open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sint-Wulframtsjerke (Abbeville)

De **kollegiale tsjerke Sint-Wulfram** is in oan Sint-Wulfram wijde tsjerke yn Abbeville, Frankryk. It is mei de abdijtsjerke fan Saint-Riquier en de Saint-Espritkapel fan Rue ien fan 'e meast komplete Pikardyske tsjerken yn 'e styl fan 'e flamboyante gotyk.

Sûnt 1840 stiet de tsjerke op 'e list fan histoarysk monuminten.

## Skiednis
### Bou
Oan 'e ein fan 'e 15e iuw waard útein set mei de bou fan in kollegiale tsjerke op in stik grûn, dat doe noch sompich wie by in sydtûke fan 'e Somme. It skip ûntstie tusken 1488 en 1539 en it koer tusken 1661 en 1663. De oriïntaasje fan 'e tsjerke is foar dy tiid net lykas wenst: de gevel is net nei it westen rjochte, mar nei it noarden.    

De bou fûn plak yn in tiid dat it de stêd sa goed gie, sadat de tsjerke yn 'e styl fan 'e kostbere flamboyante gotyk boud wurde koe.

It kapittel fan Sint-Wulfram woe de moaiste tsjerke fan it greefskip Ponthieu ha en dêrom socht it finansjele stipe by de kening fan Frankryk, de greve fan Ponthieu en de stêd Abbeville. Mei it westlike part waard op 7 juny 1488 útein set en yn 1502 wie dat diel hast foltôge, wêrnei't it wurk oan 'e eastlike kant begjinne koe.

Yn 1524 waard in misse fierd yn 'e twadde kapel. De tuorren wienen yn 1532  sa fier foltôge, dat de klokken ophongen wurde koene. Oant 1539 gie de bou stadichoan fierder, mar it jild rekke op en it wurk kaam stil te lizzen. Op dat stuit wienen de tuorren, de traveeën fan it skip, de sydskippen en de seis kapellen klear. Oan 'e eastlike kant waard doe in muorre boud dy't it skip en de sydskippen ôfslette. Troch de godstsjintkrigen yn Frankryk en de Spaanske ynvaazjes duorre it oant de 17e iuw dat der wer fierder boud waard.

In 1621 kige it gild fan 'e lekkenhandlers tastimming om fierder te wurkjen oan it koer, dêr't yn 1573 al de fûneminten foar lein wiene. It duorre lykwols noch oant it begjin fan it regear fan Loadewyk XIV dat it koer klear wie. Yn 1691 krigen de boppeste ramen fan 'e apsis glês-yn-leadramen.  

## Moderne tiid
Yn 'e tiid fan 'e Frânske Revolúsje waard de tsjerke in Timpel fan 'e Rede en op 8 juny 1794 waard dêr it feest fan it Opperwêzen fierd. Yn 1840 kaam de tsjerke op 'e list te stean fan histoaryske monuminten. 

Yn 1852 moast de tsjerke de doarre sluten fanwegen de minne steat. Yn 'e jierren 1860 sette in foarse restauraasje útein ûnder lieding fan 'e arsjitekt fan it bisdom, François Céleste Massenot.

Op 20 maaie 1940 waard Abbeville bombardearre troch de Dútsers. De brân dy't doe ûnstie ferneatige in grut part fan 'e stêd en de kollegiale tsjerke. It ferwulft stoarte yn en allinnich in part fan it skip, de tuorren en de gevel bleaune oerein.   

It gebou waard restaurearre en un 1998 wer iepene foar de earetsjinst.
Flamboyante gotyk

De **flamboyante gotyk** is in styl yn 'e arsjitektuer dy't brûkt waard yn 'e lêste faze fan 'e gotyk yn 'e 15e iuw. 

De styl ûnstie út de rayonnante gotyk yn it noarden fan Frankryk, fral yn Normandje en om Parys hinne. Iere eksperiminten mei flamboyante trasearing binne te sjen oan 'e abdijtsjerke fan Saint-Ouen yn Rouen (ein 14e iuw). Alhoewol't de woartels fan 'e styl yn 'e 14e iuw lizze, foarme de 15e iuw in hichtepunt wat de tapassing oanbelanget.

Karakteristyk foar de styl is de tapassing fan flameftige foarmen yn it maaswurk, dêr't de styl syn namme troch krige. De gewoane goatyske spitsbôgen wurde faak ferfongen troch kompleksere foarmen lykas de kylbôge (in bôge mei in S-foarmige kurve) of fiskblasen. De muorren feroaren hast yn stiennen kantwurk mei in ûnbidich grutte rykdom oan ornaminten.

Mei de opkomst fan 'e renêssânse ferdwûn de flamboyante gotyk, alhoewol't de flamboyante gotyk ek yn 'e tiid fan 'e neogotyk wer syn tapassing fûn. 

## Foarbylden fan flamboyante gotyk
Yn Frankryk binne de westlike gevel fan 'e katedraal fan Rouen en de Saint-Maclou foarbylden fan 'e styl.
De Sint-Janskatedraal yn 'e Bosk en de Grutte Tsjerke fan Breda hawwe flamboyante ynfloeden.
Krombekwilster

De **krombekwilster** (*Anarhynchus frontalis*) is in waadfûgel út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Skaaimerken
 
It meast opfallend oan 'e fûgel is syn swarte nei rjochts ta bûge snaffel. Op it boarst en de foarholle hat er in smelle swarte bân. De bân op it boarst is net by alle fûgels like bot oanwêzich. Bûten de briedtiid ferdwine de swarte bannen fan 'e foarholle en it boarst en binne de boppedielen ljochter.  

De krombekwilster wurdt 20 oant 21 sm lang, weaget 40 oant 70 gram en hat swarte poaten. 

## Fersprieding
De krombekwilster is endemysk foar Nij-Seelân. Hy briedt oan grutte rivieren yn Canterbury en Otago op it Sudereilân. De belangrykste rivieren foar de soarte binne de Waimakariri, Rakaia, Rangitata, Waitaki en Ashley. Earder kaam er faker foar by lytsere rivieren, mar it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel is krompen en beslacht hjoed-de-dei nei alle gedachten noch mar 60% fan syn oarspronklike ferspriedingsgebiet. Nei it brieden migrearje de fûgels nei ûndjippe estuaria en kustgebieten yn 'e lijte op it Noardereilân (Firth of Thames, Manukau Harbour, Kaipara Harbour en Tauranga Harbou).

## Hâlden en dragen

De fûgel yt fral ynsekten, kreeften en wjirms dy't er ûnder stientsjes siket en wêrby't de kromme snaffel goed fan pas komt.  

Nêsten binne ûndjippe kûltsjes tusken stiennen yn it sân. Der wurde twa aaikes lein dy't troch beide âlden yn 30 oant 36 dagen útbret wurde. Piken sitte by it útkommen yn it dûns en binne griis oant brutsen wyt fan boppe en wyt fan ûnder. it mantsje en wyfke fersoargje de piken oant se nei 35 dagen útfleane en harren sels rêde moatte. As se twa jier binne, begjinne se te brieden.     

