open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles Stewart Rolls

**Charles Stewart Rolls** (Londen, 27 augustus 1877 - Bournemouth, 12 july 1910) wie in auto- en loftfeartpionier, dy't tegearre mei Frederick Henry Royce it bedriuw Rolls-Royce Limited oprjochte hat. 

C. S. Rolls waard berne as soan fan 1e Baron Llangattock. Hy studearre oan it Eton College en it Trinity College yn Cambridge en hie al mei jonger jierren niget oat motors. Rolls moete Frederick Henry Royce en tegearre stichten sy yn 1904 it autofabryk Rolls-Royce. Rolls die de ferkeap en de saaklike kant fan it bedriuw wylst Royce him dwaande hold mei de technyk.

Rolls wie in frijwat dryste pionier en helle as twadde yn it Feriene Keninkryk in fleanbrevet by de Royal Aero Club. As piloat fleach Rolls yn 1910 as earste yn ien kear twaris oer it Kanaal. Itselde jier wie er de earste Brit dy't dearekke by in ûngemak mei in fleanmasine. Dat wie by Bournemouth mei in Wright Flyer.


Image:MonRolls.jpg|Stânbyld fan Rolls op Agincourt Square, Monmouth
Image:Charles Stewart Rolls, aviator - geograph.org.uk - 824750.jpg| Stânbyld fan Rolls yn Dover
Image:Llangattock-Vibon-Avel 11.jpg|Rolls famyljegrêf, Llangattock-Vibon-Avel, Monmouthshire


 
## Keppeling om utens
*  ''Charles Rolls Pioneering motorist and aviator''
Robert Stirling

**Robert Stirling** (Cloag (Perthshire), 25 oktober 1790 – Galston (East Ayrshire), 6 juny 1878) wie in Skotske dûmny, en de útfiner fan in tige ekonomyske waarmtemotor (*Stirlingmotor*).
Judy Garland

**Judy Garland**, skûlnamme fan *Frances Ethel Gumm*, (Grand Rapids Minnesota, 10 juny 1922 – Londen, 22 juny 1969) wie in Amerikaanske aktrise en sjongster. Judy Garland is de mem fan aktrise Liza Minnelli en sjongeres Lorna Luft.

## Priveelibben
Yn septimber 1945 troude se mei MGM-regisseur Vincente Minnelli en yn 1946 krige se dochter Liza Minnelli. Begjin jierren 50 giene Minnelli en Garland útinoar, sadat Garland mei Sid Luft trouwe koe. Yn 1952 krige se in dochter, Lorna Luft en yn 1955 krige in soan, Joe Luft.
Yn 1969 ferstoar Judy Garland oan oerdoasis sliepmiddels yn de âldens fan 47 jier. .

## Filmografy

|-

|-
|1929
|The Big Revue
|
|
|-
|1929
|A Holiday in Storyland
|
|
|-
|1929
|The Wedding of Jack and Jill
|
|
|-
|1929
|Bubbles
|
|
|-
| 1935
|La Fiesta de Santa Barbara
|
|
|-
|1936 
|Every Sunday
|Judy 
|
|-
|1936
|Pigskin Parade
|Sairy Dodd 
|
|-	
|1937
|Broadway Melody of 1938
|Betty Clayton
|
|-
|1937
| Thoroughbreds Don't Cry
|Cricket West
|
|-
|1937
|Silent Night
|
|-
|1938
|Everybody Sing
|Judy Bellaire 
|
|-
|1938
|Love Finds Andy Hardy
|Betsy Booth
|
|- 
|1938
|Listen, Darling
|"Pinkie" Wingate
|
|-
|1939
|The Wizard of Oz
|Dorothy Gale
|rowspan=2|Wûn in Oscar foar foar dizze twa films
|-
|1939
| Babes in Arms
|Patsy Barton
|-
|1940
|If I Forget You
|
|
|-
|1940
|Andy Hardy Meets Debutante
|Betsy Booth
|
|-
|1940
|Strike Up the Band
|Mary Holden
|
|-
|1940
|Little Nellie Kelly
|Nellie Noonan Kelly
|
|-
|1941 
|Ziegfeld Girl
|Susan Gallagher
|
|-
|1941
|Life Begins for Andy Hardy
|Betsy Booth
|
|-
|1941 
|Babes on Broadway
|Penny Morris
|
|-
| 1941
|We Must Have Music
|Susan Gallagher
|
|-
|1942
|For Me and My Gal
|Jo Hayden
|-
|1943 
|Presenting Lily Mars
|Lily Mars
|-
| 1943 
|Girl Crazy
|Ginger Gray
|
|-
|1943
|Thousands Cheer
|
|
|-
|1944
|Meet Me in St. Louis
|Esther Smith
|-
|1945
|The Clock
|Alice Mayberry
|
|-
|1946
|The Harvey Girls
|Susan Bradley
|
|-
| 1946 
|Ziegfeld Follies
|The Star
|
|-
| 1946
|Till the Clouds Roll By
|Marilyn Miller
|
|-
|1948
|The Pirate
|Manuela Ava
|
|-
|1948
|Easter Parade
|Hannah Brown
|
|-
|1948
|Words and Music
|
|
|-
|1949
|In the Good Old Summertime
|Veronica Fisher
|Har dochter Liza Minnelli spile de rol fan it bêrn yn dizze film
|-
|1950
|Summer Stock
|Jane Falbury
|
|-
|1954
|A Star Is Born
|Esther Blodgett
|Wûn en waard foar meardere prizen nominearre foar dizze film
|-
|1960 
|Pepe
|
|
|-	
|1961 
|Judgment at Nuremberg
|Irene Hoffmann-Wallner 
|Nominearre foar meardere prizen foar dizze film
|-
| 1963
| Gay Purr-ee
|Mewsette
|
|-
|1963
|A Child Is Waiting
|Jean Hansen
|
|-
|1963
|I Could Go On Singing
|Jenny Bowman
|
|}

## Diskografy
### Studio-albums
* Opmerking in oantal albums soene hja hjoed de dei as soundtrack-albums beneame.

### Live-albums
Atze Bosch

**Atze Bosch** (Achlum, 15 novimber 1927 - It Hearrenfean, 20 desimber 2011), wie in Frysk dichter en oersetter fan fral geastlike lieten. 

## Biografy
Bosch kaam fan Achlum en gie nei de HTS yn Ljouwert. Dêrnei ferhuze er mei syn frou nei Hilfertsom, hy soe doe wurkje foar Philips yn Huizen. Se krigen gjin bern. Nei syn pinsjoenyn 1987 kaam er werom nei Fryslân en sette er him te wenjen op It Hearrenfean. Doe't er wat mear tiid om hannen hie, begûn er mear te skriuwen; it skriuwen hie winliken foar him altiten al in hobby west. It oersetten wie al wat begûn doe't se noch om utens wennen. Hy makke doe oersettingen foar it Fryske sjongkoar dêr't hy en syn frou by wiene.

Mei syn sweager Bernard Smilde makke er in grut tal bernebibellieten; dy ferskynden yn 1993 by Intrada ûnder de namme *Sjonge by de Bibel*. Foar dat boek sette Atze Bosch mear as hûndert lietteksten oer of skreau op tema’s út it Alde en Nije Testamint. Bosch wurke ek mei oan de tsjerkelietebondel 'Tuskentiden' fan 2006, hy levere 54 teksten. Yn 2008 kaam de bondel *Wylde Goes, lieten út Glasgow en Iona* út, in lietebondel mei oersettingen fan Bosch. Yn 2009 ferskynde by de KFFB syn earste dichtbondel, it hie de namme 'Alles op syn tiid'. Neist it dichtsjen wie it oersetten ek tige wichtich foar Bosch, hy die altiten mei oan de workshops dy't it eardere FLMD en lettere Tresoar organisearren. Hy makke fan in tal bekende Nederlânske gedichten in Fryske oersetting, dy't ûnder oare ferskynden by literêr tydskrift Farsk. Atze Bosch wurke ek mei oan de trijetalige blomlêzing út it wurk fan Gysbert Japix yn 2003 en levere bydragen foar de foardrachtskriichbondels 'Fersefariaasje'.

