open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grutte Tsjerke (Flissingen)

De **Grutte-** of **Sint-Jabikstsjerke** (*Grote- of Sint-Jacobskerk*) is de haadtsjerke fan 'e stêd Flissingen yn 'e provinsje Seelân. De oarspronklik roomske tsjerke stiet sintraal op de Oude Markt en is sûnt de reformaasje in protestantske tsjerke. Sûnt 2004 fâlt de tsjerke ûnder de PKN.

De bou fan 'e goatyske tsjerke is in kombinaasje fan in pseudobasilyk en in halletsjerke: de sydskippen binne hast like breed as it middenskip, de trije skippen hawwe elts in eigen ferwulft en it middenskip is heger as de sydskippen ek al ûntbrekt in ljochtbeuk

## Skiednis

De tsjerke waard tusken 1308 en 1328 boud. Fan dy tiid datearret it ûnderste diel fan 'e tsjerketoer. De goatyske spits waard yn 1501 ferfongen troch in houten spits, dy't op 'e hjoeddeiske liket.       

Troch in grutte brân yn 1911, ûnstien by reparaasjewurk yn it noardlike dwersskip fan 'e tsjerke, baarnde de tsjerke folslein út. De spits fan 'e toer stoartte yn en kaam yn 'e tún fan 'e tsjerke telâne. By de brân gyngen njonken de ynrjochting ek de eartiidske oargels ferlern, wêrûnder it monumintale haadoargel út 1769. 

It noardlike dwersskip wie eartiids ornearre as Ingelske tsjerke en waard mei in muorre ôfskieden fan 'e rest fan 'e tsjerke. Nei de grutte brân is in grut diel dêrfan ferneatige, de âlde poarte is noch te sjen oan 'e Branderijstraat njonken de pastory. De Ingelsen ferhûzen yn 1914 nei de nije Ingelske Tsjerke op it plak fan it hjoeddeiske stedhûs oan 'e Paul Krugerstraat.

## Ynrjochting
Yn de tsjerke leine ea 466 grêven, mar nei de brân bleau dêr mar in lyts tal fan in oer. De tsjerke hat noch ien epitaaf, acht roubuorden, wêrûnder dy fan Cornelis Lampsins en in grêfmonumint út 1780. It grêfmonumint is fan Daniël Octavus Barwell, immen dy't op 'e *Woestduin* reizge, dy't breksloech. 

Yn 1966 waard yn 'e stjerke it De Ruyterraam ynbrocht. Yn 'e tsjerke is Michiel de Ruyter doopt en troud.

It karriljon yn 'e toer is it fjirde karriljon fan 'e tsjerke en waard yn 1951 ophongen.

## Oargels

De tsjerke is trije oargels ryk: it grutte Flentrop-oargel út 1968, it Slooff-koeroargel út 1971 en it mobile Klop-kistoargel út 2004. 

It Flentrop-oargel ferfong in ynstrumint fan Van Dam, dat yn 1916 nei de brân fan 1911 oanskaft waard. It Van Dam-oargel rekke yn ' e Twadde Wrâldkriich skansearre en hie ek te lijen fan de Wettersneed fan 1953. Foar de grutte brân hie de tsjerke in oargel út 1769 fan Albertus fan Os út Flissingen. It alderearste oargel fan 'e tsjerke datearre lykwols út 1690. It gyng om in lyts oargel fan 'e Flaamske oargelbouwer Cornelis Ramault. De Ingelske tsjerke yn it noardlik transept hie in eigen oargel, dat yn 1792 troch Frederik van der Weele út Middelburch boud wie en troch de brân yn 1911 ferneatige waard.

## Keppeling om utens
* Orgelsite: Disposysje Flentrop-oargel
* Orgelsite: Disposysje koeroargel
* Orgels in Zeeland: skiednis oargels fan de Sint-Jabikstsjerke fan Flissingen
Halletsjerke

In **halletsjerke** is in tsjerke mei meardere skippen, wêrfan't de sydskippen (hast) like heech binne as it middenskip.

De skippen fan in halletsjerke kinne ûnder ien tek feriene wêze, mar it is ek mooglik dat elts skip in eigen sealtek hat. 

Oars as mei de foarm fan in basilyk kent in halletsjerke gjin ljochtbeuk. Njonken de sealtsjerke, de basilyk en de sintraalbou foarmet de halletsjerke ien fan de basistypes fan de kristlike tsjerkebou.
Hendrik Jakob Lever sr.

**Hendrik Jakob (Henk) Lever sr.** (Grins, 16 juny 1891 - Dachau, 8 maart 1945) wie in Nederlânske fersetsstrider yn de Twadde Wrâldoarloch.

Lever en de frou krigen trije bern: Jan, Henk en Meta (1918-2024). As jonge jonge wurke Lever yn de boekhannel fan syn heit. Yn 1931 ferfear de hûshâlding mei pake Lever nei Snits, dêr't de heit fan  Henk sr. yn 1934 stoar.

Yn de oarloch fersette de húshâlding him tsjin de Dútske besetter. Harren hûs oan it Kleinzand wie it haadkertier fan de Groep Lever, dêr't hast alle gesinsleden part fan wiene.

Yn 1942 waarden Lever sr. en syn soannen arrestearre troch de besetter. Sy sieten in moanne fêst yn de Euterpestraat yn Amsterdam. Nei harren frijlitting setten se harren striid fuort, ûnder mear troch it dwaan fan oerfallen en it fersprieden fan  fersetskranten. Ek soargen se foar ûnderdûkadressen foar Joadske flechtelingen.

Yn de nacht fan 16 op 17 novimber 1943 foel de SD it hûs fan de famylje yn. Lever sr., syn dochter en in ûnderdûkster, Rosa IJzerman, waarden arrestearre. De oaren fan de Groep Lever flechten. Se waarden nei de Blokhûspoarte yn Ljouwert brocht. Dochter Meta kaam nei in pear dagen frij, Lever sr. waard op transport set nei Kamp Vught. Dêrwei waard er nei Dachau transportearre, dêr't er op 8 maart 1945 fan útputting stoar.

Yn oktober 2020 waard in unyk kleurefilmke út 1939 ûntdutsen fan Hendrik Lever. Hy is dêr te sjen as frijwilliger fan de loftwacht fan Snits. 

Yn novimber 2025 makke de organisaasje fan Yad Vashem bekend dat Lever en syn frou dizze bysûndere ûnderskieding takind wurde soe. 

## Neitins
Yn Snits is op it Algemien Begraafplak in monumint ta oantins fan de famylje Lever stifte op it grêf fan Jan Lever. Yn de Sudertsjerke en yn harren eardere went oan it Lytssân, no part fan it Frysk Skipfeart Museum, hinget in oantinsplakette. De Famylje Leverstrjitte yn Snits is ek nei de famylje ferneamd.


Herdenkingsmonument voor de familie Lever in Sneek.jpg|Betinkingsmonumint foar de famylje Lever op it Algemien Begraafplak yn Snits.
De Famylje Leverstrjitte in Sneek.jpg|De Famylje Leverstrjitte yn Snits.
Herinneringsplaquette Groep Lever.jpg|De plakette ta oantinken fan de famylje Lever yn it Frysk Skipfeartmuseum yn Snits.


