open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferdrach fan Versailles

It **Ferdrach fan Versailles** wie it wichtichste fan 'e fredesferdraggen dy't laten ta de ein fan 'e Earste Wrâldkriich. Mei it ferdrach waard de steat fan oarloch tusken Dútslân en de Alliëarden formeel opheft. It ferdrach waard ûndertekene yn Versailles, op 28 juny 1919. De oare Sintrale Steaten dy't yn 'e Earste Wrâldkriich oan Dútske kant stiene – Eastenryk, Bulgarije, Hongarije en it Osmaanske Ryk – tekenen allegear in eigen fredesferdrach mei de Allïearden.

Fan alle bepalingen yn it ferdrach wie fierwei de wichstichste en meast kontroversjele dat Dútslân de ferantwurdlikens akseptearje moast foar alle feroarsake ferliezen en skea dy't de Alliëarden yn 'e oarloch lit hiene. Dy bepaling, Kêst 231, waard letter ek wol de 'Kriichsskuldklausule' neamd.
Dick Swidde

**Dick Swidde** (Purmerein, 16 augustus 1906 - Amsterdam, 29 july 1988) wie in Nederlânsk akteur, dy't syn grutste bekendheid krige troch syn rol fan *Boze Buurman Boordevol* yn de telefyzjerige 'Ja Zuster, nee Zuster' (1966-1968) fan Annie M.G. Schmidt.

Swidde, soan fan in hurdesmid út Purmerein, begûn syn toanielkarriêre by de pleatslike operetteferiening. Yn de tritiger jierren krige er as folontêr lytse rollen by it selskip fan Cor Ruys, mei wa't er letter ek noch wurke hat. Nei ferbûn west te hawwen oan oare selskippen, lykas it Sintraal Toaniel, waard hem yn 1950 in fêst kontrack oanbean by de Nederlandse Comedie dêr't er oan ferbûn bleau oant de opheffing yn 1971. Swidde gou as in goede twadde plansakteur, dy't fan lytse rollen eat aparts meitsje koe.

Dick Swidde skreau ek kabaretteksten foar ûnder oaren Wim Sonneveld.
	
## Filmografy
In kar:
* *[[Martijn en de magiër]]* - klant (1979)
* *Pipo en het grachtengeheim* - Prof. Pietzie Kato (1975)
* *[[Oorlogswinter (telefyzjerige)|Oorlogswinter]]* - Butler Hendrik  (1975)
* *[[Swiebertje]]* - Ferdinant van der Grijp (1973)
* *[[Ja zuster, nee zuster]]* - Lilke Buorman (*Boze Buurman*) Boordevol (1966 - 1968) 
* *[[Dorp aan de rivier (film)|Dorp aan de rivier]]* - Nooteboom (1958)
* *[[Lentelied]]* - Bobby Beverig (1936)

## Keppelings om utens
* Ynfo op webside fan de Teäterensyklopedy
* Ynfo by syn rollen op webstee Beeld en Geluid
Nikolaastsjerke (Dearsum)

De **Nikolaastsjerke** yn Dearsum is in ien fan de twa tsjerken fan de Protestanske Gemeente Ingwert. De oare tsjerke fan de gemeente is de Laurentiustsjerke yn Raerd. 

## Skiednis

De tsjerke waard as in romaanske tsjerke om 1200 hinne boud. It bêst bewarre bleau de noardlike muorre, dêr't noch twa heechlizzende rûnbôgefinsters binne. De tsjintwurdich tichtmitsele poarte dêr mei in spitsbôge waard yn de 15e iuw ynbrocht. Ek de sluting fan it koer is noch romaansk. Yn de súdlike muorre lit de gotyk him mear sprekke. De finsters dêr binne yn de 16e iuw fergrutte en op ien nei fan spitsbôgen foarsjoen. 

De sealtektoer waard yn de 13e iuw boud. 

De Dearsumer tsjerke wie oarspronklik oan Nikolaas fan Myra wijd, mar by fersin is de tsjerke yn de 19e iuw ek wol as Petrustsjerke beskreaun.

Yn de jierren 1948-1951 ûndergyng de tsjerke in grutte restauraasje.

## Ynterieur
It ynterieur fan de tsjerke is tige ienfâldich. De preekstoel ferhûze yn de 19e iuw fan in opstelling oan de súdlike muorre nei de eastlike muorre en stiet dêr ek tsjintwurdich noch. Rjochts fan de preekstoel is in ''piscina'' te sjen, in spitsbôgenis mei in ôffier foar it wetter dêr't yn de fan foar de reformaasje de liturgyske dingen mei skjin wosken waard. In oare nis út de katolike tiid is te sjen yn de noarlike muorre.

Yn de toer hinget in nei alle gedachten 14e-iuwske klok mei in diameter fan 75 sintimeter.

## Oargel

It ienmanualige oargel waard yn 1875 troch de bruorren Adema (Amsterdam-Ljouwert) boud. Foar de bou moast in trekbalke ferwidere wurde. 

It ynstrumint is noch hielendal orizjineel, mar de kast fan it oargel waard yn de jierren 1950 by de restauraasje grien farve. It oargel waard yn 2016  troch Bakker & Timmenga mei help fan Theo Jellema restaurearre.

## Keppeling om utens
* Skiednis en disposysje oargel op ''Kerk en Orgel''
Tsjerkje oan de See (Urk)

It **Tsjerkje oan de See** (*Kerkje aan de Zee*) is in herfoarmd tsjerkegebou yn Urk. It is ien fan de beide tsjerken fan de herfoarme gemeente *De Ark*, dy't in jong en rjochtsinnich karakter hat. 

## Skiednis
It Tsjerkje oan 'e See ferfong in tsjerke út likernôch 1600 dy't troch ôfslach fan Urk troch de see op in apart eilantsje kaam te lizzen. De tsjerke wie allinne noch oer it ûndjippe wetter te berikken en waard sa brekfallich, dat it ôfbrutsen wurde moast. In noch âldere tsjerke stoarte yn 1570 troch de Alderheljenfloed yn.

Foar noch gjin 15.000 gûne waard de tsjerke yn 1786 fannijs boud. Boppe de yngong tsjûget in gevelstien fan 'e bân, dy't Urk ea hie mei de stêd Amsterdam (oant 1792 hearde Urk by Amsterdam). Yn 'e jierren 1988-1989 waard de tsjerke foar it lêst restaurearre.  
    
De gemeente Urk is eigner fan 'e toer. Yn 'e toer hinget in klok, dy't fan 1461 datearret en yn 1936 op 'e nij getten wurde moast. De spits fan 'e toer waard yn 1955 ferfongen troch de tsjintwurdige iepen lantearne mei in sipel as bekroaning. Ek de balustrade om de lantearne hinne waard doe oanbrocht.

De preekstoel is 18e-iuwsk. De kroanluchters yn 'e tsjerke binne âlder en hawwe nei alle gedachten noch yn 'e âlde tsjerke hongen. Bysûnder binne de trije skipsmodellen yn 'e tsjerke: in kriichsskip, in turfpream en in botter.

Sûnt de bou fan in nije tsjerke foar de gemeente yn 1978 oan 'e *Lange Dam* waard de tsjerke allinnich noch brûkt foar bysûndere tsjinsten. Yn 2005 moast de tsjerke lykwols wer foar de sneinske earetsjinst iepene wurde, nei't de oare tsjerke troch de oanwaaks te lyts woarn wie. De gemeente hat yn 2006 in nije tsjerke bouwe litten oan 'e Vlechttuinen, dêr't plak is foar 1400 minsken.

