open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean-Claude Mézières

**Jean-Claude Mézières** (Parys, 23 septimber 1938 - 23 jannewaris 2022) wie in Frânsk auteur fan tekenteltsjes. Hy is benammen bekend troch syn science-fiction striprige Ravian wêrmei't hy de opkomst fan dat sjenre yn Jeropa hiel bot stimulearre hat.

## Biografy
Jean-Claude mocht as bern al graach tekenje en gie op syn 15e nei de tekenakadeemje dêr't hy mei Jean Giraud en Pathemalin yn de klasse siet. Hy wie doe al hiel bot yn strips ynteresseare en tegearre mei Giraud makke hy strips dy't yn katolike blêden as 'Coeur Valliant' publisearre waard. Lykwols fertsjinne hy nei syn skoaltiid de earste tsien jier syn jild net mei it meitsje fan stripferhalen, mar wurke yn de reklame as fotograaf. 

Yn Amearika krige er kunde oan Pierre Christin wêrmei't er befreone rekke. Sy besleaten in striprige te meitsjen. Goscinny, yndertiid de haadredakteur fan Kuifje, kaam mei it idee om in sience-fiction strip te begjinnen. Sa waard Ravian yn 1967 berne. Yn de earste dielen wie noch dúdlik de ynfloed fan Franquin en Herge te fernimmen; stadichoan ûntwikkele Jean-Claud syn eigen styl. Guon dielen hiene in politike boadskip. 

Mézières wie yn 1996 as produksje-ûntwerper belutsen by de science fiction-film *[[The Fifth Element]]*.

## Wurk
* 0 *De vierde dimensie*, 1986
* 1 *Het woedende water*, 1973
* 2 *Het keizerrijk der 1000 planeten*, 1973
* 3 *Land zonder sterren*, 1974
* 4 *Het verloren volk*, 1974
* 5 *De vogels van de meester*, 1975
* 6 *De ambassadeur der schaduwen*, 1976
* 7 *De vale schepper*, 1978
* 8 *De helden van de equinox*, 1979
* 9 *Halte Châtelet, richting Cassiopeia*, 1981
* 10 *Brooklyn Station, eindpunt kosmos*, 1981
* 11 *Verschijningen op Inverloch*, 1984
* 12 *De banvloek van Hypsis*, 1985
* 13 *Aan de grenzen*, 1988
* 14 *De levende wapens*, 1990
* 15 *De sferen van de macht*, 1994
* 16 *Gijzelaars van het Ultralum*, 1996
* 17 *De wees van de sterren*, 1998
* 18 *Onzekere tijden*, 2001
* 19 *Aan de rand van het Grote Niets*, 2004
* 20 *De orde van de megalieten*, 2007
* 21 *De tijdopener*, 2010
Arabia Petraea

**Arabia Petraea** wie in Romeinske provinsje yn de Levant (yn it Heine Easten) fan 106 oant 390 n.Kr.

Earder hearde de krite by it keninkryk fan de Nabateeërs. Yn 390 waard de provinsje oan Palaestina Salutaris taheakke; in part fan Arabia Petraea wie earder al oan de Ghassaniden jûn, dy't fazallen fan de Romeinen wurden wienen doe't hja yn de 3e iuw nei dy kriten migrearren.
Tafefoby

**Tafefoby** (Gryksk: ταφηφοβία, fan τάφος), dat is grêf en - grêffoby) is de eangst om libben (skyndea) bedobbe te wurden.

Foardat de moderne medyske wittenskip opgong makke wie de eangst om libjend bedobbe te wurden net alhiel sûnder rasjonele grûn. Der binne yn de skiednis tal fan gefallen bekend fan lju dy't troch ûngelok te betiid ûnder de grûn brocht wiene. Yn 1905 kaam de ingelskman William Tebb by syn ûndersyk op 219 gefallen fan minsken dy't benei libbend bedobbe waarden, 149 gefallen dat it feitlik bard wie, 10 gefallen fan seksje op noch libjende minsken en 2 gefallen fan minsken dy't ûnder it balsemjen 'wekker waarden'.

Yn de 18e iuw wiene mûle-op-mûlebeademing en primitive defibrillaasjetechniken útfûn om minsken dêr't fan tocht waard dat sy dea wienen nij libben yn te blazen. Yn Ingelân waard de Royal Humane Society oprjochte, in feriening foar behanneling fan minsken dy't fersûpt liken te wêzen. De Amerikaanske begraffenisûndernimmer T.M. Montgomery fernijde yn 1896 dat *"nearly 2% of those exhumed were no doubt victims of suspended animation,"* alhoewol't folklorist Paul Barber seit dat it foarkommen fan it begraven fan libbene persoanen te heech rûsd wurden is en dat normale ferskynsels fan ûntbining wol oansjoen binne foar tekens fan libben.

Der binne is soad optochte ferhalen oer minsken dy't by ûngelok begroeven binne. Ferhalen oer lju yn in tastân fan sopor (djippe sliep) as koma, dy't jierren letter wekker waarden om op ôfgryslike wize dea te gean. Oare ferhalen oer kisten dy't letter iepene waarden om dan minsken te finen mei in lang burd of mei de earms omheech, ensafuorthinne. George Washington liet op syn deadsbêd (1799) minsken belove sy him de earste twa dagen net te hôf bringe soenen. De filosoof Arthur Schopenhauer liet yn syn testamint fêstlizze, dat er net bedobbe wurde mocht foardat bliken dien hie dat syn lyk oan it fergean wie.

Skriuwers makken ek tankber gebrûk fan de natuerlike eangst om libben bedobbe te wurden. Ien fan Edgar Allan Poe syn  horrorferhalen, "The Premature Burial", giet oer in persoan mei tafofoby. Oare ferhalen fan Poe oer te hastige begraffenissen binne "The Fall of the House of Usher" and "The Cask of Amontillado".

Tafefoby gie somtiids safier dat begoedige lju feilichheidskisten meitsje lieten. Sa kamen der kisten mei in lit fan glês, mei pypkes om troch te sykheljen en mei in tou fêstmakke oan in klok om lûd jaan te kinnen yn gefal fan in te betide begraffenis.
Antoine Joseph Wiertz

**Antoine-Joseph Wiertz** (Dinant, 22 febrewaris 1806 - Elsene/Brussel, 18 juny 1865) wie in Belgysk keunstskilder fan histoarje-, genre- en portretstikken, byldhouwer en skriuwer.

## Priuwke fan syn wurk

Ofbyld:Antoine Wiertz - 19th C - Battle of the Greeks and Trojans for the corpse of Patroclus - KMSKA 1183.jpg|*Les Grecs et les Troyens se disputant le corps de Patrocle* (1844-45)
Ofbyld:Antoine Wiertz Two Young Girls or the Beautiful Rosine.jpg|*Deux jeunes filles, ou la belle Rosine* (1847)
Ofbyld:Antoine Wiertz La liseuse de romans.jpg|*La liseuse de romans* (1853)