## Keppeling om utens
*Nasjonaal Monumint Kamp Vught oer de famylje Lever
Heert Pieters de Jong

**Heert Pieters de Jong** (Froubuorren, 13 oktober 1828 - Grins, 26 maart 1903) wie in Frysk ûnderwizer en taalman. 

Hy wie in soan fan winkelman Pieter Japiks de Jong en Trijntje Gerkens Dokter. Hy krige kunde oan Gerben Colmjon, wat him motivearre ta it yn stúdzje nimmen fan taal. Op 10 maaie 1847 waard er ûndermaster yn Minnertsgea, yn augustus 1851 skoalhaad yn Marsum en juny 1853 yn Sint Jabik. Yn dat lêste plak wie er ek koster, foarsjonger en oargelist fan de Groate Kerk. Op 2 septimber 1869 waard er haad fan de skoalle yn Stiens. 
Yn 1887 waard er beneamd ta arrondissemintsskoalopsjenner en soe dy funksje oant 1895 besette.

De Jong wie in grut foarstanner fan it Frysk.

De Jong boaske yn 1851 oan Antje Thomas de Groot (1828-1902), in boeredochter út Minnertsgea. Sy krigen trije bern. Hy waard beïerdige njonken syn frou yn Stiens.

## Publikaasjes
* De Wrâld scil forgean. Petear fen in boer en syn arbeider oer it sizzen dat er in comeet tszin ûs ierdbol oanpompje scil, op é 13 Juny 1857 (Frentsjer 1857). 
* Bydragen yn Bijekoer (1847-50); Swanneblommen (1853, 59); Iduna X. 
* Meidogger oan de *Gids voor reizenden, Friesland en de Friezen* (Ljouwert, 1877)
* Ferskate lêsboekjes foar de legere skoalle, dy't faak fannijs printe waarden.
Inketfiskswam

De **Inketfiskswam** (*Clathrus archeri*, synonym: *Anthurus archeri*) is in skimmel út de grutte famylje Phallaceae, sis mar de stjonkswammefamylje.

## Beskriuwing
De foarm fan de skimmel docht tinken oan de tentakels fan de inketfisk. Ynearsten ûntstiet der in aaifoarmige bol, it saneamde duvelsaai, dêr't meardere lange readkleurige tentakels út komme en dan út inoar waakse. Om de swam hinne hinget in nei kadavers stjonkende rook, itjinge tal fan miggen oanlûkt. 

## Foarkommen
De inketfiskswam komt oarspronklik út Austraalje en Tasmaanje en wurdt sûnt 1921 fûn yn Europa. Der wurdt tocht dat der spoaren fan de swam meinommen binne troch  de Australyske troepen, dy't yn de Earste Wrâldkriich yn Europa meifochten. In oare teory is dat skimmel mei de ynfier fan Australyske wol yn Europa telâne kaam. Wis is dat snypsel fan hout it fierder fersprieden fan de inktfiskswam holpen hat.  

De soarte is noch seldsum yn Nederlân, mar komt wol jimmeroan mear foar yn wiet greidelân en/of yn in boskeftige omjouwing.

Yn oktober 2020 helle it foarkommen fan in koloanje inketfiskswammen oan de Kolfbaan yn Burgum it nijs.
Duvelsaai

Mei in **duvelsaai** of **heksenaai** wurdt it fruchtlichem ornearre fan de stjonkswammen. Ut it duvelsaai komt de poddestoel. 

Neffens it folksleauwe soe de duvel de aaien lein hawwe. Duvelsaaien komme foar by stjonkswammen, traljestjonkswammen en inketfiskswammen.
Miggeswam

De **Miggeswam** (*Amanita muscaria*) is in algemien foarkommende poddestoel yn grutte parten fan 'e wrâld. Benammen de reade hoed fan 'e poddestoel hat stoffen mei hallusinearjende skaaimerken en de poddestoel falt dêrom ûnder de opiumwet. De poddestoel is giftich.

## Beskiuwing

De miggeswam is mei syn reade hoed en wite stippen in opfallende poddestoel en foldocht mei syn ferskining oan de poddestuollen út de mearkes. De hoed kin 5 oant 15 sintimeter breed wêze, ferskilt fan read oant somtiden oranje-giel en hat ûnder de hoed wite lamellen. De ferneamde wite stippen op 'e hoed binne resten fan it omklaaisel (*velum universale*), dêr't de poddestoel yn siet ear't er út de grûn kaam. De slanke, wite stâl stiet op in knolfoarmige foet en hat in wite kraach mei in gieleftige râne. In jonge miggeswam is bolfoarmich en by it âlder wurden wurdt de hoed platter en yn it lêst bleker en in bytsje komfoarmich. 

## Foarkommen
De miggeswam komt yn hiel Europa yn bosk en bermen foar by leafbeammen lykas de bjirk, boek en iik, mar ek wol by nullebeammen. Fierder is de miggeswam te finen yn Noard-Amearika, Noard-Afrika en it noarden fan Aazje. Yn Austraalje, Nij-Seelân, Súd-Amearika en Súd-Afrika is de miggeswam yntrodusearre. 

## Oars
De miggeswam waard eartiids brûkt by sjamaanske rituelen yn Laplân. Der wurdt gekjeijend wolris ornearre dat de hallusinearjende skaaimerken de oarsaak binne fan de fleanende rindieren en de readwyt klaaide krystman.  
## Keppeling om utens
* Poddestuollen yn Fryslân
Readekoalswam

De **readekoalswam** (*Laccaria amethystina*) is in swam út it skaai fan de tûlswammen (*Laccaria*). Fanwegen de fiolette kleur fan de swam wurdt de poddestoel ek wol **ametistswam** neamd. De readekoalswam is ytber.

## Skaaimerken
De readekoalswam is lyts oant middelgrut en falt benammen yn fochtige omstannichheden op troch de fiolette kleur. By droechte wurdt de readekoalswam bleek en kin dan feal oant hast bún fan kleur wurde. De hoed is 2 oant 6 sentimeter breed en wulfich oant plat. By it âlder wurden wurdt de hoed golvjend en lykje de rânen brutsen. De ek fiolette lamellen fan de hoed binne breed oanhechte. De stâl is 4 oant 10 sintimeter lang en likernôch 4 oant 8 millimeter breed. Yn tsjintstelling ta de hoed bliuwt de stâl ek by droech waard de kleur hâlden.      

It spoarepoeier fan de readekoalswam is wyt; it fruchtfleis pears en wetterich. It rûkt en smakket ûnopfallend oant ûnmerkber.

## Foarkommen
De readekoalswam komt hast yn de hiele wrâld in soad foar, útsein yn it westen fan Noard-Amearika en Grienlân. Fan de simmer oant de hjerst komt de poddestoel in soad foar yn leaf- en nuddelbosken. Dêr waakst de poddestoel op blêden en nuddels.
## Keppeling om utens
* Poddestuollen yn Fryslân
William Hudson

**William Hudson** (Kendal, 1730 - Westminster, Londen, 23 maaie 1793) wie in botanikus en apteker. Hy wie ien fan de earste Britske botanisy en mykologen, dy't in mânske publikaasje oer lânseigen poddestuollen útbrocht hat. Tusken 1765 en 1771 wie er demonstrateur en direkteur fan de Chelsea Physic Garden.

Hudson waard berne tusken 1730 en 1732 yn de White Lion Inn yn Kendal, dy't troch syn heit beheard waard. Hy folge de *grammar school* fan Kendal en learde dêrnei fierder by in apteker yn Londen.

Yn 1757 waard er adjunkt-bibliotekaris by it Britsk Museum en op 5 novimber 1761, waard er *[[Fellow of the Royal Society]]*.

Hudson syn meast wichtige publikaasje, *Flora Anglica*, waard yn 1762 útbrocht. Yn 1778 ferskynde in tige útwreide edysje fan de Floara en yn dy snuorje hie er ek plannen foar in *Fauna Britannica*. Yn 1783 lykwols fleach syn hûs yn Panton Street yn 'e brân en waarden syn samlingen ynsekten en in soad fan syn planten ferneatige. Hudson ferhuze dêrnei nei Jermyn Street.