Simmerdeis wurde der yn 'e tsjerke alle middeis om 14:00 oere sjongtsjinsten organisearre.

## Oargel
Yn 1905 krige de tsjerke foar it earst in oargel. Dat oargel wie net nij en kaam earne oars wie. Yn 1928 waard it restaurearre en yn 1942 ferfongen troch in nij ynstrumint fan 'e oargelmakkerij Reil út Heerde. It waard yn 1957 restaurearre, mar dêrnei yn 1981 wer ferfongen troch in oargel fan Vermeulen út 1929. It tsjintwurdige oargel is it fjirde oargel fan de tsjerke en ôfkomstich út de herfoarme tsjerke fan Munnikebuorren. It ienmanualige ynstrumint waard dêr yn 1901 boud troch L. van Dam en Soannen út Ljouwert en yn it ramt fan de restauraasje yn de jierren 1980 ferhûze nei Urk.

## Keppeling om utens
* Oargelhistoarje en disposysje
* Aginda Sjonge yn de Simmer
Willy Ruys

**Henri Guillaume Gerard Corneille (Willy) Ruijs** (Amsterdam, 20 augustus 1909 - Utert, 1 april 1983) wie in Nederlânsk akteur.

Willy Ruys syk karriêre begûn yn it selskip fan Louis Davids. Letter wurke er ek foar Wim Kan. Dêrnei siet er yn de harspulkearn fan de NRU en dy syn opfolger de NOS.

Yn 1955 makke Ruys syn filmdebút yn *[[Ciske de Rat (1955)|Ciske de Rat]]*. Trije jier letter waard er ferneamd yn Nederlân as de taartsjes-itende sirkusdirekteur *Dikke Deur*' yn de telefyzjesearje *[[Pipo de Clown]]*. Ruys syn gjalp *"Pipo, koeien!"* waard syn hannelsmerk. Ruys spile de rol trije seizoenen; de lêste kear wie yn 1975. In jier letter wie er te sjen as marsekreamer yn in oare bernerige, *[[Pommetje Horlepiep]]*.

Ruys wie boaske mei Hea Sury en wie in neef fan akteur en komyk Cor Ruys. Willy Ruys stoar yn de âldens fan 73 jier. Hy waard beïerdige op begraafplak 'Zuiderhof' yn Hilversum.

## Harkspullen
* Harkspul *[[Zonder angst of haat]]*, 1977
* Harkspul *[[Zomaar een breimachine]]*, 1977
Bastiaan Willem Plooij

**Bastiaan Willem Plooij** (Baarn, 17 maaie 1890 - Amersfoort, 3 april 1967) wie in Nederlânsk arsjitekt.

Plooij wurke yn Amersfoart en is foaral bekend wurden fan de bou fan grifformearde tsjerken, bygelyks de Krústsjerke yn Amstelhoek (1925), de grifformearde tsjerke yn Ommen (1932), de grifformearde tsjerke te Maarssen (1932), de Pylgerstsjerke yn Zoetermeer (1932), de Eastertsjerke yn Seist (1936) en de Maranathatsjerke yn Werkendam (1956).


Amstelhoek Geref kerk-1925-B.W. Plooij-5918.jpg|Krústsjerke, Amstelhoek
Overzicht kerk, toren en hoofdingang - Ommen - 20328929 - RCE.jpg|Grifformearde kerk, Ommen
Oosterkerk Zeist Nederland-03.JPG|Eastertsjerke, Seist
Pelgrimskerk Zoetermeer-1.JPG|Pelgrimskerk, Zoetermeer
Maranathakerk aan de Merwestraat.jpg|Maranathatsjerke, Werkendam


## Keppeling om utens
 Wiidweidige list mei ûntwerpen
Henri Willem Karel Huyssen van Kattendijke

**Henri Willem Karel ridder Huyssen van Kattendijke** (Dimter, 19 july 1919 – Sumar, 1 maart 1994) wie in Nederlânsk politikus fan de CHU en letter it CDA.

Oan it begjin fan syn karriêre wie er folontêr op de gemeentesekretary fan Bathmen. Yn de Twadde Wrâldoarloch waard er dêr de lieder fan de distribúsjetsjinst, wat er letter ek yn Heino en Dimter west hat. Yn 1945 waard Huyssen van Kattendijke beneamd ta waarnimmend boargemaster fan Vriezenveen. It jier dêrnei waard er dêre by keninklik beslút beneamd ta boargemaster; hy wie doe de jongste boargemaster fan Nederlân. Mids 1971 folge syn beneaming ta boargemaster fan Tytsjerksteradiel. 

Yn 1970 ûntfong er in keninklike ûnderskieding. By syn pinsjoen yn 1982 waard die befoardere ta Ofsier yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Begjin 1994 stoar Huyssen van Kattendijke yn de âldens fan 74 jier.
Tautenburg

**Tautenburg** is (sûnt 1920) in gemeente in de Dútske dielsteat Turingen en is part fan de Saale-Holzland-Kreis.
Tautenburg hat 282 (2015) ynwenners.

Yn Tautenburg stiet ek in stjerrewacht, it Karl Schwarzschild-observatoarium.


Turm_Tautenburg.JPG|Toer fan Tautenburg
Kirche_Tautenburg.JPG|Tsjerke fan Tautenburg
File:Karl-Schwarzschild-Observatorium.jpg|it Karl Schwarzschild-observatoarium (1981)
Oosterkerk (Grins)

De **Oosterkerk** (*Eastertsjerke*) is in monumintale tsjerke yn Grins. De tsjerke wurdt brûkt troch de gemeente Grins-East fan 'e Nederlânske Grifformearde Tsjerken en jout plak oan mear as 1100 minsken.

## Skiednis
De tsjerke waard tagelyk mei in pastory en kosterswente yn 'de jierren 1927-1929 op 'e hoeke fan 'e S.S. Rosensteinloane en de Thomassen à Thuessinkloane boud foar de Grifformearde gemeente fan 'e eastlike stedsútwreiding fan Grins. De arsjitekten Jan Kuiler en Lucas Drewes ûntwurpen in tsjerke yn 'e styl fan de Amsterdamske Skoalle en dêr't plak wie foar mear as 1100 minsken (wêrfan 336 op 'e kreake).

Tsjerke, kosterswente en pastory steane op in mearhoekich, waaierfoarmich grûnplan, mei de haadyngong op 'e hoeke fan 'e beide loanen oan 'e râne fan 'e Easterparkwyk. Yn 1990 waarden de glês-yn-leadramen restaurearre. Sûnt 1995 is de tsjerke ynskreaun as ryksmonumint.

## Gebrûk
Tusken 1999 en 2002 dielden de grifformearden de tsjerke mei de frijmakke-grifformearden. Op 1 juny 2002 foarmen de Grifformearde tsjerken fan Grins-Noard en Grins-Súd ien Grifformearde Stedstsjerke. Noch yn 'e selde moanne holden de grifformearden foar it lêst in tsjinst yn 'e tsjerke. De frijmakke grifformearden bleane lykwols de tsjerke fierder brûken. 

Sûnt 1 maaie 2023 foarmje de Nederlânsk Grifformearde Tsjerken en de Grifformearde Tsjerken (frijmakke) nei de skuorring fan 'e jierren 1960 wer ien tsjerkegenoatskip: de Nederlânsk Grifformearde Tsjerken.  

