open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Borneo

**Borneo** is in eilân yn Súdeast-Aazje. Mei in oerflakte fan om-ende-by 744.108 km² is Borneo it op twa nei grutste eilân fan de wrâld. Allinnich Grienlân en Nij-Guinee binne grutter. 

## Geografy
Borneo is part fan  Yndoneezje, Maleizje en Brûnei. It steatsje Brûnei leit hieledal op Borneo.

It súdlike, fierwei grutste part fan it eilân heart oan Yndoneezje en hjit offisjeel Kalimantan. It noardpart heart ta Maleizje. Dat East-Maleizje bestiet út Sabah, en Sarawak, dat yn it noardwesten leit. Sabah en Sarawak wurde tegearre ek wol Maleizysk Borneo neamd. Brûnei is in ûnôfhinklike, relatyf lytse steat in it noarden fan it eilân. De namme "Borneo" is oars ek ôflaat fan "Brûnei".

De grutste stêd fan Borneo is Samarinda, haadstêd fan de Yndonezyske provinsje East-Kalimantan, mei likernôch 726.000 ynwenners (2010). Dêrnei folgje Kota Kinabalu (651.000), Balikpapan (639.000), Banjarmasin (625.000) en Kuching (617.000).

Noardwestlik fan it eilân leit de Súd-Sineeske See, benoareasten de Sûlûsee, beëasten de Selebessee, súdeastlik de Strjitte Makassar, besuden de Javasee en yn it súdwesten de Strjitte Karimata.

## Befolking
Der waard rûsd dat Borneo yn 2010 19.800.000 ynwenners hie. De grutste befolkingsgroepen binne Maleiers, Banjar, Han-Sinezen en Dajaks.

Wat religy oanbelanget is it grutste part fan de befolking fan Borneo is moslim of animistysk. Der is in lytse hindoe-minderheid yn Midden-Kalimantan. De measte Dajaks binne kristlik.

Op Borneo wurde tal fan sprutsen, fral Malayo-Polynesyske talen. Sarawak allinnich hat 47 talen, Sabah 54, Kalimantan 83 en Brûnei 17.

## Klimaat
It eilân hat in tropysk klimaat. Borneo hat feitlik gjin seizoenen en der falt it hiele jier troch in protte rein.
Dûmny

In **dûmny**, **dominy** of *predikant* is immen dy't de tsjinsten liedt yn de Protestantske Tsjerke. It wurd komt fan it Latynske *domine* dat 'hear' betsjut. De dûmny is meast foarsitter fan de tsjerkeried.

Fan âlds wie de dûmny de spil fan eltse pleatslike tsjerke en der waard heech tsjin it amt opsjoen. Letter binne yn de measte tsjerkemienskippen de ferhâldings wizige, mar somtiids wurdt de dûmny noch hieltyd sjoen as de *primus* ('earste') en net as de * 'primus inter pares* ('earste ûnder gelikensen').

Yn de Roomsk-Katolike Tsjerke giet de pastoar foar yn de mis en hâldt de preek.

## Sjoch ek
* List fan predikanten
Niger

**Niger** is in lân yn Afrika. De haadstêd is Niamey.

## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch:
* Algerije en Lybje yn it noarden;
* Tsjaad yn it easten;
* Nigearia en Benyn yn it suden;
* Boerkina Faso en Maly yn it westen.

### Lânskip
Twa-tredde part fan Niger is ûnderdiel fan de Sahara. Yn it suden en súdeasten leit de Sahel. De rivier de Niger streamt 650 km troch it súdwesten fan it lân, it is de tredgrutste rivier fan Afrika.

## Skiednis
* 1895 - Niger wurdt in kolony fan Frankryk.
* 1960 - Unôfhinklik fan Frankryk.
* 1974 - De foarste presidint fan Niger, Hamani Diori, moat nei in militêre steatsgreep fuort omdat er fertocht is fan korrupsje.
* 1974-1989 - Niger wurdt bestjoerd troch in militêr rezjym.
* 1989-1996 - Niger is in demokratysk lân mei in grûnwet.
* 1996 - Militêren dogge in nije steatsgreep.

## Demografy
### Befolking
De befolking fan Niger is ûnderferparte yn ferskate etnyske kloften, te witten: de Hausa (55,4%), Songhay (21%), Touarek (9,3%), de Fulany of Fulbe (8,5%), de Kanury (4,7%) en oare kloften. It grutste part fan de befolking wennet yn de fallei fan de rivier de Niger.

### Religy
De islam is de dominante godstsjinst, 80% fan de befolking wurdt ta dit leauwen rekken. It lân is sûnt de oprjochting yn 1969 lid fan de *[[Organisaasje fan de Islamityske Konferensje]]* (OIC). It kristlike part fan de befolking wenje fral yn de omkriten fan Doutchy.

### Talen
It Frânsk is de offisjele taal fan Niger. De wichtige eigen talen dy't sprutsen wurde binne it Hausa, Djerma, Tamajak en Fulfulde.
Maly

**Maly** is in lân yn it westen fan Afrika. De haadstêd is Bamako.

## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt alhiel omjûn troch oare lannen en leit net oan see. It wurdt begrinzge troch:
* Algerije yn it noarden,
* Mauretaanje en Senegal yn it westen, 
* Guinee, Ivoarkust en Boerkina Faso yn it suden,
* Niger yn it easten.

### Lânskip

Maly is in lân dat foar 70% út woastyn of semi-woastyn bestiet. Dat jildt benammen foar it noardlike part fan it lân. Yn it suden lizze inkele grutte rivieren, te witten de Niger, Sénégal en de Bany. It meastepart fan it lân is flak en oan de grinzen mei Algerije heger. Dat heechlân befet in protte wady's (drûge falleien) dêr't eartiids rivieren floeiden. De heechste berch fan it lân is de Hombory Tondo (1155 meter).

It klimaat rint útien fan subtropysk yn it suden oant skrok yn it noarden. Meastepart fan it lân krijt amperoan delslach fan betsjutting en tiidrekken mei drûchte komme faak foar. It rein seizoen is yn normale jierren tusken ein juny oant begjin desimber en yn dy tiid streamt de Niger altyd oer.

## Skiednis
It grûngebiet fan it tsjintwurdige Maly makke eartiids diel út fan trije eardere keninkriken, te witten: fan de 4e iuw ôf by it âlde keizerryk Gana, yn de 11e iuw by it islamityske keninkryk Maly en yn de 16e iuw by it keninkryk Songhai. Wichtige ferslaggen oer dizze kultueren binne troch Arabyske gelearden te boek steld. De stêd Timbûktû wie yn de 14e iuw in wichtich learsintrum foar skiednis, rjochtlear en de islamityske godstsjinst. De macht fan de Songhai waard yn 1591 brutsen troch de Marokkanen.

Yn de 19e iuw waard Maly troch Frankryk ferovere yn it tiidrek tusken 1860 en 1890. Yn 1920 krige it har tsjintwurdige grutte mei de namme Frânsk Sûdan. Yn 1959 foarme it lân, dat ûnderwilens selsbestjoer krige hie, in federaasje mei Senegal. Senegal luts him yn 1960 wer tebek en Frânsk Sûdan waard selsstannich ûnder de namme **Maly**.
 
## Demografy
### Befolking
De befolking fan Maly bestiet út ferskate etnyske groepen, dêr't de Bambara mei 32% de grutste groep fan foarmet. Oare groepen binne: de Fulany of Peul (14%), Senufo (12%), Soninke (9%), Tûarek (7%), Songhai (7%) en de Malinke, Mandingo of Mandinke (7%). Om-ende-by 10% fan de befolking libbet as nomade.

