open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ahrensburchkultuer

De **Ahrensburchkultuer** (sa. 11.200 f.Kr. – sa. 9500 f.Kr. wie in let-boppepaleolityske, neffens guons mesolityske kultuer, yn de Jonge Dryas, de lêste iistiid foar de ein fan it Weichselien. Dizze kultuer is ferneamd nei it doarp Ahrensburch, 25 km noardeastlik fan Hamburch yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, dêr't houten pylkskachten en knotsen opgroeven binne. Archeologen hawwe hjir trije wichtige delsettings fûn:

**[[Meiendorf]]* út de âlde Dryas, sa 10.000 f.Kr.– sa 9700 f.Kr., mei fynsten út de saneamde *[[Hamburchkultuer]]*.
**[[Stellmoor]]* mei in eardere laach fan de Hamburchkultuer en in nijere laach fan de Ahrensburchkultuer.
**[[Borneck]]* dat ek by de Ahrensburchkultuer heart. 

De delsettings leinen destiids deun by de râne fan de iiskape, it lânskip wie toendra mei hjir en dêr yn groepkes steande sêfte bjirken en lysterbei. De wichtichste proai wienen de wylde rindieren en de jagers loeken troch in gebiet mei in oerflakte fan wol 100.000 km².

De delsetting Stellmoor wie mar in part fan it jier bewenne. By de opgravings binne de bonken fûn fan 650 rindieren, hja jagen op dizze bisten mei pylk en bôge. De pylkeskachten wienen fan dinnenhout makke mei karakteristike *skaftunge* pylkpunten fan fjoerstien op de ein. Ek binne inkele yntakt bleaune rindierskeletten fûn, mei de pylkpunten yn de boarst, wierskynlik hawwe dat offers west oan in hegere macht. Argeologen hawwe by de delsettings stiensirkels fûn, dy't mooglik tsjinne hawwe as fundearrings foar hûdetinten.

De relaasje tusken de Ahrensburchkultuer en de Hamburchkultuer is net wis. De delsetting by Jels yn Sønderjylland heart nei alle gedachten by de Hamburchkultuer. In oare kultuer fan rindierjagers, de Brommekultuer, is bekend út ferskate delsettings yn Denemark en fan opgravings by Segebro, deun by Malmö, dêr't safier bekend de âlde delsetting fan Sweden lein hawwe moat.
 
De Brommekultuer hearde ta de waarmere Allerød-interstadiaal tusken de Alde en de Jonge Dryas, ± 9700-9000 f.Kr., mei bosken sêfte bjirken. De Brommekultuer en de Ahrensburchkultuer hawwe sa'n soart oerien en lykje in protte op inoar dat se betiden tegearre de Lyngbykultuer neamd wurde.
Karel Loadewyk fan Hessen-Kassel

**Karel** (Kassel, 3 augustus 1654 - dêre, 23 maart 1730) wie fan 1670 oant 1730 lângreve fan Hessen-Kassel.

## Libben
Hy wie de soan fan lângreve Willem VI en Hedwig Sophie fan Brandenburch, dochter fan George Willem fan Brandenburch. Yn 1670 folge er syn broer Willem VII op as lângreve fan Hessen-Kassel. Hy sette in grut leger op dat er ferhierde oan de heechste bieder en dat stried yn ûnder mear de Spaanske Suksesjeoarloch. Nei syn dea yn 1730 waard er opfolge troch syn soan Frederik I, dy't sûnt 1720 kening fan Sweden wie.

Nei it ynlûken fan it Edikt fan Nantes yn 1685 yn Frankryk, helle Karel de ferballe Hugenoaten nei Kassel en joech harren frijheid fan goddtsjinst. Sa'n 4000 Hugenoaten setten harren ta wenjen yn Kassel. Karl sterke de metaal-yndustry fuort en hie ek niget oan archeology.

## Houlik en bern
Karel troude yn 1673 mei Maria Anna fan Koerlân (1653-1711), dochter fan Jacob Kettler. Hja krigen 17 bern, ûnder oaren:

* Frederik I (1676-1751), kening fan Zweden, lângreve fan Hessen-Kassel
* Sofia Charlotte fan Hessen-Kassel (1678-1749), op 2 jannewaris 1704 boaske oan Hartoch Frederik Willem fan Mecklenburg-Schwerin (1675-1713)
* Willem VIII (1682-1760), lângreve fan Hessen-Kassel
* Maria Louise (1688-1765), troud mei Johan Willem Friso fan Nassau-Dietz (1687-1711)
* Maximiliaan (1689-1753).
Ter Lune

**Ter Lune** of **Terlune**, eartiids ek wol bekend as **Ter Luin(e)** of **Terluine**, is in buorskip benoarden Kollum yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Der steane trije pleatsen, dy't allegear oan de *Terlunewei* lizze. Oan deselde wei leit yn bytsje súdliker de wiel Sânwielen. De buorskip hat sûnt 2013 nammebuordsjes.

## Blokhûs
It **Hûs ter Lune** (ek: *Die Lune* of *Ter Luin*) wie in kastiel oan it Dokkumer Djip, east fan Kollum, dat yn 1398 as blokhûs stifte waard troch Albrecht fan Beieren.

It waard fersterke troch Willem fan Oostervant yn 1399. Fan hjirút waarden de Ommelannen bedrige. *Lune* is in wetternamme mei in ûnbekende betsjutting. Benoarden Warten rint bygelyks de Alde Lune.

De kaart fan Schotanus (1698/1718) jout it plak fan *Terluyne* deun oan de dyk fan de meast súdlike bocht fan it Dokkumer Djip, dat ûnder Aldwâld falt. Andrae fernijt yn 1877 de fynst fan oerbliuwsels fan in slús by it dollen fan de Nije Swemmer. It blokhûs soe by in syl yn de seedyk boud wêze. De koperen bekkens dêr't de slúsdoarren yn draaiden waarden oan it Frysk Kabinet fan Aldheden skonken neffens Andreae.

### Pleats Terlune
Op de kadastrale minútkaart fan 1823 komt in stjelp mei de namme Terlune foar. Op in perseel eastlik dêrfan, mei in grêft rûnom, stie ek in pleats. Andreae sei dat op dat plak in protte âlde friezen (kleastermoppen) fûn binne en dat dêr it blokhûs socht wurde moat. Wis is dit lykwols net.
Ruard Acronius

**Ruard Acronius** (Fryslân, 1546 - Skiedam, novimber 1612) wie in herfoarme teolooch út de 16e iuw. 

Guon boarnen neame Ruard Acronius de broer fan Johannes Acronius en oaren sizze dat er earder in katolike pryster west hie. Yn 1572 ferskynt er as herfoarme predikant yn Frjentsjer. Neifolgjende jierren  wie er warber yn Alkmaar en Boalsert. Yn 1599 waard er predikant yn Schiedam dêr't er ek stoar. 

Hy waard omskreaun as in gelearde, mar ek yntolerante en krêftige persoanlikheid. Hy dage bygelyks de Mennoniten út foar in iepenbier debat dat yndie yn 1596 syn beslach krige. It gie doe tusken him en Pieter fan Ceulen. Nei leafst 56 lange gearkomsten ferklearren beide dat hja it debat wûn hiene.

Hy spile in wichtige rol yn it skeel tusken de Arminianen en de Kalvinisten ûnder Franciscus Gomarus. Hy holp Gomarus by in gefjocht yn 1609 yn De Haach. 

