open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsjerke fan Stapelmoor

De **Tsjerke fan Stapelmoor** (Dútsk): *Stapelmoorer Kirche*) is in protestantske krústsjerke yn it doarp Stapelmoor yn 'e Dútske gemeente Weener. It romanogoatysk bouwurk wurdt beskôge as ien fan 'e wichtichste sakrale gebouwen yn East-Fryslân.

## Skiednis
De tsjerke waard tusken 1250 en 1275 op in terp (*Warft*) boud as in wartsjerke. Dêrfan tsjûgje ek hjoed-de-dei de sjitgatten noch. De tsjerke wie ynearsten in filiaaltsjerke fan 'e tsjerke fan Aschendorf en ferfong nei alle gedachten in houten foargonger. De oanbuorjende pastorije kin neffens it midsiuwske skrift op 'e gevel op it jier 1429 datearre wurde. Dêrmei is ien fan 'e âldste pastorijen fan Dútslân.

## Bou

De tsjerke hat in plattegrûn fan in Gryksk krús, itjinge foar East-Fryslân útsûnderlik is. Nearne hat it gebou rjochte hoeken en oeral steane de muorren skeef. Oars as de krústsjerke fan Bunde ha der fierder gjin grutte ferbouwingen plakfûn. Oant de dei fan hjoed bleau de tsjerke yn al syn ienfâld itselde. It romanogoatyske bouwurk hat in sealtektoer mei dakruter, goatyske finsters en portalen, hoeklisenen, in fries ûnder de dakrâne yn in blokpatroan, op 'e dwersskippen trepfriezen en in trijelingfinster oan 'e eastkant. De sydapsiden oan 'e eastlike muorren fan it dwersskip binne net mear oanwêzich, mar oan it muorrewurk is te sjen wêr't se sitten ha.       

## Ynterieur
Yn it ramt fan 'e reformaasje waard it alter út de tsjerke ferwidere. De fresko's fan 'e ferwulften ferdwûnen doe ûnder witerskalk en de finsters waarden fergrutte. Yn 1967 waarden de midsiuwske beskilderingen mei geometryske fersieringen, bisten en planten wer bleatlein. It ier-13e-iuwske mei in rankenfries fersierde doopfonte fan Bentheimer sânstien wurdt droegen troch fjouwer stillearre liuwen. De houten preekstoel waard om 1600 hinne boud, mar it seishoekige klankboerd is 19e-iuwsk. Oan 'e noardeastlike krusingspylder ferwiist in ynskrift nei it oarspronklike doksaal fan 'e tsjerke, wêrfan't resten yn it Heimatmuseum Rheiderland bewarre wurde.    

## Oargel

Al yn 'e 16e iuw hie de tsjerke in oargel. Yn 'e rin fan 'e tiid waard dat oargel renovearre en om 1847 fergrutte. Yn 1912-1914 waard in nij oargel boud, wêrby't de letklassisistyske oargelkas bewarre bleau. Nei de Twadde Wrâldkriich waard mei behâld fan it âlde materiaal wer in nij ynstrumint boud. Yn 1994 boude in Dútsk-Frânsk team fan oargelbouwers (Bartelt Immer, Reinalt Klein en Claude Jaccard) it hjoeddeiske oargel, dat in andert op it ferneamde Frânsk-klassisistyske oargel út 1734 fan Louis Alexandre Clicquot is. Dêrmei waard it ferskaat oan oargels yn East-Fryslân ferrike. It oargel hat 23 registers op trije manualen en pedaal.

## Pastorije
De oanbuorjende pastorij datearret neffens it goatyske skrift út 1429. De pastorij fertsjintwurdiget de styl fan 'e Eastfryske stinzen en foarmet mei de tichteby lizzende stins fan 'e lokale haadling en de tsjerke in monumintaal gebouwekompleks.

## Fresko's ferwulft

Weener Stapelmoor - Hauptstraße - Stapelmoorer Kirche in 19 ies.jpg
Stapelmoor Kirche (05).jpg
Stapelmoor Kirche (08).jpg
Stapelmoor Gewölbe2.jpg


## Keppeling om utens
* ''Orgelsite'': disposysje oargel
Mûne fan Stapelmoor

De **mûne fan Stapelmoor** is in pel- en nôtmûne yn it Eastfryske plak Stapelmoor.

## Skiednis
De trije ferdjippingen tellende stellingmûne mei wynroas waard yn 1909 boud troch Jan Luiken ter Haseborg mei ûnderdielen fan 'e eardere standermûne fan it doarp. De mûnder ferstoar yn 'e Earste Wrâldkriich waard de mûne troch Marikus Hemmen út Victorbur by Auwerk oernommen. Yn 1951 naam Beene Wichers it mûnebedriuw oer en nei him syn soan Heinz, dy't dat oant syn dea yn 2009 die. Sûnt dy tiid is it bedriuw yn hannen fan syn fjouwer dochters. Dêrfandinne wurdt de mûne ek wol de Mûne fan Wichers neamd.    

Yn 1956 waard de sturt ferfongen troch de wynroas. By in stoarm yn 1972 rekken de wjukken, de wynroas en de stelling fan 'e mûne skansearre en neitiid waard der alllinnich noch mei in elektromotor mealle. Nei't de mûnder ferstoar waard de mûne oernommen troch syn soan Heinz Wichers, dy't oan it begjin fan 'e jierren 1980 útein sette mei de restauraasje fan 'e mûne. Yn 1997 wie de mûne wer hielendal mealree en koe der sawol mei wyn- en motorkrêft wurke wurde.   

By de bou fan 'e stellingmûne waarden de sylwjukken fan 'e âlde standermûne werbrûkt. Dy binne yn 'e rin fan 'e tiid ferfongen troch selsswichting. De flecht bedraacht 18,5 meter.
 
Sûnt 21 jannewaris 2009 is der in feriening ta behâld fan 'e mûne. 

## Keppeling om utens
* Niedersächsische Mühlenstrasse
PC 1967

De **[[PC]] fan [[1967]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 114e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 3 Schuil en partoer 16 van Seijst. De 114e edysje waard wûn troch it partoer fan Hotze Schuil fan Harns, Klaas van Wieren, fan Marsum en Johan Halbesma fan Harns. Klaas van Wieren waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1966

De **[[PC]] fan [[1966]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 113e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 7 de Groot en partoer 13 Tamminga. De 113e edysje waard wûn troch it partoer fan Rienk de Groot fan Ljouwert, Gerrit de Jong, fan Snits en Durk Talsma fan Weidum. Gerrit de Jong waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Bauke Scheffer

**Bauke Scheffer** (Wytmarsum, 8 juny 1938 - 2 juny 1967) wie in aktyf keatser tusken 1959 en 1965. Hy helle 13 punten foar it ivich keatsklassemint en wûn twa kear in wedstriid.

Scheffer ferûngelokke op 2 juny 1967 yn 'e âldens fan 28 jier op it wurkeilân Lauwerssee nei't syn boat út in kraan fallen wie, dêr't er de boat yn hyst hie om in stik tried út 'e skroef fan de motor te heljen. 