## Status

De krombekwilster stiet op 'e Reade list fan 'e Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld as kwetsber klassifisearre. De populaasje naam yn 'e 19e iuw ôf om't se fanwegen harren frjemde snaffels sammele waarden. Sûnt 1940 wurdt de fûgel beskerme en de populaasje is wer tanommen fan likernôch 2000 fûgels doe oant 5000 fûgels no (2021). Alhoewol't guon boarnen suggerearje dat de oantallen de lêste desinnia tebekrûnen, is neffens it Nij-Seelânske Threat Classifaction-rapport de populaasje tusken de nasjonale tellingen fan 1983-1994 en 2005-2019 mei likernôch 33% groeid. Dat wie mooglik troch in bettere beskerming fan it leefgebiet en it behearskjen fan predaasje.
Steppewilster

De **steppewilster** (*Anarhynchus veredus*; synonym: *Charadrius veredus*) is in waadfûgel út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

Folwoeksen mantsjes yn it briedkleed hat in wyt gesicht en in wite kiel, de krún is foar wyt en efter griisbrún lykas ek de nekke en de rêcht. Syn boarst is kastanjebrún mei ûnder in smelle swarte râne en fier der in wite búk. Wyfkes, juvenilen en net-briedende mantsjes binne oer it generaal boppe griisbrún en ûnder meast wyt mei fierder in ljocht gesicht en in wite wynbraustreek. Steppewilsters wurde 21 oant 25 sintimber lang en ha in spanwiidte fan 46 oant 53 sintimeter. It binne oer it algemien relatyf grutte wilsters mei lange poaten en lange wjukken. 

## Fersprieding
Steppewilsters briede yn Mongoalje en oangrinzgjend ek yn in lyts part fan Sina en Sibearje. Se oerwinterje yn Australaazje, wêrfan't likernôch 90% yn Austraalje. De soarte is oant no ta (2025) ien kear yn Nederlân as dwaalgast waarnommen en dat wie yn 2020 by Domburg yn 'e provinsje Seelân.

## Hâlden en dragen
De soarte yt foar it meastse ynsekten. It briedgedrach is net goed ûndersocht, mar hy nêstelet lykas oare soarten fan it skaai op 'e grûn.

## Status
De grutte fan 'e populaasje wurdt op 153.000 folwoeksen fûgels rûsd (2023). Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. De IUCN klassifisearret de soarte as net bedrige op 'e Reade list.
Earfazanten

De **earfazanten** (wittenskiplike namme: *Crossoptilon*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*), yn de ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*).

## Fersprieding
De earfazanten binne foar it meastepart lânseigen yn Tibet en Sina. 

## Soarten
Fokker F26

De **Fokker F26 ''Pantom*** wie in ier ûntwerp fan in [[passazjiersfleanmasine]] mei twa strielmotors, makke troch de Nederlânske fleantúchfabrikant [[Fokker (bedriuw)|Fokker]].

== Skiednis ==
Yn 'e tiid foar de [[Twadde Wrâldoarloch]] wie Fokker ien fan 'e wichtichste fabrikanten fan passazjiersfleantugen yn 'e wrâld. Nei it wer opkommen fan it bedriuw Fokker yn 1945 (de oprjochter, [[Anthony Fokker]], wie yn 1939 yn 'e Feriene Steaten ferstoarn), makke it bedriuw ambisjeuze plannen om de merk dy't it eartiids dominearre werom te feroverjen. Dêrom kaam it bedriuw yn 1946 mei in ûntwerp foar in strielfleantúch.

It ûntwerp is ta stân kommen troch gearwurking tusken Fokker, de Nederlânske loftfeartmaatskippij [[KLM]], en it Nasjonaal Ynstitút foar *Vliegtuigontwikkeling* (NVI). It ûntwerp en in model fan 'e F26 waard toand op 'e earste neioarlochske loftfeartbeurs, de Paris Air Show fan novimber 1946. It model luts in soad belangstelling, mar der waarden gjin oarders binnenhelle.

Fierdere ûntwikkeling fan 'e F26 waard yn it paad sitten troch de hâlding fan KLM. KLM-direkteur [[Albert Plesman]] wie fan betinken dat it ûntwerp, marketing en produksje fan in strielfleantúch in te grut projekt wie foar Fokker allinnich. Hy moedige Fokker dêrom oan foar gearwurking mei de Britske fabrikant de Havilland. Hoewol't der wat gearwurking plakfûn, benammen wat de motors oanbelange, is der nea in mienskiplike ynspanning west foar it produsearjen fan strielfleantugen. Binnen tsien jier soe Fokker lykwols in better útfierber ûntwerp ûntwikkelje, de mei [[turboprop]]s oandreaune [[Fokker F27]] *Friendship''.

De F26 Phantom wie in konseptueel ûntwerp dat allinich in technyske en ekonomyske mooglikheidsstúdzje wêze soe. Dêrom wie de F26 nea bedoeld om werklikheid te wurden. Wat de werklike ferwachting fan it bedriuw ek west hat, de betsjutting fan it ûntwerp fan 'e F26 lei yn syn iere ferskining. Hoewol't de fleantúchyndustry yn 't algemien strieljagerfleantugen as de takomst beskôge, wiene der doe noch gjin straalpassazjiersfleantugen ûntwurpen.

## Untwerp
It folslein metalen ûntwerp fan 'e F26 bestie út in lege-fleugel-layout mei in romp mei 17 sitten yn in drukkabine, in folslein ynlûkber lâningsgestel en twa Rolls-Royce Nene RB.41 searje I strielmotors. Mei in driuwkrêft fan 23 kN elts wiene dizze motoren de krêftichste motoren dy't op dat stuit te krijen wiene. It fleantúch wie ûntworpen foar in bemanning fan trije.

De passazjierskabine hie in yndieling mei ien gongpaad, mei twa sitten neist elkoar oan 'e rjochterkant en ien rige oan 'e lofterkant. In toilet wie efteryn it fleantúch en der wiene twa frachtromten. It fleantúch soe bemanne wurde troch twa piloten en ien radio-operator.

Basearre op ûntwerpstúdzjes hie de F26 in ekonomyske krúsfaasje fan 800 km/o mei in fleanberik fan 1.000 km.
Tsjoksnaffelwilster

De **tsjoksnaffelwilster** (*Anarhynchus wilsonia*, synonym: *Charadrius wilsonia*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e  wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

## Ferskining

De tsjoksnaffelwilster wurdt 17 oant 20 sintimeter lang. It meast karakteristike oan 'e soarte is de donkergrize snaffel, dy't foar in wilster fan dit formaat grut is. De foarholle is wyt en de krún griisbrún. Fan 'e snaffel rint in griis oant kastanjebrune streek fan 'e snaffel ûnder it each lâns oant yn 'e nekke. De wjukken binne griisbrún en ûnder is de fûgel wyt mei in swarte streek oer it boarst. De poaten binne rôze en ha mear kleur yn 'e briedtiid. Bûten de briedtiid is it swart ferfongen troch brún of readbrún. By jonge fûgels is de bân oer it boarst meastentiids net folslein. De rop is in helder mar swak fluitsje.  