### Religy
De islam is fier út de grutste godstsjinst. Goed 90% fan de befolking is oanhinger fan dat leauwen. Likernôch 9% hinget in natoerreligy oan en krapoan 1% is kristen.

### Taal
It Frânsk is de offisjele taal. Dêrnjonken wurde in grut oantal talen sprutsen û.o. it Bambara.

## Keppeling om utens
* Mali Banknotes
Didius Julianus

**Didius Julianus**, folút yn it Latyn **Marcus Severus Didius Julianus** (30 jannewaris 133 of 2 febrewaris 137 – 1 juny 193), wie keizer fan Rome fan 28 maart oant 2 juny 193. Hy kaam oan de macht troch de troan te keapjen. Dat barren wurdt sjoen as it begjin fan de Romeinske boargerkriich yn 193, dy't sawat fjouwer jier duorje soe. Hy waard itselde jier noch ôfset en fermoarde troch syn opfolger Septimius Sevearus.

## Libben
Didius Julianus waard grutbrocht yn it húshâlden fan Domitia Lusilla, de mem fan Markus Aurelius en wie konsul yn 175. As generaal hat er meidien oan krigen tsjin de Sjauken en de Sjatten yn Germaanje. Hy wie letter gûverneur fan û.o. de provinsjes Neder-Germaanje, Dalmaasje en Pontus et Bithynia.

Nei de moard op Pertinaks waard de troan troch de praetoriaanske garde by opbod ferkocht oan de heechste bieder. Didius Julianus wie mei syn ûnbidich bod fan 25.000 sestertii foar eltse soldaat de heechste bieder en waard troch de senaat, mei twang fan de militêren as keizer útroppen. Syn frou en dochter krigen beiden de titel *Augusta*.

Dy gong fan saken joech yn it hiele Romeinske ryk in soad konsternaasje dat trije gûverneurs ûnôfhinklik fan inoar yn opstân kamen om dêr in ein oan te meitsjen. Ien fan harren, Septimius Severus, gie fuortendaliks nei Rome, sette Didius Julianus ôf en liet him ûnthalzje; hy sette de praetoriaanske garde alhiel ôf, dejingen dy't Pertinaks fermoarde hiene liet er deadzje en sparre de oaren. 

## Keppeling om utens
* Michael L. Meckler, artikel oer Didius Julianus (193 A.D.), yn ''DIR'' (1997).
Arius

**Arius** (om 256 - Konstantinopel, 336) is de stifter fan it Arianisme, in religeuze streaming binnen it iere Kristendom. 

## Libben
It is slim om mei wissichheid wat te skriuwen oer it libben en lear fan Arius omdat net ien fan syn oarspronklike skriften noch bestean. Keizer Konstantyn joech, wylst Arius noch yn libben wie, opdracht al syn skriften te ferbaarnen en wat oerbleau is letter ferneatige troch syn ortodokse tsjinstanners. Wat fan syn wurk oerbleau stiet beskreaun yn de skriften fan geastliken dy't him ôfskildere as in ketter en is fansels net altyd like betrouber. 

Arius waard berne yn Afrika. Hy wie nei alle gedachten fan Berber komôf. Der wurdt fan útgean dat er studint wie oan de eksegeten skoalle yn Antiochje dêr't hy studearre by de letter hillige Sint Lusian In grut part fan syn libben brocht hy troch yn Aleksandrje, in grutte stêd yn it Romeinske ryk, dêr't hy yn de tsjerke in wichtige rôl spile. 

Hoewol't swier oerfallen wurdt troch syn tsjinstanner, liket Arius in grutte persoanlikheid west te hawwen, mei in atletysk bou, goeie manieren en in suver moraal. Yn de kristlike mienskip fan dy tiid wienen syn lykwols ideeën omstriden. Troch de biskop Peter fan Aleksandrje waard hy yn 311 foar syn stipe oan Meletius út de tsjerke set, mar troch syn opfolger wer talitten en ta pryster wije. 

Arius ferstoarn nei alle gedachten om-ende-by 336.

## Betsjutting
Under ynvloed fan de Grykske filosofy en fersmiet Arius de sintrale gedachte dat Jezus Kristus, de soan fan God, sels ek God is. Hy learde dat Jezus it earste skepsels wie dat skepen waard. Om dizze lear waard hy fûl bestriden troch biskop Atanasius fan Aleksandrje, wat der ta liede soe dat de tsjerke lang om let, nei de dea fan Atanasius syn lear, foar altyd as ketterij ferwurp. 

De belidenis dat Kristus de soan fan God is en ek God sels, is fûneminteel foar it kristlik leauwen yn it algemien. Under oaren troch de debatten dy't om dizze kwestje holden waarden kaam de tsjerke ta de fêstlizzing fan de lear fan de trije-ienheid fan God en de Twa-natoerenlear fan Jezus Kristus. Yn de leauwensbelidenis fan Nisea út 325 is de lear fan de trije-ienheid fêstlein. Dêrnei wienen noch tal fan konsilys (tsjerkegearkomsten) nedich om dizze teologyske kwestje foar altyd ôf te sluten.
Yaoundé

**Yaoundé** is de haadstêd fan Kameroen. Der wenje sa'n 2,4 miljoen minsken.

De Universiteit Yaoundé is yn 1962 oprjochte en waard yn 1993 yn twa selsstannige hegeskoallen (Yaoundé I en Yaoundé II) dield. Boppedat hat de stêd twa privee-universiteiten. Yn 1996 waard de Yaoundé-súd universiteit oprjochte en de katolike universiteit fan Sintraal-Afrika stiet ek yn de stêd.

## Skiednis
Yaoundé waard yn 1888 troch Dútske hannelers stifte as útfalsbasis foar de hannel yn ivoar en as in lânboukundich ûndersyksintrum. It waard beset troch Belgyske troepen. Under de Earste Wrâldkriich en nei de oarloch waard it de haadstêd fan Frânsk Kameroen. Nei de ûnôfhinklikens waard it haadstêd fan de Republyk Kameroen.

## Berne yn Yaoundé
* Roger Milla (20 febrewaris 1952), fuotballer
* Françoise Mbango Etone (14 april 1976), atlete
* Bernard Tchoutang (2 septimber 1976), fuotballer
* Patrice Abanda (3 augustus 1978), fuotballer
* Emile Mbamba (27 oktober 1981), fuotballer
* Daniel Wansi (22 febrewaris 1982), fuotballer
* Jean Makoun (29 maaie 1983), fuotballer 
* Paul Alo'o (12 novimber 1983), fuotballer
* Apoula Edel (17 juny 1986), Armeensk fuotballer
* Marc Mboua (26 febrewaris 1987), fuotballer
* Franck Songo'o (14 maaie 1987), fuotballer
* Arnaud Sutchuin (2 maaie 1989), fuotballer

## Nijsgjirrichheden
* Musée d´Art Camerounais yn it Benediktuskleaster Mont Fébé
* Katedraal Notre Dame
* Monument de la Réunification (tinkstien foar de werieniging fan Kameroen yn 1961)
Holoseen

It **Holoseen**, eartiids ek **Alluvium** neamd, is de namme fan it geologyske tiidrek fan 11.000 jier lyn oant en mei no. It wurd *Holoseen* komt fan it Gryksk: *holos* betsjut "kompleet" en *ceno* betsjut "nei".

It Holoseen is relatyf sjoen in waarm tiidrek, benammen fergelike mei it eardere kâlde tiidrek oan de ein fan it Pleistoseen. Dizze kâlde perioade hiet Weichselyn en foarmet in glasiaal.