Scheffer wie ien fan de oprjochters fan fuotbalklup Ropta Boys. Simone Scheffer fan Omrop Fryslân is syn dochter.

## Prizen
* 1956 Jong Nederlân / NK junioaren 2e priis
* 1958 Jong Nederlân / NK junioaren 2e priis
* 1960 Bûnspartij foar senioaren / NK 5e priis
PC 1965

De **[[PC]] fan [[1965]]** waard op woansdei 4 augustus ferkeatst. It wie de 112e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 4 Zijlstra en partoer 13 Velstra. De 112e edysje waard wûn troch it partoer fan Hein Zijlstra fan Deinum, Martinus Santema, fan Grins en Gerrit Langerak fan Snits. Hein Zijlstra waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Heseler Wâld

It **Heseler Wâld** (Dútsk: *Heseler Wald*) is in boskgebiet yn East-Fryslân, Dútslân. It bosk leit eastlik fan Hesel. Mei mear as 500 hektare is it it grutste gearhingjende boskgebiet yn 'e lânkring Lier. It boskgebiet leit op in sânrêch, wêrfan't it heechste punt sa'n 16 meter boppe seenivo leit. Op de ferbiningswei tusken Hesel en Uplengen rint dwers troch it boskgebiet. Noardlik fan de ferbiningswei lizze de ruïnen fan it eardere kleaster Barthe.

Heseler Wâld is populêr by kuierders, fytsers en natuerfotografen. Der binne ferskate rûtes en ynformaasjeplakken foar besikers. Ek wurdt it gebiet brûkt foar ûnderwiis en natuerobservaasje troch skoallen en natuerferienings.
Fjoerwevers

**Fjoerwevers** of **widafinken** (*Euplectes*) foarmje in fûgelskaai út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*). De wittenskiplik namme fan it skaai is foar it earst publisearre yn 1829 troch de Brit William Swainson.

It skaai libbet súdlik fan 'e Sahara oer it grut gebiet fan Senegal oant Súd-Afrika, mar net op Madagaskar. It biotoop fan it skaai bestiet út iepen savannes, gerslân, rûge gebieten en rânen fan lânbougebieten. Se ite benammen gerssied, mar yn 'e briedtiid ek ynsekten. Mantsjes binne yn it prachtkleed spektakulêr mei felle kleuren (read, goudgiel, oranje of swart). In pear soarten ha ek in tige lange sturt. Bûten de briedtiid binne de mantsjes lykas de wyfkes ûnopfallend en brún.

De typesoarte fan it skaai is de súdlike fjoerwever (*Euplectes orix*).

## Soarten
Der wurde 18 soarten erkend:
PC 1964

De **[[PC]] fan [[1964]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 111e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 5 de Groot en partoer 16 Okkinga. De 111e edysje waard wûn troch it partoer fan Rienk de Groot fan Ljouwert, Sjoerd Heeringa, fan Tsjummearum en Johan Halbesma fan Harns. Johan Halbesma waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Akelsbarg

**Akelsbarg** (Eastfrysk Plat: *Akkelsbaarğ*) is in doarp yn it uterste noarden fan 'e gemeente Großefehn yn Eastfryslân yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. It doarp hat 525 ynwenners (2022).

## Skiednis
Yn 1787 krige kolonist Hinrich Hinrichs Jauken út Felde trije deimêd "lân út 'e wyldernis" oan 'e hjoeddeistige grins mei Holtrop yn erfpacht om it te bewurkjen.

Om 1870 hinne waard by it turfstekken, op de grins fan Felde en Akelsbarg, in saneamde *Spetze*, in plankewei troch de sompe hinne, bleatlein. Dy plankewei ferbûn it Auwerkerlân mei it Friedeburgerlân. De dyk soe oer Tunge by de Wiesedermar en Barkebusch nei Wiesede rûn hawwe.

Ynearsten hearde de koloanje Akelsbarg ta de gemeente Felde en ta de karspel Holtrop. Op 1 july 1912 waard de koloanje Akelsbarg ôfskaat fan Felde en polityk selsstannich as de gemeente Akelsbarg.

Yn 1870 krige Akelsbarg in eigen skoalle. Mei de gemeentlike weryndieling, dy't op 1 july 1972 fan krêft waard, waard Akelsbarg opnommen yn 'e gemeente Großefehn. It skoalgebou tsjinnet sûnt 1978 as doarpshûs. Ek is yn it eardere skoalgebou de pleatslike brânwacht Akelsbarg-Felde-Wrisse fan d efrijwillige brânwacht Großefehn húsmanne.

## Keppeling om utens
* Beskriuwing fan Akelsbarg yn 'e histoaryske doarpedatabank fan it Ostfriesische Landschaft
Aurich-Oldendorf

**Aurich-Oldendorf** (Eastfrysk Plat: *Auerk-Ollendörp*) is in doarp yn 'e gemeente Großefehn yn Eastfryslân yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. It doarp hat 1.603 ynwenners (2022).

## Geografy
De himrik fan it doarp beslacht 2.059 hektare. It hat in lingte fan 13 kilomete yn east-westlike rjochting. Aurich-Oldendorf leit op in geastrêch op in hichte fan 4 oant 5 meter boppe seenivo oan 'e súdrâne fan in mei âlde plaggen bedutsen eilân fan brune grûn dat oant 8 meter heech is en omkrongen wurdt troch heech- en leechfean.

## Namme
Aurich-Oldendorf is gjin dielgemeente fan Auwerk (Aurich), sa't de namme tinken docht.

Yn in oarkonde fan it kleaster Aland fan 7 septimber 1431 waard Aurich-Oldendorf foar it earst neamd as *Aldathorp*. Dy oarkonde giet oer it bemachtigje fan grûn fan it kleaster yn 'e Leybocht. Letter waard it plak *Oldenthorpe* (1454) of *Oldendorf vor der Spetze* neamd. De namme bestjut "âld doarp". Sûnt de 18e iuw wurdt ta ûnderskied fan doapren meideselde namme yn East-Fryslân de tafoeging Aurich- brûkt.

## Skiednis
Fynsten hawwe oanwêzigens fan minsken yn 'e brûnstiid oanwiisd. Der is lykwols gjin bewiis foar algeduerigen bewenning. Yn 'e midsiuwen, yn 'e snuorje fan 'e Fryske Frijheid, hearde it doarp ta de *[[Hooge Loogen]]* en wie it part fan it Auwerkerlân. Yn de 13e iuw boude haadling Ubbo Hadden in boarch, dêr't om 1725 allinnich noch oerbliuwsels fan oer wiene. De pleatslike ienskippige tsjerke waard nei alle gedachten tusken 1270 en 1280 booud en waard wijd oan Sint-Piter of Sint-Jabik. Yn 'e 19e iuw wie in grut part fan 'e befolking tige earm. Dat late ta in emigraasjeweach. Tusken 1852 en 1913 ferfearen op syn minst 78 persoanen en húshâldings. It wiene benammen jonge, gjin erfgenamten fan boeren, kolonisten en ambachtslju dy't ferfearen, benammen neu de Feriene Steaten en dan benammen yn Teksas.