Hy besocht in optreden fan Jan Uytenbogaert yn Bleiswijk te behinderjen. Uytenbogaert ferdigene it rjocht fan wrâldske lieders om yn tsjerklike saken besluten te nimmen; publisearre yn 1610 it traktaat *Tractaet van 't ambt ende Authoriteyt eener hoogher Christelicker Overheyt* -  Acronius ferwarde him doe mei in *Noodwendig Vertoog*. 

Yn 1610 presenraerre de Arminianen (of Remonstranten) harren fyzjes oan de Steaten fan Hollân, de remonstrânsje dêr't hja harren namme oan tankje. Acronius' namme stie boppe-oan de kontra-remonstrânsje dy't seis ôffurdigen fan de Kanvinisten dêrnei ynstsjinnen. 

## Publikaasjes
* *Onderregtinge over 't onderholt der dienaren der waren ghemeynten Christi*, Frjentsjer, 1590
* *Enarrationes Catecheticae*, Sciedam, 1606
* *Onderwyzinge over de Christ. catechism.*, Sciedam, 1608
* *Noodwendig Vertoog*, 1610

## Boarne
* *Allgemeine Deutsche Biographie* - online ferzje
Spitkeet

In **spitkeet**, **spithutte** of **plaggehutte** is in ienfâldige mei heideseadden bedutsen hutte.

Plaggehutten stienen yn de earmoedichste parten fan Fryslân, mar ek yn Drinte en Oerisel. Hjiryn wennen de alderearmste arbeiders, faak mei grutte húshâldings. Guon seaddehutten waarden oant yn it begjin fan de 20e iuw bewenne. 

In plaggehutte wie in tige ienfâldich bouwurk. Meastal foar in gedielte útgroeven yn de grûn en sûnder sydmuorren sadat it dak op grûnhichte begûn. It dak wie beklaaid mei seadden dy't út it omlizzende lân stutsen waarden. 

Plaggehutten stienen faak yn feanûntginningsgebieten.
Dêr gou de net-skreaune regel dat in nij hûs stean bliuwe mocht as it tusken sinne-ûndergong en sinne-opgong boud wie en de skoarstien moarns rikke.

De leefomstannichheden wienen ferskuorrende min. Troch de bouwize wie de hutte min te ferwaarmjen, fochtich en it tilde der op fan ûngedierte. Bewenners fan spitketen waarden dan ek net sa âld. De wenningwet fan 1901 ferbea it wenjen yn plaggenhutten, mar ferfangende wenten waarden mar in bytsje oanbean. Sadwaande wiene der plakken, lykas Jobbegea-Hoarnstersweach, dêr't noch tsientallen jierren yn spitketen wenne waard.

Der binne in pear plakken yn Nederlân dêr't toeristen nachts yn spitketen sliepe kinne.

## Iepenloftmusea mei spitketen
* It Damshûs, Nij Beets
* Iepenloftmuseum De Spitkeet, De Harkema
* Iepenloftmuseum Ellert en Brammert, Schoonoord
* Nederlânsk Iepenloftmuseum, Arnhim
* Feanpark, Barger-Compascuum
Franciscus Gomarus

**Franciscus Gomarus** (Brugge, 30 jannewaris 1563 - Grins, 11 jannewaris 1641) waard berne as **François Gomaer**. Hy wie fan 1594 oant 1618 heechlearaar yn de teology oan de Universiteit fan Leien, mar waard letter fral bekend as foaroanman fan de kontraremonstranten.

## Libben en wurk
Yn 1586 waard er predikant yn in gemeente fan Nederlânske flechtlingen yn Frankfurt am Main, dêr't er hals oer kop wei moast yn de winter fan 1593-1594. Offisjeel wie dat, omdat er mei in frou 'fan bûten' boaske wie, mar de wiere reden wie dat syn flechtlingegemeente slim bedrige waard fan fanatike lutherske predikanten.

De rûzje mei syn Leidske kollega Jakobus Arminius (dy't yn 1608 oan de universteit kaam wie), foaroanman fan de remonstranten, draaide fral om de fragen yn hoefier at der sprake is fan predestinaasje en oft Gods besluten ôfhinklik binne fan it hâlden en dragen fan de minske - Gomarus leaude fan net, Arminius tocht fan wol. Gomarus stelde dat Gods besluten 'soeverein' binne, d.w.s. dat God syn besluten net ôfhingje lit fan wat de minske docht as lit. Dochs mijde Gomarus determinisme. Hy hanthavene de ferantwurdlikens fan de minske en it belang fan it mei de died leauw yn Kristus. Gomaris waard stipe troch Johannes Bogerman (1570-1637), dy't letter professer yn de teology yn Frjentsjer waard.

It konflikt mei Arminius hie grutte politike spannings yn de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen fan gefolgen. Prins Maurits keas iepenlik partij foar Gomarus. Ek in mearderheid fan it folk wie it iens mei de lear fan de kontra-remonstranten.

Nei de arrestaasje en eksekúsje fan Johan van Oldenbarnevelt (dy't him war set hie foar mear ferdraachsemens foar remonstranten yn tsjerke oer) en de Synoade fan Doardt waard it pleit definityf yn it foardiel fan de kontra-remonstranten besljochte. 

Gomarus hie ek in oandiel yn de redaksje fan de Nederlânske oersetting fan it Alde Testamint yn 1633, en nei syn dea waard in boek fan him publisearre dat fan *Lyra Davidis* hjitte, dêr't er yn besocht de prinsipes fan it Hebriuwsk metrum te ferklearjen en dat noch al wat striderij joech, ûnder oaren mei Louis Cappel. Gomarus syn wurk waard samle en yn ien diel folio útbrocht nei syn dea (Amsterdam, 1645). 

Fan 1618 ôf oant syn dea wie Gomarus heechlearaar teology en Hebriuwsk yn Grins. Hy waard begroeven yn in grêf yn it koar fan de Martinitsjerke, dêr't syn frou ek rêste. Nettsjinsteande syn professoraat Hebriuwsk, stie er der op oan dat der beheiningen oan de Joaden oplein wurde moasten. Hy waard opfolge yn Grins yn 1643 troch syn learling Samuel Maresius (1599-1673).

## Literatuer
* Frans Baekelandt, *Franciscus Gomarus*, yn: Kontaktblad Gidsenbond Brugge en West-Vlaanderen, novimber, 2003 - idem yn: *Historische opstellen*, Brugge, 2011.
Johan Severin Svendsen

**Johan Severin Svendsen** (Oslo, 30 septimber 1840 — Kopenhagen, 14 juny 1911) wie in Noarsk komponist, dirigint en muzykpedagooch. Hy waar tige wurdearre yn syn heitelân, mar is ynternasjonaal net sa bekend wurden. Hy wenne en arbeide meast yn Kopenhagen.

## Libben
Svendsen ferliet Noarwegen al rillegau omdat er him yn it benypte kulturele klimaat dêre net fierder ûntjaan koe. Mei in stúdzjebeurs fan de Noarske kening Karel XV fan Sweden koe er fan 1863 oant 1867 studearje oan it Leipziger Konservatoarium, dêr't er fioele studearre by Ferdinand David en komposysjelear by Ernst Friedrich Richter en Carl Reinecke. Svendsen waard yn dizze tiid ek heit fan in ûnecht bern, Johann Richard Rudolph (1867-1933).