Bosch regearre faak op oproppen om gedichten te skriuwen. Hy die dat bygelyks doe't Eppie Dam frege om in fers te skriuwen oer in plak dêr't je wat mei hawwe, Bosch makke doe it fers *Ieslumbuorren* oer Achlum. Utjouwerij Frysk en Frij joech yn 1996 in temabondel út mei gedichten op it tema 'stilte', de bydrage fan Bosch wie it gedicht 'Nul decibel'. Begjin 2011 waard der in wedstryd útskreaun om nije Fryske wurden te betinken, Bosch stjoerde ek in wurd yn. Hy wûn doe de earste priis mei syn fynst 'hipperhapke'. Guon gedichten fan Bosch waarden troch Grytsje Kingma op muzyk set.

Yn 2012 ferskynde fan de hân fan de oersettersgroep fan it Yntertsjerklike Kommisje foar de Fryske Earetsjinst (YKFE) in oersetting fan lieten foar it nije Lieteboek foar de Tsjerken. Bosch wie ek tige warber by dy útjefte, hy makke tegearre mei Grytsje Kingma oersettingen út de Evangelyske Lietbondel. Bosch hat dy útjefte net mear meimakke, hy ferstoar op 20 desimber 2011.

Yn novimber 2012 ferskynde postúm de twadde dichtbondel fan Bosch by de KFFB, *Neilêzing*. De bondel waard gearstald troch in kommisje besteande út Janke Feenstra, Grytsje Kingma en Bernard Smilde.

## Bibliografy
(ûnfolslein)
### Poëzij
* 2009 – *Alles op syn tiid*
* 2012 – *Neilêzing*

### Oar
* 1993 – *Sjonge by de Bibel* (mei Bernard Smilde)
* 19?? – *Winterreis (winterreisse)* (mei Bernard Smilde)

### Oersettings
* 2007 – *It Houlik* (nei *Het Huwelijk*, in gedicht fan Willem Elsschot)
List fan hurdfytsers

__NOTOC__
De **list fan hurdfytsers** bestiet út mountainbikers, baanfytsers en oare hurdfytsers:
## A
## B
* Jan Brander
## C
* Jan Charisius
## F
* Laurent Fignon
## G
* Tiemen Groen
## H
* Bernard Hinault
* Piet Hoekstra
* René Hooghiemster
* Jenning Huizenga
## K
* Monique Knol
## M
* Bauke Mollema
## N
* Alyda Norbruis
## S
* Eddy Schurer
* Wim Stroetinga
## T
* Maarten Tjallingii
## V
* Wiebren Veenstra
* Gerrit de Vries
## W
* Eelke van der Wal
* Pieter Weening
* Jan-Hendrik Westra
* Lieuwe Westra
Reade geus

De **reade geus** is in Nederlânske kowesoarte, dy't selsstannich oerlibje kin yn de Nederlânske natuer. De Reade Geus is in krusing tusken it Brandrodekobist en de Salers. It bist is mei opset sin fokt om een grutte gersker yn Nederlân te hawwen, dy't selsstannich de begroeiïng fan de uterwaarden derûnder hâlde kin.

## Beweidzje
De natuer yn Nederlân fûn sûnt de jierren njoggentich fan de 20e iuw baat by saneamde grutte gerskers (ko, hynder) om it tichgroeien fan natuergebieten foar te kommen. Sûnder beweidzjen soe der nammentlik in monokultuer ûntstean en soene in protte planten en bisten ferdwine as net mear weromkomme. Beweidzjen soe it bioferskaat tige befoarderje en beskate fûgels, sûchdieren, ynsekten en planten de kâns jaan om har te fêstigjen yn dy gebieten.

Oant ein 20e iuw waard it beweidzjen dien mei ymportearre kobisten sa as de Skotske Heechlanner, de Galloway en it Heckrund. Yn it ferline hie Nederlân wol kobisten dy't har selsstannich yn de natuer rêde koenen, mar dy binne allegear útstoarn. ARK Natuerûntjouwing woe wer in "eigen" selsrêdsume ko yn Nederlân hawwe en dat is mei de Reade Geus slagge, ek wat it kealjen en it opbringen fan de keallen oanbelanget.

## Namme
Fan begjin ôf oan hjitte it kobist *"Kruisingsrund",* omdat der noch gjin goede namme betocht wie. Nei in priisfraach yn 2005 krige it nije ras de namme *Rode Geus*, in namme dy't betocht waard troch Co Dekker.

It bist hat in djipreade kleur, wat de earste helte fan de namme ferklearret. It twadde part - Geus -  slacht op  de "Geuzen", dy't har ek, lykas dit kobist, it hiele jier troch goed rêde koenen yn de natuer fan de rûge uterwaarden fan de Nederlânske rivieren.

## Keppeling om utens
* De Reade Geus op levendehave.nl
Ted Jan Bloemen

**Ted Jan Bloemen** (Gouda, 16 augustus 1986) is in langebaanrider fan Terherne. Hy ried oant seizoen 2007/2008 by de DSB-ridersploech. Yn seizoen 2008/2009 ried Ted-Jan by Gewest Noard-Hollân/Utert ûnder lieding fan Peter Bos, en naam neist Aegon CFE Nederland de sponsoring foar har rekken. Fan seizoen 2009/2010 ôf rydt Bloemen foar APPM.

## Biografy
Bloemen debutearre op it WK foar Junioaren yn 2006 dêr't hy as fyfde einige. By it NK Ofstannen 2008 waard Bloemen fiifde op de tsien kilometer wêrmei't hy him foar dizze ôfstân pleatste foar de wrâldbekerwedstriid. Op it NK Allround yn Grins einige hy as fjirde wêrmei't hy him fersekere fan dielname oan it EK Allround yn Kolomna.

Op 17 jannewaris wûn Bloemen de Gruno Bokaal. Op it NK Allround 2010 wist Bloemen him mei in twade plak te pleatsen foar it WK Allround 2010. Hy ried mei 36,87 in persoanlik rekord op de 500 meter.

Op it NK Ofstannen 2011 ried Bloemen trije ôfstannen, op de 10 kilometer wist hy him mei in fiifde plak te fersekerke fan in wrâldbekerticket.

By it yngean fan seizoen 2011/2012 gie Bloemen nei it Gewest Fryslân en wûn de 42e Iselcup op de iisbaan De Scheg troch fjirde te wurden op de 500m en de myl te winnen. Op 28 desimber wist hy him te pleatsen foar it EK Riden 2012 op de isbaan Városligeti Müjégpálya  
ûndanks dat er TVM'er Wouter Olde Heuvel yn de rit op de fiif kilometer hindere hie by it útkommen fan de bocht.

## Persoanlike rekords
* 500 m - 36,87 ( 19 maart 2010, It Hearrenfean )
* 1000 m - 1.10,86 ( 21 maart 2010, Calgary )
* 1500 m - 1.46,52|dag ( 19 maart 2009, Calgary )
* 3000 m - 3.44,25 ( 21 maart 2006, Calgary )
* 5000 m - 6.17,07 ( 7 maart 2009, Salt Lake City )
* 10000 m - 13.11,79 ( 15 maart 2007, Calgary )

## Resultaten

### Medaljespegel
Portsmouth (betsjuttingsside)

"**Portsmouth**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

## Plakken
* Portsmouth, in stêd yn Ingelân
* Portsmouth (Dominika), in plak yn Dominika

### Feriene Steaten
* Portsmouth (Iowa)
* Portsmouth (Nij-Hampshire)
* Portsmouth (Noard-Karolina)
* Portsmouth (Ohio)
* Portsmouth (Rhode Island)
* Portsmouth (Firginia)
* West Portsmouth (Ohio)
Shakey Sam

**Simon Vlietstra**, alias **Shakey Sam**, (Frjentsjer, 17 maaie 1950 - Sint-Jabik, 16 maaie 1981), wie in Frysk bluessjonger en -gitarist. Neist syn one-man-band, hie Shakey Sam ek de *Shakey Sam Blues Band*, in fjouwerman formaasje.