Op 1 july 1972 waard de doetiidske gemeente Aurich-Oldendorf tafoege oan de nije gemeente Großefehn.

## Keppeling om utens
* Beskriuwing fan Aurich-Oldendorf yn 'e histoaryske doarpedatabank fan it Ostfriesische Landschaft
Hooge Loogen

***Hooge Loogen*** is de Nederdútsk/Eastfryske namme foar de heger lizzende doarpen op 'e geastrêch yn it midden fan Eastfryslân yn 'e midsiuwen yn 'e hjoeddeistige gemeenten Ihlow, Großefehn, Hesel, Friedeburg en Wittmund. It wurdt *loog* ferwiist nei it Eastfryske wurd *lauğ*, te ferlykjen mei it Grinslânske loug. 

Ta dy heger lizzende doarpen hearre Holtland, Hesel, Strackholt, Aurich-Oldendorf, Bagband, Holtrop, Reepsholt, Ardorf en Westerende.
PC 1963

De **[[PC]] fan [[1963]]** waard op woansdei 31 july ferkeatst. It wie de 110e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 5 Okkinga en partoer 13 Tjeerdema. De 110e edysje waard wûn troch it partoer fan Gerrit Okkinga fan Easterein, Dreeuwes Smedinga, fan Harns en Martinus Santema fan Easterlittens. Gerrit Okkinga waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1962

De **[[PC]] fan [[1962]]** waard op woansdei 1 augustus ferkeatst. It wie de 109e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 8 Stavinga en partoer 16 Okkinga. De 109e edysje waard wûn troch it partoer fan Gerrit Okkinga fan Easterein, Dreeuwes Smedinga, fan Harns en Sjoerd Heeringa fan Tsjummearum. Dreeuwes Smedinga waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1961

De **[[PC]] fan [[1961]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 108ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 2 de Groot en partoer 16 Stavinga. De 108ste edysje waard wûn troch it partoer fan Rienk de Groot fan Ljouwert, Johan Jansen, fan Harns en Martinus Santema fan Easterlittens. Martinus Santema waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1960

De **[[PC]] fan [[1960]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 107e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 8 Schuil en partoer 10 Sijtsma. De 107e edysje waard wûn troch it partoer fan Jan Sijtsma fan Rie, Johannes Zijlstra, fan Kreil en Dirk van der Zee fan Ljouwert. Johannes Zijlstra waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1957

De **[[PC]] fan [[1957]]** waard op woansdei 31 july ferkeatst. It wie de 104e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 1 Sijtsma en partoer 11 Broersma. De 104e edysje waard wûn troch it partoer fan Jan Sijtsma fan Rie, Albert Rinia, fan Makkum en Sake Faber fan Berltsum. Jan Sijtsma waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1956

De **[[PC]] fan [[1956]]** waard op woansdei 1 augustus ferkeatst. It wie de 103e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 6 Schuil en partoer 15 van der Leest. De 103e edysje waard wûn troch it partoer fan Marten van der Leest fan Stiens, Johan Jansen, fan Harns en Arp Hiemstra fan Ljouwert. Arp Hiemstra waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1958

De **[[PC]] fan [[1958]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 105e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 8 Hoekstra en partoer 9 Sijtsma. De 105e edysje waard wûn troch it partoer fan Roel Hoekstra fan Ternaard, Johan Jansen, fan Harns en Albert Veldkamp fan Huzum. Johan Jansen waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Tsjerke fan Amdorf

De **Tsjerke fan Amdorf** (Dútsk: *Amdorfer Kirche*) is in luthersk tsjerkegebou yn it Eastfryske plak Amdorf (gemeente Detern).

## Skiednis
Nei alle gedachten hat it doarp al foar 1300 in tsjerke hân. Dat wurdt oannommen om't út dy tiid in tsjelk bewarre is, de âldste missetsjelk fan East-Fryslân. 

De parochy wurdt foar it earst yn 1475 neamd op in list fan 'e biskop fan Múnster. De reformaasje waard yn 1583 trochfierd en sûnt binne der allinnich protestantske dûmny's yn Amdorf. 

De âlde tsjerke waard yn 'e 18e iuw brekfallich en dêrfandinne yn 1769 ôfbrutsen en ferfongen. Fan 'e ynrjochting út dy tsjerke waard in diel meinommen yn 'e nijbou. De toer fan 'e tsjerke waard yn 1870 tafoege.  

Op 1 jannewaris fusearre de tsjerklike gemeente mei dy fan Neuburg en se foarmje no de gemeente Amdorf/Neuburg. Beide doarpen ha in eigen tsjerke. Mei likernôch 165 leden (2025) is it de lytste tsjerklike gemeente fan 'e Kirchenkreis Rhauderfehn.  

## Ynrjochting
De preekstoel komt noch út de âlde tsjerke en waard yn 1658 troch de timmerman Tönnies Mahler út Lier boud. It alter stamt út 1695. In achthoekige wijwetterbak fan grize sânstien wurdt hjoed-de-dei as doopfont brûkt.

### Oargel
It oargel boppe it alter waard yn 1773 troch Heinrich Wilhelm Eckmann boud. Yn 1821 waard it troch Wilhelm Eilert Schmid ferboud en yn 'e jierren 2004-2005 troch Martin ter Haseborg út Uplengen mei in yngreven restauraasje yn 'e oarspronklike steat werom brocht. It ynstrumint hat njoggen registers op ien manuaal en oanhongen pedaal.
Súdlike fjoerwever

De **súdlike fjoerwever** (*Euplectes orix*) is in sjongfûgel fan súdlik Afrika. It is de typesoarte fan it skaai fjoerwevers út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*).

## Beskriuwing
It fûgeltsje is likernôch 10 oant 11 sm lang. Yn 'e briedtiid is it mantsje fel oranjeread, wylst it boarst, de búk, de foarholle en de kiel swart binne. De wjukken en de sturt binne brún. It net-briedende mantsje en it wyfke hawwe in brún streke fearrekleed en binne ûnder bleker. Wyfkes binne lytser as de mantsjes. Se ha in dikke konyske snaffel.

Earder waard de noardlike fjoerwever (*Euplectes franciscanus*) as in ûndersoarte beskôge fan súdlike fjoerwever. By de briedende mantsjes fan 'e noardlike fjoerwever is de kiel net swart mar read, giet it swart fan 'e foarholle fierder op 'e kroan nei efter en oerdekke de lange sturtdekveren hast de hiele sturt. De wyfkes en net-briedende mantsjes binne hast itselde as dy fan 'e súdlike fjoerwever.

## Fersprieding
De soarte komt foar yn wiete gebieten en op greidlân yn Afrika súdlik fan 'e evener. Benoarden de evener wurdt er ferfongen troch de noardlike fjoerwever. Der binne fjouwer ûndersoarten: 

* *Euplectes orix nigrifrons*: fan eastlik Kongo-Kinsjasa en súdwestlik Kenia oant Sintraal-Mozambyk.
* *Euplectes orix sundevalli*: fan Simbabwe en súdlik Mozambyk oant noardeastlik Súd-Afrika.
* *Euplectes orix orix*: fan Angoala, westlik Sambia en súdlik Kongo-Kinsjasa oant noardlik Namybje en noardlik Botswana.
* *Euplectes orix turgidus*: fan súdlik Namybje oant súdlik Súd-Afrika.