Dêrnei reizge er ûnder oaren nei Parys, New York City en Bayreuth, dêr't er kunde krige oan Richard Wagner. Dizze reizen hawwe him tige ynspirearre. Boppedat krige er yn de Feriene Steaten kunde oan Sarah Levett. Hja trouden yn 1871.
Fan 1871 oant 1872 wie er Kapelmaster yn Leipzig. Fan 1872 oant 1883 wie er, mei in ûnderbrekking fan trije jier, dirigint fan de *Musikverein Kristiana* yn Kristiania (Oslo).

Yn de winter 1882-1883 hie Svendsen syn 3e symfony ôf. In poerrazende Sarah naam op in stuit de partituer fan tafel en smiet dy yn it fjoer. Svendsen wie dêrnei in brutsen man; skraachwurk tsien jier hat er net mear komponearre. Yn 1884 giene Sarah en hy út elkoar, mar de offisjele skieding krige earst yn 1901 syn beslach. Itselde jier boaske er oan Juliette Haase, mei't wa er al tsien jier wenne en trije bern by hie. 

Nei Oslo hat er oant syn dea ta Hofkapelmsster yn Kopenhagen west.

## Styl
Svendsen betsjinne him krekt as Grieg (in goede freon) en Sinding fan eleminten út de Noarske folksmuzyk, mar syn wurk bleau tige oan it Jeropeeske - romantyske - idioom ferbûn. Neist wichtich wurk sa as konserten foar fioele, respektivelik sello en orkest, een strykoktet en twa strykkwartetten, is er it meast bekend wurden mei syn symfonyen. Klassisistysk yn oanlis, litte dizze stikken sjen dat er in master fan ynstrumintaasje/orkestraasje wie, mear as Grieg, dy't wer harmonieuzer wurk skoep. Net yn 't lêste plak lei er mei dit wurk de grûnslach foar it symfoanysk repertoire fan Noarwegen.

## Wurk (kar-út)
* Strykkwartet a-moll, op. 1
* Strykoktet A-dur, op. 3
* Symfony nr. 1 D-dur, op. 4
* *Karneval i Paris* foar orkest, op. 9
* *Zorahayda*, leginde foar orkest, op. 11
* Feest-polonêse foar orkest, op. 12
* *Norsk Kunstnerkarneval* foar orkest, op. 14
* Symfony nr. 2 B-dur op. 15
* Noarske rapsody nr. 1 foar orkest, op. 17
* Noarske rapsody nr. 2 foar orkest, op. 19
* Noarske rapsody nr. 3 foar orkest, op. 21
* Noarske rapsody nr. 4 foar orkest, op. 22
* Romanse G-dur foar fioele en orkest, op. 26
* Polonêze nr. 2 D-dur foar orkest, op. 28
* Twa Yslânske melodijen foar strykorkest, op. 30
* Fariaasjes oer "I fjol gjet e gjeitin" foar strykorkest, op. 31

## Keppelings om utens
* Johan Svendsen String Quartet in a minor, Op.1 & String Quintet in C Major, Op.5 Sound-bites en koarte biografy
* Biografy
Jan Piterssoan Sweelinck

**Jan Pieterssoan Sweelinck** (Dimter, [??] maaie 1562 - Amsterdam, 16 oktober 1621) wie in Nederlânsk komponist, organist, klavesinist, muzykpedagooch, muzykorganisator en ensemblelieder. Hy jildt as de wichtichste Nederlânske komponist út de ier-moderne skiednis.

## Biografy
#### Jeugd
Jan Piterssoan Sweelinck wie de âldste fan trije bern fan Pieter Sywertssoan (of Swibbertssoan) en Elsgen Sweling, dochter fan de Dimter stêdssjirurgyn Johan Zwelick. De bern brûkten de efternamme fan mem út reden fan it foaroansteand plak dat har famylje yn Dimter hie.

Heit Piter wie in soan fan Swibbert fan Keyzersweerd, in musikus dy't yn de iere 16e iuw út (it doe noch Nederlânsktalige) Neder-Rynlân nei Dimter ferfarde en dêr organist fan de Grutte of Sint Lebuïnustsjerke waard. By syn wiif sette er sân bern oan, ûnder oaren Piter, dy't him letter opfolgje soe as organist fan de grutte Dimter stêdstsjerke.

Yn 1564 ferhuze Piter Swibberts nei Amsterdam dêr't er organist fan de Alde of Sint Nikolaastsjerke waard. Fan Sweelinck syn heit en syn pake binne gjin komposysjes bekend.

## Ferskaat
Joost van den Vondel skreau it folgjende grêfskrift foar him:

*Dits Sweelinck's sterfelyk deel; ten troost ons nagebleven;*
*'t Ontsterfelyk hout de maet by Godt in 't eeuwig leven;*
*Daer streckt hy, meer dan hier omvatten ons gehoor,*
*Een goddlycke galm in aller Enghlen oor.*

*Sweelinck stie yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw op it Nederlânske bankbiljet fan 25 gûne. (Yn deselde searje stie Joost van den Vondel op it bryfke fan ƒ5, Frans Hals op it bryfke fan ƒ10, Michiel de Ruyter op it bryfke fan ƒ100 en Baruch Spinoza op it bryfke fan ƒ1000.)

## Sweelinck no
#### Diskografy
Yn 2010 kaam in doas mei 17 cd's út, mei alle muzyk fan Sweelinck dêr't wy fan witte, totaal 254 fokale stikken, byinoarbrocht ûnder de titel *Het Sweelinck Monument* en mei wiidweidige taljochtingen yn seis boeken. Utfierende artysten binne it Gesualdo Consort Amsterdam û.l.f. Harry van der Kamp en organist Bernard Winsemius.

#### Sweelinckjier 2012
Yn 2012 wie der omtinken foar it feit dat Jan Piters Sweelinck 450 jier lyn yn Dimter berne waard.
Klaas van Tuinen

**Klaas van Tuinen** (Aldeboarn, 28 oktober 1840 - Swol, 14 july 1905) wie in biolooch, letter bekend ûnder de namme **Klaas Bisschop van Tuinen**. 

## Libben
Fan jongs ôf oan hie er niget oan de natoer, benammen plant- en dierkunde. Hy wurke earst in skoft op de siktary fan Boarn mar begûn yn 1879 in stúdzje oan de Universiteit fan Amsterdam. Yn 1880 slagge er foar de eksamen MU yn dychstof- ierd- plant- en dierkunde. Yn 1871 folge in beneaming as learaar natoerlike histoarje oan de RHB yn Swol. Yn 1879 waard er ek learaar oan it gymnasium. Fierders joech er in jier of wat les yn plant- en dierkunde oan de normaalskoalle foar ûnderwizers yn Swol.

Ek wie er konservator oan it museum fan de Feriening foar Provinsjale Wolfeart yn Oerisel en bestjoerslid fan de Swolske ôfdieling fan de Maatskippij fan Túnbou en Plantkunde en siktaris-ponghâlder fan de muzykskoalle. Benammen aktyf wie Van Tuinen foar de ‘Nederlânske Entomologyske Feriening’ en skreau fan dêrút stikjes yn it tydskrift fan de feriening. 

Klaas van Tuinen wie de earste dy't it slagge mei in kamera en in mikroskoop de seagen fan blêdwapsen te fotografearjen. Fan it herbarium dat hy mei syn buorjonge Franciscus Holkema oanlein hat, is harren earste fûns (de Weegbree), yn brûklien ôfstien troch it Ryksherbarium yn Leien. It proefskrift fan Franciscus (it ienige noch besteande eksemplaar yn de orizjinele bân) en ek foto's fan de seagen fan de blêdwapsen dy't er makke, binne ûnderbrocht yn in permaninte eksposysje fan Aldheidkeamer Uldrik Bottema fan Aldeboarn.