Yn it Holoseen is it Nederlânske lânskip sa goed as foarme. De Noardsee ûntstie mei yn de kuststripe de dunen, de sompige feangebieten fan Hollân en Fryslân en it seeklaailânskip fan Noard-Nederlân.

It Holoseen foarmet tegearre mei it dêroan foarôfgeande Pleistoseen it Kwartêr.

## Minsken
De Alde Stientiid einiget offisjeel mei de ein fan it Pleistoseen. Yn de skiednis fan de minsk yn Jeropa is it de perioade fan de middenstientiid- en jonge stientiid, de brûnstiid en de izertiid, wêrnei de skreaune skiednis begjint.

## Sjoch ek
* Senozoïkum
* Geologyske tiidrekken

## Boarnen
*  - 2001: *Correlation and synchronisation of Lateglacial continental sequences in northern central Europe based on annually laminated lacustrine sediments*, in Quarternary Science Reviews, 20: 11, side 1233-1249, Oxford, Elsevier
Neolitikum

It **Neolitkum** of **jonge [[stientiid]]** is in tiidrek út de skiednis fan de minskheid dat typearre wurdt troch technyske en sosjale feroarings. Der is sprake fan in oergong fan jeien en sammeljen nei lânbou en it hoedzjen fan keppels fee. It tiidrek einiget mei de ûntdekking fan de metaalbewurking (koper, letter brûns), wêrnei de brûnstiid begjint. 

It Neolitkum is op meardere plakken yn de wrâld om-ende-by deselde tiid en ûnôfhinklik fan inoar ûntstien en hat har dêrnei oer de hiele wrâld ferspraat. De foarnaamste fernijingen wienen: it gebrûk fan ark fan glânzge stien, keramysk diggelguod (bakte potten), de ûntdekking fan de metaalbewurking (koper), it tsjil en it skrift.

De âldste koperfynsten binne fan ± 5000 f.Kr. yn Anatoalje (Turkije). Dêrom wurdt it lêste part fan de jonge stientiid ek wol de kopertiid neamd. 

## Nederlân
Yn Nederlân wennen doedytiids de Hunebêdbouwers. Sy bouden hunebêden dêr't sy har deaden yn begroeven. Dizze hunebêden komme foaral foar yn Drinte. Op ferskate plakken yn Nederlân binne fjoerstiennen bilen fûn. 

Ek Stonehenge yn Grut Brittanje stammet út de jonge stientiid. 

## Ötzy
Ien fan de wichtichste resinte fynsten út de jonge stientiid is Ötzy, in iismummy dy't sawat 3000 foar Kristus libbe hat. Syn lichem waard oantroffen op in gletsjer op in berch tusken Itaalje en Eastenryk. Hy hie typyske foarwerpen út de stientiid by him, lykas learen klean en pylk en bôge, en ek in koperen bile.
Protohistoarje

**Protohistoarje'' (letterlik: "iere skiednis"), ek wol **protohistoarysk tiidrek''' neamd, is in term dy't yntrodusearre waard om de oergongsperioade fan prehistoarje nei Aldheid of skiednis mei oan te tsjutten. Foar dit tiidrek binne útsein archeologyske boarnen ek skreaune boarnen. It hat der benammen mei te krijen dat in kultuer dy't sels noch net sa ûntwikkele is dat it oer it skrift beskikt, wol troch oare beskavings beskreaun wurde kinne. Bygelyks de Keltyske en Germaanske folken wienen protohistoarysk doe't sy foar it earst yn Grykske en Romeinske teksten ferskynden. 

## Sjoch ek
*Prehistoarje
Nij-Guineä

**Nij-Guineä** (Yndonesysk: **Pulau Irian**) is in eilân dat bestiet út in westlik Yndonesysk part (Papoea, foarhinne Irian Jaya, en West-Papoea), en in eastlik part foarme troch de konstitúsjonele monargy Papoea Nij-Guineä, dy't ek noch alderlei eilannen fierder nei it easten omfiemet. It eilân is mei in oerflak fan 786.000 m² nei Grienlân it grutste eilân fan de wrâld. Yn 2010 wennen dêr sa'n 10 miljoen minsken.
Kopertiid

De **kopertiid** of **koperstientiid**, ek **galkolitikum** neamd, is in tiidrek dat wol beskôge wurdt as it lêste part fan de jonge stientiid en dêr't de minske yn learde it koper metaal te bewurkjen en dêr ark fan makke.

De âldste koperfynsten komme út Anatoalje (Turkije), om 8000 f.Kr. hinne. Ynearsten waard allinnich koper brûkt sa't it foarkomt yn de natuer. Pas yn it 5e millennium f.Kr. waard ûntdutsen dat guon ertsen, koper oplevere as sy hjit makke wurde. Dêrfoar hienen de minsken wol spesjale ûnen nedich: in gewoan houtskoalfjoer kin net waarmer wurde as 700&nbsp;°C, en it smeltpunt fan koper leit by 1085&nbsp;°C.

## Metallurgy
Koper is in sêft metaal en net goed om ark fan te meitsjen. Troch lytse hoemannichten fan in oar metaal oan koper ta te foegjen wurdt it folle sterker. Dat wurket foaral goed mei tin: troch tin oan koper ta te foegjen ûntstiet brûns, soks wurdt in legearing neamd. Nei ferrin fan tiid kaam brûns hieltyd faker foar, dêr't in ein mei kaam oan de kopertiid en de brûnstiid begjint. 

Yn Nederlân binne wol wat koperen foarwerpen fûn, mar der is lykwols net echt te sprekken fan in dúdlik oan te wizen kopertiid.
Ouagadougou

**Ouagadougou** (*WAH-GAH-doo-goo*) is de haadstêd fan Boerkina Faso. De namme wurdt gauris ôfkoarte ta *Ouaga*.

Doe't Boerkino Faso ûnôfhinklik waard wie de stêd noch relatyf lyts en hie 60.000 ynwenners. Dêrnei is it hurd gong: yn 1981 wennen der 375.000 minsken, yn 2001 hie de stêd ien miljoen minsken en is dêrmei de grutste stêd fan it lân.

## Stedsbyld

File:Mosque ouaga.png|De *Grutte Moskee* yn Ouagadougou
File:Burkina Faso - transport of chickens.jpg|In Burkinabee-man ferfiert hinnen
Ofbyld:Ouagadougou place nations unies.JPG|*Place des Nations Unies* yn Ouagadougou
File:Cathedrale-Ouagadougou.JPG|Katedraal fan Ouagadougou



## Keppeling om utens
* Communa de Ouagadougou - offisjele webside fan de stêd
Une

In **ûne** of **ûn** (ek wol **oven** krekt as yn it Nederlânsk), is in apparaat dêr't fiedsel of (grûn)stoffen fan fiedsel yn hjit makke wurde kin.


|Magnetron
File:Toaster oven.jpg|Toaster
File:Pizza in oven.jpg|Pizzaûne
File:Tatakua.jpg|Tradisjonele Paraguayaanske ûne, makke fan bakstiennen dy't ôfsletten binne mei in mingsel fan reade ierde en reidsûkerhuning.
File:PompeiiOven.JPG|Une út Pompejy
Annales Regni Francorum

De ***Annales regni Francorum*** oftewol de ***Keninklike Frankyske Annalen***, binne de annalen fan de Frankyske keningen fan it tiidrek tusken 741 oant 829. Sy hearre, mei de *[[Annales Laureshamenses]]*, de *[[Annales Bertiniani]]* en de *[[Annales Fuldenses]]* ta de wichtichste boarnen oer de skiednis fan de Karolingyske tiid.

