open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Begangel

In **begangel** is in fizioen fan immens lykstaasje. Yn 'e Fryske folkloare wie it byleauwe fan âlds dat as men de begangel fan in bekende seach, dy persoan mei koarten komme soe te ferstjerren. Yn âlde folksferhalen oer foartsjirmerij nimt de begangel sadwaande in foaroansteand plak yn. In synonym foar begangel is **lykskune**. Ek **lykstaasje** en **lykprekaasje** waarden wol brûkt, mar dy oantsjuttings ferwize yn it foarste plak nei in wiere lykstaasje.
Lykdoar

In **lykdoar** is in opfallende monumintale mar ek ienfâldige doar yn âlde pleatsen, benammen yn de Bouhoeke. 

Neffens oerlevering waarden se eartiids by begraffenissen brûkt, mar ek wol by houliken as (breidsdoar). De lykdoar is frij nij, mar hâldt nei alle gedachten ferbân mei de gewoante om deaden troch in gat yn de muorre út te dragen. Der wie eangst foar de weromkommende deade, oer it generaal foar minsken dy't taboe wienen.
Lykpredikaasje

In **lykpredikaasje** is in preek oer in deade. Yn de grifformearde tsjerke wie it hiel lang net tastien om oer de deaden te preekjen. Soks wie besprutsen yn de Synoade fan Middelburch yn 1581 en de Synoade fan De Haach yn 1586. It soe roomsk byleauwe wêze krektas it lieden oer de deaden en it drinken by it bekleien. (Sjoch:Begraffenisgebrûk). Balthasar Becker hat om 1664 hinne meiholpen hjir feroaring yn te bringen. De begraffenis heart noch net ta de amtsplichten fan de predikant.
Begraffenisgebrûk

De **begraffenisgebrûken** binne troch de jierren frijwat feroare. 

Wylst de foarname lju yn de Republyk en dêrfoar yn de tsjerke begroeven waarden - leafst jûns by fakkelljocht of op snein en dan sa ticht mooglik by it alter of de kânsel - waarden boargers en earme lju  faak op it tsjerkhôf begroeven. De âlde grêfstiennen yn de tsjerke - somtiden yn it middenpaad, ek ûnder de flier of tsjin de syd- of koarmuorre opsteld (fgl. Deinum en Friens) bringe dy tiid yn it ûnthâld. 

Sûnt 1828, doe't it begraven yn de tsjerke ferbean waard, barde it begraven op it tsjerkhôf yn de rige en op it nûmer dat de famylje takomt. De nûmers oan de tsjerkemuorre of op pealtsjes moatte betizing foarkomme. Eartiids kamen de deaden yn it grêf dat oan de beurt wie. Riken en earmen, in hear en syn feint kamen njonken elkoar te lizzen. Fgl. it opskrift (1591) oan de noardmuorre fan de tsjerke yn Wommels dat oerienkomt mei it opskrift yn Pilsum yn East-Fryslân.

Yn de 20e iuw fersoarget in feriening mear en mear de begraffenis. Hjir en dêr foel it noch ûnder de buorreplicht. Nearne bestiet dan mear de situaasje lykas bygelyks yn 1811 op It Amelân dat buorlju de oansizzing dogge en ek 'hâlden binne it lyk te ûntklaaien en te kistjen, it lieden te dwaan, it grêf te meitsjen en it lyk te begraven'. De begraffenisgebrûken ferlieze hurd harren karakter en grutte. It kloklieden, de gong nei it tsjerkhôf en it beïerdigjen moatte neamd wurde. Hjir en dêr wurde de klokken let om in stjergefal te melden (it belieden) mar wol op in fêste tiid fan de dei en nei geslacht of leeftyd ferskillend wat doer en folchoarder fan de klokken oanbelanget. It lieden by de begraffenis, dat begjint sa gau at de staasje yn it sicht fan de toer is of sa gau (as men yn in lokaal gearkomt) de bier mei de kiste opnomd wurdt, is algemien. De klokken swije faak by it beïerdigjen, mar wurde wer let as de roustaasje oan de weromreis begjint. As de lêste begraffenisgonger fan it tsjerkhôf ôf is (resp. is de lêste frou -de froulju rinne efteroan- út it sicht fan de kloklieders) dan stoppet it lieden foargoed.

Faak bestie de lykstaasje út de lykkoets en 'it leedfolk' rinnend efter de wein. Meastentiids rinne de manlju foarop en komme de froulju yn de twadde groep. Ek de skieding troud en net-troud waard wol oanholden. It âlde 'reinkleed' wurdt net mear droegen en ek de wale is ferdwûn. Yn gruttere plakken folgen op de koets de auto's mei famylje en lju dy't útnûge wiene wylst oare belangstellenden rinnende folgen yn de wenstige folchoarder. Allinnich yn de grutte stêden sammelen alle lju dy't nûge waarden, en belangstellenden har op it hôf.
Nei de oarloch wie de begraffenis meastentiids om 1 of 2 oere middeis, mar deaberne of jonge bern wurde om 4 oere of jûns (6 of 7 oere) begroeven, wêrby't dan allinnich de manlju meigeane. Faak wurdt der trije kear om it tsjerkhôf rûn. Nei de plechtichheid komt men gear yn it stjerhûs of in lokaal, mar net mear foar it leedmiel (yn de 17e iuw faak in bealgerij), mar om tee te drinken, wêrby't faak soeskreakels presintearre wurde.

## Sjoch ek
* lykdoar en lykwei.
872

## Foarfallen
* Johannes folget Paus Adrianus II op. Neffens de offisjele telling fan de tsjerke is hy Johannes VIII, 'Pausinne Johanna' 853-855? net meirekkene.
* No't Loadewyk II sûnder opfolger stoarn is, brekt der in striid út ûnder de Karolingers oer de ferdieling fan syn erfenis.
* Harald Hårfagre wint de slach by Hafrsfjord en ferienet foar de earste kear hiel Noarwegen ûnder ien kening.
## Berne

## Ferstoarn
* 12 april - Keizer Loadewyk II, kening fan Itaalje.
* 14 desimber - Paus Adrianus II, (paus fan 14 desimber 867 oant 14 desimber 872)
875

## Foarfallen
* Karel de Keale wurdt ta keizer kroane.
* De Wytsingen ûnder lieding fan Rollo falle Walcheren binnen. Se plonderje en brânskatte it eilân. De bewenners roppe de Fryske kening Redbad en de Henegouske greve Raginer te help. De lêste komt yndie mar wurdt ferslein en de Wytsingen efterfolgje him oer de Schelde, wylst de ouwers plonderjend.

## Berne

## Ferstoarn
* Keizer Loadewyk II fan it Hillige Roomske Ryk
877

## Foarfallen
* Akwitaanje hâldt op te bestean as Frankysk dielkeninkryk.

## Berne

## Ferstoarn
* 6 oktober - Karel II de Keale, kening fan it westlike Frankenryk.
* kening Konstantyn I fan Skotlân
878

## Foarfallen
* De Wytsingen ûnder Gutrum wurde yn de Slach by Edington ferslein troch Alfred de Grutte.
* Rodri de Grutte sneuvelet yn in slach tsjin Mersia.
* Syracuse yn Itaalje falt yn hannen fan de Arabieren.

## Berne

## Ferstoarn
* kening Aed fan Skotlân
Karmelkleaster

It **karmelkleaster** wie in kleaster fan de susters Us Leaffrou fan de Berch Karmel yn Drachten. 

