open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fisfliet

**Fisfliet**, somtiids ûnder oare ek wol stavere as **Fiskflyt** (Nederlânsk en offisjeel: *Visvliet*) is in doarp yn de gemeente Westerkertier, provinsje Grinslân (Nederlân). It doarp hat 290 ynwenners (1 jannewaris 2020).

## Skiednis
Fisfliet leit oan de Grinslanner kant fan it rivierke de Lauwers. Oan de eastkant fan it doarp rint it Fisflieterdjip, ek wol Besheersdjip neamd. De Lauwers is sûnt de Slach oan de Boarn yn 734 (doe't Karel Martel de Fryske hartoch Poppo fersloech) bekend as in grinsrivier; earst tusken de Frankyske en Fryske gebieten, dêrnei tusken Westerlauwersk en Easterlauwersk Fryslân. Letter waard de rivier de grins tusken Grinslân en Fryslân.

It doarp Fisfliet waard earne yn de 13e iuw stifte fan de muontsen fan it kleaster yn it hjoeddeiske Gerkeskleaster; hja foltôgen yn 1249 in dyk fan Scharnehuizen nei Fiskfliet, dy't in tûke fan de Lauwerssee ôfsleat. De Lauwerssee hie him yn de foarlizzende twa iuwen sterk útwreide. Der waard by Fisfliet in ûntwetteringsslûs boud. 

Yn 1370 stiften de muontsen dêr in tsjerke ta eare fan de hillige Gangulfus. Yn 1387 moast dy tsjerke ûntromme wurde nei in oerstreaming. Yn 1427 waard in nije Sint-Gangulfustsjerke boud op itselde plak. De tsjerke is yn 1973 folslein restaurearre.

Fisfliet hat lang in seehaven en drok hannelsplak west, mar ferlear dy posysje troch tichtslykjen fan de slinke dêr't it oan lei. De kleastergrûn fan Fisfliet kaaam nei de byldestoarm en it ferjeien fan de Spanjerts yn 1581 yn de Slach by Fisfliet (yn de Tachtichjierrige Kriich) oan de provinsje Fryslân om't it grinsgebiet wie. Lykwols wurdt it karspel Fisfliet al yn 1637 oan Grins ferkocht út reden fan jildkrapte fan it provinsjebestjoer. Oant 1795 wie der in dûanepost, anneks tolhûs, by it doarp, dêr't guod foar Fryslân op fergunnings kontrolearre waard en dêr't tol bard waard. 

Fan 1578 oant 1637 wie Fisfliet in eigen gritenij. Sjoch: List fan grytmannen fan Fisfliet.

Fan 1811 ôf hearde Fisfliet ta de gemeente Grypskerk, dat yn 1990 oan de gemeente Súdhorn kaam. Yn 1842 kaam er in weiferbining mei Grypskerk.

## Gebouwen
Krekt besuden it doarp stiet de Hilmahústermole, in poldermole út 1868.
It hege wite N.S.-stasjonsgebou (út 1891) is yn 1983 sloopt en waard ferfongen troch in ienfâldich wachthûske. It stasjon Fisfliet - oan it spoar Grins-Ljouwert - waard yn 1991 opheft.

## Oar
In bekende ynwenner fan Fisfliet wie Eise Eisinga, dy't út Fryslân flechte nei in rebûlje yn Frjentsjer dêr't er by belutsen wie. Nei in jier waard er lykwols útlevere en nei in jier feroardiele ta ferbanning út Fryslân, wêrnei't er nei Fisfliet werom kearde. Dêr moete hy syn twadde frou, foardat er yn 1795 tebekgie nei Frjentsjer. Yn it doarp is in strjitte nei him ferneamd.

## Galery

Visvliet - gereformeerde kerk.jpg|*Grifformearde tsjerke (2010)*
Hilmahuistermolen 2.jpg|*[[Hilmahústermole]]*
Station Visvliet.jpg|*It eardere [[Stasjon Fiskfliet|stasjon Fisfliet]] (1965)*


## Keppelings om utens
* Fisfliet; Klokslach en neifolgjend kloklieden op YouTube.
Strjitnamme

In **strjitnamme** of **hodonym** is in wurd om wegen, strjitten en loanen, ens. oan te tsjutten. De beneaming fan strjitten heart ta toponimy. It wurdt yn in soad lannen brûkt foar it adressearjen fan post.

Offisjele **strjitnammen** wienen foar de Twadde Wrâldoarloch yn Fryslân allinnich bekend yn stêden en grutte doarpen. Alle wenten hiene in haadletter mei in nûmer. Fryske nammen waarden meast fernederlânske, útsein at se ûnfertaalber achte waarden.

Nei 1945 krigen ek lytsere plakken strjitnammen. Neidat Utingeradiel mei de Sinnebuorren yn Akkrum begûn wie, waarden ek foar oare doarpen faak Fryske nammen keazen. Sa kamen bygelyks yn de doarpen fan Barradiel, Hinnaarderadiel, Smellingerlân (útsein Drachten) en yn it Frysk sprekkende diel fan Kollumerlân. Op oare plakken is de Fryske foarm ûnder de Nederlânske op de boerdsjes setten. (Hylpen, De Jouwer, Drachten). Yn guon gemeenterieden binne en wurde oer dy Fryske strjitnammen brede diskusjes en bytiden skerpe debatten fierd, bygelyks yn 2008 yn Dantumadiel en yn 2021 yn de nije fúzjegemeente Noardeast-Fryslân. 

De strjitnammen wurde suver net mear oan it tafal oerlitten. Gemeentebestjoeren roppe de help yn fan advyskommisjes, deskundigen en fan de nammejouwingskommisje fan de Fryske Akademy. Sa wurde in soad histoaryske en sinfolle nammen bewarre of wersteld.
Hans van Mierlo

**Henricus Antonius Franciscus Maria Oliva (Hans) van Mierlo** (Breda, 18 augustus 1931 - Amsterdam, 11 maart 2010), wie in Nederlânsk sjoernalist en politikus. Hy is benammen bekend as ien fan de oprjochters fan D66 en wie jierrenlang it gesicht fan dizze partij. Nei de inisjalen fan syn foarnamme wurdt er ek wol oantsjutten as *HAFMO*. Hans van Mierlo boaske trije kear. Hy hie in soan út syn earste houlik en twa dochters út it twadde. Sûnt 1999 hie Van Mierlo in relaasje mei de Nederlânske skriuwster Connie Palmen. Op 11 novimber 2009 trouden Van Mierlo en Palmen yn debatsintrum De Rode Hoed te Amsterdam.

## Libbensrin
Hans van Mierlo kaam út in roomsk-katolike húshâlding en die syn middelbere skoalle by de Jezuïten oan it Canisius College (ynternaat) yn Nimwegen. Hy studearre rjochten oan de Radboud Universiteit Nimwegen. Yn 1960 die hy doktoraaleksamen (Master yn de rjochten) Nederlânsk rjocht, mei as byfak ynternasjonaal privaatrjocht. Fan 1960 - 1967 wurke hy by it Algemeen Handelsblad te Amsterdam, earst as redakteur binnenlân, letter as haad fan de redaksje fan de opinyside.

As foarsitter fan it inisjatyfkommitee hie Van Mierlo yn 1966 in grut oandiel yn de oprjochting fan de nije partij Democraten 66. De oprjochting fan de partij slagge mat krekt noch yn 1966, op 27 desimber, neidat twa dagen fan fergaderjen earder neat opsmiten hiene. Van Mierlo wie de earste foarsitter fan dy partij. Yn 1967 helle D'66 sân sitten. Van Mierlo wie fan 1967 - 1977 en fan 1986 - 1994 lid fan de Twadde Keamer foar D66. Fan 1967 - 1974 en yn de twadde perioade wie hy teffens fraksjefoarsitter.

