open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
20 desimber

## Foarfallen
* 1860 - Súd-Karolina skiedt him as earste fan 'e Súdlike steaten ôf fan 'e Feriene Steaten.
* 1901 - Yn Stockholm wurdt de earste Nobelpriis takend.
* 1951 - Earste produksje fan elektrisiteit út kearnenerzjy, troch de EBR-1 reaktor, yn Idaho, yn 'e Feriene Steaten.

## Berne
* 1537 - kening Jehan III fan Sweden († 1592)
* 1629 - Pieter de Hoog, Nederlânsk keunstskilder († 1684)
* 1858 - Jan Toorop, Nederlânsk keunstskilder en grafikus († 1928)
* 1835 - Obbe Rommerts, Frysk útjouwer en fakbûnsman († 1903)
* 1876 - J. van Oudshoorn (Jan Koos Feylbrief), Nederlânsk skriuwer († 1951)
* 1899 - Martyn Lloyd-Jones, Welsk publisist († 1981)
* 1902 - Hendrik Johannes Bergveld, Stellingwerfsk skriuwer († 1966)
* 1910 - Helene Mayer, Dútsk skermster († 1953)
* 1912 - Art Mollner, Amerikaansk basketballer († 1995)
* 1932 - John Hillerman, Amerikaansk akteur († 2017)
* 1954 - Alice May (Alie de Vries), Frysk sjongster (bekend fan it duo Maywood)
* 1961 - Yvan Le Bolloc'h, Bretonsk presintator en akteur
* 1965 - Coos Veltman, Frysk keatser
* 1972 - Lolita, Russysk pornoaktrise
* 1998 - Kylian Mbappé, Frânsk fuotballer

## Ferstoarn
* 1812 (?) - Sacajawea, Yndiaansk gids fan 'e Ekspedysje fan Lewis en Clark (* 1788)
* 1972 - Hendrik Voordewind, Nederlânsk skriuwer en plysjeman (* 1887)
* 1864 - Schelto van Heemstra, Nederlânsk politikus (* 1807)
* 1968 - John Steinbeck, Amerikaansk skriuwer en Nobelpriiswinner (* 1902)
* 1992 - Hendrik Obreen, Nederlânsk skiedkundige (* 1905)
* 1998 - Miklós Sárkány, Hongaarsk wetterpoloër (* 1908)
* 2011 - Atze Bosch, Frysk dichter en oersetter (* 1927)
* 2021 - Reinier Paping, winner fan de Alvestêdetocht fan 1963 (* 1931)
21 desimber

21 desimber is de earste dei fan 'e winter.
## Foarfallen
* 1163 - It suden fan Hollân wurdt troffen troch de Sint-Tomasfloed.
* 1192 - Kening Richard Liuwenhert fan Ingelân wurdt op 'e weromreis fan 'e Tredde Krústocht finzen nommen yn Eastenryk, wêrnei't de Ingelsen om in hege lospriis frege wurdt.
* 1898 - De natuerkundigen Pierre Curie en Maria Curie-Skłodowska ûntdekke it radium.
* 1968 - De Apollo 8 wurdt lansearre, it earste bemanne romtefartúch dat om 'e moanne sirkelje sil.
* 1991 - Súd-Osseesje ropt de ûnôfhinklikheid út en makket him los fan 'e Georgje.
* 2002 - De Fryske band De Kast jout syn lêste konsert yn Amsterdam
* 2003 - De Fryske muzykgroep Twarres jout syn lêste konsert.
* 2007 - Yn Estlân, Letlân, Litouwen, Tsjechje, Slowakije, Hongarije, Sloveenje en Malta wurde de Oerienkomsten fan Schengen fan tapassing.
* 2008 - De 10.000e ensyklopedyske side wurdt oanmakke op 'e Fryske Wikipedy. It artikel giet oer de Schotanusatlas.

## Berne
* 1118 - Thomas Becket, Ingelsk teolooch en aartsbiskop († 1170)
* 1795 - Leopold von Ranke, Dútsk skiedkundige († 1886)
* 1826 - Willem Klazes Boorsma, Frysk keatser († 1870)
* 1857 - Tjeerd Kuipers, Frysk arsjitekt († 1942)
* 1878 - Jozef Stalin, Georgysk politikus en lieder fan 'e Sovjet-Uny († 1953). (Dit wie de bertedatum dy't yn 'e eardere Sovjet-Uny as feestdei fierd waard, hoewol't Stalins feitlike bertedatum op 18 desimber foel.)
* 1881 - Lolle Piers de Boer, Frysk skiedkundige en frisiast († 1964)
* 1883 - Moje Öholm, Sweedsk reedrider († 1954)
* 1893 - Georges Buchard, Frânsk skermer († 1987)
* 1896 - Carl Romme, Nederlânsk abbekaat en politikus († 1980)
* 1907 - Garmt Stuiveling, Nederlânsk skriuwer († 1985)
* 1911 - Auke Johannes Vleer, Frysk politikus († 1981)
* 1917 - Heinrich Böll, Dútsk skriuwer († 1985)
* 1927 - Piter Bergsma, Frysk dammer († 2012)
* 1931 - Caroline Kaart,  Skotsk-Nederlânsk opera-sjongster († 2020)
* 1937 - Jane Fonda, Amerikaansk aktrise
* 1939 - Cees Andriesse, Frysk natuerkundige, skriuwer en wittenskipshistoarikus
* 1940 - Frank Zappa, Amerikaansk sjonger, muzikant en komponist († 1993)
* 1948 - Jack Frölich, Frysk muzikant, dirigint en muzykresinsint († 2010)
* 1966 - Kelly Wallace, Amerikaansk sjoernaliste en presintatrise
* 1989 - Jorien ter Mors, Nederlânsk shorttrackster en langebaanrydster
* 1990 - Kaycee Brooks, Amerikaansk pornoaktrise
* 1993 - Pascal Tan, Nederlânsk akteur
* 1996 - Kaitlyn Dever, Amerikaansk aktrise.

## Ferstoarn
* 1914 - Gerhardus Wijnandus Bruinsma, Frysk dokter en bestjoerder (* 1840)
* 1933 - Knud Rasmussen, Deensk-Grienlânsk ûntdekkingsreizger (* 1879)
* 1942 - Franz Boas, Dútsk-Amerikaansk antropolooch (* 1858)
* 1972 - Hugh Edwards, Ingelsk roeier (* 1906)
* 1983 - József Vértesy, Hongaarsk wetterpoloër (* 1901)
* 1988 - Niko Tinbergen, Nederlânsk biolooch en Nobelpriiswinner (* 1907)
* 1996 - Kálmán Hazai, Hongaarsk wetterpoloër (* 1913)
* 1997 - Sacco van der Made, Nederlânsk akteur en stimartyst (* 1918)
* 2001 - Cees Egas, Frysk politikus (* 1913)
* 2020 - Hank Adams, Amerikaansk minskerjochte-aktivist (* 1943)
23 desimber

## Foarfallen
* 1888 - Vincent van Gogh snijd in stik fan syn ear ôf.
* 1979 - De Sovjet-Uny falt Afganistan binnen, de haadstêd Kabûl wurdt ynnommen.
* 2007 - Grou hat in sportprimeur troch in earste iisbaan fan keunststof yn de iepenloft te iepenjen.