De Annales binne gearstald troch op syn minst trije skriuwers, wêr't nei alle gedachten ek Eginhard ien fan wie.

## Sjoch ek
* Reichsannalen

## Keppeling om utens
* Annales regni Francorum
Islamabad

**Islamabad** (اسلامابا) is de haadstêd fan Pakistan. De stêd leit yn it noardeasten fan it lân, súdlik fan it is Margalla berchtme. 

Sûnt 1958 is Islamabad haadstêd, dêrfoar wie Karachi de haadstêd fan Pakistan. 

## Klimaat
Yn july en augustus hat de stêd te krijen mei hjitte en mei de reintiid. De winters binne kâld mei temperatueren fan ûnder nul yn de moannen desimber oant febrewaris.
Annalen

**Annalen** is in koarte wize fan skiednis skriuwerij, dêr't de foarfallen sumier op gronologyske folchoarder jier foar jier yn beskreaun wurde. It wurd is ôflaat fan it Latynske *annus* (ien jier), lykas brûkt yn de betsjutting *libri annales* (jierboeken).

By de Romeinen wie it destiids wenst om wichtige foarfallen fêst te lizzen yn jierboeken. En ek yn de midsiuwen (troch kleasterlingen) waarden der beskriuwingen makke fan wat der alle jierren foarfallen wie. Dizze fermeldingen gongen faak oer oarloggen en rampen. Letter waarden út dizze annalen wer kroniken fêststeld.

## Sjoch ek
*Kronyk
*Jierboek
Jan Ernst van Panhuys

Jhr. mr. **Jan Ernst baron van Panhuys** (Grins, 12 july 1808 - De Haach, 25 oktober 1878) stamde út in âld Grinslanner aadlik laach, wie in liberaal politikus en ûnder oare lid fan de Twadde Keamer en Gûverneur/Kommissaris fan de Kening fan Fryslân.

## Libben
Van Panhuys waard op 12 july 1808 in Grins berne as soan fan jhr. Abraham van Panhuys (1774-1847) en Bernardina Ernestina Harmanna Polman Gruys (1775-1820). Syn omke jhr. Johan Æmilius Abraham van Panhuys wie ek politikus en bestjoerder. Hy boaske yn Grins op 8 desimber 1838 mei jkf. Maria Albertina Alberda van Ekenstein en wertroude nei har dea op 28 desimber 1847 mei har suster jkf. Anna Catharina Alberda van Ekenstein.

Hy studearre Romeinsk en hjoeddeisk rjocht oan de Hegeskoalle yn Grins en yn Leien en promovearre by de lêste yn 1833 op it proefskrift *Specimen oeconomico-politicum inaugurale De tributis* ta doktor yn de rjochtsgeleardheid. Hy naam as frijwilliger diel oan de Tsiendeiske Fjildtocht.

Hy waard dêrnei advokaat en prokureur yn Grins. Op 1 oktober 1838 waard hy rjochter by de Arrondissemintsrjochtbank yn Winschoten. Dizze betrekking beëinige hy op 1 desimber 1848.

Fan 19 oktober 1840 oant 13 febrewaris 1849 wie hy lid fan de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal foar Grinslân. Hy hearde ta de herfoarmingsgesinde leden en steunde yn 1844 dan ek it agindearjen fan it foarstel fan Thorbecke c.s. (de Njoggenmannen) ta wersjenning fan de Grûnwet.

Mei yngong fan 1 desimber 1848 waard hy beneamd ta Gûverneur fan Fryslân. Yn dizze funksje, nei 1850 ûnder de namme Kommissaris fan de Kening, bleau hy aktyf oant 9 juny 1878. 

Yn 1874 by it 25-jierrich regearingsjubileum fan Kening Willem III waard hy ferheft ta baron. Hy wie Kommandeur yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw en grutoffisier yn de Oarder fan de Ikekroan.

Neist syn politike wurkpaad wie hy fan 1849 oant syn dea lid fan it Kolleezje fan Kuratoaren fan de Hegeskoalle yn Grins.

## Sjoch ek
* List Kommissarissen fan de Kening(inne) fan Fryslân

## Boarnen
* - *Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek*, diel X, side 708
*Biografy op www.parlement.com
Libbene deade

**Libbene deade** (*Colchium autumnale*) komt yn Súd-Limburch noch in soad foar. Yn de rest fan Nederlân giet de plant hurd efterút. De plant is dêrom ek wetlik beskerme. Libbene deade fielt him it bêste thús op frij fochtige boaiems fan liem of klaai. Somtiden komme se ek wol foar op greiden en yn de úterwierden. 

De libbene deade hat ûnder de grûn in knol. Twa kear yn it jier komt it plantsje boppe de grûn út. Yn de hjerst stiet de plant yn bloei mei ljochtpearze of rôze blomkes. Yn it maityd hat it plantsje stevige blêden mei frucht hâldende stangels. 

It is in mearjierrige plant dy’t harren sels útsiede as de omstannichheden goed binne. 

## Gebrûk
Yn de folksgenêskunde wurdt de plant brûkt tsjin gielsucht. Yn de Midsiuwen waarden de plant sjoen at betsjoeningskrûd. It dragen fan de knol soel beskerming jaan tsjin de pest. 

De libbene deade befet op basis fan drûchgewicht 0.3 oant 1.2 persint colchicine, wat in sterk fergif is. Colchicine is in âld ûntstekkingsremjend middel dat goed tsjin jicht wurket. De terapeutyske brjitte hjirfan is mar lyts. Dat betsjut dat er mar in lyts ferskil is tusken in wurksume en in giftige dosearring. Ek waard it spul wol brûkt tsjin kanker. 


Image: Colchicum autumnale.jpg |Wylde hjersttijleas, in groep mei blomkes


## Sjocht ek
* List fan planten
* List fan wetlik beskerme planten yn Nederlân
Territorium fan Kanada

**Territorium fan Kanada** is in gebiet dêr't net folle minsken wenje. It wurdt troch de regearing fan Kanada bestjoerd; har macht wurdt delegearre troch it regear. 

Yn Kanada binne trije territoariums:
* Yukon
* Noardwest Territories
* Nunavut
Matilo

**Matilo** of **Matilone** wie eartiids in Romeinske delsetting yn de provinsje Neder-Germaanje (*Germania Inferior*). Matilo wie in grinsfort (Latyn: *([[castellum]])* oan de Alde Ryn, doetiids de haadtûke fan de rivier de Ryn dat de noardgrins *[[limes]]* foarme fan it Romeinske Ryk. De namme Matilo stiet neamd op 'e Peutinger kaart *([[Tabula Peutingeriana]])* tusken *[[Albaniana]]* (Alphen oan de Ryn) en *[[Praetorium Agrippinae]]* (Falkenburch), tsjintwurdich de wyk Roomburch yn Leien,

## Kastiel Matilo
It fort Matilo lei op in strategysk plak dêr't ferskate wetterrinnen byinoar kamen, nammentlik de Ryn (no Alde Ryn), it kanaal fan Korbulo, de Syl en de Warmonder Leede (Leithe). Neist de limes rûn in legerwei dy't de forten bylâns de Ryn mei inoar ferbûn. Dy wei rûn troch nei de Noardsee oant *[[Forum Hadriani]]* (Foarburch). Matilo waard nei alle gedachten stifte om it jier 47 hinne, by de oanlis fan it kanaal fan Korbulo. It fort rekke ferwoastge yn 'e Bataafske Opstân en dêrnei wer op 'e nij opboud. Tsjin it legerkamp oan lei in boargerdelsetting. Ynearsten wie it fort fan hout en beskerme troch in ierden wâl mei palissade-wanden. Dy omwâling waard yn 243 ferfongen troch in stiennen muorre. Matilo bleau oant om-ende-by 275 yn gebrûk. Nei alle gedachten is it kastiel ferwoaste troch Fryske plonderders.