## Bibliografy
*Hubert Colleye, *Antoine Wiertz*, Brussel, La Renaissance du Livre, 1957
*Francine-Claire Legrand, *Le Symbolisme en Belgique*, s. 28-34, Bruxelles, L'art du temps/ Laconti s.a, 1971
*Isabelle Colleye, *Le séjour d'Antoine Wiertz à Rome*, yn : Bulletin, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België yn Brussel, 1973, s. 85-148; Antoine Wiertz, Brussel
*André A. Moerman, *Wiertz ou les égarements d'un talent*, Brussel, Jacques Damasse, 1974
**Antoine Wiertz (1806-1865): oeuvres connues et inconnues*, Maison de la Culture, 5 jannewaris - 10 febrewaris 1980)
*André A. Moerman, *Museum Antoine Wiertz, Brussel*, yn *Openbaar Kunstbezit in Vlaanderen*, jannewaris-febrewaris-maart, nr 1, 1980
*D. Lamy, *Deux Jeunes Filles ou La Belle Rosine. Antoine Wiertz*, Revue des archeologues et historiens d'art au Louvain XVII 1984, s. 264-271
*Jacques van Lennep, *Catalogus van de beeldhouwkunsst, kunstenaars geboren tussen 1750 en 1882*, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België yn Brussel, Gint, Snoeck Ducaju & Zoon, 1992
*Ella Reitsma (fotografy: Hans van den Boogaard), *Het huis van de kunstenaar. Herinneringen aan een leven*, Amsterdam 2001, s. 62-69
*M. Peeters, *Doeken voor de glorie, portretten voor de soep*, OKV (2003) nr.2, s. 22-25
*Brita Velghe, *Antoine Wiertz. Een romantiek, maar anders*, yn Leen, Frederik; Marechal, Dominique; Velghe, Brita; Adriaens-Pannier, Anne; Rossi-Schrimpf, Inga. Katalogus útstalling *De romantiek in België. Tussen werkelijkheid en verlangen*, Brussel (Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België), kat.30, 48, 183, s.20-26, Tielt, Lannoo, 2005, ISBN 90-209-6095-4

## Keppelings om utens
* In ynlieding Mei in protte ôfbyldingen ).
* Gronology fan it libben fan  Wiertz op de side fan Dinant .
* Wiertzmuseum
Mathilde Stuiveling-Van Vierssen Trip

**Mathilde (Thilde) Stuiveling-Van Vierssen Trip** (Rotterdam, 28 maart 1907 – Laren, 24 april 2010) wie in Nederlânske jonkfrou, skriuwster en oare helte fan skriuwer Garmt Stuiveling. Fia har man wie hje ek nau belutsen by de oprjochting fan it Humanistysk Ferbûn.

Thilde van Vierssen Trip har heit wie ficepresidint fan de rjochtbank yn Rotterdam, mar Van Vierssen Trip joech net folle om it aadlik fermidden dêr't hja yn opbrocht waard. Yn 1935 troude se yn Hilfertsom mei Garmt Stuiveling, soan fan in Frysk-Grinslânske skoalmaster, dy't hja moete hie yn harren studintetiid yn Grins. Sy krigen in soan en trije dochters, ien dêrfan wie Saskia Stuiveling.

Literêr besjoen wie hja fral ferneamd as de frou fan Garmt Stuiveling, mar sy skreau sels ek, faak ûnder de skûlnamme Merijn of Merijntje Trip. Under oaren ûnder dy namme publisearre hja yn tydskriften sa as De Vlaamse Gids, Mens en Wereld en Rekenschap. It lêste blêd is in útjefte fan it Humanistysk Ferbûn yn Nedelân.

Mathilde Stuiveling-Van Vierssen Trip stoar yn de âldens fan 103 jier yn it Rosa Spier Hûs yn Laren.

## Wurk

* *Verhalen* (yn de rige Bongerd-boekjes) (1939)*
* *Geen trein terug (1967)*
* *Groen Geheimschrift: Tien verhalen (1972)*
* *De oudejaarswens (1972)*
* *De school van Leopold (1975/1986)*
* *Het dubbele jawoord (1990)*
* *In de ban van Herman Gorter. Herinneringen aan Jenne Clinge Doorenbos en Ada Prins''
Rangoon

**Rangoon** (Birmaansk: **Yangon**) is de grutste stêd fan Myanmar (Birma) en oant 7 novimber 2005 de haadstêd fan Myanmar. De stêd hie yn 1983 2.458.712 ynwenners. Yn 2005 waard it ynwennertal rûsd op 4.082.000. De stêd leit oan de rivier Rangoon, net fier fan de kust fan de Golf fan Martaban. Wichtige hannelsprodukten binne: rys, teakhout, ierdoalje, katoen en metaalertsen. De yndustry fan de stêd bestiet út rysmûnen, seachmoles, oaljeraffinaderijen, en stiel-, izer- en koperranerijen.

## Ut de skiednis
Der wurdt oanaam dat de stêd yn de 6e iuw stichte is as **Dagon** troch de Mons, dy't it doetiids foar it sizzen hienen yn Beneden-Birma. Rangoon wie lykwols noch mar in fiskersdoarp by de Swedagonpagoade doe't Kening Alaungapaya yn 1753 der syn haadstêd fan makke. De Britten oermastere Rangoon en hiel Under-Birma yn de Twadde Anglo-Burmeeske Kriich yn 1852. Sy makken de stêd ta de wichtichste fan it lân. Rangoon waard de haadstêd fan hiel Britsk-Birma nei de ferôvering fan Boppe-Birma yn de Tredde Aglo-Birmeeske Kriich fan 1885. Yn de iere 20e iuw wie it in stêd mei allerhanne iepenbiere foarsjenning wurden en mei in ynfrastruktuer dy't fergelike wurde koe mei dy fan Londen.

Trije lanlike stakings tsjin it Britske Ryk setten útein yn Rangoon, dat wie yn 1920, 1936 en 1938. de stêd rekke yn 1930 swier skansearre troch in ierdskodding in dêrnei folgjende tsûnamy. Ek yn de Twadde Wrâldkriich waard dêr in protte fernield. De stêd waard 8 maart 1942 troch de Japanners ynnaam. 

De Universiteit fan Rangoon waard 1920 troch de Britten stichte en yn 1964 op 'en nij organisearre. Yn deselde snuorje waard it Rangoon General Hospital iepene.

Rangoon waard haadstêd fan de Uny fan Birma op 4 jannewaris 1948 doe't it lân ûnôfhinklik fan it Britske Ryk waard.

## Stêdebân
*  Katmandû (Nepal)

## Berne yn Rangoon
* Aung San Suu Kyi (19 juny 1945), politikus en Nobelpriiswinner

## Stoarn yn Rangoon
* Wilhelmus Johannes Mosselman, ridder en offisier Militêre Willems-Oarder (stoarn as kriichsfinzene)
Saskia Stuiveling

**Saskia Jenne Stuiveling** (Hilversum, 3 maaie 1945 - Rotterdam, 20 april 2017) wie in Nederlânske âld-politika fan de PvdA. Nei har politike karriêre waard hja 1984 lid fan de Algemiene Rekkenkeamer, sûnt 1999 is hja dêrfan de presidinte.

Stuiveling wie de dochter fan de Fryske letterkundige en heechlearaar Nederlânske letterkunde Garmt Stuiveling (1907-1985), dy't in warber PvdA-bestjoerder yn ferskate wichtige funksjes wie, en fan skriuwster Mathilde van Vierssen Trip (1907-2010). Sy studearre rjochten en bedriuwskunde oan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Sy wie mei-oparbeidster fan boargemaster Van der Louw fan Rotterdam en waard letter steatssekretaris fan Binnenlânske Saken yn it kabinet-Van Agt II. Dêrnei ferfolde hja in rol fan belang by de parlemintêre enkête nei it RSV-konsern. By mear as ien kabinetsformaasjes ward hja as ministerskandidaat neamd.
Op 29 oktober 1984 waard Stuiveling lid fan de Algemiene Rekkenkeamer wat se oant har pinsjoen op 31 maaie 2015 bliuwe soe. Se wie de earste frouljus presidint fan de Algemiene Rekkenkamer. Sûnt 1 maaie 1999 wie se presidint fan dat Hege Kolleezje fan Steat. 

Saskia Stuiveling is krekt foar har 72e jierdei hommels ferstoarn.

## Underskiedingen
Yn 1991 waard se Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw en krige se in ridderoarder yn Sily, de Oarder fan Bernardo O'Higgins. Yn 2001 krige sy de Oarder fan Leopold II, yn 2009 waard se Kommandeur yn de Oarder fan Oranje-Nassau en yn 2013 ûntfong se de Hongaarske Hagelmayerpriis.