## Berne
* 1544 - Anna fan Saksen, Dútsk ealfrouwe, twadde frou fan Willem fan Oranje († 1577)
* 1713 - kening Ferdinand VI fan Spanje († 1759)
* 1732 - Richard Arkwright, Ingelsk ûndernimmer en útfiner († 1792)
* 1790 - Jean-François Champollion, Frânsk taalkundige, grûnlizzer fan 'e egyptology († 1832)
* 1805 - Joseph Smith, Amerikaansk profeet en stifter fan 'e Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen († 1844)
* 1834 - Sientje van Houten, Nederlânsk keunstskilderesse († 1909) 
* 1896 - Johan Dijkstra, Nederlânsk keunstner († 1978)
* 1897 - René Borjas, Oerûguayaansk fuotballer († 1931)
* 1907 - Dirk Matzer van Bloois, Nederlânsk politikus († 1991)
* 1925 - Rayner Unwin, Ingelsk útjouwer († 2000)
* 1944 - Enneüs Heerma, Frysk politikus († 1999)
* 1945 - Jo van Nunen, Nederlânsk yngenieur en heechlearaar logistyk († 2010)
* 1949 - Els de Groen, Nederlânsk skriuwster († 2025)
* 1956 - Dave Murray, Ingelsk gitarist
* 1970 - Catriona Le May-Doan, Kanadeesk reedrydster

## Ferstoarn
* 1840 - Dirk Piebes Sjollema, Frysk keunstskilder (* 1760)
* 1939 - Anthony Fokker, Nederlânsk fleantúchbouwer (* 1890)
* 1943 - Theo Thijssen, Nederlânsk skriuwer (* 1879)
* 1979 - Peggy Guggenheim, Amerikaansk keunstsammelster (* 1898)
* 1981 - Sietze Albert Veenstra, Frysk arsjitekt (* 1897)
* 1997 - Joop Verbeke, Frysk muzikant (* 1930)
* 2001 - Jelle Zijlstra, premier fan Nederlân (* 1918)
* 2014 - Hessel Rienks, Frysk politikus (* 1932)
* 2016 - Hans Bakker, Nederlânsk publisist en redakteur (* 1923)
* 2022 - Maxi Jazz, Britsk muzikant (* 1957)
27 desimber

## Foarfallen
* 1657 - Bewenners fan Flissingen (Nij-Nederlân) freegje yn de Remonstrânsje fan Flissingen gûverneur Pieter Stuyvesant om opheffing fan it gearkomstferbod foar de Quakers.
* 1802 - Jens Juel, Deensk keunstskilder. (* 1745).
* 1831 - Charles Darwin begjint oan syn hystoaryske reis mei de Beagle
* 1951 - Oprjochting fan it Museum Warkums Erfskip.
* 2008 - De Frysktalige band Van Wieren wurdt keazen as 'bêste dialektband fan Nederlân' op it Dialektpop Festival Nederlân yn Heinkenszand.

## Berne
* 1571 - Johannes Kepler, Dútsk astronoom († 1630)
* 1721 - Frans Hemsterhuis, Frysk filosoof († 1790)
* 1761 - Michail Bogdanovitsj Barclay de Tolly, Russysk maarskalk en politikus († 1818)
* 1773 - George Cayley, Ingelsk loftfeartpionier († 1857)
* 1785 - Binnert Tinga, Frysk tekenmaster en keunstskilder († 1838)
* 1822 - Louis Pasteur, Frânsk biolooch († 1895)
* 1865 - Teatse Eeltsje Holtrop, Frysk skriuwer en oersetter († 1925)
* 1884 - Pierpont Davis, Amerikaansk siler en arsjitekt († 1953)
* 1894 - Paul Costello, Amerikaansk roeier († 1986)
* 1901 - Marlene Dietrich, Dútsk-Amerikaansk aktrise en sjongster († 1992)
* 1910 - Herman van Wissen, Nederlânsk arsjitekt en keunstskilder († 2000)
* 1923 - Elisabeth Versluys, Nederlânsk aktrise († 2011)
* 1924 - Frank North, Amerikaansk sporttrainer († 2017)
* 1971 - Falko Zandstra, Frysk hurdrider
* 1973 - Tabatha Cash, Frânsk pornoaktrise

## Ferstoarn
* 1805 - Belle van Zuylen, Nederlânsk-Switsersk skriuwster en komponiste (* 1740)
* 1909 - Nicolaas Pierson, Nederlânsk bankier en politikus (* 1839)
* 1923 - Gustave Eiffel, Frânsk arsjitekt (* 1832)
* 1938 - Osip Mandelstam, Russysk skriuwer en dichter (* 1891)
* 1942 - Jan Geert Ankerman, Frysk hokkyer (* 1906)
* 1969 - Sikke de Vries, Frysk keatser (* 1888)
* 1985 - Harold Whitlock, Ingelsk atleet (* 1903)
* 1985 - Dian Fossey, Amerikaansk biologe en natoerbeskermster (* 1932)
* 1995 - Winslow Hall, Amerikaansk roeier (* 1912)
* 2004 - Hilda Neihardt, Amerikaansk abbekate en publisiste (* 1916)
* 2007 - Wim Meuldijk, Nederlânsk senarioskriuwer en striptekener (* 1922)
* 2007 - Tjitte Piebenga, Frysk skriuwer en literatuerkritikus (* 1935)
* 2007 - Benazir Bhutto, Pakistaansk politika (* 1953)
* 2010 - Riekele Borger, Frysk-Dútsk assyriolooch (* 1929)
* 2010 - Grant McCune, Amerikaansk special effects-technikus (* 1943)
* 2011 - Douwe Amels, Frysk ûndernimmer en skipsbouwer (* 1924)
* 2013 - Carter Camp, Amerikaansk aktivist (* 1941)
* 2016 - Carrie Fisher, Amerikaansk aktrise (* 1956)
28 desimber

## Foarfallen
* 1065 - Wijing fan de Abdij fan Westminster.
* 1612 - Galileo Galilei is de earste astronoom dy't de planeet Neptunus waarnimt.
* 1846 - Iowa wurdt as 29e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 1869 - William Seryle krijt oktroai op kaugom.
* 1895 - Yn Parys hâlde de Bruorren Lumiere de earste publike filmfoarstelling.
* 1931 - Oprjochting Fuotbalferiening Jirnsum
* 1970 - Oprjochting Stifting De Fryske Mole
* 1981 - De earste Amerikaanske reagearbuisbaby wurdt berne.

## Berne
* 1777 - tsaar Alexander I fan Ruslân († 1825)
* 1826 - Conrad Busken Huet, Nederlânsk skriuwer († 1886)
* 1832 - Willem Suringar, Frysk botanikus († 1898)
* 1856 - Woodrow Wilson, presidint fan 'e Feriene Steaten († 1924)
* 1885 - Vladimir Tatlin, Russysk keunstner († 1953)
* 1902 - Eric Pinniger, Skotsk hockeyer († 1996)
* 1904 - Fanny Rosenfeld, Kanadeesk sprintster († 1969)
* 1909 - Mien van den Berg, Nederlânsk turnster († 1996)
* 1918 - Mia Gerhardt, Nederlânsk mediëvist en heechlearaar ferlykjende literatuerwittenskip († 1988)
* 1929 - Arie van der Valk, Nederlânsk hoareka ûndernimmer († 2024)
* 1947 - Michael van Praag, Nederlânsk sportbestjoerder
* 1951 - Gilbert Montagné, Frânsk pianist en muzikant
* 1954 - Denzel Washington, Amerikaansk akteur
* 1959 - Tomas Gustafson, Sweedsk hurdrider
* 1964 - Antoinette Hertsenberg, Nederlânsk presintatrise
* 1970 - Francesca Le, Amerikaansk pornoaktrise
* 1973 - Ids Postma, Frysk hurdrider en boer
* 1983 - Roxy Reynolds, Amerikaansk pornoaktrise
* 1989 - Nielson, Nederlânsk sjonger
* 1990 - Lexi Diamond, Amerikaansk pornoaktrise († 2021)
* 1994 - Ada Sanchez, Amerikaansk pornoaktrise