Hy skreau him yn 1972 yn foar it Larensk Jazzfestival (3e priis) en yn datselde jier die er mei oan it Bilzenfestival. Yn 1974 spilet er yn it foarprogramma fan it 'American Blues Legends-Konsert'. Datselde jier slút er him oan by de Amsterdamske formaasje *[[Barrelhouse (band)|Barrelhouse]]*. Novimber 1974 nimt hy mei Barrelhouse in lp op, mar ferlit yn 1975 de groep om persoanlike redenen en foarmet de 'Shakey Sam Blues Band'. De earste besetting bestiet út: Shakey Sam, Apple Rammers, David Gardeur & Jan Dijkstra (Ubrabaya). Mei dy besetting waarden ûnder oare konserten joen mei Big John Wrencher, Cousin Joe, Eddie ‘Guitar’ Burns. Yn 1976 wurdt Appie Rammers ferfongen troch Jan de Jong. Yn maaie folget dan de earste soloplaat fan 'Shakey Sam'. It wie de reden foar de útnûging om in Ingelske toernee te dwaan. Ein 1976 folgen live radio-optredens yn “Sesjun”. Yn 1977 ferfong Leo Roodhof (Nancy and the Sinatras) Jan Dijkstra en yn 1978 ferskynde wer in lp. Maart 1979 wie de groep opnij te hearren yn Sesjun (tegearre mei Eddie Boyd). Der kaam in drummerswikseling –der stiene twa lp’s op steapel– en oer in single waard ûnderhannele. 
Op 16 maaie 1981, in dei foar syn 31e jierdei, naam Shakey Sam (Simon Vlietstra) in drastysk beslút en die himsels te koart.

Yn it Frjentsjerter Teater De Koornbeurs waard yn 2006 en 2011 in 'Shakey Sam Tribute festival' oer de ‘Frjentsjerter Old Shatterhand‘ organisearre.

## Keppelings om utens
* De ''Shakey Sam Blues Band'' by www.discogs.com
* Op youtube binne tal fan muzykfilmkes fan Shakey Sam (en band) te finen.
Roekmole

De **Roekmole** is in spinnekopmole dy't oarspronklik yn 1832 yn Warniahuzen (by Aldeboarn) boud waard om de polder Krieke te bemeallen. It is de grutste spinnekopmole fan Fryslân. De lytse poldermole hat in fizel. Nei in ferpleatsing nei natoergebiet It Eilân, by Goaiïngahuzen, yn Smellingerlân, yn 2009, is hy mealree restaurearre. Yn novimber 2010 is hy oplevere op syn nije plak, dêr't hy foar bemealing brûkt wurde sil. De mole is in ryksmonumint.
Margot Boer

**Margot Boer** (Woubrugge, 7 augustus 1985) in earder Nederlânsk Reedrydster. Se is spesjalisearre yn de sprintôfstannen en rydt foar Team Liga. Earder hat se shorttrackt en tennisse. Oan it shorttrack hat se har goede bochtetechnyk oerhâlden.

## Biografy
### Seizoen 2006-2007
Boer makke har trochbrek yn it seizoen 2006/2007 diel út fan it KNSB Opliedingsteam. Oan it begjin fan it seizoen wurdt Boer Nederlânsk kampioene op de 500 meter en fiifde op de 1000 meter. Hjortroch pleatste se har foar de wrâldbekerwedstriden op beide ôfstannen. Op it NK Sprint wward se yn begjin 2007 3e efter Marianne Timmer en Annette Gerritsen. Mei harren en Ireen Wüst mei se dêrtroch meidwaan oan it WK Sprint yn Hamar, dêr't se 6e wurdt.

### Seizoen 2007-2008
Fan dit seizoen ôf komt Boer út foar de DSB ploech ûnder lieding fan coach Jac Orie. Yn it earste rydwykein leit se beslach op it 2e plak op de 500 meter, efter teamgenoatsje Annette Gerritsen. Op de 1000 meter falt Boer lykwols en wurdt se dus lêste. Dit is in grutte teloarstelling foar har, omt se har pleatse woe foar de kommende wrâldbekerwedstriden en dwaande wie mei in tige goede race.
Op har lêste ôfstân, de 1500 meter, wurdt Boer 14e yn in tiid fan 2.02,61, rom 4 sekonden efter winnaresse Paulien van Deutekom (1.58,26).
Flak foar it NK sprint fan 2008 ûntstie in wûntsje yn de al sûnt de simmer opswolde ankel. In wike foar de WK sprint blykte it wûntsje ynfektearre te wêzen, wêrtroch't in medyske yngreep needsaaklik wie. Hjirtroch moat se it WK sprint misse wêrtroch't har plak ofold wurdt troch Paulien van Deutekom dy't by it EK Allround sulver pakte.

### Olympyske Winterspullen 2010
Boer helle op de Olympyske Winterspullen 2010 yn Vancouver in fjirde plak op sawol de 500 meter as de 1500 meter, en in seisde plak op de 1000 meter.

### Seizoen 2010-2011
Op 7 maaie 2010 makke Boer op in parsekonferinsje bekend dat se mei Annette Gerritsen en Marianne Timmer in eigen reedridersploech starte soe. Sponsors en oare riders wiene doe noch ûnbekend, mar op 23 septimber 2010 waard bekend dat koekjesfabrikant *[[Team Liga|Liga]]* de nije sponsor wurde soe. Op it earste toernoai fan it seizoen, it NK Ofstannen wûn se goud op de 500 meter en sulver op de 1000 meter; op de 1500 meter waard se mar sânde, mar pleatste har troch har beskerme steatus ek op dizze ôfstân foar de earste wrâldbekerwedstriden.

## Rekords
### Persoanlike rekords
* 500 m - 37,64 (4 desimber 2009, Calgary )
* 1000 m - 1.14,50 ( 6 maart 2009, Salt Lake City )
* 1500 m - 1.57,66 ( 3 maart 2007, Calgary )
* 3000 m - 4.35,70 ( 26 febrewaris 2005, Grins )
* 5000 m - 8.12,56 ( 25 febrewaris 2006, Grins )

## Resultaten

### Medaljespegel
Isambard Kingdom Brunel

**Isambard Kingdom Brunel** (Portsmouth, 9 april 1806 - Londen, 15 septimber 1859) wie in ferneamd Britsk yngenieur. Hy wie in soan fan de ek ferneamde yngenieur Marc Isambard Brunel.

Brunel boude wichtige brêgen, tunnels, skipsdokken en ek it earste Britske spoar, de Great Western Railway; fierders in rige stoomskippen, dêr't it earste transatlantyske stoomskip troch in skroef oandreaun ûnder wie, de *[[SS Great Britain]]*. Syn ûntwerpen betsjutten in revolúsje yn it iepenbier ferfier en yn moderne bou.

Hoewol't Brunel syn projekten net altyd slaggen, kaam er wol faak mei fernijende oplossingen foar al lang besteande technyske problemen.

It wurk dan Brunel neilitten hat wurdt noch altyd tige bewûndere. By de ferkiezing fan de 'Grutste Brit fan alle tiden' yn 2002 einige hy op it twadde plak, nei Winston Churchill, mar foar lju as William Shakespeare en Isaac Newton.