## Briedgedrach
Súdlike fjoerwevers binne relatyf sosjale fûgels, briede yn koloanjes en foerazjeare yn groepen. Se ite sied en bytiden ek wol ynsekten en sliepe yn mingde groepen mei oare weversoarten. 

Mantsjes bouwe oan it begjin fan it briedseizoen ferskillende nêsten om de ynteresse fan wyfkes op te roppen. As se pronkje sette se de fearkes op. Se binne polygaam en peare mei meardere wyfkes. It nêst wurdt tusken it reid boud fan gers en in lechsel bestiet út twa oant fjouwer aaikes.   

## Status
Neffens IUCN wurdt de fûgel net bedrige (LC, 2018) en de populaasje is stabyl.
Stefanus- en Bartoloméustsjerke (Detern)

De **Stefanus- en Bartoloméustsjerke** (Dútsk: *St.-Stephani-und-Bartholomäi-Kirche*) is in luthersk tsjerkegebou yn 'e Eastfryske stêd Detern. De tsjerke is simmerdeis ek troch de wike geregeldwei iepen foar toeristen.

## Skiednis
De tsjerke hie teminsten twa, mooglik sels trije foargongers. Wannear't de earste tsjerke boud waard is ûnbekend. Nei alle gedachten stie dy efter it hjoeddeiske *Pastor Behrens Haus*, it parochyhûs fan 'e gemeente. In twadde tsjerke waard mooglik healwei de 11e iuw likernôch 150 meter súdeastlik fan 'e hjoeddeiske tsjerke boud.

By de strideraasjes tusken de Eastfryske haadlingen rûn Widzel tom Brok en syn folk yn 1399 by Detern yn in mûklaach. Hja flechten doe nei de tsjerke dêre, dy't dêrnei troch de fijân yn 'e brân stutsen waard. Widzeld en syn mannen ferlearen by de brân harren libben. It tsjerkegebou waard folslein ferneatige en it duorre troch jildbrek mear as in heale iuw dat de tsjerke wer op syn hjoeddeiske plak werboud waard. Mei't de midsiuwske tsjerke brekfallich waard is dy yn 1806 troch de hjoeddeiske tsjerke ferfongen. De tsjerke is ferskillende kearen restaurearre.

## Arsjitektuer

De tsjerke is in klassisistyske sealtsjerke fan bakstien. It tsjerkegebou hat grutte rûnbôgeramen en as iennige Eastfryske tsjerke in mansardetek. It âldste boudiel is de klokketoer, dy't âlder as de tsjerke is. Yn 'e toer hingje trije klokken: in romaanske klok út likernôch 1300, in Marijeklok fan B. Klinghe út 1482 en sûnt 1957 in tredde klok mei it ynskrift *Den Toten zweier Weltkriege zum Gedenken*. De lêste klok ropt alle dagen op ta gebed en liedt om 08:00 oer, 12:00 oere en 18:00 oere.

## Ynterieur
Yn 'e tsjerke hingje fjouwer kroanluchters, wêrfan't de âldste út 1692 stamt. De út de midsiuwske tsjerke ôfkomstige preekstoel is boud yn 1692 en is fersierd mei bylden fan 'e fjouwer evangelisten en harren symboalen. It iergoatyske doopfonte (of wijwetterbekken) datearret út 'e 14e iuw, wylst de skaal begjin 18e-iuwsk is. De doopregisters fan Detern binne sûnt 1644 folslein bewarre bleaun. It skilderij boppe it alter waard yn 1835 troch skilder D.A. Bengen út Hannover makke nei Da Vinci's Lêste Nachtmiel en skonken.
 
## Oargel
It oargel is ien fan 'e grutste ienmanualige Eastfryske oargels en hat tolve registers en in oanhongen pedaal. It oargel waard troch Wilhelm Eilert Schmid út Lier boud en bleau foar it measte orizjineel.
PC 1959

De **[[PC]] fan [[1959]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 106e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 5 van der Weerd en partoer 9 Koopmans. De 106e edysje waard wûn troch it partoer fan Meindert van der Weerd fan Boalsert, Albert Rinia, fan Makkum en Rinnie Kuiper fan Makkum. Rinnie Kuiper waard foar de twadde kear útroppen ta kening fan de PC. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Amdorf (Detern)

**Amdorf** is in *[[Ortsteil]]* fan 'e gemeente Detern yn it súdwesten fan East-Fryslân. It doarp leit yn 'e Samtgemeinde Jümme yn 'e Dútske lânkring Lier.

## Skiednis
De namme stamt nei alle gedachten fan *Hamdorf* – in âlde beneaming foar greiddoarp. It gebiet waard al ier bewenne, mooglik al om 'e jiertelling hinne. Oars as oare buordoarpen dy't fanwegen wetteroerlêst ferhûzje moasten, bleau Amdorf op it oarspronklike plak.  

It doarp leit tusken de rivieren de Leda en de Jümme. Dat brocht mei dat winterdeis it lân der faak ûnder strûpte. Der waarden slûzen en kanalen oanlein, mar earst nei 1950 ferbettere de sitewaasje mei de bou fan skutslûzen, gemalen en it Ledasperrwerk (1950-1954). By de stoarmfloed fan 1954 bewiisde it Ledasperrwerk fuort syn nut.    

Eartiids lei Amdorf yn it Amt Stickhausen. Sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 1973 is it doarp ûnderdiel fan 'e gemeente Detern.

## It besjen wurdich
* De âlde tsjerke fan it doarp waard yn 1769 ferfongen troch it hjoeddeiske gebou. De preekstoel en it alter ýn 'e tsjerke komme noch út de foargonger. Yn 'e tsjerke is in oargel fan Heinrich Wilhelm Eckmann. De toer stamt út 1870.
* De Pünte is de oerset oer de Jümme en ferbynt Amdorf mei Wiltshausen. De oerset is al sûnt 1562 bekend en it is de âldste hânlutsen oerset fan Noard-Europa. De oerset is allinnich noch yn 'e simmermoannen operasjoneel. 
* By it doarp leit de Ledabrücke, mei 1,85 m breedte de smelste autobrêge fan Dútslân.

## Ofbylden

2025 Ledabrêge by Amdorf.jpg|thumb|left|Ledabrêge by Amdorf.
2025 Amdorf (Detern), nijbou kop-hals-romppleats (2024).jpg|Kop-hals-romppleats.
2025 Tsjerke fan Amdorf.jpg|Tsjerke fan Amdorf.
Johannes de Groot

**Johannes de Groot** (Tsjom, 13 desimber 1931 - Winsum 7 july 1955) wie in aktyf keatser tusken 1954 en 1955. Hy helle 18 punten foar it ivich keatsklassemint en wûn trije kear in wedstriid.

De Groot wurksum by Lânboumasinefabryk Miedema yn Winsum, ferûngelokke op 7 july 1955 yn 'e âldens fan 23 jier, nei't er op dyk tusken Winsum en Baaium mei in heftruck yn in sleat bedarre, de Groot rekke beknypt ûnder it reau en koe net mear op 'e tiid befrijd wurde.

