma
Adriaan van Maanen

**Adriaan Van Maanen** (Snits, 31 maart 1884 - Pasadena (Kalifornje), 26 jannewaris 1946) wie in Nederlânsk-Amerikaansk astronoom.

Hy gie yn 1911 nei de Feriene Steaten om te wurkjen by it Yerkes Observatorium. Yn 1917 ûntdekte hy in wite dwerch dy't sûnt dy tiid de Stjer fan Van Maanen neamd wurdt.

## Keppeling om utens
*Publikaasjes fan Adriaan van Maanen
Harree

**Harree** is in soad brûkte groet yn Bolsward, Snits en it suden fan 'e Greidhoeke. It is te fertalen as: *hallo*, *[[hoi]]*, *goeie*, *oant sjen*, ensafuorthinne.

De oarsprong fan it wurd is net bekend. It wurdt seker al inkele generaasjes yn Boalsert brûkt. It wurdt ornaris beskôge as Stêdsk.
Stasjon Drylts

Drylts leit sûnt 8 novimber 1885 oan it spoar Ljouwert-Starum en hat sûnt dy tiid ek in stasjon, **Stasjon Drylts**. 

It hie net folle skeeld of it spoar wie net troch Drylts komd. De Twadde Keamer hie nammentlik in moasje oannomd om it spoar net oer Drylts, mar oer Boalsert nei Warkum rinne te litten, mar de Earste Keamer stuts dêr, lokkich foar Drylts, in skoatteltsje foar.

Yn 1938 waard *Stasjon Drylts* skrast út de tsjinstregeling, mar yn de perioade 1940-1941 stoppen der foar koarte tiid wer treinen. Hjirnei wienen der noch wol frachttreinen dy't hjir stoppen oant septimber 1970. Yn 1954 is it âlde stasjonsgebou sloopt: it wie oerstallich wurden. 

Sûnt 1985 stopje der wer treinen yn Drylts, yn dat jier kaam der ek in nije halte, no yn de foarm fan in abry. De abry leit in pear hûndert meter noardeastlik fan de eardere lokaasje fan it âlde stasjon. Yn Drylts fertrekt de trein (yn 2006) 1 kear yn it oere nei Starum. Dit spoar wurdt  eksploitearre troch Arriva.
Adriaan Metius

**Adriaan Adriaansz. Metius** (Alkmar, 9 desimber 1571 - Frjentsjer, 6 septimber 1635) wie in ferneamd Nederlânsk wis- en stjerrekundige. Adriaan studearre yn Frjentsjer (1589) en Leien by Snellius. Hy gie ± 1596 nei Tycho Brahe op de Uranienborg en dosearre yn Jena en Rostock. Yn 1598 waard hy professor oan de Universiteit fan Frjentsjer. Descartes folge syn kolleezjes. Hy wie twa kear rektor oan de pleatslike universiteit. 

Syn útjeften waarden fersoarge troch Willem Blaeu, kaartmakker en útjouwer yn Amsterdam. Der is op de moanne in krater neamd nei him. Johannes Vermeer skildere op *de Astronoom* syn boek oer stjerrekunde. 

Syn broer Jacob Metius wie glêzemakker en bewearde yn 1608 de teleskoop útfûn te hawwen - hy kaam lykwols letter mei dizze útfining as de Middelburgers Johannes Lipperhey en Sacharias Jansen. Syn heit Adriaen Anthonisz wie wiskundige, festingboukundige, kartograaf en boargemaster fan Alkmaar. Hy ûntwurp de festing Willemstêd en de festingwurken om Harns, Alkmaar, Muiden en Naarden. Hy berekkene in wearde foar π. 

Adriaan Metius makke ek it boekje *Fortificatie en Stercktebouwinghe*, dêr't er tige sekuer yn útleit hoe't syn heit Adriaan Anthoniszn. ûntwerpen foar fiif- en sânhoekige festingen berekkene en dizze yn it fjild ôfstuts. Dizze berekkeningen hat hy û.o. tapast by it ûntwerp fan de festing Boertange en de fersterking fan de festingstêd Coevorden, beide yn 1580, yn opdracht fan Prins Willem fan Oranje.

## Publikaasje

* *Manuale arithmeticae & geometrice practicae*, Adriaan Metius, 1633 full text
* *Fortificatie en Stercktebouwinghe*

## Keppeling om utens
* Metius.nl
* Astrolink.de
* Zeiss.de
Sanne Bakker

** Sanne Bakker ** (Akkrum, 13 febrewaris 1992) is in Fryske paralympysk sportster. Se is spesjalisearre yn sitfollybal en wennet yn Akkrum.

Sanne Bakker is yn 2008 útkomd foar Nederlân op de Paralympyske Simmerspullen yn Peking, wêr't se mei it team brûns helle. It team bestie fierders út: Karin van der Haar, Karin Harmsen, Paula List, Djoke van Marum, Elvira Stinissen, Josien ten Thije, Rika de Vries en Petra Westerhof. Bakker hat har mei it frouljus team pleatst foar de Paralympyske Simmerspullen 2012 yn Londen.