## Wurk
In kar út syn ferneamdste wurk:
* 1838 it houten pasazjiers-stoomskip (rêdboat) *[[Great Western (skip)|Great Western]]* (farde tusken Bristol en New York)
* 1845 it izeren stoomskip mei skroefoandriuwing *SS Great Britain*
* 1854 it izeren stoomskip (rêdboat) *[[Great Eastern]]* 
* 1859 de *[[Royal Albert Bridge]]*, Plymouth
* 1864 de *[[Clifton Suspension Bridge]]*, Bristol


Ofbyld:Thames tunnel shield.png|De oanlis fan de Teemstunnel
Ofbyld:Clifton.bridge.arp.750pix.jpg|De *Clifton Suspension Bridge*
Ofbyld:Royal Albert Bridge 2009.jpg|De *Royal Albert Bridge*
Ofbyld:SS Great Britain.jpg|*SS Great Britain*
Ofbyld:Great Eastern painting smooth sea.jpg|*Great Eastern*
Ofbyld:Brunel's Atmospheric Railway.jpg|Oerbliuwsel fan de *Atmospheric Railway* yn it Didcot Railway Centre)


## Keppeling om utens
* Brunel 200 (webside foar Brunel syn de 200e jierdei yn 2006)
Jelle Zwart

**Jelle Zwart** (Ljouwert, 6 septimber 1926 - Snits, 29 oktober 2019) wie in Frysk sosjolooch en dichter.

## Biografy
Jelle Zwart waard yn Ljouwert berne, mar waard grut yn Dokkum. Hy studearre yn Grins sosjology, hy kaam yn dy stêd oan it wurk by it Grinzer Provinsjaal Opbouorgaan. Letter, yn 1968 waard er haad fan it Bureau Landelijk Contact yn Ljouwert, dat ûnderdiel wie fan it ministearje fan CRM, letter WVC. Mei yngong fan 1 jannewaris 1988 waard er oerbrocht nei Grins en wurke doe noch in pear jier by de direksje fan Jeugdzaken. Neist syn wurk hat er ek altiten yn it spier west foar in tal fan  maatskiplike en kulturele organisaasjes; hy wie lang lid fan it Algemien en Deistich bestjoer fan de Fryske Akademy, makke diel út fan it bestjoer fan it Frysk Festival en wie oant syn santichste foarsitter fan de Fryske Folkshegeskoalle Schylgerlân. Ek wie er bestjoerder en frijwilliger yn it âldereinwurk.

Jelle Zwart kin mei rjocht in letbloeier neamd wurde, hy debutearre pas yn 2004. Dat wie mei it fers *Dyn lytse flecht* yn de Fryske Skriuwerskalinder. Yn dat selde jier wûn er de Rely Jorritsmapriis mei it fers *Inkel sân*. Doe't er yn 2006 79 wie, ferskynde syn debútbondel *Sân skeppen sâlt* by útjouwerij Frysk en Frij. Hy wenne lange tiid mei syn frou yn de pastory fan Deinum, letter ferhuzen se nei Snits. Doe skreau er al fersen, mar hie net it doel om dy ek út te jaan. Doe't er him mear weromlutsen hie út bestjoerlike funksjes, sette er him mear op it dichtsjen ta. Dêrfoar folge hy trije kursussen skriuwen fan poëzij, de earste by Remco Ekkers, dêrnei by Albertina Soepboer en as lêste by Tsjêbbe Hettinga. Troch dy kursussen en it winnen fan de Rely Jorritsmapriis waard er ynspirearre om troch te gean mei it dichtsjen. Fan 2004 ôf stiene der dan ek geregeld fersen fan syn hân yn Hjir, Farsk en letter Ensafh. 

Syn debútbondel befettet 100 fersen. De titel *Sân skeppen sâlt* stiet foar dingen lykas taal, it lân, it folk, it eigen, it skôgjen en it wêzen. Zwart lit sjen dat er ek midden yn de aktualiteit stiet troch it gedicht *O Azië* oer de tsûnamy yn Aazje. Trije jier nei syn debútbondel ferskynde de twadde bondel *De wite hoed*, ek by Frysk en Frij. Dy bondel befettet mear leafst 130 fersen, mei 172 siden. Yn 2017 kaam der noch in nije bondel fan him út, *Fandele*.

Jelle Zwart stoar yn de âldens fan 93 jier yn syn wenplak Snits.

## Bibliografy
### Poëzij
* 2006 : *Sân skeppen sâlt*
* 2009 : *De wite hoed*
* 2017 : *Fandele*

## Prizen
* 2004 : Rely Jorritsmapriis mei it fers *Inkel sân*.

## Keppeling om utens
* [Jelle Zwart yn 'e [DBNL] (noch leech)]
Elske Kampen

**Elske Kampen** (Burdaard, 1955) is in Frysk dichteresse dy't yn Ljouwert wennet.

## Biografy
Elske Kampen folge poëzijkursussen fan Tsjêbbe Hettinga en Abe de Vries by Tresoar. Der folgen publikaasjes op de Fryske Skriuwerskalinder, yn Hjir, De Moanne en Ensafh. Oant no ta wûn se trije kear de Rely Jorritsmapriis; yn 2008 mei it gedicht *Trije dagen* en mei it ferhaal *De opdracht* en yn 2009 mei it gedicht *Sy is, taal is altyd*. Yn 2009 krige se mei har gedicht *Altyd de loft* de Je Maintiendrsaipoëzijpriis. Se skriuwt neist gedichten ek koarte ferhalen en lietteksten. Dat lêste ûnder oare foar de CD *Moai mei dy* fan Nanne & Ankie. Har lietteksten en gedichten wurde ek wol brûkt foar de foardrachtswedstryd 'FeRstival'.

Yn augustus 2010 ferskynde der by Querido ûnder redaksje fan Ted fan Lieshout de poëzijbondel *Wie heeft er hier met verf lopen smijten*, dêr’t Nederlânsktalich wurk fan Kampen yn opnommen is. Yn septimber fan datselde jier ferskynde har Fryske debútbondel *Fan glês it brekken* by de Friese Pers Boekerij. De gedichten yn dy bondel geane oer de grins dy't der altiten is by taal, leafde en de dea. Yn de bondel *Lytse werklikheid*, dy't yn 2011 útkaam, binne 3 gedichten fan Kampen opnommen. Sy wie ien fan de trije dichters dy't har ynspirearje litten hawwe troch it wurk fan Jopie Huisman, de oare twa wiene Abe de Vries en Grytsje Schaaf. De gedichten steane der yn it Frysk en Nederlânsk. Yn 2011 kaam de bondel mei bernepoëzij *Vijf draken verslagen* út, wer by Querido en wer ûnder redaksje fan Ted fan Lieshout. Dêr is op 'e nij wurk fan Kampen yn opnommen.

Op 15 juny 2012 ferskynde de twadde bondel fan Kampen, *Dit is it gedicht/Dit is het gedicht*. De bondel befettet twatalige poëzij foar bern en grutte minsken, Kampen makke sels yllustraasjes by de gedichten. Yn itselde jier wûn Elske Kampen mei har dichtbondel *Fan glês it brekken* de Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer-publykspriis.

## Bibliografy
### Poëzij
* 2010 : Nederlânsk wurk yn de bondel *Wie heeft er hier met verf lopen smijten*
* 2010 : *Fan glês it brekken*
* 2011 : Frysk en Nederlânsk (oersetting) wurk yn de bondel *Lytse werklikheid*
* 2011: Nederlânsk wurk yn de bondel *Vijf draken verslagen*
* 2012 : *Dit is it gedicht/Dit is het gedicht*
* 2014 : *Man en mem*
* 2017 : *Ynbyld*
* 2019 : *Ntrije55*
* 2023 : *Net fiksearre hûs*

## Prizen
* 2008 : Rely Jorritsmapriis foar it ferhaal *De opdracht* en it gedicht *Trije dagen*
* 2009 : Rely Jorritsmapriis foar it gedicht *Sy is, taal is altyd*
* 2009 : Je Maintiendrsaipoëzijpriis foar it gedicht *Altyd de loft*
* 2012: Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer-publykspriis mei de dichtbondel *Fan glês it brekken*

## Keppeling om utens
* Hiemside fan Kampen
* Ynformaasje oer Elske Kampen
Ankole-Watusy

De **Ankole-watusy** is in koweras yn East-Afrika, dat ûntstien is út it krusen fan it Ald-Egyptyske kobist mei lange hoarnen en de Sebû. Sy hearre ta de Afrikaanske bultkij.