## Skiednis
It Karmelkleaster waard stifte yn 1935 troch de Karmelitessen, de saneamde oarder sûnder skuon.  De regel grypt werom op in regel út 1226, mar waard yn 1564 herfoarme. Doel wie om troch gebed en boete te kommen ta ferienining mei God en de gebedsyntinsiteit fan de tsjerke te ferheegjen. De Karmelitessen fertsjinnen jild troch it bakken fan hosty's, trokotaazje en lingeryarbeid en jelmissen. Der binne inkele publikaasjes fan oer geastlik libben en keunstsinnich tekenwurk. 

Oant 6 augustus 1993 wie de Karmel yn gebrûk as kleaster. It earste beskôgjende en Fryske kleaster is ûntwurpen troch arsjitekt Arjen Witteveen (1894-1952) nei Midsiuwsk foarbyld mei binnentún en ommuorre tún. De Karmel stiet op de list foar jonge monuminten. 

It kleaster wurdt no brûkt as eksposysjeromte foar byldzjende keunst, foar konserten, lêzings en as troulokaasje.

Yn jannewaris 2021 waard bekend makke dat it kleaster ferkocht wurdt en ferboud wurde sil ta in lokaasje foar deminte minsken. Oant healwei it jier hâldt it kleaster syn âlde funksje. It oansjen fan it kleaster en de kleastergong sille net feroare wurde. 

## Yndieling
Yn de midden fan de karreefoarm is in kleastertún. Fierders binne der ûnder oare: 
* Yn de fûgeltsjeskeamer namen froulju dy't yn it kleaster gienen ôfskied fan de famylje. De romte krige har namme troch de fûgeltsjes op de Makkumer tegeltsjes. 
* Yn de hostyseal is in bibleteek mei neislachwurken. 
* De refter sjocht út op de bûtentún.
* stúdzjeseal.
* De muzykkeamer, hjiryn koenen de susters eartiids nei muzyk harkje. It sjocht út op de ommuorre tún.
* De kapel en de lytse salon wurde ek wol brûkt as troulokaasje.

## Ferskaat
It kleaster is boud rûchwei op it plak dêr't it hûs Bouburg fan 1738 oant 1826 stien hat.

## Keppeling om utens
* Skiednis op de side fan it kleaster
Oanslach op Keninginnedei (2009)

Op Keninginnedei yn 2009 yn Apeldoarn ried in man yn syn auto troch in minskekloft yn op de staasje fan de keninklike famylje.

## Keninginnedei
Keninginne Beatrix en har famylje wienen foar it fieren fan Keninginnedei yn Apeldoarn, om't it hûndert jier lien wie dat Keninginne Juliana berne waard, dy't hof hie op Paleis It Loo oan de râne fan Apeldoarn. Nei it fieren yn 'e binnenstêd wie der in staasje dy't de keninklike famylje úteinlik by it paleis bringe soe. Likernôch om 11.50 oere, krekt foardat de bus mei de keninklike famylje by paleis "Het Loo" wie, besocht in man mei in auto op de staasje yn te riden.

## Unk

De man ried syn Suzuki Swift mei fûle faasje troch in dûbelde barriêre en troch in minskekloft, mar koe de bus fan de keninklike famylje nei reitsje. Hy rekke út de koers en batste tsjin De Nulle oan, it monumint foar Keninginne Wilhelmina. Ferskate minsken waarden ferwûne, fjouwer minsken waarden deade.

De bestjoerder, in Nederlânske man fan 38 jier, oerlibbe it ûnk. Polysje en brânwacht koenen him libben út de auto helle, holden him oan en brochten him nei it sikehûs. Daalks nei it barren koe de man noch sizze dat er fan doel west hie en reitsje mei syn auto de bus fan de keninklike famylje. Hy wie lykwols slim ferwûne, en al waard er yn it sikehûs noch operearre, oan it begjin fan de jûn wie er harsensdea en yn 'e nacht ferstoar der.

De wein waard nei it ûnk ûndersocht troch in anty-terreur ienheid en polysje. Der waarden lykwols gjin eksplosiven fûn, dat der waard oannaam dat it gjin terrorisme wie.  

## Nei it ûnk

Der hie noch net earder in lyksoartich foarfal west mei de keninklike famylje. Nei it foarfal is de bus gau fierdergongen nei it paleis, en om 12.15 oere binne alle oan keninginnedei besibbe eveneminten yn Apeldoarn stilset. Ek yn oare parten fan it lân waarden de evenminten stoppe, of minder feestlik dien.

Keningin Beatrix hat fuort nei it ûnk yn in fideoboadskip foar de tillefyzje west,, dêr't hja yn sei dat de keninklike famylje tige fertrietlik is fan it drama en sei dat hja en de keninklike famylje mei de befolking en neibesteanden begien is.

Njonken de man sels binne der seis minsken ferstoarn. Ynearsten wienen dêr njonken fjouwer dea noch fiif slim ferwûne, mar yn de rin fan de dei ferstoar dêrfan noch ien, en de oare dei ek ien.

## Boarne


## Keppelings om utens

* Hiemside fan de gemeente Apeldoarn oer Koninginnedei 2009 *Nederlânsk*
* Hiemside keninghûs by de NOS *Nederlânsk*
* NOS Mediaplayer - Part fan de Keninginnedei útstjoering *Nederlânsk*
* Aktueel oersjoch Apeldoarn op trouw.nl *Nederlânsk*
874

## Foarfallen
* De Wytsing Ingólfur Arnarson stiftet Reykjavik. Dat is it begjin fan it tiidrek fan festiging fan Wytsingen yn Yslân.

## Berne
* Oda, wiif fan Arnulf fan Karintje (jier net hielendal wis)

## Ferstoarn
* jannewaris: Hasan al-Askari (27), imam fan de sjiïten (868-874)
* 5 july: Gisela (dochter fan Loadewyk de Fromme) (~53), Frankysk prinsesse
* 28 novimber: Hathumod (~34), Dútsk abdisse
* kening Salomon fan Bretanje (* 8??)
* Unruoch III, markgreve fan Friuli (863-874)
Karmeliten

De **karmeliten** is in kleasteroarder dy't ûntstien is op de Karmel yn Palestina as feriening fan klûzeners. Yn Europa wie it in beskôgjende en aktive biddeloarder út 1247. Se stienen ek bekend as de Oarder-sûnder-skuon. Yn de folksmûle waarden de bewenners dêrom ek wol bleate-poate-papen neamd. Yn Fryslân sieten karmeliten yn Wâldsein (1337) en Drylts (1387). Nei lang ferfal ferdwûnen se yn 1580. Yn Drachten stiet noch it Karmelkleaster, oant 1993 brûkt fan karmelitessen.
879

## Foarfallen
* Boudewyn II folget syn heit Boudewyn I op as greve fan Flaanderen. 
* De Wytsingen falle lâns de rivieren mei in grut leger it noarden fan it westlike Frankenryk binnen en geane plonderjend troch it lân. Dit is it begjin fan in oarloch dy't 13 jier duorje sil. Se fêstigje bases yn ûnder oare Gint, Leuven, Elsloo, Koartryk en Amiens. Sels Parys moat it belije.
* Septimber. De soannen fan Loadewyk de Stammerder wurde yn Ferrières ta kening kroane en salve. De 16-jierrige Loadewyk III krijt Neustrje en har noardlike Marken, syn jongere broer Akwitaanje en Boergonje
* 15 oktober - Boso, de sweager fan Karel de Keale, dy't gjin rjocht hat him Karolinger te neamen ropt himsels yn Vienne ta kening út.