## Fersprieding
Tsjoksnaffelwilsters binne foar in part in trekfûgel, oare populaasjes lykas dy fan Súd-Amearika binne stânfûgels. 

De tsjoksnaffelwilster wurdt meastentiids yn fjouwer ûndersoarten ferdield:

* *Anarhynchus wilsonia wilsonia* – briedt yn kustgebieten fan it easten fan 'e Feriene Steaten, Belize en de Kariben; oerwinteret oant yn Suriname.
* *Anarhynchus wilsonia beldingi* – komt foar oan 'e Pasifyske kust fan Baja California oant Súd-Perû.
* *Anarhynchus wilsonia cinnamominus* -komt foar yn 'e noardlike kustgebieten fan Súd-Amearika, fan Kolombia oant Frânsk-Guyana en op Arûba en Bonêre, Isla Margarita en Trinidad.
* *Anarhynchus wilsonia crassirostris* – kustgebied fan Noardeast-Brazylje (Amapá oant Bahia).

## Hâlden en dragen
Tsjoksnaffelwilsters binne sterk oan kustkriten bûn en foerazjearje op strannen op krabben, ynsekten, wjirmkes en seekladden. De fûgel briedt fan april oant begjin july. It nêst is in groeven kûltsje fuort yn 'e grûn. In lechsel bestiet meast út trije aaikes, dy't troch beide âlders yn 23 oant 24 dagen útbret wurde.   

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt tocht dat de soarte ôfnimt, mar noch net sa bot dat de fûgel bedrige wurdt. De Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld klassifisearret de soarte op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*, 2025). De populaasje wurdt op 26.550 oant 31.650 (2025) rûsd.

## Namme
De wittenskiplike namme ferwiist nei de Amerikaansk-Skotske ornitoloochg Alexander Wilson dy't it type-eksimplaar sammele.
Berchhinnen

De **berchhinnen** (wittenskiplike namme: *Tetraogallus*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*), yn 'e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). 

## Fersprieding
De fiif soarten fan 'e berchhinnen binne bewenners fan berchgebieten yn it fiere súdeasten fan Jeropa en yn súdwestlik en sintraal Aazje.

## Soarten
Stienpatrizen

De **stienpatrizen** (wittenskiplike namme: *Alectoris*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*), yn 'e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). 

## Fersprieding
De sân soarten fan 'e stienpatrizen binne foar it meastepart lânseigen yn Súd-Jeropa, Noard-Afrika en Aazje.

## Soarten
Pauwen

De **pauwen** (wittenskiplike namme: *Pavo*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*), yn 'e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). Neist de twa 'gewoane' pauwen fan it skaai *Pavo* is der de Kongopauw, dy't yn it skaai *Afripavo* klassifisearre is.

## Fersprieding
De twa soarten fan 'e pauwen binne lânseigen yn súd- en súdeast-Aazje.

## Soarten
Woastynpatrizen

De **woastynpatrizen** (wittenskiplike namme: *Ammoperdix*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). 

## Fersprieding
De twa soarten fan 'e woastynpatrizen binne lânseigen yn it Midden-Easten (Egypte oant Pakistan). 

## Soarten
Frankolinen

De **frankolinen** (wittenskiplike namme: *Francolinus*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). It skaai befettet trije soarten. Earder waarden soarten dy't no as fjildfrankolinen (*Campocolinus*), kwartelfrankolinen (*Ortygornis*), rûchfearfrankolinen (*Scleroptila*) en patriisfrankolinen (*Pternistis*) klassifisearre wurde, ek opnommen yn it skaai *Francolinus*.

## Fersprieding
De trije soarten fan de frankolinen binne lânseigen yn súdlik Aazje (Turkije oant Súdeast-Sina). 

## Soarten
Saterhinnen

De **saterhinnen** (wittenskiplike namme: *Tragopan*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). 

## Fersprieding
De fiif soarten fan de saterhinnen binne lânseigen yn Midden- en East-Aazje (Noard-Pakistan oant Súdeast-Sina). 

## Soarten
Dûbelbânwilster

De **dûbelbânwilster** (*Anarhynchus bicinctus*) is in waadfûgel út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

De dûbelbânwilster is in lytse (18–21 sm) mar stevige wilster. Yn it briedkleed hat er twa dwersbannen oer it boarst, de boppeste tinner en swarteftich, de ûnderste breder en readbrún. Hy hat ek wyt op 'e foarholle mei in swarte dwersbân dêrboppe en ek wyt op it kin, de kiel en it ûnderste diel fan 'e wang. By wyfkes kinne de swarte gebieten mear brúnich wêze en is de ûnderste boarstbân minder yntins. 

Bûten it briedseizoen binne de boarstbannen werombrocht ta griiskleurige plakken oan 'e flanken en hat de soarte mear fan oare wilsters. Hy ûnderskiedt him lykwols dan noch troch syn bêzje gesicht en ljochte nekkekraag. Yn ferlikening mei besibbe wilsters hat er sawol koartere poaten as in koartere, tinnere snaffel. 

## Fersprieding
De fûgel libbet yn Austraalje en Nij-Seelân. Der binne twa ûndersoarten:

* *Anarhynchus bicinctus bicinctus*: Nij-Seelân en de Chathameilannen.
* *Anarhynchus bicinctus exilis*: Aucklandeilannen.

## Status
De grutte fan 'e populaasje wurdt op 8.000 oant 14.000 folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de status fan hast bedrige (*Near Threatened*, 2020). Tocht wurdt dat de fûgel yn oantal ôfnimt.
Maleiske wilster

De **Maleiske wilster** (*Anarhynchus peronii*) is in waadfûgel yn it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*)

## Ferskining
De Maleiske wilster is in lytse wilster fan 14 oant 16 sintimeter. Hy hat in soad fan it nau besibbe dûkelmantsje, mar is wat lytser en steviger. It mantsje hat in swarte bân op 'e foarholle, in rustkleurige kroan en in swarte eachstreek. Hy is wyt oan 'e ûnderkant en hat in smelle wite kraach en dêrûnder in swarte bân dy't trochrint oant it boarst. Yn 'e flecht is in wite wjukbân sichtber. By it wyfke wurdt it swart op 'e kop en it boarst ferfongen troch rustbrún, somtiden mei swarte plakken. It dûkelmantsje mist de swarte bân by it mantsje en de rustbrune bân by it wyfke, wylst de poaten donkerder binne. 

## Fersprieding
De fûgel wurdt oan sânkusten fan Súdeast-Aazje oantroffen, mear spesifyk fan súdlik Tailân, it Maleiske Skiereilân, súdlik Kambodja en súdlik Fjetnam oant Sumatra, Borneo, de Filipinen en Selebes en fan Baly oant Timor. Hy wurdt as monotypysk behannele, dat wol sizze dat er net ferdield is yn ien of oare ûndersoarte.