Fanâlds binne de fokkers fan de Watusy de Tûtsys út Rûanda en Boerûndy en de Ankole út Oeganda.

De Watusykobisten wiene dêr, en binne noch wol, ek betelmiddel; harren wearde wurdt heger nei gelang de lingte fan de hoarnen. De hoarnen kinne goed twa meter, mei in omfang fan 50 sm, wurde.
It Guinness-book of Rekords stiet *Lurch* yn, in Watusyokse mei in hoarnomfang fan 95,25 sm (metten op 6 maaie 2003).

Watusykobisten wurde tradisjoneel net slachte; sy wurde meast molken en ierlitten. It bloed wurdt troch de molke dien en sa dronken.

It goed 5000 jier âlde koweras wurdt by de fok allinne op de grutte fan de hoarnen selektearre, dêrom kinne de bisten allerhanne kleuren hawwe en ek frijwat yn grutte ferskille.

De Ankole-Watusy komt wilens ek yn oare lannen foar as dy't boppe neamd binne.

## Sjoch ek
* List fan kowerassen

## Keppeling om utens
* ''Ankole Watusi International Registry''
* ''World Watusi Association''
Fleckvieh

It **Fleckvieh**-koweras ûntstie yn 1830 doe't Simmentalers fan Switserlân ymportaerre waarden yn Beieren en Eastenryk om de pleatslike dûbelddoelrassen te ferbetterjen. Yn dy tiid wie de Simmental ferneamd om har molkproduksje, mar sy waarden frijwat let folwoeksen en wiene groubonkerich. Yn 1920 waard it stamboek yn Súd-Dútslân oprjochte en waard it Fleckvieh fokt as in apart dûbelddoelras yn Súd-Dútslân, Eastenryk en letter ek yn dielen fan Itaalje and Frankryk. 

It stribjen fan de fokkers is no it krijen fan in dûbelddoelko, dy't goed yn it fleis sit en ek in soad molke jout. Om dat te berikken is in strang fok- en testprogramma ûntwikkele. Dy systematyske oanpak makket dat it Fleckvieh in modern dûbelddoel ras is, dat foldocht oan de ekonomyske easken fan hjoed de dei..

## Sjoch ek
* List fan kowerassen

## Keppelinks om utens
*World Simmental-Fleckvieh-Federation 
*Fleckvieh assosjaasje Switzerlân
*Fleckvieh-assosjaasje Dútslân (mei plaatsjes)
Heksemuseum 'De Heksehoeve'

It **Heksemuseum 'De Heksehoeve**' is in museum yn Appelskea. It museum is allinnich yn de simmerfakânsje iepen.

By de oplieding fan ien jier ta heks heart in DVD mei 13 lessen. De lessen besteane ûnder oare út:
* Libje as in heks
* De magyske sirkel
* Kleuremagy
* Spreuken en rituelen
* Runen
* Krûden
* De sjakras
* Wichelroede/beammen fiele
* Stienemagy en pindelje
* Algemy en ynwijing

Fierders binne der fjouwer wykein-seminars op de Heksenhoeve mei in fiering foar elk seizoen. By it museum is ek in heksewinkel.

Foar safier bekend is it de ienige heksenoplieding yn Nederlân. Heks Margarita fan Rongen fersoarget de oplieding. Yn septimber 2005 kaam dizze oplieding yn it nijs omdat de Belestingtsjinst de kosten foar de ienjierrige oplieding ôflûkber achtet. It hat lieden ta Keamerfragen.
## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Jozef Kut

**Jozef Kut** (Sławin, 21 juny 1905 - Dachau, 18 septimber 1942) wie in Poalsk geastlike út Grut-Poalen. Kut wie in preester fan it aartsbisdom Poasen. Hy waard oanhâlden troch de Dútsers en bedarre yn it konsintraasjekamp fan Dachau, dêr't er yn septimber 1942 stoar.

Kut waard yn 1999 sillich ferklearre troch paus Johannes Paulus II, as ien fan de 108 Poalske martlers fan de Twadde Wrâldkriich. Syn feestdei is 18 septimber.
Alb-Donau-Kreis

De **Alb-Donau-Kreis** is in lânkring yn 'e Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. De lânkring is yn 1973 oprjochte en hat in oerflak fan 1.358,09 km².

## Stêden en gemeenten
Yn 'e Alb-Donau-Kreis lizze de folgjende stêden en gemeenten:

Ehingen is de iennige *[[Große Kreisstadt]]*.

## Gearwurkingsferbannen
Yn 'e lânkring binne twa ferskillende soarten gearwurkingsferbannen: 

* *Gemeindeverwaltungsverbände* (GVV).
* *Vereinbarte Verwaltungsgemeinschaften* (VVG).

*Gemeindeverwaltungsverband* binne:
* GVV Dietenheim mei de sit yn Dietenheim; oansletten gemeenten binne: de stêd Dietenheim en de gemeenten Balzheim en Illerrieden.
* GVV Kirchberg-Weihungstal mei de sit yn Illerkirchberg; oansletten gemeenten binne: Hüttisheim, Illerkirchberg, Schnürpflingen en Staig.
* GVV Laichinger Alb mei de sit yn Heroldstatt; oansletten gemeenten binne: de stêd Laichingen en de gemeenten Heroldstatt, Merklingen, Nellingen en Westerheim.
* GVV Langenau mei de sit yn Langenau; oansletten gemeenten binne: de stêd Langenau en de gemeenten Altheim (Alb), Asselfingen, Ballendorf, Bernstadt, Börslingen, Breitingen, Holzkirch, Neenstetten, Nerenstetten, Öllingen, Rammingen, Setzingen en Weidenstetten.
* GVV Lonsee-Amstetten mei de sit yn Lonsee; oansletten gemeenten binne: Amstetten en Lonsee.
* GVV Munderkingen mei de sit yn Munderkingen; oansletten gemeenten binne: de stêd Munderkingen en de gemeenten Emeringen, Emerkingen, Grundsheim, Hausen am Bussen, Lauterach, Obermarchtal, Oberstadion, Rechtenstein, Rottenacker, Untermarchtal, Unterstadion en Unterwachingen.

*Vereinbarte Verwaltungsgemeinschaften* binne:
* VVG fan 'e gemeente Allmendingen mei de gemeente Altheim.
* VVG fan 'e stêd Blaubeuren mei de gemeente Berghülen.
* VVG fan 'e gemeente Dornstadt mei de gemeenten Beimerstetten en Westerstetten.
* VVG fan 'e stêd Ehingen (Donau) mei de gemeenten Griesingen, Oberdischingen en Öpfingen.

In GVV is in gearwurking tusken teminsten twa gemeenten yn Baden-Wuertemberch mei it doel om yn it ramt fan gemeentlik selsbestjoer yn in grutter ferbân publike taken út te fieren, sûnder dêrby selsstannigens yn te leverjen. Sa wurde bygelyks de administraasjes fan 'e yn in VVG oansletten gemeenten gearfoege, itjinge jild útsparret. In oar foarbyld fan in taak kin bygelyks it ferstjoeren fan belestingoanslaggen oan ynwenners fan 'e oansletten gemeenten wêze. Yn oare Dútske dielsteaten binne soartegelikense gearwurkingsferbannen tusken gemeenten ûnder oare nammen bekend.  