## Berne
* 17 septimber - Karel III de Ienfâldige of de Simpele, Kening fan West-Frânsje
* 1 novimber - Loadewyk de Stammerder, kening fan de Franken († 879)

## Ferstoarn
* 2 jannewaris - Boudewyn I mei de izeren earm, Greve fan Flaanderen
* Zdeslav fan Kroaasje, hartoch fan Kroaasje
881

## Foarfallen
* 12 febrewaris Karel de Dikke fan Alemannia wurdt yn Rome troch Paus Johannes VIII ta keizer kroane.
* Loadewyk III fan Fransje levert slach tsjin de Wytsingen dy't Flaanderen ûnfeilich meitsje en ferslaat se yn de slach by Saucourt. Der wurdt in heldedicht oan wijd: it *Ludwigsliei* (yn Aldheechdútsk).
* De abdij fan Munsterbilzen wurdt, krektas de tsjerken fan Tongeren, Luik, Maastricht en Sint-Truiden, ferwoaste troch de Wytsingen.

## Berne
* Olga fan Kiev
* Lodewijk III fan it Hillige Roomske Ryk
* Koenraad I fan Frankenlân

## Ferstoarn
882

## Foarfallen
* By de ferkiezing fan Paus Marinus I wurdt de regel dat in paus net earst biskop west hawwe mei opside setten. Neffens it Konsily fan Nicaea (325) stie soks lyk mei bigamy.
* Nei de dea fan syn âldere broer nimt Karloman fan Frankryk de regeering fan it hiele West-Frankyske Ryk oer.
* De portus by Dimter wurdt troch de Wytsingen plondere.
* De hof en delsetting Sutfen wurdt troch de Wytsingen plondere en in soad ynwenners wurde fermoarde (earste archeologyske bewiis fan in wytsingoanfal op it fêste lân fan Europa). 
* Karel de Dikke sjocht him needsake te oanfurdigjen dat de Denen har ûnder harren lieder Godfried de Noarman yn Fryslân fêstigje.
* Godfried lit him dope en boasket mei Gisela, in dochter fan Lotarius II.
* Oleg fan Kiev nimt Kiev yn en makket it ta haadstêd.

## Berne

## Ferstoarn
* 20 jannewaris - Loadewyk III fan East-Fransje, nei in ûngelok op it hynder.
* Paus Johannes VIII, mooglik troch moard, (Paus fan 872 - 882)
* 5 augustus - Loadewyk III fan Frankryk
883

## Foarfallen
* Aldste fermelding fan Duisburg
* Monte Cassino wurdt troch de Sarasenen plondere en yn de jiske lein.

## Berne

## Ferstoarn
Lingtegraad

De **lingtegraad** is tegearre mei de breedtegraad in geografyske posysjeoantsjutting yn bolkoördinaten. De lingtegraad is de hoek tusken it flak troch in punt en de omwintelingsas fan it bolfoarmich lichem en it flak troch de nulmeridiaan of referinsjemeridiaan. Foar de koördinaten op ierde farieart de *lingtegraad* fan 0° oant 180°, mei as tafoeging E.L. (*easterlingte*, ten easten fan de nulmeridiaan, op it eastlik healrûn) of W.L. (*westerlingte*, ten westen fan de nulmeridiaan, op it westlik healrûn). Wannear in teken takend wurdt, wurdt easterlingte as in positive wearde en westerlingte as in negative wearde werrjûn. De ôfstân fan de lingtegraad is ôfhinklik fan de breedte en farieart fan rom 111 kilometer op de evener oant nul op de poalen.

In *lingtesirkel* of meridiaan is de line dy't alle punten ferbynt mei deselde geografyske lingte. Alle lingtesirkels binne like lang en rinne as heale grutsirkels tusken de poalen. De ôfstân tusken de lingtesirkels farieart sterk mei de geografyske breedte: op de evener is de ôfstân tusken twa lingtesirkels mei in ferskil fan ien graad ûngefear 111 km. Op de poalen is dizze ôfstân lyk oan nul. De ôfstân op de evener tusken twa lingtesirkels dy't 1 bôgeminút (1/60°) fan elkoar lizze is ien seemyl:

:1 NM (Seemyl, Ingelsk: *Nautical Mile*, ôfkoarte NM) = 40.000 km / (360 graden x 60 minuten) = 1,852 km.

## Keppeling om utens
*
Breedtegraad

De **breedtegraad** is tegearre mei de lingtegraad in geografyske posysjeoantsjutting yn bolkoördinaten. De breedtegraad fan in plak op Ierde is de hoeke dy't de ferbiningsline tusken dat plak en it middelpunt fan de Ierde mei it flak fan de evener makket. De breedtegraad farieart fan 0° oant 90°, mei de tafoeging NB (*noarderbreedte*, benoarden fan de evener, op it noardlik healrûn) of SB (*súderbreedte*, besuden fan de evener, op it súdlik healrûn). Ien graad (°) wurdt ûnderferdield yn 60 minuten ('), ien minút wurdt ûnderferdield yn 60 sekonden ("). Ien minút op in grutsirkel komt oerien mei in ôfstân fan ien seemyl of 1852 meter. In parallel of breedtesirkel is de line dy't alle punten ferbynt mei deselde geografyske breedte. Alle parallellen rinne lykstrekich oan elkoar. Ofsjoen fan de evener binne dit lytssirkels, wêrtroch de ôfstân fan in sekonde ôfnimt mei tanimmende breedte oant nul op de poalen.

De *breedtebepaling* kin dien wurde oan de hân fan de posysje en de beweging fan de stjerren oan de himel. De breedte kin op it noardlik healrûn ûnder mear bepaald wurde oan de hân fan de hichte fan de Poalstjer. Yn it ideale gefal stiet de Poalstjer op de Noardpoal yn it senit (op 90°, rjocht boppe de waarnimmer) en oan de evener oan de horizon (op 0°).

Wannear't krekter nei de plakbepaling sjoen wurdt, dan blykt dat de ôfbylding fan de ierde dy't brûkt wurdt in grutte rol spilet. De Ierde is net wier in bol, dat ôfhinklik fan de bol of ellipsoïde dy't wy as ôfbylding fan de ierde brûke, sille de waarden fan un plakbepaling oars útkomme. Men kin it dêrom eins net hawwe oer *de* lingte op *de* breedte. Yn Nederlân waard faak de lingte- en breedtegraad ten opsichte fan de ellipsoïde fan Bessel, en ek it ED50 referinsjesysteem brûkt. Tsjintwurdich wurdt hieltiten mear it WGS84 systeem brûkt. De lêste beide referinsjesystemen lizze yn Nederlân en Belgje yn it horizontale flak ûngefear 100 meter ferskood ten opsichte fan elkoar. 

## Keppeling om utens
*
886

## Foarfallen
* Leo VI fan Byzantsium wurdt keizer
* De ferdigeners fan Parys, greve Odo en syn broer Robert dogge in en een wanhopich berop op de keizer om help. Dizze stjoert -omdôch - syn bêste generaal.
* oktober. Keizer Karel de Dikke komt yn persoan mei in leger nei Parys en legert op de heuvel fan Montmartre bûten de stêd. Hy wit lykwols net better te dwaan as de Noarmannen ôf te keapjen en se ta te stean yn Boergonje te 'overwinterjen' (lês: plonderjen). De deasike keizer lûkt him werom op syn lângoed. Mar dit is in grutte klap foar de betrouberheid fan de Karolingyske keningen. 

## Berne

## Ferstoarn
* Basilius I fan Byzantsium
884

## Foarfallen
* 17 maaie - Paus Adrianus III folget Paus Marinus I op.
* Ek de Westfrankyske kening Karloman is twongen skatting te beteljen.
* De Westfrankyske edelen nûgje keizer Karel de Dikke, kening fan it East-Frankyske Ryk en Itaalje út ek it westen oer te nimmen. Hjirmei is it Karolingyske Ryk **weriene**.
* Burgos wurdt stifte.

