open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hemmemastate (Berltsum)

**Hemmemastate** wie in state yn Berltsum.  Allinnich de poarte fan de eardere state is bewarre bleaun en hjit noch Hemmemapoarte. Yn de Hemmemapoart is noch altiten de stien mei it alliânsjewapen fan Hemmema-Gratinga te sjen. 

Foar safier bekend is de state yn de 15e iuw of al (folle) earder boud, mooglik as fort om de haven fan Tuytkum/Utgong te beskermjen, wat ferklearje soe wêrom't dizze state as ienige yn Fryslân bûten de âlde seedyk boud is. It laach sels is frij seker folle âlder mar de earste bewenner dy't neamd wurdt is Doeke Hemmema. 

Syn soan Hette Hemmema is noch yn 1491 âlderman fan Berltsum. De funksje fan âlderman hold yn dat de beklaaier fan de funksje oan it haad fan it stedsregear stie. Dêrút soe bliken dwaan dat net allinnich it havenstedsje Tuytkum, dat oan de ein fan de 15e iuw allang yn Berltsum opgien wie, mar dat ek Berltsum stedsrjochten hân hat.

Yn 1492 liet Hette syn Skieringer partijgenoat Bocke Harinxma by de fjildslach tsjin Ljouwert en Grins yn 'e kjeld stean en slút, mei oare Skieringer haadlingen temûk in ferdrach mei Grins. Kleardernôch fertrouden de Grinzers him net, want yn 1496 belegeren se Hemmemastate en feroveren it, mar stutsen it net yn de brân. Hja woenen it sterke kastiel sels brûke, mar de besetting duorre net lang. Al rillegau ferovere Hette syn hûs werom, doe't de Grinzers útrukt wienen op in oare ekspedysje. Tsjerklik wie Hette in herfoarmingsgesind man. Hy besocht yn 1480 (in iuw foar de reformaasje) in kleaster yn Berltsum te stichten fan de foarútstribjende oarder fan de "Broeders des Gemeenen Levens". Nei in tal problemen slagge him dat, mar troch te min meiwurking fanút de roomske tsjerke hat dat kleaster mar sa'n 8,5 jier bestien.

It Hemmemaskaai stoar yn 1721 mei Doecke Doeckes van Hemmema út. De state kaam doe yn hannen fan Carel Duco d’Aumale, dy't it gebou noch moaier makke, mar nei't er yn 1746 ferstoar by in Frânske fjildtocht waard it slot ferkocht oan in Quader. Dy hat opdracht jûn om Hemmemastate ôfte brekken om it frijkommen boumateriaal goed te ferkeapjen. De Hemmemapoarte bleau lykwols sparre en dy stiet ek  noch bekend ûnder de namme d'Aumalepoarte.       

It súdlike diel fan it tsjintwurdige Hemmemapark leit op it histoaryske steed fan de ± 1750 ôfbrutsen Hemmemastate. 

## Bewenners
* 2e helte 15e iuw Doecke Hemmema
* ± 1491 Hette Doeckes Hemmema
* - 1503 Doecke Hettes fan Hemmema (boaske oan Bauck Poppema 
* 1503-1572 Hette Doeckes fan Hemmema
* 1572-1584 Sicke Hettes fan Hemmema
* 1584-1603 Sierck Sickes fan Hemmema
* 1603-1646 Sicke Siercks fan Hemmema
* 1646-1698 Doecke Siercks fan Hemmema, broer fan foargeande
* 1698-1721 Doeke Doeckes fan Hemmema
* 1721-1729 Civile Susanna du Tour, widdo fan Doeke Doeckes
* 1729-1746 Carel Duco greve d’Aumale
* 1747 de hear Quader; state sloopt
Heremastate (Berltsum)

**Heremastate** of **Heerma State** wie in state yn Berltsum, gemeente Menameradiel. Op it plak fan de state stiet yn 2008 in wenhûs.
 
Fan it boujier en it gebou is hast neat bekend. Yn guon boarnen wurdt wol de namme neamd bygelyks troch Van der Aa: *HEREMA, Heerema, Heerma, Harama of Herama, voorm. state, prov. Friesland, kw. Westergoo, griet. Menaldumadeel, arr. en 2 1/2 u. N. W. van Leeuwarden, kant. en Z. O. van Berlikum, waartoe zij behoorde. - Ter plaatse, waar zij gestaan heeft, ziet men thans nu weiland.*

Op in kaartsje by it boek "Menameradiel" dat basearre is op de atlas fan Bernardus Schotanus à Sterringa (± 1700) is "Heerma" yntekene binnen de âlde seedyk ten suen fan Hemmemastate dat op in terp oan de bûtenkant fan de seedyk boud wie.
Hettingastate

**Hettingastate** wie in state west fan de tsjerke fan Jorwert foarhinne gemeente Barradiel, no Littenseradiel. Op it âlde steed  stiet no mooglik in pleats.