Hy wurke fan 1765 tot 1771 mei oan de publikaasje *Praefectus Horte* en makke de yndieling neffens de klassifikaasje fan Carl Linnaeus fan de troch John Ray (1627-1705) beskreaune planten. Hy briefke ek mei Linnaeus.

Sûnt 1791 wie er lid fan de Linnean Society of London.

## Publikaasje
* *[https://archive.org/details/bub_gb_Jx05AAAAMAAJ Flora Anglica]*. Nourse, Londen 1762-98 p.m.
Pommeren

**Pommeren** (Dútsk: *Pommern*; Poalsk: *Pomorze*; Kasjûbysk: *Pòmòrskô*) is in lânstreek oan 'e súdkust fan 'e Eastsee, dy't sûnt de ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch yn 'e grinskrite fan Dútslân en Poalen leit. Histoarysk makke it gebiet diel út fan Prusen. It part fan 'e streek bewesten de Oder-Neissegrins leit geografysk tichter by de eardere Prusyske haadstêd Berlyn, en wurdt dêrom Foarpommeren neamt. Dat gebiet heart tsjintwurdich ta de Dútske dielsteat Meklenburch-Foarpommeren. Yn it westen grinzget Foarpommeren oan it histoaryske Meklenburch, en yn it suden oan Brandenburch. It diel fan Pommeren eastlik fan 'e Oder-Neissegrins, dat histoarysk oantsjut waard as Efterpommeren, foarmet tsjintwurdich rûchwei it Poalske woiwodskip (provinsje) West-Pommeren (*Zachodniopomorskie*). It woiwodskip Pommeren, dat eins eastlik fan it histoaryske Pommeren leit, omfiemet it grutste part fan 'e histoaryske lânstreek Pomerellen ("Lyts-Pommeren"), dy't ornaris net ta Pommeren rekkene waard. In trêde Poalsk woidwodskip, Kûjaavje-Pommeren, bestiet út 'e histoaryske lânstreek Kûjaavje en de súdlike punt fan Pomerellen. De eilannen Rügen, Usedom en Wolin, yn 'e Eastsee, hearre ta Pommeren.

Oer it algemien is Pommeren, dat (sûnder Pomerellen) in oerflak hat fan 30.017 km², relatyf tinbefolke. It Dútske Foarpommeren hat in befolking fan 477.000 minsken, en yn it Poalske Efterpommeren wenje goed 1,7&nbsp;miljoen minsken. De grutste stêd is Stettin, oan 'e Poalske kant fan 'e Oder-Neissegrins (of, as Pomerellen meirekkene wurdt, de Poalske havenstêd Gdańsk). Bûten de stêden wurdt Pommeren karakterisearre troch in relatyf flak plattelân bestruid mei doarpen, marren en wâlden. Der is net folle yndustry en de wichtichste pylder fan 'e ekonomy is yn it grutste part fan it gebiet noch altyd de lânbou. Histoarysk waard it gebiet benammen bewenne troch etnyske Dútsers, mei oan 'e eastgrins en fral yn Pomerellen it heitelân fan it lytse Slavyske folk fan 'e Kasjûben. Nei de Twadde Wrâldoarloch waard Efterpommeren troch Poalen anneksearre en waarden de measte Dútsers ferdreaun, ynsafier't se net al út eigen beweging flechte wiene. Harren plak waard ynnommen troch etnyske Poalen en in eksklave fan etnyske Oekraïners (goed 2.800 yn 2002). De Oekraïners waarden troch it Poalske regear yn 1947 by Operaasje Weichsel út harren heitelân by de Poalske eastgrins wei nei Pommeren en oare westlike dielen fan Poalen ta deportearre. Dat waard dien sadat de eastgrins troch it ferfarren fan etnyske Poalen dêrhinne, stevich yn Poalske hannen komme soe.
Territoarium

In **territoarium** (meartal: **territoaria**) (fan it Frânske *territoire*) is in yn guon konteksten gebrûklike oantsjutting foar in subnasjonaal gebietsdiel mei in beskate foarm fan selsbestjoer. Yn in protte lannen mei in federale bestjoersstruktuer makket men ntl. ûnderskie tusken folweardige dielsteaten of provinsjes oan 'e iene kant, en territoaria oan 'e oare kant. De dielsteaten of provinsjes hawwe dan ornaris in frij fiergeande foarm fan selsbestjoer, en diele yn 'e soevereiniteit fan 'e federaasje, wylst de territoaria foar beskate beliedsterreinen folslein ôfhinklik wêze kinne fan 'e federale oerheid en gjin inkele foarm fan soevereiniteit besitte. 

Men sprekt yn sokke gefallen fan 'federale territoaria'. Dat soarte gebieten binne òf lyts fan oerflak òf tige tinbefolke. Faak leit de federale haadstêd yn in federaal territoarium of federaal distrikt. Foarbylden fan sokke territoaria binne Yukon, Nûnavût en de Noardwestlike Territoaria yn Kanada, it Distrikt Columbia yn 'e Feriene Steaten en it Noardlik Territoarium en it Australysk Haadstedsk Territoarium yn Austraalje. 

'Territoarium' kin lykwols ek in algemiene oantsjutting wêze foar oerseeske, net-selstannige lannen, de saneamde ôfhinklike territoaria. Foarbylden dêrfan binne Porto Riko, Gûam en Amerikaansk-Samoä (falle ûnder de Feriene Steaten), Gibraltar, de Turks- en Kaikoseilannen en de Pitcairneilannen (falle ûnder it Feriene Keninkryk), Frânsk-Guyana, Nij-Kaledoanje en Sint-Pierre en Miquelon (falle ûnder Frankryk) en Kurasau, Arûba en Sint-Marten (falle ûnder Nederlân).
Rosebud (rivier yn Montana)

De **Rosebud** is in rivier yn 'e Amerikaanske steat Montana. De rivier ûntspringt súdlik fan it Beartoothberchtme, deunby de grins mei Wyoming. It is gjin lange rivier, en hy mûnet al rillegau út yn 'e Stillwater, dat sels wer in sydrivier fan 'e Yellowstone is. De Rosebud foeget frijwat wat wetter oan 'e Stillwater ta, mar ek in protte silt. Dat komt foar it meastepart út 'e Butcher Creek, dat wer in sydstream fan 'e Rosebud is. De Rosebud is bekend fan 'e Slach oan 'e Rosebud, yn 1876, dy't oan 'e igge fan it rivierke útfochten waard.
Passau

**Passau** (Lat. *Batavium*, *Batava* of Passavia) is in kreisfreie universiteitsstêd yn it súdeasten fan 'e Dútske dielsteat Beieren. Mei likernôch 54.000 ynwenners is Passau nei Landshut de op ien nei grutste stêd fan it regierungsbezirk Niederbayern. De namme Passau is ôflaat fan 'e Latynske namme fan in Nederlânske hiersoldatenienheid yn it Bataafske leger. 

## Geografy

De stêd leit oan 'e grins mei Eastenryk op it plak dêr't de rivieren de Donau, de Inn en Ilz byinoar komme, dêrom hat de stêd de bynamme *Dreiflüssestadt*. Alhoewol't de Inn de breedste fan 'e trije is, wurdt de rivier fierder dochs de Donau neamd, om't dy it langst is.

## Skiednis
Bonifatius makke de stêd yn 739 ta biskopsstêd. Biskop Pilgrim fan Passau soe de oantrún jûn ha ta it skriuwen fan it Nibelungenliet. 600 jier lang bleau Passau in selsstannich biskoplik prinsdom.