De VVG is in foarm fan yntergemeentlike gearwurking yn Baden-Wuertemberch. Yn dat gefal nimt in gemeente (yn it Dútsk in *erfüllende Gemeinde* of ferfangende gemeente) taken fan in GVV oer, sûnder dat in GVV de juridyske selsstannigens ferliest. De VVG hat sels dus gjin juridysk foech en is likemin in gemeenteferbân. In VVG wurdt troch in bestjoersoerienkomst oprjochte en bestiet út meardere oanbuorjende gemeenten yn in mienskiplike lânkring.
Batavus Fytsmuseum

It **Fytsmuseum fan Batavus** stiet op it bedriuwsterrein yn It Hearrenfean. 

It waard yn 2004 iepene by gelegenheid fan it 100-jierrich bestean fan Batavus. It jout in oersjoch troch de jierren hinne.
De samling bestiet út mear as 150 fytsen fan oarsprong oant no. Sa binne der hege fytsen, houten fytsen en rinfytsen. Fierders produkten dy't mei fytsen anneks binne as (piteroalje)lampen en fytspompen. 
## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Breg

De **Breg** is de langste boarnerivier fan de Donau.
 
De Breg ûntspringt yn it Swarte Wâld, op in hichte fan 1078 m, ûnder Furtwangen, yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. Nei 49 km komt er yn it stedsje Donaueschingen út yn de Brigach en foarmje sy tegearre de *[[Donau]]*.

It streamgebiet fan de Breg beslacht 291,2 km² en de boarne leit op mar sa'n 100 meter fan de wetterskieding tusken de Ryn en de Donau (de saneamde *Europeeske wetterskieding*). Sa'n 900 m fierderop ûntspringt de Elz, dy't yn de Ryn útmûnet.

De Breg is sa'n 6 km langer as de Brigach (de oare boarne fan de Donau), dat hy kin beskôge wurde as de wiere boarne fan de Donau.

## Keppeling om utens
* Mear plaatsjes fan de Breg
Hunte

De **Hunte** is in rivier yn Dútslân dy't útmûnet yn de Wezer. De 189 km lange rivier rint troch de mar Dümmer (mar).
Dümmer (mar)

**Dümmer** is in mar yn de Dútske dielsteat Nedersaksen, distrikt Diepholz. De mar beslacht 13,5 km², leit sa'n 10 km beëasten it plak Damme en is part fan it 500 km² grutte Natuerpark Dümmer.

Nei it Steinhudermar is Dümmer de grutste mar fan de dielsteat Nedersaksen. De rivier de Hunte rint troch de mar.

## Keppeling om utens
* www.duemer.de
Fuotbal op de Olympyske Simmerspullen 1984

De **[[Olympyske Simmerspullen 1984]]**, ek wol de **XXIIIe Olympiade** neamd, waarden yn 1984 yn Los Angeles, de Feriene Steaten hâlden.
De finale fan it fuotbal waard hâlden yn it *Rose Bowl Stadium*. Dêr hie tidens de Spullen fan 1932 it baanhurdfytsen plak.

## Manlju
### Groepsfaze
#### Groep A

#### Groep B

#### Groep C

#### Groep D

### Kwartfinales

* 5-3 nei panalty's

### Heale finales

### Brûnzen finale

### Finale

## Einrangskikking
Sulky

* Sulky (hynstesport), in licht twatsjillich karke dat yn de hynstsport brûkt wurdt by hurddraverijen
* Sulky, in scooter fan it Frânske motormerk Motobloc
Sulky (hynstesport)

In **sulky** is in lichte twatsjillige karre dy't yn de draafsport brûkt wurdt. It hynder, meastal in spesjaal foar dat doel fokte draver, wurdt foar de sulky spand.

Tusken beide tsjilen sit in plato mei in sitting dêr't de pikeur op sit. It hynder rint tusken lamoenen, is mei stringen oan de sulky bûn en wurdt mei leien bestjoerd.
Frede fan Münster

De **Frede fan Münster** wie in foar Nederlân wichtich ferdrach dat op 15 maaie 1648 in ein makke oan de Tachtichjierrige Oarloch tusken de opstannelingen yn de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen en Spanje (Habsburch).  

De Frede fan Münster wie ûnderdiel fan de Frede fan Westfalen, dy't ek in ein makke oan de Tritichjierrige Oarloch tusken in grut tal oare Europeeske lannen. Se moat net betize wurde mei it ferdrach fan Munster (*Instrumentum Pacis Monasteriensis*, IPM) fan 24 oktober 1648 tusken it Hillige Roomske Ryk en Frankryk, dat lykwols in grutte oerlaping hie mei it ferdrach fan Osnabrück (IPO) fan deselde datum tusken it Hillige Roomske Ryk en Sweden. Allegear binne wol ûnderdiel fan de Frede fan Westfalen.

It ferdrach tusken Spanje en de Nederlannen waard op 30 jannewaris 1648 fêststeld. Op 15 maaie waard de frede foarfêst tekene en troch Nederlânske en Spaanske gesanten mei harren eed bekrêftige, ûnder grutte belangstelling fan it publyk yn Münster. Op it skilderij de ûndertekening fan it fredesferdrach fan Münster - de seis ûnderhannelers mei de fingers omheech fingers f.l.n.r. Willem Ripperda, Frâns fan Donia, Adriaen Clant tot Stedum, Adriaen Pauw, Jan van Mathenesse en Barthold van Gent.

## Literatuer
* Boer, H.W.J. de, H. Bruch en H. Krol (red.), *Adriaan Pauw (1585-1653); staatsman en ambachtsheer*. Heemstede, VOHB, 1985
* Manzano Baena, Laura, "Negotiating Sovereignty: the Peace Treaty of Münster, 1648", History of Political Thought, Volume 28, nûmer 4, 2007, siden 617-641.
* Poelhekke, J.J., *De vrede van Munster*. De Haach, Martinus Nijhoff, 1948.

## Keppeling om utens
* Traktaat (30-1-1648) en Ratifikaasje (1-3-1648) fan de Frede fan Münster (Nasjonaal Argyf)
Wrakkemuseum

It **Wrakkemuseum** is in kultuerhistoarysk museum yn Formearum op it waadeiân Skylge.

It museum sit yn in monumintale pleats út 1859. Der wurde foarwerpen tentoansteld dy't út skipswrakken komme of fûn binne troch strânjutten.

## Kolleksje
* Skipskanonnen
* Dûkhelmen
* Ankers
* foarwerpen út ferskate skipswrekken
* Ynhâld fan oanspielde konteners


Ofbyld:Wrakkenmuseum Formerum -01.jpg|Wrakkemuseum
Ofbyld:Achttienponder.jpg|Skipskanon


## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Oold Ark

**Oold Ark** is in museum yn Makkingea, oprjochte foar de samling ark fan Albert Mulder. 
In soad hânark en reau is te sjen yn neimakke wurkplakken dêr't toand wurdt hoe't se destiids brûkt waarden. Sa binne der wurkplakken fan de smid, timmerman, weinmakker, skuonmakker, skilder en slachter. Ek it werfark fan Nanning Hendrik Bulthuis is hjir te sjen. Alles is sa opsetten as wie de ambachtsman der sa útstapt. Der is fierders noch in groppestâl, in suvelhoekje en in hûskeamer. Foar de jeugd is der in edukative hoeke mei in skoalklaske út 1950, spultsjes en âlde lesboekjes. Foar bûten binne der âld-Hollânske bernespullen. 

Jierliks is der in tentoanstelling dêr't in bepaald berop sintraal stiet. Op de ambachtemerk fan Makkingea hat it museum in grutte rol.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Titus Brandsma Museum

It **Titus Brandsma Museum** wie in museum yn de stêd Boalsert, dat yn 1984 oprjochte is as it **Dokumintaasjesintrum foar Roomsk-Katolyk Fryslân** en yn 2001 syn hjoeddeistige namme krigen hat.

It museum is wijd oan de yn Oegekleaster berne Titus Brandsma (1881-1942), pater karmelyt, in soad fan syn aktiviteiten. Sa wied er sjoernalist, útjouwer, heechlearaar, woldogger, organisator, skoalleoprjochter en fersetsheld. It museum jout ek omtinken foar syn betsjutting foar dizze tiid . 