## Hâlden en dragen
De Maleiske wilster leit twa oant fiif (meast trije) aaikes yn in kûltsje mei wat skelpen op it strân. De aaien wurde yn likernôch 30 dagen troch sawol it mantsje as it wyfke útbret. Beide âlders soargje foar de jongen oant se nei sawat 30 dagen fleane kinne. Yn Tailân kin de fûgel meardere lechsels produsearje, dêr't in briedseizoen fan ein maart oant septimber duorje kin. De Maleiske wilster foerazjearret op ynvertebraten op strannen en waadflakten.

## Status
Mei in rûzing fan 5.000 oant 15.000 folwoeksen fûgels wurdt der tocht dat de wrâldpopulaasje relatyf lyts is. Troch ferdwinend habitat wurdt oannommen dat de oantallen ôfnimme. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as hast bedrige.
Kwartelfrankolinen

De **kwartelfrankolinen** (wittenskiplike namme: *Ortygornis*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). 

## Fersprieding
Fan 'e trije soarten fan de kwartelfrankolinen komt ien foar yn Afrika (de toeffrankolin), de oare twa yn Aazje, benammen yn Yndia.

## Soarten
Bamboepatrizen

De **bamboepatrizen** (wittenskiplike namme: *Bambusicola*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). 

## Fersprieding
De trije soarten fan 'e bamboepatrizen binne lânseigen yn eastlik Aazje. 

## Soarten
Candes-Saint-Martin

**Candes-Saint-Martin** is in plak oan 'e Loire yn it sintrum fan Frankryk. De stêd It plak leit yn it departemint Indre-et-Loire. Candes-Saint-Martin hat it predikaat fan ien fan *Les Plus Beaux Villages de France*. Candes-Saint-Martin leit flak njonken Montsoreuau, ien fan 'e oare moaiste doarpen fan Frankryk. 

## Skiednis
Candes-Saint-Martin wurdt al sûnt de earste iuwen fan ús jiertelling bewenne. Dêr tsjûgje muorreresten en archeologyske fynsten út de Romeinske tiid fan. Der binne ek resten fan in brêge oer de Vienne en syn lettere opfolger fûn. Yn it lêste fearn fan 'e 4e iuw stifte de hillige biskop Marten fan Tours dêr in parochy. Hy ferstoar ek yn Candes op 8 novimber 397, mar waard yn Tours begroeven. Dat ferklearret ek de hjoeddeiske tafoeging Saint-Martin oan 'e gemeentenamme.

Nei de dea fan Sint-Marten waard ek Candes in beafeartsplak. Yn 'e midsiuwen waard dêr in grutte tsjerke boud, de jimmeroan noch besteande kapitteltsjerke fan Sint-Marten (*collégiale Saint-Martin*). Oant de Frânske Revolúsje wie it kastiel fan Candes in residinsje fan 'e biskoppen fan Tours.

De geunstige lokaasje oan 'e gearrin fan 'e Vienne en de Loire makke fan it plak al ier in sintrum fan skipfeart. Dy aktiviteit bleau oant yn 'e earste helte fan 'e 19e iuw bloeien, mar de konkurrinsje mei it spoar feroarsake de delgong fan 'e skipfeart oer de rivieren en as gefolch dêrfan ek it krimpen fan it ynwennertal fan 'e gemeente.

## Untwikkeling befolking

## Ofbylden

Candes-Saint-Martin R01.jpg|Haadstrjitte
Kindermord von Bethlehem, Candes-Saint-Martin.jpg|Bylden fan 'e Bernemoard oan 'e tsjerke
Candes-Saint-Martin château vieux logis.jpg|Kastiel
Candes-Saint-Martin la Vienne R01.jpg|De Vienne
Spyker V.2

De **Spyker V.2** ek wol oantsjut as **Spyker-Trompenburg V.2**, wie in tandem-twasitter dûbeldekker, dy't spesjaal ûntwurpen wie en boud wie foar de piloate-oplieding yn it Nederlânske leger tsjin de ein fan de Earste Wrâldoarloch. Der binne der troch fleantúchfabrikant Spyker 78 stiks fan boud.

## Skiednis en ûntwerp

De Spyker V.2 wie in foar syn tiid konvinsjoneel tastel. Mei in houten konstruksje en in ienassich ûnderstel mei twa tsjillen en in sturtslide. De V.2 wie ûntwurpen as lestastel en útrist mei dûbelde bestjoering. De dûbeldekker waard oandreaun troch in njoggensilinder 80 hk Thullin (in yn lisinsje boude Le Rhône 9 C) rotaasjemotor. Opmerklik detail yn it ûntwerp wie de útsparring yn de boppeste fleugel om it achterste bemanningslid better sicht te jaan. De earste flecht wie yn maart 1917.

By de *Eerste Luchtverkeer Tentoonstelling Amsterdam* (ELTA) fan 1919 krige it Europeeske publyk de V.2 foar it earst te sjen. It fermogen fan 'e V.2 om *loopings* op in lytse motor te meitsjen foel doe bot op. Achtensantich V.2's waarden boud foar de Nederlânske regearing.  Achtfyftich dêrfan wiene foar de Loftfeartôfdieling (LVA), achttjin foar de Nederlânske Marine Loftfearttsjinst (MLD) en twa foar it KNYL. Der wiene in flink oantal fatale ferliezen yn sawol de LVA as de MLD, mar de V.2's waarden troch beide tsjinsten flein oant 1924, doe't de MLD har V.2's ferfong troch Fokker S.III's; njoggen fan har V.2's gongen nei de LVA. 

## Replika

It Aviodrome op fleanfjild Lelystêd hat in fraaie Spyker V.2 replica mei orzinele Thulin-rotaasjemotor en propeller.

## Spesifikaasjes

* Type: Spyker V.2 lestastel
* Bemanning: 2
* Lingte: 6,64 m
* Spanwiidte: 10,85 m
* Hichte: 3,0 m
* Brândstofkapasiteit: 114 liter
* Motor: 1× Thulin A (Le Rhône 9C) njoggensilinder rotaasjemotor, 80 hk 
* Propeller: twablêds fan hout
; Prestaasjes
* Maksimumsfaasje: 115 km/o
* Lâningsfaasje: 70 km/o
* Klimfaasje: 2,1 m/s
* Fleugelbelêsting: 23 kg/m²
Rayonnante gotyk

**Rayonnante gotyk** is in faze yn 'e goatyske arsjitektuer fan 'e letter 12e oant en mei de hiele 13e iuw, dy't de klam leit op in soad ljocht, fertikaliteit en fyn maaswurk. *Rayonnant* betsjut yn it Frânsk letterlik strieljend en ferwiist nei it strieljende patroan fan it maaswurk yn roasfinsters.   

Yn 'e rayonnante gotyk wurdt de arsjitektuer jimmeroan eleganter: de muorren losse har om sa te sizzen op yn glês en konstruktive eleminten wurde sa slank mooglik útfierd. De styl ûntwikkele him út de heechgotyk, doe't boumasters de technyske grinzen fan glês-yn-lead, steunbearen en ribferwulften fierder ferleinen. De earste bouwurken yn 'e styl waarden yn Frankryk, benammen yn Parys en it Île-de-France, boud. De rayonnante gotyk waard fral tapast yn katedralen, kapellen mei oansjen, kleaster- en stedstsjerken. De faze dy't de rayonnante gotyk opfolge wurdt de flamboyante gotyk neamd. 