## Oargel
Yn itselde jier fan 'e foltôging fan 'e Grifformearde tsjerke boude de firma Valckx & Van Kouteren út Rotterdam boppe de preekstoel in pneumatysk oargel. Yn 'e jierren 1960 en 1970 waard de disposysje fan it ynstrumint feroare en de traktuer elektrifisearre. Yn 2008 brocht Mense Ruiter tagelyk mei in restauraasje it oargel werom yn 'e oarspronklike steat.
Cor Ruys

**Cor Ruys** (Amsterdam, 10 febrewaris 1889 – dêre, 22 septimber 1952) wie in Nederlânsk toanielspiler, komyk, kabaretier en toaniellieder. Hy spile ûnder mear "Potasch" yn *Potasch en Perlemoer* fan Montague Glass.

## Wurkpaad
Ruys begjint yn 1905 by de *Nederlandsche Tooneelvereeniging* fan *Chrispijn*. Fan 1913 ôf wurket er by Eduard Verkade en makke er mei him syn earste reis nei Nederlânsk-Ynje. Yn 1919 gie Ruys fannijs nei Ynje, no as direkteur fan in selskip.
Fan 1922 oant 1924 wie er direkteur fan de Princesse Schouwburg yn De Haach. Yn 1924 waard die direkteur fan it *Nederlandsch-Indisch Tooneel*, mar gie ek noch as akteur op toernee.
Yn de simmers fan 1940 oant 1943 wie er lieder fan it *Kurhaus Cabaret* te Skeveningen en fan 1945 oant 1952 wie direkteur fan it yn 1940 stichte *Het Vrije Toneel*. Dit selskip hie er tegearre mei syn broer Anton Ruys (1892-1955), ûnder de namme *Het Ruys Ensemble*.

Neist kabaretier wie Ruys ek in komysk akteur dy't him talei op ymprovisearjen.

Hy wie in neef fan akteur Willy Ruys. Tilly Lus (1888–1971) wie syn oarehelte.

## Filmografy
* *[[De damescoupeur]]*, (1919) - Jacques, de dameskûpeur
* *[[Potasch en Perlemoer]]*, (om 1930) - Potasch
* *[[De kribbebijter]]*, (1935) - Baron de Kribbebijter
* *[[Komedie om geld]]* (1936) - Moorman


Aankomst Cor Ruys-522024.ogv|Bioskoopsjoernaal fan 23 juli 1937. Oankomst fan Cor Ruys nei syn toernee troch Nederlânsk-Ynje.
Rotterdam borstbeeld Cor Ruys Van links burgemeester A G Wertheim beeldhouwe, Bestanddeelnr 908-2325.jpg|Untbleating fan de búste fan Ruys yn de Rotterdamske skouboarch (1957), f.l.n.r. boargemaster Gerard van Walsum, byldhouwer Jobs Wertheim en de widdo Ruys.


## Keppelings om utens
* [Foto fan Cor Ruys mei [Fien de la Mar]]
* Sênefoto út ''Potasch en Perlemoer'' (om 1930)
Sisca Folkertsma

**Sisca Folkertsma** (Sleat, 21 maaie 1997) is in Nederlânsk fuotballer (middenfjilder) fan Frysk komôf dy't sûnt 2017 útkomt foar AFC Ajax, yn de Earedifyzje Froulju. Sy siet yn it tiim dat kampioen waard by it Eeropeesk kampioenskip fuotbal froulju 2017.
Jan Kuiler

**Jan Kuiler** (Utert, 22 maart 1883 - Amsterdam, 2 augustus 1952), yn fakliteratuer meast **J. Kuiler** neamd, wie in Nederlânsk arsjitekt.

## Libben en wurk
Kuiler wie foaral aktyf yn it noarden fan it lân, meast tegearre mei syn fakgenoat Lucas Drewes (1870-1969), mei wa't er yn Grins fan 1916 ôf oan it  arsjitekteburo Kuiler en Drewes hie. Tegearre ûntwurpen se in soad filla's, bûtenpleatsen, fabriken en tsjerken, lykas de *[[Oosterkerk (Grins)|Oosterkerk]]* yn Grins. Ek it Puddingfabryk dêre is fan harren hân. Ferskate bouwurken fan Kuiler en Drewes binne oanwiisd as ryks- of gemeentlik monumint.

Jan Kuiler wie in soan fan de Utertske arsjitekt M.E. Kuiler (1859-1937). Ek syn neef J.E.K. Kuiler (1883-1957) wie arsjitekt.

## Wurk (in kar)
* 1898: Grifformearde tsjerke, Sauwerd 
* 1913: Hearehûs oan de Hearewei yn Grins (sûnder L. Drewes) 
* 1913: Filla oan de *Rijksstraatweg*, Haren 
* 1914: Foarhûs fan fillapleats *Groot Hoijsum*, Warffum (sûnder L. Drewes) 
* 1917: Grientekonservefabryk *Hunsingo*, Winsum 
* 1920: *Noorderkerk*, Grins 
* 1921: Went oan de *Weg voor de Jagerskampen*, Haren 
* 1922: Filla *De Jagerskampen*, Haren (yn 1931 ferboud, opnij troch Kuiler & Drewes)  
* 1923: *Odd Fellowhuis*, Grins 
* 1923-1924: Bankgebou oan de Vismarkt, Grins  
* 1927-1929: *[[Oosterkerk (Grins)|Oosterkerk]]*, Grins  
* 1930: Filla oan de *Terborgsteeg*, Haren 
* 1930: Filla oan de *Westerse Drift*, Haren 
* 1931: Dûbel lânhûs oan de *Hondsruglaan/Quintuslaan*, Grins 
* 1931: *[[Puddingfabryk|Puddingfabriek A.J. Polak]]*, Grins 
* 1931: Earder Joadsk bejaardehûs Beth Zekenim, Grins 
* 1931: Filla *De Dobbe*, Haren 
* 1931: Filla *Lindenhof*, Haren 
* 1936: Filla oan de *Dilgtweg*, Haren 
* 1950: Herfoarme tsjerke, Wapenveld 
* 1952: *Immanuëltsjerke*, Capelle aan den IJssel 
* 1954: Grifformearde tsjerke, Houwersyl 

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske arsjitekten
Operaasje Pegasus

**Operaasje Pegasus** wie in militêre operaasje by Renkum yn 'e Nederlânske provinsje Gelderlân yn oktober en novimber 1944, mei as doel militêren nei de slach om Arnhim út beset gebiet wei fia de Nederryn te evakuearjen nei allieard gebiet.

## Eftergrûn
Nei it ferlies by Arnhim moast de Britske 1ste Loftlâningsdivyzje tûzenen militêren benoarden de Ryn efterlitte. Inkelden koenen harren foar de Dútsers ferstopje, en oaren slaggen deryn fuort te kommen nei't se pakt wienen. In protte fan dizze militêren waarden opfongen en ferburgen troch it lokale ferset fan 'e Feluwe.

Doe't dúdlik waard dat it Britske twadde leger net gau opkomme soe, waard in plan makke om it flinke tal ferburgen militêren te evakuearjen oer de Ryn. Luitenant-kolonel David Doby, kommandant fan it earste parasjutistebataljon, swom ferskate kearen de Ryn oer om de aktiviteiten oan te stjoeren.

## Ferrin
Operaasje Pegasus 1 yn 'e nacht fan 22 op 23 oktober 1944 slagge, doe't mear as 100 minsken evakuearre waarden. In flinke groep Amerikaanske militêren waard nei de noardkant fan 'e rivier stjoerd om de evakuaasje te befeiligjen.

Operaasje Pegasus 2 rûn út op in mislearring mei aardich wat ferliezen oan de kant fan de alliearden.
Nije Tsjerke (Grins)

De **Nieuwe Kerk** (*Nije Tsjerke*, ek wol **Noorderkerk** (*Noardertsjerke*) neamd) is in monumintaal protestantsk tsjerkegebou yn Grins.