Yn it museum binne spullen, brieven, ansichtkaarten, boeken, (earste printingen) en artikels, foto's, skilderijen en dokuminten oer Titus Brandsma.

Syn libben wurdt werjûn op in tsiental panielen. Elk paneel hat in taljochtsjende tekst yn it Frysk en Nederlânsk. De rûngong einiget by in wand fan keizelstienen, wêryn pater Titus nammeleas werjûn wurdt tusken de tûzenen dy't yn de Twadde Wrâldoarloch omkomd binne. Tusken de panielen steane fitrines mei in tal tige bysûndere spullen lykas de lêste skuon en lêste jas fan pater Titus, syn kanarje (opsetten) en in relykskryn. 

Op de ferdjipping is in romte foar wikseltentoanstellings.

Sûnt 2020 is de kolleksje fan it Titus Brandsma Museum ûnderdiel fan it Kultuer Histoarysk Sintrum ‘De Tiid’ yn Boalsert

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Lânboumuseum 't Hooivak

**Lânboumuseum'' 't Hooivak*** is in lânboumuseum yn [[Hoarne (Skylge)|Hoarne]] op it waadeilân [[Skylge]].
De pleats út [[1889]] dêr't it húsmannet, hat noch de oarspronklike yndieling. De terskflier, de 'millem' en it 'schuntsje'. De grutte romte is ynrjochte mei autentyk boere-ark en -reau, wêrûnder in siedfioele, dongkarren en in Skylger boerewein.

Op it hiem fan bernebuorkerij* 't Hooivak'' rint in soad lytsfee en oare bisten lykas ponnys, hinnen, kavia's, geiten, skiep, in hûn, in kat en kealtsjes.

It Heafek ûntfangt ek minsken mei in soarchferlet, foar eilander húshâldings en fakânsjegasten. Yn oerlis kin der in deibesteging makke wurde.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Boartersguodmuseum De Boerepleats

**Boartersguodmuseum De Boerepleats** sit oan it Krompaad yn Ychtenbrêge.

in grut diel fan de kolleksje bestiet út poppen. De âldste poppen binne fan ± 1885 en begjin 20e iuw en binne ûnder oare fan it merk Wildebras, Schildpad en Bruno Schmidt en Walterhausen. De poppesamling is restaurearre en etalearre. Poppedokter Lieneke Helmantel hat yn Ljouwert in restauraasjeatelier foar poppen en Nannie Kramer is meiwurkster fan it Frysk Museum yn Ljouwert.

Fierders is der in samling foto- en filmmateriaal, wêrûnder ien fan de earste filmprojektors dy 't yn bioskopen brûkt waarden. Der binne teater- en kermisapparaten te finen lykas in ape-orkest. De sfear wurdt mei bepaald troch in wand mei printen fan ynkleure ansichtkaarten út begjin 20e iuw en der hingje útfergrutte knipte silûetten fan bygelyks de karakters Ot en Sien.

Studinten fan ROC Friese Poort hawwe in treinbaan boud, mei ridende lokomotiven en treinstellen nei 19e-iuwsk ûntwerp.

## Sjoch ek
* list fan Fryske musea
Museumpleats Ot en Sien

**Museumpleats Ot en Sien** is in museum yn Surhústerfean dat in byld jout fan hûndert jier lyn. Der is in winkeltsje, skoaltsje en in dokterspraktyk. It museum hat ek in kapwein dy 't brûkt wurdt foar útstapkes.
Der kinne âlde spultsjes dien wurde as 'gattetsiis', pluimert, spiraal, klompepul. By moai waar kinne bern steltrinne, hoepelje, topjeije of knikkerje en kin in speurpuzeltocht folge wurde.

It museum siet earst yn Boelensloane. De oprjochters wiene yn 2007 Jacques en Thecla Scheepbouwer. Yn 2009 waard it museum oerdroegen oan Johanna en Sjirk Pitstra.

## Ot en Sien
Ot en Sien binne bern yn de ferhalen fan Hendericus Scheepstra en Jan Ligthart. Ot en Sien libje begjin 20e iuw op it Drintske plattelân. De rige boekjes hawwe titels as *Nog bij moeder*, *Pim en Mien*, *Buurtkinderen* en *De wereld in*.

De populariteit fan Ot en Sien kaam mei troch de yllustrator fan de verhalen, Cornelis Jetses. Dy makke ek de tekeningen foar it lêsplankje fan Hoogeveen, it ferneamde *aap, noot, mies*.
 
## Sjoch ek
* list fan Fryske musea
Optykmuseum

It **Optykmuseum** wie oant 2015 in museum yn Surhústerfean. It joech sûnt 1996 in oersjoch fan brillen, masines, meubilêr en materialen fan de jierren '30 ôf oant hjoed de dei.

It wie ferbûn oan de optisjên Werkman oan de Binnesleane. It museum liende ek faak stikken út oan kollega-optisjens en oan leveransiers foar eksposysjes en sa.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Besikerssintrum Skiermûntseach

**Besikerssintrum Skiermûntseach**, dat ferbûn is oan it Nasjonaal Park Skiermûntseach, lit besikers kennis meitsje mei ferskate lânskippen op it waadeilân Skiermûntseach. It besikkerssintrum bestiet sûnt 1989 Der wurdt ynformaasje jûn oer planten en bisten, de eilanner natoer, fea en skiednis. Mooglikheden foar fytstochten, fjildwurk en ekskursjes troch ien fan de  trije organisaasjes:

* Natuermonuminten
* it besikerssintrum
* it frijwilligerskollektyf 'De Oude Centrale'

## Sjoch ek
* list fan Fryske musea
Bierbrouwerij

In **brouwerij** of folút **bierbrouwerij** is in bedriuw dat bier (en yn Japan ek sake) makket. Brouwerijen stienen eartiids meast yn de buert fan in boarne fan geskikt wetter dêr't it bier fan broud waard. Tsjintwurdich wurdt meast liedingwetter brûkt. Dêrneist binne goede transportmooglikheden needsaaklik om de drûge yngrediïnten nei de brouwerij te bringen en om it produsearre bier nei de ôfnimmers te bringen.

As âldste brouwerij fan de wrâld jildt de Bayerische Staatsbrauerei Weihenstephan yn Freising, dy't sûnt 1040 bestiet. De âldste kleasterbrouwerij (sûnt 1050) stiet yn de abdij fan Weltenburg. Beide steane yn Dútslân.

Brouwerijen stienen meast yn stêden en doarpskearnen. Sa stie de Amstel-brouwerij yn Amsterdam-Oost, en de Heineken-brouwerij yn Ald-Súd. Omdat de brouwerijen yn de stêden in soad oerlêst feroarsaken yn de foarm fan geuroerlêst en lûdsoerlêst troch it transport, waarden se yn in soad gefallen ferhuze nei plakken dêr't se minder oerlêst joegen. Sa is de Amstel-brouwerij, nei de fúzje mei Heineken, ferhuze nei Zoeterwoude. Ek de Heineken-brouwerij út Ald-Súd is letter ferpleatst.

## Sjoch ek
* List fan Fryske bierbrouwerijen
Okse

In **okse** of **oksebolle** is in kastrearre (lobbe) manlik kobist (bolle). Oksen waarden yn Midden-Europa al yn de 6e iuw f.Kr. yn de lânbou brûkt. De okse is ien fan de âldste troch de minske brûkte lûkdieren. Sy tsjinnen om sliden, karren en weinen te lûken, om moles oan te driuwen, om te terskjen en waarden ek wol beriden. 

De kastraasje soarge derfoar dat de bisten guodliker en evenrediger waarden sadat de grutte krêft fan de bolle better foar minsklike doelen te brûken waard. 

Ferskate Aziatyske en Súd-Amerikaanske lannen wurdt de okse noch as wurkdier brûkt. By wize fan sport wurde oksen ek beriden en sy wurde hâlden foar de fleisproduksje.