Yn "Baerderadiel, in geakunde" wurdt inkel skreaun: *Hettinga-state, de boerderij waar nu K. Greydanus woont, was in 1616 het huis van Doeke Hettinga. De stins die daar stond, is in rond 1750 afgebroken*.
Op de kaart fan Christianus Schotanus waard Hettinga noch oanjûn meo it teken foar in "Edele State". De kaart fan François Halma út 1718 toant it simpele rjochthoekje dat hy brûkt om de "gemeene huysen" oan te jaan, dus sels net it tekentsje foar in hofsteed. Ek op de Eekhoff-kaart fan 1844 wurdt neat oanjûn, dat wiist op in oarsprong fan hege status. Wol wurdt troch alle kaartmakkers de namme "Hettinga" fermelde.

## Bewenners
*  1616 Doeke Hettinga
Montbéliarde

De **Montbéliarde** is in read-wyt koweras út de regio Montbéliard yn Frankryk, dat yn it foarste plak foar de molke, benammen it meitsjen fan tsiis, hâlden wurdt.

It is in middelgrutte oant grutte dûbelddoelko fan sa'n 700 kg mei in skofthichte fan likernôch 136 sm. Bollen wurde sa'n 1000 kg, mei in skofthichte fan 148 sm. De klam by it hâlden fan dizze kij leit op de molkproduksje. De bisten binne read-wyt, útsein de kop dy't wyt bliuwt.

It ras ûntstie yn it begjin fan de 18e iuw út krusings tusken lânseigen rassen fan de Franche-Comté mei Berner Simmentalers. Sadwaande lykje sy ek op Fleckvieh. Yn 1889 waard it ras offisjeel erkend en waard in stamboek oanlein.

Yn de jierren 70 fan de 20e iuw waard de Red Holstein ynkrúst yn dit ras. Ek yn dy snuorje waarden út en troch Montbéliarde-bollen ynset by it Fleckvieh, mar dat wie meastal gjin súkses. Yn de jierren '90 waard de Montbéliarde ek krúst mei de rassen Deensk read en Vorderwalder.

## Keppelings om utens
* Montbéliarde
* Foto's fan de Montbéliarde
Guernsey (ko)

De **Guernsey** is in ljochtbrún koweras fan it Kanaaleilân Guernsey. It ras is ferneamd om har tige smaaklike molke, har guodlikens en hurdens.

## Molke
De bûtengewoane kwaliteit fan de molke makke it ras wrâldferneamd. De molke hat in heech fethalte (5%) en in aaiwytgehalte fan 3,7%. Guernsey-kij meitsje mear molke yn ferhâlding (nei lichemsmassa) mei oare kowerassen: sa'n 8.000 liter de ko it jier.

## Feiten

De ko waacht tusken de 450 en 500 kg, dat in bytsje mear as de Jersey. De bollen binne tusken de 600 en 700 kg, wat foar domestisearre kij net sa folle is - mar sy kinne dochs tige aggressyf út de hoeke komme.

## Keppelings om utens
* The American Guernsey Association
* English Guernsey Cattle Society
* The World Guernsey Cattle Federation
Jesper Hospes

**Jesper Hospes** (It Hearrenfean, 19 oktober 1988) is in Nederlânske langebaanrider, waans spesjaliteit op de koarte ôfstannen leit. 

Soan fan reedrider Henk Hospes. Syn mem is in suster fan Sies Uilkema ried noch yn de tiid fan Alie Boorsma. Ek de beide pakes wienen koartebaanrider. Jesper siet earst op fuotbaljen by SK It Hearrenfean en spile mei jonges as Geert-Arend Roorda mar stapte nei de C-junioaren oer nei it reedriden. Hospes wûn titels op de koartebaan en waard foar it langebaanriden útnûge foar Jong-Oranje, by syn maat Sven Kramer dy't by syn suster Rianne yn de klasse siet.

Folge de oplieding VMBO-t en foar Marketing en kommunikaasje en assistint kommunikaasjemeiwurker (MBU)
Hospes siet yn it KNSB Opliedingsteam, in ridersploech dy't begjinnende nije langebaanriders oplate. Hy treende dêr ûnder lieding fan Peter Kolder en Jeroen van der Lee. Yn 2010 makke hy de oerstap nei de opliedingsploech shorttrack.

Hospes makke syn debút by de senioaren yn seizoen 2008/2009 op it NK ôfstannen yn Thialf. Hy starte dêr op de 500 en 1000 meter, dêr't hy respektivelik 13e en 18e waard. De twa jierren dêrnei die Hospes allinnich mei op de 500 meter en einige respektivelik as 19e en 11e.

Yn jannewaris 2009 waard Jesper Hospes Frysk kampioen by it koartebaanriden, in jier letter waard hy sels Nederlânsk kampioen. Yn it neijier fan 2010 wûn Hospes boppedat de earste koartebaanwedstriid op natueriis.