## Prizen
* 1954 - de Bond 8ste priis
Weachmaster

In **weachmaster** (in lienfertaling fan it Sweedske *vågmästare*) is in politike partij yn in parlemint dy't twa ferskillende blokken oan de macht helpe kin. Dizze partij spilet dêrom in beskiedende rol by it foarmjen fan it regear en by wichtige stimmingen.

De term is fergelykber mei *keningmakker*, dy't in nij regear helpt om oan 'e macht te kommen. It ferskil is dat de weachmaster kieze kin tusken twa opsjes ynstee fan ien opsje. Benammen binnen blokpolityk en minderheidskabinetten liedt dit ta in oanhâldende strategyske rol yn stimmingen en beliedsfoarming.

## Sweden
Yn it Sweedsk wurdt dizze term *vågmästare* neamd, wat yn it Frysk ek letterlik 'weachmaster' betsjut. Oarspronklik ferwiisde de term nei in lieder of partij dy't strategysk gebrûk makket fan ferskowende mearderheden om har eigen foarstellen der troch te krijen. Dit fereasket in hege mjitte fan politike ûnderhannelingsfeardigens.

### 1920-er jierren oant de jierren 1980
Yn 'e jierren 1920 waard it wurd *vågmästare* foar it earst figuerlik brûkt yn 'e polityk. Liberaal Carl Gustaf Ekman liede in regearing dy't gearwurke mei sawol lofts as rjochts. Hy waard sein in "master fan weagen" te wêzen en "masterlik" belied te fieren. De Liberalerna- regearing ûnder lieding fan Ola Ullsten (1978-1979) kin ek beskôge wurde as in "master fan weagen" yn 'e oarspronklike sin fan it wurd, om't it navigearre tusken de rjochtse partijen en de sosjaaldemokraten, benammen op it mêd fan enerzjybelied.

### De jierren '90 en '00
Yn Sweden wie de Griene Partij de meast ynfloedrike partij tusken de blokken by de ferkiezings fan 1998 oant 2006. Dêrfoar hienen de Centerpartiet en Liberalerna ek in posysje as weachmasters, lykas Ny Demokrati, dat tusken 1991 en 1994 fertsjintwurdige wie yn 'e Ryksdei.

### Sûnt de jierren 1910
De Sweden Demokraten kamen op 19 septimber 2010 yn 'e Ryksdei mei 5,7% fan de stimmen, en fêstigen har dêrmei as weachmaster. Fertsjintwurdigers fan 'e oare parlemintspartijen joegen lykwols oan dat se ûnder gjin omstannichheden stipe fan 'e Sweden Demokraten sykje soene. De fersterke rol fan 'e Sweden Demokraten as weachmaster nei de parlemintsferkiezings fan 2014 late ta it Desimber-akkoart, in oerienkomst dy't yn 2015 brutsen waard, mar fan krêft bleau oant de parlemintsferkiezings fan 2018.

Tidens de formaasje nei de ferkiezings fan 2018 wiene de Liberale Demokraten, en benammen de Sintrumpartij, de beslissende faktor yn 'e liederskipsferkiezing: se koenen kieze tusken Ulf Kristersson en Stefan Löfven. De partijen keazen derfoar om gear te wurkjen mei de Sosjaaldemokraten en de Grienen yn it saneamde Jannewaris-akkoart. Sûnt dat akkoart berikt waard, hat de Sosjalistyske Vänsterpartiet yn 'e Ryksdei as weachmater fungearre tusken de Jannewarispartijen en de rjochtse opposysje (Moderaterna - Kristdemokraterna - Sverigedemokraterna).
PC 1953

De **[[PC]] fan [[1953]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 100ste edysje fan it evenemint, en waard omklaaid mei ferskate feestlikheden. De finale gie tusken it partoer 2 van der Weerd en partoer 11 Schuil. De 100ste edysje waard wûn troch it partoer fan Hotze Schuil fan Harns, Frans Helfrich, fan Ljouwert en Rinnie Kuiper fan Makkum. Rinnie Kuiper waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1952

De **[[PC]] fan [[1952]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 99e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 2 Schuil en partoer 11 van der Leest. De 99e edysje waard wûn troch it partoer fan Hotze Schuil, Sikke Olivier, beide fan Harns en Frans Helfrich fan Ljouwert. Hotze Schuil waard foar de tredde kear útroppen ta kening fan de PC. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Noardlike fjoerwever

De **noardlike fjoerwever** (*Euplectes franciscanus*) is in sjongfûgel út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*).

## Beskriuwing
Noardlike fjoerwevers wurde likernôch 11 sm lang en 12 oant 22 gram swier. De mantsjes ha yn 'e briedtiid in opfallende oranjereade kleur mei in swarte snaffel, kop, earstreek, búk en flanken. Bûten de briedtiid is it mantsje lykas it wyfke: brúngriis streke mei in dizige donkere eachstreek en in gieleftige wynbraustreek, in donkere iris, in brune snaffel en rôze poatsjes. Mantsjes binne grutter as wyfkes.    

De noardlike fjoerwever wie earder in ûndersoarte fan 'e súdlike fjoerwever (*Euplectes orix*). Hjoed-de-dei wurde dy twa as aparte soarten klassifisearre. De grins fan 'e twa soarten wurdt foarme troch de evener. De noardlike fjoerwever hat in read kin (dy't by de súdlike fjoerwever swart is) en mear swart op 'e kop. Ek hat de noardlike fjoerwever lange oranje sturtfearren, dy't de swarte sturt ferbergje.  
 

## Fersprieding
Noardlike fjoerwevers komme yn westlik, sintraal en eastlik Afrika benoarden de evener foar. De soarte wurdt as monotypysk behannele of wurdt yn twa ûndersoarten ferdield: 

* *Euplectes franciscanus franciscanus*: fan Mauretaanje, Senegal en Gambia oant Etioopje, Uganda en noardwestlik Kenia.
* *Euplectes franciscanus pusillus*: súdeastlik Etioopje en Somaalje.

De soarte waard yn 'e jierren 1960 op Porto Riko yntrodusearre en is sûnt dy tiid yn grutte dielen fan West-Ynje waarnommen. Yn 'e lêste desínnia waarden de noardlike fjoerwever yntrodusearre yn gebieten fan 'e Feriene Steaten (Kalifornje, Teksas en Hawaï). 

It biotoop fan'e soarte bestiet út iepen gebieten, strewellen, agrarysk gebiet en rânen fan sompen.

## Hâlden en dragen
De fûgel is polygaam en kin mei meardere wyfkes peare. Se sette harren op by de hôfmakkerij. It mantsje boud bolfoarmige nêsten en de wyfkes beklaaie it nêst. Se briede yn reidseamen of heech gers oan wetter, meast yn leechlân, mar yn Etioopje oant 2000 m boppe de seespegel. Dizze soarte is polygyn, en mantsjes sille faak pearje mei maksimaal seis wyfkes. Se ite sied, mar ek wol ynsekten. It binne sosjale fûgeltsjes, dy't faak yn keppels fan tsientallen oant hûnderten sjoen wurde.