Suvere Frânske rayonnant-goatyske bouwurken lykas de Sainte-Chapelle binne yn Nederlân net te finen om't lokale boutradysjes en materialen oars wienen (bakstien ynstee fan kalkstien). Wol binne der foarbylden fan rayonnante ynfloeden. 

## Ferneamde foarbylden
* De ûnder Loadewyk IX boude Sainte-Chapelle (Parys, 1243–1248)
* De roasfinsters fan 'e dwersskippen fan 'e Notre-Dame yn Parys
* Dielen fan 'e katedraal fan Amiens (kapellen en raamtrasearing).

### Bûten Frankryk
* De Dom fan Keulen hat sterke ynfloeden fan 'e Frânske rayonnante gotyk (fral yn it koer).
* De Westminster Abbey yn Londen fertoant Ingelske ynterpretaasjes fan rayonnante prinsipes.
* De katedraal fan León yn Spanje is hast Frânsk fan karakter.
Sint-Helenawilster

De **Sint-Helenawilster** (*Anarhynchus sanctaehelenae*, synonym: *Charadrius sanctaehelenae*) is in waadfûgel yn it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). It is in endemysk fûgeltsje dy't allinne op it eilân Sint-Helena foarkomt.

## Ferskining
Sint-Helenawilsters wurde likernôch 15 sintimiter lang en ha in soad fan 'e hoederwilsters (*Anarhynchus pecuarius*), mar dy is lytser. De Sint-Helenawilster hat lykwols tinnere poaten en in langere snaffel. De soarte hat in tsjok swart masker lykas de hoederswilster en in soad oare soarten yn it skaai, mar de swarte markearing rint net troch oant om 'e nekke hinne. Fierder hat de fûgel minder readbrún op it boarst en de búk as de hoederswilster.

## Fersprieding
De soart libbet op iepen gerslân, relatyf flak en drûch terrein mei koarte begroeiïng en ek op it fleanfjild fan Sint-Helena. Guon populaasjes komme ek foar op healwoastyn op it eilân. De fûgel foerazjearret op wringeleazen. In lechsel bestiet út twa aaien en der wurdt ienris yn 't jier bret, mar giet it lechsel ferlern dan briedt de fûgel nochris. 

## Status
Tusken 2007 en 2016 kategorisearre de IUCN de soarte as krityk (CR), mar de status fan 'e Sint-Helenawilster feroare yn 2017 yn kwetsber (VU). Bedrigingen foar de fûgels foarmje it ferlies fan habitat, mar fral de yntrodusearre katten en rotten. Der bestiet in soad stipe foar de beskerming fan 'e fûgel om't it de nasjonale fûgel fan it eilân is en ôfbylde wurdt op 'e flagge fan Sint-Helena. Yn 2023/2024 wie it oantal nêsten mei 39% tanaam neffens in eardere telling.. Sûnt 1988 wurde de oantallen fûgels alle jierren telt. Yn 2025 waarden 581 fûgels teld en dêrmei is de populaasje sûnt 2016 stabyl.

## Nasjonale fûgel
De Sint-Helenawilster is de nasjonale fûgel fan it eilân. De fûgel wurdt ôfbylde op it wapen en de flagge. Ek stiet de fûgel op guon postzegels en munten (lykas de 5 pence út 1984). Dêrnjonken is de fûgel faak te sjen op promoasjemateriaal en gidsen fan it eilân.
Readkopwilster

De **readkopwilster** (*Anarhynchus ruficapillus*, synonym: *Charadrius ruficapillus*) is in waadfûgel út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
Readkopwilsters wurde 14 oant 16 sintimeter lang en ha in spanwiidte fan 27 oant 34 sintimeter. De soarte hat in wite búk en foarholle en de boppedielen binne meast griisbrún. Folwoeksen mantsjes binne yn it briedkleed readbrún op 'e krún en efter op 'e nekke; wylst wyfkes dêr bleker binne. It mantsje hat in swarte eachstreek, by it wyfke rint de streek net foarby it each. Sawol de poaten as de snaffel binne swart.

Wyfkes en mantsjes bûten it briedseizoen misse it readbrún op 'e kop en binne oer it algemien dof griisbrún, soms mei in ljocht kastanjebrúne tint. 

## Fersprieding
Readkopwilsters komme foar yn Austraalje en it eilân Timor, mooglik ek op Roti en op 'e Lytse Sûnda-eilannen. Yn Nij-Seelân is de fûgel in swalker. It habitat bestiet út estuaria, baaien, strannen, sânplaten, waad en sâltmarren yn 'e binnenlannen fan Austraalje.   

## Status
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en allinne dêrom al is de kâns op útstjerren lyts. Der binne gjin yndikaasjes dat de oantallen fan 'e populaasje tebekrinne. De IUCN klassifisearre de fûgel dêrfandinne as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list. In rûzing út 2023 giet út fan in wrâldpopulaasje fan 63.300 folwoeksen fûgels.
Woastynwilster

De **woastynwilster** (*Anarhynchus leschenaultii*, synonym: *Charadrius leschenaultii*) is in fûgel yn it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

De woastynwilster wurdt 19 oant 22 sm lang en is wat grutter as de bûnte wilster en hat lange griengiele poaten en in tsjokke snaffel. Briedende mantsjes hawwe sânbrune boppedielen en binne wyt fan ûnder. Yn it briedkleed is it boarst, de foarholle en de nekke fariabel oranje-eftich en hat de kop in opfallend swart eachmasker. It wyfke is doffer en grizer, en de winter- en jonge fûgels binne brúner.

## Fersprieding
Woastynwilsters libje yn 'e healwoastinen fan Turkije nei it easten troch Sintraal-Aazje. De woastynwilster is in trekfûgel  en migrearret oer grutte ôfstannen om te oerwinterjen yn East-Afrika, Súd-Aazje en Australaazje. 

De soarte telt trije ûndersoarten:

* *Anarhynchus leschenaultii leschenaultii*: eastlike diel fan it ferspriedingsgebiet (westlik Sina oant súdlik Mongoalje en súdlik Sibearje), yn ferlikening mei de oare twa ûndersoarten hat de nominaatfoarm in middelgrutte snaffel en yn it briedkleed in relatyf swakkere oranje boarstbân.
* *Anarhynchus leschenaultii columbinus*: westlike diel fan it ferspriedingsgebiet (Turkije oant súdlik Afganistan), lytste snaffel fan alle ûndersoarten en yn it briedkleed de meast dúdlike oranjereade boarstbân fan 'e ûndersoarten.
* *Anarhynchus leschenaultii scythicus*: Sintraal-Aazje (Turkmenistan oer súdlik Kazachstan), gruttere snaffel as de oare twa ûndersoarten; de oranje boarstbân yn it briedkleed is dúdliker as by de *leschenaultii*, swakker as by de *columbinus*.