## Persoanlike records
Lucie de Blécourt

**Lucie de Blécourt** (De Haach, 1950) is in byldzjend keunstner mei in galery oan de Alde Biltdyk yn Sint-Jabik.

Gie nei it Huygenslyceum yn Voorburg en ferhuze letter nei It Bilt. Begûn sûnt 1975 portrettekeningen te meitsjen. Yn 1985 makke hja in tal portretten fan de Frânske sjansonnier Leo Ferré foar it omkaft fan de grafyske bondels fan Wim Bors. Begjin jierren njoggentich ûntstie ynteresse foar it edelsmeien. Folge kursussen by Anke Kuypers en rjochte yn 1996 mei har man Wim Bors "Atelier 11" op. Tatreden yn 2001 ta it Gilde fan Fryske Goud- en Sulversmidten.

Haadtema yn har sieraden ‘natuer versus kultuer’. Der is altiten in kontrast werom te kennen yn in boartlike en strakke linefier. Graach wurket De Blécourt mei sulver dat se kombinearret mei oare materialen as edelstiennen, goud, rubber, hout, perspeks of pigminten. By it ûntwerpen giet se út fan it doel fa it sieraad of foarwerp. De temasearjes foarmje altiten in gehiel, mar elk sieraad of objekt is in unika. Har ideeën krije stal yn halssieraden, brosjes, ringen en brûksfoarwerpen. 

Yn 2004 makke galery De Valk yn Harns in oersjochtentoanstelling mai wurk fan har út de tsien jier dêrfoar. Wurk fan har is ek te sjen yn de keunstrûte "Slikwerk" dy't yn augustus yn It Bilt hâlden wurdt. 

Untwurp de Emansipaasjepriis ‘it roze pompeblêd’ yn opdracht fan it Anna Blamanhûs yn Ljouwert.

## Fotoboeken
* 2008 - *Sieraden, Lucie de Blécourt 1993 - 2007* mei sieraden út de perioade 1993 - 2007
* 2007 - *Sieraden, Lucie de Blécourt 2008* 

## Tentoanstellings (kar-út)
* 2009 *De toutes les couleurs* Galery De Kleine Hoogstraat, Ljouwert 
* 2008 *Sulver in bloei* Galery Goutum, Goutum
* 2007 *Mon Jardin*, Galery 45, Westdorpe
* 2006 *Des Pierres*, Galery de Valk, Harns
* 2005 *Fjouwerkant*, Gildetentoanstelling Galery de Valk, Harns
* 2004 Sieradenshow Gilde mei huodden fan Gon Hoogvliet, Museum Smellingerlân, Drachten
* 2004 10 jier oersjochtentoanstelling eigen wurk yn Galery DE VALK Harns 
* 2003 Groepstentoanstelling hjoeddeiske sulveren sieraden en objekten, Keunstromte It Hearrenfean
* 1999 Keunstmanifestaasje Balk
Salers (ko)

De **Salers** (Frânsk: *race de Salers* of *La Salers*; meartal: *Les Salers*) is in koweras dat oarspronklik yn Cantal, yn it Sintraal Massyf yn Frankryk ûntstien is.

It is in grut swier kobist, de ko wurdt 700 oant 750 kg swier en hat in skofthichte fan sa'n 1.40 meter. Sy hawwe in dikke mahony-reade of swarte facht, en lange lierefoarmige hoarnen. In lyts persintaazje wurdt berne sûnder hoarnen.

Yn de 19e iuw besocht de fokker Ernest Tyssandier d'Escous om it ras te ferbetterjen troch selektyf te fokken.

Salers waarden oarspronklik ek fokt as lûkdier, dat it is in saneamde dûbelddoelko dy't fral wurdearre waard om har fermogen om grutte temperatuerferskillen te fernearen, har fruchtberens dat fokken maklik makke, har molke (ek at der in keal wêze moast om melke te kinnen) en it fleis. In ko kin benei 3.000 kg molke meitsje dat in heech fethale hat. De molke wurdt fanâlds brûkt foar it meitsjen fan Appellation d'Origine Contrôlée (AOC) tsiis sa as Cantal-tsiis en Salerstsiis. De Salers wurde krúst mei de Charolais om moai keallefleis te krijen.

Anno 2005 wiene der sa'n 300.000 Salers yn Frankryk. Su wurde útfierd nei goed 25 lannen yn Europa, Noard-Amearika, Afrika en Oseaanje.

## Keppelings om utens
* Union for the promotion and selection of Salers
* http://www.ansi.okstate.edu/breeds/cattle/salers/
Anke Kuypers

**Anke Kuypers** (Rotterdam, ?) is in byldzjend keunstner út Boelensloane yn de gemeente Achtkarspelen. Har wurk bestiet út makket fotowurken, ynstallaasjes, bylden, skilderijen en sieraden.

Groeide op yn Rotterdam, maar wie yn fakânsjes faak op de boat yn Fryslân. Gie fan 1958-1964 nei it Erasmiaans Gymasium yn Rotterdam. Folge tusken 1964 en 1967 kolleezjes Politike Wittenskippen oan de Universiteit fan Amsterdam. Yn 1967 gie Anke nei de oplieding foar sulversmidten yn Schoonhoven en rûn staazje by Jan Noyens yn Utert en dêrnei in gaststúdzje 'Gerätedesign' oan de Fachhochschule für Gestaltung yn Schwabisch Gmünd yn Dútslân. Nei in pear jier atelier 'anca design' hân te hawwen ferhuze se yn 1972 nei Koatstertille en sette har koart dêrnei ta wenjen yn Boelensloane. 