## Ferstoarn
* 1694 - keninginne Marije II fan Ingelân, Skotlân en Ierlân (* 1662)
* 1706 - Pierre Bayle, Frânsk teolooch en filosoof (* 1647)
* 1734 - Rob Roy MacGregor, Skotsk folksheld (* 1671)
* 1735 - Jacobus Canter Visscher, Frysk predikant en sindeling (* 1692)
* 1884 - Gerben Colmjon, Frysk taalkundige, argivaris en oersetter (* 1828)
* 1890 - Dirk Postma, Frysk predikant (* 1818)
* 1937 - Maurice Ravel, Frânsk komponist (* 1875)
* 1944 - Tjeerd Pasma, Frysk moderne-fiifkamper (* 1904)
* 1949 - John Lovelock, Nijseelânsk atleet (* 1910)
* 2016 - Debbie Reynolds, Amerikaansk aktrise (* 1932)
* 2020 - Teake van der Meer, Frysk kabaretier en komyk (* 1937)
* 2024 - Bendiks Cazemier. Frysk boargemaster (* 1931
* 2025 - Brigitte Bardot, Frânsk aktrise (* 1934)
* 2025 - Wiebe Pitlo, Frysk boargemaster (* 1938)

### Bisten
* 1997 - Sunny Boy, ferneamde fokbolle (* 1985)
30 desimber

## Foarfallen
* 1880 - Paul Kruger wurdt presidint fan 'e Súdafrikaanske Republyk (Transfaal).
* 1890 - Yn it ramt fan 'e Geastedûnsoarloch fynt yn Súd-Dakota it Gefjocht by Drexel Mission plak, de lêste wapene konfrontaasje fan 'e Sú-Oarloggen.
* 1913 - Itaalje jout de stellen *[[Mona Lisa]]*, dy't yn in Italjaanske hotelkeamer fûn is, werom oan Frankryk.
* 1924 - Astronoom Edwin Hubble leveret it bewiis foar it bestean fan stjerrestelsels bûten ús molkenpaad.
* 1972 - De Feriene Steaten stopje mei de bombardeminten op Noard-Fjetnam.
* 1993 - Fatikaanstêd en Israel beslute inoar te erkennen.
* 2006 - De eardere Iraakske diktator Saddam Hoessein wurdt om 4.00 oere nachts, Nederlânske tiid, ophongen.

## Berne
* 39 - keizer Titus fan it Romeinske Ryk († 81)
* 1644 - Philips fan Almonde, Nederlânsk admiraal († 1711)
* 1821 - Jacobus van Loon, Frysk ûndernimmer, politikus en frisiast († 1903)
* 1837 - Albertus Samuel Carpentier Alting, Nederlânsk predikant († 1915)
* 1865 - Rudyard Kipling, Ingelsk skriuwer en dichter († 1936)
* 1899 - Helge Ingstad, Noarsk archeolooch en skriuwer († 2001)
* 1913 - Elyne Mitchell, Australysk berneboekeskriuwster († 2002)
* 1928 - Henri Debehogne, Belgysk astronoom († 2007)
* 1928 - Piet de Boer, Frysk hynsteman († 2008)
* 1937 - Harry van Dam, Nederlânsk keunstner
* 1937 - Hans van Wijnen, Nederlânsk follyballer († 1995)
* 1942 - Anne Charleston, Australysk aktrise
* 1946 - Gerlof Smit, Frysk byldzjend keunstner († 2014)
* 1951 - Goaitsen van der Vliet, Frysk skriuwer, útjouwer, konservator en muzikant
* 1961 - Sean Hannity, Ameikaansk konservatyf radio- en telefyzjepresintator
* 1973 - Maureen Flannigan, Amerikaansk aktrise
* 1974 - Joy Kiss, Russysk pornoaktrise
* 1975 - Tiger Woods, Amerikaansk golfer
* 1976 - Nacho Vidal, Spaansk pornoakteur
* 1978 - Jaime Faith Edmondson, Amerikaansk neakenmodel
* 1984 - LeBron James, Amerikaansk basketballer
* 1998 - Jutta Leerdam, Nederlânsk reedrydster

## Ferstoarn
* 1691 - Robert Boyle, Iersk filosoof en skiekundige (* 1627)
* 1729 - Edzard fan Grovestins, Frysk bestjoerder en politikus (* 1655)
* 1826 - Willem Hindrik Scheltes van Heemstra, Frysk militêr en politikus (* 1779)
* 1892 - Andrew Bonar, Skotsk predikant (* 1810)
* 1930 - Nicolaas Molenaar, Nederlânsk arsjitekt (* 1850)
* 1947 - Han van Meegeren, Nederlânsk keunstskilder en master-ferfalsker (* 1889)
* 1982 - Gerben Brouwer, Frysk dichter (* 1902)
* 1983 - Jacob Ritzema van Ikema, Nederlânsk ûndernimmer (* 1912)
* 1985 - Ansco Dokkum, Frysk roeier en hurdsiler (* 1904)
* 1989 - Yasuji Miyazaki, Japansk swimmer (* 1916)
* 1992 - César Domela Nieuwenhuis,  Nederlânsk byldzjend keunster (* 1900)
* 1996 - Eric Pinniger, Skotsk hockeyer (* 1902)
* 2006 - Saddam Hoessein, presidint fan Irak (* 1937)
* 2011 - Dick Eisma, Frysk skriuwer en oersetter (* 1941)
* 2012 - Arend Langenberg, Nederlânsk radionijslêzer en voice-over-artyst (* 1949)
* 2013 - Sjoerd Huisman, Nederlânsk maratonrider (* 1986)
* 2024 - Liny van Oyen, Nederlânsk presentatrise (* 1933)
22 desimber

## Foarfallen
* 1170 - It Izerkoekenoproer yn Coevorden
* 1634 - Harns krijt syn oktroai fan de Steaten fan Fryslân foar Grienlânsk- en Strjitte Daevids-fiskerij (walfisfeart).
* 1930 - Oprjochting fan de Federaasje fan Fryske Studinteferienings yn de Kanselerij te Ljouwert.

## Berne
* 1178 - keizer Antoku fan Japan († 1185)
* 1573 - Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz, steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte († 1632)
* 1645 - Hidde Sjoerds de Vries, Frysk marine-ofsier († 1694)
* 1725 - Karl Friedrich Abel, Dútsk komponist († 1787)
* 1910 - Uke Tellegen-Veldstra, Frysk politikus († 1991)
* 1912 - Lady Bird Johnson, Amerikaansk presidintsfrou († 2007)
* 1913 - Maria van Everdingen, Frysk byldhouster († 1985)
* 1919 - Benny Odinga,  Frysk politikus († 2003)
* 1922 - Eli Asser, Nederlânsk senarioskriuwer en lietsjeskriuwer († 2019) 
* 1936 - Héctor Elizondo, Amerikaansk akteur
* 1942 - Adriaan van der Velde, Frysk ûndernimmer en boekhannelsman († 2010)
* 1943 - Jurjen van der Kooi, Frysk folklorist († 2018)
* 1959 - Wierd Duk, Nederlânsk sjoernalist en publisist
* 1974 - Rocki Roads, Amerikaansk pornoaktrise
* 1990 - Ilse Kraaijeveld, Frysk swimster

## Ferstoarn
* 1636 - Johannes Saeckma, Frysk rjochter en politikus (* 1752)
* 1890 - Eugène Desmarest, Frânsk biolooch (* 1816)
* 1929 - Luther Hare, Amerikaansk militêr (* 1851)
* 1946 - Gerrit Keizer, Frysk artyst en lyts minske (* 1874)
* 1971 - Austin Clapp, Amerikaansk swimmer en wetterpoloër (* 1910)
* 1971 - Godfried Bomans, Nederlânsk skriuwer en sjoernalist (* 1913)
* 1984 - Jalke Klijnsma, Frysk politikus (* 1912)
* 1989 - Samuel Beckett, Iersk skriuwer en dichter (* 1906)
* 1995 - Osvald Käpp, Estysk wrakselder (* 1905)
* 2014 - Joe Cocker,  Ingelsk sjonger (* 1944)
* 2015 - Jaap Zijlstra, Nederlânsk dichter, skriuwer en predikant (* 1933)
* 2022 - Anton Tkáč, Slowaaks baanhurdfytser (* 1951)
* 2025 - Chris Rea, Iersk sjonger (* 1951)
26 desimber