De stedsbrannen yn 1662 en 1680 ferneatigingen grutte dielen fan 'e stêd. In soad gebouwen waarden neitiid troch Italjaanske boumasters yn barokke styl wer opboud. Sûnt 1803 heart Passau ta de lettere dielsteat Beieren.   

## It besjen wurdich
* De Sint-Stefanusdom (Domplatz). It eastlik koer en it dwersskip binne goatysk en tusken 1407 en 1530 boud; it westlike diel fan 'e domtsjerke is nei in brân yn Italjaansk barokke styl weropboud (1678). Yn 'e tsjerke stiet it grutste piipoargel fan 'e wrâld.
* Riedshûs (1393). 
* Alde residinsje (*Zengergasse*; gebouwen út ferskillende perioades).     
* Nije residinsje (*Residenzplatz*; ûntstien tusken 712-1730).
* De fêsting "Oberhaus".
* De fêsting "Niederhaus".
* Simmerslot Freudenhain (noardlike kant Donau; simmerslot fan 'e prinsbiskoppen). 
* Hillich Krústsjerke mei it kleaster Niedernburg (eastlik fan 'e Domberg oan 'e *Jezuitengasse*; oarspronklik romaanske tsjerke, tusken 1860 en 1865 werom brocht yn romaanske foarmen).
* Sint-Michaeltjerke (*Schustergasse*; eardere jezuïtetsjerke).
* Sint-Severinustsjerke (*Innstadt*, romaanske tsjerke, tsjintwurdich tsjerkhôfkapel).
* Marije-Helptsjerke (*Mariahilfberg*, beafeartstsjerke en abdij op 'e súdkant fan 'e Inn).
## Musea
* Oberhausmuseum (Oberhaus 125)
* Dommuseum (Residenzplatz)
* RömerMuseum Kastell Boiotro (Ledergasse 4, argeologysk museum)
* Glasmuseum Passau (Schrottgasse)
* Museum Moderner Kunst (Bräugasse 17)
* Dackelmuseum Kleine Residenz (Große Messergasse 1; museum foar leafhawwers fan tekkels) 

## Ofbylden

Innkai mit Schaiblingsturm und Innstadt.JPG|Kade mei de Schaiblingstoer.
Passau GO-7.jpg|Sint-Paulustsjerke en de Dom.
Veste Oberhaus 2.jpg|Fêsting Oberhaus 
Passau, Oberhaus, Niederhaus, St. Salvator.jpg|Fêsting Oberhaus mei op de foargrûn de Sint-Salvatortsjerke.


Veste Niederhaus Passau P1040935.jpg|Fêsting Niederhaus.
St. Michael Passau 03.jpg|Sint-Michaeltsjerke.
Wallfahrtskirche Mariahilf Passau 1.jpg|Mariahilf.
Passau Rathaus Dom.jpg|Riedshûs.
Lichem

In **lichem** is yn 'e kontekst fan 'e biology it gehiel fan in mearsellich organisme dat út eigen lichemssellen opboud is. Dy sellen hawwe in foar elts organisme unyk genoom.

De mage- en termsholte wurdt beskôge as bûten it lichem lizzend, ek wurdt dy net troch in laach sellen (lykas by de hûd) of in selmembraan (lykas yn 'e longblaaskes) ôfskaat fan 'e bûtenwrâld. De holten yn oare organen wurde wol ta it lichem rekkene; men kin dan tinke oan 'e hertholte, dy't folle is mei bloed dat yn in (fan it bûtenmiljeu ôfsletten) fettestelsel sirkulearret.

Yn 'e genêskunde tsjut de term 'somatyk' op in oandwaning oan it lichem. Sa is 'somatyske soarch' rjochte op 'e fersoarging fan it lichem (bgl. yn in ferpleechhûs). Ek wurdt de term 'somatyk' brûkt as oantsjutting foar it ûnderstypjen fan minsken mei in groanyske lichaamlike oandwaning.

## Sjoch ek
*minsklik lichem
Tema

In **tema** is yn 'e kontekst fan keunst, literatuer of oare maatskiplike terreinen in ûnderwerp dat troch it oangeande wurk behannele wurdt. Sa'n tema is in fûneminteel en faak universeel idee, dat yn keunst en literatuer ornaris ymplisearre of suggerearre wurdt ynstee fan dat it ekplisyt beneamd wurdt. Yn oare omstannichheden is de beneaming faak wol ymplisyt, lykas wannear't der in tema meijûn wurdt oan in gearkomste of konvinsje.

Hoewol't djipdollende tematyske ynhâld net fereaske is foar in keunstwurk of in literêr wurk, omfiemet de oergrutte mearderheid fan sokke wurken dochs de iene of oare tematyske ynhâld, sels al is dy soms ûnbedoeld troch de keunstner of auteur. Ek hat in wurk faak mear as ien tema. De analyze fan feroarings (of ymplisite feroaring) yn 'e dynamyske skaaimerken fan in wurk kin ynsjoch skeppe yn in beskaat tema.

In (ymplisyt) tema is net itselde as in (eksplisyt) ûnderwerp fan in wurk. Yn 'e ''Star Wars''-filmsearje, bygelyks, is it ûnderwerp: de striid fan 'e Alliânsje fan Rebellen om in ein te meitsjen oan 'e oerhearsking fan it stjerrestelsel troch it Galaktyske Ryk. De tema's dy't yn 'e filmsearje behannele wurde, binne û.o. morele dûbelsinnichheid en de tsjinstellings tusken technology en natoer. In tema is ek net itselde as in motyf: in tema is in idee dat it hiele wurk omfettet, wylst in motyf in elemint fan 'e ynhâld is.
Tochtsleat (wetter)

In **tochtsleat** is de haadôffier fan de poldersleatten. 

It wetter fan de tochtsleatten komt fan de syd- en kavelsleatten en giet nei it útwetteringskanaal of de útwetteringsslûs.

## Yn Fryslân
Foarbylden fan tochtsleatten binne
* Aldmear
* Alde Jousen
Dirk Martenspriis

De **Dirk Martenspriis** is in literêre priis dy't alle jierren troch de stêd Aalst útrikt wurdt. De priis wurdt om bar takend yn de sjenres poëzy, ferheljend proaza en essay. De winners krije € 2500. De Dirk Martenspriis waard yn 1962 ynsteld.

## Laureaten
* 1962 – Maurice D'Haese
* 1963 – Marcel Wauters en Willy Roggeman
* 1964 – Willem M. Roggeman
* 1965 – Daniël Robberechts
* 1966 – Marcel van Maele
* 1967 – Maria Rosseels
* 1968 – Gust Gils
* 1969 – Mark Andries
* 1970 – Albert Bontridder
* 1971 – Louis Paul Boon
* 1972 – Erik van Ruysbeek
* 1973 – Hugo Raes
* 1974 – Ben Cami
* 1975 – Claude van de Berge
* 1976 – Herman de Coninck
* 1977 – Paul de Wispelaere
* 1978 – Mark Insingel
* 1979 – Paul Koeck
* 1980 – Paul Snoek
* 1981 – Walter van den Broeck
* 1982 – Willy Spillebeen
* 1983 – Bert Van Hoorick
* 1984 – Hedwig Speliers
* 1985 – Monika van Paemel
* 1986 – Luuk Gruwez
* 1987 – Hugo Brems
* 1988 – Ivo Michiels
* 1989 – Leonard Nolens
* 1990 – Geert van Istendael
* 1991 – Leo Pleysier
* 1992 – Roland Jooris
* 1993 – Michel van der Plas
* 1994 – Cees Nooteboom
* 1995 – Miriam Van hee
* 1996 – Patricia De Martelaere
* 1997 – Thomas Rosenboom
* 1998 – Peter Verhelst
* 1999 – Jan Fontijn
* 2000 – Pol Hoste
* 2001 – Peter Holvoet-Hanssen
* 2002 – Hugo Bousset
* 2003 – Hella Haasse
* 2004 – Hubert van Herreweghen
* 2005 – Sybren Polet
* 2006 – A.F.Th. van der Heijden
* 2007 – Christine D'haen
* 2008 – Bernard Dewulf
* ...
* 2016 - Renaat Ramon en Lies Van Gasse
Reade swevelkop

De **reade swevelkop** (*Hypholoma lateritium*) is in poddestoelsoarte fan it swevelkoppenskaai, dy't yn groepkes op dea hout waakst. De poddestoel komt yn de hjerst foar, benammen op de sângrûn.