De soarte is yn Europa in seldsume swalker en is dêr oant yn Yslân sjoen. Ek yn Nederlân wurdt de fûgel as dwaalgast waarnommen. 

## Hâlden en dragen
Yn it breidseizoen ite se fral ynsekten en larven. Winterdeis ite se slakken, kreeften en wjirms. Se foerazjearje troch koarte ôfstannen te rinnen om dan ynienen te stoppen om in proai fan 'e grûn te pakken.   

It nêst fan 'e woastynwilster is in kûltsje fuort op 'e grûn. Meast wurde der trije aaien lein, dy't yn trochstrings 24 dagen troch beide âlden útbret wurde, dy't ek tegearre foar de jongen soargje. 

## Status
De IUCN klassifisearre de fûgel as net bedrige (*Least Concern*, 2019) op 'e Reade list. It liket der lykwols op dat de fûgel yn oantal ôfnimt. Neffens in rûzing soe de populaasje út 100.000 oant 225.000 folwoeksen fûgels bestean.
Wintersinnekear

**Wintersinnekear** of **midwinter** is de sinnekear dêr't de sinne de sinne midden oo de dei it leechst stiet. Foar it noardlik healrûn is dat likernôch 21 desimber. Utgeand fan in begjin fan it jier op de maitydsevennacht, is de wintersinnekear healwei de winter: Midwinternacht. Foar it súdlik healrûn is dat fansels oars: Dêr is de wintersinnekear likernôch 21 juny.
Kaamhinnen

De **kaamhinnen**  (wittenskiplike namme: *Gallus*) foarmje in skaai fan 'e famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) yn ‘e ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). De meast foarkommende fûgel fan 'e wrâld, de domestisearre hin of húshin, heart ta dit skaai.

## Fersprieding
De fjouwer soarten fan ‘e kaamhinnen binne lânseigen yn Súd- en Súdeast-Aazje.

## Soarten
Annemarie Prins

**Annemarie Margaretha Prins** (Amsterdam, 26 novimber 1932 - dêre, 13 jannewaris 2026) wie in Nederlânsk aktrise, regisseuze en skriuwster. 

Prins rjochte har nei it trochrinnen fan de toanielskoalle yn Arnhim op it regissearjen fan produksjes foar sawol teäter as telefyzje as radio. Yn 1965 rjochte se Theater Terzijde op, wêrmei't se polityk rjochte foarstellingen makke oer ûnder mear de Fjetnamoarloch en Spanje ûnder Franco.Se eksperimintearre mei tekst en it brûken fan de minsklike stim as muzyk. Yn 1969 hold Terzijde alwer op te bestean (it kaam yn 1975 foar ien kear werom mei *Schrijf aan mij, houd van mij* oer Belle van Zuylen).

Dêrnei wurke Prins foar ferskate (amateur)toanielselskippen. Foar it Holland Festival regissearre se twa opera's fan Peter Schat: *Houdini* yn 1976] en *Aap verslaat de knekelgeest* yn 1978. Prins rjochte hjirnei toanielselskip "De Salon" op, wêrmei't se stikken makke op basis fan Samuel Beckett dy't se as har foarbyld beskôge.

Fan de 1990-er jierren ôf rjochte Prins har op aktearjen. Se hie grutte rollen yn ûnder mear de telefyzjesearjes *Oud Geld*, *Wij Alexander*, *Duinzicht boven*, *Îles flottantes*, *Novemberlicht* en Annie M. G.... Yn 1997 publisearre se de monologen *"Harmoniehof]]"* en yn 2003 *"Pikkepoezewals"*.

Yn 2002 ferskynde har roman *Zelfbeheersing*. Yn 2012 spile se yn it mozaykdrama *Lijn 32* de rol fan de demintearjende Lien Theunissen. Se hie fan 2017 ôf in fêste byrol yn *[[Het geheime dagboek van Hendrik Groen]]*. Yn 2020 spile Prins de rol fan Therese yn de telefyzjesearje *Papadag*.

Annemarie Prins ferstoar op 13 jannewaris 2026 yn 'e âldens fan 93 jier

## Filmografy (kar-út)

|-

|-
|align="center"| 1998 || *Oud Geld* || Maud van Mechelen Liepelt || telefyzjesearje
|-
|align="center"| 1998 || *Wij Alexander* || Moaike Carla || telefyzjesearje
|-
|align="center"| 1999 ||*Duinzicht boven* || ||
|-
|align="center"| 2001 || *Îles flottantes* || Beppe ||
|-
|align="center"| 2003 || *Novemberlicht* || Jacoba ||
|-
|align="center"| 2003 || *[[Annie M. G.]]* || Annie M.G. Schmidt (60-84 jier) || Prins spile Annie M.G. sa as se yn har âldere jierren wie.
|-
|align="center"| 2012 || *Lijn 32* || Lien Theunissen || telefyzjesearje
|-
|align="center"| 2017 || *[[Het geheime dagboek van Hendrik Groen]]* ||Frou L. Slothouwers || telefyzjesearje
|-
|align="center"| 2017 || *Papadag* || Marie-Therese || telefyzjesearje
|}
Langeais

**Langeais** (útspr.: [lɑ̃ʒɛ], ) is in gemeente yn it Frânske departemint Indre-et-Loire (regio Sintrum-Loiredelling). De gemeente makket diel út fan it arrondissemint Chinon.

## Skiednis
Langeais wie al yn 'e iere midsiuwen bewenne en de delsetting ûntwikkele him fral sûnt de 10e en 11e iuw om in kastiel hinne. Langeais leit oan 'e noardlike igge fan 'e Loire wat fan it plak in strategyske lokaasje makke by konflikten tusken hearskers.  

De gemeente fusearre op 1 jannewaris 2017 mei de gemeente Les Essards. Fan dy nije gemeente is Langeais it haadplak. 

## It besjen wurdich

* It kastiel fan Langeais (*Château de Langeais*) is it meast belangrike monumint fan it stedsje en spilet in sintrale rol yn 'e skiednis fan Langeais. Yn desimber 1491 waard yn it kastiel it houlik fan kening Karel VIII fan Frankryk en Anne fan Bretanje sletten. Dat houlik wie fan grut belang om't it de bân tusken de Frânske kroan en Bretanje ferstevige.
* De Sint-Jehannes de Dopertsjerke (*Église Saint-Jean-Baptiste*) waard yn ferskillende fazes tusken de 11e en 19e iuw boud.
* De Sint-Laurentiustsjerke (*Église Saint-Laurent*) is in ienfâldige romaanske tsjerke út 'e 11e iuw.
* It Hûs fan Rabelais (*Maison de Rabelais*) is in renêssânse hûs dêr't neffens de tradysje de Frânske skriuwer François Rabelais wenne hat.

## Ofbylden

Langeais - Pont de Langeais.jpg|Brêge by Langeais.
Château de Langeais, north-east end, 2003.jpg|Kastiel.
Langeais - église Saint-Jean-Baptiste (01).jpg|Jehannes de Dopertsjerke.
Kastiel fan Langeais

It **kastiel fan Langeais**  is in kastiel yn Langeais yn it Frânske departemint Indre-et-Loire. It is ien fan it grutte oantal kastielen yn 'e Loirekrite.