## Ferneamings
Nei Saskia Stuiveling is de Saskia J. Stuivelingpriis ferneamd, dy't sûnt 2017 útrikt wurdt.


Ofbyld:DenUylVanAgt.jpg|Stuiveling yn kabinet Van Agt II (1981)
Ofbyld:RSV1983.jpg|Stuiveling, RSV-enkête (1983)
Finsint fan Beauvais

**Finsint fan Beauvais** (latinisearre: *Vincentius Bellovacensis*) (om-en-by 1190 - 1264) wie in  Frânske dominikaanske muonts, learde en ûnderwizer, dy't in soad kunde yn de bopperein fan de Frânske maatskippij hie.

Hy skreau de meast wiidweidige midsiuwske ensyklopedy, *Speculum maius* ('De grutte spegel'), dy't út trije *specula* bestiet; it *Speculum naturale*, it *Speculum doctrinale* en it *Speculum historiale*.

Oer syn libben is net folle witten. Faaks hâlde er in skoft ta yn it dominikanerkleaster yn Beauvais dat op oanstean fan kening  Loadewyk IX stichte wie. Neitiid moat er yn alle gefallen *lector*, dosint yn de teology, yn it  keninklik kleaster Royaumont west hawwe. Fanwege leden fan it Frânske keningshûs skreau Vincent de measte fan syn boeken.

Benammen it *Speculum historiale* is yn in protte hânskriften oerlevere. Neist de ensyklopedy skreau er noch in ferskaat oan lytsere traktaten, sa as dy oer it opbringen fan keningsbern, *De eruditione filiorum regalium*.

## Keppeling om utens
*  Webside Hans Voorbij, Universiteit Utert, oer Vincent van Beauvais
Gasreus

In planeet dy't fral út gassen bestiet, hjit **gasreus**. Us sinnestelsel hat twa gasreuzen, de planeten Jupiter en Saturnus. Lykas terrestryske planeten Ierdske planeten hjitte, wurde gasreuzen ek wol **Joviaanske planeten** neamd. Dy namme komt fan it Latynske *Iovis*, de genitivus fan it wurd Jupiter dat frij oerset *op Jupiter lykjend* betsjut. Koartlyn waarden ek Uranus en Neptunus ta de gasreuzen rekkene, mar no wurde dy planeten by de iisreuzen yndield.
Iisreus (planeet)

In **iisreus** is in planeet dy't grutter is as de fan izer en stien opboude "ierdske planeten", mar dy't lytser is as de gasreuzen Jupiter en Saturnus (mei efterelkoar massa's fan 315 en 95 kear dy fan de Ierde).

Uranus en Neptunus binne yn us sinnestelsel de iisreuzen (mei massa's fan efterelkoar 14,5 en 17,5 kear dy fan de Ierde).

Yn it ferline waarden Uranus en Neptunus by de gasreuzen rekkene, mar út harren hegere soartlike massa die bliken dat hja út swierdere matearje bestean moasten. Hie dat net it gefal west, dan soe de soartlike massa earder noch leger wêze moatte, om reden fan de lytsere massa en swiertekrêft, en mei fan gefolgen de legere gearparsing fan it materiaal.

Tsjintwurdich wurdt oannaam dat Uranus en Neptunus mar út sa'n 5 oant 10% út wetterstofgas en heliumgas bestean (dêrneffens: Jupiter en Saturnus bestean foar 80 of 90 % út dy gassen) en dat it grutste part fan de massa yn in kearn konsintrearre is, dy't foar in part út izer en silikaten (stientme) bestiet (20 oant 25 % fan de massa) en in mantel dy't út wetter, metaan en ammoniak) (70% fan de massa) bestiet.

Ut soarte moat hjir net fan "iis" praat wurde. De lêstneamde stoffen binne by de lege temperatueren yn de romte om Uranus en Neptunus en harren satelliten (likernôch -170 graden Celsius) yndie fêst, mar it ynderlik fan dy planeten hearskje hege temperatueren (oant tûzenen graden Celsius) en hege druk (oant in pear miljoen atmosfearen), dat wetter, metaan en ammoniak sille dêr earder foarkomme as ticht plasma, dan as fêste stof.
Novak Đoković

**Novak Đoković** (Servysk: *Новак Ђоковић*) (Belgrado, 22 maaie 1987) is in Servysk profesjoneel tennisspiler en Olympysk kampioen. Hy berikte syn heechste ATP singles plak nûmer 1 op 4 july 2011.

## Grand Slam
# Austraalje: **W** (2008, 2011, 2012, 2013, 2015, 2016, 2019, 2020, 2021)
# Roland Garros: **W** (2016, 2021)
# Wimbledon: **W** (2011, 2014, 2015, 2018, 2019, 2021)
# Feriene Steaten: **W** (2011, 2015, 2018)
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2008 
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2012
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2024
Armorika

*Armorika (Bretanje), de namme fam Bretanje yn de âldheid
*Armorika (kontinint), in lyts kontinint (mikrokontinint) yn it Paleözoïkum
Vilaine

De **Vilaine** is in rivier yn de regio Bretagne yn Frankryk. Hy ûntspringt op in hichte fan 153 m. yn it departemint Mayenne, yn de hichten fan Juvigné, en mûnet nei 225 kilometer út in de Atlantyske Oseaan op de grins tusken de gemeenten Camoël (*le Moustoir*) en Pénestin (*Tréhiguier*).

De grutste sydrivieren fan de Vilaine binne de Ille, de Vaunoise, de Seiche, de Meu, de Oust, de Isaac en de Cantache.

## Keppeling om utens
Roger Federer

**Roger Federer** (Basel, 8 augustus 1981) is in Switserlânsk profesjoneel tennisspiler. Berikte syn heechste ATP singles plak nûmer 1 op 2 febrewaris 2004.

## Grand Slam
# Austraalje: **W** (2004, 2006, 2007, 2010, 2017, 2018)
# Roland Garros: **W** (2009)
# Wimbledon: **W** (2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2007, 2012, 2017)
# Feriene Steaten: **W** (2004, 2005, 2006, 2007, 2008)
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2000
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2004
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2008
* Tennis op de Olympyske Simmerspullen 2012
Petroglyf

**Petroglifen**, binne ôfbylden (figueren, symboalen as oars) dy't yn rots skrast, kerve as hakke binne. It wurd petroglyf komt fan it Grykske wurd *petros* "stien" en *glyphein* "kerve". Faak wurde petroglifen yn it Frysk en Nederlânsk rotstekeningen neamd. Yn Skandinaavje hjitte se *hällristningar*.

## Prehistoaryske petroglifen
Petroglifen binne fan alle tiden, mar benammen dy út de prehistoarje binne ferneamd. Sy hearre by de âldste ôfbylden dy't minsken makke hawwe en komme op alle kontininten foar.

De ôfbylden hawwe yn in protte gefallen mei oker fold west. Petroglifen wurde op in protte plakken yn de wrâld fûn, mar de measten wurde fûn yn Skandinaavje, Siberië, it súdwesten fan Noard-Amearika en Austraalje.

De ôfbylden binne wol oars yn de ferskillende prehistoaryske kultueren, mar faak wurde proaibisten ôfbyld. De bisten krigen somtiids minsklike- of oare net-eigensoartige eigenskippen mei. Ek waarden petroglifen makke om kulturele en/as religieuze redenen, faaks ek gewoanwei om it moaie ôfbyld sels. De kennis oer de prehistoaryske minsk is lykwols noch te beheind om fan eltse petroglyf de oarspronklike bedoeling te efterheljen.