## Beskriuwing
De hoed fan de poddestoel stiet op in 5 oant 12 sintimeter lange en 5 oant 12 millimeter dikke, gielige stâl. De hoed is stienread fan kleur en wurdt nei bûten ta bleker. Yn jonge foarm is de hoed paraboloïde fan foarm en wurdt yn de âldere foarm flak en wulvich. De râne besit in brede seame fan felumflokken. De lamellen binne griis-grien en letter brún fan kleur.

De spoaren fan de reade swevelkop binne poarperswart.
## Foarkommen
Reade swevelkopkes waakse yn de hjerst yn groepkes op dea hout fan de iik, bjirk en de boek.

## Keppeling om utens
*  Poddestoelen yn Fryslân
*  Soartebank
Grutte stjonkswam

De **grutte stjonkswam** (*Phallus impudicus*) is in algemien foarkommende poddestoel. It is in saprofyt.

## Beskriuwing
De grutte stjonkswam waakst út in aaifoarmige bol, bekend ûnder in hekse- of duvelsaai. Yn in relatyf koart skoftke tiid ferskynt út dat aai in wite, spûnseftige stâl fan maksimaal likernôch 20 sintimeter heech. De ikelfoarmige kop fan de stjonkswam is mei in oliifbrune en slimerige spoarelaach oerdutsen, *gleba* neamd. De grutte stjonkswam is oan de stank meters fierderop te rûken. Dêrmei lûkt de stjonkswam miggen oan, dy't soargje foar de fersprieding fan de spoaren. Sûnder spoarelaach is de kop wyteftich fan kleur mei in raateftige struktuer. Oan de top fan de kop is in lytse iepening.

## Fersprieding
De grutte stjonkswam waakst fan de simmer oant de hjerst op humusrike sângrûn en op fermôge hout yn bosk, parken en tunen. De fersprieding is fan Europa, Aazje oant Noard-Amearika.

## Keppeling om utens
*  Poddestuollen yn Fryslân
Braaktuolle

De **Braaktuolle** (*Russula emetica*) is in reade poddestoel, dy't de namme te tankjen hat om't er giftich is. 

## Beskriuwing
De braaktuolle hat in bolfoarmige reade hoed fan 3 oant 7/8 sintimeter breed. Mei't er âlder wurdt kriget de braaktuolle in flakke hoed. De stâl is wyt en by de basis breder.   

Alhoewol't de braaktuolle giftich is, waard er yn dielen fan Europa wol iten nei't er earst trochsean waard. Dochs is it perfoarst ôf te rieden; minsken kinne der goed siik fan wurde. 
 
## Fynplakken
De braaktuolle hâldt fan wiete bosken yn Europa, Aazje, Noard-Amearika en Noard-Afrika.

## Keppeling om utens
*  Soartebank
*  Poddestoelen yn Fryslân
Tayanna

**Tayanna** (Tjernivtsy, 29 septimber 1984) is in Oekraynsk popsjongster.

## Diskografy
* TAYANNA. Портреты (2016)
* Тримай мене (2017)
Panteramanyt

De **panteramanyt** is in grutte poddestoel út de famylje amanyteftigen (*Amanitaceae*). De panteramanyt is giftich en besit lykas de miggeswam muscazone en iboteensoer. It iten fan de panteramanyt kin liede ta stûpen of koma. De panteramanyt falt lykas de miggeswam ûnder de wurking fan de Opiumwet.

## Beskriuwing

De grize oant brune hoed fan de panteramanyt is bolfoarmich en letter maksimaal 10 sintimeter breed en flak mei op de râne groeven. Lykas de miggeswam hat ek de hoed fan de panteramanyt fan it felum ôfkomstige flokken. De wite lamellen ûnder de hoed binne ticht tsjin inoar oanhechte. De stâl is oan de foet knolfoarmich mei in dúdlike râne en wurdt sa'n tsien oant fyftjin sintimeter heech. Yn it midden fan de wite stâl hinget in ring. De spoaren fan de panteramanyt binne wyt.

## Fynplakken
De panteramanyt is yn de neisimmer oant de hjerst te finen op sângrûn yn hiel Europa en dielen fan Aazje. De poddestoel is yntrodusearre yn Súd-Afrika en op Vancouvereilân yn Kanada. Hy giet ferbinings oan mei leafbeammen en stiet yn berms en parken, fral lâns paden.

## Keppeling om utens
*  Soartebank
*  Poddestoelen yn Fryslân
Grutte Tsjerke (Follenhove)

De **Grutte- of Nikolaastsjerke** is ien fan 'e twa midsiuwske tsjerken fan Follenhove yn 'e provinsje Oerisel. De tsjerke is in twaskippige halletsjerke en waard tsjin it ein fan 'e 15e iuw foltôge. Oan 'e eastlike kant stiet de wat jongere klokketoer, frijsteand fan 'e tsjerke, mar fêstboud oan it eardere stedhûs.

De tsjerke wurdt brûkt troch de herfoarme PKN-gemeente fan Follenhove.

## Skiednis en beskriuwing
De tsjerke stiet op it plak fan in âldere sealtsjerke, dy't letter sydskippen krige. De hjoeddeiske tsjerke hat twa skippen fan 'e selde grutte, foar in parochytsjerke in nochal frjemde opset. 

De likernôch 45 meter lang en 10 meter brede skippen wurde yn 'e tsjerke fan inoar skieden troch slanke pylders, dy't in tonfoarmich houten netferwulft drage. It âldste diel fan 'e tsjerke wurdt foarme troch de eastlike koer fan it noardlike skip, dat út 'e 14e iuw stamt. Tusken de twa skippen stiet oan 'e eastlike kant in achtkante treptoer en in útbou foar de sakristy, dy't in stiennen ferwulft aht. 

De westlike kant en de súdlike kant fan it noardlike skip hawwe in portaal.   

Nei de herfoarming fan 1580 waarden de alters ôfbrutsen en de stiennen brûkt as grêfsarken. It alterblêd waard by de restauraasje fan de tsjerke yn 1968-1977 brûkt foar it meitsjen fan in Nachtmielstafel. De sarken lizze tsjintwurdich op it hege koer, mar komme foar in diel út de rest fan de tsjerke. Yn 'e Frânske tiid binne de measte sarken fernield, mar ien sark bleau yntakt en stiet tsjintwurdich oan 'e suder muorre fan it lege koer. Neffens de oerlevering soe de sark net fernield wêze om't de sark noch op 'e tiid omkeard waard.  

Yn de klokketoer hingje noch twa klokken dy't yn 1511 getten binne troch Geart fan Wou.