Fan 1983 - 1986 wie hy lid fan de Earste Keamer fan de Steaten-Generaal. Ek wie hy lid fan de Kommisje Untwikkelingsgearwurking Nederlân-Suriname (CONS) en fan de Advysrie Definsjeoangelegenheden (ADA).

Van Mierlo wie fan 11 septimber 1981 oant 4 novimber 1982 minister fan Definsje yn it Twadde - en Tredde Kabinet-Van Agt. Fan 22 augustus 1994 oant 3 augustus 1998 wie hy fisepremier en minister fan Bûtenlânske Saken yn it Earste Kabinet-Kok. Op 23 oktober 1998 waard hy beneamd ta Minister fan Steat Van Mierlo beklaaide tal fan bestjoersfunksjes, benammen by literêre en kulturele organisaasjes.

Hans van Mierlo ferstoar yn maart 2010 op 78-jarige leeftiid yn it Us Leaffrou Gasthûs te Amsterdam.

## Underskiedings
* Kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau (9 desimber 1982)
* Kommandeur yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw
* Thorbeckepriis (1992), in priis foar politike wolsprekkendheid
* Minister fan Steat (1998)
* Kommandeur yn de oarder fan it Frânske Legioen fan Ear (1999)
* Grutkrús mei stjer en lint yn de Oarder fan Fertsjinste fan de Bûnsrepublyk Dútslân (novimber 2003)

## Keppeling om utens
* Mr. H.A.F.M.O.van Mierlo, portret op de website van het Ministerie van Algemene Zaken
* Mr. H.A.F.M.O.van Mierlo - Minister van Staat
* Connie Palmen en Hans van Mierlo troud, Het Parool, 11 novimber 2009
Streekjesmiten

**Streekjesmiten, sintsje-oansmiten, streekjebeulen** of **oanskosjen** is in âld ferbean spul dêr't stiennen by nei in streek of tsjin in muorre smiten waarden. Wa't it tichtst by de streek kaam, mocht opsmite. Kaam 'de liuw' boppe, dan wienen alle oare sinten dy't allyksa leinen foar de smiter en oarsom.
De Strikel

**De Strikel** wie in Frysk kultureel moanneblêd, oprjochte yn jannewaris 1958 troch De Fryske Bibleteek, útjûn troch de firma Laverman yn Drachten. 

It wie de fuortsetting fan It Heitelân. Redaksjesekretaris wie Adam Jaarsma. Hylkje Goënga waard ien fan de earste redaksjeleden. Se soe dat yn de 37 jier dat dit tydskrift bestie bliuwe, de lêste jierren as einredaktrise. 
It blêd wie opnomd yn it jierlikse apakket fan de Fryske bibleteek en hie in oplage fan ± 1200. Utjefte fan Laverman NV yn Drachten (1958-1971), Stichting Dit is Friesland (opnomd yn it moanneblêd Dit is Friesland, 1972), Utjouwerij Fryslân yn Grou (sûnt 1972). Einredakteur wie ûnder oaren Freark Dam. De Strikel is letter opgien yn moanneblêd De Moanne.
Stúdzjefûns

In provinsjaal **stúdzjefûns** waard yn 1948 troch Provinsjale Steaten fan Fryslân ynsteld foar it ferlienen fan bydragen yn de kosten fan oplieding oan ûnbemiddele jonge minsken fan goede oanlis, dy't yn Fryslân thúshearre. 
Ek wienen der troch de gemeente ynstelde stúdzjefûnsen mei soksoarte doel yn Ferwerderadiel, It Hearrenfean, Ljouwert, Snits en Weststellingwerf.
Albert Swalue

**Albert Otto Swalue**, (doopt op 12 desimber 1683 - 1768), wie in keunstskilder fan Ljouwert. Hy skildere benammen blommen en dekoraasjes. Wurk fan him is yn it Frysk Museum.
Otto Swalue

**Otto Swalue** (Rheine (Westfalen), ? - Ljouwert ± 1613) wie in jurist.

Yn 1579 folmacht foar Weststellingwerf op de lândei, foarstanner fan de Uny fan Utert. Befreone mei Menso Alting en Abel Frankena.

Yn 1580 socht dizze fûle kalvinist yn opdracht fan de Fryske Steaten en synoade predikanten yn Noard-Hollân. Dêr sieten nammentlik in soad flechte Friezen. Ien fan de organisators fan de nije grifformearde tsjerke. Die yn 1580 ûndersyk nei it geastlik besit yn Eastergoa. Wie ek sekretaris fan Ljouwert tusken 1568 - 1593.
Tabo Sytstra

**Tabo Wyger Sytstra** (Baard, 26 augustus 1856 - Moarmwâld, 24 desimber 1925) soan fan Harmen Sytstra, wie bakker en skriuwer. Hy skreau ferskate toanielstikken en ferhalen, ûnder oare: *Oanbarnd iten* (Kluchtspil yn ien bidriuw, 1896) en *Stimdei* (Kluchtspil yn ien bidrjuw, 1917), *De Polderjonge* (1928)
Taai

**Taai** is in sinteklaasfersnapering. Der kin nei de foarm ûnderskied makke wurde yn:
* taaimantsjes, lyts taai
* taaipoppen, kinne wol libbensgrut wêze
* taairokken, ûnderhelte fan in trochsniene frouljuspop
Taai wurdt makke fan in soarte koekedaai mei spesjale krûden. Om it glimmend te krijen waard it taai eartiids, as it út de ûne kaam, ynsmard mei bjist. Letter waard soks mei molke dien. Smaaklik is en Gimbertaai en, ek Dokkumer taai wie bekend.

## Taaiplanke
Om taaifoarmen te bakken waarden taaiplanken brûkt. It wienen echt produkten fan folkskeunst, wurde net mear brûkt en wurde bewarre yn de kolleksjes fan it Princessehof, it Frysk Museum en yn âldheidkeamers. Yn de taaiplanken is âld-heidenske symbolyk weromfûn.
Tabaksdoaze

In koperen **tabaksdoaze** om tabak yn te bewarjen wie foar de oarloch tige algemien by boeren en arbeiders. De lúkse tabaksdoazen wienen fan sulver en waarden bygelyks as priis jûn by it keatsen en it hurdsilen, krektas tabakspotten. It waard ek wol as oantinken oan iistochten meinomd. Faak stienen der opskriften, bibelske foarstellings of oare foarstellings op. De koperen tabaksdoazen waarden eartiids ek brûkt as wapen. Der wurde in soad tabaksdoazen bewarre yn it Frysk Museum en it Frysk Skipfeart Museum.