## Opgravings

Al yn de 16e iuw waarden Romeinske resten fûn by it kleaster dat doetiids yn Roomburch stie. Yn de wenwyk Roomburch yn Leien binne ûnder oaren munten, ierdewurk, hynstetúch en in brûns anlitmasker út it tiidrek 80-125 fûn. Ien fan de twa Romeinske gevelstiennen is ôfkomstich út Matilo.
Sydney

**Sydney** is de haadstêd fan de dielsteat Nij Súd-Wales yn Austraalje, en is de grutste en âldste stêd yn it lân. Sydney hie 4.757.083 ynwenners by de folkstelling fan 2013 en mei stêdekloft alhiel 4.119.190 ynwenners. Sydney is net haadstêd fan Austraalje, dat is nammentlik Kanberra.

## Demografy
### Befolking
1800: 2540 ynwenners
1820: 12.000
1851: 39.000
1871: 206.800
1901: 487.900
1925: 1.039.000
2003: 4 miljoen
2006: 4,3 miljoen
2050: 6 miljoen (projeksje)

## Underwiis
### Universiteiten
* Sydney University
* Universiteit fan Nij-Súd-Wales
* Macquarie University
* Universiteit fan Súd-Sydney

## Partnerstêden
*  Florence (Itaalje)
*  Kanton (Sina)
*  Nagoya (Japan)
*  Parys (Frankryk)
*  Portsmouth (Feriene Keninkryk)
*  San Francisco (Feriene Steaten)
*  Seoel (Súd-Korea), sûnt 1991
*  Tokio (Japan)
*  Wellington (Nij-Seelân)

## Keppelings om utens
* City of Sydney Offisjeel webstee
* Sydney the Harbour City
Hooverdaam

De **Hooverdaam** is in keardaam yn de Kolorado Rivier ter hichte fan de Black Canyon (op de grins tusken de Amerikaanske steaten Arizona en Nevada). De daam – dy't 48 kilometer súdeastlik leit fan Las Vegas – is ferneamd nei Herbert Hoover dy't in tige wichtige rôl spile by de bou fan de daam, earst as Secretary of Commerce (Minister fan Hannel) en letter as presidint fan de Feriene Steaten. De Hoover Daam waard boud troch Six Companies Incorporated, ûnder lieding fan Frank Crowe. De bou waard út ein set yn 1931 en einige yn 1936, goed twa jier earder as de útrekkene datum. De eksploitaasje fan de daam wurdt dien troch it Bureau of Reclamation fan it U.S. Department of the Interior (it Ministearje fan Binnenlânske Saken).

It wetterreservoir dat him efter de daam foarme hat, hjit Lake Mead en is neamd nei Elwood Mead dy't tafersjoch hâlde by de oanlis fan de daam.
Midden-Amearika

**Midden-Amearika** is in kulturele regio op it Amerikaansk kontinint. Midden-Amearika omfiemet Meksiko, Sintraal-Amearika en it Karibysk Gebiet.

## Omskriuwing
In tsjinstelling mei wat in soad minsken tinke makket Midden-Amearika alhiel part út fan it Noardamerikaanske kontinint (útsein it eastlike stik fan Panama). De termen Midden- en Sintraal-Amearika wurde wol gauris troch inoar helle, mar meastal wurdt Sintraal-Amearika allinnich brûkt om de Sintraal-Amerikaanske lânbrêge mei oan te tsjutten, wylst Midden-Amearika it hiele gebiet omfiemet.
Nijs

It **Nijs** is in wiid begryp. Almeast hat it te krijen mei foarfallen dy't neffens de media nijsgjirrich en ynformatyf binne foar in soad minsken en is it der op rjochte om oan in sa grut mooglik publyk bekend te meitsjen. Dat kin wêze troch de krante, de telefyzje, de radio of it ynternet. Mei **it nijs** wurdt ek faak it sjoernaal of hjoed op de telefyzje bedoeld.

It nijs kin ûnderskieden wurde yn ferskate kategoryen. De meast foarkommende binne: 
* regionale nijs, 
* binnenlânsk nijs, 
* bûtenlânsk nijs, 
* polityk nijs, 
* finansjeel-ekonomysk nijs, 
* sportnijs,
* kultureel nijs.

fiu-vro:Miä sünnüs
Damjen

**Damjen** is in spul dat op in boerd spile wurdt. It boerd bestiet út 100 fakjes, fjilden neamd, yn 10 rigen fan 10, wêrby de fjilden ôfwikseljend wyt en swart binne. It spul wurdt spile mei damskiven. Dat binne rûne skiven dy't meastal fan hout binne.

Fan âlds wurdt der yn Fryslân  in soad damme. Yn it seizoen 1973/1974 wienen sa'n 1500 dammers by in klup oansluten. Yn 1968 ferovere Piter Bergsma as earste Fries it Nederlânsk Kampioenskip. Harm Wiersma werhelle dizze prestaasje yn 1972  en 1974. Mei ûnder ynfloed fan de prestaasjes fan jeugdige dammers ûntstie ek by de jeugd belangstelling. Jannes van der Wal krige lanlike bekendheid.

Yn Fryslân wurdt op twa manieren damme: it "Frysk Spul" en it "Poalsk Spul" dat ek rûnom yn Nederlân spile wurdt.
Safraks

**Safraks** (? - sa. 400) wie in Ostrogoatyske haadling (*hartoch* of *kriichslieder*). Tegearre mei Alateus liede hy yn 376 de Ostrogoaten it Romeinske Ryk yn, nei de dea fan kening Witimer de dêrop folgjende ynienstoarting fan it Ostrogoatyske Ryk troch de Hunnen. Krektsa as Alateus focht er tsjin de Romeinen yn de slach by Adrianopel yn 378.

## Sjoch ek
* Alateus
Villarrobledo

**Villarrobledo** is de gemeente yn de provinsje Albasete (Kastylje-La Mansja) yn Spanje. De gemeente hat 25.417 ynwenners (1 jannewaris 2007).

## Eksterne ferwizing

* Holy Week
* Carnival
* Official website
Kiribaty

**Kiribaty** is in lân yn it wrâlddiel Oseaanje. De haadstêd is Súd-Tarawa op it eilân Tarawa.

Op Kiribaty wurdt 'Kiribaty' útsprutsen as 'Tsjyrbatsj".

## Geografy
### Lizzing
Kiribaty bestiet út ferskate kloften eilannen en leit yn de Grutte Oseaan. It makket diel út fan de regio's Mikroneezje (Gilberteilannen) en Polyneezje (Poeniks- en Line-eilannen)

De atollen lizze yn trije arsjipels:
* Gilberteilannen: 16 atollen, om-ende-by 1500 km te noarden fan Fidzjy
* Phoenixeilannen: 8 atollen ± 1800 km te easten fan de Gilberteilannen. 
* Line-eilannen: 9 atollen, ± 3300 km te easten fan Gilberteilannen.

Ek is der noch in isolearre eilân Banaba dat west fan de Gilberteilannen leit.

### Lânskip

Kiribaty bestiet út yn totaal 33 atollen en ien eilân (Banaba), ferspraat oer in gebiet 5 miloen km² yn de Stille Oseaan. Troch de tinne boaiemlaach komt der útsein kokos- en skroefpalmen net folle fegetaasje foar. Meastepart fan dizze eilannen lizze mar 2 meter boppe seenivo. 