## Oargels
It haadoargel yn it noarder skip waard oarspronklik yn 1687 as twamanualich ynstrumint troch Apollonius Bosch boud. It ynstrumint waard yn 1720 reparearre en feroare troch Frans Casper Schnitger. J. van Loo foege yn 1860 in frij pedaal ta en by dy gelegenheid waarden ek de oargellûken ferwidere. By de lêste restauraasje yn 'e jierren 1970 troch de bruorren Van Vulpen waard útgien fan 'e steat út 1720. It oargel hat 25 registers ferdield oer haadwurk, rêchwurk en pedaal.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
* Beskriuwing fan de Nikolaastsjerke op de side fan Follenhove
Skûltsjerke

In **skûltsjerke** is in tsjerkegebou dat oan de bûtenkant net as sadanich te werkennen is. 

Skûltsjerken ûnstiene nei't de skerpste kantsjes fan de reformaasje der wat ôf gie en wiene yn de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen fan tapassing op ferskillende denominaasjes, lykas katoliken, lutheranen, de sûnt 1618 útsletten remonstranten, mennisten en sûnt 1723 ek âld-katoliken. Yn dy tiid wiene allinne de tsjerken fan de lear fan de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke offisjeel tastien. Minsken fan oare tsjerklike rjochtings mochten yn 'e regel ûnder betingsten gearkomme, mar harren gebouwen moasten ûnopfallend wêze, mochten net it oansjen fan in tsjerke ha en likemin oerlêst jaan. Om't de katolike skûltsjerken yn in missygebiet leine sûnder tsjerklike hiërargy, waarden de katolike skûltsjerken ek wol staasjes neamd. 

Faak stiene skûltsjerken net oan de strjitte, mar wiene se efter of tusken oare gebouwen boud. Oare skûltsjerken wiene yn gewoane hûzen ûnderbrocht. Fan bûten wiene de katolike skûltsjerken ienfâldich, mar binne koe der sprake wêze fan in tige rike ynrjochting. Op it plattelân wiene de skûltsjerken fakentiden net mear as in skuorre en leine se bûten de kom.

Mei de Frânske tiid kaam der in ein oan de dominânsje fan de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke en de efterstelling fan oare tsjerklike rjochtings. De Nederdútske Grifformearde Tsjerke krige yn 1816 fan kening Willem I in nij reglemint en de namme Nederlânsk Herfoarme Tsjerke, mar it duorre noch oant 1848 doe't mei Thorbecke's grûnwet alle godstsinsten sels kedize koene oer de bou fan harren tsjerken. Sûnt dy tiid bouden de katoliken hin soad nije monumintale neogoatyske tsjerken. De mennisten bleaune faker yn harren âlde tsjerken.
Tsjerke fan Saaksum

De **tsjerke fan Saaksum** is in tsjerkegebou fan 'e Herfoarme streekgemeente Noardhorn-Saaksum. De gemeente is oansletten by de PKN.

## Skiednis
De foargonger fan 'e hjoeddeiske tsjerke waard as ien fan 'e trije tsjerken ôfbylde op it segel fan it Humsterlân út 1361. De oare twa tsjerken op it segel binne dy fan Niehove en de Liudgertsjerke fan Oldehove. Neffens in akte wie de tsjerke foar de reformaasje wijd oan de hillige Katarina. Dêrnjonken hie de tsjerke noch in twadde alter, mar it is net bekend oan wa't dat alter wijd wie. De beide alterstiennen binne lykwols bewarre bleaun. Yn 1570 waard in sekere Popko Ufkens fan Appingedam beskuldige bylden stikken slein te hawwen. Nei de reformaasje krige Saaksum yn 1610 in eigen dûmny en dat bleau sa oant 1968.

Neffens in gevelstien yn 'e toer waard de toer yn 1550 boud. Yn 1709 fûn der in renovaasje plak en mooglik waard yn dy tiid de oarspronklike sipel op de toer ferfongen troch it hjoeddeiske sealtek. 

Healwei de 19e iuw waard de midsiuwske tsjerke fanwegen brekfalligens ôfbrutsen. Oan 'e âlde toer waard yn 1849 de nije neoklassisistyske tsjerke boud.   

De yn 1629 troch Nicolaes Sicmans út Grins getten klok waard yn 1943 foardere en nei alle gedachten yn Dútslân omraand. In nije klok mei de ynskripsje *HIJ DIE U ROEPT IS GETROUW* folge yn 1950 fan 'e klokkejitter Van Bergen út Heiligerlee. Om't in bewenner klage dat de klok tefolle leven makke, waard de klok yn 2005 útrêst mei in tiidklok.

De kûp fan 'e preekstoel datearret út it twadde fearn fan 'e 17e iuw.

## Oargel
Oant 1933 hie de tsjerke in harmoanium. Yn dat jier krige de tsjerke in oargel dat oarspronklik yn Dútslân stie en yn oare tsjerken stien hie. Nei alle gedachten waard it ynstrumint yn 1889 boud troch de ûnbekende oargelbouwer Gottlieb Früh.

Nei't it oargel net mear te bespyljen wie, waard it ynstrumint yn 1982 restaurearre en op 6 juny 1983 wer yn gebrûk nommen. Fanwegen wetterskea troch lekkaazje moast it oargel yn 2006 op 'e nij restaurearre wurde troch de frijwilligers L. Meijer út Noardhorn en K. Schuitema út Dorkwerd.

## Sjoch
* Herfoarme tsjerke (Noardhorn)
## Keppeling om utens
* Ynformaasje disposysje en oargelhistoarje
Gangulfus

**Gangulfus** (Varennes-sur-Amance by Langres, Frankryk, 702 ? - Boergonje, 11 maaie 760), ek ** Gangolf** neamd, wie in Boergondyske ridder en is in hillige martler fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke.

## Libben
De histoaryske Gangulfus wie in aadlike jeier en beskermhear fan it kleaster Bèze by Langres. Neffens de oerlevering wie Gangulfus in ridder oan it hôf fan Pepyn, dy't oeral dêr't er syn lâns yn 'e grûn stiek in boarne liet ûntstean.  

De non Roswitha fan Gandersheim skreau yn 960 de hagiografy en feroare Gangulfus yn in militêre lieder en fertrouling fan kening Pepyn. Doe't er ris ûnderweis wie dronk er út in boarne yn in tún. Hy kocht it grûnstik fan 'e boarne oan, mar syn kammeraden hiene fanwegen de fierstente hege priis dy't er dêr foar betelle de gek mei him, al hielendal doe't de boarne yn 'e maaitiid ek nochris opdrûge. It wie Gangulfus der lykwols fral om te rêden om sa de earme eigner wat te helpen. Nei't Gangulfus syn stôk op it plak fan 'e boarne yn 'e grûn stiek, buorrele dêr de oare moarns ynienen wer wetter omheech.   

Doe't Gangulfus troud wie, fernaam er dat syn frou him besoademitere mei in preester. Hy ûnderfrege har, mar hja hold fol ûnskuldich te wêzen. Gangulfus frege syn frou om it oardiel oan God oer te litten en frege har hân yn 'e boarne te dopen, mar doe't hja har hân werom loek wie it fel der oant op 'e bonken ôfbaarnd. Gangulfus fersoene him mei syn frou, mar hy woe net mear lije dat hja by him slepte, wylst er de preester it lân útsette liet. Syn frou lykwols liet de preester werom komme en joech dy tagong ta it hûs om Gangulfus te deadzjen. De preester wist Gangulfus sa slim te ferwûnjen dat er ferstoar en tegearre naaiden hja út. Gangulfus waard begroeven en al gau fûnen der mirakels by syn grêf plak. Doe't syn frou dat hearde hie hja de gek dêr mei en hja húne dat "Gangulfus like goed wûnders út 'e wei set as myn efterein ferskes sjongt". En sa fergie it de frou: alle freeds, op 'e dei dat Gangulfus ferstoarn wie, liet hja by elts wurd dat har út de mûle kaam sketen as tongerslaggen. De preester stoar oan in aaklike sykte, dy't him ynderlik ferskuorde.