## Skiednis

Nei de Reduksje fan Grins yn 1594 waarden der al gau plannen foar in grutte stedsútwreiding makke. De earste plannen datearren fan 1608, mar net earder as yn 1625 waarden de nije fêstingwurken foltôge. Yn it noardlike berik fan 'e stedsútwreiding moast ek in nije tsjerke komme, dy't neffens it ûntwerp fan de Amsterdamske Noardertsjerke boud wurde moast. Fanwegen de grutte oerienkomsten mei it Amsterdamske foarbyld waard de Grinzer Nije Tsjerke ek wol Noardertsjerke neamd.  

De Nije Tsjerke is de earste tsjerke yn Grins, dy't as in echte preektsjerke boud waard foar de protestantske earetsjinst. De oare tsjerken yn Grins wiene fan oarsprong allegear noch roomske tsjerken en binne mei de reformaasje oerdroegen oan de kalvinisten. De tafoeging "Nij" ferwiist nei de oan it begjin fan 'e 17e iuw ôfbrutsen âlde Sint-Walburgistsjerke.    

Mei de bou fan 'e Nije Tsjerke waard yn 1660 útein set. It gebou is yn 'e styl fan 'e Hollânske Renêssânse boud op in grûnplan fan in Gryksk krús en krige op de krusing fan de skepen in foar in part iepen lantearne. De romten tusken de krúsearms waarden opfolle mei tsjinstwenten. De grûn om 'e tsjerke, dy't earder bûten de stêd lei, waard foar dy tiid al brûkt foar it beïerdigjen fan slachtoffers fan 'e pest. Tsjintwurdich is it âlde tsjerkhôf in gersfjild mei âlde beammen.

## Oargel

It trijemanualige oargel fan 'e Nije Tsjerke is yn 1831 boud troch Johannes Wilhelmus Timpe neffens in tekening fan Petrus van Oeckelen en Samuel Wolther Trip. It ynstrumint is gaadlik om in breed repertoire fan de oargelliteratuer út ferskate iuwen op te spyljen. As foarbyld foar de bou tsjinne it Müller-oargel yn 'e Grutte- of Bavotsjerke fan Haarlim. Oant 1882 fersoarge de firma Van Oeckelen it ûnderhâld fan it oargel. Yn dy tiid waarden feroarings yn it meganyk en de disposysje útfierd. It ûnderhâld gyng letter oer op 'e oargelbouwer Jan Doornbos, dy't yn 1921 in wynmotor oan it oargel tafoege. Oan it begjin fan 'e oarloch sette stadichoan de delgong fan it ynstrumint yn. Pas yn 'e jierren 1976-1980 fûn der in restauraasje plak troch Ernst Leeflang.

De lêste grutte restauraasje waard fazearre troch Mense Ruiter útfierd yn 'e jierren 2008-2009 en 2017. It op de galerij steande ynstrumint hat 42 registers, ferdield oer haadwurk, rêchposityf, boppewurk en pedaal.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel op de side fan Peter ten Kate
Gryksk krús

It **Gryksk krús** is in krús mei fjouwer earms fan gelikense lingte. It wurdt in protte brûkt yn de Eastersk-otterdokse tsjerken en is de grûnfoarm fan guon protestantske tsjerken, mar ek katolike tsjerken.

## Sjoch ek
* Heraldysk krús
* Krús (symboal)
* Krús (kristendom)
Iselliny

De **Iselliny** wie in militêre ferdigeningsliny dy't tusken 1951 en 1954 oan 'e Isel lein waard om Nederlân te beskermjen tsjin in lânynvaazje. Ek al wie by de Dútske oanfal op Nederlân fan 1940 al dúdlik wurden dat de Isel fan ôfgryslik grut belang wie by it ferdigenjen fan Nederlân, waard pas yn 'e Kâlde Kriich besletten ta de bou fan in slutende ferdigeningsliny.

Nederlân wie nei de Twadde Wrâldkriich benaud foar in Russyske ynfal om't de Feriene Steaten en it Feriene Keninkryk harren striidkrêften flink lytser makke hienen en de FS in ôfwachtsjende hâlding hienen tsjinoer in mooglike Russyske oanfal.

## Keppelings om utens
* ''Stichting De IJssellinie''
* Foto's fan de tastân yn Arnhim
Jenisej (rivier)

De **Jenisej** (Russysk: *Енисей*) is in grutte rivier yn Siberië yn Ruslân. It is mei 3.438 km kilometer (systeem Jenisej–Angara–Selenge) de fyfde rivier nei langte fan de wrâld en is part fan it grutste rivierstelsel dat yn de Arktyske Oseaan rint. De rivier is in bytsje koarter as de Mississippy, mar hat 1,5 kear de mannichte wetter. Hy ûntspringt yn Mongoalië en rint nei it noarden en komt út yn de Karasee.
Noardertsjerke (Amsterdam)

De **Noardertsjerke** (*Noorderkerk*) is in protestantsk tsjerkegebou yn Amsterdam oan 'e râne fan 'e Jordaan. De monumintale tsjerke waard neffens in ûntwerp fan Hendrick de Keyser (1565-1621) boud en wurdt brûkt troch de Noardertsjerkegemeente, in gemeente fan it Grifformearde Bûn, dy't oansletten is by de Protestantske Tsjerke Amsterdam.

## Bouskiednis
De tsjerke waard tusken 1620 en 1623 yn 'e foarm in Gryksk krús boud mei tusken de earms trijehoekige tsjinstwenten en stie model foar de letter boude Nije Tsjerke fan Grins. De bou fan ien fan 'e earste tsjerken nei de reformaasje yn Amsterdam waard needsaaklik nei't yn 'e 17e iuw de befolking fan it westlik diel fan 'e stêd hurd oanwoeks. 

De lytse toer op  e krusing fan de beide skippen is it wurk fan de stedstimmerman Hendrik Jacobsz Staets en de doedestiidske stedsmitsler Cornelis Danckerts. Dat dy twa faklju it wurk fan Hendrick de Keyzer, en letter nei syn ferstjerren tegearre mei syn soan Pieter, foltôgen wiist der op dat it de stêd der in soad om te dwaan wie om de bou ta in súkses te meitsjen.

Fanwegen in tekoart oan tsjerkefolk moast de Noardertsjerke yn 1929 de doarren slute. Nei't de Eilânstsjerke oan de *Bickersgracht* fanwegen brekfalligens ticht moast, waard de Noardertsjerke opknapt en yn 1941 wer iepene foar de earetsjinst.

Tusken 1993 en 1998 waard de tsjerke restaurearre. Sûnt dy tiid wurdt de tsjerke ek iepensteld foar kulturele aktiviteiten en binne der regelmjittich konserten. Oan 'e súdlike bûtenmuorre binne brûnzen oantinkens oanbrocht dy't de slachtoffers yn de Twadde Wrâldkriich en de Febrewarisstaking fan 1941 betinke. Njonken de tagong fan 'e tsjerke stiet in lyts monumintsje ta oantinken fan de opskuor yn de Jordaan fan 1934.     

## Ynterieur

It ynterieur fan it tsjerkegebou foldocht oan in echte protestantske preektsjerke, dêr't de ferkundiging fan it Wurd sintraal heart te stean. Santjinde iuwsk binne allinne noch de bepleistering fan 'e muorren, de moarmeren foet fan 'e kânsel en it ikehout fan in tal banken. De flier fan 'e tsjerke is oant hjoeddedei in geef sarkenfjild. Under eltse grêfsark binne somtiden wol mear as fiif minsken te rêste lein. Eartiids waard de tsjerke ferljochte troch koperen kroanen mei kjersen; sûnt 1941 wurdt de tsjerke elektrysk ferljochte.