Op it eilân Banana leit it heechste punt fan it lân op 81 meter boppe de seespegel.

Oant 1995 waard it lân yn twaen snien troch de ynternasjonale tiidsône. Fanút praktysk eachpunt waard doe keazen om hiel Kiribaty de datum westlik fan de grins te jaan. Dêrtroch is de datumgrins mei goed 3000 kilometer ferskood. Kiribaty is it ienige lân fan de wrâld dat sawol op it noardlik, súdlik, eastlik as westlike healrûn leit.

## Skiednis
De Jeropeanen hawwe yn de 17e iuw de Gilberteilannen ûntdekke. (De namme 'Gilberteilannen' waard yn 1820 yntrodusearre, doe Adam Johann von Krusenstern, in Russysk admiraal de eilannen dy namme joech). Rûn 1800 festigen har (slaven)hannelers op de eilannen en de Gilberteilannen en de Ellice eilannen waarden yn 1892 ta Britsk protektoraat ferkleare. De omlizzgende eilannen waarden tusken 1892 en 1916 troch de Britten kolonisearre. 

Under de Twadde Wrâldkriich hawwe de eilannen troch de Japanners beset west. Yn de kriich waard fûleindich om de eilannen fjochtsje. 

Yn jannewaris 1972 krigen de eilannen beheind selsbestjoer en waarden regeare troch Reuben K. Uatioa. Twa jier letter waard Naboua Ratieta Chief Minister. Yn 1975 hawwe de Ellice-eilannen har fan de Gilberteilannen ôfskieden en waard in selsstannich lân ûnder de namme Tûvalû. De Gilberteilannen ferkrige autonomy yn 1977.

## Demografy
### Befolking
Om-ende-by 80% fan de befolking bestiet út Mikroneezjers, it oare part binne Polyneezjers, Jeropeanen en Sinezen. Goed 90% fan befolking wennet op de Gilberteilannen. De befolking fan Kiribaty is yn tritich jier hiel bot tanomd, fan 56.000 ynwenners yn 1978 nei 110.000 yn 2008, in ferdûbeling fan it oantal ynwenners. De befolking is dan ek jong, mear as de helte is jonger as 20 jier. 

### Taal
It Gilberteesk, in Austronezyske taal is, tegearre mei it Ingelsk, de offisjele taal.

### Religy
Fan de befolking is 97% kristen, dêr't 55% Roomsk-katolyk en 45% Protestansk fan.

## Ekonomy
It grutste part fan de befolking wurket op de kokosplantages fanwege de kopra fan de kokosnût dy't eksportearre wurdt. Ek fiskprodukten en seewier wurde útfierd nei it bûtenlân.
Wytstirns

De **wytstirns** (*Sterna hirundo*) is in fûgel út de ûnderfamylje fan de stirnzen (*Sterninae*). 

## Oare Nammen
De wytstirns wurdt yn it Frysk ek wol fiskedief, fiskefanger, skotstirns as tiereliertsje neamd.

## Foarkommen
De wytstirns hat in protte fan de Noardske Stirns, mar is in bytsje lytser. Hy wurdt sa'n 35 sm grut en hat in wjukspanwiidte fan sa'n 70 oant 80 sm. De fine wytstirns hat in swellesturt en in reade snaffel mei in swarte punt. De fearren binne wyt oant ljochtgriis en boppe op de kop is de fûgel swart. Syn poaten binne read.

## Fersprieding
De wytstirns komt foar oan de kust fan seeën en by it binnenwetter yn sawat hiel Jeropa. Yn de winter lûke se nei it suden en westen fan Afrika.

## Iten
De wytstirns dûkt by it iten sykjen yn it wetter. Sa pakt er meast lytse fiskjes. Mar hy yt ek weakdieren en ynsekten.

## Fuortplanting
De wytstirns briedet fan maaie oant augustus op net al te bot begroeide rots- as sâneilantsjes. Yn it binnenlân wurde faak keunstmjittich eilantsjes foar de fûgels yn it wetter lein. Yn it nêst, in kûltsje dat mei wat gêrs oanklaaid wurdt, leit it wyfke ien oant fjouwer aaien. De sa'n fjouwer sm. grutte aaien wurde yn trije wiken troch beide âlden útbrieden. It duorret dan noch trije oant fjouwer wike oant de jongen útfleane.

## Sjoch ek
Marshalleilannen

De **Marshalleilannen** is in arsjipel dy't in selsstannige steat foarmet yn de Grutte Oseaan noardlik fan Naurû en Kiribaty, en eastlik fan Mikroneezje en besuden it eilân Wake. De eilannen binne ferneamd nei de Britske kapitein John Marshall, dy dêr yn 1788 fuot oan wâl sette.

## Geografy
### Lânskip
De Marshalleilannen besteane út twa groepen atollen dy't ferspraat lizze oer in gebiet mei in lingte fan 1200 km: de Ratak-kloft (16 atollen) en de Ralik-kloft (18 atollen) en noch ris 1100 koraalriffen. It gebiet hat in fochtich-hjit tropeklimaat. Kwajalein is it grutste atol fan de wrâld. 

## Skiednis
De Marshalleillannen waarden yn it 2e millennium f.Kr. befolke troch Mikroneesjers dy't mei tradisjonele kano's fan eilân nei eilân reizgen. Fan harren ierste skiednis is net folle bekend. 

De eilannekloft waard yn 1529 ûntdutsen troch de Jeropeanen. De Dútsers hawwe der yn 1884 in protektoraat fan makke dat yn 1920 troch Japan oernommen waard. It troch de FS útoefene FN-mandaat waard yn 1980 beënige. De FS bleau lykwols ferantwurdlik foar de feilichheid. It parlemint en de ried fan stamhaaden bepale de lânspolityk. 

## Demografy
### Befolking
Op de Marshalleilannen libje goed 68.000 minsken, foar it meastepart Marshalleesjers. De Marshalleesjers binne fan Mikronesyske komôf en kamen tûzenen jierren lyn út Aazje. In minderheid is fan resintere Aziatyske komôf, dat binne fral Japanners. Twa-tredde fan de befolking libbet yn Majuro, de haadstêd, en Ebeye. It libben op de bûtenatollen is gruttendiels tradisjoneel. 

### Religy
It Kristendom is de oerhearskjende godstsjinst. 

### Taal
De offisjele taal fan de Marshalleilannen is Marshalleesk, mar it is gebrûkliker om Ingelsk te praten.
Grut Komoare

**Grut Komoare** (ek bekend ûnder de namme *Ngazidja* of *Ngasidja*) is in eilân yn de Strjitte fan Mozambyk yn de Yndyske Oseaan en heart by de eilannensteat Komoaren.

Op it eilân wenje sawat 234.000 minsken (1991). De haadstêd is Morony en is tagelyk de nasjonale haadstêd. It heechste punt leit op 2361 meter.

Eartiids wie Grut Komoare ferparte yn de *sultanaten* Bambao, Itsandra, Mitsamihuly, Bajiny, Hambu, Washily, Hamahame, Mbude, Hamvu en LaDombe. De sultans feriene harren yn 1886 op inisjatyf fan de sultan fan Bambao, Saidi Ali ibn Saidi Omar.

Yn 1911 anneksearre Frankryk it eilân en kaam in ein oan de sultanaten. Yn 1975 gong Grut Komoare in federaasje oan mei de eilannen Anjouan en Mohély en foarmje mei inoar de federaasje fan de Komoaren.
Rienk Onsman

**Rienk Onsman** (Ljouwert, 2 novimber 1943 - dêre, 10 maart 2011) wie in proffuotballer út de provinsje Fryslân dy't by Cambuur fuotballe hat. 