## Literatuer
* *Nederl. planten. Beschrijving onzer akkerbouw-, tuinbouw- en boschbouwgewassen en onkruiden, benevens een kort overzicht der voor planten schadelijke en nuttige dieren* (1874)
* *Naamlijst van vogels, welke in Nederland in den wilden staat zijn waargenomen* (1892). Met 
* *Diersoorten nuttig voor den landbouw of houtteelt, volgens Kon. Besluit van 25 Aug. 1880. 13 platen met handleiding* (1880-82). ( mei A.F.D. Hoffman) 
* artikels yn it tydskrift foar Entomology (1906)
Moroni

**Moroni** (Arabysk: موروني) is de haadstêd fan de Komoaren. Der wenje sa'n 42.000 minsken (2003). It is de grutste stêd fan de eilannegroep. De stêd leit oan de westkust fan it eilân Grande Comore, dat ek wol *Njazidja* neamd wurdt troch de eigen befolking.

De haven leit yn in gloppe en hat in lytse kaai. Yn 'e haven binne fanille, kakao en kofje de grutste eksportprodukten. De stêd liket mei syn moskee's frijwat Arabysk. De *Ancienne Mosquée du Vendredi* (Alde Freedsmoskee) is it meast ferneamd. Fierders binne der by de stêd moaie strannen te finen.

Moroni hat in eigen ynternasjonale fleanhaven, it 'Prince Said Ibrahim International Airport'. Dêrneist is der in boatferbining mei de fêstewâl fan Afrika, Madagaskar, ferskillende eilannen yn de Yndyske Oseaan en de oare beide Komoaren.

## Skiednis
* Moroni waard yn de 10e iuw f.Kr. al bewenne troch Arabyske kolonisten.
* 1958: Moroni wurdt de haadstêd fan de Komoaren.
* 1975: De Koameren wurde selsstannich, Moroni bliuwt de haadstêd.
Giftige Simmer

***Giftige Simmer*** (oktober 2009) is in boek dêr't 49 Fryske skriuwers, keunstners, wittenskippers en fotografen yn harren soarch útsprekke oer it Fryske lânskip. 

Nei in oprop fan Albertina Soepboer en Abe de Vries wienen der in soad tasizzings om mei te wurkjen. Mei dizze útjefte woenen se bestjoerders en 'gewoane' Friezen mei de noas op de feiten drukke. It is in protestboek tsjin te grutte provinsjale projekten yn Fryslân. Sa rjochtsje se har bygelyks tsjin de ôffalferbaarnder yn Harns, de Heak om Ljouwert, de Sintrale As en de teloargong fan it Fryske gea en goa. It boek sit dan ek grôtfol skilderijen, foto’s, ferhalen en gedichten dy't maatskiplike belutsenheid toane. Der is in spesjaal foar dit boek skreaun essay Geert Mak. 
It liet *[[Simmertreast]]* fan Gerrit Breteler, Syb van der Ploeg en Fardau van der Woude is in foaroprinner fan it boek *De giftige simmer*. Dat nûmer is ek ferwurke yn it rekwiëm Opus Exit fan Breteler. 

## Keppeling om utens
* Simmertreast op YouTube
Aldenburch

**Aldenburch** (Sealterfrysk: *Ooldenbuurich*, Dútsk: *Oldenburg*) is in stêd yn de Dútske dielsteat Nedersaksen en oant 2005 de haadstêd fan de regio Weser-Iems. Aldenburch is in kreisfreie Stadt. De stêd waard foar it earst neamd yn 1108 as *Aldenburg*. 

## Geografy
Aldenburch leit oan de rivier de Hunte, sa'n 45 kilometer westlik fan Bremen en 90 kilometer eastlik fan Grins yn Nederlân. De stêd hat in oerflak fan likernôch 103 km² en wurdt omjûn troch in ferskaat oan lânskippen, wêrûnder bosken, fjilden en wetterwegen.

## Skiednis
De namme fan 'e stêd waard foar it earst neamd yn 1108 as "Aldenburg". Yn de 13e iuw krige it stedsrjochten en waard it in wichtich hannels- en bestjoerssintrum. Yn de rin fan de tiid waard Aldenburch it haadplak fan it greefskip Aldenburch en yn 1773 waard it in diel fan it hartochdom Aldenburch.

Yn de 19e iuw groeide Aldenburch rap troch de yndustrialisaasje en de oanlis fan spoarwegen. Yn de Twadde Wrâldkriich waard Aldenburch net swier troffen en in grut diel fan de histoaryske binnenstêd waard net skansearre. Nei de Twadde Wrâldkriich waard de stêd diel fan de nije dielsteat Nedersaksen en groeide it út ta in wichtich ekonomysk en kultureel sintrum yn de regio.

## Underwiis, kultuer en sport
Aldenburch is in sintrum foar ûnderwiis en ûndersyk yn de regio, mei ferskate hegeskoallen en de Carl von Ossietzky Universiteit Oldenburg. 

### Museums
* It Horst-Janssen-Museum foar moderne keunst
* Edith-Ruß-Haus für Medienkunst
* Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte
* Landesmuseum für Natur und Mensch
* Stedsmuseum
* It museum fan de Kunstvereinigung
* Sint Petrustsjerke

### Teäters
* It Steatsteäter
* Kulturetage
* Theater Laboratorium
* Theater hof/19
* Theater Wrede/Fabrik Rosenstraße
* August-Hinrichs-Bühne

### Sport
Sportclubs:
* EWE Baskets Oldenburg - basketbal
* VfB Oldenburg - meardere sporten
* VfL Oldenburg - yn 't earste plak fuotbal

### Aldenburger hûnehok
Under de namme **[[Aldenburger hûnehok]]** (Dútsk: *Oldenburger Hundehütte*) is it Aldenboarger gevelhûs folle bekender wurden as ûnder syn sneinske namme. De boustyl foar wenhuzen kaam op tusken 1875 en 1920 en krige benammen yn Aldenburch en omkriten in soad neifolging.


Ofbyld:Pulverturm Oldenburg.jpg|De Krûdtoer (*Pulverturm*)
Ofbyld:JanssenMuseumOldenburg.jpg|It Horst-Janssen-Museum
Ofbyld:Oldenburger_Staatstheater.jpg|It Steatsteater
Ofbyld:GertrudenK..JPG|*Gertrudenkapelle*
Ofbyld:Lappan.jpg|*Der Lappan*


## Stedebannen
*  Grins (Nederlân)
*  Cholet (Frankryk)
*  Taastrup (Denemark)
*  Kingston upon Thames (Ingelân)
*  Machatsjkala (Ruslân)
*  Distrikt Mateh Asher (Israel)

## Bekende lju út Aldenburch
* Horst Janssen (skilder)
* Karl Jaspers (filosoof)
* Johann Friedrich Herbart (filosoof, psycholooch en pedagooch)
* Ulrike Meinhof (terroriste)
Northampton

**Northampton** is in stêd en distrikt yn it Ingelske greefskip Northamptonshire, yn de East Midlands fan Ingelân. It plak leit oan de rivier de Nene, sa'n 108 km noardwestlik fan London en 80 km besúdeasten Birmingham. Dizze *county town* hie 194.458 ynwenners yn 2001 en 219.495 yn 2014. De oerflakte bedraacht 80,8 km². As distrikt waard Northampton yn 1901 oprjochte.