## Oargel
De bou fan it oargel wie yn 1849 troch H. Knipscheer. It is it grutste oargel dat troch dy oargelfamylje makke waard. Bysûnder is dat it ynstrumint om in grutte pylder hinne boud is. It oargel waard foar it lêst yn 2005 restaurearre troch Flentrop Orgelbou, Saandam, en nei de restauraasje op 16 septimber 2005 wer yn gebrûk nommen.

## Keppeling om utens
* ''Kerk & Orgel'': disposysje oargel.
Slach om Aken

De **Slach om Aken** wie in gefjocht dat oktober 1944 yn de Twadde Wrâldkriich plakfûn yn en om de Dútske stêd Aken. Yn 1939, doe't de kriich begûn, hie de stêd sa'n 160.000 ynwenners. Foar it gefjocht binne lykwols sa'n protte minsken útnaaid dat der noch mar 20.000 oer wienen by de oankomst fan de Amerikanen. De stêd waard troch goed 5.000 Dútske troepen ferdigene, laat troch kolonel Gerhard Wilck. Dizze troepen wiene eleminten fan de 3de Pantserdifyzje en in tal Waffen-SS-striidkrêften.
Reichswehr

De **Reichswehr** (Frysk: Ryksferdigening) wie fan 1921 oant 1935, yn de tiid fan de Weimarrepublyk en it earste jier fan Nazy-Dútslân, de offisjele namme fan it Dútske leger. Dêrnei is de Reichswehr opgongen yn de nije Wehrmacht.

## Oprjochting
Doe't de Earste Wrâldkriich yn 1918 ôfrûn wie, gongen de measte Dútske militêren allinnich of yn lytse ploechjes wer nei hûs. De measten sletten harren oan by frijwillige ienheden dy't belutsen wienen by de Novimberrevolúsje en grinskonflikten tusken 1918 en 1923.

De Reichswehr wie troch it Ferdrach fan Versailles fan 1919 beheind ta in grûnleger fan 100.000 man en in marine fan 15.000 man. Swiere wapens, pânsere auto's, ûnderseeboaten, slachskippen en fleantugen mocht hja net ha. De Militêre Ynteralliearde Kontrôlekommisje seach der oant 1927 op ta dat dizze beheinings net skeind waarden.

De nije Weimarrepublyk moast fansels wol in leger ha, dat op 6 maart 1919 waard de *Vorläufige Reichswehr* (foarriedige ryksferdigening) oprjochte, besteand út de *Vorläufige Reichsheer* (grûnleger) en de *Vorläufige Reichsmarine* (marine). De Vorläufige Reichswehr bestie út 43 brigades.

Op 30 septimber 1919 waard it leger reorganisearre en krige it de namme *Übergangsheer* (oergongsleger). Om't der no ynstee fan 43 brigades noch mar 20 wienen, bleaunen der sa'n 400.000 striidkrêften oer. Yn maaie 1920 waard dit tal fierder werombrocht ta 200.000, en op 1 oktober 1920 waarden de brigades ferfongen troch rezjiminten, wêrtroch't it totaal op 100.000 kaam. Dêrmei waard foldien oan de bepalings fan it Ferdrach fan Versailles. Op 1 jannewaris 1921 waard de Reichswehr offisjeel oprjochte.
Militêre Ynteralliearde Kontrôlekommisje

De **Militêre Ynteralliearde Kontrôlekommisje** wie ien fan de trije tafersjochhâldende organen fan de alliearden fan de Earste Wrâldkriich. De kommisje waard ein 1919 ynsteld mei as doel om te kontrolearjen oft Dútslân en syn eardere bûnsgenoaten har holden oan de bepalings fan it Ferdrach fan Versailles en de oare fredesferdraggen.

De foarsitter fan de kommisje wie yn earste ynstânsje de Frânske generaal Charles Nollet, oant er op 1 july 1924 opfolge waard troch de Frânske generaal Camille Walch. Hy bleau oant 31 jannewaris 1927 foarsitter. Richard von Pawelsz fertsjintwurdige it Dútske Ryk as Rykskommisaris. Op 28 febrewaris 1927 hold de kommisje op mei syn aktiviteiten yn Dútslân, en itselde barde op 31 maart fan dat jier yn Hongarije en op 1 juny yn Bulgarije, wêrnei't de kommisje opheft waard.
Finsintiustsjerke (Reduzum)

De **Finsintiustsjerke**  oan de Haedstritte yn Reduzum is de eardere herfoarme tsjerke fan Reduzum en tsjintwurdich ien fan de trije tsjerken fan de PKN-gemeente Reduzum-Idaerd-Friens.

## Skiednis

De oarspronklik oan Finsintius fan Saragossa wijde tsjerke waard oan it begjin fan de 14e iuw boud. Yn de noardlike muorre, dy't noch fan kleastermoppen boud is, is noch in diel fan in lyts romanogoatysk finster en in tichtmitsele portaal te sjen. It is lykwols net de muorre fan de oarspronklike 14e iuwske tsjerke. De noardlike binnenwand fan de tsjerke is de oarspronklike muorre. Yn 1726 ûndergyng de tsjerke in grutte ferbouwing. Yn dy tiid is de súdlike muorre fernijd. Ek waard doe in súdlik dwersskip út de 15e iuw ôfbrutsen. 

Yn 1878 waard ek de âlde sealtektoer ôfbrutsen en ferfongen troch in nije toer mei in spits as bekroaning. Yn de toer hingje twa liedklokken, wêrfan't ien fan 1628 datearret. 

## Ynterieur
Mei it útbrekken fan de iken trekbalken waard yn 1859 it tonferwulft ynbrocht. Allinnich de westlike trekbalke bleau op syn plak. De ienfâldige preekstoel is fan 1669, it doopstek út itselde jier is yn 1950 ferwidere. Yn it koer lizze een tal âlde sarken fan it geslacht Bootsma. 

Banken en stúkwurk fan it ynterieur stamt út de twadde helte fan de 19e iuw. 

It kleurrige Finsintiusraam is in tafoeging út 2014. Monique Verbruggen út Kûbaard hat it raam makke yn opdracht fan de tsjerkeried. It stelt de raven foar dy't de hillige beskerme, nei't de moardner fan Finsintius syn lichem nei it iepen fjild bringe liet om it dêr te fuorjen oan rôffûgels en wylde bisten.

## Oargel
Al yn 1543 hie de tsjerke in oargel, dat yn 1669 ferfongen of restaurearre waard. It tsjintwurdige ynstrumint stamt út 1785. It waard boud troch Albertus Johannes van Gruisen en moast yn 1859-1860 yn ferbân mei it ynbringen fan in nij tonferwulft feroare wurde. De oargelfirma Van Dam út Ljouwert feroare doe ek de disposysje fan it ynstrumint.  

It Reduzumer oargel is it âldste oargel fan de bouwer dat bewarre bleau.

Nei't it monumintale oargel yn de rin fan de tiid net mear te bespyljen wie, folge yn 1995-1996 in grutte restauraasje troch Bakker & Timmenga.

## Sjoch ek
* Gertrudistsjerke, Idaerd
* Tsjerke fan Friens

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Das Lied der Deutschen

**Das Lied der Deutschen** (Frysk: *It Liet fan de Dútsers*), ek bekend as it **Deutschlandlied** (*Dútslânliet*), is sûnt 1922 it folksliet fan Dútslân. Fan 1952 ôf waard lykwols allinnich noch it tredde kûplet songen, en sûnt 1991 is offisjeel allinnich dit kûplet it folksliet.