## Sjoch ek
* Hieroglyf
* Petrosomatoglyf‎
* Rotstekening

## Keppeling om utens
Petrosomatoglyf

In **petrosomatoglyf** is in ôfbyld yn in rots fan in diel fan it minsklik lichem of fan in bistelichem. De Kelyske folken, sa as Pikten, Skotten, Ieren, lju út Cornwall en Kumbria, Bretanjers en Welsh hawwe der in soad fan makke. Dy ôfbylden komme út de Iere Midsiuwen; oaren dêr't de bedoeling fan net dúdlik is geane werom op de tiid fan de megaliten. It wiene wichtge symboalfoarmen, dy't brûkt waarden yn religieuze en wrâldske seremoanjes, bygelyks de kroaning fan keningen. Guon wurde beskôge as artefakten dy't ferbân hâlde mei hilligen en helden út de folkloare, lykas Kening Arthur.

It wurd komt fan it Grykske *πέτρα&nbsp;– petra* ("stien"), *σῶμα&nbsp;– soma* ("lichem") en *γλύφειν&nbsp;– glyphein* ("kervje"). Fuotten wurde it meast ôfbyld, mar knibbels, earmtakken, hannen, hollen, fingers, ensafuorth., komme ek foar.

De term 'petrosomatoglyf' moat net trochelkoar helle wurde mei 'petroglyf', in term dy't ôfbylden fan alle libbebe en deade dingen bestrykt, as mei in *[[piktogram]]*.

In protte foarbylden fan petrosomatoglifen sille in natuerlike oarsprong hawwe, sa as troch riviere útsliten holtes yn stiennen; lykwols dogge dy ek ta de saak meidat sy ek faak yn ferbân brocht binne mei hilligen, legindaryske persoanen, feeën ensafuorthinne.

## Keppelings om utens
*Fuotprint fan Jezus yn Jeruzalem
*Fuotprinten fan de duvel.
*St. Kolumba's fuotprinten yn Southend, Argyll.
*[Kening Arthur's fuotprint yn [Tintagel].]
*Foto's fan of petrosomatoglifen
*Petroglyph National Monument, Nij Meksiko.
*Fossile fuotleast mei in trilobyt dêryn.
*Plaatsjes fan Boeda syn fuotprinten, dy fan Kristus, de duvel, de profeet Mohammed en sa mear...
*De ''Barrnakill Hands Neolithic rock carving'' ûnder Cairnbaan, Argyll.
Maarheeze

**Maarheeze** (Brabânsk: *Máres*) is in doarp yn 'e gemeente Cranendonck, provinsje Noard-Brabân. It doarp hat sa'n 5300 ynwenners.

De eardere gemeente Maarheeze hie yn 1996 9.168 ynwenners en in oerflak fan 55,23 km². 

De kearn Maarheeze is lykas hast alle plakken yn Cranendonck (útsein Budel-Dorplein) as esdoarp ûntstien. De âldste skriftlike fernijing fan Maarheeze is fan 1289 doe't Willem fan Cranendonk hear fan Maarheeze neamd waard.

Maarheeze hat in frijwat grut yndustryterrein: *Den Engelsman*. 

## Etymology
De namme Maarheeze hat it wurd *maar*, dat 'sompe' betsjut, en *heeze*, dat 'trochgong' betsjut. Dat Maarheeze betsjut  'paad troch de sompe'.

## Berne yn Maarheeze
* Sylvia Hoeks - model en aktrise.

## Keppeling om utens
* www.maarheeze.net, mei in protte foto's
René Goscinny

**René Goscinny** (Parys, 14 augustus 1926 – dêre, 5 novimber 1977) wie in Frânske skriuwer, humorist en skriuwer fan tekenteltsjes. Syn tekenteltsjes Asterix de Galjer en Lucky Luke binne wrâldferneamd.

## Biografy
Goscinny waard berne yn Parys as twadde soan fan Stanislas "Simkha" Goscinny, in gemysk yngenieur út Warschau, en Anna Beresniak Goscinny út it doarpke Chodorkow (Oekraïne) dy't elkoar moete hiene yn Parys. Yn 1928 ferfarde de húshâlding nei Buenos Aires yn Argentynje omdat Goscinny syn heit dêr in baan krigen hie. 

Yn Argentynje brocht Goscinny syn jonge jierren fierder troch en hy makke yn dat lân ek in koarte karriêre troch as tekener. Yn dy tiid hat er ferskillende baantsjes ûnder oare as learling-akkountant. Yn desimber 1943 kaam syn heit te ferstjerren en yn 1945 ferfarde hy mei syn mem nei syn omke yn de Feriene Steaten. Yn 1946 gie hy werom nei Frankryk om syn militêre tsjinstplicht te ferfoljen by it 141e bataljon fan de Alpenjagers. Hy waard befoardere ta korporaal en waard de yllustrater fan syn rezjimint. Foar it leger makke hy yllustraasjes en posters. Yn 1947 yllustrearre hy in boek, en gie ferfolgens werom nei de Feriene Steaten.

In slimme tiid folge dêr't Goscinny yn New York in skoft sûnder wurk siet. Bettere tiden brekke oan yn 1948 doe't hy wurkjen gie by in lytse studio. Dêr rekke hy befreone mei minsken as Will Elder, Jack Davis en Harvey Kurtzman, striptekeners dy't letter bekend wurde sille troch harren wurk foar Mad Magazine. Yn 1949 moete hy ek de tekenaar Maurice De Bevere (Morris). Koart dêrop gie Goscinny wer werom nei Parys.

Yn 1951 kaam hy yn de kunde mei de tekener Albert Uderzo en se makken tegearre inkele rigen stripferhalen, wêrûnder Hoempa pa, dat yn it stripblêd Tintin ferskynde tusken 1958 en 1962. Yn 1959 setten sy útein mei de striprige Asterix dat publisearre waard yn it stripblêd Pilote. Yn tuskentiid wie Goscinny ek begûn mei it skriuwen fan ferhalen foar de strip Lucky Luke, tekene troch Morris. De gearwurking mei Morris as Uderzo hat duorre oant Goscinnys' dea yn 1977.

As redakteur (sûnt 1959) en letter haadredakteur (fan 1963 oant 1974) makke Goscinny fan Pilote in stripblêd foar folwoeksenen mei tekenteltsjes dy't oars en fernijend wienen as alles wat oant dan gebrûklik wie yn stripblêden foar bern. 

Goscinny wurke as senarist ek gear mei Jean Tabary (Iznogoedh, 1962-1977) en Gotlib (Les dingodossiers, 1965-1967). Under de skûlnamme "Agostini" hat er in rige berneboeken skreaun, "De Lytse Nicolaas" (1956-1964), yllustrearre troch Jean-Jacques Sempé.

Goscinny ferstoar op 51-jierrige leeftyd as gefolch fan in hertoanfal ûnder in ynspanningstest yn it sikehûs. 

## Keppeling om utens
*  Officiële website
Syria

**Syria** wie in Romeinske provinsje yn de Levant fan 64 f.Kr. oant 198 n.Kr. Haadplak fan de provinsje wie Antiochje (*Antiochia ad Orontem*). De provinsje besloech it Syrië en Libanon fan no en in stikje fan Turkije (de provinsje Hatay)

De krite Syria waard yn 64 f.Kr. troch Pompejus by it Romeinske Ryk brocht, nei syn oerwinning yn de Tredde Mytridatyske Kriich. Nei de Joadsk-Romeinske krigen, waard Syria yn 135 mei Judaea de gruttere provinsje Syria Palaestina, dy't iuwen ûnder Romeinsk en letter Byzantynsk bewâld bliuwe soe, oant de Islamityske ferôverings dêr in ein oan makken.
Ogham (alfabet)

**Ogham** (Aldiersk: **ogam**, soms ek, neffens de earste trije letters:**beth luis nion**.) is in alfabet dat yn de 5e en 6e iuw brûkt waard foar Primityf-Ierske en soms Brytoanyske of Piktyske ynskripsjes op stiennen; teffens komt it yn in stikmannich Aldierske manuskripten foar (hoewol't dy teksten sels yn it Latynske alfabet skreaun binne.