It Frysk Skipfeart Museum yn Snits hat yn de kolleksje in tabaksdoaze dy't wûn is troch Eeltsje Halbertsma. De fersiering bestieat û.o. út in margesicht mei in sylboatsje, in fisker en in pleats, allegear opboud út min ofte mear lykstrekige linen om in golfpatroan. Sydkanten en efterkant binne fersierd mei sierlinen. Oan de binnenkant fan it lid stiet in ynskripsje:
 
*Gysbert Japicx greate namme* 
*haw ik oan myn scipke joon,* 
*In de prys, der elts op flamme,*
*Fiks mei glans in glorie, woon.* 
*Eern fleag Gysbert mei syn pinne*  
*Op de wieucken fen 't foarstân* 
*Nou oer Frieslâns marren hinne* 
*Broest er, Sylt er as de brân.* 
*Oppe Snitsermar is dizze prys woon* 
*Mei it Jagt Gysbert Japicx den 21 augst. 1844* 
*trog Doctor E. Halbertsma.*

## Eeltsje Halbertsma's tabakdoaze

Ofbyld:Tabaksdoaze Eeltsje Halbertsma FSM-2007-006-1.jpg|*Tabaksdoaze*
Ofbyld:Tabaksdoaze Eeltsje Halbertsma FSM-2007-006-2.jpg|*Tabaksdoaze Halbertsma*
Ofbyld:Tabaksdoaze Eeltsje Halbertsma FSM-2007-006-3.jpg|''Tekst Tabaksdoaze'
Joadestjer

Yn de Twadde Wrâldkriich moasten alle Joaden dy't âlder as seis jier wienen in **Joadestjer** dragen yn in it troch de nazi's besette Jeropa, mei útsein fan Finlân, Noarwegen, Denemark en Vichy-Frankryk. It skaaimerk bestie út in swart tekene seispuntige stjer op giele stof mei de grutte fan in hânpalm en mei de tekst (yn de lânsstaal) yn swarte letters 'Joad'. De stjer wie bedoeld om Joaden te identifisearjen. De Joadestjer moast te sjen wêze en fêst opnaaid op de linkerkant op boarsthichte. 

## Literatuer
*  (1990): *The Jewish question: biography of a world problem*, Fairleigh Dickinson Univ Press.

## Keppelings om utens
*  Distinctive Badges that Jews Were Forced to Wear During the Holocaust - Yad Vashem website
Onno Harmens Sytstra

**Onno Harmens Sytstra** (Baard, 10 oktober 1858 - Ljouwert, 20 novimber 1939), soan fan Harmen Sytstra, wie in ûnderwizer dy't him ynsette foar gebrûk fan Frysk op skoalle.

Hy arbeide sûnt 1878 yn Ljouwert. Joech mei Pieter Jelles Troelstra *It jonge Fryslân* (1881) út. Wie 50 jier samler fan de útjeften fan it Selsskip 1844; joech yn 1925 mei Jan Jelles Hof de *Nieuwe Friesche Spraakkunst* út.
Sytstra wie fierders redakteur fan *[[Swanneblommen]]* en ferbûn oan *[[Forjit my net!]]*.

## Keppeling om utens
* Nekrology fan Tsjibbe Gearts van der Meulen by www.burgum.nl (Ynternet Argyf)
Douwe Jan Vincent van Sytzama

**Douwe Jan Vincent van Sytzama** (Ljouwert, 18 july 1816 - Driezum, 11 augustus 1886) wie boargemaster Dantumadiel. 

Hy wie de soan fan Johannes Galenus fan Sytzama. Yn 1843 boaske er oan Adriana Janke Albarda (1822-1891), dochter fan grytman fan Ferwerderadiel Jan Albarda en Trijntje de Schepper.

Nei in militêre karriêre fan 1846 - 1876 waard er boargemaster fan Dantumadiel. 
Hy wenne nei syn houlik op Rinsmastate yn Driezum en liet in soad fan him hearre as filantroop en as persoanlike fijân fan de Fryske dichter Hjerre Gjerrits van der Veen.

## Portretten

Portret van Adriana Janke Albarda door H.A. Pothast.jpg|A.J. Albarda
Portret van Douwe Jan Vincent van Sytzama door H.A. Pothast (1886).jpg|D.J.V. baron van Sytzama

Troch Hendrik Antoon Pothast (Frysk Museum)

## Bern
Van Sytzama en syn frou krigen ûndersteande bern:
* libbenleas bern (dochter), ( 27 maaie 1844)
* Catharina van Sytzama, (Dantumadiel, 5 oktober 1845) - 30 septimber 1892)
* Wilhelmina Adriana Geertruid van Sytzama, (Driezum, 3 jannewaris 1848, troude yn Dantumadiel, 25 septimber 1868 mei Paulus Gevaerts, 30 jier, berne yn Burgum, soan fan Robbert Gevaerts en Catharina Maria van Heemstra.
* Johannes Galenus van Sytzama (*17 septimber 1849)
* Adriana Johanna Wilhelmina van Sytzama *baronesse van Sytzama* (1851-1877)
* Jan Maurits Vincent van Sytzama (*6 augustus 1854)
* Wilhelmina Christina van Sytzama (* 20 septimber 1857)
* Maurits Pico Diederik van Sytzama (* 15 juny 1862)
Gheorghe Hagi

**Gheorghe Hagi** (Săcele, Constanţa, 5 febrewaris 1965) is in  Roemeensk âld-proffuotballer.

## Keppelings om utens
*  Hagi op romaniansoccer.ro.
Riek Landman

**Riek Landman** (Drachten, 2 febrewaris 1934) is in Frysk skriuwster. Se is hikke en tein yn Drachten, gie dêr nei it lyseum en de rykskweekskoalle. Op har tweintichste kaam se as ûnderwizeresse te wurkjen op De Gordyk, De Haach en Ljouwert. Nei in stúdzje Nederlânsk wurke se oan de Ryksskoallemienskip yn Snits. 

## Toaniel en kabaret
Op de kweekskoalle die se al mei oan foardrachtwedstriden, letter siet hja yn it De Spinnekop-kabaret fan Roel Oostra en it Selskip Tetman de Vries. Se wie ek ien fan de oprjochters en spilers fan toanielselskip Tryater. Se skreau ek in tal toanielstikken.

## Publikaasjes
Yn 1988 ferskynde har earste roman, *Fuotprinten yn it sân*, oer twa plysjefroulju Sigrid den Oudsten en Anke Terpstra. Tusken 1988 en 2005 ferskynden der noch sân boeken yn dizze rige. Mei *In sterke frou* (1995) sloech Riek Landman oare literêre wegen yn. It gie wol wer oer twa froulju mar yn de foarm fan in psychologyske roman oer in mem-dochter-ferhâlding. Dêrnei ferskynden *In echte man* (1998) en *De oerwinning* (2000).
Nei 2004 folge noch in trijedielige searje mei autobiografyske eleminten oer trije generaasjes froulju. 

### Wurk
* 1988 - *Fuotprinten yn it sân* (misdieroman)
* 1989 - *Skaden oer de snie* (misdiedroman)
* 1990 - * Rots yn ’e dize* (misdiedroman)
* 1992 - *De Bollemanbrieven* (misdiedroman)
* 1995 - *In sterke frou* (4e printinge 2004, Merkel-rige) 
* 1996 - *It Heerema kristal*  (misdiedroman)
* 1998 - *In echte man* 
* 1999 - *Eilân yn ’e sinne* (misdiedroman)
* 2000 - *De oerwinning* 
* 2001 - *Voetsporen in het zand* (oersetting)
* 2003 - *De waarme weelde: leafde en gefaar op it griene eilân Madeira* (misdiedroman)
* 2004 - *De tiid fan Jentsje* 
* 2005 - *De striid fan Marte* (2e printinge 2005)
* 2006 - *De leafdes fan Janne* 
* 2008 - *Fammen fan Gaasterlân* (Frysk boekewikegeskink)
* 2008 - *Liet foar myn jonge* 
* 2008 - *Liet foar myn jonge* ( audioboek, foarlêzen troch Hinke Wolthuizen ) 
* 2010 - *Feest mei toaniel*
Forjit My Net

***Forjit My Net*** wie nei *[[Iduna (tydskrift)|Iduna]]* en foar *Fryslân* it tydskrift fan it Frysk Selskip (1871-1915).