## Skiednis
De troch Joseph Haydn komponearre melody waard yn earste ynstânsje foar Keizer Frâns II songen as de *Kaiserhymne*. Ek brûkte Haydn de melody foar it twadde part fan syn *Kaiserquartett*.

De tekst waard yn 1841 skreaun troch germanist en dichter August Heinrich Hoffmann von Fallersleben doe't er op fakânsje wie op it doetiidsk Britske Noardsee-eilân Helgolân. It *Lied der Deutschen* kin sjoen wurde as in protest tsjin de Frânske eask om de Ryn de grins fan Frankryk te meitsjen. Dochs komt it wurd *Rhein* net yn it liet foar.

Yn it Dútske Keizerryk (1871-1918) wie der gjin offisjeel folksliet, mar by spesjale gelegenheden waard *Heil dir im Siegerkranz* songen op de melody fan it Ingelske folksliet *[[God save the Queen]]*. It *Lied der Deutschen* waard lykwols hieltyd populêrder, en ûnder de Earste Wrâldkriich waard it ek faker songen om't *Heil dir im Siegerkranz* deselde melody hie as it folksliet fan de Ingelske fijân.

## Folksliet sûnt 1922
De sosjaaldemokratyske rykspresidint Friedrich Ebert besleat yn 1922 om it *Lied der Deutschen* it offisjele folksliet te meitsjen. De nasjonaalsosjalisten (1933-1945) lieten it folksliet bestean, mar songen allinnich it earste kûplet. Dêrop moast it earste kûplet fan it Horst Wessellied folgje, it liet fan de nasjonaalsosjalistyske partij NSDAP.

## Tekst

**Das Lied der Deutschen**

Deutschland, Deutschland über alles,
Über alles in der Welt,
Wenn es stets zu Schutz und Trutze
Brüderlich zusammenhält,
Von der Maas bis an die Memel,
Von der Etsch bis an den Belt –
Deutschland, Deutschland über alles,
Über alles in der Welt!

Deutsche Frauen, deutsche Treue,
Deutscher Wein und deutscher Sang
Sollen in der Welt behalten
Ihren alten schönen Klang,
Uns zu edler Tat begeistern
Unser ganzes Leben lang –
Deutsche Frauen, deutsche Treue,
Deutscher Wein und deutscher Sang!

Einigkeit und Recht und Freiheit
Für das deutsche Vaterland!
Danach lasst uns alle streben
Brüderlich mit Herz und Hand!
Einigkeit und Recht und Freiheit
Sind des Glückes Unterpfand
Blüh im Glanze dieses Glückes,
Blühe, deutsches Vaterland!
Praachoffinsyf

It **Praachoffinsyf** wie de lêste grutte militêre operaasje fan it Reade Leger oan it Jeropeeske eastfront yn de Twadde Wrâldkriich. De slach duorre fan 6 oant en mei 11 maaie 1945, wylst Dútslân op 8 maaie al kapitulearre.

## De slach
Nei de fal fan Berlyn op 2 maaie 1945 begûn op 5 maaie de opstân fan de Praachske befolking tsjin de Dútske besetter. Yn de nacht fan 5 op 6 maaie frege hja om help fan de alliearden, en dy kaam as earste fan it 1ste Oekraynske Leger, dat op 7 maaie it Ertsberchtme berikte en in dei letter de stêd Dresden folslein yn hannen hie.

Yn de nacht fan 8 op 9 maaie binne ienheden fan it 1ste Oekraynske Leger 80 kilometer fierder kommen en dy koenen moarns mei help fan partisanen de Tsjechoslowakyske haadstêd besette. Dêrmei waarden de wichtichste Dútske striidkrêften benoarden Praach ynsletten. Op 10 en 11 maaie jûgen de Dútsers harren oer en gongen hja yn kriichsfinzenskip.

It Reade Leger en de Amerikanen koenen op 10 maaie by Chemnitz en op 11 maaie by Budweis eltsoar de hân jaan.
Erongo (regio)

**Erongo** is in regio yn Namybje. It leit yn it westen fan it lân. De regio hat 150.400 ynwenners. De haadstêd is Swakopmund.
Slach om Moskou

De **Slach om Moskou** (2 oktober 1941 – 7 jannewaris 1942) wie in fjildslach oan it Eastfront yn de Twadde Wrâldkriich. It plan fan Dútslân, as ûnderdiel fan Operaasje Barbarossa, wie om de haadstêd fan de Sovjet-Uny, Moskou, yn te nimmen. Nei't de opmars de earste moanne flink fertrage wie troch it hjerstwaar (*raspûtytsja*) en de ûnferwachts sterke wjerstân, koe it offensyf goed twa wike letter trochsetten wurde. It twadde offensyf mislearre lykwols finaal, nei't op 5 desimber 1941 it Reade Leger in grutte tsjinoanfal begûn. Hitler seach gjin oare mooglikheid as it weromlûken fan syn striidkrêften op 15 jannewaris 1942. It doel fan it Reade Leger om de Heeresgruppe Mitte alhiel te ferneatigjen waard lykwols net berikt.
Kavango-West

De **Kavango-West Regio** is in regio yn Namybje. It leit yn it noardeasten fan it lân. De regio hat 107.505 ynwenners. De haadstêd is Nkurenkuru. De regio ûntstie yn 2013, doe't de eardere regio Kavango yn twaen spjalte waard. (De oare helte waard Kavango-East.)
Slach om Nederlân

De **Slach om Nederlân** makke diel út fan *Fall Gelb*, de Dútske ynvaazje fan Nederlân, Belgje, Lúksemboarch en Frankryk yn de Twadde Wrâldkriich. De slach begûn op 10 maaie 1940 mei de ynfal yn Nederlân en einige op 14 maaie nei it bombardemint op Rotterdam. Yn de provinsje Seelân waard lykwols pas op 17 maaie gjin wjerstân mear bean.

Nei it oerweldigjende bombardemint op Rotterdam troch de *[[Luftwaffe]]* drigen de Dútsers noch mear Nederlânske stêden te bombardearjen as de Nederlanners harren net oerjaan soenen. Men wist dat de bommewerpers net tsjin te hâlden wienen, en sa krige it Nederlânske leger al frij gau it befel om de wapens del te lizzen.
Tsjerke oan 'e Ie (Burdaard)

De **Tsjerke oan 'e Ie** is de eardere grifformearde tsjerke fan Burdaard. Tegearre mei de foarhinne herfoarme "Tsjerke op de Terp" is it ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente Burdaard-Wânswert-Jislum. Beide tsjerken wurde troch de gemeente foar de sneinske tsjinsten brûkt.

Op 31 augustus 2008 fierde de Protestanske Gemeente Burdaard dat de Herfoarme Gemeente Burdaard-Jannum en de Grifformearde Gemeente Burdaard-Jislum-Wânswert offisjeel op 24 juny fan dat jier fusearre wiene.

## Skiednis
Yn 1841 waard foar de ôfskieden gemeente in tsjerke boud. Nei de doleânsje waard dy tsjerke te lyts en moast de hjoeddeiske tsjerke boud wurde. It portaal is letter oanboud.

## Ynrjochting
De tsjerkeseal is ferdield yn trije rigen banken en in kreake, dy't op de preekstoel oriïntearre binne. Boppe de preekstoel hinget it oargel. It ferwulft is yn 1989 wer yn de oarspronklike kleuren skildere.  

## Oargel
Yn 1920 boude Bakker & Timmenga in oargel yn de tsjerke. Mei gebrûk fan ûnderdielen fan it âlde oargel boude Wil Boegem yn 1972 in nije meganysk sleeplade-oargel mei 21 registers.