It is in skrift fan rjochte streken mei oarspronlik 20 letters dy't oardere binne yn fjouwer groepen fan fiif letters. Letter is der yn fyfde lettergroep oan taheakke. 

Ogham-stiennen binne fral te finen yn Ierlân, Skotlân, súdlik Wales, Cornwall en Devon.

De letters fan it ogham-skrift hjitte nei beammen dy't hieltyd mei in oare letter begjinne. Dat der wurdt net sein "aa, bee, see, dee", mar "ailm, beith, coll, dair". Ek Latynske letters hienen earder yn it Iersk dy nammen.

De oarsprong fan ogham is net witten: neffens in 15e-iuwsk geskrift, *The Book of Ballymote*, wie ogham yn it earstoan in geheime gebeartetaal fan de druïden, mar dat wurdt hjoeddedei betwifele meidat der gjin oare referinsjes fûn binne.

Ogham-ynskripsjes binne faak te finen op âlde grêfstiennen yn Ierlân en Wales, faak hawwe sy dêrneist deselde tekst yn it Latynske alfabet. 

## It Ogham-alfabet
]
De Ogham-tekens binne yn Unikoade fêstlein as U+1680 o/m 169C neffens de tabel hjirûnder:

## Keppelings om utens
* Eversons Oghiemside
* Ogham-stien
Armoarika

**Armoarika** is de namme dy't Bretanje yn de âldheid hie. De namme is fan Keltyske oarsprong (*ar mor* = de see).

Julius Caesar oermastere de Keltische stammen fan *Armorica* yn de Gallyske Kriich (58 f.Kr. oant 51 f.Kr.). Tsjin de seefarrende stam fan de Veneti moast er in seeslach fiere dy't de Romeinen wûnnen.
Nei alle gedachten waard de krite yn de iuwen dêrnei yngeand ferromeinske. Yn de 5e iuw ymmigrearren de Romano-Britten út Britannia, dy't foar de Angelsaksen op de rin wienen, nei Armoarika en krige de Keltyske taal de oerhân wer. Sûnt hjit de regio Bretanje (*Breiz* yn it Bretonsk).

De Bretonsken twongen op oant yn de provinsje Berry. Yn 448 ferbûnen sy harren mei opstannige groepen boeren, Bagaudae, tsjin it Romeinske Ryk. Aetius, de befelhawwer fan it Romeinske leger in Galje, koe net om de help fan de Alanen, ûnder kening Goar, hinne. De Bretonsken waarden tebekslein en oant oer de rivier de Vilaine weromdreaun. Dy rivier soe in lang skoft tiid de grins fan har lân bliuwe.

## Literatuer
* , *De Germaansche invasies, De versmelting van de Barbaarsche en Romeinsche wereld*, De Haach 1939, s. 98-100.
Saturnus (god)

**Saturnus** is in figuer út de Romeinske mytology. By de âlde Italjers wie hy god fan de lânbou en it útsiedzjende nôt. Hy waard ek wol as in ûnderwrâldgod beskôge.
Albert Uderzo

**Alberto Aleandro Uderzo** (Fismes, 25 april 1927 - Neuilly-sur-Seine, 24 maart 2020) wie in Frânsk striptekener en stripskriuwer dy't fral ferneamd wurden is fan it stripferhaal *[[Asterix]]*.

## Biografy
Uderzo waard berne as bern fan Italiaanske ymmigranten dy’t yn 1934 it Frânske steatsboargerskip krigen. Yn 1959 waard Uderzo de artistike direkteur fan it nije Frânske striptydskrift *Pilote*, wêryn 't er *Asterix* tekene en *Tanguy en Laverdure*. Nettsjinsteande it feit fan it grutte sukses fan *Tanguy en Laverdure* gie syn foarkar út nei it humoristyske *Asterix*, wat de oare rige oerfleugelje soe. Fan 1967 ôf soe er him folslein op it tekenjen fan dy rige talizze.

## Keppeling om utens
Marcel Gotlib

**Marcel Mordekhaï Gottlieb ** (Parys, 14 july 1934 - Le Vésinet, 4 desimber 2016)  wie in Frânsk striptekener en útjouwer, bekend ûnder syn pseudonym **Gotlib**. Troch syn eigen wurk en as mei-oprjochter fan de magazines *L'Echo des Savanes* en *Fluide Glacial*, wied er in kaaifiguer yn de oerskeakeling yn Frânsktalige strips fan entertainment foar bern nei in mear folwoeksen toan en ynhâld, en in âlder lêzerspublyk.

Yn it Nederlânsk ferskynden *[[Koos Voos]]* (*Pervers Pépère*), *Lobbes*, *Waanzin-Waanzuit* en *Hamster Joviaal*. 
De strip *Waanzin-Waanzuit* ferskynde yn de jierren '70 geregeldwei yn it stripblêd Pep.

## Keppeling om utens
* www.marcelgotlib.com
Hen Ogledd

***Yr Hen Ogledd*** ('It âlde noarden') is de Welske oantsjutting dy't de learden brûke om de kriten en keninkriken yn noard-Ingelân en súd-Skotlân yn de jierren tusken 500 en de ynvaazjes fan de Wytsingen om 800 hinne mei oan te tsjutten. De ynwenners fan dy keninkriken wurde *Gwŷr y Gogledd*, dat betsjut 'Manlju út it Noarden'.

## Sjoch ek
* Angelsaksen
* Northumbria
* Mercia
* Gwynedd
* Rheged
* Kening Arthur

## Keppelings om utens
* Matthews, Keith J. "What's in a name? Britons, Angles, ethnicity and material culture from the fourth to seventh centuries." *Heroic Age* 4 (2001) 
*Wales en Welsk 
*Skiednis fan Nant Gwrtheyrn 
*BBC News - Annikes 'Swart Boek' online
Kumbrysk

**Kumbrysk** wie de Britsk-Keltyske taal dy't yn Cumbrië sprutsen waard, in krite dy't oerienkomt mei Noard-Ingelân en Súd-Skotlân. De taal stoar út yn de 12e iuw. Oerbliuwsels fan it Kumbrysk yn dy kriten binne hjoeddedei seldsum. Kumbrysk hjitte ek wol Noard-Welsk en it Kornysk wolris súd-Welsk.

Wy witte net folle oer de taal. Der binne wat plaknammen yn Latynske teksten weromfûn, mar fierders is de taal frijwat tsjuster. It Kumbrysk hie spoaren fan it Piktysk, en – safolle net - fan it Kornysk. Yn de rin fan de tiid soene ek wurden út it Gaelysk yn de taal trochkrongen wêze.

Yn it generaal wurdt tocht dat it útelkoar fallen fan de âlde Britske taal yn ferskate dialekten yn de 5e iuw begûn is. It Kornysk sil sa wierskynlik hieltyd mear útelkoar rekke wêze fan de Welske grammatika en him ûntjûn hawwe ta in min ofte mear selsstannige taal.

It kin ek wêze dat dizze taal gewoan in dialekt fan it Welsk west hat. Wissichheid dêroer is der net, mar in protte saakkundigen tinke dat de taal op it stuit fan útstjerren genôch fan it Welsk ferskilde om as in aparte taal te jilden.

Der binne mar sa'n fyftich wurden yn it Kumbrysk dy't etymologysk yn ferbân brocht wurde kinne mei in wurd út in oare taal, sadwaande is der mar in bytsje ynformaasje oer it Kumbrysk ta foldwaan.