## Status
Noardlike fjoerwevers binne net kwantifisearre, mar neffens de IUCN is de populaasje stabyl. De IUCN klassifisearre de fûgel as net bedrige (LC) op 'e Reade list.
PC 1951

De **[[PC]] fan [[1951]]** waard op woansdei 1 augustus ferkeatst. It wie de 98ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 2 Hoekstra en partoer 10 Stavinga. De 98ste edysje waard wûn troch it partoer fan Roel Hoekstra fan Ternaard, Pieter de Haan fan Ikkerwâld en Hiele de Haan fan Holwert. Hiele de Haan waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1954

De **[[PC]] fan [[1954]]** waard op woansdei 4 augustus ferkeatst. It wie de 101ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 2 Stavinga en partoer 14 van Loon. De 101ste edysje waard wûn troch it partoer fan Johannes Stavinga fan Poppenwier, Sipke van der Zee, fan Ljouwert en Albert Veldkamp fan Huzum. Johannes Stavinga waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1955

De **[[PC]] fan [[1955]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 102e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 5 van der Weerd en partoer 9 Schuil. De 102e edysje waard wûn troch it partoer fan Meindert van der Weerd fan Arum, Johannes Zijlstra, fan Kreil en Wytse Vlietstra fan Frjentsjer. Wytse Vlietstra waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Fodys

**Fodys** (*Foudia*) foarmje in fûgelskaai fan sjongfûgels út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*). De soarten yn it skaai wurde likernôch 12 oant 15 sm lang.

De soarten yn it skaai binne lytse fûgeltsjes mei wat rûnige bealchjes en in relatyf koart sturtsje. De snaffel is koart, koanysk en krêftich, gaadlik om sied te iten, mar ek ynsekten. Mantsjes ha yn 'e briedtiid opfallende kleuren mei faak fel read. Wyfkes binne ûnopfallend en grienbrún. 

Fodys komme allinnich foar op 'e Maskarenen en Seysjellen, dêr't se yn iepen gebiet, tunen, bosk en boskrânen of sels stêden libje. Lykas oare wevers binne se sosjaal en kinne se grutte groepen foarmje. It nêst is balfoarmich en makke fan gers en planten. 

De typesoarte fan it skaai Foudia is de Madagaskarfody (*Foudia madagascariensis*).

## Soarten
It skaai kent acht soarten, wêrfan't ien soarte útstoarn is:
Fiebing

**Fiebing** (Eastfrysk Plat: *Fiiben*) is in doarp yn it suden fan 'e Eastfryske gemeente Großefehn yn it súdeasten fan it distrikt Auwerk. Der wenje 164 minsken (2022).

## Skiednis
De feankoloanje Fiebing waard yn 1783 stifte en is neamd nei de earste kolonist Tamme Tammen Fiebing. Yn it tsjerkboek fan Uplengen waard it yn 1797 Fiebing-Feld neamd, yn it tsjerkboek fan Strackholt waard it yn it tiidrek 1791-1806 oantsjut as Fiebingsfehn. Lang om let waard it gewoan Fiebing.

Tsjerklik sjoen heart it doarp ta de karspel Strackholt. Sûnt 1 july 1972 heart it plak ta de gemeente Großefehn.

## Keppeling om utens
* Webside fan de gemeente
* Beskriuwing fan Fiebing yn it histoaryske doarpedatabank fan it Ostfriesische Landschaft

## Literatuer
* Helmut Sanders: *Die Moorkolonien im Kirchspiel Strackholt, Fiebing - Voßbarg - Zwischnebergen: Ihre Geschichte vom 18. Jahrhundert bis 20. Jahrhundert (Teil I)* yn: Unser Ostfriesland Nr. 4/1999, bylage yn 'e Ostfriesen-Zeitung fan 20 febrewaris 1999
* Helmut Sanders: *Die Moorkolonien im Kirchspiel Strackholt, Fiebing - Voßbarg - Zwischnebergen: Ihre Geschichte vom 18. Jahrhundert bis 20. Jahrhundert (Teil II)* yn: Unser Ostfriesland Nr. 5/1999, bylage yn 'e Ostfriesen-Zeitung fan 24 maart 1999
Felde (Großefehn)

**Felde** (Eastfrysk Plat: *Fäel*) is in doarp yn 'e Eastfryske gemeente Großefehn yn it súdeasten fan it distrikt Auwerk, justjes boppe Holtrop. Der wenje 191 minsken (2022).

## Skiednis
Felde waard foar it earst neamd yn in oarkonde fan it kleaster Aland fan 7 septimber 1431. Dy oarkonde giet oer it bemachtigjen fan grûn fan it kleaster yn de Leybocht, dy't troch 20 riedsleden fan súdlik Auwerkerlân ûndertekene waard. As fertsjintwurdiger fan it doarp, doetiids skreaun as *Velde*, ûndertekene in Wilham Wybana. Tsjerklik sjoen hearde it boeredoarp ta de karspel Holtrop.

Yn 1866 waard troch Hinrich Reemts Emminga in boppekruier boud. In pear jier letter boude er in sa goed as idintike mûne yn it Amerikaanske Golden (Illinois).

Op 1 july waard de doetiidske gemeente Felde part fan de nije gemeente Großefehn. 

Yn 2002 waard in fjoerstiennen bile út it neolitikum fûn.

## Keppeling om utens
* Webside fan de gemeente
* Beskriuwing fan Felde yn it histoaryske doarpe databank fan it Ostfriesische Landschaft
Holtrop (Großefehn)

**Holtrop** (Eastfrysk Plat: *Holttrop*) is in doarp yn 'e Eastfryske gemeente Großefehn yn it súdeasten fan it distrikt Auwerk. 

Holtrop leit likernôch 7 kilometer súdeastlik fan Auwerk. It doarp is mei de Kreisstraßen K104 en K134 ferbûn mei de B72 fan Auwerk nei it knoopunt Filsum fan de A28.

Der wenje 1.553 minsken (2022).

## Skiednis
Holtrop waard foar it earst op 7 septimber 1431 neamd yn in oarkonde fan kleaster Aland oan de Leybocht. De fertsjintwurdiger fan it doarp Holtrop, Wilhelm Mertisna, ûndertekene tegearre mei 19 oare wrâldlike fertsjintwurdigers fan Eastfryske gemeenten yn it súdlike part fan it Auwerkerlân in keapkontrakt mei it kleaster. De namme ferwiist nei it boskrike gebiet (*holt*) en betsjut "houtdoarp". It doarp waard yn it ferline *Holtdorp* neamd, dêr't de "d" yn 'e rin fan 'e tiid weiwurden wie.

Holtrop leit op in geastrêch, dy't troch it midden fan Eastfryslân rint, dêr't in rige doarpen, Holtrop ynbegrepen, yn 'e midsiuwen fan de *[[Hooge Loogen]]* neamd waarden.

Doe't Eastfryslân yn 1464 ta ryksgreefskip ferheft waard, ferparte greve Ulrik Sirksena it greefskip yn ferskate amten. Holtrop hearde ta it amt Auwerk en wie sûnt it sit fan in baljuwskip.