## Keppeling om utens
* Disposysje fan it oargel op de Orgelsite
Slach om Frankryk

De **Slach om Frankryk** (Dútsk: *Westfeldzug*; Frânsk: *Bataille de France*) wie in militêr offinsyf fan Dútslân tsjin de Lege Lannen en Frankryk yn maaie en juny 1940 tidens de Twadde Wrâldkriich. De oanfal begûn op 10 maaie 1940 en betsjutte de ein fan de Skimerkriich. It offinsyf bestie út twa opienfolgjende operaasjes: *Fall Gelb* en *Fall Rot*.

Yn de earste faze, *Faal Gelb*, stoden Dútske pânserienheden yn rap tempo troch Nederlân en oer de Belgyske Ardinnen nei It Kanaal, wêrmei't de Britske en Frânske striidkrêften yn sintraal-Belgje ôfsnijd waarden. De Britten slaggen der lykwols yn om de Britske Ekspedysjemacht en in protte Frânske soldaten út Dúntsjerk te evakuearjen, al moast hja al it materieel efterlitte.

Yn de twadde operaasje, *Fall Rot*, kamen de Dútsers de Maginotliny foarby wêrtroch't se oant fier yn Frankryk trochsette koenen. Itaalje ferklearre Frankryk de kriich op 10 juny. Op 17 juny liet Philippe Pétain yn it iepenbier witte dat Frankryk om in wapenstilstân freegje soe. Dy waard op 22 juny tusken Frankryk en Dútslân tekene en gong yn op 25 juny.

It slagjen fan it offinsyf soarge foar in rappe ferovering fan Nederlân, Belgje en Lúksemboarch, de ûnfolsleine besetting fan Frankryk en ynienen in omslach yn de geopolitike machtsferhâldings yn Dútsk foardiel. It ûnbesette súdeasten fan Frankryk waard in fazalsteat fan Dútslân: Vichy-Frankryk. Der wie doe noch mar ien wichtige tsjinstander oer: it Britske Mienebest. Frankryk en de Lege Lannen waarden pas yn 1944 en 1945 befrijd.
Rosita Steenbeek

**Rosita Steenbeek** (Utrecht, 25 maaie 1957) is in Nederlânsk skriuwster en earder aktrise (yn 1986). Se waard grutbrocht yn Amersfoort, mar wennet yn de Italjaanske haadstêd Rome.

## Libben en wurk
Steenbeek is de âldste dochter fan de neerlandicus Jan Steenbeek en Margreeth Hugenholtz. Nei it Johan van Oldenbarneveltgymnasium yn Amersfoart ôfmakke te hawwen sette se útein mei in stúdzje teology oan de Universiteit Utert, mar se studearre lykwols ôf yn de moderne letterkunde yn Amsterdam, dêr't se Arthur Japin kennen learde. De bewurke ferzje fan har' freonskip spile in wichtige rol yn syn roman *[[De droom van de leeuw]]* út 2002.

Steenbeek debutearre as skriuwster yn 1994 mei de roman *De laatste vrouw*, dy't ek fertaald waard en ek yn it bûtenlân útbrocht waard.

## Wurk
* 1994 - *De laatste vrouw*, útjouwerij Prometheus, ISBN 9789044614367
* 1999 - *Schimmenrijk*, útjouwerij Ooievaar, ISBN 9789057138287
* 2000 - *Ontmoeting in Venetië*, Ooievaar, ISBN 9057135051
* 2000 - *Thuis in Rome*, Prometheus, ISBN 9789044603309
* 2002 - *Ballets Russes*, Prometheus, ISBN 9789044603453
* 2004 - *Intensive care*, Prometheus, ISBN 9789044603736
* 2006 - *Siciliaans testament*, Singel Pockets, ISBN 9789041331595
* 2008 - *Terug in Rome*, De Arbeiderspers, ISBN 9789029566070
* 2009 - *Ander licht*, De Arbeiderspers, ISBN 9789029567725
* 2010 - *Kleuren van Rome*, De Arbeiderspers, ISBN 9789029573771
* 2011 - *Parels van Rome*, útjouwerij Ambo|Atheneum - Polak & Van Gennep, ISBN 9789026323898
* 2012 - *Amsterdam - Delphi*, De Arbeiderspers, ISBN 9789029575300
* 2015 - *Rose, een familie in oorlogstijd*, Ambo/Athos, ISBN 9789026328619
* 2015 - *De triomfboog*, berneboek by de útstalling *Rome. De droom van keizer Constantijn* yn De Nieuwe Kerk Amsterdam, 3 oktober 2015 oant en mei 7 febrewaris 2016, útjouwer De Nieuwe Kerk / Hermitage Amsterdam 
* 2017 - *Heb uw vijanden lief*, essay oer kompassy. CPNB.
* 2018 - *Wie is mijn naaste? - mijn verhaal over de vluchtelingenopvang*, útjouwerij Prometheus, ISBN 978-90-446-3575-1
* 2021 - *Leven in Rome*, útgjouwerij Prometheus, ISBN 978-90-446-4750-1
* 2022 - *Julia. Vrijgevochten keizersdochter*, útjouwerij Prometheus, 

## Filmrollen
* 1986 - *[[Charley]]* - Berie
* 1986 - *[[Maria (film)|Maria]]* - Daniëlle
* 1989 - *[[Wilde harten]]* - prostituee

## Keppelings om utens
* Offisjele webside
*  Steenbeek yn de IMDb
* Steenbeek yn de DBNL
De Beam (koart ferhaal)

***De Beam*** is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en skoalmaster Ulbe van Houten (1904-1974). It is skreaun yn it personeel perspektyf, en giet oer it ferstjerren fan in âld boer. Van Houten skreau *De Beam* yn 'e 1930-er jierren en publisearre it wierskynlik oarspronklik yn it tydskrift *[[Yn Us Eigen Tael]]*. Dat wie it orgaan fan it Kristlik Frysk Selskip (KFS), in organisaasje dêr't Van Houten nochal aktyf yn wie. Yn 1943 waard *De Beam* tafoege oan 'e ferhalebondel *[[De Rook fan it Lân]]*, dy't yn 1965 werprinte waard, en yn 1994 nochris, dy lêste kear yn it ramt fan 'e rige *[[Fryske Klassiken]]*.

## Ynhâld
Yn *De Beam*, dat yn 'e statige sfear fan 'e 1930-er jierren spilet, komt de lêzer yn 'e kunde mei in âld-boer, dy't Van Houten inkeld oantsjut as 'Alde Roarda'. Hy wennet by it gesin yn fan syn soan Dirk en skoandochter Klas, mei't Dirk syn heit opfolge is as boer, en de âldman net mear allinnich yn 'e buorren wenje kin. Dêr hat er wol jierren mei syn frou Eke húsmanne nei't er boer-ôf wurden wie, mar doe't er nei it ferstjerren fan Eke sels ek yn 'e minnichte rekke, is er by de bern ynkommen. Oan 'e iene kant is er bliid dat er wer op 'e pleats wennet, dêr't er yn syn eigen stoel foar syn eigen rút sitte kin en nei de fruchtebeam sjen kin dêr't er in sin by hat. Oan 'e oare kant is it fansels sa dat er no gjin eigen baas mear is, mar him skikke moat nei syn soan en skoandochter, wat wolris dreech is.