## Berne

## Ferstoarn
* Eusebius fan Sankt-Gallen, Skotsk of Iersk geastlike, martler en hillige
* 15 maaie - Paus Marinus I, (paus fan 882 - 884)
* 12 desimber - Karloman fan Frankryk (in skonkwûne by de jacht)
887

## Foarfallen
* De troch ferskuorrende pine yn 'e holle tamtearre keizer Karel de Dikke ûndergiet trepanaasje.
 

## Berne

## Ferstoarn
* Keizer Koko fan Japan
888

## Foarfallen
* De abdij fan Sankt Gallen yn Switserlân is yn dizze tiid it sintrum fan de Karolingyske renêssânse en foarmet oant 1032 de kearn fan it koninkryk Boergonje.
* Nei de dea fan Karel de Dikke begjint de lokale adel hieltiten mear it heft in hannen te nimmen. De swakte fan it Karolingysk gesach en it ûnfermogen om de boargerbefolking tsjin de Noarmannen te beskermjen spilet dêr in wichtige rol yn.
* In Fransje soarget de dea fan Karel de Dikke foar in machtsfakuüm. De wettige opfolger Karel de Simpele is te jong en te swak en sa wurdt greve Odo fan Parys, sels gjin Karolinger, ta kening salve.
* Boudewyn II, sels in pakesizzer fan Karel de Keale en dus al in Karolinger docht gjin war Odo it keningskip te betwisten, mar erkent him ek net. Ynstee dêrfan besiket hy syn gebiet as greve fan Flaanderen fierder út te wreidzjen.
* Berengar I fan Friuli lit him ta kening fan Itaalje útroppe.
## Berne
* Wratislav I, hartoch fan Bohemen (915-921) (jier ±)

## Ferstoarn
* 13 jannewaris - Keizer Karel de Grouwe
* 11 juny - Rembertus, *[[aartsbiskop]] fan Bremen-Hamburch* 
* Ingelgerius, greve fan Anjou (870-888)
890

## Foarfallen
*De stêd Bochum wurdt stifte.
* Ebalus folget syn heit Ranulf II op as hartoch fan Akwitaanje en greve fan Poitiers.
* Bayeux wurdt ferwoastge troch de Noarmannen.

## Berne
* Ulrich fan Augsburg, biskop fan Augsburg (wierskynlik jiertal)

## Ferstoarn
* 5 augustus - Ranulf II, greve fan Poitiers (878-890) en hartoch/kening fan Akwitaanje (887-890)
* Guthrum, kening fan Deensk Ingelân (wierskynlik jiertal)
892

## Foarfallen
* 30 april Guido II fan Itaalje lit syn soan Lambert troch Paus Formosus ta meikeizer kroane.
* Slach by de Dyle. De Wytsingen dy't al 13 jier it lân ûnfeilich makken, wurden einlik ferslein. In diel fan harren besiket werom te gean nei Ingelân, mar kening Alfred wart harren ôf.
* Boudewyn II brûkt fan de betize tastân om syn eigen macht út te wbreidzjen. Hy rjochtet houten fersterkingen op yn Sint-Omaars, Brugge en Gint.

## Berne

## Ferstoarn
891

## Foarfallen
* Kening Guido II fan Itaalje wit Paus Stefanus V (VI), ûndanks dy syn eftertocht sa fier te krijen dat dizze him ta keizer kroanet. Hy besiket út syn haadstêd Pavia wei de oarder yn it lân te werstellen.
* Hoewol't hy earder biskop fan Porto wie, folget Paus Formosus Paus Stefanus V (VI) op. Der wurdt wol sein dat hy syn pontifikaat kocht hat fan de hartoch fan Spoleto.
* Arnulf van Karintje ferslaat de wytsingen by Leuven
## Berne

## Ferstoarn
* Paus Stefanus V (VI), (paus fan 885 - 891)
893

## Foarfallen

* Wylst kening Odo fan Fransje dwaande is om te besykjen Akwitaanje wer oan it keninklik gesach te ûnderwerpen, salvet en kroanet biskop Fulk fan Reims efter syn rêch Karel de Ienfâldige út it âlde Karolingyske Hûs ta kening. Dit is it begjin fan in striid om de troan fan it Westfrankyske Ryk.
* Tsaar Simeon I de Grutte fan Bulgarije nimt de troan oer fan syn broer Vladimir
* 16 septimber - Yn oanwêzigens fan de biskoppen Rosendo fan Mondoñedo, Nausto fan Coimbra, Sisenando fan Iria-Flavia, Ranulfo fan Astorga, Argimiro fan Lamego, Recaredo fan Lugo en Eleca fan Saragossa wurdt de San Salvador fan Valdedios ynwijd.

## Berne
* Loadewyk it Bern (kening fan Dútslân)

## Ferstoarn
Teletubbies

**Teletubbies** is in Britske searje op telefyzje dy't begûn is yn 1997, optocht troch Anne Wood. De searje is populêr by bern. De haadfigueren binne Tinky Winky, Dipsy, Laa-Laa, en Po.

De Teletubbies binne fjouwer min-ofte-mear minskeftige figueren dy't yn en om it hûs yn in fel-grien klingelânskip ienfâldige aventoeren hawwe. Fanwegen de doelgroep, poppen en pjutten, hawwe de filmkes in protte herhelling. Ek wurdt der hast neat sein. It meastepart fan de tekst is in groepke fan wurden dy't alle kearen wer brûkt wurde, sein mei folle klom op de lûden. Bygelyks:
* A-oh! - *Hallo*
* Nogkeer! - *Nog een keertje!* (*Nochris*)
* O-oh! - Utrop at eat net goed giet.
* Dada! - *Dag dag!* (Oan de ein fan de ôflevering.)

## Kontroverze
Yn 1999 hat Jerry Falwell yn ien fan syn publikaasjes de searje kritisearre om't it Tinky Winky-figuer homoseksueel wêze soe. Itselde jier die er lykwols ek oare kontroversjele útspraken dat in protte gefolch hat it net hân.
894

## Foarfallen

* Mei it each op de betize tastân dêr, ferbiedt it Japanske hof, dat behearske wurdt troch de Fujiwara-clan, alle reizen nei Sina.

## Berne
* Flodoard, Frânsk skiedkundige
* Emma, oare helte fan Rudolf I

## Ferstoarn
* Kening en keizer Guido II
* Svatopluk fan Grut-Moraavje
895

## Foarfallen
* Oktober - Kening Arnulf fan Dútslân komt yn Itaalje oarde op saken stellen.
* De Hongaren falle Pannoanje binnen en nimme it lân oer fan de Avaren.

## Berne

## Ferstoarn
896

## Foarfallen
* Slach by Bulgarophygon. Symeon fan Bulgarije ferslaat de Byzantinen.
* Omdat de Egeyske See ûnfeilich makke wurdt troch seerôvers ferlitte de bewennners fan Egina de havenstêd fan it eilân en stiftsje in nije stêd mear it lân yn.
* Berengarius I fan Friuli komt werom op de troan yn Pavia.
* De Magyaren fêstigje harren op de Pannoanyske Flakte.
* Paus Bonifatius VI folget Formosus op, mar hy wurdt nei koarte tiid ôdsetten, nei alle gedachten fanwege de moard en oerhoer.
* Paus Stefanus VI (VII) folget Bonifatius VI op. Yn de protte rúzjes fan it Karolingyske hûs hat hy oare bûnsmaten as syn foargongers.