Dêrwei joech se eksposysjes yn binnen- en bûtenlân. Yn 1978 waard se dosint edelsmeien en sieraadûntwerpen oan Karwei/Meldij yn Drachten en De Sirkel op It Hearrenfean. Ien fan har learlingen wie Lucie de Blécourt. Letter folge mear wurk yn relaasje mei arsjitektuer en waard se lid fan de Provinsjale Adyskommisje Byldzjende Keunst yn Fryslân en fan de advyskommisje byldzjende keunst foar Smellingerlân.

Eksposearre faak by De Lawei, lykas mei de eksposysje 'Tussen wrijving en verwondering' dy't betocht wie troch keunsthistoarikus Huub Mous út Ljouwert, dy't wol faker teksten foar Anke skriuwt.
Sweedsk readbûnt

It koweras **Sweedsk read**, of **Sweedsk readbûnt** neamd, wurdt yn Sweden oantsjut as **Svensk Rödbrokig Boskap** en **Svensk Röd och Vit Boskap**; it middelgrutte ras is yn it generaal read, mar sa as de twadde namme al seit, komme read-wyt tekene bisten ek foar.

It ras is ûntstien út in krusing tusken Sweedsk read mei de Ayrshire en it Noarsk read-ras.

Folwoeksen kij hawwe in gewicht fan sa'n 550 kg en folwoeksen bollen wurde sa'n 800 kg. Skofthichte is sa'n 140 sm. It ras wurdt yn it foarste plak as melkko brûkt, mar is ek wol gaadlik foar fleisproduksje.

Yn 2005 produsearren 152.000 fan dizze kij trochstrings 8599 kg molke mei 4,33 % fet en 3,50 % aaiwyt de liter. Hoewol't it ras in frijwat hege molkproduksje hat sakket it tal bisten fan dit ras yn Sweden. Sy hawwe dêr konkurrinsje fan de noch better produsearjende Holstein-Friesian.
Mongoal (ko)

De **Mongoal** is in lânseigen koweras út Binnen-Mongoalje en noardlik China. Der binne twa farianten, de *Ujumqin* en de *Halhïn Gol*. 

De foarâlden fan it ras wiene de wylde Aziatyske ko (*Bos turano mongolicus*). Yn 1949 waard it ras bot ferbettere troch krusen mei Europeeske kowerassen. Dat barde foar it earst mei in *[[shorthorn]]*.
It ras is frijwat behindich; grutte en gewicht hingje bot ôf fan omstannichheden en de kwaliteit fan it fretten. It bist is guodlik, keallet maklik en is hurd. Ujumqinkij kinne ûnder goede omstannichheden 500-600 kg molke produsearje yn in laktaasjeperioade fan fiif moannen, it fetpersintaazje sit om de 5 %.

Mongoalske kij wurde al iuwenlang hâlden troch nomaden en wurde heech oanslein foar har fleis.

Yn 2008 waard fernijd dat 40.000 bisten fan it ras stoaren yn in swiere winter.
Gelbvieh

**Gelbvieh** ("Giel fee") is in dûbelddoel-koweras dat oarspronklik út Beieren yn Dútslân komt. It ras is dêr ein 18e iuw ûntstien.  

It ras hjit ek wol "German Yellow" en "Einfarbiges gelbes Hohenvieh". Nettsjinsteande de namme is it ras hunning-giel oant read, mar troch krusing mei de Angus is der ek in soad swart Gelbvieh. It ras is diels ôflaat fan de Switserske kowerassen Schwyz en Berneesken. Sy waarden by de fok selektearre op fleiskwaliteit, molkproduksje en krêft, om't sy ek as wurkbist brûkt waarden. Gelbvieh is yntrodusearre yn Austraalje, Kanada, Súd-Afrika en de Feriene Steaten, meast troch keunstmjittige ynseminaasje.

## Sjoch ek
* List fan kowerassen

## Keppelings om utens
*  Oer Gelbvieh 
*  Mear oer Gelbvieh
* Cattle Network oer de skiednis fan it ras
Antal van der Duim

**Antal van der Duim** (It Hearrenfean, 16 septimber 1987) is in Nederlânsk profesjoneel tennisspiler út Finkegea. Yn 2011 wennet en wurket er meast yn Amsterdam by Amstelpark ûnder lieding fan Dick Suijk. 