## Ferearing
Troch de hagiografy fan Roswitha fan Gandersheim fûn de ferearing fan Gangulfus syn wei nei Dútslân, Frankryk en de Nederlannen. Yn Fryslân stiet der in Gangulfustsjerke yn Ie. Fierder hat Fisfliet in Gangulfustsjerke en wie de doarpstsjerke fan Eelde eartiids ek oan 'e hillige wijd. Ek soe der westlik fan Gerkeskleaster in doarp lein ha dat de namme Sint-Gangolf droech. 

Fral Dútslân hat noch in ridlik grut tal tsjerken, dy't oan de hillige wijd binne, dy't faak by in boarne steane.

Gangulfus is patroanhillige fan hynders en kin oanroppen wurde by brek oan wetter, each- hûd en gewrichtsproblematyk.

## Ikonografy
Gangulfus wurdt yn 'e regel as ridder mei swurd en lâns ôf- of útbylde. Faak hat er ek in sabel, flaggen en/of krús yn 'e hân.
Kyle Larson

**Kyle Miyata Larson** (Sacramento (Kalifornje), 31 july 1992) is in Amerikaansk NASCAR-koereur. Yn 2020 rydt hy foar it Hendrick Motorsports-team.

## Keppeling om utens
* Webstee fan Kyle Larson
Hilmahústermole

De **Hilmahústermûne** is in poldermûne súdlik fan it doarp Fisfliet yn 'e provinsje Grinslân, fuort oan 'e Fryske grins. Eigner fan 'e mûne is De Stifting Grinslânske Poldermûnen.

De mûne waard yn 1868 boud en stiet oan 'e noardlike kant fan it spoar fan Ljouwert nei Grins en oan 'e rjochter kant fan 'e Lauwers. 

De mûne wurke noch in set ferlyn as gemaal. Nei't de diselmotor út de mûne helle waard, mealt de mûne allinne noch op frijwillige basis. In echte funksje hat de mûne net mear, it wetter wurdt allinne wat ompompt. 

De wjukken hawwe lykas in soad oare Grinslânske mûnen selsswichting. Sûnt 2015 hat de mûne elektrisiteit. 

Yn 2018 waard it 150-jierrich jubileum fan 'e mûne fierd. 

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* Grinslânske Mûnen
* Allemolens.nl
Japansk nasjonaal fuotbalalvetal

It **Japansk nasjonaal fuotbalalvetal** (Japansk: サッカー日本代表, *Sakkā Nihon Daihyo*) is in team fan fuotballers dat Japan fertsjintwurdiget by ynternasjonale wedstriden en kompetysjes, lykas de (kwalifikaasje)wedstriden foar it WK fuotbal en de striid om de Asian Cup.
Dútsers

De **Dútsers** (Dútsk: *die Deutschen*) binne in folk dat benammen bepaald wurdt troch in mienskiplike kultuer en taal, en minder troch de grinzen fan in lân.

Oer de hiele wrâld binne likernôch 100 miljoen minsken dy't Dútsk as memmetaal hawwe. Soms wurdt ûnderskied makke tusken *Dútsers* en *etnyske Dútsers*, wêrby't dy lêste groep definearre wurdt as minsken dy't troch harren sels of troch oaren as Dútser beskôge wurde, mar dy't net yn de Bûnsrepublyk Dútslân wenje, en dy't der ek gjin boarger fan binne.
Italjanen

De **Italjanen** binne ien fan de Yndogermaanske folken yn Europa. Italjanen prate ornaris Italjaansk en binne foar it meastepart roomsk.

Der binne nei skatting sa'n 100 miljoen Italjanen of minsken fan Italjaansk komôf. Mear as de helte dêrfan (60 miljoen) wennet yn Itaalje. Yn Switserlân wenje sawat 500.000 Italjanen en yn San Marino sawat 28.000. Lytse groepen autochtoane Italjanen wenje yn Frankryk (benammen yn de regio fan Nice), Sloveenje en Kroaasje. De oare 43 miljoen binne foar it meastepart Italjaanske emigranten en harren neisieten, dy't benammen ferspraat oer Noard-Amearika, Súd-Amearika en West-Europa libje.

Italjanen moatte net betize wurde mei Itaaljers, dy't yn it lêste millennium foar Kristus Itaalje bewennen, en dy't Italjaanske talen sprutsen.
Ieren (folk)

De **Ieren** (Iersk: *Éireannaigh*, *Gaeil*, Ulster-Skotsk: *Erse fowk*) foarmje in befolkingsgroep dy 't (oarspronklik) foarkomt op it noardwestlike Europeeske eilân Ierlân.

## Keltysk of net
De ienige reden wêrom't Ierlân as Keltysk sjoen wurdt, is fanwege it feit dat it in Keltysk sprekkend lân is. It Iersk-Gaelysk is wol in Keltyske taal, mar dat is gjin bewiis genôch om beweare te kinnen dat Ierlân oerfallen is troch Kelten. Der binne in soad oare manieren wêrop in taal in lân berikt, en de taal soe yn Ierlân oankomd wêze kinne mei de hannel. Boppedat, beweare guon, soe de Ierske taal Ierlân berikt hawwe kinne doe't de earste minsken oankamen yn 10.000 f.Kr. De Ierske taal, of de Keltyske talen soene dan dus folle âlder wêze kinnen as hjoed-de-dei tocht wurdt.

## Ierske diaspora
Ierske emigranten hawwe har oer in grut part fan de wrâld ferspraat. Benammen op plakken dy't ûnderdiel foarmje of foarmen fan it Britsk Mienebest. It resultaat is dat de Ieren dy't yn Ierlân berne binne mar in lyts ûnderdiel foarmje (5 miljoen) fan it totaal tal minsken fan Iersk komôf (85 miljoen), wêrfan't de measten yn de Feriene Steaten wenje.

### Oersjoch
In list fan lannen en gebieten mei in grutte populaasje fan (diels) Iersk komôf:
* Republyk Ierlân: 4.952.473 *yn Ierlân berne*
* Feriene Keninkryk: 1.811.000 *yn [[Noard-Ierlân]],* 750.000 *yn Ierlân berne*
* Feriene Steaten: 34.487.790 *fan Iersk komôf* en 5.323.888 *fan Ulstersk-skotsk komôf*
* Kanada: 3.822.665
* Austraalje: 1.900.000
* Argentynje: 500.000
* Nij-Seelân: 73.047
* Dútslân: 10.000
Frânsen

Under **Frânsen** (manlik iental: *Frânsman*, froulik iental: 'Frânsêze', *Française*) wurde ferstien:
* besitters fan de Frânske nasjonaliteit
* de autochtoane ynwenners fan Frankryk en Frânse emigranten en harren neisieten
* militêren ûnder Frânsk gesach, bygelyks yn de Frânske tiid yn Fryslân (dit wiene net allinnich troepen mei de Frânske nasjonaliteit)

## Frânsen as befolkingsgroep
### Komôf
De autochtoane Frânsen binne fan oarsprong in griemmank fan Keltyske stammen (Galjers) en Romeinen, en letter ek Germanen (Franken, Noarmannen, Westgoaten en Boergonjers) en Basken of Ibearjers (Akwitaanjers).

### Taal
De oerhearskjende taal dan de autochtone Frânsen yn Frankryk en dêrbûten is it Frânsk, in Romaanske taal, dy't lykwols beynfloede is troch Keltyske talen (Gallysk) en Germaanske talen (benammen it Frankysk).