Fan de befolking is 13,6% âlder as 65 jier. De wurkleasheid is 3,1% fan de beropsbefolking (sifers folkstelling 2001).


Ofbyld:Northampton Guildhall01.JPG|Stêdhûs fan Northampton, makke yn 1861 troch Edward William Godwin
File:SessionsHouse.JPG|"Sessions House", ien fan de earste gebouwen dy't set waarden nei de grutte brân yn 1675
File:All Saints Church, Northampton.jpg|Parochytsjerke Allerheljen


## Berne yn Northhampton
* Anne Bradstreet (1612–1672), earste Ingelsktalige dichteresse waans wurk publisearre waard.
Ofskieding

*ôfskieding (biology), it nei bûten kommen fan in stof út in orgaan dat dy stof oanmakke hat
*ôfskieding (ôfsûndering), it him weromlûken fan in persoan om allinne te wêzen
*ôfskieding (polityk), it him losmeitsjen fan in gebiet fan in steat mei de bedoeling om in nije, ûnôfhinklike steat te foarmjen of him oan te sluten by in oare steat
*ôfskieding (skiekunde), it troch gemyske middels frijmeitsjen fan in stof út 'e ferbining of it mingsel dêr't dy stof oarspronklik diel fan útmakket
*Ofskieding fan 1834, in tsjerkeskuorring yn it 19e-iuwske Nederlân
Abraham Kuyper

**Abraham Kuyper** (Maassluis, 29 oktober 1837 – De Haach, 8 novimber 1920) wie in Nederlânsk teolooch, predikant, steatsman en sjoernalist.

Kuyper wie oprjochter fan de earste politike partij yn Nederlân, de ARP, stifter fan de Frije Universiteit en droech by oan de foarming fan de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân en wie fan 1901 oant 1905 earste minister. 

## Gronologysk oersjoch

## Kuyper syn húshâlding
Kuyper troude op 1 july 1863 mei Johanna Hendrika Schaay (1842-1899). Der waarden acht bern berne, ien stoar yn de bernejierren: 

* Herman Huber Kuyper (1864-1945), heechlearaar tsjerkerjocht oan de Frije Universiteit, lid synoade fan de Grifformearde Tsjerke
* Jan Frederik Hendrik Kuyper (1866-1933), toskedokter yn  Nederlânsk-Ynje
* Henriëtte Sophia Suzanna Kuyper (1870-1933), earepresidinte *Bond van Meisjesvereenigingen op Gereformeerden Grondslag*, haadredaktrise *Bouwen en Bewaren* (bûnssorgaan)
* Abraham Kuyper Jr. (1872-1941), grifformeard predikant
* Johanna Hendrika Kuyper (1875-1948), ferpleechster yn sikehûs fan de grifformearde sindeling-arts J.G. Scheurer te Djokjakarta, haadredaktrise *Bouwen en Bewaren* (bûnsorgaan)
* Catharina Maria Eunice Kuyper (1876-1955), ferpleechster
* Guillaume Kuyper (1878-1941), antirevolúsjonêr boargemaster
* Levinus Willem Christiaan Kuyper (1882-1892)

Utsein de twadde soan (dy't teosoof waard) hawwe alle bern fan Abraham Kuyper in rol spile yn de pylder fan de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân.

## Wurk
* *De Christus en de sociale nooden en democratische klippen* - Amsterdam
* *Het Calvinisme, oorsprong en waarborg van onze constitutionele vrijheden. een Nederlandse gedachte*. Amsterdam 1874. 
* *Antirevolutionair óók in uw Huisgezin*. Amsterdam 1880.
* *Het Sociale Vraagstuk en de Christelijke religie* - Rede by de iepening fan it Sosjaal-Kongres op 9 novimber 1891.
* *De gemene gratie*
* *Pro Rege*
* *Het Calvinisme* - Seis lêzingen, de saneamde 'Stone-lezingen', dy't Kuyper yn oktober 1898 te Princeton (Feriene Steaten) hold.
* *Antirevolutionaire Staatkunde* ( twa dielen, 1916-1917 )
* *Bilderdijk in zijn nationale betekenis* 
* *Onze Eeredienst*
* *Geen vergeefs woord* - Samle Deputaten-Redevoeringen
* *Vrouwen uit de Heilige Schrift*
* *Voor een distel een mirt* ( deiboek )
* *Gomer voor den Sabbath* ( deiboek )
* *Om de oude wereldzee* ( twa dielen )

## Keppelings om utens
* Abraham Kuyper, Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland, auteur Herman Langeveld
* Dr. A. Kuyper, biografy op www.parlement.com
* www.neocalvinisme.nl
* Eftergrûnen by de spoarstaking fan 1903 
* VPRO's *Andere Tijden* oer de Lintsjesaffêre van 1909  
* Biografy fan Kuyper yn it Biografysk Wurdboek fan Nederlân
* Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (beheart it argyf fan Abraham Kuyper) (Inventaris (PDF-formaat))
Lânhearre

In **lânhearre** is in eigener en ferpachter fan lannen. Foar it ynlossen fan it Rjocht fan ôfkeap wie yn Fryslân de lânhearre minder machtich as letter. De pachtwet fan 1937 is tsjin dizze macht in wolkomme beskerming.
Lânsfeint

**Lânsfeinten** binne frije soldaten (fuotfolk), hiersoldaten, meast út Dútslân, dy't troch keizer Maksimiliaan, dy't de earste lânsfeinterezjiminten foarme, en Albrecht fan Saksen nei Fryslân kamen en hjir fan 1500 - 1515 húsholden. Letter kamen sy ek fan Alsace, Flaanderen, en it Rynlân. Harren hâlden en dragen op it slachfjild koe tige ferskille; bytiden wiene sy tige dapper en dissiplinearre, mar disoarder en ûnbetrouberens kaam ek faak foar.

Se wiene wapene mei in lange spear, helleburd, koart swurd ("Katzbalger") en bytiden ek in twahânsswurd ("Bidenhänder" of "Zweihänder"). Se droegen "plunderhosen" en hienen in eigen moraal en earekoade. Yn de kroniken fan Peter en Worp fan Thabor hieten se *Duytsche Knechten*. De Swarte Heap is in Frysk foarbyld fan lânsfeinten.

## Etymology
De term komt fan it Dútske, *Land*, "lân" + *Knecht*, "(tsjinst)feint", en wurdt om 1480 hinne foar it earst neamd. It wie oarspronklik de oantsjutting foar de hiersoldaten fan út Swaabje fan it Hillige Roomske Ryk om ûnderskaat te meitsjen mei de Switserske Landsknechten. Al yn 1500 wie der betizing oer it wurd en waard it ek wol stavere as *Lanzknecht* en yn ferbân brocht mei in *Lanze*, "lâns".

## Keppelings om utens

* Landsknecht.org, Webstee fan de *International Landsknecht* feriening.
* Klaaing fan de Lânsfeint
Royal Lankhorst Euronete Group

**Royal Lankhorst Euronete Group B.V.** (foarhinne: **Lankhorst Touwfabrieken N.V.**) is it op ien nei grutste toufabryk nei de Twadde Wrâldoarloch. Der wiene op it hichtepunt sa'n 400 wurknimmers. It fabryk yn Snits waard yn 1803 oprjochte troch N.J. Lankhorst.