Redakteuren wienen: Gerben Colmjon oant 1884, Onno Harmens Sytstra en S. van der Burg.

Obe Postma debutearre yn 1902 mei in stikmannich gedichten yn  *Forjit My Net*, dêr't it bekende 'De boerinne fan Surch' ûnder wie.
Tafelboerd

In **tafelboerd** is in rûne houten skiif fan sa'n 15 sm. yn trochsneed, dy't op it lân brûkt waard om iten op te snijen. It waard yn de 19e iuw noch brûkt foar it snijen fan kâld fleis of spek. Twa persoanen brûkten faak tegearre ien boerd. Hjirfan komt ek de útdrukking *eagen as tafelbuorden*.
Petrus Talpa

**Petrus Talpa** (Latyn: talpa = mol) wie in sechstjinde-iuwsk medikus fan Aldeboarn. Mooglik hiet er eins Moll (pake fan heechlearaar Petrus Moll). Gie nei Frânske hegeskoallen en waard dokter yn Snits (±1560), Ljouwert en oare plakken.
Douwe Tasma

**Douwe Jelles Tasma** (Grou, 1753 - dêre?, 1845) wie in klokmakker. In klok fan syn hân is yn it Frysk Museum, in tafelklokje op Harinxmastate yn Beetstersweach. 

Neisieten en famyljeleden fan Tasma wiene ek oerwurk- en klokmakkers. Anno 2014 dûke noch altyd klokken fan syn hân op by feilingen.
Harinxmastate (Beetstersweach)

**Harinxmastate** is in partikulier lângoed dat bestiet út it lykneamde famyljehûs oan de Van Harinxmawei yn Beetstersweach, ferpachte pleatsen yn Lippenhuzen, Beetstersweach en Koartehimmen en in oantal bosken en natoerterreinen yn de gemeenten Opsterlân en Smellingerlân. It behear is rjochte op it ynstânhâlden fan it lângoed. Dêrom hat it in boskeksploitaasje, in eigen lânboubedriuw en in kwekerij. It lângoed bestiet winliken út fjouwer ûnderdielen: 
* *De Menthenberch* yn Beetstersweach en Olterterp, benammen belêste mei it boskbehear en dus leveransier fan brânhout en seachhout.
* *De Massaliteit* yn Lippenhuzen en Boarnburgum, dêr't twa grutte natoerterreinen ûnder falle. *New Forest Pony’s* wurde ynsetten foar it heidebehear. Jonge hynsten wurde ferkocht.
* It *Biologyske Lânbou Bedriuw*, Beetsterwei 16 yn De Sweach, mei fleisfee en biologyske gersprodukten.
* *De Beetstertún* oan de Beetsterwei ek yn Beetstersweach, dêr't krystbeammen en siergrien kweekt wurde.

## De state
It hûs waard yn 1841 boud, mar is de werbou fan in âlder hûs. Doe't grytman Maurits P.H. Harinxma thoe Slooten it sette liet wie it in hielendal beplastere gebou, besteande út twa wenlagen ûnder in kape. De foargevel fan it 19e iuwske gebou krige in fronton. Yn 1931 waard de state modernisearre en útwreide mei in fleugel oan de efterside. De ramen krigen in oare roedeferdieling. De grûn om it gebou hinne waard in goed meter ferlege om it in riziger oansjen te jaan.
Binnenyn waard in lange moarmeren gong mei treppenhûs en dêrneist lizzende keamers útbrutsen. Dêrfoar yn it plak kaam in foarhal en in grutte hal. Dêr hinget in samling famyljeportretten fan 1500 ôf yn. De tún waard oanlein yn de 19e iuwske Ingelske lânskipsstyl.

Yn de Twadde Wrâldoarloch hat it pân tsjinne as rêsthûs foar de *Kleine Zusters van de Heilige Jozef* út Egmond aan Zee. De susters en it personiel waarden yn 1942 út Egmond aan Zee wei evakuearre nei de Harinxmastate en nleaune dêr oant 1944.

De Harinxmastate is noch hieltyd fan in neisiet fan de earste eigener. It gebou is in ryksmonumint.
Constanter

**Constanter** wie in literêr-wittenskiplike stúdzje-rûnte yn Ljouwert fan 1819 oant 1857. Constanter hie grutte ynfloed op it Fryske kultuerele libben en wie besibbe oan de rûnte fan it Frysk Genoatskip.

De dichter en skiedkundige Jonkhear A. van Halmael en griffier Jacob van Leeuwen wiene de oprjochters; lid wiene ûnder oaren J. D Ankringa, Jacob Roorda, Franciscus Binkes, G. T. N. Suringar, Albartus Deketh en A. Telting. De Constanter rûnte wie besletten en hat heechút út 10 leden bestien.

De leden liezen en beoardielen skiedkundige ferhannelingen en dichtwurk fan de leden, oefenen yn de retoarika, mar foaral wie men dwaande mei it lêzen en besprekken fan wurk fan Nederlânske dichters sa as Constantijn Huygens, Joost van den Vondel of Spieghel. Nei de besite fan John Bowring oan Constanter krige it in mear Frysk-nasjonaal karakter.
Jan Dirks Ankringa

**Jan Dirks Ankringa** (Ljouwert, 17 april 1793 - dêre, 21 jannewaris 1860) wie in klassikus.

Ankringa wie konrektor oan de Latynske skoalle, lid fan it Frysk Genoatskip en fan Constanter. Hy skreau Fryske religieuze poëzij en oersettings yn jierboekjes en sa. Teffens skreau er in *Proeve van de geschiktheid der Friesche taal voor het verhevene* (1857), dêr't in part fan Aeschylus syn  *Agamemnon* yn oersetting opnaam wie.

Fierders Nederlânske poëzij yn 'Dichterlijke Nalatenschap', mei oersettingen fan klassiken (Boalsert, 1872).

## Keppeling om utens
* Wiidweidiger biografy yn it Biografysk portaal fan Nederlân
Emily Maitlis

**Emily Maitlis** (6 septimber 1970) in yn Kanada berne Britsk sjoernalist en nijslêzer, is anno 2010 ien fan de wichtichste presintators yn ferskate BBC-nijsprogramma's.

## Karriêre
Maitlis sprekt floeiend Spaansk, Ingelsk, Italjaansk en Frânsk en in bytsje Sineesk-Mandarynsk.

### Oplieding
:King Edward VII middenbere skoalle, Sheffield, 
:Queens' College, Cambridge 

### Sjoernalist
:1992-94 radio nijs/hjoeddeiske saken yn Hong Kong
:1994-97 dokumintêremakker fanút Hong Kong, yn Kambodja en Sina. 
:1997-98 saaklik korrespondint, NBC Asia
:1998-2001 presintator, saaklik korrespondint en ferslachjouwer, *Sky News* UK 
:2001-06 presintator, BBC Londen. Ferskate nijsprogramma's
:2006 presintator, ûnder oaren *Newsnight* en *BBC News 24*

Yn novimber 2019 hie Maitlis in fraachpetear fan trije kertier mei prins Andrew, hartoch fan York yn Buckingham Palace, oer syn relaasje mei de Amerikaanske sededelinkwint Jeffrey Epstein. It ynterview waard op 16 novimber 2019 troch de BBC útsjoerd en joech in soad opskuor. 

## Persoanlik
Maitlis is fan joadsk komôf, de dochter fan professer Peter Maitlis, emeritus professer anorganyske gemy oan de Universiteit fan Sheffield en Marion Maitlis. Hja is troud mei in bankier, Mark Gwynne en hat twa bern.