26 desimber is Twadde Krystdei, de twadde dei fan it krystfeest
## Foarfallen
* 212 - Karakalla fermoardet syn broer Geta en kriget it sadwaande allinnich foar it sizzen yn Rome.
* 838 - De Wettersneed fan 838 rekket it Fryske Ryk; likernôch 2.400 minsken komme om it libben.
* 1297 - It earste neamen fan in kolfwedstryd.
* 1481 - Yn 'e Slach by Westbroek ferslane de Hollanners de troepen fan Utert.
* 1862 - Yn Mankato (Minnesota) wurde 38 foaroanmannen fan 'e Dakota tagelyk ophongen foar harren rol yn 'e Dakota-Oarloch fan 1862. Dit is de grutste massa-eksekúsje út 'e Amerikaanske skiednis.
* 1925 - Yn Egypte wurdt de Grutte Sfinks fan Geza útgroeven.
* 1941 - Winston Churchill sprekt as earste Britske premier it Amerikaanske Kongres ta. 
* 1988 - Ofskiedskonsert fan Umberto di Bosso é Compadres yn *It Bolwurk* yn Snits.
* 2003 - By in ierdskodding fan 6,6 op 'e Skaal fan Richter yn Bam, yn it súdeasten fan Iraan, komme tsientûzenen minsken om it libben.
* 2004 - In swiere ierdskok yn 'e Yndyske Oseaan feroarsaket de Aziatyske tsûnamy, wêrby't  yn de kustgebieten fan Súdeast-Aazje, Súd-Aazje en East-Afrika (mar fral yn Yndoneezje, Tailân, Sry Lanka en Yndia) mear as 230.000 deaden falle.

## Berne
* 1194 - keizer Freark II fan it Hillige Roomske Ryk († 1250)
* 1791 - Charles Babbage, Ingelsk wiskundige, filosoof en útfiner († 1871)
* 1856 - Claes Wybe Bolman, Frysk goudsmid en filantroop († 1910)
* 1893 - Mao Zedong, stifter en lieder fan 'e Folksrepublyk Sina († 1976)
* 1897 - Willy Corsari, Nederlânsk skriuwster († 1998)
* 1898 - Gerhardus Jan Adema, Frysk keunstner († 1981)
* 1905 - Donald Blessing, Amerikaansk roeier († 2000)
* 1907 - Hubert Caldwell, Amerikaansk roeier († 1972)
* 1941 - Rienk Alberda, Frysk wedstriidsiler († 2012)
* 1942 - Rob de Nijs, Nederlânsk sjonger († 2025)
* 1945 - Janine van Elzakker, Nederlânsk aktrise († 2019)
* 1946 - Lisette Hordijk, Nederlânsk presintatrise
* 1963 - Lars Ulrich, Deensk drummer
* 1968 - Matt Zoller Seitz, Amerikaansk film- en tillefyzjekritikus
* 1976 - Natasha Storm, Letsk pornoaktrise
* 1982 - Aksel Lund Svindal, Noarsk skyer

## Ferstoarn
* 211 - keizer Geta fan it Romeinske Ryk (* 189)
* 1890 - Heinrich Schliemann, Dútsk argeolooch (* 1822)
* 1909 - Frederic Remington, Amerikaansk keunstskilder (* 1861)
* 1965 - Jarich de Vries, Frysk kabaretier en revuskriuwer (* 1915)
* 1966 - Ina Boudier-Bakker, Nederlânsk skriuwster
* 1968 - Weegee (Arthur Fellig), Amerikaansk fotograaf en fotosjoernalist (* 1899)
* 1972 - Harry Truman, presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1884)
* 1986 - Elsa Lanchester, Ingelsk aktrise (* 1902)
* 1990 - Gerard van Rossem, Nederlânsk entomolooch en keunstskilder (* 1919)
* 1992 - Jan Flinterman, Nederlânsk piloat en Formule 1-koereur (* 1919)
* 2002 - Jaap van der Scheur, Nederlânsk bestjoerder en politikus (* 1926)
* 2006 - Gerald Ford, presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1913)
* 2017 - Joost Karhof, Nederlânsk sjoernalist en presintator (* 1969)
* 2021 - Desmond Tutu, Súdafrikaansk aartsbiskop en minskerjochte-aktivist (* 1931)
Skrikkeljier

In **skrikkeljier** of *stokkejier* is in metoade om it ferskil op te heinen tusken in kalinderjier en it sinnejier. Om't de ierde yn likernôch 365,2422 dagen om 'e sinne hinne rint, soe in kalinder fan 365 dagen in hieltyd gruttere ôfwiking krije. Dêrom hawwe de Gregoriaanske en Juliaanske kalinders ien kear yn de fjouwer jier in skrikkeljier; in jier mei in febrewarismoanne fan 29 dagen, dy't it jier 366 dagen lang makket.

It probleem foar de Juliaanske kalinder wie dat dizze korreksje te grut is. Dêrom is der yn de Gregoriaanske kalinder gjin skrikkejier yn it jier dat in iuw ôfslút, lykas 1800 of 1900, útsein it jiertal is dielber troch 400. It jier 2000 wie dus al in skrikkeljier.

Yn sinnemoannekalinders wurdt yn in skrikkeljier in hiele moanne tafoege, om't in jier dêr altyd op itselde stuit yn in moannesyklus begjinne moat, meast nijmoanne. 
Sa hat de hebriuwske kalinder sân kear yn eltse njoggentjin jier in skrikkeljier, mei efter Adar de skrikkelmoanne Adar Sheni, *twadde Adar*.
Nijefurd

**Nijefurd** (offisjeel Frysk; Nederlânsk: *Nieuweferd* of *Nijeferd*) is in eardere gemeente yn it súdwesten fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 2010 mei 10.957 ynwenners , en besloech in oerflak fan 289,17 km², wêrfan 192,49 km² wetter.

## Skiednis
De gemeente Nijefurd waard yn it ramt fan 'e gemeentlike weryndieling fan 1984 gearstald út it grutste part fan de eardere gemeente Himmelumer Aldefurd, feriene mei de gemeenten Warkum, Hylpen en Starum en it doarp Nijhuzum dat earder ta de âlde gemeente Wymbritseradiel heard hie. Om't 'Aldefurd' safolle sizze wol as "âld rjochtsgebiet", waard de nije gemeente 'Nijefurd' doe neamd.

Op 1 jannewaris 2011 gie Nijefurd by in nije gemeentelik weryndieling yn 'e mande mei de gemeenten Boalsert, Snits, Wymbritseradiel, Wûnseradiel op yn 'e fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

## Plakken
It haadplak fan Nijefurd wie Warkum, en de oare plakken yn de gemeente wiene: It Heidenskip, Koudum, Hylpen, Himmelum, Molkwar, Nijhuzum, Starum en Warns. Ek de buorskippen Boppebuorren, Galamadammen, Laaksum en Skarl hearden ta Nijefurd. 

## Sjoch ek
* Hylpen (gemeente)
* Himmelumer Aldefurd
* Starum (gemeente)
* Warkum (gemeente)
* List fan boargemasters fan Nijefurd
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
Tapaste wittenskip

**Tapaste wittenskip** tsjut de tapassing oan fan de resultaten en metoades fan wittenskiplik ûndersyk, op problemen dy't bûten it ûndersykgebiet lizze. Hjirûnder falt eins ek it tapassen fan de resultaten fan de iene wittenskip yn de oare, mar it begryp wurdt meast beheind ta tapassingsgebieten dy't sels gjin gebieten fan wittenskip foarmje. (De term wurdt ek wol brûkt foar sterk-tapassingrjochte ûndersyk.)