Rienk Onsman foarme ein jierren 60-begjin jierren 70 tegearre mei Sietse Visser it hert fan de ferdigening by Cambuur. Hy wie sawat net te passearen. Hy wie in tige kundige ferdigener. Altyd hie er goed yn de gaten wat in oanfaller dwaan soe, en siet er dêrtroch boppe-op en kaam meastentiids as oerwinner út it duel. In tige beskieden man dy't sawat 200 wedstriden yn 10 seizoenen spile hat foar Cambuur. Hy skoarde yn totaal 5 kear foar Cambuur. Hy spile nei syn Cambuurtiid (1975) by LVV Friesland yn de haadklasse. .
Abbingapark

It **Abbingapark** is in park in Ljouwert. It park is neamd nei de Abbinga State, dy’t nei alle gedachten fan de 14e oant de 19e iuw east fan it besteande park stie. 
De oanlis fan it park begûn yn 1978, wêrnei’t it yn 1979 offisjeel iepene waard.

Yn it noarden leit it tsjin Huzum-doarp en it Huzumerbegraafplak, yn it suden oan de wyk Aldlân en yn it westen oan it Medysk Sintrum Ljouwert.
Aekingersân

It **Aekingersân** (Stellingwerfsk **Aekingerzaand**) is in grut gebiet mei sânferstowings, dat diel útmakket fan it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld. It Aekingersân leit tichtby Appelskea yn it grinsgebiet mei Drinte.

Gebieten mei stosân komme net folle foar yn Nederlân. It Aekingersân (ek wol *de Keale Dunen* neam) is ien fan dy gebieten. Omdat troch bebosking it stosânkarakter ferlern drige te gean hat Steatsboskbehear besluten om 200 ha bosk te kappen. In kudde skiep soarget foar it begerskjen fan de heide yn it gebiet. Presys op de provinsjegrins mei Drinte leit de *Grinspoel*, in heidemarke oan de râne fan it stosângebiet.

Oan de râne fan it gebiet stiet in útsjochtoer, dy’t yn 1995 boud is troch learlingen fan it 'Bysûnder Jeugdwurk Aekinga' út Appelskea.

## Keppeling om utens
*Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld
Aeolus Seisbierrum

**Aeolus Seisbierrum** wie fan 1987 oant 2017 in edukatyf boarters- en dochpark te Seisbierrum yn in fjouwer etaazjes tellende glêzen piramide mei ûnder oare edukative doch- opstellingen. Seisbierrum stiet bekend omdat der in soad wynturbines opsteld stean. Yn 2005 hat Aeolus twa ekologyske fertikale wynturbines sette litten dy’t, passend by de Grykske mytology fan Aeolus, ûnôfhinklik fan de wynrjochting enerzjy leverje.

*"Aeolus"* waard boud as edukatyf temapark op it mêd fan wynenerzjy. It park hold it net lang fol en waard nei in pear jier oernaam troch NHL Stenden. Fan dat stuit ôf wie *"Aeolus"* in lear en wurksintrum wurden. Yn 2002 waard *"Aeolus"* oernommen troch Ballorig dy't der in boartersparadys fan makke. Dêrneist waard it gebou útwreide mei in boartershal. Op it bûtenterrein ferskynden boarterstastellen wêrûnder in monorail. Ek waarden de fjoertuorren fan It Amelân, Skiermûntseach, Skylge en Teksel taheakke. It park wie it hiele jier troch te besjen.

It attraksjepark gie yn 2017 ticht en yn april 2022 waard de glêzen piramide ôfbrutsen. Op it plak fan it park komt in wenwyk.
Polyneezje

**Polyneezje** (*soad eilannen*) is ien fan de trije grutte eilânnekloften yn de Grutte Oseaan dy't mei inoar Oseaanje foarmje. Rûchwei foarmet it in trijehoek mei Nij-Seelân, Hawaï en Peaske-eilân as hoekpunten. It totale lân oerflakte is om-ende-by 294.000 km² op in oerflaktewetter fan mear as 50 miljoen km². Yn totaal binne der mear as 1000 eilannen dy't by Polyneezje hearre. 

## Eilannen
De folgjende eilannen en eilânkeatens lizze yn Polyneezje:
* Australeilannen (part fan Frânsk-Polyneezje)
* Baker (part fan de Feriene Steaten)
* Chathameilannen (part fan Nij-Seelân)
* Cookeilannen 
* Gambiereilannen (part fan Frânsk-Polyneezje)
* Genoatskipseilannen (part fan Frânsk-Polyneezje)
* Hawaï-eilannen (part fan de Feriene Steaten)
* Howland (part fan de Feriene Steaten)
* Johnston (part fan de Feriene Steaten)
* Kermadeceilannen (part fan Nij-Seelân)
* Line-eilannen (part fan Kiribaty, omfiemet allyksa Kingman Reef, Palmyra en Jarvis dy't bestjoerd wurde troch de Feriene Steaten)
* Markesaseilannen (part fan Frânsk-Polyneezje)
* Midway-eilannen (part fan de Feriene Steaten)
* Naurû
* Nij-Seelân
* Niûé
* Peaske-eilân (part fan Sily)
* Phoenikseilannen of Rawaki (part fan Kiribaty)
* Pitcairneilannen
* Samoä-eilannen (omfiemje Samoä en Amerikaansk-Samoä)
* Tokelau-eilannen
* Tonga
* Tûamotû-eilannen (part fan Frânsk-Polyneezje)
* Tûvalû
* Wallis en Fûtûna

## Befolking
De oarspronklike befolking fan dizze eilannen sprekke (of sprutsen) nau oan inoar besibbe talen, dy't ta de Maleis-Polynesyske of Austronesyske talenkloft hearre.

## Kontakten mei Amearika
Al lang foardat Kolumbus Amearika ûntdekke, bestiene der al kontakten tusken de Polyneezjers en de Amearika's.
Mikroneezje (eilannekloft)

**Mikroneezje** is ien fan de trije grutte eilânkloften yn de Grutte of Stille Oseaan dy't mei inoar Oseaanje foarmje. It gebiet wurdt omsletten troch de Filipinen yn it westen, Yndoneezje yn it súdwesten, Papoea Nij-Guinea en Melaneezje yn it suden en Polyneesje om it súdeasten en easten.

It wurd Mikroneezje komt fan de âld-Grykske wurden *μικρος* (lyts) en *νησος* (eilân).

## Geografy en skiednis
Dizze regio fan Oseaanje bestiet út hûnderten lytse eilannen ferspraat oer in grut diel fan de westlike Grutte Oseaan.

De benamming "Mikroneezje" waard foar it earst brûkt troch Jules Dumont d'Urville yn 1831 om it gebiet te ûnderskieden. 

Steatkundich sjoen is Mikroneesje ferparte yn acht gebieten:
* Mikroneezje (de Federale Steaten fan Mikroneezje (FSM);
* de Marshalleilannen;
* Palau;
* de Noardlike Marianen;
* Naurû;
* Kiribaty;
* Gûam;
* Wake (eilân).

In grut part fan it gebiet kaam al betiid ûnder it jok fan de Jeropeanen. Guam, de Noardlike Marianen en de Karolinen (de lettere FSM en Palau) waarden yn de iere 17e iuw troch de Spanjerts kolonisearre. Alhiel Jeropeeske oerhearsking kaam lykwols letter op de ein fan de 19e iuw, doe it gebiet opdield waard.