## Libben
Van der Duim groeide op yn Noardwâlde. Waard ek selektearre foar de jeugdoplieding fan SK It Hearrenfean. Spile by tennisferiening Ten Woude en it Fryske tennisbûn, eardat er de oerstap makke nei de trenings fan it nasjonale tennisbûn yn Almere. Wûn ûnder oare de Nederlânske jeugdkampioenskippen indoor en outdoor. Ek helle er in finaleplak yn de Windmillcup en wûn in ynternasjonaal toernoai yn Bruhl. Spile alle Grand Slams foar junioaren mei in kwartfinale op Wimbledon en in finaleplak op Roland Garros. Sûnt 2005 is er tennisprofessional. Die yn 2006 foar it earst mei oan de ATP tour op it ABN Amro tennistoernooi yn Rotterdam.  Twa finaleplakken yn Sina, en fierder yn Eastenryk en Almere wienen de folgjende súksessen. Syn earste toernoaioerwenning helle Antal yn Israel. 

Wurke mei de privee coaches Harold Jans en Nick Carr (eks-coach Martin Verkerk). Der  folge in tiid mei in soad blessueres oan ankel en earmtakke mar helle dochs in finaleplak by de Natsjnale Masters (oerwinnings op ûnder oare Raemon Sluiter en Thiemo de Bakker). 

Docht meast mei oan de ATP Challenger Tour end ITF Futures, beide yn inkel- en dûbelspul. Berikte syn heechste ATP singles plak, nûmer 341 op 3 oktober 2011, en syn heechste ATP doubles plak, nûmer 211, op 7 jannewaris 2008 mei Thiemo de Bakker.

## Prizen
;Junioaren:
* Nederlânsk Kampioen Outdoor o/m 14 jier
* Nederlânsk Kampioen Indoor o/m 14 jaar
* 3e Wrâldkampioenskippen Junioaren o/m 14 jier Miami, Feriene Steaten
* 1e ETA 1 Bruhl, Dútslân
* Finaleplak Windmillcup Ljouwert, Nederlân
* Finale Roland Garros Junioaren Parys, Frankryk
* Kwartfinale Wimbledon Junioaren Londen, Ingelân
* Heale finale Wimbledon Junioaren dûbel Londen, Ingelân
;Senioaren:
* Winner 15.000$ Future fan Napoli, Itaalje
* Winner 10.000$ Future Tel Aviv, Israel
* 4 x finalist 10.000$ Future Sina
* Finale, 10.000$ Future Eastenryk
* Finale 10.000$ Future Almere, Nederlân
* Winner 75.000$ Challenger dûbelspul Itaalje
* 1e 50.000$ Challenger dûbelspul Saransk, Ruslân
* Finale Nederlânske Kampioenskippen Indoor Rotterdam,   
* Debút 2006 ATP Tour ABN AMRO World Tennis Tournament Rotterdam
Heckrund

It **heckrund** is in koweras (*Bos domesticus*), neamd nei de bruorren Heck. It ras is it resultaat fan it besykjen om de Oerokse, dy't yn 1627 útstoarn is, werom te fokken út fan de Oerokse ôflate kowerassen.

## Sjoch ek
* Heckhynder
* List fan kowerassen

## Keppeling om utens
* natuurinformatie
Braunvieh

**Braunvieh** (Dútsk foar: "brún fee") is in dûbelddoel-koweras dat oarspronklik út Switserlân stammet. Braunvieh is yn de 19e iuw ynfierd yn de Feriene Steaten.

## Keppelings om utens
* Schweizerischer Braunviehzuchtverband
* Nationale Braunviehausstellung BRUNA
British white

De **British White** is in Britsk koweras dat fan natuere gjin hoarnen hat. It ras is wyt, mar hat swarte (somtiids reade) lichemsúteinen, sa as poaten, noas en earen; it ras wurdt yn it foarste plak om it fleis hâlden. It ras giet yn alle gefallen werom op de 17e iuw.

## Keppeling om utens

*The British White Cattle Society, UK
Dokter Deen

**Dokter Deen** is in dramarige fan Omrop Max. De rige spilet him ôf op it waadeilân Flylân en wurdt útstjoerd fan ein jannewaris 2012 ôf. 

De rige is betocht troch haadrolspylster Monique van de Ven en har man senarioskriuwer Edwin de Vries. Monique van der Ven en Edwin de Vries kamen faak op Flylân dêr't se in fakânsjehúske hienen, en rekken dêr yn de kunde mei hûsdokter John Deen. Edwin de Vries skreau de tsiendielige dramarige tegearre mei Simone Kome van Breugel. De rige is ynspirearre troch de kollumns yn de Flylanner krante "De Vlizier" fan de wyls ferstoarne hûsarts John Deen. John Deen wie oant 2004 Flylanner hûsarts fan de âlde stimpel en in begryp op it Waadeilân. Hy die fan alles, as it moast wie er ek toskedokter, bistedokter of maatskiplik wurker. 

Monique van de Ven spilet de hûsarts Maria Deen, dy't neist har wurk as dokter folle mear betsjut foar de ynwenners fan it eilân. Hja hat in praktyk oan hûs, mei in apteek en in lytse operaasjekeamer dêr't hja lytse yngrepen dwaan kin. As allinnichsteande hat se te krijen mei trije opgroeiende bern, in frijer en in mem dy't yn de bernskens is.   