## Publikaasje
* *Airhead: The Imperfect Art of Making News* (23 april 2019), .

## Keppeling om utens
*IMDb
*BBC Press Office – Biography
*Emily Maitlis Shows Boobs
*Artikel yn The Guardian, maart 2006
Sander Wiersma

**Sander Wiersma** (Ljouwert, 1982) is in byldzjend keunstner dy't wennet en wurket yn Grins.

Fan 1999-2003 folge er in oplieding Multimedia Design fan it ICT-lyseum oan it Friesland College yn Ljouwert. Tusken 2003-2007 studearre Wiersma autonome Byldzjende keunst oan de Akademy Minerva yn de stêd Grins. Hy wûn yn 2007 it Coba de Groot Stipendium 20.

Sander skilderet en tekenet in soad suggestyf wurk dêr't seksualiteit in grutte rol yn spilet. De wurken roppe faak emoasje op. Wiersma brûkt foar syn wurken byldmateriaal út tydskriften, films en ynternet. Dy bewurket er ta selsbewuste 'tsjustere' ympresjes fan in wyld libben. Syn wurken op papier binne meastentiids grut. Syn wurk yn potlead en swart fetkryt is net altiten útwurke.

Yn 2007 hie er in solo eksposysje *Spring* yn Ychten en groepseksposysjes yn Grins, Amsterdam en Ljouwert. Yn 2009 folge de solo tentoanstelling *Akwarellen* yn Museum Martena yn Frjentsjer.
Bob Schepers

**Bob Schepers** (Ynskedee, 30 maart 1992) is in Nederlânsk fuotballer fan SC Cambuur-Leeuwarden. 

Schepers is in talintfolle linksbûten dy't earder fuotballe by de amateurklup Blauw Wit ‘34 út Ljouwert. Hy begûn yn it seizoen 2008-2009 yn de B-jeugd fan SC Cambuur-Leeuwarden. Op tiisdei 24 febrewaris 2009 tekene hy in 3-jierrich kontrakt. Fan dat stuit ôf trene hy ien kear yn de wike mei mei it earste fan Cambuur. Op 17-jierrige leeftyd debutearre hy yn it earste alvetal en waard koart dêrnei foarfêst oerhevele nei Cambuur 1.

Yn 2009 waard Bob Schepers selektearre foar it Nederlânsk alvetal ûnder de 17 en die mei oan it Jeropeesk Kampioenskip yn Dútslân fan 6 oant 19 maaie. Ek yn dat team spile hy linksbûten. Hy helle de finale dy't jammerlik ferlern waard fan Dútslân yn de ferlinging.
Jehan Baptist fan Taxis

**Jehan(es) Baptist fan Taxis** (of: **Juan Baptiste de Tassis**; 1522 - Bonn, 20 april 1588) wie in Spaansk legeroanfierder fan Dútsk komôf yn de Tachtichjierrige Kriich.

Hy kaam yn 1567 mei Alva nei de Nederlannen en stried benammen ûnder Caspar de Robles en Francisco Ferdugo. Ferovere Breukelen en yn 1582 Stienwyk, en makke strooptochten troch Fryslân. De oerwinning yn de Slach by Boksum (1586) stiet op syn namme. Fierders wie er oanfierder fan de Spaanske troepen yn de Slach by Amerongen (1585), de Slach by Warnsveld (1586) en it Belis fan Bonn, dêr't er yn sneuvele.
Egbertus Teeklenburg

**Egbertus Teeklenburg** (?  - nei 1754), wie in sulversmid. HY waard yn 1721 master yn Boalsert. Wurk fan him is yn it Frysk Museum.
Ngô Đình Diệm

**Ngô Đình Diệm** (yn it Westen ornaris foutyf stavere as **Ngo Dinh Diem**; Hué, Kuang Binh, 3 jannewaris 1901 - Saigon, 1 novimber 1963) wie in Fjetnameesk politikus en premier fan Súd-Fjetnam (1954-1963). 

Diệm waard yn 1954 premier fan Súd-Fjetnam. Yn 1955 rôp er nei in referindum oer de takomst de republyk út, mei himsels as presidint. Op 1 novimber 1963 makke in militêre kûp in ein oan it rezjym fan Diệm, dy't fermoarde waard.

## Sjoch ek
* Fjetnamoarloch

## Keppeling om utens
* biografy fan Ngô Đình Diệm
Karel Doorman

**Karel Willem Frederik Marie Doorman** (Utert, 23 april 1889 – Javasee, 28 febrewaris 1942) wie in Nederlânske seeoffisier, in skout-by-nacht.

Karel Doorman fierde yn febrewaris 1942 it taktysk befel oer de ABDA (*America-British-Dutch-Australian*) float. Op 27 febrewaris wie de fatale seeslach yn de Javasee tsjin in Japansk eskader. Ien fan syn taktyske seinen *"All ships follow me"*, is, ferfraaid ta it bekende "Ik fal oan, folgje mei".

Ta syn oantins hat de Keninklike Marine oant fjouwer kear ta in skip nei him ferneamd, nammentlik yn 1946, 1948, 1991 en 2014.

## Sjoch ek
* American-British-Dutch-Australian Command
Albartus Telting

**Albartus Telting** (Frjentsjer, 11 oktober 1803 - dêre, 17 septimber 1863) wie in Frysk jurist en politikus.

Waard yn 1826 abbekaat yn Ljouwert. Yn 1830 teach hy as twadde luitenant fan de mobile skutterij nei de grinzen yn it ramt fan de Tsiendeiske Fjildtocht en waard by syn weromkomst sekretaris fan syn bertestêd (1832). Hy beoefene de Fryske Taal- en (rjochts)skiednis en stried foar behâld fan it Ateneum. Hy wie tusken 1843 - 1848 lid fan de Twadde Keamer, koart nei syn ferkiezing kantonrjochter fan it kanton Harns en tusken 1850 en 1856 steatelid. Wie ek sekretaris fan Constanter en it Frysk Genoatskip (1830). Oardere it Frjentsjerter argyf.

## Wurk
**De maatschappij tot Nut van 't Algemeen, een Christelijke instelling, feestrede* (Frjentsjer 1834)
**Levensbericht van Mr. [[Daam Fockema]]* (Leien 1855)
**Levensschets van Mr. [[Albartus Deketh]] (dêre 1857)

* Bydragen, proaza en poëzij, yn it [[Friesch Jierboeckje]], de Grinzer Studinte Almanak, de [[Ljouwerter Krante]], [[Friesche Volksalmanak]], *Almanak voor Hollandsche Blijgeestigen*, *Bibliotheek voor 't Huisgezin*, *Almanak voor het schoone en goede*, de [[Vrije Fries]], *Muzen-Almanak'', Friesche Almanak, ens.
Ingelske Oarloggen

De **Ingelske Oarloggen** (of inkeld ek wol de **Ingelsk-Nederlânske Oarloggen**; Ingelsk: *Dutch Wars* of *Anglo-Dutch Wars*) is de beneaming foar de see-krigen dy't yn de 17e en de 18e iuw fierd waarden tusken de Feriene Nederlannen en Ingelân, en harren oarsaak hienen yn de heftige konkurrinsje tusken beide lannen troch de oerseeske hannel en koloniale ekspânsje. 

## De Earste Ingelske Oarloch (1652-1654)
De Earste Ingelske Oarloch wie in direkte gefolch fan it útfeardigjen fan de Akte fan Navigaasje. Nei de seeslaggen by Dover en Duins, de fjildslach fan trije dagen by Portland en de slach by Ter Heijde, waard op 12 april 1654 de Frede fan Westminster sletten.