Sanne folge it VMBO GT.

## Sjoch ek
* Follybal op de Paralympyske Simmerspullen
* List fan Nederlânske follyballers
Basketbalferiening Belial

**Basketbalferiening Belial** wie fan 1973 oant 2013 in basketbalklup út Surhústerfean. De klup waard oprjochte troch Freerk Windstra, dy't ek foarsitter/sekretaris wie. Yn it seizoen 2005/2006 wienen der trije teams: Hearen 1, Jonges kadetten en Jonges aspiranten.

## Hearen 1
It team Hearen 1 waard yn it seizoen 2005/2006 kampioen yn de klasse H3A. Sy hellen 34 punten út 18 wedstriden, der waard dus mar ien wedstryd ferlern. It team hat har lêste wedstriid op 22 maart 2013 spile.

## Kadetten
De measte spilers fan de kadetten yn it seizoen 2005/2006 spilen al inkele jierren mei elkoar. Yn oare leeftydsgroepen wienen se al frijwat súksesfol mei in oantal 1e en 2e plakken.
Eelco Schaafsma

**Eelco Schaafsma**, neffens berte-akte **Eelko Schaafsma** (Dokkum, 29 juny 1858 - Burgum, 24 maart 1914), wie in Frysk politikus.

Schaafsma wie fan berop abbekaat en rjochtbankgriffier, dy't sân jier as ôffurdige fan it distrikt Dokkum yn de Twadde Keamer siet. Hy wie de soan fan in boekhanneler. Foarútstribjend liberaal, dy't foarstander wie fan kiesrjochtútwreiding. Hy spile gjin grutte rol as Keamerlid.
List fan Fryske atletykferienings

De **list fan Fryske atletykferienings** bestiet út:

*Atletykferiening Frisia - Ljouwert
*Atletykferiening It Hearrenfean - It Hearrenfean
*AV Horror '47 - Snits
*Impala - Drachten
*AV Spartacus - Frjentsjer
Stasjon Marrum-Westernijtsjerk

**Stasjon Marrum-Westernijsjerk** (**Mrm**) is in earder sparstasjon by Marrum en Westernijtsjerk. De halte lei oan it Dokkumer Lokaeltsje (spoar fan Ljouwert nei Eanjum) fan de NFLS. De halte, mei as ôfkoarting *Mrm*, waard boud yn 1900, iepene op 22 april 1901 en waard op 1 desimber 1940 opheft. It stasjonsgebou stiet der noch altyd. It is yn 2003 yn opdracht gan de gemeente Ferwerderadiel yngreven restaurearre, wêrby't it eksterieur werombrocht is yn de oarspronklike Jugendstil-styl. De restauraasje is meifinansierd troch it Jeropeesk Oriïntaasje- en Garânsjefûns foar de Lânbou.

Dit stasjon is boud nei it stasjonsûntwerp mei de namme Standerttype NFLS, dat benammen brûkt waard foar ferskate spoarstasjons yn Fryslân. It stasjon yn Marrum-Westernijtsjerk foel binnen it type *NFLS 2e klasse*. It stasjon is sûnt 2015 yn gebrûk as pankoekrestaurant.
Aldjiersploech

In **âldjiersploech**, of **âldjiersferiening**, is in ploech dy't benammen om Ald en Nij hinne aktyf is. Yn de measte gefallen giet it om in ploech, net-troude, manlju. Aldjiersferienings helje om Ald en Nij hinne âldjiersstunts út of dogge oare aktiviteiten foar it eigen doarp. It ferskynsel âldjiersferiening komt it meast foar yn de doarpen fan Súdeast-Fryslân, en oer de grins yn Grinslân en Drinte.

## Ferienings
* Aldjiersploech Marsum - Marsum
* De Geitefok - Aldeberkeap
* De Nachtdravers - Donkerbroek
* De Oliebol - Vledder
* DOP - Doezum
* d'Olde Togers - Easterstreek
* Frijsteat Folgeren - De Folgeren
* De Takkebienders - Nijeholtpea
* It Pypke - Suwâld
* Makkingeaster Aldjiersploech - Makkingea
* Tied Zat - Zorgvlied, Wateren en Alde Willem
* Surhúster Aldjiersploech - Surhuzum
* De Korhoenders - De Fochtel
* Stikem mei Alles - Nyegea
* Vesuvius - Elslo
Rederij Eigen Feartsjinst Skylge

**Rederij Eigen Feartsjinst Skylge**, *EVT* (*Rederij Eigen Veerdienst Terschelling*) wie in rederij dy't oprjochte is troch eilânbewenners fan Skylge. It meastepart fan de oandielen wie yn hannen fan eilânbewenners. De rederij ûnderhold in feartsjinst tusken Harns en Skylge.  De tsjinst konkurrearre mei Rederij Doeksen op deselde rûte. 