Maria Deen is de rots in de brâning dêr't de eilânbewenners en besikers foar rie en die hinne geane. Maria komt faak foar slimme beslissings te stean. Foar needgefallen is oan de wâl wol in helikopter, mar dy is net altyd op 'e tiid of kin hielendal net komme. Maria moat dan ek geregeldwei alles dwaan wat yn har macht leit om libbens te rêden.

## Rolferdieling
* *Maria Deen* - Monique van der Ven
* *har mem* - Pleuni Touw
* *Oscar*, frijer fan Maria - Leopols Witte
* *Heleen van der Meer*, rivale yn de leafde - Liz Snoijink
* *Isa* - Markoesa Hamer
* *Robbert* - Jelle de Jong
* *Gerda Pancras* - Rian Gerritsen
* *Wendy* - Lisa Smit
* *Fedde* - Benja Bruijning
* *Paul* - David Lucieer
* *figuranten* - in soad ynwenners fan Flylân
Balkasjmar

De **Balkasjmar** (Kazachsk: Балқаш көлi; *Balqaş köli*, Russysk: озеро Балхаш; *Balchasjmar*) is in mar yn it easten fan Kazachstan en de grutste mar dy't folslein yn it lân leit (de Aralmar is grutter, mar wurdt mei Oezbekistan dield). It oerflak beslacht 16.996 km².

De Balkasjmar hat in maksimale djipte fan 26 meter (trochsneed is de djipte seis meter). It streamgebiet beslacht goed 413.000 km² en leit foar in part yn Sina. It westlik part fan de mar bestiet út swiet wetter, de eastkant is sâlt. It skiereilân Sarymsek skiedt de beide parten. De mar wurdt fieden troch de rivier de Ily, dy't oer in mânske delta yn útmûnet. Allinnich de súdlike tûke fan de delta, mei in soad fisk, leveret altiten wetter oan. In lytsere leveransier fan wetter is de Karatal. De mar is endoreïsk, dat betsjut: it hat gjin ôffier. 

Lykas de Aralmar wurdt de Balkasjmar stadichoan lytser en sâlter. De wichtichste oarsaak dêrfan is it yntinsive wettergebrûk (enerzjywinning, lânbou) út de oanswettende rivieren. De mar is boppedat bot fersmoarge.
Céline van Gerner

**Céline van Gerner** (Emmeloard, 1 desimber 1994) is in turnster yn de mearkamp. Hja treent yn 2011 by Turnsintrum Sportstêd It Hearrenfean (TSH).

De dochter fan in fuotbaljende heit en in swimmende mem fûn skoalgymnastyk moai en melde har by in turnclub
Nei har oplieding Havo 4 gie se nei de Talintenakademy Noard. Treende by ODI (Emmeloard), Wilhelmina (Kampen). Treners wienen Gerben Wiersma en José van der Veen.
 
## Earelist
* 2011:  
** WK Tokio: 17e in mearkampfinale
** Nederlands kampioen mearkamp, flier en brêge
** EK Berlyn: 7e yn mearkamp, 7e in finale brêge
**Challenger Cup Cottbus: 2e yn finale balke
* 2010: 
** WK Rotterdam: 19e yn mearkampfinale, 9e in lannenklassemint
** EK Birmingham: 4e yn finale balk
** sportfrou fan it jier provinsje Flevolân
** sportfrou fan it jier gemeente Noardeastpolder
** sportfrou fan it jier KNGU
* 2009:
** Nederlânsk kampioen junioaren
** EYOF, Finlân: 3e yn mearkamp, 3e yn finale balke, 3e in teamwedstriid
** sportvrouw van het jaar provinsje Flevolân
** sporttalint fan it jier gemeente Noardeastpolder en KNGU
* 2008:  
** EK junioaren Clermont Ferrand (Fra): 3e yn teamwedstriid
Hiddemastate

De **Hiddemastate** wie in state besuden Himpens yn de buorskip Suderbuorren yn de gemeente Ljouwert. Fan de state is neat werom te finen.

De stins waard mooglik al yn de 13e iuw boud. Yn de '’Tegenwoordige Staat der Vereenigde Nederlanden’' stiet dat “De Kerk deezer plaats is ter eere van St. Marten gesticht, door twee Zusters, woonachtig op Hiddema State, onder deeze Parochie”. Dat wie al yn de trettjinde iuw. Yn de fûneminten fan de pleats binne âlde Fryske kleastermoppen ferwurke dy't út dy tiid komme.

Yn 1698 binne de hearen Sjuck Gerrolt en Taco fan Burmania as kurators oer jonker Duco Gerrolt fan Burmania, hear fan Camminghaburch, yn it besit fan it stimrjocht dat op de state leit. Yn 1700 stiet Duco Gerrolt sels as eigener neamd yn it floreenkohier. Brûker is dan Pijtter Broers. Oft de state dan noch bestiet wurdt der net by fermelde, mar die wie doe grif al ferdwûn.