De kastraasje bart meast by jonge bisten fanôf twa wiken âld. Troch de fermindere testosteron-produksje groeie oksen stadiger as bollen, mar sy wurde dêrtroch wol swierder as kij. 

## Gebrûk, fergelike mei it hynder

Oksen kinne swierdere ladingen lûke oer in langer skoft tiid as hynders, al hinget dat mei ôf fan waarsomstannichheden. Oan de oare kant binne sy stadicher, wat foar- en neidielen hat; sy wurkje rêstiger en evenrediger mar kinne yn in beskaat skoft tiid safolle wurk net fersette. Yn de lânbou wiene oksen faak geskikter foar swier dreech wurk, sa as it skuorren fan greide en it ploegjen fan wiete, swiere (klaai) grûn, mar it giet stadicher as mei in hynder.  

Iuwenlang koene oksen ek swierdere ladingen as hynders oan troch it gebrûk fan in jok, dat goed paste by de anatomy fan in kobist, mar net sa goed by dat fan it hynder. Oant de útfining fan de sylbeage (hamme), koe in hynder (mei in jok) net al syn krêft ynsette.

## Galery

Ofbyld:Boeufs 2.jpg|Oksen yn in museum yn Akwitaanje
Ofbyld:Ochsenkarren.jpg|Oksekarre yn Tailân
Ofbyld:Ox shoe.jpg|In hoefizer foar grutte Chianina-oksen yn Toskane
Ofbyld:2008.04.18.VorrichtungZumBeschlagenVonOchsen.DorfmuseumMoenchhof.33.JPG|Travalje om oksen te beslaan
Ofbyld:Ochs am Spiess 01.jpg|Okse oan it spit


## Ferskaat
* 'Okse' is de skelnamme foar ynwenners fan Dronryp, Jirnsum en Jistrum.
* 'In grutte Okse(bolle)' is in stommeling, in sleaukert.
* De plaknammen Oxford en Ochsenfurt binne ôflaat fan de wurden "okse" en "furde".

## Sjoch ek
* Oerokse
* List fan kowerassen
Dirck Rembrandts van Nierop

**Dirck Rembrantsoan van Nierop** (Nieuwe Niedorp, 1610 - dêre, 4 novimber 1682) wie in 17e-iuwske Nederlânske wiskundige, astrolooch en in fermoanner.

## Betsjutting
Hy hat mear as tritich wittenskiplike publikaasjes op syn namme brocht, lykas *Nieuw Nierper Graed-boeck*, dat 1683 njoggen kear werprinte is. De Nieropper almanakken ferskine alle jierren fan 1655 oant 1683. Ek hat hy it sjoernaal fan Abel Tasman en Willem Barents (Nova Sembla) yn ien fan syn boeken publisearre. Boppedat wie hy warber as adviseur op it mêd fan navigaasjemiddelen en seekaarten foar de VOC. As ûnderwizer fan stjoerlju en skippers, wie hy learaar foar lettere beroemdheden as:

* Jan Alberts van Dam, learaar fan tsaar Peter de Grutte
* Pieter Rembrantsoan van Nierop, skriuwer fan almanakken
* Symon van de Moolen, earste sinne-eklipsfoarsizzer yn Nederlân
* Pieter Maassoan Smit, earste skriuwer fan in globemakkersboek en learaar fan Gerard Valck

Hy ûnderhâlde freonskiplike en saaklike relaasjes mei ûnder oaren Christiaan Huygens, Nicolaas Witsen, Johannes Holwarda en Descartes. As kartograaf wurke hy yn de mande mei Willem Hessels de Vlamingh en Pieter Goos. De Europeeske paskaart, in waaksende seekaart út it jier 1658 stiet op syn namme.

## Bibliografy
* *Kort byvoegsel Friese Sterr-konst*, Jan Hessels Harlingen 1654
* *Chronykke, geschiedenis van Holland, Zeeland en Friesland*, C. Lootsman Amsterdam 1711
* *Noord en Oost Tartaryen* Nicolaas Witsen/DRvN Amsterdam 1702
* *Kort onderwijs Der Horologien* Christiaan Huygens/DRvN 1665

## Tentoanstellingen
* Tijdgebonden Almanakken en Kalender, Koninklijke Bibliotheek Den Haag 2000
* Abel Tasman/DR van Nierop, Sydney Australia 2006
* Johan Hevelius/DR van Nierop, Nederlands Uurwerkmuseum Zaandam 2007
Sintrum foar Natuer en Lânskip

It **Sintrum foar Natuer en Lânskip** is in natuermuseum en seeakwarium yn West, op it waadeiân Skylge.

It sintrum wol in byld jaan fan de natuer op Skylge en yn de see om Skylge. De gemeentlike ynstelling wol ek de wikselwurking tusken minsk en natoer yn ferline en heden dúdlik meitsje.

It sintrum bestiet út in natuermuseum, in oantal see-akwaria en der is in trochrinnende foarstelling fan unike waadfilms. 

## Sjoch ek
* list fan Fryske musea
Keramyk

**Keramyk** is in materiaal dat gjin metaal en ek gjin polymear is. De keramyk is in materiaal dat foarme wurdt troch ferhjitting (yn bygelyks in ûne en soms ek druk, wêrby't minimaal twa gemyske eleminten oanwêzich binne. Ien dêrfan is non-metallysk en de oare mei sawol metallysk as net-metallysk wêze.

It wurdt komt fan it Gryske *keramos*, dat 'drinkfet' of 'ierdewurkfet' betsjut. It wurdt benammen brûkt om foarwerpen oan te tsjutten dy 't makke binne fan bakte klaai. Tradisjoneel binne keramiken dan ek op klaai (ofwol silikaten) basearre. Hjir binne in protte soarten fan en se wurde makke fan ferskate klaaisoarten, ferskate taslachstoffen en alderlei prosedees (bygelyks in oare oventemperatuer). Technyske keramiken brûke ek oare eleminten en wurde foar ferskate meganyske tapassings brûkt.

## Soarten
### Tradisjoneel
* Ierdewurk wurdt bakt fan klaai, tusken 800 en 1250°C, wêrby't gjin sintering of ferglêzing optreedt. 
* Terrakotta is net-glazuere ierdewurk mar fan readbakkende klaai. 
* Stienguod of gres wurdt makke fan in kostbere klaaisoarte - gresklaai- dy't ôfbakt wurdt by hegere temperatueren (1200-1300°C); hjirby fersinteret de klaai, neidat keukensâlt of polke oan it bakproses tafoege is; it produkt is geskikt om floeistoffen yn te bewarjen. 
* Porselein, bakt fan in spesjale wite klaaisoarte, mingd mei kwarts en fjildspaat, bakt by 1200-1400°C, wêrby 't it gehiel ferglêzet. De basisgrûnstof is kaolien of pe-tuntse kommend út Sina.
Kaolien wurdt yn Europa fûn yn de streek fan Limoges en yn Spanje.

### Technysk
*Silisiumkarbide (SiC)
*Boarnitride (BN)
*Yttrium-barium-koperokside (YBaCuO)
*Hydroksyapatyt (HA)
*Silisiumokside (SiO)
*β-trikalsiumfosfaat
*Zirkoanium(IV)okside (ZrO2)

## Keramykkeunstners
Ynfloedrike keramisten yn it Nederlânsk taalgebiet binne ûnder oare Chris Dagradi (1954), Johan van Loon (1934), Jan Snoeck (1927), Pieter Stockmans (1940) en Jan van der Vaart (1931-2000).

## Sjoch ek
* Ald-Gryksk ierdewurk
* terra sigillata
* Delfts blau 
* Pottebakken 
* Iznik-keramyk
* Majolika
* Ierdewurk
* Faience (ierdewurk)
* Harnzer Ierdewurk- en Tegelfabryk
* Porselein