## Telle yn it Kumbrysk
Franz Bopp

**Franz Bopp** (Mainz, 14 septimber 1791 - Berlyn, 23 oktober 1867) wie in Dútske taalkundige dy't fan grut belang west hat foar de fergelykjende stúdzje fan Yndo-Europeeske talen.

Nei fjouwer jier yngeande stúdzje yn Parys, ferskynde Bopp syn earste publikaasje yn 1816, *Über das Conjugationssystem der Sanskritsprache in Vergleichung mit jenem der griechischen, lateinischen, persischen und germanischen Sprache* ('Oer de bûging fan it Sanskryt fergelike mei dy fan it Gryksk, Latyn, Perzysk en Germaansk'). Bopp besocht yn dat wurk as earste de mienskiplike oarsprong fan grammatikale struktueren yn dat ferskaat oan talen te efterheljen. Middels rekonstruksje woe Bopp de transparantens tusken ferskillende taalstadiums ophelpe.

Fan 1833 oant 1852 ferskynde in noch bredere stúdzje fan Bopp (seis dielen), mei de titel *Vergleichende Grammatik des Sanskrit, Zend, Griechischen, Lateinischen, Litthauischen, Altslawischen, Gotischen und Deutschen* ('Fergelykjende grammatika fan it Sanskryt, Avestysk, Gryksk, Latyn, Litousk, Ald-Slavysk, Goatysk en Dútsk').

## Oar wurk
* *Vocalismus, oder sprachvergleichende Kritiken*, Berlyn 1836 (Digitalisearre)
* *Über die keltischen Sprachen* (Oer Keltyske talen), Berlyn 1839
* *Über die Verwandtschaft der malaiisch-polynesischen Sprachen mit dem Indogermanischen*, Berlyn 1841
* *Über die kaukasischen Glieder des indo-europäischen Sprachstammes*, Berlyn 1847
* *Über die Sprache der alten Preußen*, Berlyn 1853
* *Vergleichendes Accentuationssystem*, Berlyn 1854
* *Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen*, Berlyn 1855
Claire Goll

**Claire Goll** (berne as **Clara Aischmann**) (Neurenberch, 29 oktober 1890 – Parys, 30 maaie 1977) wie in Dútsk-Frânsk sjoernaliste en skriuwster; sy wie de oare helte fan dichter Yvan Goll.

## Biografy

Yn 1911 troude Clara Aischmann mei de lettere útjouwer Heinrich Studer; it pear gong nei Leipzig en krige in dochter, Dorothea Elisabeth. Nei har skieding emigrearre hja yn 1916 nei Switserlân, studearre dêr oan de Universiteit fan Sjenêve en gie dêr by de fredesbeweging. Yn dy snuorje sette hja ek út ein mei har sjoernalistike wurk en krige se kunde oan de dichter Yvan Goll. Yn 1918 hie se in ferhâlding mei Rainer Maria Rilke, mei wa't hja oant de ein fan syn libben befreone bleau.

Yn 1921 boaske Claire oan Yvan Goll; sy setten har nei wenjen yn Parys. Dêr sette se út ein mei it skriuwen fan romans, ferhalen en gedichten. Ek publisearre se yn de jierren tweintich tegearre mei har man in stikmannich dichtbondels (*Poèmes d'amour*, *Poèmes de la jalousie* en *Poèmes de la vie et de la mort*).

Claire en Yvan Goll wiene Joadsk, dat sy flechten by it begjin fan de Twadde Wrâldkriich yn 1939 nei New York, om yn 1947 werom te kommen yn Parys, dêr't Yvan yn 1950 stoar. Nei dy syn dea wijde Claire Goll har oan syn literêre erfskip en skreau se in tal autobiografyske wurken dêr't in protte oer te dwaan west hat (yn Nederlân ferskynde har autobiografy *Alles is ijdelheid* yn de rige Privé-domein fan de Arbeiderspers).

Oan de ein fan har libben feroarsake Claire Goll opskuor troch de Roemeenske dichter Paul Celan te beskuldigjen it plagiearjen fan Yvan Goll (de “Goll-affêre”), oantigings dy't se lykwols nea bewiisd hawwe kind.

Goll stoar yn 1977 en waard beïerdige op it begraafplak Père Lachaise yn Parys; op har grêfstien stiet in tekening fan Marc Chagall.

## Keppelings om utens
*  Biografy
*  Wurk fan Claire Goll by Projekt Gutenberg
Proto-Keltysk

**Proto-Keltysk** (as oerkeltysk) is in rekonstruearre (hypotetyske) proto-taal dy't ta de kentum-talen heart en dy't mooglik nau besibbe is oan it Proto-Italysk. 

## [[Fonology]]

### [[Konsonant]]en

### [[Fokaal|Fokalen]]

## Datearring
Wannear't it Proto-Keltysk in aparte taal waard is striderij oer. Yn it ferline is der wol in ferbân lein mei beskate archeologyske kultueren, letter waard glottogronology brûkt om ta in datearring te kommen. Beide metoaden foldogge lykwols net om mear as ien redenen. Sûnt likernôch 2000 hawwe guonts de fraach nei de âldens ûndersocht mei moderne kompjûtermetoaden, mar ienriedigens hat dat net ta laat. Gray en Atkinson skatte de âldens op sa'n 6100 jier (4100 f.Kr.), mar Forster en Toth suggerearje 8100 jier (6100 f.Kr.). Yn beide gefallen kinne sy wol +/-1500 jier mis wêze.

Faaks is it Proto-Keltysk op plakken oant 800 f.Kr. brûkt, sjoch Keltyske talen .

## Sjoch ek
* Italo-Keltysk
* Yndo-Jeropeeske talen
* Hallstatt-kultuer
Watt en Halfwatt

**Watt en Halfwatt** wie de Nederlânske namme foar it Deenske koartswillige duo  "Fyrtårnet og Bivognen" dat yn de jierren '20 (fan de 20e iuw) yn heul Europa in protte súkses hie mei *[[slapstick]]s* yn stomme films. 

Allinne al tusken 1910 en 1920 makken de beide Denen 200 films fan 20 minuten langte. Yn de tiid fan de stomme film wie it wenst dat artysten yn eltse taal mei in oare namme brocht waarden. Omdat der gjin tekst by de film wie bekroade nimmen him dêroan. De film "1000 Worte Deutsch" kaam yn 1930 mei lûd yn de bioskoop en yn 1932 makke it pear harren lêste film.

De langliddige Carl Schenström en de behindige Harald Madsen waarden yn Nederlân sprekwurdlik "Watt en Halfwatt" neamd; dêr wurde ek twa bot ûngelikense minsken mei oantsjut.

## Watt en Halfwatt yn oare talen
* Dútsk: *Pat und Patachon*
* Deensk; *Fyrtårnet og Bivognen* ('fjoertoer en bywein')
* Noarsk: *Telegrafstolpen og Tilhengern* ('telegraafmêst en oanhinger'0
* Ingelsk: *Long and Short*.
* Turksk: *Düz Taban’la Bastı Bacak* ('platfoet en langskonk')

## Keppelings om utens
* Biografy 
* Oersjoch fan films en ôfbylden hjir
Hallstatt

**Hallstatt** is in plak en gemeente yn it distrikt Gmunden (GM) yn de Eastenrykske dielsteat Opper-Eastenryk.

## Geografy
Hallstatt leit oan de Hallstättersee, en wie oant yn de jierren 60 fan de 20e iuw allinne oer de mar te berikken. Súdeastlik fan Hallstatt, oan de súdigge fan de mar, leit de gemeente Obertraun. Hallstatt leit op in smelle streek grûn tusken de Halstättersee en de Dachsteinbergen, mei syn Hallstatt-gletsjer.