Tsjintwurdich is it grutste part fan Mikroneezje selsstannich, útsein Guam, de Noardlike Marianen en Wake Island, dy't allegearre by de Feriene Steaten hearre.
Basse

** Basse ** is in buorskip yn de gemeente  Stienwikerlân yn de Nederlânske provinsje Oerisel. 
De buorskip mei  ynwenners () leit yn de Kop fan Oerisel westlik fan Stienwikerwâld, tichtby de grins mei Fryslân. 

## Skiednis
It plak waard foar it earst yn 1425 as *Bassinghe* neamd. De namme wie ôfkomstch fan in âlde pleats. Dat betsjut sokssawat as "lju fan de persoan Basse". It plak is in langhalich buorskip dêr't de lytsere buorskippen Basserveld en Molenhoek ek ta hearre. It plak wie fan oarsprong agrarysk en waard skaaimerke troch syn bllokferkaveling. It gebiet leit op in ferhege sânrêch.

Yn 1819 wie dêr yn dy pleats in katolike skûltsjerke. De plaknamme komt yn 1865 foar it earst op de kaart foar. Yn de rin fan de 20e iuw waard in dyk tusken de ferskate buorskippen oanlein, de Basserwei. Dêrtroch krige de buorskip stadichoan it karakter fan in dykdoarp.

## Mienskip
It ''Buurthuus'' is it moetingsplak fan it doarp. De buertferiening organisearret in stikmannich akktiviteiten.

### Eveneminten
* ''Battle of Basse'' - autocross op in snein yn augustus of septimber
* TT Basse - motorcross yn earste wykein fan septimber

## Keppeling om utens
* Hiemside fan Basse
Blauwe Bosk

De **Blauwe Bosk** is in 300 hektare grut bosk- en natuergebiet yn de trijehoek Haulerwyk, De Haule en Waskemar. It gebiet wurdt beheard troch Steatsboskbehear.

De Blauwe Bosk tanket syn namme oan de blaueftige kleur dy’t de bosk krijt troch de beammen dy’t dêr groeie. In oare ferklearring fan de namme giet út fan it feit, dat it wurd "blau" eartiids faak brûkt waard yn de betsjutting fan "min, ûnfolweardich". Dat soe passe by it feit dat de bosken oanplante binne op soere fean- en heidegrûnen.

De begroeiïng bestiet yn haadsaak út nuddelbeammen ôfwiksele mei heideterreinen. Fierders binne der útfeante plassen. Op de wiete heidefjilden groeit in soad miggefangerke en pleatslik it skieppeklokje.


Fietsbrug over de Haulervaart in het Haulerveld - panoramio.jpg|Fytsbrêge oer de Haulerfeart yn it Haulerfjild
Schaapskudde - panoramio.jpg|Keppel skiep yn de Blauwe Bosk
Doorkijkje in Haulerveld - panoramio.jpg|Ofwikseling fan bosk en iepen terrein
Gockingastins

De **Gockingastins** yn Uiterburen is healwei de 13e iuw boud. De stins wei eigendom fan de famylje Gockinga. Yn 1401 waard de stins plondere en fernield.

## Skiednis
 
Yn 1955 is de stins tafallich ûntdekt by it oanbouwen fan in skuorre efter in pleats yn Uiterburen. De ôfmjittings fan de ruïne wienen sa. 5.30 x 8.20 m. De fûneminten bestienen inkeld út dowestiennen, dy’t sa. 32 x 15 x 9 sm bedroegen. Om de stins hinne wie ek in muorre oanlein, dy wie 1,62 m dik.

De stins waard yn 1401 fernield troch in rige ynsidinten, dy’t benammen mei de hannel anneks wienen. De famylje Gockinga wie nammentlik in tige machtige famylje yn de lette midsiuwen. De lêste bewenner fan de stins soe Ayolt Gockinga west hawwe, dy’t ek (neffens syn memoarjes) by de plondering oanwêzich wie.
Haulerpolder

De **Haulerpolder** is in natuergebiet flakby De Haule yn Eaststellingwerf. It gebiet is yn behear by Natuermonuminten en leit oan de bopperin fan de Tsjonger. It gebiet is 47 ha grut, en bestiet foar it grutste part út greide. 

Yn it gebiet groeie de seldsume djerreblom en orchidee. It is ek in belangryk briedgebiet foar ferskate greidefûgels.
Idserdabuorren

**Idserdabuorren** is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân, súdwestlik fan Hieslum. Idserdabuorren bestiet út in tal pleatsen en in wenhûs oan de stomprinnende Idserdawei. Idserdabuorren leit yn de Mûntsebuorsterpolder súdlik fan in sydfeart fan de Warkumer Trekfeart, dy't nei Hieslum rint.

## Skiednis
Idserdabuorren leit súd fan it doarp Hieslum. Oan de westkant rinne de Warkumer Trekfeart en de N359. De namme komt ek foar as
*Idserdabuyren*, *Idzerda Buiren* en *Idserdaburen*. Idzerd is in eigennamme.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Iishal Ljouwert

De **Iishal Ljouwert** wie in oerdekte keunstiisbaan yn Ljouwert njonken it WTC Expo. Neist in bûtebaan fan 220 meter hie de iishal ek in binnenbaan fan 30 x 60 meter. Dy binnenbaan waardt ûnder oare brûkt troch iishockeyferienings, shorttrackferienings en kurlingklubs út Ljouwert en omkriten. 

De iishal fan Ljouwert waardt winterdeis in soad brûkt troch skoallen, iisferienings en partikulieren. 

## Nijbou
Yn 2015 waard de iishal sletten en sloopt. Datselde jiers waard de Alvestêdehal iepene, mei in nije, gruttere baan. Hjoed de dei steane op it plak fan de iishal in trijetal winkels.
Janssenstifting

**Janssenstifting** (Stellingwerfsk en Nederlânsk: *Janssenstichting*) is in buorskip yn de gemeente Eaststellingwerf en leit sudwestlik fan Waskemar.

De Janssenstifting is neamd nei de famylje Janssen. Yn 1899 hat de hear Peter Wilhelm Janssen 40 ha. heidegrûn by Waskemar opkocht en dat gebiet ûntgûn.
Ketliker Skar

It **Ketliker Skar** is in natuergebiet yn de Tsjongerfallei, en wurdt beheard troch It Fryske Gea. It leit oan de Tsjonger rûchwei tusken Mildaam en Aldhoarne. It skar beslaat sa’n 270 ha. It gebiet bestiet út in leech wiet gedielte direkt oan de kanalisearre Tsjonger. Dit gedielte bestiet meast út greidlannen. Op heger lizzende stikken bestiet it gebiet út bosk.

Ketlikerskar wie fanâlds de  namme foar in hast ferdwûn heidegenbiet. In skar wie kwa begroeiing in heide, mar der moatte ferskillen west hawwwe yn it brûken en de eksploitaasje. Tsjintwurdich lizze yn it ôfwikseljende lânskip en neiste omjouwing sa'n 30 ha oan heiderestanten, dy't by de lêste resten heare fan de ea grutte heidefjilden en skarren yn de Fyske wâlden. Dêrneist lizze der ek fariearde bosken, swiere houtwâlden, finne-eftige greiden en modernisearree lânbougrûnen yn in swier beboske parkeftige omjouwing.

Yn it noarden slút it gebiet oan by de Katliker heide. Nei it suden slút it Skar oan by de Tsjongerdellen, in wiet natoergebiet yn de fallei fan de tsjintwurdich kanalisearre, mar earder tige meänderjende Tsjonger. It totale gebiet is mear as 413 ha grut. Dêr't nei it suden ta de bosk ophâldt stiet in útsjochtoer mei útsjoch oer de Tsjongerdellen.