## Berne

## Ferstoarn
* 8 april - Paus Formosus, (paus fan 891 - 896) 
* april - Paus Bonifatius VI, (paus yn 896)
* Engelberga fan Provence (mooglik 901)
897

## Foarfallen
* Paus Stefanus VI hâldt in skynproses tsjin syn ferstoarne foargonger Formosus, de Kadaversynoade. It lyk fan Formosus wurdt opgroeven en útdost yn pauslike gewaden, offisjeel berjochte en feroardield fan bigamy. Trije fingers fan syn hân wurde as straf ôfkapt, it lyk ûntklaaid en yn de Tiber goaid. Foar dizze wandie wurdt Stefanus VI ôfsetten en smoard.

## Berne

## Ferstoarn
* Paus Stefanus VI (VII) (paus fan 896 - 897).
* wierskynlik novimber - Paus Romanus, (paus yn 897)
* desimber  - Paus Theodorus II, (20 dagen paus yn 897)
Waad

**Waad** is gebiet mei in hichte tusken de normale eb- en floednivo's. Yn it bysûnder wurdt mei *It Waad* ornaris doeld op it waadgebiet fan Nederlân, Dútslân en Denemark.

Waad komt fan it Aldfryske wurd *vade*, dat trochwaadzje betsjut.

## Typearing
Undersyk hat útwiisd dat der in beheind oantal mooglike types waadkusten binne. It type fan in gebiet is dêrby ôfhinklik fan de omstannichheden op dat plak, benammen de hichte fan it tijferskil en de gemiddelde weachhichte.

Yn it generaal jildt dat in grut tijferskil tegearre mei in lege weachhichte in tige ‘iepen’ kust jout, sûnder eilannen, mei inkel sânplaten en in grut gebiet mei kwelders en waadplaten. 

En oarsom jout in hege gemiddelde weachhichte tegearre mei in lyts tijferskil in ‘sletten‘ kust mei tige lange eilannen, fan tsientallen kilometers, mei dêrefter in lagune mei in pear oant hast gjin waadplaten. 

### Typen
Der is in ûnderskie makke yn fiif soarten waadkusten:
* type 1: tijferskil oerhearsket; gjin eilannen, grutte kwelders en strânflaktes
* type 2: troch weagen opboude richels, bytiden ‘primitive’ eilannen.
* type 3: withoefolle seegatten en (koarte) eilannen
* type 4: ôfnimmend tal, langere eilannen
* type 5: weachhichte oerhearsket; lange oaniensletten barriêres

### Rottum
De gemiddelde weachhichte by Rottum is sawat 1 meter wylst it trochsneed tijferskil mear as 2 meter is. Hjirút docht bliken dat de Nederlânsk/Dútske waadkust yn type 3 falt, karakterisearre troch in soad (koarte) eilannen en in soad seegatten.

## Sjoch ek
* Slyk

## Literatuer
*  - Barrier island morphology as a function of tidal and wave regime. In: S.P. Leatherman (ed) Barrier islands, from the Gulf of St. Lawrence to the Gulf of Mexico, Academic Press, 1979.

## Keppeling om utens
*
898

## Foarfallen
* Jannewaris - Paus Johannes IX wurdt de opfolger fan Paus Teodorus II.
* Kening Odo út it Robertingyske Hûs (de foarâlden fan it Hûs Capet) wurdt troch de Karolingyske partij twongen Karel de Ienfâldige oan te wizen as syn opfolger. Dêrmei wurdt it Karolingyske Hûs wersteld op de troan fan Fransje. Odo's broer Robert krijt lykwols in grut gebiet tusken Seine en Loire yn besit.
* Everhard Saxo, de greve fan Hamalân wurdt fermoarde troch de Fries Waldger.

## Berne

## Ferstoarn
* Odo, greve fan Parys, kening fan it Westfrankyske Ryk.
* 15 oktober -  Keizer Lambert
0

Der bestiet gjin jier **0**; yn ús jiertelling wurdt it jier *[[1 f.Kr.|1 foar Kristus]]* daliks folge troch it jier *[[1|1 nei Kristus]]*. 

De logika dêrfan is dat de jiertelling gjin 'nuljier' hat, lykas in moanne ek net in dei nul hat. De jiertelling hat gjin nuljier, mar in nulpunt, dat it begjinpunt fan de jiertelling is. It nulpunt fan ús jiertelling is dus de jierwiksel fan 1 f.Kr. nei 1 n.Kr. Dat punt waard oarspronklik achte gear te fallen mei de berte fan Jezus fan Nazaret. Dat tiidstip waard inkele iuwen letter as it begjinpunt fan de kristlike jiertelling oannommen. De measte ûndersikers stelle lykwols dat de feitlike berte fan Jezus ûngefear fjouwer jier foar dat tiidstip barde.

Yn guon wittenskippen (benammen yn de astronomy) wurdt in oar systeem brûkt. It jier foarôfgeand oan it jier 1, wurdt dêr it jier 0 neamd (wat oerienstimt mei 1 foar Kristus). It jier dêrfoar wurdt it jier -1 neamd (wat oerienstimt mei 2 foar Kristus). De reden hjirfoar is dat formules wêryn it jier ynfolle wurde moat, ûnoan brûkt wurde moatte kinne. ISO 8601 brûkt ek dizze astronomyske jiertelling, mar dêryn wurde jiertallen hieltiten mei minstens 4 sifers oantsjutten: 0001 wurdt foarôfgien troch 0000 (1 foar Kristus), en it jier dêrfoar is -0001 (2 foar Kristus). Achtsje dat ISO 8601 standert de Gregoriaanske kalinder brûkt, sels proleptysk (dus foar dy kalinder ynfierd waard). Yn de gewoane taal en yn de skiednis wurdt dizze manier fan tellen lykwols komselden brûkt.

## It jier nul yn de taal
Mei it jier nul tsjut men oan dat eat âldfrinzich of weardeleas: 
*Sa'n jaske dat kin echt net mear, dat is der ien út it jier nul.*

## Sjoch ek
* Ab Urbe Condita
* It getal 0 
* It sifer 0
899

## Foarfallen
* In Hongaarske oanfal op Feneetsje wurdt ôfslein.

## Berne

## Ferstoarn
* kening Alfred de Grutte fan Wesseks
2

## Foarfallen
* Lucius Caesar, soan fan Markus Fipsanius Agrippa en Julia, pakesizzer en adoptyfsoan fan Augustus, stjert oan de koarts.
* Earste folkstelling yn it Sjineeske keizerrijk dy't in befolking fan 57 miljoen fêststelt.
* Ovidius skriuwt in didaktysk gedicht 'Remedia amoris', 'genêsmiddels tsjin de leafde'

## Berne
* Apollonius fan Tyana.
* Deng Yu, generaal út de Han Dynasty

## Ferstoarn
1

## Foarfallen

### Natuerkunde en wiskunde

### Sosjale wittenskippen
* Ierde : Befolking fan ± 252 miljoen minsken.

### Polityk, rjocht en mienskip
* Armeenje : Kroaning fan kening Ariobazano II troch de Romeinske keizer Augustus. 
* Sina : 
** Begjin fan de regearing fan keizer Han Pingdi en begjin fan it Yuanshi tiidrek, Wang Mang wurdt regint. 
** Konfusius krijt syn earste postume titel fan hear Baochengxun Ni. 
* Etioopje : Stifting Aksum (ûngefear). 
* Rome : Ferkiezing fan de konsuls Gaius Caesar en Lusius Aemilius Paulus.