In de 19e iuw waard de pleats bewenne troch de destiids yn West-Europa rûnom bekende feehanneler Pieter Annes Boersma, ek wol Pieter Annes fan Himpens neamd. Hy ferhannele in soad Frysk kofee nei Hollân en eksportearre kij nei ferskate lannen. Nei Ingelân wol safolle dat hy yn Londen in eigen makelder oansteld hie. Mar ek sette hy alle jierren “met eene onoverzienbare menigte” keallen op Drachten ta, dêr't hy se oan Pruisyske hannelers ferkocht dy't se nei Poalen ferfierden. Boersma waard in ryk man troch dy hannel, hoewol't er de legere skoalle nea ôfmakke hie en net lêze, skriuwe of boekhâlde koe.

Yn 1960 ûntdekte de destiidske eigener B. de Boer op it terrein njonken de pleats in dimpt gat mei in trochsneed fan ien meter. It blykte in 4 meter djippe put te wêzen en op de boaiem waarden acht puntgeve kûgelpotten út de 12e iuw fûn. De potten binne oan it Frysk Museum skonken.

## Bewenners
*  12e iuw susters Hiddema
* 1700 Duco Gerrolt fan Burmania
* 19e iuw Pieter Annes Boersma
* 1960 B. de Boer
Hobbemastate

**Hobbemastate** wie in state krekt besuden de tsjerke fan Dronryp, gemeente Menameradiel. Op it steed stiet yn 2009 en (wen)buorkerij.

It boujier is ûnbekend. Yn 1572 wurdt Douwe fan Glins, berne op Hobbemastate yn Dronryp, yn Grins “met de swaerde gericht” (ûnthalze) omdat hy de side fan de  Reformaasje keazen hawwe soe.
Stimkohier 1640: eigener jonker Laes fan Glins, sels brûker.

Yn de tsjerke stiet in 'hearebank' mei yn de bekroaning de alliânsjewapens Glins - Bants ûnder in kroane helm; helmteken: 3 strúsfearren; op in kroanlist fan dizze bank de kertierwapens Glins - Fronhoven en Bants – Wigara; helmen en helmtekens ûntbrekke. Dizze bank waard oprjochte foar Laes Idserdts fan Glins († 1652) en Jouwercke Siouckesdr. Bants op Hobbemastate yn Dronryp.
Floreenkohier 1700: frou Deitsen fan Roorda, widdo Humalda, brûker Minne Jans widdo c.s.
Doe't Jacob Stellingwerf yn 1723 in tekening makke fan Hobbemastate wie it eigendom fan Sjuck fan Humalda.
Jonker Binnert Philip Æbinga fan Humalda, grytman fan Hinnaarderadiel, wenne yn 1786 op Hobbemastate. Hy wie goed prinsgesind en frijwat ynfloedryk en wist yn dat jier foar te kommen dat de patriot ds. Wiltetus Bernardus Jelgersma beroppen waard as predikant te Dronryp. Doe't letter de yn dy syn plak beroppen dûmny Paulus Matthias Kesler yn 1793 ek patriottyske útspraken die, soarge jonker Binnert derfoar dat hy út syn amt setten waard en út Fryslân band waard.

Hobbemastate hat fan alle âlde aadlike huzen yn en om Dronryp it langste stân hâlden. De ‘Tegenwoordige Staat van Friesland’ skriuwt: *Weleer lagen hier verscheiden schoone Adelijke Staten; doch thans is daarvan maar alleen in haaren ouden bloei Hobbema, voorzien met eene schoone huizinge, ruimen tuin en appelhof…*.

## Bewenners
*  1640 Laes fan Glins
* 1700 Deitsen fan Roorda, widdo Humalda
* 1723 Sjuck fan Humalda
* 1786 Binnert Philip Æbinga fan Humalda
Reinder Triemstra

**Reinder Triemstra** (Sint-Jabik, 27 jannewaris 1957)  wie in aktyf keatser fan 1975 oant en mei 1991. Waard 32 kear kening en helle 393 punten foar it ivich keatsklassemint. Begûn nei syn aktive karriëre keatswanten te meitsjen en wurket ûnder in lisinsje fan it KNKB.

## Prizen
* 1976 Bûnspartij senioaren / NK 5e priis
* 1978 Bûnspartij senioaren / NK 4e priis
* 1980 PC 2e priis
* 1981 Bûnspartij senioaren / NK 2e priis
* 1981 PC 3e priis
* 1982 Bûnspartij senioaren / NK 1e priis
* 1982 PC 2e priis
* 1984 Bûnspartij senioaren / NK 2e priis
* 1985 PC 2e priis
* 1986 Bondspartij senioaren / NK 9e priis
Epipaleolitikum

It **epipaleolitikum** is de namme dy't oan de mesolityske perioade jûn wurdt yn streken dêr't de jongste iistiid, it Weichselien, gjin grutte rol spile en de neolityske revolúsje folle earder begûn en geleidliker ferrûn as yn in noarden.