## It besjen wurdich
It museum fan Hallstatt hat prehistoaryske artefakten fan de Hallstatt-kultuer, in Keltyske kultuer út it earste millennium foar ús jiertelling, dy't nei Hallstatt ferneamd is. De St. Michaelkapel fungearret as skrinkelhûs, de *Karner*. Meidat dêr net folle grûn ta foldwaan is foar begraafplakken wurde liken nei safolle tiid wer foar it ljocht helle. Hûnderten plassen en bonkerakken fan ferstoarne ynwenners fan Hallstatt lizze útstald efter tralys.

Oer kuierpaden yn de bergen kinne archeologyske fynplakken besocht wurde. De oerbliuwsels fan de Hallstatt-kultuer waarden foar it earst ûntdutsen troch Johann Georg Ramsauer yn 1846. Yn de 17 jier dêrnei lei er sa'n 1000 grêven bleat. Ramsauer syn oarspronklike oantekeningen binne yn it Hallstattmuseum te besjen, njonken autentyk mynwerkersark dy't yn de, no iuwenâlde,  sâltminen fan Hallstatt brûkt waarden.


Ofbyld:Hallstatt-Blick-auf-See.jpg|Kristustsjerke
Ofbyld:Hallstatt z lodi 6.jpg|*Pfarrkirche* Maria Himmelfeart
Ofbyld:Hallstatt - Beinhaus 1.jpg|Skrinkelhûs
Ofbyld:1083 - Hallstatt - Salzbergwerk.JPG|Sâltmyn
Ofbyld:Hallstatt Museum.jpg|Museum Hallstatt


## Sjoch ek
* Hallstatt-kultuer

## Keppeling om utens
Boleyn Ground

**Boleyn Ground** wie it stadion fan de profesjonele Ingelske fuotbalklub West Ham United, dat yn 1904 yn gebrûk nommen waard. Fanwegen de lokaasje, yn 'e wyk Upton Park, dat West Ham United hierde fan 'e gemeente, waard it stadion sels ek wol Upton Park neamd. Boleyn Ground koe sawat 36.000 minsken hâlde. Yn 2016 ferhuze West Ham United nei it Olympysk Stadion, dat se foar 99 jier yn pacht krigen hiene. Boleyn Ground waard sadwaande yn 2016-2017 ôfbrutsen.
Johann Georg Ramsauer

**Johann Georg Ramsauer** (Hallstatt, 7 maart 1795 — Linz, 14 desimber 1874) wie in Eastenryksk mynbouwer, dy't as amateur-archeolooch yn 1846 as earste de grêffjilden fan de Hallstatt-kultuer ûntduts en bleatlei.

## Wurkpaad
Ramsauer waard oplaat ta mynwerker (foar de saneamde 'manipulaasje' fan sâltminen middels eksplosiven) en wurke him omheech yn de  hiërargy, oant er op syn 36ste de rang fan *Bergmeister* krige. Doe't er novimber 1846 op de skeanten fan it Dachsteinmassyf boppe Hallstatt in stiengroeve iepene, stjitte er op in ûnbekend grêffjild.

Tegearre mei mynwerker Isidor Engl, dy't sketsen makke, lei Ramsauer sekuer alle fynsten fêst. Al yn 1846 doopte de Sweedske ûndersiker Hans Hildebrand de nij ûntdutsen beskaving *Hallstatt-kultuer*. Yn de rin fan de neifolgjende 17 jier waarden 980 grêven iepene en goed 19.497 grêfjeften berge.

Nettsjinsteande de wittenskiplike opteinens dy't de fynsten feroarsaken, krige Ramsauer as immen sûnder archeologyske oplieding nea de erkenning dêr't as wittenskipper rjocht hawwe hân soe. Keizer Frans Jozef I fan Eastenryk en Keizerin Elisabeth besochten persoanlik it fynplak, mar de keizer makke gjin wurk fan Ramsauer syn fersyk yn 1859 om syn opgravingsprotokollen út te jaan.

Ramsauer gie 5 novimber 1863 mei pinsjoen nei Linz, oertsjûge dat er wie dat it fynplak leechhelle wie. Dochs waarden oant 1939 nije ûntdekkingen dien. It Natuerhistoarysk Museum Wenen sette yn 1994 fannijs útein mei de opgravingen.

Ramsauer troude trijeris en krige 22 bern. Syn oarspronklike sketsen en oantekeningen binne foar it grutste part te besjen yn it museum fan Hallstatt.

## Literatuer
* , 'Ramsauer Johann Georg', yn: *[[Österreichisches Biographisches Lexikon 1815-1950]]*, band 8. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wenen 1983, ISBN 3-7001-0187-2, p. 409.
Allard Pierson Museum

It **Allard Pierson Museum** is it archeologymuseum fan de Universiteit fan Amsterdam ferneamd nei Allard Pierson (1831-1896), de earste heechlearaar yn keunstskiednis, estetika en moderne talen en letteren oan dy universiteit. Hy lei yn de jierren 1877 oant 1895 in samling gipsôfjitsels.

De twadde heechlearaar dy't archeology ûnderrjochte oan de Universiteit fan Amsterdam wie J. Six. Hy hie in mânske samling boeken en antike dingen. Doe't er yn 1926 stoar, die bliken dat dy kolleksje ûnmisber foar de universiteit wie. Om de samling foar ûndersyk en ûnderwiis keapje te kinnen, waard 1932 de *Allard Pierson Stichting* oprjochte troch Allard Pierson syn soan Jan Lodewijk Pierson Sr.. De kolleksje waard ûnderbrocht yn in pân oan de Weesperzijde yn Amsterdam; de boppeste ferdjipping tsjinne fan 1931 ôf as museum.

Op 12 novimber 1934, neidat de kolleksje bot útwreide wie, wie de offisjele oprjochting fan it *Allard Pierson Museum*, oan de Sarphatistrjitte 129-131, hoeke Roetersstrjitte.

Ek dat pân waard te lyts, dat yn 1976 iepene Prinsesse Beatrix it gebou fan no, it eardere haadkantoar fan De Nederlandsche Bank oan de Oude Turfmarkt, dat datearret fan 1865.

It museum hat in samling Egyptyske, Mesopotamyske, Grykske, Etruskyske en Romeinske âldheden.
Witimer

**Witimer** (± 350-376) wie in Ostrogoatyske kening. Hy wie famylje fan Ermanerik en waard yn 375 ta kening keazen, neidat Ermanerik himsels tekoart dien hie. 

## Skiednis
Under Witimer hat it Ostrogoatyske Ryk noch koarten tiid stân hâlden tsjin de Hunnen. Lykwols moast hy krekt as syn foargonger in grut tal nederlagen ynkassearen tsjin de ynfallers. Yn 376 laten de Ostrogoaten in ferpletterjende nederlaach dêr't Witimer by sneuvele. Neffens Jordanes hawwe doe de twa foaroanmannen mei de measte ûnderfining út it leger: Alateus en Safraks, it regintskip op harren nommen oer syn noch minderjierrige soan Widerik.

Nei de nederlaach luts in part fan it Ostrogoatyske folk rjochting de Dnjepr, en letter rjochting de Donau ûnder Alateus en Safraks. Der wie ek in lytse kloft dy't harren taflecht socht op de Krim. It oare part fan de Ostragoaten ûnderwurp har oan de Hunnen.

## Boarnen
* Jordanes, *Gotisch gescheidschrijver*

## Literatuer
* Hermann Schreiber, *De Goten: vorsten en vazallen* (1979).
IJmar

De **IJmar** is in rânemar yn Nederlân. Hy leit tusken de polder De Nes (gemeente Waterland), Pampushaven, de Hollandse Brug en de mûning fan it IJ by IJburg, ferdield oer de provinsjes Noard-Hollân en Flevolân. It is in wichtige rêstkrite foar fûgels. Yn it noardeasten giet de IJmar oer yn de Markermar; yn súdeastlike rjochting yn de Goaimar. 