### Religy en mytology
* Kristendom :
** it jier 1 is it anno Domini, dy't it begjin foarmet fan de kristlike jiertelling. De keuze foar dit jier wurdt yn 523 makke troch de muonts Dionysius Exiguus dy't de bertedatum fan Jezus Kristus berekkene. Dat resultaat is ûnderwerp fan in soad polemiken en in djippe stúdzje fan de evangeeljes wol hawwe dat de berte 3 oant 5 jier earder west hawwe moat.
** Evangeelje nei Matteüs : ûnskuldigemoard.
* Boedisme : Yntroduksje yn Sina.

### Keunst en kultuer
* Literatuer : Ovidius skriuwt * de [[Metamorphosen (literatuer)|Metamorphosen]].

=== Technyk en tapaste wittenskippen ===
* [[Rome (stêd)|Rome]] : Oankomst fan de [[side (guod)|side]].
* [[Rome (stêd)|Rome]] : Brûken fan ruten fan matglês.
* Romeinske ryk : Bou fan it akwadukt *Aqua Alsienta''.
* Bou fan in haven yn Portus, by Ostje.
* Israel/Haifa : Bou fan de earste grutte keunstmjittige haven yn de iepen see yn opdracht fan Herodes de Grutte.

## Berne
* Junius Annaeus Gallio, Romeinsk politikus

## Ferstoarn
5

## Foarfallen
### Germaanje
* Tiberius ûndernimt in ekspedysje nei de mûning fan de Iems en giet lâns itselde paad as 17 jier earder syn broer Drusus brûkte. Hy lûkt op yn Germaanje, en hast alle stammen bewesten de Elbe steane no ûnder Romeinsk oergesach.

### Itaalje
* De holle fan Tiberius Claudius Nearo wurdt yn moarmer portrettearre.
* Germanikus boasket mei Agrippina de Aldere.

## Berne

## Ferstoarn
* Kleopatra Selena II (fermoedlik)
4

## Foarfallen
* De oarloch mei de Parten einiget yn it foardiel fan Rome, Gaius Caesar sneuvelet lykwols. Dêrmei ferliest Augustus syn beide opfolgers yn trije jierren tiid
* Adopsje troch Gaius Julius Caesar Octavianus fan Tiberius Claudius Nearo, mei de bedoeling him opfolgje te litten. Nei de ferdwining fan syn pakesizzers, de soannen fan Marcus Vipsanius Agrippa en fan Julia Caesaris maior, Caius en Lucius Caesar, ropt hy Augustus Tiberius, de ienige oerlibjende skoansoan, werom nei Rome om syn opfolging feilich te stellen. Tiberius sil de tribunaalmacht en it prokonsulêre ryk krije.
* Adopsje troch Tiberius fan Germanicus Julius Caesar, hoewol't hy al in soan hat. Dat is de betingst dy't Augustus steld hat foar syn eigen adopsje.

## Berne
* Gaius Caesar, soan fan Markus Vipsanius Agrippa en fan Julia Caesaris maior, dochter fan Augustus, adoptyfsoan fan Augustus.
* Jezus Kristus

## Ferstoarn
7

## Foarfallen
* Illyrikum komt yn opstân.
* Farus wurdt beneamd ta gûverneur en legerlieder fan Germaanje.
* Agrippa Postumus wurdt troch de Senaat feroardiele ta libbenlange ferbanning nei de eilannen fan Planasia.
* De Partyske kening Orodes III wurdt fermoarde, op fersyk fan Partyske aristokraten set keizer Augustus Fonones I op de Partyske troan.

## Berne
* Drusus Julius Caesar, soan fan Germanicus Julius Caesar (stoarn 33)
* Gnaeus Domitius Korbulo, Romeinsk konsul en fjildhear (stoarn 67)

## Ferstoarn
* Orodes III, kening fan de Parten
* Dionysius fan Halikarnassus, Gryksk histoarikus en skriuwer
* Glafyra, prinsesse en dochter fan Archelaüs fan Kappadosië
10

## Foarfallen
* Illyrje wurdt ferdield yn twa provinsjes: Dalmaasje en Pannoonje.
* De Romeinen stiftsje de stêd Fasio Fokontioarum, Vaison-la-Romaine op it plak dêr't ea de Gallyske stamme de Fasii libben. De Romeinske patrysjers bouwe timpels, termen, in teater, en akwadukten ferrize. It wurdt ien fan de earste stêden yn dizze omkriten dat it kristendom oannimt.
* Pannoonje splitst har opnij.
* Yn Partje komt Artabanus II yn opstân tsjin Fonones I

## Berne
* Heron fan Aleksanderje, Gryksk yngenieur

## Ferstoarn
11

## Foarfallen
* De legindaryske Diocarus Segon wurdt kening fan de Friezen.
* Germania Inferior en de Ryn-grins wurde troch Germanikus feilich steld, Germania wurdt troch de Romeinen ferlitten.

## Berne

## Ferstoarn
13

## Foarfallen
* Keizer Augustus skriuwt (koart foar syn dea) "Res gestae divi Augusti" (Regearingsdieden fan de fergoade Augustus).

## Ferstoarn
14

## Foarfallen
### Nederlannen
* De Romeinen bouwe in fersterke haven by Velsen.
* De Bataven en de Sjauken leverje Romeinske helptroepen (auxilia)

## Berne
* Lusius Ferginius Rufus, Romeinsk consul en fjildhear (stoarn 97)
* Markus Hordeonius Flakkus, Romeinsk konsul en fjildhear (stoarn 69)

## Ferstoarn
* 19 augustus - Augustus Oktavianus, Romeinsk keizer.
* Julia Caesaris (53), dochter fan keizer Augustus
* Markus Fipsanius Agrippa Postumus, soan fan Markus Fipsanius Agrippa en Julia Caesaris
6

## Foarfallen
* Agrippa Postumus wurdt om politike redenen en fanwegen syn karakter band nei Surrentum (no Sorrento) en letter (7) nei Planasia (no Pianosa). Dêr wurdt hy yn it jier 14, nei alle gedachten op grûn fan in troch Augustus neilitten befel, fermoarde.
* Yn Pannoanje en Dalmaasje brekt in opstân út, dy't bekend stiet as de *[[Bellum Batonicum]]* (6-9) nei de lieders dy't beiden Bato hieten.
* Om de stigende oarlochsútjeften better bekostigje te kinnen stiftet Augustus in spesjale skatkiste foar it leger, it *aerarium populi Romani militare* dy't út suksesje- en feilingrjochten en út bydragen út oare skatkisten fieden wurdt. Neidat de Cappadocia yn 17 in provinsje wurdt, komt in diel fan it jild dêr ek wei.
* Judea en Samaria wurde ûnder direkt Romeinsk bestjoer brocht, ûnder *[[praefectus]]* Koponius. Herodes Archelaüs wurdt nei Gallia band.
* Markus Aemilius Lepidus, in pakesizzer fan Lusius Aemilius Paulus en heit fan Aemilia Lepida is *[[konsul ordinarius]]* tegearre mei Lusius Arruntius.

## Berne

## Ferstoarn
3

## Foarfallen
* It belis fan Artagira - Gaius Caesar besiket de oarloch mei de Parten yn it foardiel fan Rome te besljochtsjen. Hoewol't de oarloch úteinlik it winske resultaat hat sneuvelt Gaius en ferliest Augustus syn opfolger.
* Possienus Rufus wurdt tastien in segetocht te hâlden fanwege syn optreden tsjin de woastynbewenners yn Noard-Afrika.
* East-Germaanje : Markomannekening Marbod ferienet de Hermundueren, Kwaden, Langobarden en Semnoanen yn syn ryk Türingen, en foarmet in direkte bedriging foar Rome.
* Untdekking fan de kroade yn it Sjineeske keizerryk.
* Galje : Kennismakking mei de nije boutechniken fan de Romeinen, lykas de arsjitektuer yn stien en de bôge-oerspanning, de bôgestien en de hoekstien.