## Skiednis
Om 992 hinne liet Fulko III fan Anjou op it plak in fersterke wentoer fan stien bouwe. Dat wie bysûnder yn in tiid dat in soad kastielen noch fan hout wienen. De donjon tsjinne as militêre post tsjin de rivalisearjende greven fan Blois. Dy romaanske toer stiet der hjoed-de-dei noch jimmeroan en is ien fan 'e âldst bewarre stiennen donjons fan Frankryk. 

Yn 'e 12e iuw kaam Langeais ûnder ynfloed fan 'e Plantageneten, dy't ek oer Ingelân hearsken. Yn 1206 oermastere kening Filips II Augustus Langeais op 'e Ingelske kening Jan sûnder Lân. Sûnt hearde Langeais definityf by it keninkryk Frankryk.

It âlde kastiel rekke yn 'e Hûndertjierrige Kriich swier skansearre. It kompleks ferlear de militêre betsjutting en rekke doe yn ferfal. Allinnich de âlde donjon bleau oerein. 

Om 1465 joech kening Loadewyk XI opdracht om op it plak fan 'e âlde fêsting in nij kastiel te bouwen. Oan 'e stedskant liket dy nijbou mei in grêft, tuorren en kantelen noch altiten midsiuwsk, mar oan 'e kant fan 'e tún lit it kastiel mei grutte ramen en dekoraasjes al dúdlike renêssânse eleminten sjen.     

Yn desimber 1491 fûn yn it kastiel in foar de Frânske skiednis tige wichtich houlik plak tusken kening Karel VIII en Anna fan Bretanje. Troch dat houlik waard it hartochdom Bretagne oan it keninkryk Frankryk ferbûn. Dat barren wurdt yn in seal fan  it kastiel hjoed-de-dei mei histoaryske figueren en meubilêr rekonstruearre.  

Sûnt de 17e iuw waard it kastiel jimmeroan minder brûkt. Mei it útbrekken fan 'e Frânske Revolúsje waard it leechrôve en as nasjonaal besit ferkocht. Op 'e nij rekke it kastiel yn ferfal, mar yn 1886 kocht de rike yndustrieel en keunstsamler Jacques Siegfried it bouwurk oan. Hy liet it kastiel ynrjochtsje mei midsiuwske tapijten en meubilêr. Syn widdo skonk it kastiel letter oan it Institut de France, dy't it ek no noch beheart.

It kastiel is in *monument historique* en iepen foar toeristen. It ynterieur is goed bewarre en ynrjochte, itjinge seldsum is foar Loirekastielen.
Prêrjewilster

De **prêrjewilster** (*Anarhynchus montanus*, synonym: *Charadrius montanus*) is in fûgel út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

## Ferskining

De prêrjewilster is in 21–23,5 sm lange, brune fûgel. De kop hat in wyt gesicht mei yn it briedkleed in diels swarte krún en in swarte streek tusken de snaffel en it each. De boppedielen binne brûn en ûnder is de fûgel wyt sûnder boarstbân. By net-briedende fûgels ûntbrekt it swart op 'e krún. 

## Fersprieding
De prêrjewilster briedt yn Noard-Amearika fan 'e Grutte Flakten fan westlik Kanada oant it súdwesten fan 'e Feriene Steaten. Winterdeis migrearret er nei noardlik Meksiko. De soarte wurdt as monotypysk beskôge, itjinge betsjut dat er net ferdield is yn ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
De fûgel yt ynsekten en oare lytse lidpoatigen. Se binne faak mei fee te sjen, dy't ynsekten oanlûke en opjeie.  

Se nêstelje yn 'e iere maitiid (april yn it noarden fan Kolorado) op keale grûn. It briedgebiet moat út keale grûn mei koarte en net in soad begroeiïng bestean. Se sykje meast in gebiet út dat se diele mei bizons en swartsturtprêrjehûnen, bisten dy't it gers koart hâlde. Der wurdt tocht dat se graach op 'e keale grûn briede om't se sa yn it lânskip opgean en ferside bliuwe foar rôffûgels en dat de koarte begroeiïng it foar se mooglik makket om rôfdieren gau te sjen. Ek wurdt tocht dat de koarte begroeiïng it makliker foar se makket om ynsekten te finen.  

De aaien komme, as se net opfretten wurde troch predators lykas slangen, prêrjewolven of kitfoksen, nei 28 oant 31 dagen út. De pykjes ferlitte it nêst koart nei it útkommen en yn 'e twa of trije dagen dêrnei ferhûzet de famylje nei in plak dêr't genôch iten is, faak by in wettertank foar fee.  

## Status
De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de prêrjewilster as hast bedrige (*Near Threatened*, 2020). De wrâldpopulaasje bestiet út mar 20.000 folwoeksen fûgels en dêrnjonken is syn oantal lang ôfnommen troch ferlies fan habitat en degradaasje feroarsake troch lânbou, urbanisaasje en oerbeweiding. Neffens ynformaasje út 2017 soe de de soarte alle jierren licht ôfnimme, mar de marzje fan flaters is grut en der binne oanwizings dat de populaasje mooglik stabilisearret.
Readbânwilster

De **readbânwilster** (*Anarhynchus pallidus*, synonym: *Charadrius pallidus*) is in waadfûgel yn it skaai dûkelmantsjes (Anarhynchus) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
Readbânwilsters binne lytse, likernôch 15 sintimeter lange fûgels. Se binne griisbrún fna boppe en wyt fan ûnder mei in smelle readbrune boarstbân. In folwoeksen mantsje hat in swarte bân boppe de wite foarholle en in koarte swarte eachstreek. It wyfke liket op it mantsje, mar mist de swarte markearrings. It jong hat in folsleine of brutsen grize boarstbân en mist sawol swart as readbrún yn it fearrekleed.

## Fersprieding
Readbânwilsters komme yn Afrika ûnder de Sahara foar en wurde yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding ferdield: 

* *Anarhynchus pallidus pallidus* – komt foar op guon lokaasjes yn súdlik Afrika: lâns de kust fan súdwestlik Angoala, in pear lokaasjes yn súdlik Súd-Afrika en Mozambyk en it binnenlân yn noardlik Namybje, noardlik Botswana en it sintrale diel fan noardlik Súd-Afrika.
* *Anarhynchus pallidus venustus* - komt foar by sâltmarren yn 'e Grutte Slink op 'e grins tusken Kenia en Tanzania.

## Hâlden en dragen
De soarte hat in foarkar foar sâltsompen, sâltmarren, en kustlagunes en estuaria. It dieet bestiet út ynsekten, dy't er soms yn 'e flecht fangt, en skulpdieren dy't er fan 'e kust plukt. De fûgel is nei alle gedachten foar in part migrearjend en nomadysk.