Yn 'e Tritichjierrige Kriich (1618-1648) waard Holtrop troch troepen fan Mansfeld op in rôfsuchtige manear útknypt. Dêrby waarden seis  pleatsen ferwoastge. Om 1660 sloech in pestepidemy ta en in grut part fan de ynwenners ferlearen har libben. 

Yn Holtrop wiene tusken 1700 en 1880 ferskate nôtdistillearderijen warber. De Holtorper jenever wie pleastlik tige populêr.

Yn 1818, doe't Eastfryslân part fan it Keninkryk Hannover wie, wie Holtrop it sit fan it amt Holtrop.

Op 1 july 1972 waarden Holtrop en de dielgemeenten Bietzefeld en Holtroperfeld opnommen yn 'e nije gemeente Großefehn.

## Tsjerke
De evangelysk-lutherske tsjerke fan Holtrop waard yn 'e 13e iuw boud en is ien fan de grutste doarpstsjerken fan Eastfryslân. De rjochthoekige romaanske bakstiennen sealtsjerke ûnderskiedt him benammen it foar in doarpstsjerke ûngebrûklike doksaal foar it eastlike koer, dat it foarste alterpart fan it tsjerkepart skiedt. It is ien fan 'e fiif bewarre bleaune koerstekken yn in Eastfryske tsjerke. De skeane klokketoer stiet, lykas ornaris foarkomt by Eastfryske tsjerken, apart oan 'e súdkant fan de tsjerke.

## Keppeling om utens
* Webside fan de gemeente
* Beskriuwing fan Holtrop yn it histoaryske doarpedatabank fan it Ostfriesische Landschaft
PC 1950

De **[[PC]] fan [[1950]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 97ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 2 van der Leest en partoer 10 Schuil. De 97ste edysje waard wûn troch it partoer fan Marten van der Leest fan Stiens, Theunis de Bruin en Arp Hiemstra beide fan Ljouwert. Marten van der Leest waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Reade fody

De **reade fody** of **Madagaskarfody** (*Foudia madagascariensis*) is in fûgel út it skaai fodys (*Foudia*) út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*).  

## Skaaimerken

It likernôch 10 sm lange fûgeltsje weaget tusken 14 en 19 gram. It mantsje is yn 'e briedtiid felread mei swarte rânen om it each. De wjukken en de sturt binne oliifbrún. Wyfkes en net-briedende mantsjes binne ûnopfallend en boppe oliifgrien mei donkerbrune streken en ûnder griisbrún. 

## Fersprieding
Reade fodys komme op Madagaskar foar en binne yntrodusearre op oare eilannen yn 'e Yndyske Oseaan, dêr't it fûgeltsje fanwegen konkurrinsje in bedriging foarmje kin foar de Mauritsiusfody (*Foudia rubra*) en de Rodriguesfody (*Foudia flavicans*). De soarte is algemien yn bosk, op greide en lânbougebieten, mar net yn tichte bosken. Op Madagaskar beskôgje rysboeren it fûgeltsje as in pleach. 

De reade fody is monotypysk, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn ûndersoarten is. 

## Hâlden en dragen
Bûten it briedseizoen is de reade tody sosjaal. As it briedseizoen tichterby komt wurde der territoaria fan likernôch 30 m trochsnit ôfbeakene en sa briede de fûgels yn losse koloanjes. De fûgels binne monogaam en it mantsje begjint it nêst yn it sintrum fan it territoarium te bouwen, foardat de hofmakkerij begjint. It nêst is bolfoarmich mei in tagong op 'e side.

Read fodys iete foar in grut part sied, benammen gerssied, en ynsekten, mar ek fruit of nektar of wat se tusken ôffal fine.  

## Status
Oannommen wurdt dat de soarte stabyl is en dêrfandinne wurdt de fûgel op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (LC, 2018) klassifisearre.
Groubekwevers

**Groubekwevers** (*Ploceidae*) foarmje in lyts fûgelskaai fan sjongfûgels út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*). De typesoarte is de skiere groubekwever (*Pseudonigrita arnaudi*). De fûgel komt yn Eastafrikaanske lannen foar. 

It binne relatyf lytse wevers mei in kompakt bealchje en in swiere koarte snaffel, dy't se ûnderskiedt fan in soad oare wevers. It fearrekleed is oer it generaal ljochtbrún oant griis.  

It skaai libbet op iepen savannelânskippen, yn strûken en op ikkers. Se foarmje fakentiden lytse groepkes en bouwe de foar wevers typyske bolfoarmige nêsten. It iten bestiet út sied, nôt en lytse ynsekten.

## Soarten
Fan it skaai binne twa soarten bekend:
The Manhattan Transfer

**The Manhattan Transfer** wie in Amerikaanske fokale muzykgroep. Harren muzyk farieare fan jazz oant pop en R&B.

## Biografy
Foar de groep fan 1972 hie der in earder groep west mei deselde namme, dêr't allinnich Tim Hauser part fan wie. Yn 1972 stie er lykwols oan de witze fan in nije groep mei deselde namme. Yn earsten bestie de groep út Tim Hauser, Janis Siegel, Alan Paul en Laurel Massé. Doe't Massé yn 1979 nei in ûngemak de groep ferlitte moast, waard hja opfolge troch Cheryl Bertyne. Dat wie de formaasje dêr't hja it langst mei spile hawwe. Yn oktober 2014 ferstoar Hauser, en gie de groep fierder mei Trist Curless. Yn 2023 waard de groep opheft.

## Diskografy
Foar dizze albums wie der ien fan de earste groep fan dy namme.
;Studioalbums
*1975 – The Manhattan Transfer
*1976 – Pastiche
*1976 – Coming Out
*1979 – Extensions
*1981 – Mecca for Moderns
*1983 – Bop Doo-Wopp
*1983 – Bodies and Souls
*1985 – Vocalese
*1987 – Brasil
*1991 – The Offbeat of Avenues
*1992 – The Christmas Album
*1994 – The Manhattan Transfer Meets Tubby the Tuba
*1995 – Tonin'
*1997 – Swing
*2000 – Spirit of St. Louis
*2004 – Vibrate
*2005 – An Acapella Christmas
*2006 – The Symphony Sessions
*2009 – The Chick Corea Songbook
;Live-albums
*1978 – Manhattan Transfer Live
*1983 – Man-Tora!: Live in Tokyo
*1987 – Live
*2003 – Couldn't Be Hotter
Tsjerke fan Ditzum

De **Tsjerke fan Ditzum** (Dútsk: *Ditzumer Kirche*) is in protestantsk tsjerkegebou yn Ditzum yn 'e gemeente Jemgum yn 'e Eastfryske lânkring Lier. 

## Skiednis
De tsjerke is in ienfâldige sealtsjerke, dy't nei alle gedachten om 1200 hinne of healwei de 13e iuw op in terp (*warft*) boud waard. Mei de reformaasje waard de tsjerke in luthersk gebou, mar sûnt 1640/1650 stiet de tsjerke yn 'e kalvinistyske tradysje.  