## Berne

## Ferstoarn
* 24 desimber - Servius Sulpicius Galba, Romeinsk keizer
* Paulus fan Tarsus
15

## Foarfallen
* Diocarus Segon wurdt as potestaat fan Fryslân opfolge troch Dibbald Segon. 
* De grins fan it Romeinske Ryk ferpleatst him yn de rjochting fan de Donau.
* Falerius Gratus folget Annius Rufus op as *[[praefectus]]* oer Judea

## Berne
* Agrippina de Jongere
* 24 septimber - Aulus Fitellius, keizer fan Rome

## Ferstoarn
Uny fan Kalmar

Mei de **Uny fan Kalmar** waarden it keninkryk fan Denemark, Noarwegen en Sweden ferienige ûnder ien kroan. De uny bestie yn it tiidrek 1397 - 1523.

De uny is yn Kalmar ûntstien neidat de Deenske keninginne Margareta fan Denemark (1353 - 1413) de Sweedske kening Albert fan Mecklenburg ferslein hie. De Deenske keninginne koe har neef Erik fan Pommeren op de Noarske troan krije, wêrnei dy ek kening fan de oare twa lannen waard.

De uny wie in persoanlike uny; de lannen holden har ûnôfhinklikens, mar hienen deselde kening. De agressive bûtenlânske polityk fan Denemark wie net goed foar de hannelspolityk fan Sweden, dat yn 1523 luts Sweden him werom út de uny. De uny fan Denemark en Noarwegen gong noch troch oant 1536, doe Denemark Noarwegen anneksearre.

It gebiet fan de Uny fan Kalmar omfieme ek Yslân, Grienlân, de Orkaden, Sjetlân, de Faeröer en Finlân, dy't part fan de trije lannen wienen. Sa besjoen kin de Uny fan kalmar beskôge wurde as in foarrinder fan de Noardske Ried.
18

## Foarfallen
* *sûnder datum* - De Romeinske generaal Germanikus set Seno fan Pontus ûnder de namme Artaksias&nbsp;III op 'e troan fan Armeenje.
* *sûnder datum* - De Romeinske generaal Germanikus slút in fredesferdrach mei Artabanus&nbsp;II, de kening fan 'e Parten.

## Berne

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
*Ovidius, Romeinsk dichter (* 43 f.Kr.) (mooglik stoarn yn 17)
20

## Foarfallen
### Itaalje
* No't syn neef (en adoptyfsoan) Germanikus Julius Caesar dea is, stiet keizer Tiberius Claudius Nearo syn eigen soan Drusus ta in segetocht te hâlden nei oanlieding fan de oerwinning op de Germanen.

### Afrika
* Fanwege de spande tastân yn Afrika troch de opstân fan Takfarinas wurdt der in twadde legioen VIIII Hispana hinne stjoerd.

## Berne

## Ferstoarn
* Fipsania Agrippina, earste frou fan Tibearius Klaudius Nearo
Koer

* koer (draachark), in bin om bg. jirpels yn te dwaan, of in einekoer.
* koer (tsjerke), as diel fan in tsjerke, ek wol "koar" neamd.

## Keppeling om utens
*
21

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
* Arminius, Germaansk lieder (fermoarde, wierskynlike datum)
* Publius Sulpisius Kwirinius, Romeinsk gûverneur fan Syrje
Koer (tsjerke)

In **koer**, ek **koar** of **[[heechkoar]]** is yn de westerske boukeunst de romte fan in tsjerke dêr't it haadalter stiet en dat soms fan it skip ôfskieden is troch in koerstek of in doksaal. Oare nammen dy't brûkt wurde binne it Latynske **sanctuarium** en **presbyterium**. Meastal is in tsjerke mei it koer nei it easten rjochte: de rjochting dêr't de sinne opkomt. Dat wurdt oriïntearring neamd. Grutte romaanske tsjerkegebouwen hawwe faak twa koeren: in eastkoer (it prysterkoer) en in westkoer.

In heeechkoer ûnderskiedt him fan in normaal koer, trochdat it troch syn hichte útstekt of ea útstuts boppe it fliernivo fan it middenskip.

## Untstean
It koer is ûntstien út de apsis. De muontsen en harren liturgy krigen in plak bûten de tsjerke fan it kleaster, yn de gewoane parochytsjerken en katedralen. Dy liturgy bestie út it deistige gebed op in oantal fêste mominten, dêr't ek by sjongen waard. De muontsen krigen, fanwege harren bysûndere plak yn de tsjerklike mienskip, ek in bysûnder plak yn it tsjerkegebou. Se krigen in ôfskieden plak by it haadalter. It haadalter waard yn de apsis setten ynstee fan tusken apsis en it skip, yn de krusing of de fiering. De apsis waard ferlinge yn eastlike rjochting en oan de súd- en noardside fan it sa ûntstiene koer waarden koerbanken setten. De muontsen sieten tusken skip en alter yn. 

Doe't de tsjerkearsjitektuer him ûntwikkele waard ek mear symbolyk yn de arsjitektuer lein: neist de krúsfoarm fan de tsjerke moast it koer en de apsis mids tolve pylders stean, dy't de tolve apostels symboalisearje. De fjouwer pylders oan de fjouwer hoeken fan de krusing stean foar de fjouwer evangeeljes, Matteüs, Markus, Lukas en Jehannes. It is wenst dat de muontsen elkoar psalmen en hymnen tasjonge, en dêrút is it begryp koar as oantsjutting fan in groep minsken dy't mei-inoar sjonge ûntstien.

In Spanje sit it koer faak op in tribune oan de westside fan de tsjerke; by grutte tsjerkegebouwen is it koer yn it skip boud en dêrfan ôfskieden troch balustraden en stekken. It prysterkoer is dêr dus loskeppele fan it haadalter.
Oerflakte

It begryp **oerflakte** jout de mannichte fan in flakte oan dy't metten wurde kin mei help fan in flaktemjitte. In flak is in twadiminsjonaal objekt sûnder ynhâld dy't effen as bryk wêze kin. 
__TOC__
## Formules
### Twadiminsjonale formules

### Trijdiminsjonale formules

## Oare betsjuttings
It kin ek brûkt wurde foar de boppeste laach as flak fan in beskaat objekt of foar de bûtenste flakken mei-inoar, it útwindige fan in lichem.