Der waard tou fan natuerlike en fan syntetyske rizels en alle soarten tou en jern makke foar de fiskerij, de handel en de yndustry. Bygelyks skipstrossen, seilen, jern foar de tapytyndustry, bynjern en foar de lânbou. Der waard in soad eksportearre nei de Feriene Steaten en Kanada. Yn 2009 is it útgroeid ta in konsern dat wrâldwiid in breed assortimint oan produkten makket. Sûnt 1977 wurde der ek keunststof produkten makke. Sa wurde der ek opslachsystemen foar de stielyndustry en de offshore-yndustry fabrisearre.
Kleis Lanting

**Kleis Lanting**, (Harns, 17 novimber 1783 - Amsterdam, 15 juny 1827 ) wie in sulversmid en medaljeur. Hy wie troud mei Johanna Andringa.

Fan jongs ôf oan lei er him ta op it goud- en sulversmeien en fêstige him yn it begjin fan de 19e iuw yn Amsterdam. Dêr begûn er om 1816 hinne mei it driuwen yn sulver. Ien fan syn earste grutte wurken wie in sulveren-ien, nei it skilderij fan M.I. van Bree, dreaune foarstelling fan it kwetsen fan de Prins fan Oranje, by Quatre-Bras. Fierders dreau hy, benammen op bestelling fan Nederlânske pinningsamlers, ovale portretpinningen fan Herman Boerhaave, Jero. de Bosch, Jacob Cats, Jan Evertsen (yn it Ken. Pinningkabinet yn De Haach), Pieter Cornelis. Hooft, P.P. Rubens, A. van Dijk, Simon Stevin, de bruorren de Witt (yn it Ken. Pinningkabinet). Hy liet by syn ferstjerren syn húshâlding yn earmoedige omstannichheden efter.
Kleine luyden

De tradisjonele efterban fan de ARP waard wol oantsjut mei **de kleyne luyden**. Hjir waarden protestantsk-kristlike (allinnich grifformearde) middenstanners, boeren, arbeiders en legere amtners mei bedoeld. De oprjochter fan de ARP, Abraham Kuyper kaam op foar dizze gewoane lju; hy woe harren befrije fan de 19e iuwske liberale oerhearsking en foarkomme dat hja harren heil by de sosjalistyske beweging sochten.
Twadde Keamerleden foar de anty-revolúsjonêren

In oersjoch fan alle **eardere [[Twadde Keamer]]leden foar de [[antyrevolúsjonêr]]en**. 

## Sjoch ek
*Twadde Keamerleden foar de Anti-Revolutionaire Partij (ARP)
Earste Keamerleden foar de anti-revolúsjonêren

In oersjoch fan alle **eardere [[Earste Keamer]]leden foar de [[antirevolúsjonêren]]en**.

## Boarne
*  http://www.parlement.com
Hendrik van Houten

**Hendrik (Harm) van Houten** (Boksum, 19 juny 1892 - Grins, 22 july 1952) wie in ûnderwizer, sjoernalist, politikus (yn dy foalchoarder) en Frysk beweger.

## Libben en wurk
Hendrik van Houten wie de soan en âldste bern fan Sjouke van Houten, lânarbeider, en Grietje Wijngaarden, naaileararesse. Op 9 augustus 1917 troude er mei Maaike Bruinsma, mei wa't er trije dochters en in soan krige. Nei har fertsjerren op 15 novimber 1927 boaske er fannijs op 29 jannewaris 1929 oan Maria Smallenbroek, mei wa't er in dochter en trije soannen krige. Van Houten neamde himsels H.S. [Sjoukes] van Houten.

Van Houten koe op de legere skoalle goed leare en skoalmaster wurde lei yn de reden. It kosterswurk foar de pleatslike grifformearde tsjerke joech syn heit in byfertsjinste, sadat de beide âldste jonges foar ûnderwizer leare koenen dat Hendrik gie yn 1907 nei de grifformearde kweekskoalle yn Ljouwert. Nei 1911 wie er in tal jierren ûnderwizer, ûnder oaren yn Seisbierrum. Hy wie yn dy tiid lid fan de ARP. Hy skreau doe al artikels foar de krante en bedarre sa yn de sjoernalistyk. Yn 1918 kaam er oan it Frysk Deiblêd.

Hy wie jierrenlang foarsitter fan de 'Bond voor Landpachters en Hypotheekboeren' (oprjochte yn 1922). 
Yn it midden fan de 20-er jierren soarget Hendrik van Houten mei Fedde Schurer foar in koerswiziging yn it protestante Kristlik Frysk Selskip (KFS), fan taal- skriftekennisse nei in mear striidbere koers foar emansipaasje fan it Frysk.

Yn 1933 wurke er mei oan de oprjochting fan de 'Christelijke Bond voor Staatspensionneering', dy't it krijen fan in premyfrij steatspensjoen foarstie. Troch ûnfrede mei it ARP-belied en nei petearen mei CDU-foaroanman Fedde Schurer, wurdt er yn 1933 in sosjaal fielend folksfertsjintwurdiger, dy't ek hieltyd mear antimilitarist waard, foar de CDU. Syn efterban siet op it Fryske en Grinslânske plattelân.

Yn de besettingsjierren miende Van Houten dat er de belangen fan de lânpachters en harren bûn it bêste tsjinje koe troch gearwurking te sykjen by it 'Nederlands Agrarisch Front' dat ûnder Dútske kontrôle stie. Begjin 1942 gie de 'Bond van Landpachters' op yn de fan de Dútskers oprjochte 'Nederlandse Landstand'; Van Houten waard haad an it Bureau Pacht. Yn maaie 1942 waard er mei in protte oare Nederlanners oanhâlden en fêstset yn 'Beekvliet' te St. Michielsgestel, mar hy waard rillegau wer frijlitten wierskynlik út reden fan syn funksje. Van Houten einige syn wurk foar de Landstand yn septimber 1944.

Yn 1945 wachte Van Houten it oardiel oer syn wurk yn de oarlochsjierren net ôf en ferliet er it parlemint.
Lappebank

In **lappebank** of **laapbank** is in kiste yn de foarm fan in bank, foar twa of trije persoanen mei in iepenslaand lid. De lappebank stiet faak tusken de ramen, ûnder in spegel, of oan de smelle kant fan de tafel. It wie it plak fan de jongsten. Yn de lappebank waarden ferstellapen, stop- en naaiark en boartersguod bewarre. De banken wienen nei de Twadde Wrâldoarloch noch wol yn gebrûk.
Hidsert Lauswolt

**Hidsert Jans Lauswolt** (? -Snits, nei 1715 ) wie in sulversmid. 

Hy wie master yn Snits. Wurk fan him is te sjen yn it Frysk Skipfeart Museum en it Frysk Museum.
Jehannes Markus

**Jehannes Markus**, koartwei **Markus** (Hebriuwsk: מרקוס; Gryksk: Μάρκος; begjin 1e iuw – 68), wie neffens de tsjerkfaar Papias de skriuwer fan it evangeelje fan Markus, dat it âldste en koartste evangeelje is en as twadde evangeelje yn de kanon fan de Bibel is opnommen is.

## Tradysje
Neffens de tradysje wie Markus de persoan dy't wetter nei it hûs broch dêr't it Lêste Jûnmiel plak fûn (Markus 14:13). Fierders soe er yn de omkriten fan de tún fan Getsemane wenne hawwe. Doe't Jezus yn de nacht finzen nommen waard, sloech hy in kleed om en gong sjen wat der geande wie. Doe't hy fêstgripen waard, lei er it kleed ôf en naaide er neaken út (Markus 14:51-52).