## Wenningbou yn de IJmar
Sûnt 1998 waarden eilannen opspuite foar de Amsterdamske nijbouwyk IJburg. De earste wenten wienen yn 2003 klear. Op 24 novimber 2004 oardiele de Ried fan Steat dat de oanlis fan mear eilannen ynearsten net wachtsje moat meidat de gefolgen foar natuer en miljeu earst better ûndersocht wurde moasten.

Der lizze oars noch tal fan plannen op tafel foar de krite tusken Amsterdam en Almere 

## Eilannen
Yn de IJmar lizze in tal eilantsjes:
* De Drost
* Hooft
* Pampus
* Vuurtoreneiland
* Warenar
Jan Hodshon

**Jan Hodshon** (Amsterdam, 12 july 1758 - Amsterdam, 25 febrewaris 1827) wie presidint fan de De Nederlânske Bank.

Hy wie firmant fan de firma Joan Hodson. Doe't De Nederlânske Bank 1814 oprjochte waard, wie Hodson ien fan de twa direkteuren dy't troch de Kroan út krêft fan in oergongsbepaling yn it Oktroai sûnder op tal te stean beneamd wiene. Hy waard opfolge troch de oare direkteur dy't op dy wize beneamd wie, Jaques Teysset.
Sâltwinning út moar

**Sâltwinning út moar**, ek wol **moarnearring** (Nederlânsk: *Moernering*, *selnering* of *darinkdelven*) is it opdollen fan moar (Aldfrysk: *mora*), dat is fean dêr't de see in laach seeklaai oerhinne lein hat, om dêr de doe piperdjoere sâlten út winne te kinnen, sa't dat barde yn de Midsiuwen en de iere Moderne tiid.

## Skiednis
It klimaat en sâlthalte fan de Noardsee makken sâltwinning tige dreech, dat it measte sâlt waard út Dútslân en Frankryk oanfierd, dêr't djip yn de bergen stiensâlt wûn waard. De sâltkrapte yn de Nederlannen en de grutte ôfstannen dy't de sâltkeaplju ôflizze moasten makke it sâlt út it bûtenlân djoer. 

Yn kriten dêr't it fean mei seewetter soppe west hie en sadwaande ryk oan natrium wie, koe sâlt wûn wurde. De namme foar sa'n laach fean ûnder seeklaai of sân is moar of moer (yn it Nederlânsk *darink*). De moar waard opdold en ferbaarnd yn in spesjale ûne. De jiske dy't dêrfan oerbleau waard wetter by dien en dêrnei útsean, it sâlt bleau dan oer. Dat proses hjit *selnearring*, in namme dêr't it Latynske wurd *sal*, wat 'sâlt' betsjut, yn werom te kennen is.

Yn de 13e iuw waard de moarnearing in bloeiende yndustry yn de Lege Lannen. It sâlt dat yn Seelân en westlik Noard-Brabân wûn waard koe maklik konkurrearje mei it stiensâlt en de hannel mei de Flaamske stêden siet bot sleet yn. 

It heljen fan sâlt út fean barde ek yn it noarden fan Noard-Hollân (sa as op Wieringen) en yn Fryslân (East-Dongeradiel) en Grinslân (de Lauwersmarkrite en benoarden Kommersyl).

## Gefolgen
De sâlthannel brocht grutte rikens oan stêden as Sieriksee, Reimerswaal, Steenbergen en Dordrecht. Yn it gefal fan Reimerswaal betsjutte de moarnearring de ûndergong, meidat troch it fuortheljen fan de moar de see by in dyktrochbrek frij spul hie. Troch de Spaanske besetting fan de Súdlike Nederlannen waard de sâlthannel en it sâltsieden yn Noard-Nederlân stipelearre. Yn Fryslân hawwe bygelyks Harns en Frjentsjer dêrfan profitearje kinnen .

Moarnearring feroarsake sakjen fan it meanfjild dat al yn de 12e iuw de ûntwettering fan it bedike *oudland* yn Seelân bot behindere.

Dat de Sint-Elisabethsfloed yn 1421 gâns skea oanrjochtsje koe die de moarnearring sines ta. Ferskate bepalingen folgen om de moarnearring te bedamjen en it gefaar fan dyktrochbrek te betwingen, sa as dy fan 1477. Yn 1515 waard de sâltwinning út moar lang om let ferbean yn Seelân.

## 'Moar' yn plaknammen
Yn en bûten Fryslân ferwiist 'moar', 'moer' en 'moor' yn plaknammen en wetternammen nei moarnearring of it foarkommen fan sâlt fean yn de ûndergrûn. Bygelyks Moarre yn de gemeente Noardeast-Fryslân hat syn namme dêr nei alle wierskyn oan te tankjen. Itselde jildt foar plakken as Soarremoarre en Moarmwâld. Yn it noarden fan Dútslân komt 'moor' foar yn plaknammen en fjildnammen yn de betsjutting fan 'fean'.        

## Sjoch ek
* Ferfeanting
* Sâltpoel
* Sâltsiederij
Leonardus Trip

**Leonardus Jacobus Anthonius Trip** (Utert, 20 novimber 1876 - De Haach, 5 maart 1947) wie presidint fan *[[De Nederlandsche Bank]]* fan 1931 oant 1946, útsein de jierren 1941-1945.

## Wurkpaad
Leonardus Trip studearre rjochten oan de Ryksuniversiteit Utert en gie dêrnei oan it wurk by it Ministearje fan Finânsjes dêr't er yn 1916 Anton van Gijn opfolge as tesaurier-generaal. Yn 1918 wegere er in oanbod om yn it kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I minister fan finânsjes te wurden.

Yn 1923 naam Trip de funksje fan direkteur fan de *[[Javasche Bank]]* yn Batavia (Nederlânsk-Ynje) oan en in jier letter waard er foar fiif jier beneamd ta presidint fan dy bank.

Werom yn Nederlân waard Trip ûnder minister fan Finânsjes Dirk Jan de Geer yn 1931 presidint fan De Nederlânske Bank. Yn it begjin fan de Dútske besetting bleau er oan yn de funksje, mar yn maart 1941 naam er dochs ûntslach doe't de Dútskers drigen mei it opheffen fan de devizengrins.

Nei de oarloch waard er 7 maaie 1945 wer beneamd ta presidint fan De Nederlânske Bank. Op 30 april 1946 joech er mei 69 jier dy funksje oer om reden fan âldens. Krapoan in jier letter stoar Trip yn De Haach.

## Sport
Trip wie ek in bejeftige tennisser. 1900 waard er tegearre mei Carel Ridder van Rappard Nederlânsk kampioen yn het hearen dûbelspul. Twa jier letter waard er mei Anthonie van Aken Nederlânsk kampioen yn it mingd dûbelt.

## Keppelings om utens
*Mr. L.J.A. Trip
*Trip, Leonardus Jacobus Anthonius (1876-1947)
Oatmarsum

**Oatmarsum** (Nederlânsk en offisjeel: *Ootmarsum*; Twintsk: *Oatmöske*) is in stedsje yn Twinte (provinsje Oerisel, Nederlân). Oant 2001 wie Oatmarsum mei in stikmannich buorskippen yn de omkriten de gemeente Oatmarsum. Yn 2001 is de gemeente Oatmarsum mei de gemeenten Denekamp en Weerselo fusearre ta de gemeente Dinkelland. Oatmarsum hie yn 2016 4.530 ynwenners.

## ''Siepelstad''
Oatmarsum wurdt ek wol *sipelstêd* neamd. De sipel wurdt yn oerdrachtlike sin ek as toeristyske trekpleister brûkt. Trijris it jier, yn de boufakfakânsje, is der in *siepelmerk*, dy't lju út de wide omkriten oanlûkt.

## Keppelings om utens
* Gemeente Dinkelland