## Keppeling om utens
*
Wyk (betsjuttingsside)

* wyk, in diel fan in stêd dat brûkt wurdt foar wenjen (yn tsjinstelling ta yndustry, winkels, havengebiet ensfh.)
## Oare betsjuttings
* wyk (sydkanaal), in sydkanaal yn in ferfeantingsgebiet, bgl:
** de Fjirde Wyk (Jobbegea) yn Hoarnstersweach
* Wyk (Föhr), it grutste plak op it Waadeilân Föhr
* Wyk oan See, in doarp yn Noard-Hollân
* De Wyk (Drinte), in doarp yn Drinte
* Haulerwyk, in doarp yn Eaststellingwerf
* Wyk by Duerstede, in stêd yn de provinsje Utert
* De Wyk of Wyk-Binnen, âlde nammen foar Beverwyk
Theda Ukena

**Theda Ukena** (Oldersum, 1432 -  Greetsyl, 16 novimber 1494) wie yn it tiidrek 1466 - 1480 regintesse fan it greefskip Eastfryslân. Hja wie troud mei Ulrik I Sirkena, dy't yn 1466 stoar.
25

## Foarfallen
* Pomponius Mela stelt it systeem fan klimaatsônes foar. 

## Berne
* Silius Italicus (fermoedlik; kin ek yn 26 west hawwe), Romeinsk politikus, sakeman en epysk dichter 

## Ferstoarn
* Aulus Kremutius Kordus, Romeinsk histoarikus en skriuwer
26

## Foarfallen
* Pontius Pilatus folget Falerius Gratus op as *[[praefectus]]* fan Judaea (oant 36).

## Berne

## Ferstoarn
* Claudia Pulchra
27

## Foarfallen
* Keizer Tibearius lûkt him werom yn Capri, en bliuwt dêr de rest fan syn libben. Dêrmei lit hy de prefekt fan de Preatoriaanske Garde, Sejanus, oan de macht. 
* Der brekt in brân út yn Rome. In min boud stadion in Fidenae stoart yn mei de dea fan 20.000 taskôgers as gefolch.

## Berne
* Herodes Agrippa II, letter kening oer Judea.

## Ferstoarn
29

## Foarfallen
* 23 febrewaris wurdt neamd troch it konsultaat fan C. Fufius Geminusop op it skriuwplankje fan Tolsum 
* Agrippina de Aldere wurdt troch tadwaan fan Tibearius en Lusius Aelius Seianus op falske beskuldigingen finzen nomd en letter dat jier troch de Senaat band nei it eilân Pandateria.

## Berne

## Ferstoarn
* Livia Drusilla, frou fan Augustus.
30

## Foarfallen
* Nearo Julius Caesar, in soan fan Germanikus Julius Caesar wurdt band.

## Berne
* Boudicca, keninginne fan de Iseny (Grut-Brittanje)
* Klaudia Antonia, dochter fan Klaudius (overleden 66)
* Markus Ulpius Traianus, Romeinsk fjildhear en heit fan keizer Trajanus († 100)

* 8 novimber- Nerva, keizer fan it Romeinske Ryk fan 96 oant 98.

## Ferstoarn
* Goedfreed - Jezus Kristus - (troch de measte gelearde oannomde datum, mar mooglik 33)
* Hillige Dysmas, de "''goede moardner'"
23

## Foarfallen

## Berne
* Plinius de Aldere - Romeinsk skriuwer en natoerhistoarikus.

## Ferstoarn
* 14 septimber - Drusus, soan en beëage opfolger fan Tibearius (fergiftige troch syn frou Livilla, ûnder ynfloed fan Sejanus)
* Juba II
24

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
* Strabo, Romeinsk geograaf (wierskynlike datum)
* Gajus Silius, Romeinsk legerlieder (selsmoard)
Lânkampioenskip

De **lânkampioenskip** of **nasjonaal kampioenskip** is it winnen fan in nasjonale kompetysje, faak yn sport. De kompetysje giet tusken dielnimmers fan inselde nasjonaliteit of lisinsje.

In nasjonaal kampioenskip kin yn tige ferskate foarmen organisearre wurde. Yn sporten as hurdfytsen wurdt foar de titel striden yn ien inkele wedstriid, yn sporten lykas fuotbal of basketbal giet de titel nei de winner fan in folsleine kompetysje. Lyksoartige kompetyses binnen in bepaalde sport kinne sa organisearre wurde dat in sporter yn meardere kompetysjes foar in titel stride kinne.

De lânkampioen mei de titel meastentiids in jier drage.
Skagerrak

It **Skagerrak** is in part fan de Noardsee, begrinzge troch Denemark (Jutlân) yn it suden, Noarwegen yn it noarden en Sweden (Bohuslân) yn it easten.

Súdeastlik fan it Skagerrak leit it Kattegat, dat fia de Sont ferbining jout mei de Eastsee.

Yn de lette maitiidsmoanne fan 1916 fûn de Slach fan Skagerrak tusken de Dútske en Ingelske marine plak yn dit wetter.

## Keppeling om utens
Joeri Andropov

**Joeri Vladimirovitsj Andropov** (Nagûtskaja (Kraj Stavropol, Ruslân), 15 juny 1914 — Moskou, 9 febrewaris 1984) wie in Sovjet-Russyske politikus. 

## Karriêre
Yn 1936 waard Andropov funksjonaris fan de kommunistyske jongereinorganisaasje Komsomol. By de earste grutte suvering (de paranoïde Jozef Stalin liet hûnderten regearings- en legerfunksjonarissen op beskuldiging fan spionaazje of ferried eksekutearje) klom Andropov hurd op yn de Komsomol. Hy waard yn 1939 lid fan de kommunistyske partij fan de Sovjet-Uny en makke karriêre yn Moskou. Yn 1940 waard er sekretaris fan Komsomol. 

Doe't de Dútsers yn de Twadde Wrâldkriich Ruslân ynfoelen focht er as in partisaan efter de Dútske linys. Der kaam er yn oanrekking my de Russyske feilichheidstsjinst (NKVD), de lettere KGB). Nei de kriich krige Andropov in soad wichtige partijfunksjes. Nei de dea fan Jozef Stalin waard er yn 1953 fuort promovearre en ambassadeur fan de USSR yn Hongarije. Dêr slagge it him de Hongaarske Opstân del te slaan troch de sittende politisy te arrestearjen. Tsjinstanners neamden him wreed. De lieders fan de Hongaarske opstân, ûnder oaren Pál Maléter en Imre Nagy, waarden koarte tiid letter eksekutearre. Nei de Hongaarske opstân kaam Andropov werom yn de heechste rangen fan de CPSU. 

Yn 1967 beneamde Leonid Brezjnev, doe de lieder fan Sovjet-Uny, Andropov ta haad fan de KGB. Hy soe dat seis jier dwaan, dêrnei waard Andropov lid fan it Politburo, it heechste orgaan fan de Kommunistyske partij. 

Doe't Brezjnev begjin novimber 1982 ferstoar beneamde it politburo Andropov ta sekretaris-generaal fan de partij. Hy waard de machtichste persoan fan de Sovjet-Uny. Ien fan syn belangrykste rivalen wie Konstantin Tsjernenko, dy’t nei him de lieder fan de Sovjet-Uny wurde soe. Andropov seach yn dat de steat fan de ekonomy fan de Sovjet-Uny net goed wie. Hy fierde in oantal herfoarmingen yn. Ek pakte er de korrupsje  fan Sovjetamtners oan. Ferskate minsken waarden oppakt. Ek waarden der ekonomyske eksperiminten hâlden yn de foarm fan it nije ekonomyske meganisme. Andropov soarge der ek foar dat de lettere Michail Gorbatsjov yn it politburo kaam. Gorbatsjov soe de ideeën fan Andropov in pear jier letter útfiere. Troch syn minne sûnens koe Andropov de nedige herfoarmingen net trochfiere. Dokters fûnen út dat er sûkersykte hie en in te hege bloeddruk mei groanyske nierproblemen. Yn 1983 koe Andropov net by de jierlikse parade fan it reade leger wêze. Brezjnev dy’t in jier dêrfoar hast dea delfoel wie der doe wol. 

Andropov ferstoar op 9 febrewaris 1984 yn Moskou. Hy waard doe opfolge troch Konstantin Tsjernenko.

## Keppeling om utens
* ''List of Andropov documents related to Andrei Sakharov and other dissidents''
* It jierliks ferslach fan de KGB 1967, tekene troch Andropov by CNN