## Fearboatekriich
EVT waard yn 2008 oprjochte daaliks nei de oprjochting ûntstiene der problemen mei it Ryk en Rederij Doeksen. De striid gong om fartiden, lisplakken fergunningen en farrûtes. Yn 2014 kaam der in ein oan de fearboatekriich neidat Doeksen de EVT oernaam.

## Boaten
Stoelklok

In **stoelklok** is in hingklok wêrby't it oerwurk mei poatsjes op in stoel stiet. Se binne meast makke yn de 17e iuw en 18e iuw. Stoelklokken binne besibbe oan de lantearneklok. 

## Fryske stoelklok
De Fryske stuoltsjeklok waard rûnom makke yn Fryslân. De Fryske stoelklok is te werkennen oan de beskildere wizerplaat, de seemearminnen op de efterplanke en de protte fergulde leaden fersierings. De Fryske stoelklok hie as ienige in koarte slinger. De produksje fan Fryske stoelklokken is yn de 18e iuw begûn, mar is letter ferkrongen troch it oare type Fryske klok: de sturtklok.

## Oare provinsjes
### Grinslanner stoelklok
Dizze klok is tige besibbe oan de Fryske foarm, ek de Grinslanner stoelklokken hienen in koarte slinger.

### Saanske stoelklok
Dit type klok waard makke oan de Saan flakby Amsterdam yn de perioade 1680-1730. De Saanske klok hat amper skilderingen en de wizerplaat is beklaaid mei flewiel. Op de belle stiet meastentiids in Atlasfiguer.

Yn de 20e iuw binne yn it Swarte Wâld in hiel soad replika's fan Saanske klokken makke foar de Nederlânske merk, wêrtroch't dit seldsume kloktype ynienen tige populêr waard.

### Twintske stoelklok
Ek yn Twinte waarden yn de 18e iuw stoelklokken makke. Dizze klokken fan klokmakkers as Ruempol, Bakker en Ter Swaek binne no tige seldsum.
Van Harenstsjerke

De **Van Harenstsjerke** yn Sint-Anne wie yn 1683 it earste foarbyld fan sintraalbou fan Fryslân. Bouhear fan de tsjerke wie diplomaat Willem van Haren (1627-1708). Op itselde plak stie earst in oare tsjerke, dêr't Rembrandt van Rijn yn 1634 yn troude mei Saskia Uylenburgh.

Troch in brân yn it Van Haren-slot binne in soad dokuminten ferlern gien. Dêrtroch is net krekt bekend wa't de arsjitekt west hat fan de achthoekige tsjerke. Wol is bekend dat de tsjerke boud is foar mei-inoar 17.536 karolusgûnen. In knoarre jild foar dy tiid, opbrocht troch Willem van Haren, rykssubsydzje en rike boeren dy't har nei wenjen setten hienen op de nije fruchtbere klaaigrûnen. Oan de noardside fan de tsjerke waard yn 1686 in grêfkapel boud, dêr't meardere leden fan de Van Harenfamilie yn begroeven waarden.

## Ynrjochting
Yn de tiid fan de Frânske oerhearsking binne alle famyljewapens yn de tsjerke blynkapt. Ek moast oer alle ikehout belesting betelle wurde. Dêrom hat alle ikehout ferve west, om ûnder de belesting út te kommen. 

### Preekstoel
By de bou fan de tsjerke wie gjin jild foar in nije preekstoel. De preekstoel fan de âlde tsjerke waard brûkt. Dy wie tuitel en moast mei balken skoarre wurde. Yn 1700 waard de hjoeddeiske preekstoel skonken, troch famylje Fan Oranje-Nassau. 
De famylje Van Haren hie nauwe bannen mei de Oranjes. Dat kaam troch de kontakten dy't de heit fan Willem van Haren hie. Dy Willem van Haren I wie stâlmaster en eksekuteur oan it Hof fan Willem Loadewyk en hofmaster oan it Hof fan Ernst Kasimir. De kânsel soe skonken wêze troch Maria, jongste dochter fan Freark Hindrik en Amalia fan Solms. De preekstoel is in ryklik fersierd masterhoutsnijwurk fan Dútske komôf, de namme fan de makker is net bekend.

### Oargel
It tsjerke-oargel stamt út 1728. It is skonken troch grytman Willem van Haren (1655-1728), in neef fan de bouhear fan de tsjerke. De tekst ûnder it wapenskyld is *Echte lieden hebben dit orghel alhier gesticht en vereerd*. It oargel waard makke troch oargelbouwer Johannes Radeker. Yn 1981 waard yn de omlisting fan it âlde oargel in elektroanysk oargel setten. 

### Famyljebank
Foar de preekstoel oer stiet de famyljebank fan de famylje Van Haren.