## Status
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet, mar fanwegen syn spesifike habitateasken komt er tige ûnregelmjittich foar. Bûten it briedseizoen wurdt er mar op njoggen lokaasjes fûn, dy't bedrige wurde troch habitatferneatiging. Wetlands International (2021) rûsde de populaasje yn súdlik Afrika op 11.000 oant 16.000 fûgels en yn eastlik Afrika op 6.500 fûgels. Tocht wurdt dat de populaasje stabyl is. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret er oer it algemien as net bedrige (*Least Concern*, 2021).
Yukonhartemûs

De **Yukonhartemûs** is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e Noardamerikaanske mûzen en rotten (*Neotominae*), de tûke fan 'e hartemûzen (*Reithrodontomyini*) en it skaai fan 'e wytpoatmûzen (*Peromyscus*). Dit bistke is endemysk yn noardwestlik Kanada. It is anno 2025 noch net wittenskiplik beskreaun en hat sadwaande ek noch gjin wittenskiplike namme.
__TOC__
## Taksonomy
Yn 1998, nei in yngeand ûndersyk nei spesimina fan wytpoatmûzen (*Peromyscus*&nbsp;spp.) yn noardlik Britsk-Kolumbia, de súdlike en sintrale Yukon en it noarden fan Súdeast-Alaska, kaam mammaloge Melanie Wike in unike ôfstammingkloft fan 'e bistkes op it spoar. Dy is net ûnder te bringen by besibbe soarten dy't yn deselde krite foarkomme, lykas de westlike hartemûs (*Peromyscus sonoriensis*) en de noardwestlike hartemûs (*P.&nbsp;keeni*). Genetyske ûndersiken út 2007 en 2019 befêstigen dat it hjir giet om in nije soarte.

Guon auteurs neame de Yukonhartemûs foutyf *Peromyscus arcticus*. Dy wittenskiplike namme is lykwols eins al ferjûn oan in ûndersoarte fan 'e eastlike hartemûs (*P.&nbsp;maniculatus*) yn Labrador (as *P.&nbsp;m. arcticus*). 

## Fersprieding
De Yukonhartemûs is yn syn fersprieding beheind ta noardwestlik Kanada, dêr't er foarkomt yn 'e súdlike en súdwestlike Yukon en yn it oangrinzgjende uterste noardwesten fan 'e provinsje Britsk-Kolumbia.
Wytkraachwilster

De **wytkraachwilster** (*Anarhynchus dealbatus*, synonym: *Charadrius dealbatus*) is in fûgel út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De 16 oant 17 sm lange wilster is in lytse bleke wilster mei sânkleurige boppedielen, rôze-eftige poaten en in koarte swarte snaffel. It mantsje hat yn briedkleed in meast readbrune krún en lytse swarte plakjes boppe op 'e kop en oan 'e sydkanten fan it boarst. It gesicht is meast wyt, ynklusyf it gebiet tysken de snaffel en it each. Briedende wyfkes en folwoeksen fûgels bûten de briedtiid binne doffer en misse swart en readbrún. It gesicht is dan bleek, al kin der noch in lyts bytsje brún tusken de snaffel en it each sitte.     

## Fersprieding
De fûgel briedt yn oan strannen fan súdeastlik Sina en oerwinteret yn súdlik Fjetnam, súdlik Tailân, it Maleiske Skiereilân, Singapoer en súdeastlik Sumatra. Hy wurdt as monotypysk behannele, wat betsjut dat er net yn ûndersoarten ferdield is.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en en wurdt troch de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) as net bedrige (*Least Concern*, 2023) klassifisearre. De populaasjetrend fan 'e soarte is net bekend. De folsleine populaasje wurdt op 25.000 oant 250.000 folwoeksen fûgels rûsd.
Swarte kat

In **swarte kat** is in kat (*Felis catus*) dy't in hielendal swarte pels hat. Almeast binne it bisten fan gjin spesifyk ras, mar der binne mear as 22 formeel erkende katterassen dy't in folslein swarte pels hawwe kinne. Ien dêrfan, de Bombaykat, kin allinnich mar swart wêze. De measte swarte katten hawwe eagen mei gouden irissen fanwegen har hege konsintraasje fan it pigmint melanine. 

Yn 'e folksmûle wurde katen dy't hast hielendal swart binne, bygelyks mei allinnich in wyt befke, in wyt poatsje of in wite punt oan 'e sturt, ek swarte katten neamd. Mar eins is eltse kat dy't ek mar it lytste bytsje wyt yn syn pels hat, in bûnte kat. Inkeld katten dy't folslein swart binne, kinne strikt nommen foar swarte katten oanmurken wurde. Wol kin it foarkomme dat it swarte hier fan in kat troch sinneljocht ferbleekt ta brún, in proses dat yn 'e kattefokkerij "roastkjen" neamd wurdt.

Der bestie yn it ferline in protte byleauwe om swarte katten hinne. Katten, mar yn 't bysûnder swarte katten, waarden troch in protte lju sjoen as wêzens dy't in bân hiene mei it kwea yn it algemien en de duvel yn 't bysûnder. Yn 'e tiid fan 'e hekseferfolgings waarden swarte katten gauris as de liedgeasten fan heksen beskôge. Tsjintwurdich is fan dat byleauwe net folle mear oer, behalven dat noch wol sein wurdt dat it ûngelok bringt as in swarte kat jins paad krúst. Op 'e Britske Eilannen waarden swarte katten trouwens fan âlds krekt as bringers fan gelok sjoen, in konsept dat ôfkomstich wie út 'e Keltyske kultuer.

Lykwols wurdt wol sein dat swarte katten de lytste kâns meitsje fan alle kleurfarianten fan 'e kat om út in diere-asyl wei adoptearre te wurden. Undersyk nei dy bewearing hat tsjinstridige resultaten opsmiten, en de kwestje is noch net útiten. Yn Noard-Amearika wegerje guon diere-asilen om yn 'e oanrin nei de hjeldei Halloween swarte katten adoptearje te litten, út eangst dat de bisten yn it ramt fan Halloween martele wurde sille of brûkt wurde sille as libbene Halloweenfersiering om nei ôfrin fan it feest dumpt te wurden. Der bestiet lykwols gjin bewiis dat it marteljen fan swarte katten mei Halloween ea bard is. Wannear't der deade katten mei ysbaarlike ferwûnings fûn binne, wiist forinsysk ûndersyk yn 'e regel nei rôfdieren, lykas de prêrjewolf (*Canis latrans*), of nei grutte rôffûgels, lykas earnen, as de dieder.

## Galery

File:Gladstone_a_year_in_Treasury_(1).jpg|Gladstone, de eardere haadmûzejager fan H.M. Ministearje fan Finânsjes yn Londen
File:Black_pussy_-_panoramio.jpg|in langhierrige swarte kat
File:Drazet,_a_black_feral_cat.jpg|in ferwyldere swarte kat
File:Miranda_de_Ebro_-_Gatos_4.jpg|in pear 'roastkjende' swarte katten
File:Casting_black_cats_in_1961.jpg|swarte katten yn Hollywood op audysje foar de film *[[Tales of Terror]]* (1961)


## Sjoch ek
*bûnte kat
*Maltezer kat
*puntkat
*sipertse kat
*skyldpodkat
*trijekleur (kat)