## Oersjoch
* Boukeunst
* Genêskunde
* Kompjûters
* Lânbou
* Meteorology
* Romtefeart
* Statistyk
* Taal
* Technyk
* Transport
* Underwiis
Ierdwittenskip

**Ierdwittenskip**, ek wol *Geo-wittenskip*, is dat part fan de eksakte wittenskip dat de ierde as stúdzjeobjekt hat. Dat omfet alles fan de omskriuwing fan it ierdoerflak, oant it bestudearjen fan de ierde as planeet.

It omfet de neikommende tûken fan wittenskip:
* Geofysika
* Geografy - *Ierdrykskunde*
* Geology - *Ierdkunde*
* Hydrology
* Waarkunde
* Mineralogy
* Paleontology
25 desimber

25 desimber is Earste Krystdei, de earste dei fan it krystfeest
## Foarfallen
* 350 - Fetranio lûkt him werom as keizer.
* 800 - Karel de Grutte wurdt yn Rome troch de paus ta keizer kroand.
* 1066 - Willem de Oermasterder wurdt ta kening fan Ingelân kroand.
* 1741 - In stoarm teistert de kust. By Egmond wurde huzen troch de see ferswolge.
* 1932 - By in ierdskodding yn de Sineeske provinsje Gansu komme likernôch 70.000 minsken om.
* 1941 - Hong Kong jout him oer oan Japan.
* 2004 - De sonde Huygens splyt him súksesfol ôf fan it memmeskip Cassini en begjint oan de ôfdaling nei it oerflak fan Titan.

## Berne
* 1564 - Abraham Bloemaert, Nederlânsk keunstskilder († 1651)
* 1871 - Willem George Frederik Jansen, Frysk keunstskilder († 1949)
* 1890 - André Lesauvage, Frânsk siler († 1971)
* 1897 - Evert Zandstra, Frysk skriuwer († 1974)
* 1899 - Humphrey Bogart, Amerikaansk akteur († 1957)
* 1907 - Cab Calloway, Amerikaansk muzikant († 1995)
* 1911 - Gryt Doele-Bokma, Frysk fersetsstrydster († 1996)
* 1913 - Candy Candido, Amerikaansk bassist en stimakteur († 1999)
* 1918 - Ahmed Ben Bella, Algerijnsk president († 2012)
* 1927 - Ram Narayan, Yndiaask muzikant 
* 1928 - Aad de Koning, Nederlânsk reedrider († 2010)
* 1935 - Henk van der Grift, Nederlânsk hurdrider
* 1944 - Martin Gaus, Nederlânsk presintator en hûnetrener
* 1957 - Jan Rot, Nederlânsk sjonger en lietsjeskriuwer († 2022)
* 1957 - Shane MacGowan, Iersk sjonger († 2023)
* 1969 - Bernhard fan Oranje-Nassau, Van Vollenhoven, Nederlânsk prins
* 1973 - Kristi Myst, Amerikaansk pornoaktrise
* 1976 - Armin van Buuren, Nederlânsk DJ en muzykprodusint
* 1976 - Tuomas Holopainen, Finsk toetsenist
* 1977 - Priya Rai, Amerikaansk pornoaktrise
* 1981 - La Fouine, Frânsk-Marokkaansk rapper
* 1988 - Kya Tropic, Amerikaansk pornoaktrise

## Ferstoarn
* 1156 - kening Sverker I fan Sweden (* ±1130)
* 1762 - keizerinne Elizabeth I fan Ruslân (* 1889)
* 1941 - John Lander, Ingelsk roeier (* 1907)
* 1967 - Leonard Martin, Ingelsk siler (* 1901)
* 1968 - Håkon Bryhn, Noarsk siler (* 1901)
* 1977 - Charlie Chaplin, Ingelsk komyk en akteur (* 1709)
* 1983 - Wilhelmina Bladergroen, Nederlânsk heechlearaar yn de ortopedagogyk (* 1908)
* 1995 - Dean Martin, Amerikaansk sjonger en akteur (* 1917)
* 1997 - Denver Pyle, Amerikaansk akteur (* 1920)
* 2003 - Rob Out, Nederlânsk omropdirekteur, radio-dj en sjonger (* 1939)
* 2011 - Wâtse Hiddema, Frysk dokter, bestjoerder en frisiast (* 1928)
* 2016 - George Michael, Ingelsk sjonger (* 1963)
* 2025 - Geeske Krol-Benedictus, Frysk politika (* 1931)
Fedde Schurerpriis

De **Fedde Schurerpriis** is in yn 1984 troch Deputearre Steaten fan Fryslân ynstelde literatuerpriis foar debutanten, neamd nei Fedde Schurer. De priis is foar it earst útrikt yn 1984, en bestie doe út in oarkonde en in bedrach fan 1500 gûne. De priis wurdt útrikt op it Provinsjehûs, tagelyk mei de Dr. Obe Postmapriis. Yn 2005 waard der foar it earst ek in publykspriis takend.

Yn 2012 is de priis opheft en is de Douwe Tammingapriis de Fryske literêre debútpriis wurden.

## Priiswinners
Om't de priis útrikt wurdt oan immen dy yn in beskaat literêr sjenre debutearret, is it somtiden sa dat ien dy't al mear skreaun hat de priis takend krijt foar wurk yn in foar dy skriuwer nij sjenre.

* 1984 - Willem Verf:
** *In delgeande tiid* (ferhalebondel).
* 1987 - Harmen Wind:
** *Ut ein* (dichtbondel).
* 1990 - Jetske Bilker:
** *Imitaasjelear * (roman).
* 1993 - Cornelis van der Wal:
** *In nêst jonge magneten* (dichtbondel).
* 1996 - Wilco Berga:
***Hauk en hazze* (roman).
* 1999 - Eeltsje Hettinga:
** *Akten fan winter* (dichtbondel).
* 2002 - Doeke Sijens:
** *Sa'n tûzen blauwe skriften* (biografy oer Reinder Brolsma).
* 2005 - Willem Schoorstra:
** *Swarte ingels* (roman).
* 2008 - Jaap Krol:
** *M/F* (roman).
* 2012 - Elske Kampen:
** *Fan glês it brekken* (dichtbondel).

**[[Fedde Schurer-publykspriis|Publykspriis]]**

* 2005 - Ruurdtsje de Haan:
** *Ornaris* (dichtbondel).

* 2008 - Simon Oosting:
** *Rauwe fisken op wynfearwolkens* (dichtbondel).

* 2012 - Elske Kampen:
** *Fan glês it brekken* (dichtbondel).

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oer de Fedde Schurerpriis by Tresoar
Eksakte wittenskip

Mei **Eksakte wittenskippen** wurde alle foarmen fan wittenskip bedoeld, dêr't op grûn fan natuerwetten en teoryen bewiislevering op tapast wurde kin. Dat omfettet wiskunde, en al wat mjitber is en wêrop dêrtroch wiskunde tapast wurde kin. It wurdt meast útwreide ta al dy wittenskip, dy't foar in part mjitber is. Simpel sein: yn de eksakte wittenskippen is in bewearing oantoanber korrekt of ynkorrekt.

De eksakte wittenskippen binne as folget yn te dielen:

* Biology
* Ierdwittenskip
* Ynformatika
* Natuerkunde
* Skiekunde
* Stjerrekunde
* Wiskunde
Jean-Paul Sartre

**Jean-Paul Charles Aymard Sartre** (Parys, 21 juny 1905 - dêre, 15 april 1980) Frânsk filosoof en skriuwer. Oan him wurdt de ûntjouwing fan it eksistinsjalisme taskreaun.