## De Twadde Ingelske Oarloch (1665-1667)
De Twadde Ingelske Oarloch wie in gefolch fan de werovering yn 1664 troch De Ruyter fan troch de Ingelske yn fredestiid bemachtige besittings fan de West-Ynjyske-Kompagy. Yn dizze kriich waard mei wikseljend súkses striden (Slach by Lowestoft, Seeslach fan fjouwer dagen, Seeslach fan twa dagen by Dúnkerke, Tocht nei Chatham), lang-om-let broch de Frede fan Breda op 26 july 1667 ûnder mear de erkenning fan it Nederlânske allinnich gesach yn East-Ynje en Nij-Amsterdam bleau yn Ingelske hannen.

## De Tredde Ingelske Oarloch (1672-1674)
As gefolch fan de polityk fan Karel II briek de Tredde Ingelske Oarloch út. Karel II hie Frankryk stipe tasein tsjin de Republyk. De bekendste seeslaggen wienen dy by Solebay, Schooneveld (tsjinoer de Westerskelde) en by Kijkduin. Troch de Frede fan Westminster (19 febrewaris 1674 waard de Feriene Nederlannen ferplichte ta it fergoedzjen fan alle skea.

## De Fjirde Ingelske Oarloch (1780-1784)
De Fjirde Ingelske Oarloch wie it gefolch fan de stipe dy't troch de Nederlannen oan de Amerikaanske Opstân jûn wie. Diskear late de Republyk swiere ferliezen ûnder mear yn de slach by de Doggersbank. Tanksij Frânske help wie de Frede fan Parys (20 maaie 1784 net al te ruïneusk.
Marten Douwes Teenstra

**Marten Douwes Teenstra** (Rûgesân, 17 septimber 1795 - Ulrum, 29 oktober 1864) wie skriuwer en reizger. 

## Libben
Teenstra kaam út in begoedige boerelaach. Hy wie de soan út it earste houlik fan Douwe Martens Teenstra en Jantje Luies Dijkhuis en de pakesizzer fan de ferneamde Marten Aedsges, nei wa't er ek ferneamd is. 

Yn 1826 waard er opsichter fan brêgen en diken op Java. Hy wie dêr mar twa jier, wêrnei't hy nei Suriname oerpleatst waard en dêr lânbouadviseur waard. Rillegau waard er dêr ek beneamd ta ynspekteur fan brêgen, strjitten, diken en wetterwurken en krige er ek opspoaringsfoech, wat eigentlik ûnder it gesach fan de prokureur-generaal foel. Teenstra ûndersocht de grutte brân fan Paramaribo fan 3-4 septimber 1832. 

Yn 1834 kaam Teenstra werom yn Nederlân en kocht in hûs yn Ulrum mei de namme 'Noord-Indië'. Dêr skreau er in soad boeken en kroaniken, ûnder oaren syn standertwurk 'De landbouw in de kolonie Suriname'. Hy makke berneboeken en skiednisboeken en brocht twa tydskriften út. 

Teenstra wie dopersk, frijmitselder, fûl tsjinstanner fan De Cock. en tsjinstanner fan slavernij.

## Wurk
* *Hans Hannekemaaier*
* *De kinderwereld*
* *Stads- en dorpkroniek Groningen, Friesland en Drente*
* *De negerslaven in Suriname* (by Google books, hjir: http://books.google.nl/books?id=RVI-AAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=%22marten+douwes+teenstra%22&source=bl&ots=Tc1eH9PUO9&sig=wKhV0oApkeXDw4KumAflUqj3K34&hl=nl&ei=GRacS_SIA8GQ-AbIvYX7AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CBoQ6AEwCA#v=onepage&q=&f=false)
* *De overzeesche bezittingen*
* *Chronologisch overzicht van 1795-1815 voor Groningen, Friesland en Drente*
* *Ulrum zoals het is en destijds toenemende volksbewegingen in Oktober 1834*
* *De vruchten mijner werkzaamheden*

Tydskriften:
* *De Diligence*
* *De Tijdgenoot*

## Keppeling om utens
* Teenstra by de DBNL (bibliografy)
*  *De Nederlandsche West-Indische Eilanden* by Google books: http://books.google.nl/books?id=GOU0AAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=%22marten+douwes+teenstra%22&source=bl&ots=5SZidZdbdf&sig=u8yqrFEH4kWZiD0lzSTT7Gph8Gc&hl=nl&ei=CBWcS9H8A47p-QbjgbHbAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CBMQ6AEwBQ#v=onepage&q=&f=false
* Webstee Ulrum oer Teenstra
Telefoan

In **telefoan** of **tillefoan** is in foarm fan telekommunikaasje wêrby't men troch it gebrûk fan twa apparaten dy't mei-inoar yn ferbining steane in petear fiere kin mei immen dy't oars te fier ôf is om mei te praten. Telefoanen kinne mei in snoer oansletten wêze op in netwurk (in 'fêste' telefoan), mar se kinne ek 'los' wêze. Sokke losse apparaten wurde mobile telefoans neamd. De telefoan waard yn 1876 útfûn troch Alexander Graham Bell.

## Skiednis yn Fryslân
Foar de telefoan falle de grinzen fan it distrikt Ljouwert gear mei dy fan de provinsje Fryslân. Konsesjes foar in pleatslik net waarden yn 1882 oanfrege troch de Nederlânske Bell Maatskippij en yn 1883 ferliend oan de firma Ribbink van Bork yn Amsterdam foar 15 jier, yn 1900 waard it ferlinge.

De sintraalpost siet yn de begjinjierren op de souder fan de haadwacht, 1900 yn Telefoanburo Iewâl 55. Doe kaam oansluting op it ynterlokale net, wêrtrocht it tal abonnees hurd oprûn ( 1885:90, 1899:169, 1900:206 en 1910:645 ). It earste kantoar yn it ressort Ljouwert wie Berltsum (1907) en rillegau dêrnei folge Gytsjerk-Oentsjerk. It Ljouwerter net is ( mei dat fan 9 oare Nederlânske plakken) op 1 jannewaris 1919 oernomd troch it Ryk. Yn 1930 folge automatisearring mei de sintraalpost yn it Post- en Tillegraafkantoar op Twibaksmerk 25, de distriktsadministraasje siet op nûmer 27. 

De measte lokale netten yn Fryslân binnne sûnttiids automatisearre. Ein 1957 kaam de administraasje yn gebou Twibaksmerk, hoeke Droevendal (arsjitekt P.de vries). Der wienen yn 1956 30.400 oanslutings, wêrfan 7150 op it lokale net Ljouwert. Yn dat jier waarden 20.500.000 lokale en 12.500.000 ynterlokale gesprekken fierd.
Christoffel Pullman

**Christoffel Pullman** (± 1759 – Baarn, 27 july 1787) wie in Dútsk hiersoldaat dy't omkomd is op syn wacht by Paleis Soestdyk.

## Patriotten en Prinsgesinden

Yn de nacht fan 27 july 1787 wie in leger fan sa’n 300 Patriotten, ûnder lieding fan Frederik III Ryngreve fan Salm-Kyrburg op wei nei Paleis Soestdyk. Prins Willem V doarde al in skoft net mear nei Soestdyk ta troch de striid tusken Patriotten en Prinsgesinden yn de regio. Hy hie in detasjemint fan it rezjimint fan Hessen-Darmstadt op it paleis legere om de oarder te beweitsjen. Op paad nei Soestdyk hienen de patriotten al twa wachtposten oermastere, mar by it paleis stjitten se op de grenadier Christoffel Pullman. De patriotten besochten him om te keapjen en him sa syn wapens ôf te nimmen, mar hy andere dêrop: “Ich bin ein ehrlicher Kerl…” (Ik ben in earlik man). Dêrop waard er op it plak sels deasketten. Salm joech hjirop syn patriotten it befel it paleis te plonderjen, mar troch it gewearskot wie de Hessyske brigade wekker wurden, en sûnder tiid te nimmen har oan te klaaien grypten se it gewear en ferdigenen it paleis. De patriotten wienen needsake har werom te lûken, en paleis Soestdyk bleau feilich, ûndanks de skea dy't op it foarplein ôprûn wie.