Markus wurdt troch de Gryksk-Otterdokse Tsjerke fan Aleksandrië en de Koptysk-Otterdokse Tsjerke ek beskôge as de earste patriarch fan Aleksandrje (fan 43 oant 68). Yn Egypte soed er wûnderen ferrjochte hawwe, in tsjerke stifte hawwe en Anianus fan Aleksandrje ta biskop wije hawwe.

## Resten
Neffens de oerlevering waard it lichem fan Markus yn 828 út Aleksandrje fan Fenetsjaanske seelju ûntfytmanne en nei Feneesje oerbrocht wurde. De leginde ferhellet dat syn lichem ferburgen waard ûnder in stapel bargefleis, sadat de moslims dêr net ûnder sjen soenen. Om it grêf fan Markus waard letter de Basilyk fan San Marko boud. Syn relikwyën binne dêr noch hieltyd te besjen. Lykwols giet oer dat relikwy ek it ferhaal rûn dat dit de resten fan Aleksander de Grutte binne.

De Kopten lykwols leauwe dat de holle fan Markus yn Aleksandrje efterbleau, dêr't it bewarre wurdt yn de Koptysk-ortodokse katedraal fan Sint Markus.

Yn 1968 krige in delegaasje fan de Koptyske tsjerke in bonkje fan Markus út hannen fan de doedestiids Paus Paulus VI.

## Symboal
It evangelysk symboal fan him is in liuw yn de woastyn.

## Hjeldei
De hjeldei fan Markus is op 25 april.
Jacob Laverman

**Jacob Laverman** (Drachten, 10 oktober 1875 - Beetstersweach, 28 novimber 1955) wie in boekdrukker.

Hy wie direkteur fan in yn 1872 oprjochte drukkerij yn Drachten ( 1908 - 1936, 1942 - 1944 ).  Laverman wie útjouwer fan de Drachtster Krante (1909 ) en fan de *[[Blauwe Vaan]]* (1919. It wykblêd fan de *Nederlandsche Vereeniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende Dranken*).
Leaffrouwedei

**Leaffrouwedei**, 26 septimber, is in Marijefeest út de lette Midsiuwen. 

It is benammen in tinkdei foar hiel Fryslân as de Slach by Warns op 26 septimber 1345. It waard hast alle jierren fierd oant ± 1500. 

Sûnt 1933 hat it Roomsk Frysk Bûn de katolike Friezendei (Gaasterlândei)  op 15 augustus ynfierd. Sûnt 1945 is ek de Leaffrouwedei opnij ynsteld troch in beafeart it tichtst by 26 septimber nei Us Leaffrou fan Sânwâlden yn Boalsert mei Fryske preek, gesangen en gebeden.
Wetterskip De Leechlânswei

**Wetterskip De Leechlânswei** wie in boezemwetterskip yn Idaarderadiel en Ljouwert fan 2220 hektare.
It wetterskip waard yn 1950 oprjochte  mei as doel de oanlis fan in wei mei syddiken troch it allinnich mei de boat te berikken gebiet tusken de line Grou - Reduzum - Wergea - Warten en it Prinses Margrietkanaal.

De oanlis fan dizze wegen  mei ôfdamjen fan ferskate fearten betsjutte in omkear foar dit gebiet. It wetterskip omfette in oantal lytsere: Grutte Krite, It Ald Skroet, Grouster Leechlân, Friesma, It Hoflân en Hoflandstra. Dy holden yn it earstoan harren taak yn ferbân mei de wetterstân. Yn 1945-1955 hawwe Provinsjale Steaten fan Fryslân in wiziging oanbrocht: de wetterskippen De Gutte Krite en it Grouster Leechlân binne opheft, harren taak is troch de Leechlânswei oernomd. By de doe konsintrearde bemealing en bediking is ek de partikuliere Auke Hinnesmarpolder opnommen.
Jaap Boersma

**Jacob (Jaap) Boersma** (Ljouwert, 2 desimber 1929 - Utert, 6 maart 2012 ) wie in Nederlânsk politikus en amtner.

De grifformearde Boersma wie in progressive antirevolúsjonêr en fakbûnsman dy't yn 1973 syn fraksjefoarsitter stie troch syn reewilligens om minister yn in progressyf Nederlânsk kabinet te wurden. 

Boersma wie foardat er yn de polityk kaam ekonomysk adviseur fan it CNV en fan 1964 ôf Twadde Keamerlid foar de Anti Revolúsjonêre Partij. Hy wie as eksponint fan de fakbeweging fan 1971 oant 1973 minister fan Sosjale Saken yn de kabinetten Biesheuvel I en Biesheuvel II.

As minister yn it kabinet-Den Uyl keas er meast de kant fan de progressive bewâldslju. Hy wie net te benaud om krûdige útspraken te dwaan, sa as: de VVD is de partij fan de trije H's: helje, hawwe en hâlde.

Yn 1978 koe er it net mear fine yn de CDA-fraksje en stapte er oer nei it bedriuwslibben en waard tsien jier letter lid fan de PvdA. Dy partij ferliet er ek wer, nei't dy grutte yngrepen yn de sosjale sekerheid goerkard hie. Yn 1996 sei er dat er tenei faaks op Paul Rosenmöller stimme soe.

Nei't er de Twadde Keamer ferlitten hie, sette er ôf nei boukonsern OGEM, dêr't er haad fan de difyzje bou en technyk waard. Dêr krige er yn 1981 dien, nei't er yn in fraachpetear yn it wykblêd *[[Vrij Nederland]]* kollega-bestjoerder J. Bartels in *"geldwolf en absolute nul"* neamde. Nei 1,5 jier wurkleazens, waard er tanksij syn âld-kollega Jan Schaefer (PvdA), direkteur fan de *Gemeentelijke Stadsreiniging Amsterdam*. 
Hy wurke dêr oant syn pensjoen. 

Yn 1985 publisearre er syn memoires, *Wat ik nog zeggen wilde*. 

## Keppeling om utens
*  Drs. J. (Jaap) Boersma, Parlemint & Polityk
Jenne Langhout (predikant)

**Jenne Langhout** (Skraard, 29 augustus 1848 - Droegeham, 23 maart 1908) wie in Fryske predikant.

As herfoarme dûmny yn Eanjum (1879-1889) gie er mei de Doleânsje mei. Hy heart mei J. J. A. Ploos van Amstel, G.H. van Kasteel, Johannes Cornelis Sikkel en Lútsen Wagenaar ta de pioniers fan de beweging.

## Keppelingen om utens
* [Biografy yn it [NNBW]]
* Wiidweidige biografy by GereformeerdeKerken.info
Nyck de Vries

**Nyck de Vries** (Twellingea, 6 febrewaris 1995) is in Nederlânsk karter en is sûnt 21 jannewaris 2010 opnaam yn it talinteprogram fan de Formule 1-ploech McLaren.

De Vries hat sûnt 2001 al in grutte rige oan kartprizen by elkoar riden. Sa waard hy yn 2008 en 2009 Dútsk kampioen yn de KF3 klasse en wûn hy yn beide jierren de World Series Karting. 