Sartre waard berne yn Parys op 21 juny 1905. Hy folge middelber ûnderwiis oan it Henri IV Lyceum yn Parys, dêr't er kunde krige oan Paul Nizan. Fan 1922 oant 1924 die er tariedend ûnderwiis foar it Louis-le-Grand lyseum. Yn 1924 waard er talitten op de École normale supérieure. Dêr moette er Simone de Beauvoir, dêr't er syn libben mei diele soe. Yn 1929 waard er talitten ta de stúdzje filosofy. Professor soe Sartre nea wurde. Hy publisearre filosofyske essays en ûntwikkele him as foaroanman fan it doedestiidse Frânske eksistinsjalisme. Yn dy tiid makke hy namme troch syn romans (*La nausée*, 1938), novelles (*Le mur*,1939) en teaterstikken (*Les mouches*, 1943). Hy wûn dêrmei in grut publyk foar syn ydeeën. Syn yntellektueel ymago koe er handich brûke by it ynnimmen fan stânpunten yn polityke kwestjes. 

Yn 1964 waard him de Nobelpriis foar de Literatuer takend, mar hy wegere dy oan te nimmen.

Hy ferstoar op 15 april 1980 yn Braussais. By syn begraffenis wiene sa'n 50.000 minsken oanwêzich.

## Sitaten
* "*L'existence précède l'essence.*" ("It bestean giet oan it wêzen (dêrfan) ôf") (Ut *L'existentialisme est un humanisme*)
* "*L'homme est condamné à être libre.*" ("De minske is keard ta frij wêze") (Ut *L'existentialisme est un humanisme*)
* "*Jamais nous n'avons été aussi libres que sous l'occupation allemande.*" ("Wy hawwe nea frijer west as ûnder de Dútske besetting") (Ut *Situations, III*)
* "*L'enfer, c'est les autres.*" ("De hel, dat binne de oaren") (Ut *Huis-clos*)
* "*L'intellectuel est quelqu'un qui se mêle de ce qui ne le regarde pas.*" ("De yntellektueel is immen dy't him drok makket oer eat dat him net oangiet") (Ut *Plaidoyer pour les intellectuels*)
* "*Quand les riches se font la guerre, ce sont les pauvres qui meurent.*" ("At de riken oarlochfiere, binne it de earmelju dy't stjerre")
* "*L'être de la conscience est un être, pour lequel il est dans son être question de son être.* ("It bewustwêzen is in wêzen, dy't er is yn syn wêzensfraach nei syn wêzen") - L'être et le néant -.

## Bibliografy
* *L'imagination* (1936) 
* *La nausée* (1938) 
* *Le mur* (1939) 
* *L'imaginaire* (1940) 
* *Les mouches* (1943) 
* *[[L'être et le néant]]* (1943) 
* *[[Huis Clos]]* (1945)
**  Fryske oersetting: *[[Mei Sletten Doarren]]* (fert. Klaas Bruinsma, 1994, oanfraachnûmer 10895 fr folio bis)
**  Fryske oersetting: *Mei Sletten Doarren: Toanielstik yn Ien Bedriuw (Fiif Tafrielen)* (fert. Pyt en Tryntsje van der Zee, 1995, oanfraachnûmer 9764 fr bis, Stifting Utjouwerij Frysk Toaniel)
* *Morts sans sépulture* (1946) 
* *Baudelaire* (1947) 
* *Les mains sales* (1948) 
* *Le diable et le bon dieu* (1951)
* *Critique de la raison dialectique* (1960) 
* *Les mots* (1964) 
* *Situations* (1947-1965) 
* *L'Idiot de la famille* (1971-1972) 
* *Cahiers pour une morale* (postúm, publisearre yn 1983)

## Sjoch ek
* Le Monde's 100 boeken fan de iuw
Dr. Obe Postmapriis

De **Dr. Obe Postmapriis** is in yn 1984 troch Deputearre Steaten fan Fryslân ynstelde literatuerpriis foar oersetters, neamd nei de Fryske dichter en oersetter Obe Postma. 

## Omskriuwing
De priis wurdt takend oan de bêste oersetting fan de foarôfgeande perioade. Dy perioade is by it ynstellen fêststeld op trije jier, lykas dat doe ek foar de Gysbert Japicxpriis fêststeld waard.
De priis is yn 1984 foar it earst útrikt, en bestie doe út in oarkonde en in priis fan 1500 gûne. De priis wurdt tagelyk mei de Fedde Schurerpriis útrikt op it Provinsjehûs.

## Wegering
Yn 1987 wie de priis takend oan de oersetters fan de stikken fan Tryater. Dy priis is doe net útrikt, om't in part fan de oersetters fûn dat de sjuery ien inkelde oersetting en oersetter útkieze moatten hie.

## Priiswinners
* 1984 - Gerben Brouwer (postúm):
** foar de oersettings yn syn bondel *Ljochte Nachten*
* 1987 - Tryater-oersetters (net útrikt):
** foar de toanielstikken fan Tryater
* 1990 - Douwe Tamminga:
** foar syn oersetting fan 'e fersen fan Gysbert Japiks yn it Nederlânsk
* 1993 - Klaas Bruinsma:
** foar syn útjefte *Sofoklês: Trije trageedzjes*, mei de oersettings fan 'e trageedzjes *[[Filoktêtês]]*, *[[Kening Oidipoes]]* en *[[Oidipoes yn Kolonos]]* fan Sofoklês, út it Aldgyksk
* 1996 - Harke Bremer en Jarich Hoekstra:
** foar it stripboek *It Kwea-each*, nei *Het Boze Oog* fan Marten Toonder, út it Nederlânsk
** foar it stripboek *De Boppebazen*, nei *De Bovenbazen* fan Marten Toonder, út it Nederlânsk
* 1999 - Jabik Veenbaas:
** foar syn oersetting fan *Fan it Fryske Lân en it Fryske Libben* fan Obe Postma út it Nederlânsk (as *Van het Friese Land en het Friese Leven*)
* 2002 - Eric Hoekstra: 
** foar syn oersetting *[[Dat Sei Zarathustra]]*, nei *[[Also Sprach Zarathustra]]* fan Friedrich Nietzsche, út it Dútsk
* 2005 - Klaas Bruinsma:
** foar syn oersettings út it Midfrysk yn modern Frysk yn it tinkboek fan Gysbert Japix (*Gysbert Japix: Een Keuze uit Zijn Werk*)
** foar syn oersetting fan *[[Lânwurk]]*, nei de *[[Georgica]]* fan Fergilius, út it Latyn
** foar syn oersettings fan 'e *[[Ilias]]* en de *[[Odyssee]]* fan Homêros, út it Aldgryksk
* 2008 - Tryntsje van der Zee:
** foar har ynset foar de Fryske toanielwrâld (de lêste trije jier hie Van der Zee acht toanielstikken oerset yn it Frysk, wêrûnder *[[Puntila]]* fan Bertold Brecht, *Hertsear* fan Edward Albee en *De Opera* fan Carlo Goldoni)
* 2011 - Anne Tjerk Popkema (útrikt yn 2012):
** *[[De Hobbit]]*, nei *[[The Hobbit]]* fan J.R.R. Tolkien, út it Ingelsk
* 2016 - Geart Tigchelaar:
** *[[Erik of it lyts ynsekteboek]]*, nei *[[Erik of het klein insectenboek (roman)|Erik of het klein insectenboek]]* fan Godfried Bomans, út it Nederlânsk
* 2020 - Jan Popkema:
** foar syn oersetting fan *Das Parfum* fan Patrick Süskind yn it Frysk: It Parfum (2018)
* 2024 - Willem Schoorstra:
** foar syn oersetting fan de Edda yn it Frysk

## Keppeling om utens
*De Dr. Obe Postmapriis by Tresoar
*Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân
Limmerik

De **limmerik** is in dichtfoarm mei 5 rigels, en mei in fêst metrum en rymskema. Yn de earste rigel wurdt in persoan of bist neamd en wurdt in plaknamme of in oare geografyske oantsjutting as rymwurd brûkt. De oare fjouwer rigels omskriuwe in situaasje fan dy persoan, en de reaksje dêrop. Faak binne dy omskriuwingen dûbelsinnich, somtiden geane se frij fier.