De ôfrûne winter hat Roarda slim siik west en it by de dea om 't ôf helle, mar no is it maityd en fielt er him wer knap. It is snein en de middeis nei iten geane Dirk en Klas mei de beide jonges nei tsjerke. Alde Roarda hat harren by heech en by leech besward dat er him wol in goed oere allinnich rêde kin. Wat er net seit, is dat er ek wol wer ris eefkes allinnich wêze wol. Hy jout him del op in túnbank ûnder de omraak bluossemjende beam, en oertinkt syn libben. As it him inkele kearen efterinoar flink beset en as er bloed begjint op te jaan, begrypt er dat syn ein nei-oan is, en dêr hat er frede mei. Hy stjert dêr ûnder de beam yn 'e stille tún, dêr't de wite blêden fan 'e bluossems delsnije op syn bloedberûne klean.
Endlösung der Judenfrage

De **Endlösung der Judenfrage** (Frysk: *Einoplossing foar it Joadefraachstik*), of koartwei de **Endlösung**, wie in plan fan de Nazy's foar de systematyske genoside op de Joaden yn Jeropa tidens de Twadde Wrâldkriich. De term waard betocht troch Adolf Eichmann, ien fan de ferantwurdliken foar de útfiering fan it plan.

It beslút ta de Endlösung om elkenien dy't neffens de Dútsers Joadsk wie systematysk en op mechanysk-yndustriële wize te ferneatigjen, is nei alle gedachten yn de twadde helte fan 1941 naam. De operasjonele ymplemintaasje fan it plan waard bepraat tidens de Wannseekonferinsje op 20 jannewaris 1942. Yn de maitiid fan 1942 waard begûn mei it systematysk ferneatigjen.
Franz von Papen

**Franz von Papen** (Werl, 29 oktober 1879 - Obersasbach, 2 maaie 1969) wie in Dútsk politikus. Hy wie fan juny oant desimber 1932 rykskânselier en fan jannewaris 1933 oant july 1934 fise-kânselier yn it Kabinet-Hitler. Dêrnei wie er oant de fal fan it Tredde Ryk diplomaat.

Nei de Twadde Wrâldkriich wie Von Papen ien fan de fertochten by de prosessen fan Neurenberch, dêr't er fan alle oanklachten frijsprutsen waard. Op 24 febrewaris 1947 waard er lykwols troch in ûntnazifisearringsrjochter as "haadskuldige" oanwiisd en feroardiele ta acht jier twangarbeid.
Poalske Fjildtocht

De **Poalske Fjildtocht** of ek wol de **Septimberfjildtocht** wie de ynvaazje fan Poalen troch Nazy-Dútslân en wurdt oer it algemien beskôge as it begjin fan de Twadde Wrâldkriich. De ynfal begûn op 1 septimber 1939, in dei nei it troch de SS opsette Gleiwitz-ynsidint.

Op 3 septimber 1939 ferklearren Frankryk en Grut-Brittanje fanwegen harren alliânsje mei Poalen de kriich oan Dútslân. Hja hienen lykwols net in adekwate tarieding en dêrmei ek net in slagjende oanfalsstrategy. Londen reagearre earst mei in seeblokkade en inkelde oare aksjes op see, wylst Frânske striidkrêften op 9 septimber 1939 de Dútske grins oer gongen. It doel wie om Poalen dêrmei te ûntlêstigjen, mar dat wie net it gefal. Nei fjouwer wike hawwe hja harren dêrom wer weromlutsen.

Op 17 septimber liet Josef Stalin it Reade Leger it easten fan Poalen binnenfalle. Dit koe neffens it Molotov-Ribbentroppakt dat op 23 augustus 1939 tusken Dútslân en de Sovjet-Uny sletten waard om Poalen te ferdielen. In moanne letter waard dêr it grins- en freonskipsferdrach tusken Dútslân en de Sovjet-Uny oan taheakke, wêrmei't de demarkaasjeline ferskowde. Litouwen soe no ûnder de Sovjet-Uny falle en parten fan it woiwodskip Warsjau ûnder it Dútske Ryk.

Parten fan it Poalske leger slaggen deryn om it omklamjen fan Poalen troch de Dútsers en de Sovjet-Uny te ûntkommen troch nei Hongarije, Roemeenje en Litouwen te flechten. Op 30 septimber waard yn Parys in regear yn ballingskip opset, dat yn maaie 1940 nei Londen ferhuze. It regear stjoerde de yn Poalen oerbleaune troepen oan en besocht it ferset tsjin de Dútsers en de Sovjet-Uny te organisearjen, mar al op 6 oktober 1939 joegen de lêste Poalske striidkrêften de wapens del.

Tidens de kriich en de Dútske besetting fan Poalen fan 1939 oant 1945 fierden ienheden fan de Sicherheitspolizei, de SD en de Wehrmacht plande of spontane massamoarden út op Poalske yntellektuelen, prysters, fakbûnsleden, aadliken en Joaden, wat as opmaat foar de 'ferneatigingskriich' fan it Dútske Ryk tsjin de Sovjet-Uny en foar de Holokaust beskôge wurde kin.
Gleiwitz-ynsidint

It **Gleiwitz-ynsidint** fan 31 augustus 1939 wie in troch de SS opsette oerfal op it radiostasjon *Sender Gleiwitz* yn it lyknammige plak dat doe by Dútslân hearde en hjoeddedei yn Poalen leit (as *Gliwice*). Dizze provokaasje, wêrby't de Dútsers harren as Poalen foardienen, is de meast ferneamde fan alle operaasjes dy't troch de SS útrjochte binne om de skyn fan Poalske agresje tsjin Dútslân te wekken en dêrmei de ynvaazje fan Poalen te rjochtfeardigjen.

## Ynsidint
It measte fan wat bekend is oer it Gleiwitz-ynsidint komt fan de ferklearring fan *SS-Sturmbannführer* Alfred Naujocks dy't er tidens de Prosessen fan Neurenberch joech. Neffens him hie er de aksje opset yn opdracht fan Reinhard Heydrich en Heinrich Müller, haad fan de Gestapo.

Yn de nacht fan 31 augustus 1939 oerfoel in ploechje Dútsers yn Poalske unifoarmen it radiostasjon fan Gleiwitz en stjoerden in koart anty-Dútsk berjocht út yn it Poalsk. De hiele operaasje hie de koadenamme *"Großmutter gestorben"* ("beppe stoarn") krigen. It doel wie om de yndruk te wekken dat de oanfal en de útstjoering it wurk wie fan anty-Dútske Poalske saboteurs.

Om de oanfal noch oertsjûgender lykje te litten waard Franciszek Honiok, in 43-jierrich Dútsk katolyk buorker dy't ferneamd wie om syn sympatisearjen mei de Poalen, om it libben brocht. Hy wie de dei derfoar oppakt troch de Gestapo. Klaaid as saboteur waard er mei in ynjeksje dea makke en krige er skotwûnen tabrocht, wêrnei't er efterlitten waard sadat it like as oft hy fermoarde wie tidens de oerfal op it stasjon. Syn lichem is doe oan de plysje sjen litten as bewiis fan de oanfal.

Net allinnich Honiok, mar ek inkelde finzenen út it konsintraasjekamp Dachau waarden op deselde wize dea makke. De Dútsers ferwiisden nei dizze persoanen mei de koadenamme *"Konserve"* ("hâldber guod"). Yn in mûnlinge ferklearring liet Erwin von Lahousen tidens de prosesssen witte dat syn difyzje fan de Abwehr ferantwurdlik wie foar it meitsjen fan Poalske unifoarmen, ark en identiteitsbewizen, en dat er letter pas fan Wilhelm Canaris hearde dat minsken út konsintraasjekampen twongen waarden om dêrmei it radiostasjon oan te fallen.