Yn 2021 waard Nyck de Vries wrâldkampioen yn de Formule E, de heechste raceklasse foar elektryske auto's dêr't De Vries sûnt 2019 yn ried. Op 20 maaie 2022 ried de Vries syn earste rûntsjes yn in Formule 1 auto by de frije training fan de Grutte Priis fan Spanje. Op 10 septimber datselde jier waard bekend dat de Vries op 11 septimber as earste Fries ea meidwaan sil oan in wedstriid yn de Formule 1. De Vries riid de Grutte Priis fan Itaalje foar it team fan Williams. Yn oktober 2022 waard bekend dat de Vries foar it seizoen Formule 1 yn 2023 tekene hie foar it team fan AlphaTauri. Op 11 july 2023, makke AlphaTauri bekend dat Nyck de Vries fanwegen tsjinfallende resultaten ûntslein is, syn plak by it team waard ynnommen troch de Australyske koereur Daniel Ricciardo. 

## ûnderdielen en kampioenskippen
### Formule 2
* jieren aktyf: 2017 - 2019
* Teams: Rapax, Racing Engineering, Prema, ART
* Oerwinningen: 8
* Kampioenskippen: 1 (2019)
* Poadia: 23
* tal poles: 7

### Formule E
* jieren aktyf: 2019 - 2022
* Teams: Mercedes
* Oerwinningen: 6
* Kampioenskippen: 1 (2021)
* Poadia: 8
* tal poles: 1

### Endurance
* jieren aktyf: 2018 - 2021
* Teams: Racing Team Nederland, G-Drive Racing
* Klasse: LMP2
* Oerwinningen: 0
* Kampioenskippen: 0
* Poadia: 3
* tal poles: 0

### Oersjoch Formule 1-karriêre

***** Seizoen noch dwaande.
Dirk Lenige

**Dirk Lenige** (Makkum 20 augustus 1722 - dêre, 26 maaie 1798) wie in Makkumer dichter. 

Hy wie in minnistysk keapman en seilmakker dy't yn de twadde helte fan syn libben gedichten yn it Nederlânsk en Frysk skreau. In soad gelegenheidsrimen, natoergedichten en hardersfersen. Hy wie de earste dy't de sonnetfoarm brûkte yn Fryslân, en dan yn 'e Makkumer tongslach fan it Klaaifrysk.

Syn wurk is ûngelyk fan wearde, mar toant wol de keunstopfettings fan syn tiid. Boppedat is der ynfloed fan de Hollânske literatuer yn syn dichtgenoatskip "Kunst kweekt het menschelijk geluk". Ek syn dochter Cynthia (1755-1780) waard hjir letter lid fan. Syn bibliografy is de grutste boarne fan it Makkumersk; der is gjin oare doarpsfariant fan it Klaaifrysk wêryn't safolle wurk fan sa lang lyn bewarre bleaun is. Yn 1958 waarden syn Fryske gedichten útjûn.

## Bibliografy
**Kunst en Nodige Wetenschap van dieverse Zeilagie door Dirk Lenige. Beneffens Enige Geopserweerde En Overgenomene Geheimen*
**Lijkzangen ter gedachtenisse van Mejuffer Cynthia Lenige, in het vijfentwintigste jaar haars ouderdoms te Makkum overleeden den derden der Wijnmaand 1780*, Amsterdam, 1782
**Forgit my net*,  yn: Yn ús eigen Tael, Snits 1915 (útjûn fan Geert Aeilco Wumkes)
**De Fryske fersen fan Durk Lenige en oare Makkumers*, A.J. Osinga, Boalsert 1959 (ingeleid door J.H. Brouwer)
Klinkhamer

**Klinkhamer** wie fan 1987 oant 1997 in Fryske ska-punk-hardrockgroep. 

De band bestie út Foppe Land (trompet en sang), Jan van de Mossel (slachreau), Harm Boersma (drums), Gerben de Boer (trompet), Sytse van Essen (basgitaar) en Klaske de Hoop (tromboane). Sjoerd Plantinga kaam der as trompettist by. Foppe Land spile earder yn Strawelte en Sytse van Essen siet earder yn LUL, en It Dockumer Lokaeltsje.

De muzyk fan Klinkhamer wie in mjuks fan poppy punk en punky ska. Mei it spyljen fan dûnsbere, hurde en melodieuze muzyk, mar altyd stie de wille foarop. 

Yn 1994 feroare der it ien en 't oar. Foppe Land stoppe, dat Sjoerd Plantinga naam de sang oer, Jan van de Mossel ruile it slachreau foar de gitaar. Erik Drenth naam it slachreau foar syn rekken en fierders kaam Gerben de Boer (trompet) derby. De band ûntwikkele him dêrmei mear fan ska- nei punkpopband. Nei in perioade wêryn de band neat fan him hearre liet wie dy der wer op it Joppefestival fan 2001.

## Diskografy
* *Aai, aai* (single, 199?) 
* *Ansie-Liek* (CD-single, 199?) 
* *Slaat nergens op* (Mini-CD, 1992) 
* *Danish girl* (single, 1995)
* *Zinkt* (CD, 1995) 

### CD's mei oaren
* *Aaipop* (1992)
* *Juster, hjoed of moarn* ( 1995 )
It Lieteboek

***It Lieteboek*** is in samling Fryske lieten, besoarge troch Klaas Dijkstra, Pieter Folkertsma, Jan Lieuwes de Jong, J. Slofstra en Hendrik Karel Schippers út 1948.

Neist tige bekende steane der ek  nije folks- en keunstlieten yn. Se binne allegear bewurke foar ien middenstim mei pianobegelieding, en sa setten dat se ek as selsstannich pianostikje spile wurde kinne. By de 104 lieten sitte 27 geastlike.
Willem Lindanus

**Willem Lindanus** (Doardt, 1525 - Gint, 2 novimber 1588) wie in geastlik kommissaris 'ynkwisiteur' en learde. Hy skreau in santichtal wurken en wie befreone mei Joachim Hoppers.

Syn Nederlânske namme wie **Willem Damaszoon van der Lindt**.

Yn 1557 kaam er yn Fryslân as in geastlik kommissaris as opfolger fan Herman fan Lethmate. Hy besocht reedlikens en strangens te kombinearjen. As agressyf net-Fries kaam er yn botsing mei de Fryske geastlikheid, ûnder oare Ysbrecht fan Harderwijck. Sa waard er gau as net-winske beskôge, ek by de roomsken. Hy wie slachtofffer fan de Fryske frijheidssin. Lindanus kaam ek yn ferset tsjin de ûnseedlikens fan de Fryske geastliken. Doe't er harren rjochten oantaaste moast er yn 1560 wike. Opfolger waard de Fries Hajo fan Wommels. 

Hy wie de earste biskop fan Roermond (1562-1588) en twadde biskop fan Gint (1588-1588).

## Literatuer
* , *Wilhelmus Lindanus als inquisiteur en bisschop. Bijdrage tot zijn biografie (1525-1576)* (diss. Nijmegen), Assen: Van Gorcum 1966. Digitaal te rieplachtsjen

## Keppelingen om utens
* Catholic Hierarchy
* Grêfmonumint fan Jansenus en Lindanus
Hajo fan Wommels

**Hajo fan Wommels** wie yn de 16e iuw pastoar fan Easterein, beneamd as 'geastlik kommissaris'. 

Hajo wie as opfolger fan Willem Lindanus tige achtenearre. Hy stie sà yn oansjen dat er sels kâns hie om yn 1563 ynstee fan Remigius Driutius biskop fan Ljouwert te wurden. Hy koe de Reformaasje lykwols net keare.