## Beleanning
De ferdedigers fan it paleis waarden dekorearre mei in gouden of sulveren earepeinje foar de Offisieren fan it Rezjimint Hessen-Darmstadt wegens de Ferdigening fan Soestdyk Soestdijk. De widdo fan Christoffel Pullman waard in goed pensjoen tasein.

## Monumint
Sûnt 1787 hawwe der twa tinktekens foar Christoffel Pullman stien yn de buert fan it Paleis. De monuminten stienen beide oan de wei fan Utert nei Soestdyk (de hjoeddeiske Biltsewei), mar it twadde monumint is fersetten nei it parkearplakje foar it paleis oer, dêr't in lyts sithoekje by it monumint makke is. 
### 1e Monumint

In houten plaat, fjouwerkant, oan de boppekant spits tarinnend, mei op de foarkant in skedel mei in gat yn de foarholle, boppe twa krúste bonken. Yn de midden in plakette mei it opskrift: 

:*Christoffel Pullman*,
:*Grenadier*
:*van de Lyf-Compagnie*
:*in het Regiment Infanterie*
:*van den Prins van Hessen Darmstad*
:*oud 28 jaaren*;
:*Verkiezende liever ’t leven te verliezen*
:*dan zyne wapens overtegeven*,
:*in den nagt*
:*van den 27 July 1787*
			
It houten monumint is tsjintwurdich te sjen yn it Ryksmuseum te Amsterdam.

### 2e monumint
Unthuld troch Prinses Juliana un 1937. In brûnzen byld fan de grenadier yn it unifoarm fan Hessen-Darmstadt, mei de finger oan de trekker fan syn gewear, op in stienen sokkel mei dêrop in plakette.
Terpmodderjen

**Terpmodderjen** is it struien fan in laach ôfgroeven terpierde oer in stik lân, benammen greiden.
It terpmodderjen kaam om 1840 hinne op, al waard der om 1800 al 'hústee-ierde' brûkt besuden Snits om greidlân te ferbetterjen. 

De resultaten mei terpierde wienen sa (boereskuorren moasten fergrutte wurde, lytse boeren waarden grutte ensfh.) dat der op grutte skaal oan terpôfgraving dien waard. De fruchtbere terpgrûn waard mei skûtsjes fan de klaai nei de sângrûnen brocht.
Terra nigra

**Terra nigra** (swarte ierde) is Romeinsk ierdewurk mei in (meast glânzjend) swart of donkergriis oerflak. It waard nei Fryslân ymportearre en is yn terpgrûn weromfûn.

It swarte ierdewurk waard makke troch de soerstofoanfier yn de ûne ôf te sluten en it ierdewurk te 'rikjen'. It oerflak fan terra nigra waard glêd en glânzjend troch it ûnder te dompeljen yn in klaaibrij of troch it te polysten. Faak is it fersierd mei in ienfâldige fersiering fan redstimpels. Terra nigra-ierdewerk sjocht der meastentiids Germaansk út. It terra nigra-ierdewurk fan de 4e en 5e iuw bestiet benammen út wiidmûlige bekers of skalen op in lyts poatsje. Nei alle gedachten waarden de fuotskalen as drinkskaal brûkt. It wurdt ek wol yn grêven fûn, de ferstoarne hie ommers yn it hjirneimels ek iten en drinken nedich.
Terra sigillata

**Terra sigillata** (Latyn foar *stimpele ierdewurk*) is de eigentiidske, sûnt it begjin fan de 19e iuw wenstige beneaming foar in fraai soarte gebrûksfoarwerpen út ierdewurk, dat yn de Romeinske keizertiid algemien yn omrin wie.

## Techniken
Kenmerkend foar it diggelguod yn *terra sigillata* is de reade of readbrune kleur en in glânzjend oerflak dat ofwol flak en ûnfersiere is, ofwol (meastal) fersierd mei dekorative en / of byldzjende reliëfs. It waard ek altiten makke fan fine liemsoarten en in pottebakkerstsjil. Foar de fersiering fan de bûtenkant waard yn de regel in (bakte) jitfoarm brûkt wêryn foar it bakproses de reliëfs yn negatyf oanbrocht wienen middels stimpels en sa.
De foarmen fan de *terra sigillata*-produkten binne sterk ynspirearre troch lykaardich diggelguod yn metaal, glês of edelstien.

## Produksje en fersprieding
De *Terra sigillata* hearde hast trije iuwen lang ta it algemien gongbere ierdewurk yn grutte parten fan it Romeinske Ryk, mar dochs benammen yn it westlike diel derfan. De produksje en de hannel foarmen wichtige taken fan it ekonomyske libben. Fan ûngefear 25 foar oant 30 nei Kristus wienen de wichtichste fabrikaazjesintra de Italjaanske stêden Arretium en Puteoli.

## Terra sigillata as histoaryske boarne
De ferskillen en oerienkomsten oangeande fabrikaazje en de dekoraasje fan *terra sigilata*, en benammen de ek op it ierdewurk oanbrochte pottebakkersmerken meitsje it de archeologen frij maklik by de identifikaasje en de filiaasje fan ferskate ateliers. Dêrtroch kin de *terra sigillata* in grutte bydrage leverje oan de datearring fan de lagen dêr't it yn oantroffen wurdt. Munt- en Terra sigillatafynsten folje elkoar oan.

It Frysk Museum hat sa'n 2200 skerven terra sigillata. In soad fan dat ierdewurk is yn de earste iuwen fan de jiertelling nei Fryslân komt mei hannelers dy't fan terp nei terp gienen. Om 300 hinne komt ek redstimpelsigillata út Argonne by Parys, neamd nei de ornamintenbân, soms ek kristlike symboalen. Ut de 4e iuw ek sigillata-imitaasje
Albartus Deketh

**Albartus Deketh** (Harns, 4 oktober 1796 - De Haach, 3 juny 1857) wie in jurist.

Hy wie in soan fan Petrus Goverts Deketh. Hy ferfolde ferskillende rjochterlike funksjes en waard yn 1841 advokaat-generaal by de Hege Rie.

Deketh wie mei-oprjochter fan it Frysk Genoatskip en skreau Fryske ferzen. Teffens in leafhawwer fan pinningkunde.

## Keppelings om utens
* Biografyen by de DBNL
* Deketh wie bewenner fan it Martenahûs te Frjentsjer
* Biografy Deketh troch Van der Aa
* Libbensskets Deketh yn it ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1857.''
Gerrit Tiemersma

**Gerrit Hedzers Tiemersma**, (Grou, 17 augustus 1835 - Wildervank, 10 oktober 1923), wie in ûnderwizer en Frysk skriuwer. Hie sûnt 1854 ferskate ûnderwiisfunksjes yn Wildervank en wurke mei oan Fryske tydskriften.
Tingwâlden

**Tingwâlden** (eartiids *tyngea*) is in streek fan miedlannen yn Opsterlân yn polder De Dulf. It leit noard fan Terwispel oan de Nije Feart it eardere Keningsdjip.
Jan Timmer

**Jan Johannes Timmer** (Penjum, 6 augustus 1859 – Grins, 6 novimber 1923) wie boer en politikus.

Timmer liet al yn 1897 syn feebeslach ûndersykje op kowetuberkuloaze.
It mei troch him oprjochte koöperative molkfabyk fan Kimswert krige nei 1900 allinnich molke fan tuberkuloazefrije kij. 