## Skiednis
Wêr't de limmerik wei komt, en wêrom't dy nei it plakje Limerick yn Ierlân hjit, is net wis. Op himsels wurdt it rymskema al hiel lang brûkt. Mar yn Ierlân is der in lange tradysje fan lieten dêr't eltse sjonger in selsbetocht kûplet sjongt, ôfwiksele mei in refrein dat de oanwêzigen mei-inoar sjonge. Der is dêr ek in tradysje fan lieten dy't fertelle oer eltse persoan yn in selskip.

It soe kinne dat de leden fan de Ierske Brigade, doe't se yn de 18e iuw út Frankryk werom kamen, sa'n liet songen oer de prestaasjes fan elts fan harren. It kûplet hat dan sa'n foarm hân as it gedicht no hat, en it refrein wie soks as "Will you come up to Limerick?" (twaris). Dat lêste past yndie op it "la-la"-refrein sa't it hjoed-de-dei by limmeriks songen wurdt.

## Struktuer
De struktuer fan de limmerik leit foar it grutste part fêst:

RymskemaMetrum
A∪∪—∪∪—∪∪—∪
A∪∪—∪∪—∪∪—∪
B∪∪—∪∪—
B∪∪—∪∪—
A∪∪—∪∪—∪∪—∪

Mar fansels is der al wat fariaasje mooglik yn de delgongen.

## Styl
De âldere limmeriks hawwe in styl dêr't de lêste rigel klam leit op wat yn de earste sein is, troch dy mei in lytse feroaring te werheljen. Mar letter is it de gewoante wurden om yn de lêste rigel in draai oan it fers te jaan. Dat hat de limmerik in gâns oare sfear jûn. In oare apartichheid fan limmeriks is dat faak mei opsetsin wurden ferkeard skreaun wurde foar it rym, of dat der oare taalgrapkes yn úthelle wurde.

## Foarbyld
 *In drok korrespondint út De Jouwer*
 *Wachte wier al in moanne of fjouwer*
 *Op in Ingelske brief.*
 *"Och, 't hat neat om it liif,*
 *Want," sei hy: "Krijst sa'n letter net gauwer."*
(Aliter, 2003)
Wei nei Oerisel

De **wei nei Oerisel** wie in trochgeande strjitwei fan  Ljouwert nei Oerisel.

De strjitwei begûn yn Ljouwert bûten de eartiidske Wurdumerpoarte, en rûn fan dêr nei it suden, oer Barrahûs, Wytgaard en Reduzum nei Jirnsum. Dan súdeastlik oer Aldskou nei Akkrum, Haskerdiken, Nijbrêge en Nijehaske nei It Hearrenfean. Fan dêr gong de strjitwei fierder oer Aldskoat, in slinger nei Aldeholtwâlde en dan rjocht nei it suden nei Nijeholtwâlde en Wolvegea. Fan Wolvegea rûn de wei dan wer wat súdeastlik fia Blesbrêge, De Blesse en Willemsoard de provinsje út nei Stienwyk, en rûn dan fierder yn fremde parten oant de wei úteinlik yn Swol útkaam.

Hast alle parten fan de wei binne ek hjoed-de-dei noch brûkber, mar wylst in part no snelwei wurden is, is it oare part just ûntlêste troch in snelwei dy't der neist leit.

Underweis hat de dyk ferskate nammen: Oeriselskestrjitwei, De Trije Roomers, Rykswei, Ljouwerterdyk, Feansterdyk en Ljouwerterstrjitwei binne dêr in pear fan.
Kuiersport

De **Kuiersport** is in rekreative sport dy't der op rjochtte is yn min of mear organisearre ferbân kuierjendewiis ôfstannen ôf te lizzen. (Dit is oars by it hurdkuierjen, in tûke fan hurdrinnen dêr't it doel is mei brûk fan wannelpassen de rûte sa fluch mooglik ôf te lizzen.)

De kuiersport wurdt kollektyf beoefene yn meardagetochten, en deitochten, en yndividueel mei kuierrûtes en lange-ôfstân kuierrûtes.

## Meardagetochten
* Alvestêdekuiertocht
* Fjouwerdagetocht fan Nimwegen
* Jûn-fjouwerdagetocht
* Strânseisdagetocht

## Deitochten
* Kennedymars
* Slachtemaraton

## Kuierrûtes
* Kuierrûte Bakkefean
* Kuierrûte Wurdum en Swichum
* Stêdkuiertocht Ljouwert

## Lange-ôfstân kuierrûtes
* Alvestêde-kuierrûte.
* Fryske-kustpaad
* Jabikspaad
* Piterpaad
* Fryske Wâldenpaad
* Suderseepaad
* Waad- en Wierenpaad
* Hantsjemierpaad
Maraton

In **Maraton** is in rinôfstân.

## Skiednis
### Atene
De Maraton is ûntstien by de earste moderne Olympyske Spullen, yn Atene yn Grikelân. Der wie foar dy spullen besocht om klassike ûnderdielen op te nimmen, lykas keppeling mei de klassike Olympyske spullen, dat doe't se besleaten ta it opnimmen fan in ôfstân fan 40 km. waard dêrfoar it trajekt naam dat de Ateenske boadskipper Phidippides nei de slach by Maraton (490 f.Kr.) rûn hawwe soe om troch te jaan dat de Griken wûn hienen.

### Londen
Dy lange rinôfstân is in fêst ûnderdiel yn de Atletyk wurden, mar by de earste Olympyske spullen wie de krekte ôfstân eltse kear oars. De ôfstân sa't dy no rûn wurdt is foar it earst rûn yn 1908 by de Olympyske Spullen fan Londen. Dat hie doe 40 km. wêze moatten, mar om reden fan organisaasje waard it 42,195 km. Deselde ôfstân waard rûn by de Olympyske Spullen fan 1920 yn Antwerpen, en sûnt dy tiid is dat de fêste ôfstân foar de Maraton.

## Hjoed de dei
Om't de Maraton net op de baan rûn wurdt, mar oer de wei, is eltse maraton eins wer oars en eltse maraton wurdt dan ek as in apart barren beskôge. Dochs hâldt de IAAF mei yngong fan 2004 de bêste tiid op de maraton by, foar maratons dy't oerienstimme mei de standert fan de IAAF. Mar der is dochs noch in grut ferskil tusken dy maratons. It fluchst wurdt rûn op flakke maratons likernôch op seenivo.

### Bêste tiid ea
De IAAF hat de twa fluchste tiden oant en mei 2003 as bêste tiid op de maraton oannnommen. Foar manlju stiet dy op namme fan de Keniaan Paul Tergat, dy't op 28 septimber 2003 de Maraton fan Berlyn rûn yn in tiid fan 2:04:55. Fluchste by de froulju is de Britske Paula Radcliffe dy't op 13 april 2003 de Maraton fan London yn 2:35:15 rûn.

### Maratons
Maratons wurde it hiele jier troch en oer hiel de wrâld holden. Hjirûnder in stikmannich dy't it neamen wurdich binne.

* Boston Maraton
* Maraton fan Rotterdam
* New York Maraton
* Slachtemaraton

## Sjoch ek
* Maratonriden
Park Jongemastate

**Jongemastate** (of: *Raerder Bosk)*, fuort ten noarden fan Raerd, is it park fan de eardere Jongemastate, dêr't allinne de poarte fan bewarre bleaun is. It park is sa'n 2 bunder grut. Hoewol't de hege beammen mei in soad roekenêsten it meast yn it each falle, is it park ferneamd fanwege de rike stinzefloara. Yn 'e maitiid binne it ûnder oaren it Ayttablomke, de Holwoartel, it Maarteblomke en de Helmblom dy't it park kleur jouwe.

Yn it park steane in tal bysûndere beammen lykas: yn tige minne tastân, in Ginkgo (*Ginkgo biloba*), Pimpernuten (*Staphylea colchica*) en Nutebeammen (*Juglans regia L.*).