Healwei de 16e iuw waard yn it ramt fan in ferbouwing de apsis ferwidere. Oan 'e rûne bôge yn 'e eastlike muorre is noch it plak fan 'e earder apsis te sjen. De waarden âlde portalen yn 'e súdlike en noardlike tichtmitsele en de flier ferhege. Yn 'e súdlike muorre is te sjen wêr't de hagioskoop siet. By in oare ferbouwing fan 1786-1788 waard de flier nochris ferhege. Yn 'e noardlike muorre binne romaanske finsters, dy't ek yn 'e súdlike muorren sitten ha en dêr't no trije goatyske finsters sitte.     

De frijsteande achthoekige toer datearret fan 1846. De hjoeddeiske toer hat de foarm fan in fjoertoer en ferfong in âldere toer. De toer liket op dy fan 'e tsjerken fan Jemgum en Lier. Yn 'e toer hinget in Marijeklok út 1479. Twa oare klokken stamme út 1959 en 1961. 
 
Yn 'e Twadde Wrâldkriich rekke de tsjerke troch artilleryfjoer yn 1945 slim skansearre. Nei de oarloch waard de tsjerke renovearre en op 11 septimber 1949 koe de gemeente it gebou wer yn gebrûk nimme. De renovaasje duorre lykwols noch oant 1963. Yn 'e jierren 1990 binne ek de bûtenmuorren restaurearre. 
 
## Ynterieur

Nei de oarloch waard yn 'e tsjerke in tonferwulft ynbrocht. De renêssânse preekstoel is út 1684 en makke troch Frederich Albertz. De nachtmieltafel datearret fan 1660. Njonken de preekstoel stiet in deksel fan in sânstiennen sarkofaach mei in dizich reliëf fan in biddende frau. De deksel is noch fan foar 1200 en noch âlder as de tsjerke.

## Oargel
It hjoeddeiske oargel waard yn 1965 troch Karl Schuke út Berlyn boud en ferfangt it yn 'e oarloch ferneatige oargel fan Wilhelm Eilert Schmid ut 1821-1822.

### Disposysje
Sjoch foar de disposysje fan it oargel op: ''Orgelsite''
Mariap fan Urk

**Mariap van Urk**, bynamme en letter skûlnamme fan **Marretje van Urk-Koffeman** (Urk, 9 augustus 1898 – dêre, 28 novimber 1966), wie in Nederlânske dichteres. Se waard benammen bekend troch har gedichten oer en ferset tsjin de ôfsluting en drûchlizzing fan de Sudersee. 

Fan har hân ferskynden twa dichtbondels by libben en ien postúm. Har gedichten ferskynden yn ferskate regionale kranten. Neist har dichterwêzen sette Mariap har yn foar it behâld fan de Urker dracht en oare foarmen fan Urker kultureel erfgoed.

## Bibliografy
*1949 - *Vaarwel mijn Zuiderzee. Een bundeltje gedichten van weemoed en humor en een stukje folklore*, gedichten
*1955 - *Urker ambachten en bedrijven*, gedichten
*1981 - *Urk is zó mooi... Verhalen en gedichten uit het nagelaten werk van Mariap van Urk*
Mûne fan Ditzum

De **mûne fan Ditzum** is in stellingmûne yn it Eastfryske plak Ditzum, Nedersaksen. 

## Skiednis
De mûne waard yn 1769 boud troch de Jemgumer mûnder Conrad Crehling, nei't dy lang besocht hie dêr in fergunning foar te krijen. By de doarpsbrân fan 1882 gie de mûne mei de omlizzende bebouwing ferlern, mar it jier dêrop folge al wer de werbou. De stiennen ûnderbou datearret fan dy tiid. Yn 1905 krige de mûne yn in apart gebouke in ekstra oandriuwing mei in Deutz-diselmotor.

Yn april 1943 baarnde de mûne fannijs út en allinnich de ûnderbou bleau oerein. Yn itselde jier waard de ûnderbou fan 'e mûne as motormûne renovearre en ôfsletten mei in flak tek. By de striid yn april 1945, yn it lêst fan 'e oarloch, waard de mûne op 'e nij slim troffen. De mûne, it mûndershûs en de bygebouwen gyngen folslein ferlern.   

Nei de oarloch waard de mûne op 'e nij as motormûne yn bedriuw nommen en oant de dea fan 'e lêste mûnder, Nikolaus Steen, bleau dy yn bedriuw. 

Yn it ramt fan 'e doarpsfernijing waard de mûne dêrnei troch de gemeente Jemgum oernommen. Sûnt 1991 sette in restauraasje útein. De ûnderbou waard ophege, sadat der in nije stelling boppe de dakken fan it doarp útkaam. Yn 1992 waard in achtkant fan in âlde mûne út Strübbel (Sleeswyk-Holstein) set en in 1994 folgen de keningsskroef, de kape en it wjukkekrús.

Hjoed-de-dei is de mûne in technysk en kultureel monumint. Der wurde rûnliedingen jûn en troch de ynset fan 'e yn 1988 stifte Mühlenverein Ditzum bliuwt de mûne in monumint yn it Reiderlân.
Skiere groubekwever

De **skiere groubekwever** (*Pseudonigrita arnaudi*) is in sjongfûgel út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*) en ien fan 'e twa soarten  yn it skaai groubekwevers (*Pseudonigrita*). De skiere groubekwever is de typesoarte fan it skaai. 

## Skaaimerken
It fûgeltsje wurdt tusken 11 oant 13 sm lang en hat meast in ljochtgriis oant brúneftich fearrekleed, mei in donkerder rêch en wjukken. De kop is ljocht fan kleur mei in grize kroan en dêrmei ûnderskiedt er him fan 'e oare soarte yn it skaai, de swartkopgroubekwever, dy't in swarte kroan hat. 

De snaffel is koart, stevich en swart, typysk foar de groubekwevers. De fûgel hat in griiswite eachring.
## Fersprieding
Skiere groubekwevers wurde ferdield yn twa ûndersoarten:

* *Pseudonigrita arnaudi arnaudi* (of *P. a. australoabyssinicus*): súdwestlik Sûdan, eastlik Súd-Sûdan, it meast súdlike diel fan Etioopje, súdlik Somaalje, noardeastlik Uganda, Kenia en it meast noardlike diel fan Tanzania.
* *Pseudonigrita arnaudi dorsalis*: westlik en sintraal Tanzania.

De soarte is in stânfûgel, dy't foarkomt op iepen savannes, by delsettings, op ikkers en hichten fan 600 oant 2000 meter. De fûgel past him maklik oan en kin ek by minsken foarkomme.

## Hâlden en dragen

Se libje meast yn lytse oant middelgrutte groepen en frette sied en nôt, mar ek wol lytse ynsekten mei. It iten siket er op 'e grûn.

Skiere groubekwevers bouwe de typyske bolfoarmige nêsten fan wevers, faak yn koloanjes yn beammen of strûken. Beide skaaien drage by oan nêstbou.

## Status
De IUCN beskôget de populaasje as stabyl en de soarte wurdt op 'e Reade list as net bedrige klassifisearre (LC, 2024).