Hy joech mei de stjit ta it suver fokken fan it Frysk Hynder, waard lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân en dykgraaf fan de Fiif Dielen Seediken Bûtendyks.
Rûgesân

**Rûgesân** (ek: **De Rûgesân** en **Rûgesânsterpolder**; Nederlânsk en offisjeel: *Ruigezand*) is in buorskip fan sân pleatsen yn  de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. De polder leit fuort besuden it Reitdjip. 

It streekje is ûntstien yn de polder dy't oanlein is tusken 1794 en 1797. Dat hat foar it grutste part it wurk fan de bruorren Douwe en Aedsge Teenstra west, dy't hjir stipe fan harren heit Marten Aedsges Teenstra, in modelpolder ynrjochtsje woenen. Marten Aedges kaam út Fryslân en kocht yn 1776 de pleats *Castor* oan de oare kant fan it Reitdjip ûnder Zuurdijk. Dêrwei foel syn each op de grutte rûchte, mar foaral ek op de fruchtbere kwelder oan de oare kant en hy begûn plannen te meitsjen foar ynpoldering, dat úteinlik troch syn soannen syn beslach krige. De wei troch de polder, fan Lauwerssyl nei Electra draacht harren namme, de Teenstrawei.

De namme is in ferwizing nei rûchte, Grinslânsk foar ûnûntgonnen gebiet, ûnlân, de tastân foar de bediking doe't it gebiet noch kwelder wie.

## Pleatsen yn de Rûgesânsterpolder

Ofbyld:Teenstraheerd.JPG|*Teenstraheerd, boud yn 1796 troch Douwe Teenstra*
Ofbyld:Pleats Teenstrawei.JPG| *Aedsge Teenstra's pleats*
Ofbyld:De Oude Plaats.JPG|*De Alde pleats*
Ofbyld:Rûgsân.JPG|*Rûgesânsterpolder, de pôle rjochtsefter is Rietstee (gjin pleats)*


## Berne
* Maarten Douwes Teenstra (1795-1864), skriuwer en reizger
Tipeltange

In **tipeltange** is in meganyske puzel. Om in soarte tankje sitte rinkjes fan (koper)trie, dy't der allinnich nei bysûnder oerlis (tipelje), ôfhelle wurde kinne. Dêrnei moasten de ringen der krektsa wer omhinne dien wurde. It komt benammen oan op fingerfluggens, in tipelsinnich wurkje dus. Der bestean meardere soarten tipeltangen. De beukerskoalle fan Seisbierrum hiet De Tipeltange.

De oplossing, skiednis en komôf fan in tipeltange steane yn it boek 'Puzzels uit de hele wereld'. Om de meleda, sa't de puzel offisjeel hjit mei sân ringen op te lossen binne 64 hannelingen nedich, dy't allegear yn in spesifike folchoarder útfierd wurde moatte. Der besteane lykwols ek tipeltangen mei mear/minder as sân ringen.

Yn Sina hjit de tipeltange fanâlds de Ryou-Kaik-Tiyo ofwol 'foarwerp dat de gast bliuwen docht'. It is nei alle gedachten ien fan de âldste meganyske puzels, nei alle gedachten út Sina wei. De meleda wurdt ek wol 'Sineeske Ringen' neamd. Neffens de Sineeske leginde waard er útfûn troch de militêre held Hung Ming, dy't libbe fan 181 - 234 en dy't de puzel oan syn frou joech doe't er nei it front moast. Hja wie der sa yn ferdjippe om de oplossing te finen dat hja fergeat te treurjen oer de ôfwêzichheid fan har man.
Yn Europa ferskynde de Meleda midden 16e iuw. Hy waard troch de wiskundige Cardano beskreaun. Om 1700 krige de puzel yn in grut oantal Europeeske lannen bekendheid. Yn Noarwegen waard in stielen útfiering fan de Meleda wol as kofferslot brûkt ûnder de namme 'izeren hoekhâlder'.
Fjildwachter

In **fjildwachter** wie de beneaming fan in plysjeamtner dy't  de oarder handhavenje moast. 

## Skiednis
Nederlân hie gemeentefjildwachters en ryksfjildwachters. De earsten hiene allinnich foech yn de gemeente en dêrom wienen gemeentefjild faak teffens oansteld as *net betelle ryksfjildwachter*.

Yn Nederlân wie de gemeentefjildwachter amper in profesjonele plysje. De gemeente fûn de funksje fan fjildwachter ek net sa wichtich. Hy waard min betelle en syn unifoarm wie faak slytsk. In fjildwachter moast de gemeente faak freegje om in nij unifoarm nei't er dy al jierren droegen hie.
 
It salaris fan de fjildwachter wie meast leech. Trochsnee fertsjinne er om 1900 hinne sa'n 250 gûne it jier. Dêrom hie er der faak oar wurk neist. As er ek boade wie en opsichtere by iepenbiere wurken krige er taslaggen fan 25 oant 30 gûne it jier.

Yn de jierren 1930 komt der ferbettering en wurdt de funksje profesjoneler. De fjildwachter krige doe rjocht op 30 gûne fytsfergoeding, 50 gûne diplomatalage, unifoarmjild, in hierfrije went en medyske behanneling. De nije fjildwachter stie ek net oeral allinnich mear foar. By in bysûnder barren sa as merken, krige er help fan ryksfjildwachters fan it distrikt of guonts fan de Keninklike Maresjesee. De fjildwachter waard fan de jierren 1930 ôf ek ynset as sedemaster.

## Fiksje
Optochte fjildwachters binne bygelyks fjildwachter Flipsen út de jeugdboeken oer Dik Trom fan C. Joh. Kieviet, Bromsnor út de ferhalen oer Swiebertje, fjilldwachter Zwart yn de Kameleon-rige en fjildwachter Geitebrei út Pommetje Horlepiep. Dy waarden tige bekend by it publyk en wiene foar in part ferantwurdlik foar de byldfoarming fan dat amt by de lettere generaasjes.
Heerke Ates Visser

**Heerke Ates Visser** (Ikkerwâld, 21 juny 1896 - dêre, 15 novimber 1968) wie in weintsjer yn Ikkerwâld.

Hy troude op 17 maaie 1923 mei Antje Haakma, in dochter fan Sybren Haakma en Aafke de Vries. Krektas syn heit en pake wie Heerke Ates Visser weinmakker yn Ikkerwâld. As doarpsman wie Heerke aktyf yn meardere ferienings en faak as bestjoerslid.It wie in sekuer en 'tûk' man. Hy wie op 10 oktober 1946 mei-oprjochter fan Doarpsbelang Ikkerwâld. Hy hearde ta it earste bestjoer en bleau bestjoerslid oant syn ferstjerren. Fierders wied er bestjoerslid fan de kristlik nasjonale skoalle oan de Foarwei en lid fan de tsjerkerie fan de Kristlik Grifformearde tsjerke fan Moarmwâld. Earst as diaken en letter in perioade âlderling en bytiden as 'preeklêzer'. Boppedat wie hy ponghâlder fan de begraffenisferiening yn Ikkerwâld. De húshâlding Visser-Haakma wenne letter yn de wente Foarwei 99, dat Heerke Ates Visser sette litten hat.  Nei him is letter in strjitte yn Damwâld neamd.