Park Jongemastate is sûnt 1931 eigendom fan de feriening It Fryske Gea. It is dêrmei ien fan de âldste besittings fan de feriening.
Rak fan Ungemak (Boarn)

It **Rak fan Ungemak** is it part fan de Boarn, by Jirnsum lâns. It werklike rak fan ûngemak is de meänder fan de Boarn eastlik fan Jirnsum, mar offisjeel wurdt it hiele stik fan it Jirnsummersyl oant Aldskou mei dy namme oanjûn.

Oant 1200 rûn de Boarn op dit stik nei it noarden, dan kaam de Grou derby, en dan rûn it wetter foarby Raerd nei de Middelsee, dêr wêr't no de Mûzel leit. Doe't eartiids it polderjen fan de Middelsee de mûning fan de Boarn berikt hie, hat men súdlik fan Jirnsum in wjittering, de Alde Wjittering groeven, dat it wetter fan de Boarn nei de Snitser Mar fuortkomme koe. Sûnt dy tiid rûn it wetter fan de Boarn by Jirnsum krekt de oare kant út. It wie wetter dat fan de Grou út nei it suden nei de Alde Wjittering rûn.

Dy ôfwettering fan de Grou wie wichtich om't in grut part fan Eastergoa dêrtroch ôfwettere. Mar it nivoferskil wie sa lyts dat der, doe't de ferbining mei de Middelsee noch iepen wie, oan de noardkant fan Jirnsum it Jirnsummersyl wie; in syl om foar te kommen dat by heech wetter yn de Wâlden it wetter de Grou ýn rinne soe, in stee fan út.

Yn de 20e iuw, doe't it wetterbehear allegear feroare wie, waard as ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal in ferbining groeven fan Grou oant de Nije Wjittering, dat it Rak fan Ungemak tsjinnet no net mear de berops-skipfeart. Yn stee dêrfan is oan de súdeast kant fan Jirnsum op de igge fan de Boarn it Jirnsummer bedriuweterrein ûntwikkele, mei in soad wettersportbedriuwen en in pear skipmakkerijen.
Jirnsumersyl

It **Jirnsumersyl** leit op de trijesprong fan de Mûzel, de Grou en it Rak fan Ungemak, oan de noardeastkant fan Jirnsum.

Eartiids wie de Grou de ôfwettering fan in grut part fan Eastergoa, mar it ferskil fan nivo mei it wetter yn de Wâlden wie mar lyts. Dat, as it wetterpeil yn de Wâlden heech wie, rûn it wetter de Grou ýn, yn stee fan út.
Op dit punt waard dêrom yn opdracht en op kosten fan de stêd Ljouwert in syl oanlein, dy't út himsels tichtgong as de stream in de rjochting fan Eastergoa stie. Om út de kosten te kommen krige Ljouwert as tsjinprestaasje it rjocht fan tol by de Jirnsumersyl. Yn 1671 fierde de gritenij Idaarderadiel in proses tsjin de stêd Ljouwert omdat dy lêste it toljild ferdûbele hie.

Mei it oanlizzen fan it Prinses Margrietkanaal kaam der in nije, twadde wetterferbining tusken de Nije Wjittering en de Pikmar en de syl ferlear dêrtroch syn funksje as wetterkearing en is dan ek al lang fuort. De fêste brêge yn de Grousterdyk dy't oanlein is op de resten fan de âlde syl draacht no de namme *Jirnsumer Syl*.

De funksje fan de Jirnsumersyl is oernommen troch de Terhernster slûzen dy't by heech wetter en westlike wyn ticht geane om foar te kommen dat der tefolle wetter út de Snitser- en westliker marren it hert fan Fryslân yn komt.

## Keppeling om utens
* Foto Jirnsumer Syl op Tresoar.nl
Silen

**Silen** is it mei help fan silen foarút komme. Sûnt de opkomst fan it motorisearre ferkear wurdt silen hast allinnich noch dien as rekreaasje en as sport, mar foar dy tiid hat it lang gewoan ferkear west. In gefolch hjirfan is ek dat der in soad spesjale silers-wurden binne.

## Skiednis fan it hurdsilen yn Fryslân
De âldst beskreaune wedstryd yn Fryslân wie op 5 augustus 1754 doe't Aarnt Hanses, hospes yn *De Jonge Prins* yn Grou in wedstryd fersile liet: *Fleugel met Baltje, mits de Jachten niet boven 22 voet lang zijn*. It wiene yn dy tiid lykas by it keatsen faak kastleins dy't de wedstriden organisearren. Meast tusken fear- en beurtskippen lykas folle letter by it skûtsjesilen. De gewoane man kaam nea oan hurdsilen ta. Op 4 septimber 1777 waard bygelyks hurdsyld by Aldskou. De Snitser keapman Mintsje Wouters wûn dy wedstryd dêr't ek de steedhâlderlike famylje ûnder it publyk wie. De priis wie in sulveren skearhout dat no yn Frysk Museum te sjen is.

## Klassen
Yn de sylsport wurdt meast yn klassen syld, dêr't eltse boat of skip likernôch lyk by boud is. Yn de rin fan jierren hat der in grut tal standertklassen west. Der binne lykwols ek klassen foar bysûndere foarmen fan sylsport:

* Skûtsjesilen
* Iissile
* Klompkesilen

## Teory
De wyn blaast tsjin de seilen en de boat driuwt mei de wyn mei. 
Troch in kyl of in swurd yn de lingterjochting fan it skip wurdt in part fan de krêft opfongen en kin yn in oare rjochting fearn wurde as foar de wyn.
Skipperstaal

**Skipperstaal** is de namme dy't brûkt wurdt foar alle wurden en siswizen dy't allinnich by it silen, as berop of as sport, brûkt wurde, of dy't yn de silerij in oare betsjutting hawwe as oars. Oan guon dêrfan sit in hiel stik útlis fêst.

## Sjoch ek
* Rak fan ûngemak
Rak fan ûngemak

In **rak fan ûngemak** is in stik fan in stream dêr't men oerstaach gean moat as men tsjin de stream op sile wol.

It wurd *rak* wurdt hjoed-de-dei brûkt foar dy stikken dy't rjochtút gean, dêr't sile wurde kin sûnder de silen te feroarjen, mar it soe kinne dat it yn it ferline ek brûkt waard foar in punt dêr't de boat in rjochte hoeke meitsje moast.

Yn alle gefallen, by it oerstaach gean giet de gong der út en de boat wurdt troch de wyn wat werom treaun. Om't men yn in rak fan ûngemak ek noch troch de stream tebek set wurdt, kin it wêze dat de boat al hin en wer krúst, mar dat de hichte dy't wûn wurdt op de slach by it oerstaachgean wer ferlern wurdt. Of dat men by in hoeke safier tebek set wurdt dat de hoeke net mear besylber is, en men op 'e nij oerstaach moat om hichte te winnen.

Op dizze wize kin men yn in rak fan ûngemak al sile, mar it kin likegoed net besyld wurde.

Om't de wyn hjir it meast út it súdwesten waait, binne farwetters mei stream út likernôch it súdwesten faak (hast) net besylber. By farwetters dêr't ek noch in hoeke yn sit, of in meänder, jildt dat sels foar in grutte fariaasje fan rjochtingen. Guon fan dizze hast unbesylbere stikken hawwe dan ek "Rak fan Ungemak" as namme. Ien sa'n Rak fan Ungemak is in part fan De Boarn by Jirnsum, in oar Rak fan Ungemak is in part fan de Ryn by Wyk by Duerstede.
Rak fan Ungemak

Der is mear as ien stik farwetter dat "**Rak fan Ungemak**" hjit:

* It Rak fan Ungemak yn de Boarn by Jirnsum. In de 20e iuw hat der yn Jirnsum lang in sylferiening mei de namme Rak fan Ungemak west.
* It Rak fan Ungemak yn de Ryn by Wyk by Duerstede.