Neist it Frâns wurde troch de autochtoane Frânsen yn Frankryk en noch de besibbe streektalen Arpitaansk, Pikardysk en it Oksitaansk sprutsen. Oare Frânsen yn Frankryk sprekke ek it Bretonsk, in Keltyske taal, it Baskysk, it Elzassersk, in Dútsk dialekt, it Katalaansk, Korsikaansk en Arabysk.
Katjûsja (raketsmiter)

**Katjûsja** (Russysk: *Катюша*) is de oantsjutting foar twa typen raketwapens en harren mobile lansearynstallaasjes. Dy raketsmiter waard makke yn de Sovjet-Uny yn de Twadde Wrâldoarloch. Om reden fan it lûd fan de raketten, de likenis mei de pipen fan in oargel en meidat Jozef Stalin doedestiids de lieder fan de Sovjet-Uny wie, krige it apparaat fan de Dútske soldaten al gau de bynamme  **stalinoargel**.

Raketsmiters lykas dizze kinne flugger eksplosiven nei in doel bringe as konvinsjoneel geskut, mar binne lang sa sekuer net en it nimt mear tiid om se op 'e nij te laden. Se binne kwetsber ferlike mei artillery, mar binne goedkeap, maklik te meitsjen en brûkber op elts sjassy. De Katjûsja fan de Twadde Wrâldoarloch wie it earste selsridende artillery dy't massaal troch de Sovjet-Uny produsearre waard. Sy waarden meast op gewoane frachtweinen montearre, mar ek op tanks, skippen en treinen. Dy mobiliteit joech de Katjûsja noch in foardiel: it leverje kinnen fan in grutte klap yn ien kear, en se dan te ferpleatsen ear't se lokalisearre wurden koene en mei tsjin-batterijfjoer oanfallen wurde koene.

Der wiene trije typen, de BM-8 (82mm) en BM-13 (132mm) en BM-31 (300mm); BM stiet foar *Bojevaja Masjina* – gefjochtsapparaat.
Ieren

*ieren (bloedfetten), in systeem fan ûnderhûdske buiskes dêr't by bisten it bloed troch streamt
*Ieren (folk), in Keltysk folk ôfkomstich fan it eilân Ierlân
Abdijtsjerke fan Aduard

De **Abdijtsjerke** yn Aduard is in earder kleastergebou fan 'e Sint-Bernardusabdij en de tsjintwurdige tsjerke fan 'e PKN-gemeente. Oarspronklik is it de sikeseal fan 'e abdij, dy't nei de reduksje fan Grins yn 1597 hielendal ôfbrutsen waard. Allinne de sikeseal waard sparre en oerdroegen oan de protestanten, dy't it gebou geskikt makken foar in tsjerke fan de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke (sûnt de 19e iuw de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke). De eardere sikeseal út 1297 is it âldste gebou mei in oarspronklik genêskundige funksje yn Nederlân. Njonken tsjerketsjinsten wurdt it gebou ek brûkt foar kulturele manifestaasjes en rûnliedings troch it kleastermuseum "Sint-Bernardushof".

## Bouwurk

It hat lang ûnwis west wat de oarspronklike funksje fan it abdijgebou wie. Tocht waard oan in refektoarium, waach of sikeseal, mar yn 1940 waard in rioel ûntdutsen, sadat hast mei wissigens oannommen wurde kin dat it gebou eartiids in sikeseal west hat.

It abdijgebou waard nei de reformaasje in tsjerke en yn twa dielen ferdield. De trije westlike traveeën waarden as skoalle brûkt. Yn 1720 waard it ynterieur fan 'e tsjerke bepleistere. It eastlike diel fan it hek wie (en is) de tsjerke. De skoalmaster en koster wenne boppe de romte, dy't as skoalle brûkt waard. Yn 'e 19e iuw krige de tsjerke in toer en twa pinakels op de foargevel. By de grutte restauraasje fan 1917 oant 1928 is sawol it eksterieur as it ynterieur yn de romanogoatyske styl rekonstruearre. Oan 'e noardlike kant fan 'e tsjerke waard by dy restauraasje in treptoer tafoege, dy't nedich waard troch it weibrekken fan in tuskenferdiepping.

## Ynterieur

By de restauraasje fan 1917-1928 waard in wite stúklaach út 1723 fan de binnenmuorren ferwidere. Tagelyk mei it oanbringen fan in stúklaach krige de tsjerke yn 'e jierren 1720 ek in nije ynrjochting. Ut dy tiid stamme de preekstoel, de hearebank, de nachtmielstafel en twa losse banken. In by de restauraasje fan 'e jierren 1920 oantroffen midsiuwske mozaïekflier waard op 'e nij oan 'e westlike kant fan de tsjerke lein. Tsjintwurdich besteane de muorren út skjin mitselwurk. 
## Klok
De hjoeddeiske liedklok is in oarspronklike kleasterklok, dy't nei de reformaasje ferkocht waard oan 'e hartoch fan Braunschweig, dy't de klok letter jûn hie oan de Jehannestsjerke fan Wolfenbüttel, Dútslân. De klok waard yn opdracht fan Godefridus, de 34e abt fan 'e abdij, yn 1554 getten troch Gerrit van den Dam. It slagge P.A. Camphuis om de klok yn te ruiljen tsjin in nije klok en sa koe de kleasterklok yn 1924 wer yn Aduard ophongen wurde. D

## Oargel
De tsjerke krige yn 1908 foar it earst in oargel, dat boud waard troch Marten Eertman. By in brân yn 'e toer yn 1912 troch it ynslaan fan de bliksem rûn ek it oargel skea op. Nei de restauraasje fan de tsjerke yn 'e jierren 1920 kaam ek it oargel yn 'e tsjerke werom. Yn 1949 waard waard de Fugara 4′ troch in Quint ferfongen. It sleeplade-oargel is mechanysk en hat in oanhongen pedaal.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Liudgertsjerke (Nijtsjerk)

De **Liudgertsjerke** is in histoarysk tsjerkegebou yn Nijtsjerk yn it Westerkertier yn 'e provinsje Grinslân. De tsjerke waard oan it begjin fan 'e 13e iuw boud en is in ryksmonumint.

## Skiednis
De bou fan 'e tsjerke oarspronklik oan Sint-Piter fûn oan it begjin fan de 13e iuw plak. Oarspronklik bestie it gebou út in skip fan dowestien mei in healrûne apsis. De sealtektoer is nei alle gedachten wat jonger en is fan dowestien en bakstien boud. Noch yn 'e selde iuw waard oan 'e súdlike kant de tsjerke fergrutte. Mooglik wie it doel om in krústsjerke te bouwen, want ek oan de noardlike kant hawwe der bouaktiviteiten west, mar it skip is dêr letter wer tichtmitsele.   

Lykas wenst krige de tsjerke oarspronklik in reiten tek, dat letter mei dakpannen belein waard. De apsis waard nei de reformaasje healwei de 17e iuw ferfongen troch in trijesidich koer.

By in grutte restauraasje fan 1964-1967 waard in yn 1869 oanbrochte pleisterlaach ferwidere en krige de tsjerke mei it werombringen fan lytsere, heechlizzende finsters it romaanske karakter werom. De grutte ramen en de bepleistering fan it koer bleaune ûnferoare.  

## Ynterieur
Yn 'e tsjerke stiet in preekstoel út 1705 fan Allert Meijer en Jan de Rijk. De liedklok fan 1620 waard yn 'e Twadde Wrâldkriich foardere en omraand en neitiid ferfongen troch in nije klok. De tsjerkebanken yn 'e súdlike oanbou binne riker fersierd as de tsjerkebanken yn it skip. 

## Oargel
De tsjerke besit in oargel fan Van Oeckelen út 1894. It ienmanualige ynstrumint mei oanhongen pedaal hat tsien registers.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel