open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ierlitten

**Ierlitten** is it iepenjen fan in ier mei it doel om bloed ôfrinne te litten. Der waard lang tocht dat it ierlitten in remeedzje foar tal fan syktes en krupsjes wie. Ierlitten waard yn de Aldheid al tapast en wie oant yn de 19e iuw part fan de medyske praktyk.

Ierlitten wie it wurk fan de sjirurgyn, mar ek fan de barbier.

## Yndikaasjes yn de moderne genêskunde
* It bloedôfnimmen foar in bloedtransfúzje.
* By izersteapelingssykte hemogromatoaze, om de fierstente grutte hoop izer, dy't yn de reade bloedsellen opslein is ta normale wearden te bringen.
* By polysytemia vera is der sprake fan oanmeitsjen fan tefolle reade bloedsellen en kin regelmjittich ierlitten fertuten dwaan.
* Yn gefal fan grutte need by astma kardiale, it akute hertfalen, as in grutte fermindering fan sirkulearjend bloed/focht nedich is. In dokter sil dan gau in fochtôfdriuwend middel jaan, daliks yn de ier. It tapassen fan ierlitten is dan ek beheind ta sitewaasjes wêryn't sa'n medisyn net oanwêzich is.

## Keppelings om utens
* Platen fan antyk ierlittingsark
* Mânske samling fan antyk ierlittingsark
Caitlin Macnamara

**Caitlin Macnamara**, ek wol bekend ûnder har trounamme **Caitlin Thomas** (Hammersmith yn Londen), 8 desimber 1913 - 31 july, 1994) wie in Ingelsk skriuwer en de frou fan de Welske dichter en skriuwer Dylan Thomas. Hja skreau it boek *Leftover Life to Kill*.

## Libben
Macnamara waard berne yn Hammersmith, Londen, wie de dochter fan Francis en Yvonne Macnamara. Francis woe graach dichter wêze, mar dat slagge net sa. Mei 12 jier wiene der al manlju dy't efter de kreaze, libbene Catlin oansieten. Mei 16 jier rûn se fuort fan de kostskoalle dêr't se hinne stjoerd wie en gie hja nei in dûnsskoalle. Yn 1933 sette hja har ta wenjen yn Ierlân, yn it Greefskip Clare en wenne dêr in skoft by har heit; letter wenne hja noch yn Parys mei dûnseres Vera Gibben. Dêr hie hja ek in koarte ferhâlding mei in skilder.

Werom yn Londen, moete MacNarama Thomas yn in bar yn 1936. It pear boaske op 11 july 1937 yn Penzance, Cornwall, mar tsjin it sin fan Dylan syn âlden. Sy krigen trije bern. Beide hiene se ek oare ferhâldings yn it houlik. Yn 1938 ferfarden sy nei Laugharne. Thomas wie in soad fan hûs en Caitlin ferfeelde har faak. Boppedat wiene sy allebeide swiere drinkers.

Nei Thomas syn dea yn 1953 ferfarde Caitlin yn oktober 1954 nei it eilân Elba yn Itaalje. Yn 1957 krige hja kunde oan Giuseppe Fazio, by wa't hja yn 1963 in bern krige, Francesko, hja wie doe 49 jier. Caitlin joech de skuld fan Thomas syn dea oan ferkeard medysk hanneljen. (It liket ek sa te wêzen. It tatsjinjen fan morfine oan Dylan, dy't swierrichheden mei sykheljen hie, ropt fragen op.)

Nei de dea fan Thomas rekke Caitlin emosjoneel en psygologysk yn de nederklits neffens eigen sizzen; op seker stuit moast hja sels opnommen wurde. Ek gie sy nei gearkomsten fan de AA yn 1973. Sy wie doe 60 jier.

## Film
Der binne twa films oer Macnamara makke: *The Edge of Love*, dêr't Macnamara spile wurdt troch Sienna Miller; en *Caitlin* (mei Miranda Richardson en Rosamund Pike, dy't Caitlin op ferskillende mominten yn har libben sjen litte.

## Sjoch ek
* Aeronwy Thomas
Hingbrêge

In **hingbrêge** is in brêge dy’t opboud is út twa (soms ien) hege pylders wêrtusken in dikke keabel spand is. Troch de symmetry wurde de pylders fertikaal belêste. Tusken de pylders yn hinget in ‘haad’draachkeabel, likernôch yn de foarm fan in paraboal.

Oan de haaddraachkeabel hingje op fêste ôfstân fertikale keabels, de hingers, hjir wurdt it brêgedek oan ophong. Yn tsjinstelling ta de measte oare brêgesoarten is dit brêgedek tige licht. Hjirtroch bliuwt de brêge betelber. Neidielen fan dizze konstruksje binne de gefoelichheid foar eigentrillingen en aerodynamyske effekten (by hurde wyn wurde dit soarte brêgen dan ek sluten) en de gefoelichheid foar konsintrearre belêsting, lykas by in trein. 

Yn de haaddraachkeabel geane tige grutte krêften om. Oan it begjin en de ein is de brêge fêstmakke yn de fundearring. De keabels wurde dêr hast horizontaal ynsetten, wêrtroch de grutste krêften net fertikaal, mar horizontaal op de fundearring steane. Dat is ek de reden dat yn Nederlân en oare lannen yn Jeropa de hingbrêge hast net foarkomt. De boaiem is hjir te sêft om dizze grutte krêften hâlde te kinnen. As de grûn út stien bestiet kinne de krêften better opfong wurde.

It idee efter de hingbrêge is hat itselde oan dat fan in bôgebrêge. Mar by sa’n brêge is der gjin triuwkrêft, mar lûkkrêft. 

De earste hingbrêgen fan 'e wrâld wiene de acht brêgen dy't yn 1433 yn eastlik Bûtan boud waarden troch de Tibetaanske hillige Thangtong Gyalpo. De langste hingbrêge fan de wrâld is de Akashi-Kaikyō Brêge yn Japan, dizze hat in lingte fan 1990,8 meter. Mar yn Itaalje binne der plannen om oer de Seestrjitte fan Messina in hingbrêge te bouwen.

Wrâldferneamd binne de telefyzjebylden fan de Tacoma Narrows Brêge yn de Amerikaanske steat Washington. Op 7 novimber 1940 stoarte dizze brêge, dy't krekt nij wie, yn de rivier dy't dêrûnder streamde. Mei tank oan nije techniken wie dizze brêge in stik lichter boud as oare hingbrêgen út dy tiid. Dit hie as gefolch dat troch de wyn de brêge hin en wer skommele en úteinlik ynstoarte. By nijmoadrige ûntwerpen wurdt hjir rekken mei hâlden en wurde der modeltesten útfiert.

## Ferneamde brêgen
Inkele ferneamde hingbrêgen binne de:
*Akashi-Kaikyō Brêge by Kobe yn Japan
*Golden Gate Brêge yn San Fransisko
*Brooklyn Brêge yn New York
*Grutte Beltbrêge yn Denemark
Noardpoalsirkel

De **Noardpoalsirkel** is de parallel op likernôch 66° 33′ 39″ noarderbreedte. It is ien fan de fiif parallellen mei in bysûndere stjerrekundige betsjutting. It gebiet benoarden fan de sirkel is it noardpoalgebiet; it gebiet fuort besuden de poalsirkel is de noardlike evenredich-klimaatsône. De oare poalsirkel is de Súdpoalsirkel op it súdlik healrûn.

De Noardpoalsirkel jout it súdlikste foarkommen op seenivo oan fan de poalnacht en de poaldei op it noardlik healrûn. Yn de simmer giet de sinne om 21 juny hinne in dei net mear ûnder, de poaldei. Hoe fierder nei it noarden, hoe mear nachten de sinne net ûndergiet. Yn de winter sil de sinne hjir om 21 desimber hinne yn alle gefallen ien dei net boppe de eachein komme. Ek hjir jild dat hoe mear nei it noarden, hoe langer de sinne net opkomt. Dit barren hat alle kearen plak mei de sinnekear.

Troch de foarm fan de Ierde is de noardpoalsirkel net wier in sirkel, mar de sirkel dy't der mei oerienkomme soe at de Ierde in bol wie, soe in lytssirkel wêze, dat oarnaris wurdt de poalsirkel beskôge as in lytssirkel.

## Geografy
Der wenje net in soad minsken benoarden de Noardpoalsirkel, benammen troch it swiere klimaat dat dêr hearsket. De trije grutste delsettings boppe de sirkel lizze yn Ruslân; it binne Moermansk (325.100 ynwenners), Norilsk (135.000) en Vorkuta (85.000). Yn Noarwegen leit Tromsø boppe de Noardpoalsirkel; hjir wenje 62.000 minsken. Yn Finlân leit Rovaniemi krekt besuden de poalsirkel, hjir wenje sa’n 58.000 minsken.

De Noardpoalsirkel giet troch de Noardlike Iissee, it Skandinavysk Skiereilân, Noard-Aazje, it noarden fan Noard-Amearika en Grienlân. Der lizze acht lannen op de poalsirkel, dit binne Noarwegen, Sweden, Finlân, Ruslân, de Feriene Steaten (yn de foarm fan Alaska), Kanada, Denemark (Grienlân) en Yslân.
Súdpoalsirkel

De **Súdpoalsirkel** is de parallel op likernôch 66° 33′ 39″ suderbreedte. It is ien fan de fiif parallellen mei in bysûndere stjerrekundige betsjutting. It gebiet besuden fan de sirkel is it súdpoalgebiet, it gebiet fuort benoarden de poalsirkel is de súdlike evenredich-klimaatsône. De oare poalsirkel is de Noardpoalsirkel op it noardlik healrûn.

De Súdpoalsirkel jout it noardlikste part fan de poalnacht en de poaldei oan fan it súdlik healrûn. Yn de simmer giet de sinne om 21 desimber hinne in dei net mear ûnder, de poaldei. Hoe fierder nei it suden, hoe mear nachten de sinne net ûndergiet. Yn de winter sil de sinne hjir om 21 juny hinne yn elts gefal ien dei net boppe de eachein komme. Ek hjir jild dat hoe mear nei it suden, hoe langer de sinne net opkomt. Dit barren hat alle kearen plak mei de sinnekear.

Troch de foarm fan de Ierde is de súdpoalsirkel net wier in sirkel, mar de sirkel dy't der mei oerienkomme soe at de Ierde in bol wie, soe in lytssirkel wêze, dat oarnaris wurdt de poalsirkel beskôge as in lytssirkel.

## Geografy
It wrâlddiel Antarktika is in lânmassa dy't it meastepart fan it súdpoalgebiet ynnimt. Der is gjin permaninte populaasje yn it gebiet. Wol binne der tsientallen ûndersykstasjons fan ferskate lannen op Antarktika. Dy stasjons wurde bemanne troch ploegen fan wittenskippers. Earder hawwe der al semy-permaninte delsettings west foar de walfiskfangst, guon fiskers libben doe foar mear as in jier op Antarktika.
De Bjirmen (krite)

**De Bjirmen** foarmje in lânstreek yn it noardwesten fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. Mei de oantsjutting wurdt yn it foarste plak ferwiisd nei de doarpen Easterbierrum, Seisbierrum en Pitersbierrum en omkriten (en âldtiids ek it ferdronken Westerbierrum), mar by útwreiding kin it ek opfet wurde as namme foar it hiele eardere Barradiel, dus de doarpen Furdgum, Kleaster-Lidlum, Minnertsgea, Tsjummearum en Winaam ynbegrepen. 

It wurd 'Bjirmen' is in fonetysk ôfsliten fariant fan 'Bierrumen'. 'Bierrum' komt fan it Aldfryske *berim*, fan *bere*, dat "hûs" of "skuorre" betsjut. Mei de útgong *-im* betsjut it sokssawat as *by de huzen*, wat ferlykber is mei de betsjutting fan De Bieren ûnder Waaksens, Bierum yn Grinslân en Loga Berum yn East-Fryslân. 

De Bjirmen foarmje in krite mei in dúdlike eigen identiteit binnen it Klaaifryske gebiet, ynklusyf in eigen subdialekt, it Bjirmsk.
Anna Elisabeth Buma

**Anna Elisabeth Buma** (Ysbrechtum, 16 desimber 1750 - Ljouwert, 23 augustus 1825) wie in skriuwster. 

Sy wie in dochter fan dûmny Hanso Buma (1716-1772) en Binke Tuinhout (1717-1801). Anna Elisabeth Buma bleau frijfaam. Se waard bekend as dichteresse en tige gelearde frou. Se hie it Latyn en Gryksk yn 'e macht.

## Keppeling om utens
* ''Anna Elisabeth Buma'', biografischportaal.nl
Navidukt Krabbersgat

It **Navidukt Krabbersgat** is in navidukt by Inkhuzen. It is it earste navidukt dat ea boud is en waard iepene yn 2003. De sluzen yn it navidukt hawwe in lingte fan 125 meter, in breedte fan 12,5 meter en in drompeldjipte fan 4,50 meter -NAP.

Sûnt 1975 wurdt de Markermar skieden fan de Iselmar troch de Houtribdyk. Dy dyk wie oanlein as mooglike grins fan de oan te lizzen Markerwaard. De Krabbersgatslús by Inkhuzen moast it farferkear tusken de beide marren fersoargje. Mar de slús krúst de autowei N302, dêrtroch hie sawol it wetter- as it weiferkear bot lêst fan de situaasje. Healwei de njoggentiger jierren waard besletten om dêr in akwadukt oan te lizzen.

Omdat de ferbining tusken de Markermar en de Iselmar allinnich troch it meitsjen fan in slús makke wurde koe, is der keazen foar de bou fan in navidukt, dêr’t de wei dan ûnder de dûbele slús troch giet.

It navidukt is yn in spesjaal foar it navidukt oanleine polder boud. Dy polder, yn de foarm fan in rút, hat in lingte fan 500 meter en is 160 meter breed. De polder is foarme troch daamwanden te slaan yn de klaailaach oant 25 meter -NAP. De dyk fan de polder giet oant 6 meter +NAP. Omdat de sluzen net yn it lân boud binne, mar frij yn it wetter lizze, moatte se goed wetterticht makke wurde. Eltse slúskolk bestiet út 7 dielen, in middenpart, fjouwer slúsparten en in twa kopparten. De kop- en de middenparten binne oan elkoar keppele, de rest is los fan elkoar boud.

It navidukt is lykas de polder op stiel fundearre. Dêrfoar is it besteande grûnpakket oant op in djipte fan 11,50 meter -NAP fuortbaggere en ferfong troch in sânlaach. Dat om genôch stiifheid yn de grûn te krijen. Auto’s kruse it navidukt op 10,80 meter -NAP. Om wetteroerlêst te foarkommen is de grûnwetterspegel yn de polder ferlege oant 12.00 meter -NAP. In wiidweidich drainaazje- en suveringssysteem soarget foar in goede wetterôffier as der tefolle delslach is.
Aldert Jacobs van der Poort

**Aldert Jacobs van der Poort** (Dokkum, 24 novimber 1771 - Ljouwert, 13 maart 1807) wie in keunstskilder.
Hy wie in learling fan izerhanneler Jacob Bonga (Dokkum), H. W. Beekkerk (1756-1796, út Ljouwert) en Willem Bartel van der Kooi. Nei syn trouwen yn 1800 wenne er in skoft yn Leer yn East-Fryslân. Yn 1803 gie er werom nei Ljouwert dêr't er in grutte opdracht krige ta it skilderjen fan histoarjestikken.

Hy skildere op behang, makke portretten en lânskippen. Hy stoar oan tuberkuloaze, noch gjin 36 jier.

## Galery

File:Schaatswedstrijd voor vrouwen te Leeuwarden, 1805, Jacob Ernst Marcus, naar Aldert Jacob van der Poort, 1805 - 1807 RP-P-OB-67.851.jpg|Hurdriderij foar froulju yn Ljouwert, 1805 (troch Jacob Ernst Marcus, nei wurk fan Aldert Jacobs van der Poort)
Ofbyld:Aldert Jacobs van der Poort - Zeegezicht No. 21.jpg|Seesicht Nû. 21
Ofbyld:Aldert Jacobs van der Poort - Luisterryke vrouwen schaatschen rydparty.jpg|*Luisterryke vrouwen schaatschen rydparty*
Gosling Posthumus

**Gosling Tjeerds Posthuma** (Dokkum, 7 novimber 1800 - dêre, 15 novimber 1832) wie in keunstskilder.

Hy wie in learling fan Otto de Boer mei wa't er yn 1824 in reis nei Frankryk en Itaalje makke. Yn it stedhûs fan Dokkum is wurk fan him.

## Galery

Ofbyld:Gosling Posthumus - Portret van Johan Joeke Gabriël van Wicheren.jpg|Portret fan Johan Joeke Gabriël van Wicheren
Ofbyld:Gosling Posthumus - Portret van een familie.jpg|Portret fan in famylje mei fan lofts nei rjochts Saapke Posthumus Goslings, nei alle gedachten de skilder sels (mei pet), de dochter Aafke (steande) en de dochter Saapkje (sittend)
Ofbyld:Seerp Gratama (1827).jpg|Portret van Seerp Gratema(RU Grins)


## Publikaasje
* A. Wassenbergh: *Gosling Posthumus, een Dokkumer schilder uit het begin van de 19e eeuw*. Yn: It Beaken (1995)

## Keppeling om utens
* Goslinga yn it Biografysk portaal fan Nederlân
Makrinus

**Marcus Opellius Macrinus**, koartwei op syn Frysk **Makrinus** (sa. 165 – juny 218) wie keizer fan Rome fan 11 april 217 oant 8 juny 218. Hy wie fan "Moarske" komôf en de earste keizer dy't net út de senatoarestân kaam. 

## Eftergrûn
Makrinus wie ôfkomstich út de Romeinske provinsje Mauretania Caesariensis (Noard-Afrika). Hy groeide op yn in aadlike Romeinske laach fan 'Equites" en krige in treflike oplieding wêrtroch hy opgong meitsje koe en in plak fertsjinne by de Romeinske politike elite. Hy stie bekend as in deskundich abbekaat en ûnder keizer Septimius Severus waard hy in bekend burokraat. Karakalla de opfolger fan keizer Severus beneamde him as prefekt fan de Praetoriaanske garde. 

Makrinus beselskippe de keizer nei de eastlike provinsjes dêr't sy tariedings troffen foar de militêre kampanje tsjin de Parten yn maaitiid fan 217. Mar op in ekspeksytocht waard Karakalla fermoarde en Markrinus soe dêr de hân yn hân hawwe. Markinus beneamde himsels as de nije keizer fan it Romeinske Ryk en wiisde syn soan Diadumenianus oan as Caesar en opfolger. 

## Bewâld (11 april 217 - 8 juny 218)
Omdat Makrinus tiid nedich hie om syn posysje te fersterkjen, wienen de Parten ûnder kening Artabanus IV foar him op dat stuit in probleem en hy besocht fuortendaliks frede te sluten. De Partyske kening seach dat oanbod as in teken fan swakte en foel it Romeinske Ryk oan. Yn de kriich dy't dêr op folge waard it leger fan Makrinus ferslein en wie de keizer twongen om in neidielige frede te sluten. Ek slute Markinus frede mei de Armeenjers en de Daasjers. Troch dizze hannelingen ferlear Makrinus alle 'goodwill' dy't er hie (ek omdat hy noch hieltyd Rome net besocht hie). Julia Domna, de mem fan Karakalla, en Julia Maesa, har sus, besleaten om Makrinus út de wei te romjen. Sy stoken it leger op en lieten dy op 15 maaie 218 de beppesizzer fan Maesa Elagabalus (14 jier âld) ta keizer útroppe. 

## Ein
Op 8 juny kaam it ta in fjildslach (slach by Antioochje) tusken de opstannige troepen fan Elagabalus en de troepen dy't loyaal oan Makrinus wienen. De slach waard troch Elagabalus wûn en it lot fan Makrinus wie besegele. Hy flechte, mar waard ûnderweis finzen nommen en koart dêrnei eksekutearre yn Kappadoasje. Syn soan dy't koart foar de beslissende slach ta mei-keizer beneamd waard, folge net folle letter, itselde lot as dat fan syn heit.
Jacob Bonga

**Jacob Symons Bonga** (Dokkum, doopt 9 maart 1758 - Ljouwert, 22 maaie 1848) wie in hanneler yn izer en lânskipskilder. 

Hy wie de heit en learmaster fan Sjoerd Bonga. Yn 1783 boaske er mei Marike Wendelaar (1764-1805). Wurken fan him hingje yn it Frysk Museum en falle ûnder de steedlike Keunstsamling fan it stêdhûs fan Ljouwert.

## Galery

File:Jacob Bonga - Vierhuis.jpg|De bûtenpleats *Vierhuis* oan de Dokkumer Ie (yn Fjouwerhûs)
Ofbyld:Jacob Symons Bonga - Feest in de Prinsentuin in Leeuwarden.jpg|Feest yn ’e Prinsetún yn Ljouwert
Amfiteater fan Nimwegen

It **Amfiteater fan Nimwegen** hat yn de âldheid in amfiteater súdwestlik fan it Romeinske legerkamp by Nimwegen west. It is it ienige bekende Romeinske amfiteater fan Nederlân.

De Romeinen binne ferneamd om harren amfiteaters. Yn in soad grutte en lytsere plakken stie der wol ien. Ulpia Noviomagus Batavorum, sa't Nimwegen neamd waard yn de tiid fan de Romeinen, wie in wichtich plak foar de ekspânsje nei it noarden. Der waard dan ek in amfiteater boud. It teater waard oan de begjin fan de 2e iuw boud bûten it terrein fan de grutte legioensfêstiging fan Ulpia Noviomagus Batavorum. It amfiteater waard boud foar de Romeinske legionêrs, mar nei alle gedachten hat ek de ynlânske befolking de foarstellings besocht. Der waarden gladiatorfoarstellings hâlden en mooglik ek fjochterijen mei wylde bisten, al is dêr gjin archeologysk bewiis foar fûn.

It amfiteater hie de foarm fan in ovaal en hie ôfmjittingen fan 94 by 82 meter. De arena, it gebiet dêr’t fochten waard, wie 58 by 46 meter. Hjir omhinne stienen muorren fan dowestien. De tribunes wienen makke fan hout en rêsten op in ierden wâl, dy't fersterke wie plaggen. De bûtenmuorre wie wer fan stien. It stadion koe nei alle gedachten likernôch 12.000 minsken bergje. It gebou hat wis oant yn de 3e iuw yn gebrûk west.

De rêsten fan it amfiteater binne yn Nimwegen-east werom fûn. Yn guon strjitten wêrûnder de fundearrings lizze binne de kontoeren fan it teater oanjûn yn de strjitten. 

## Keppelings om utens
*Kultuerwizer: Nimwegen
*Museum It Valkhof Nimwegen: Romeinsk Nimwegen
Bernhardus Buma

**Bernhardus Buma** (Ljouwert, 17 oktober 1770 - dêre, 14 july 1838) wie abbekaat, grytman en politikus.

As abbekaat hie er meardere funksjes yn de Frânske tiid. Sa wied er maire en presidint-boargemaster fan Ljouwert yn 1813, luitenant kolonel by de lânstoarm (1814). Ek wie Buma lid fan de gearkomste fan de  foar notabelen foar de Grûnwet, lid fan Deputearre Steaten en grytman fan Barradiel (1816 - 1834)

Bernardus wie de heit fan Mr. Wiardus Willem Buma (1802-1873). Syn pakesizzer Bernhardus naam de namme Hopperus Buma oan en waard dêrtroch de stamheit fan it laach Hopperus Buma. In oare pakesizzer, Sijbrand van Haersma (1830-1886), naam de namme Van Haersma Buma oan en waard sa de stamheit fan it laach Van Haersma Buma.

## Sjoch ek
*Buma (laach)
Miranda Richardson

**Miranda Richardson** (Southport, Merseyside, 3 maart 1958) is in Britske aktrise. Neist har rollen foar film en telefyzje is hja ek yn it teäter te sjen. Sy spile ûnder oaren yn *Sleepy Hollow*, *Absolutely Fabulous* en in de fjirde Harry Potter-film, *Harry Potter en de Fjoerbeker*. Se wie ek te sjen as de bernige *Queenie* (Queen Elizabeth I) yn *Blackadder*. Sy is neamd foar twa Oscars, en hat twa Golden Globes en in BAFTA wûn.

## Persoanlik
Op 't heden wennet Richardson yn West Londen mei har twa katten, Otis and Waldo, en har hûnen Liv and Ivo. Sy mei graach tekenje, kuierje, túnkje; hâldt fan moade, falkejacht, en muzyk.

## Filmografy (kar-út)
* *[[Blackadder]]* (1986)
* *[[Empire of the Sun (film)|Empire of the Sun]]* (1987)
* *[[Fatherland]]* (1994)
* *[[Merlin (film)|Merlin]]* (1998)
* *[[Sleepy Hollow (film)|Sleepy Hollow]]* (1999)
* *[[Chicken Run]]* (2000)
* *[[Spider (film)|Spider]]* (2002)
* *[[The Hours]]* (2002)
* *[[The Actors]]* (2003)
* *[[The Rage in Placid Lake]]* (2003)
* *[[Falling Angels]]* (2003)
* *[[The Prince & Me (film)|The Prince & Me]]* (2004)
* **' (2004)
* ''[[The Phantom Of The Opera (film út 2004)|The Phantom of the Opera]]'' (2004)
* ''[[Harry Potter and the Goblet of Fire (film)|Harry Potter and the Goblet of Fire]]'' (2005)
* ''[[Wah-Wah]]'' (2005)
* ''[[Starry Night]]'' (2005)
* **' (2006)
* *[[Southland Tales]]* (2006)
* *[[Puffball]]* (2007)
* *[[Spinning Into Butter]]* (2007)
* *[[Fred Claus]]* (2007)
* *[[The Young Victoria]]* (2009)
* *[[Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1]]* (2010)
* *[[Maleficent (film)|Maleficent]]* (2014)
* *[[Testament of Youth]]* (2014)
* *[[Churchill (film)|Churchill]]* (2017)
* *[[The Happy Prince (2018)|The Happy Prince]]* (2018)

## Referinsjes
Joanna David

**Joanna David** (Lancaster, 17 jannewaris 1947) is in Ingelsk telefyzje-aktrise.

David's earste grutte rol wie dy fan *Elinor Dashwood* yn de BBC-bewurking út 1971 fan Jane Austen's boek *Sense and Sensibility*. In jier letter die hja mei oan de telefyzjerige 'Oarloch en Frede', neist ûnder oaren Anthony Hopkins. 

Har meast bekende rol is dy fan heldinne yn in telefyzjebewurking fan Daphne du Maurier's roman *Rebecca*. Tweintich jier letter spile har dochter Emilia Fox deselde rol. 

Yn it teater spile David ûnder mear mei Derek Jacobi yn *Breaking the Code*. Starichoan krige David mear folwoeksen rollen oanbean, bygelyks dy fan *Mrs. Edward Gardiner* yn de BBC-rige *Pride and Prejudice* (1995), in telefyzjebewurking dêr't har dochter Emilia ek yn siet as *Georgiana Darcy*.

## Keppeling om utens
*  Joanna David Side
*  Voice-over CV
*  Kar út optredens by ''Theatre Archive University of Bristol''
Jan Amos Comenius

**Jan Amos Comenius** (latinisearring fan **Jan Amos Komenský**) (Nivnice, Moraavje, 28 maart 1592 – Amsterdam, 15 novimber 1670) wie in Tsjechysk filosoof, teolooch, pedagooch en biskop fan de Moravyske Bruorskip.

## Keppelings om utens
* Comenius Museum & Mausoleum Naarden
* Webstee Comenius Stichting; ynformaasje oer Comenius' libben en wurk
* Comenius Museum in Uhersky Brod
* Orbis Pictus
* De Orbis Pictus yn Latijn, Tsjechysk, Dútsk en Frânsk út 1883
* Comenius' Portael der Saecken en Spraecken
* Wurk fan Comenius yn de ''Bibliotheca Augustana''
Johannes Doedes de Jong

**Jehannes Doedes de Jong** (Aldtsjerk, 25 novimber 1912 - It Hearrenfean, 1996) wie in fotograaf, filmmakker, sjoernalist en dichter.

## Libben en wurk
De Jong waard berne yn Aldtsjerk en hat dêr ek in grut part fan syn libben wenne. Hy hat dêr in skoft bakkersfeint west.

Jehannes de Jong wie yn 't foarste plak (foto)sjoernalist by de Friese Koerier. Derneist wie er ek dichter. De dichtbondel *Lunchroom* is syn bekendste wurk. Yn syn poëzij naam er ôfstân fan dy fan de Jongfriezen; it hie opfallende sosjale motiven en kin fernijend neamd wurde, mei ynjûn troch de krisisjierren. Yn 1963 kaam de bondel 'Ferzen' út, doe minder opfallend.

De Jong hat fan alles dien, mar syn bysûndere betsjutting leit yn it fêstlizzen fan it ferdwinend boerelibben yn tiidleaze foto's. Dy foto's ferskynden faak yn it *Fries Landbouwblad* en omfiemje de 50er, 60er en 70er jierren fan de 20e iuw. Hy hat dêrneist ek in soad yn Frankryk fotografearre.

Mei oaren rjochte er yn 1937 it ferbûn fan Fryske filmers op, 'Film yn Fryslân'. De Jong hat de earste Fryske film, *[[Kar út twa]]* (1937), op syn namme brocht.

In Frysk kwartetspul mei as tema it libben fan Fryske greidboeren waard yn 1939 útjûn troch "De Blauwe Seilbokse". De teksten wiene fan Douwe Hermans Kiestra en de foto's fan Johannes Doedes de Jong. It waard sa'n súkses dat nei de earste 23.000 eksimplaren der yn 1958 in twadde printinge kaam.

Yn de Twadde Wrâldkriich wie er pro-Dútsk, wierskynlik ûnder ynfloed fan Sybe Douwes de Jong. Hy wie lykwols net polityk aktyf. Hy makke doe reizen nei Poalen en de Baltyske steaten dêr't er fotografearre hat.

By gelegenheid fan in eksposysje fan syn fotowurk op It Hearrenfean, kaam yn 1972 in fotoboek út mei de titel, 'Jo hawwe myn kleijen yn dûnsjen feroare'.

Fan 20 april - 30 augustus 2009 wie yn it Frysk Lânboumuseum yn Earnewâld de foto-eksposysje *Boerewurk* te sjen mei foto's fan Johannes Doedes de Jong oer it boerelibben fan eartiids. In grut tal foto's fan dy eksposysje binne ek yn it fotoboek *Boerewurk* (2009) fêstlein.

## Keppeling om utens
* Gedichten by Operaesje Fers
Kar út Twa

**'Kar út Twa**'  wie de earste Frysktalige stomme film út 1937. It is in leafdesdrama, ferhelle yn 45 minuten. It Ljouwerter Toanielselskip levere de akteurs. Foar de film is ûnder mear filme op de Grouster merke, de Ljouwerter feemerk en it stasjon. Gerrit Aalfs wie as kameraman by de film belutsen. De regy wie yn hannen fan Willem Hielkema.

'Kar út Twa' hat nea yn de bioskoop draaid, mar hat wol yn in soad doarpshuzen en kafees te sjen west.

## Skiednis
Yn 1937 makke Gerrit Aalfs tegearre mei Piet Plantinga (Pietje Pil), apteker yn Ljouwert, filmopnames foar de earste Fryske spylfilm (16mm) **Kar út Twa**', dy't 26 desimber 1937 yn de Harmonie yn Ljouwert yn premiêre gong.
Oanlieding foar it meitsjen fan de film wie it fyftichjierrich bestean fan it Ljouwter Toaniel yn 1937. Regisseur W. Hielkema, redakteur fan it Leeuwarder Nieuwsblad, woe in film meitsje. Ien fan de grutte boerekoöperasjes, de *Coöperatieve Vereniging tot Aankoop en Bewerking van Landbouwbenodigdheden voor Friesland* (C.A.F.) joech tûzen gûne ta foldwaan fan de makkers. De krekt oprjochte F.Y.F. waard derby helle en de stichting 'Fryske Speelfilm' waard oprjochte.

**Kar út Twa** waard skreaun troch sjoernalist, dichter, toanielskriuwer en redakteur fan de Ljouwerter Krante Sybe Douwes de Jong (1897-1951). Regisseur wie redakteur fan it Leeuwarder Nieuwsblad en meihaadredakteur fan it Nieuwsblad van Friesland, Willem Hielkema (1888-1944). De filmopnames binne fan de Hârnzer tekenlearaar, fotograaf en filmer Gerrit Aalfs, de Ljouwerter apteker Piet Plantinga, de fotograaf, filmer, (foto-)sjoernalist by de Friese Koerier en dichter Johannes Doedes de Jong (1912-1996) út Aldtsjerk en sjoernalist, fotograaf en filmer Hein Faber (1904-1970) út Frjentsjer. Johannes Doedes de Jong stie ek noed foar it draaiboek. De film waard spile troch it Ljouwerter Toanielselskip, oanfold mei in tal gasten. De haadrollen yn ‘Kar út Twa’ wienen foar Hendrik Visser, de Ljouwerter ûnderwizer en lettere mei-oprjochter fan it Ynstitút Fryslân Doede Nieuwenhuis en Wietske Hoogenberg. De muzyk fan S.J. van der Molen wie los fan de film op grammofoanplaten te hearren.

## Ynhâld
Anne moat kieze út twa manlju, Redmer en Murk. Rudmer liket in minnen-ien te wêzen en komt yn de finzenis. At Rudmer dêr sit besiket Murk, dy't al langer it each op Anne hân hat, har yn te palmjen. Anne wol lykwols neat fan him witte. Letter komt út dat Murk it fee stellen hat, dêr't Rudmer earder fan beskuldige waard. Rudmer komt frij en kriget Anne, in *happy end*.

## Akteurs
* Hendrik Visser - Rudmer
* Doede Nieuwenhuis - Murk
* Wietske Hoogenberg - Anne
* Jan Deelstra
* Koop de Jong
* Trijntje Buma
* Meine Kaastra
* Albert Heidstra
* Feico Heidra
* Harry Reusien
* J. C. Annokee
Johannes Buma

**Johannes Buma** (Ljouwert, 1694 - dêre?, 28 july 1756) wie in Frysk skilder en dichter.

Hy wie skriuwer fan in kompanjy fuotfeinten, amateur-skilder en dichter. Buma skreau in soad 18e iuwske wurken yn it Hollânsk (printe 1731-1767): it platte *Boerebruiloft of het huwelijk van Moddeworst en Griet Beerdberg* (1767). Dêryn stiet ek syn portret. In eksimplaar mei kleurde platen is yn it Frysk Museum.

## Kar út syn wurk

Johannes Buma - Lânskip mei yn 'e midden in rivier, dat. 1709-1756.jpg|Lânskip mei yn 'e midden in rivier, dat. 1709-1756
Johannes Buma - Portret fan in ûnbekende man, dat. 1725-1749.jpg|Portret fan in ûnbekende man, dat. 1725-1749


## Keppeling om utens
* ''Johannes Buma'', biografyskportaal,nl
Gustavus Carlson

**Gustavus Carlson** (Stokholm, 1647? - Bitgum, 1 jannewaris 1708) wie in Sweedsk militêr en sûnt 1674 hie er de titel fan greve fan Börringe en Lindholmen. 

Gustav wie in ûnecht bern fan Karel X Gustaaf en Brita Allerts, dochter fan riedsman Claes Allerts. Doe't Skåne yn 1658 fan Deensk Sweedsk waard krige Carlson Kastiel Börringekleaster fan Karel X Gustaaf kado. Kening Karel XI naam it lykwols werom en joech it ta foldwaan oan de gûverneur Gustaf Otto Stenbock fan Skåne.

Riedsman oan it hof fan kening Karel XI, Erik Lindschöld, wie syn learaar en reizge mei him nei it bûtenlân, it gie nei Nederlân, Ingelân, Frankryk en Itaalje. Yn 1673 giet er by it Upplansk rezjimint en mei it Sweedske leger bedarret er yn 1675 yn it Dútske Pommeren en rekket yn Brandenburchske kriichsfinzenskip. Yn 1680 wie er yn Stockholm, letter is er *riksrådsämbete* en neitiid gie er yn Hollânske kriichstsjinst. Dêr waard er generaal-luitenant. Carlson folge steedhâlder Willem III fan Oranje nei Ingelân yn 1688 en fjochte oan syn side yn Ierlân by de fjildtocht fan 1690. 
 
Troch syn houlik mei Isabella S. thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg waard er bewenner fan Grut Terherne yn Bitgum. It pear krige gjin bern.

Hy wy in tige geleard man en hie in grutte boekesamling (12.000 dielen) dy't in soad besikers luts. De ferkeapkatalogus út 1711 telt 738 bledsiden.
Servaas Zwarts

**Servaas Zwarts** (Boazum, 21 febrewaris 1871 - Ermelo, 30 jannewaris 1948) wie opsjenner fan it polderdistrikt De Deelen en arsjitekt.

Op 9 novimber 1900 fêstige hy him út Tsjerkwert wei op It Hearrenfean. Op 1 maaie 1902 ferhuze hy nei it Aenjewierster gedielte fan It Hearrenfean en liet op de 2e Fok nr. 25 - ûnder syn arsjitektuer - in hûs bouwe. Yn 1935 ferhuze hy nei Zeist en wenne dêr oant syn ferstjerren.

As arsjitekt ûntwurp hy ûnder oare de molkfabriken fan Lúnbert en Wâldsein. Foar de feanpolder hat er de plannen fan de útfierde bou fan brêgen en slûzen makke. Hy wie oant 1935 opsjenner fan it 4e en 5e Feandistrikt en fan Feanpolder de Deelen. 

Zwarts wie bestjoerslid fan de Keninklike iisferiening Thialf, mei-oprjochter en bestjoerslid fan De Witte Bioskoop.
Ek wie hy jierrenlang pastorijefâd fan de Herfoarme gemeente yn Tsjalbert. Lange tiid wurke hy ek as learrar oan jûntekenskoalle op It Hearrenfean. Fierders wied er farsitter fan de Sûnenskommisje yn Skoatterlân.

Yn Lúnbert wie in 'Zwartswei' nei him neamd, dy't yn 1975 feroare waard yn 'Bornegoa.
Anthony Coulon

**Anthonius Coulon** (Marseille, tusken 11-5-1681 en 11-5-1684 - Ljouwert, 1753) wie in arsjitekt. 

Coulon waard berne yn Frankryk en flechte mei syn famylje ein 17e iuw as Hugenoat nei Amsterdam. Yn 1710 boaske er yn Ljouwert, dêr't er yn de geast fan Daniël Marot wurke. Coulon hat grutte ynfloed hân op 'e 18e-iuwske boustyl yn Ljouwert en Fryslân (de 'Hollânske' Loadewyk XIV-styl), dêr't noch hieltiten geve foarbylden fan besteane - lykas it Coulonhûs. Yn 1713 boude er as boumaster fan "Syn Hoogheit" it Coulonhûs en yn 1713 wurke er oan It Prinsessehof. In portret fan de húshâlding hinget yn it stêdhûs fan Ljouwert. Wurke foar steedhâlder Johan Willem Friso, syn widdo 'Marijke-muoi' en harren soan, dy't letter - as Willem IV - de earste algemien steedhâlder fan 'e Feriene Nederlannen waard.

Coulon is yn 1753 ferstoarn. Syn wurk waard mei fierder gien troch ien fan syn soannen dy't as boumaster foar steedhâlder Willem V wurke. In oare soan waard útjouwer fan de Universiteit fan Frjentsjer.
Willem Coulon

**Willem Coulon**  wie akademydrukker (Ljouwert, doopt 6 desimber 1711 – dêre, begroeven 28 febrewaris 1782) en Steatedrukker (1742-1781) yn Ljouwert.

Hy promovearre yn de rjochten (1736) en wie boargemaster fan Ljouwert. Syn widdo sette de saak oant de revolúsje fuort. Joech ek it Sjarterboek út.
Karolusgûne

In **Karolusgûne** wie in munt dy't yn 1520 ynfierd waard (yn Fryslân 1526) troch Keizer Karel V. Al gau waard de karolusgûne fan sulver.
De earste sulveren Karolusgûne waard slein yn 1582 (oant 1680), de earste unifoarme gûne fan de Santjin Provinsjes. De karolusgûne wie ferdield yn 20 stuorren. De namme bleau oant 1795 behâlden foar de Nederlânske gûnen. In goudgûne wie 1,4 karolusgûne ofwol 28 stuorren.
## Sjoch ek
*Nederlânske gûne
Hindrik fan Castrop

**Hindrik fan Castrop** (Amsterdam, desimber 1736 - De Haach, 31 jannewaris 1806) wie in jurist.

As patriottysk abbekaat kaam er yn 1795 nei foaren. Hy wie fan 1796 oant 1798 lid fan de Earste en Twadde Nasjonale Fergadering (*representeerende het Nederlandsche Volk*). Yn 1797, wie er foarsitter fan it Revolúsjonêr Kommitee (lieder fan it regear) fan 20 febrewaris oant 6 maart.

Ek yn 1797 waard er nei Fryslân ta stjoerd om hjir de "troebelen" te ûndersykjen. Hy krige spul mei Court Lambertus fan Beyma dy't lykwols letter syn freon waard.

By de steatsgreep fan 22 juny 1798 waard Fan Castrop finzen set, mar al yn july kaam er wer frij. Ferfolgens besette er it amt fan Riedshear by it Hof fan Hollân en West-Fryslân fan 1799 oant 1802. Fan Castrop is yn it harnas fan riedshear oan it Departemintaal Gerjochtshof fan Hollân stoarn, in funksje dy't fan 1799 ôf ferfold hie
Filippus Arabs

**Marcus Julius Philippus** (±204 - 249), bekend as **Filippus Arabs**, 'Filippus de Arabier', wie keizer fan Rome 244 oant 249. 

## Opkomst
Oer it libben en politike karriêre fan Filippus foardat er keizer waard is net folle bekend. Hy wie de soan fan Julius Marinus en is nei alle gedachten berne yn Arabia Trachonitis (de krite beëasten de Mar fan Tiberias) of yn Damaskus, yn de destiids Romeinske provinsje Syrje.

Fan Filippus is bekend dat er direkt of yndirekt belutsen west is by de dea fan de prefekt fan de praetoriaanske garde, Timesteus dy't er opfolge en dêrnei by dy fan keizer Gordianus III. 

Timesteus wie op dat stuit tige súksesfol yn de militêre kampanje tsjin de Perzen en ferstoar hommels troch in sykte as Filippus op it skiednistoaniel ferskynt as syn opfolger. De striid tsjin de Perzen set him troch en yn it begjin fan 244 hawwe de Romeinen te krijen mei in sterke Perzyske tsjinoanfal dy't neffens de Perzske boarnen út dy tiid einige mei in oerwinning op de Romeinen yn de slach fan Misiche (tichtby it moderne Fallujah yn Irak) en de dea fan keizer Gordianus III. Dizze nederlaach wurdt yn de Romeinske boarnen net neamd en de dea fan de keizer wurdt suggerearre fierder wei, oan de boppestream fan de Eufraat. Lettere boarnen hawwe Filippus dy't him opfolge, oanwiisd as de moardner fan Gordianusm, mar de krekte omstannigens fan syn dea binne net bekend.

## Keizer
Sadree hy keizer wurden is keapet Filippus in ûngeunstige frede mei Shapur I om him fuort op famyljesaken te konsintrearen. Hy joech syn broer Priskus it gesach (as *rector Orientis*) oer it eastlike part fan it ryk, skonk syn seisjierrige soantsje Filippus II de titel *Caesar* en sy frou Otasilia Severa de titel *Augusta* (ferhevene, keizerin). Dêrnei giet er nei Rome om syn gesach troch senaat befêstige te litten. 

Fan 245-247 hâlde hy him dwaande de grinzen fan it Romeinske ryk te ferdigenen (de Donau) tsjin de Kapry en de Germanen, wêrnei hy yn 247 yn triomf weromkomd en syn op dat stuit 9- of 10-jierrige soan ta meikeizer ferheft.

## Tûzenjierrich ryk
Op 21 april 248 iepene Filippus de festiviteiten ter eare fan de tûzenste jierdei fan de stifting fan Rome yn 753 f.Kr. troch Romulus en Remus. Koart dêrnei brekt der yn it grinsgebiet by de Donau in opstân út. De opstân wurdt delslagge mar liede wol ta nij ynvaazjes troch de oanswettende stammen. Ek yn it easten is it ûnrêstich troch alderlei opstannen as gefolch fan it wrede wanbestjoer fan syn Priskus.

## Ein
Neffens de skriftlike boarnen hat Filippus syn ûntslach yntsjinne wolle by de senaat, mar waard fan dizze stap wjerhâlden troch de senator en stedsprefekt Trajanus Desius. Dizze waard troch Filippus as nij kommandant oansteld fan de yn Moesje en Pannoanje om de oarde te werstellen. Desius slaggee yn dizze opdracht, mar troch syn troepen waard hy yn 249 as keizer útroppen en rukten op nei Rome. De troepen fan Filippus en Desius rekken yn de hjerst fan 249 slachs meiïnoar, wierskynlik by Ferona (Itaalje). Filippus sneuvele yn de striid.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Philip the Arab and Rival Claimants of the later 240s, yn ''DIR'' (1999).
Rosamund Pike

**Rosamund Pike** (Londen, 27 jannewaris 1979) is in Britske aktrise. Se wûn yn 2003 de European Film Award foar bêste nijkommer mei har rol as Miranda Frost yn de ''James Bond''-film *[[Die Another Day (film)|Die Another Day]]* en yn 2005 in British Independent Film Award foar har byrol yn *The Libertine*.

## Biografy
Pike studearre Ingelske literatuer yn Oxford. Se rekke yn dy tiid  befreone mei Chelsea Clinton, dochter fan eks-presidint Bill Clinton.

Yn har studintetiid stie hja al op toaniel en waard dêrtroch ek ûntdekt. Yn 2002 waard hja in ien klap bekend troch har rol fan MI6-agint Miranda Frost yn de ''James Bond''-film *[[Die Another Day (film)|Die Another Day]]* mei Pierce Brosnan. Oant dan ta hie se allinnich lytse rollen hân yn Britske telefyzjerigen, sa as *A Rather English Marriage*, *Wives and Daughters*, *Love in a Cold Climate* en *Foyle's War*.

Yn 2004 spile Pike de rol fan Elizabeth Malet yn *The Libertine*, in film mei Johnny Depp, en ek yn *The Promised Land*, in film oer Israel en yn de filmferzje fan it kompjûterspul *[[Doom (computerspel)|Doom]]*. Neist dy  films wie se ek noch de suster fan Elizabeth (spile troch Keira Knightley) yn de film *Pride & Prejudice*.

Neitiid fertolke hja noch mear filmrollen, mar se bleau ek yn it teater dwaande, bygelyks yn *Summer and Smoke* fan Tennessee Williams. 

Pike spilet sello en sprekt floeiend Dútsk en Frânsk. Se wennet yn West End yn Londen en wie ferloofd mei regisseur Jos Wright, yn waans film *Pride and Prejudice* hja spile. Pike koe Woods al fan de universiteit. Harren brulloft gie lykwols op it lêste stuit net troch. 

## Filmografy
* *[[Gone Girl (film)|Gone Girl]]* (2014) - Amy Elliott Dunne
* *The World's End* (2013) - Sam
* *Jack Reacher* (2012) - Helen Rodin
* *Wrath of the Titans* (2012) - Andromeda
* *Johnny English Reborn* (2011) - Kate Summer 
* *Barney's Version* (2010) - Miriam Grant 
* *Surrogates* (2009) - Maggie Geers 
* *[[An Education]]* (2009) - Helen
* *[[The Devil You Know (film)|The Devil You Know]]* (2009) - Zoe Hughes
* *Freefall* (2009) - Anna (tv-film)
* *The Tower* (2008) - Olivia Wynn (tv-film)
* *[[Fugitive Pieces]]* (2007) - Alex
* *[[Fracture]]* (2007) ) - Nikki Gardner
* *[[Doom (film)|Doom]]* (2005) - Samantha Grimm
* *[[Pride and Prejudice (2005)|Pride and Prejudice]]* (2005) - Jane Bennet
* *[[The Libertine]]* (2004) - Elizabeth Malet
* *[[Promised Land]]* (2004) - Rose
* *[[Die Another Day (film)|Die Another Day]]* (2002) - Miranda Frost
* *[[Foyle's War]]* (2002) - Sarah Beaumont (tv-rige, ienris in gastrol)
* *Love in a Cold Climate* (2001) - Fanny (minirige)
* *Trial & Retribution IV* (2000) - Lucy (tv-film)
* *Wives and Daughters* (1999) - Lady Harriet Cumnor (tv-rige)
* *A Rather English Marriage* (1998) - Celia (tv-film)
Daniël Marot

**Daniël Marot** (Parys, 1661 - De Haach, 4 juny 1752) wie in Nederlânske graveur en arsjitekt. Marot is ek bekend fan syn 250 gravueres, dy't brûkt binne foar behang-, damast- en meubelûntwerpen.

## Biografy
Hy wie de soan fan de Frânske arsjitekt Jean Marot (1619-1679) en ien fan de Hugenoaten, dy't nei  de opheffing fan it edikt fan Nantes nei De Republyk flechte. Marot kaam yn tsjinst fan kening-stedhâlder Willem III en de Fryske steedhâlders. Marot brocht de styl fan Loadewyk XIV nei Nederlân en Ingelân, en ûntwurp yn dy styl ynterieurs foar gebouwen, sa as Hampton Court Palace (spegels, meubels, pronkbêden) en tunen, sa as dy fan Paleis It Loo en *Watervliet* yn Felsen-Noard.

Yn 1686 fêstige Marot him yn De Haach, yn 1694 ferfear er nei Londen, útnûge troch steedhâlder Willem III. Yn 1707 kocht er in hûs yn de Sint Antoniesbreestrjitte en tusken 1715 en 1747 hie er in hûs oan de Reguliersgreft. Fan 1720 ôf wenne er oan it Noardein 164. Dêr wenne Marot oant syn dea. De keuken en de tún binne oant no ta bewarre bleaun.

## Untwerpen

Marot is ûntwerper fan:
* Paleis It Oranjewâld
* steedhâlderlike residinsje Ljouwert 
* ferbou Prinsessehof
* Hûs Huguetan yn De Haach
* Hûs Schuylenburch yn De Haach
* de útwreiding fan it Alde Stedhûs fan De Haach
* de tunen fan Kastiel Rosendael;
* it grêfmonumint fan Menno van Coehoorn;
* it grêfmonumint fan Hans Willem Bentinck yn de Herfoarme tsjerke Rhoon;
* Paleis Kneuterdijk;
* ferskate sealen fan Paleis Hûs te Bosk;
* it ynterieur fan de gearkomsteseal fan de Steaten-Generaal yn 1697, en de Trevesseal;
* in túnpaviljoen mei in ryk fersierd ynterieur efter Noordeinde 140, dat no as de Koepel fan Fagel bekend is en yn de tún fan Paleis Noordeinde stiet;

### Oan Marot taskreaun
* Hearegrêft 475 yn Amsterdam;
* it Van Brants-Rushofje (Nije Keizersgreft 28-44) (Amsterdam);
* de oranjery fan de Hortus botanicus Leien
* fergulde houten kearsekroan yn de Grutte of Sint-Michaelstsjerke yn Swol.

## Keppeling om utens
*http://historie.residentie.net/cen25.htm
*Libben en foarbylden fan ûntwerpen
*''Das Ornamentwerk des Daniel Marot: in 264 Lichtdrucken nachgebildet'', 1892 by de Universiteit fan Heidelberch.
Kompanjonsbosken

De **Kompanjonsbosken** binne bosken by Ravenswâld ten noardeasten fan Appelskea. 

De bosken wienen eigendom fan de NV "De Gezamenlijke Compagnons van Opsterlandsche en Ooststellingwerfsche Veenen en Vaarten" dy't hjir tsjin 1900 nei fergraving fan it heechfean de oerbliuwende dalgrûn beboskje liet. Sa ûntstie in kompleks fan mear as 200 ha. grof dinnebosk en ikekaphout. In soad wiken trochsnije de bosk, dat dêrtroch in hiel eigen karakter krige.

In soad dinnebosk is yn de Twadde Wrâldoarloch kapt. De werbebosking is útfierd mei Japanske lariks en fynspjirre. Ek it ikekaphout wurdt stadichoan ta opgeand bosk. Ek it "Plantsoen", in yn de tritiger jierren oan wjersiden fan de Lycklemevaort oanlein kompleks bosk fan nuddel- en leafhoutsoarten wie eigendom fan de NV.
Oliver Cromwell

**Oliver Cromwell** (Huntingdon, Cambridgeshire, 25 april 1599 - Londen, 3 septimber 1658) wie in Ingelske militêr, steatsman, strang Puritein en Lord Protector fan Ingelân. 

Oliver Cromwell fersette him fûl tsjin de tsjerklike polityk fan Karel I. Yn de Boargeroarloch (1642-1645) foarme er in (boere)-milysje, dy't troch tucht, godstsjinstsin en opofferingsreeëns útblonk. Mei dy izerfretters joech er de trochslach yn de kriich. Doe't syn besykjen om de kening mei it parlemint te fersoenjen, mislearre wie, wist er it parlemint te twingen om Karel yn steat fan beskuldiging te stellen. Nei it ûnthalzjen fan de kening (1649) trede er sûnder genede op tsjin de Katolike Ieren en de presbyteriaanske Skotten, dy't Karel II as kening erkenden. Dêrnei ferienige er Ingelân, Skotlân en Ierlân en regearre as Lord Protector (1653) sawat hieltyd sûnder parlemint. Syn âldste soan *[[Richard Cromwell|Richard]]* folge him op yn 1658 op as Lord Protector, mar moast yn 1659 al ôfgean. 

## Oliver Cromwell en It Amelân
Yn de Twadde Ingelske Oarloch hat It Amelân, dat in spesjale posysje ynnaam yn Fryslân en de Republyk, besocht om syn neutraliteit te behâlden. Dêrom stjoerde Watse Frans fan Camminga yn 1654 twa Amelanners, Liemme Pieters en Dirck Douwes, nei Londen. Dy hienen yndie sukses. Oer de moeting fan de Fryske gesant Allard Pieter fan Jongstal en Cromwell wurdt in anekdoate ferteld wêrby't de nammen in rol spylje.
Adriaan fan Cronenburgh

**Adriaan fan Cronenburgh**, ek **Cro(o)nenburg** en **Cro(o)nenburch** stavere, (Skagen om 1525 - Burgum, nei 1604) wie in skilder fan meast portretten. 

Hy komt út in laach út Noard-Hollân dat fermoedlik in basterttûke is fan de hearen fan Cronenburgh dy't sels fan in bastert fan Willem III fan Hollân stamje. Adriaan fêstiget him begjin 16e iuw yn Fryslân. Hy wurke yn Fryslân en Grinslân, mar hold ek in skoft ta yn  Belgje, benammen yn Leuven en Antwerpen, dêr't er it portret makke fan Katheryn of Berain, in aadlike frou út Wales mei in protte ynfloed. 

Yn 1567 wurdt Adriaan fan Cronenburgh sekretaris fan Tytsjerksteradiel. Syn sinjatuer bestiet út in kryptogram: (*Aaaa=A drie aen*). Wurk fan him hinget yn it Frysk Museum en yn it Prado fan Madrid.

## Galery

Ofbyld:Portret Rienck van Cammingha door Adr. Cronenburg 1552 - Leeuwarden - 20133132 - RCE.jpg|Portret Rienck fan Cammingha
File:Adriaen of Cronenburgh, Katheryn of Berain.jpg|Adriaen van Cronenburg, portret fan Kateryn fan Berain, 1568, Nasjonaal Museum Wales.
File:Adriaen van Cronenburg Portrait of a Lady and a Young Girl Holding Three Flowers.jpg|Portret fan in frou en in famke, 1567, Prado, Madrid.
Ofbyld:Adriaen van Cronenburg Portrait of Frouk van Haerda.jpg|Portret fan Frouk fan Haerda

 
## Keppeling om utens
Cornelia Stifting

De **Cornelia Stifting** is in stifting yn Beetstersweach dy't stifte waard troch de famylje Van Lynden yn 1915. Nei de dea fan de lêste eigener, Van Palland, waard it bûten yn 1910 troch de Haachske Diakonesseferiening 'Bronovo' ynrjochte foar sike, swakke of gebrekkige bern. Yn 1915 wie de ferbouwing klear.

It bûten is neamd nei frelle Cornelia, dochter fan de lêste bewenners Van Lynden, dy't yn 1880 op jonge leeftyd stoar oan tuberkuloaze. Hja brocht siken medisinen út har partikuliere apteekje, in jierdeisgeskink. It geboutsje stiet noch yn de tún fan de Cornelia Stifting. De stifting is yn 1957 erkend as bûtenklinyk foar refalidaasje fan poliobern. Doe kaam ek de Stifting Refalidaasje ta stân, wêryn fertsjintwurdige binne: De Cornelia Stifting, de stifting Refalidaasje Fryslân en de wurkpleats foar minder faliden anneks protezewurkpleats de 'Schakel' yn Beetstersweach. De Cornelia Stifting waard refalidaasjesintrum foar minder falide bern.
Bernardus Bucho Aytta fan Swichum

**Bernardus Bucho Aytta fan Swichum** (1465 - 1528) wie in pryster. Hy wie de omke fan diplomaat Wigle fan Aytta (1507-1577) dy't foarsitter fan de Geheime Ried fan keizer Karel V waard. Loyaliteit oan de machthawwers telde foar him swierder as populariteit ûnder lânslju.

## Skiednis
Bernardus Bucho studearre oan de universiteit fan Leuven. Yn 1499 keas hy iepentlik foar de bûtenlânske oerhearsker, hartoch Albrecht fan Saksen en waard sadwaande tsjinpoal fan Fryske frijheidsstriders as Grutte Pier en Jancko Douwama. 

Kronykskriuwer Petrus fan Thabor beskriuwt him as "een man, die neyt bequaem was van aensicht end van wesen ende van spreken". Dochs ûnderskiede Bernardus him as diplomaat. Sa spile er in grutte rol yn it politike stekspul dat yn 1517 yn Parys losbaarnde oer de hearskippij oer Fryslân. De Habsburgers lutsen dêr oan it langste ein. Hy krige ek funksjes as pastoar fan de Ljouwerter Sint Fitustsjerke, mar liet it wurk troch oaren dwaan. Kening Karel V skonk him goede stikken lân yn It Bilt dêr't er gjin hier foar hoegde te beteljen. Yn 1519 gie er út Fryslân wei en sette him nei wenjen yn De Haach. Dêr waard er deken fan de hofkapel. Tagelyk waard er riedshear yn de hoven fan Hollân, Seelân en Fryslân.

Mei trije oare kettermasters ferhearde Bernard yn 1525 de ketterske marteler Jan de Backer fan Woerden. In pear dagen letter moast Jan nei de brânsteapel.

Bekend is syn korrespondinsje mei humanist Desiderius Erasmus. Fan him is ek in yn it Frysk skreaun bryfke bekend, dat er skreau om 1512 hinne oan Gerrold Herama. Dêryn neamt er Hessel Martena ûnbetrouber. Dit brief wurdt tsjintwurdich by Tresoar bewarre.
Valentinus Slothouwer

**Valentinus Slothouwer** (Arnhim, jannewaris 1738 - Ljouwert, 27 maaie 1822) wie in klassikus.

Slothouwer wie rektor en kurator fan de Latynske skoallen yn Ljouwert; hat dy funksje dêr 57 jier lang beset, nei't er 3 jier yn Harns oan de Latynske skoalle stien hie. Hy hie troch syn ûnderwiis en foarbyld in grutte ynfloed op syn learlingen (ûnder oaren Joast Hiddes Halbertsma en Julius Vitringa Coulon). Tsien fan syn learlingen binne heechlearaar wurden.