De epipaleolityske perioade wurdt tenminsten yn it Midden-Easten, Anatoalje en Syprus ûnderskieden fan it (noardlike) mesolitikum. It epipaleolitikum begjint, hoewol't der regionale ferskillen binne, ûngefear 10.000 jier lyn  en einiget 2000 jier letter.

Krektas yn it mesolitikum wurde fynsten dominearre troch fjoerstienen ark en pylkpunten (mikroliten) dy't as pylk- of lanspunt oan in skacht fêstmakke waarden.

## Sedintêre kultueren
Hoewol't de measte kultueren nomadyske jager-samlers wienen, ûntstienen yn de Levant ek de earste fêste delsettings fan de Natufyske kultuere, en yndustrieel meitsjen fan mikroliten. Ek binne der de earste bewizen foar de rispinge en de opslach fan wylde gêrzen.
Slach by Sondel

De **Slach by Sondel** hat west yn 1429 en wie in fjildslach tusken Skieringers en Fetkeapers.  De slach wie in gefolch fan in fete tusken twa haadlingefamyljes yn Westerlauwersk Fryslân. 

## Eftergrûn en slach
Nettsjinsteande de Soen fan Grins ûntsteane nei de Grutte Fryske Oarloch wer nije feten tusken Skieringers en Fetkeapers. Neffens de kronykskriuwer Worp fan Thabor wurdt yn 1424 de stins fan it Fetkeaperske laach Eerckema yn de brân stutsen as gefolch fan in fete tusken de haadlingefamyljes Bonnema en Eerckema. Der falle deaden by en fjouwer jierren letter hat it skeel him útwreide nei Gaasterlân dêr't ek de famylje Mennema by belutsen rekke.  

De famylje Mennema krijt spul mei de pastoar fan Wikel dy't deaslein wurdt. De soan fan de pastoar bringt in hierlingeleger op 'en bien en nimt wraak. Yn 1429 wurdt Wybe Mennema deade, wêrnei't de Mennema's help sykje by û.o. de Skieringer Bonnema's. 

Lang om let kaam it ta in grutte fjildslach by Sondel. De Boazumer Ede Kempis en Hille Bonnema
stienen mei in protte oare Skieringers foar de stins fan Agge, de soan fan de ferstoarne pastoar Pieter. Agge hat knap stân hâlde kind en it slagge him om de Skieringers fuort te jeien. Dêrby deade hy Ede Kempis.
Klaffo

**Klaffo** wie om-ende-by 490-495 kening fan de Langobarden yn it tiidrek it Grutte Folkeferfarren. 

Klaffo wie de soan fan Godehok. Hy is ien fan de Langobardyske keningen dêr't Paulus Diakonus hiel summier oer skreaun hat. Oer syn bewâld is feitlik neat bekend fan wurden. Nei syn dea waard er opfolge troch syn soan Tato. Syn bewâld wie fêstige yn Noricum, no Niederösterreich.

## Boarne
* Paulus Diakonus, *Langobardyske geastlike*
Alex Pama

**Alex Pama** (Bethesda (Marylân), 23 novimber 1972), is in Amerikaansk fuotbalbestjoerder. 

Hy hat mei syn frou Karen twa bern. Ferhuze op 4-jierrige leeftiid út de Feriene Steaten, mar wie 13 doe't syn famylje echt nei de Rijnstraat yn Den Helder ferhuze. Yn de tuskentiid hat er op in soad lokaasjes wenne, ûnder mear twa jier op Arûba. Dit fanwegen it wurk fan syn heit dy't marineofsier wie. Spile by fuotbalferiening HCSC. Op 23-jierrige leeftiid ferhuze er nei Idaho om fan syn fuotbalhobby syn berop te meitsjen en waard letter bûnscoach fan Arkansas. Letter bedarre er yn Atlanta dêr't er seis jier lang in fuotbalskoalle hie. Wurke ek foar in tal bedriuwen op it mêd fan marketing en ferkeap. 

Doe't de bern opgroeiden ferhuze de famylje nei Nederlân, dêr't er frege waard foar de funksje fan algemien direkteur by SC Cambuur. Under syn lieding wurke Cambuur him op ta in top 5-club yn de Jupiler League. Yn 2009 promovearre de club hast nei de earedifyzje. Roda JC blykte sterker nei it nimmen fan strafskoppen. Yn jannewaris 2011 naam er ûntslach nei in spul mei nije jildsjitter Ype Smid. It mislearjen fan in nij stadion en de minne finansjele situaasje by de klup wienen dêr ek mei debet oan.
Woodhenge

*Woodhenge (Amesbury) yn Ingelân (Feriene Keninkry).
*Woodhenge (Cahokia) yn Illinois (Feriene Steaten).
*Woodhenge (Swol) yn Nederlân.
Frysk Anti-Faksisme Komitee

It **Frysk Anti-Faksisme Komitee**, koartwei **FAFK** wie in beweging út Ljouwert dy't him ynsette by it bestriden fan faksisme. 

Begûn yn 1976 as aksjegroep tsjin faksistyske tendinzen yn en bûten Fryslân en waard yn 1978 offisjeel oprjochte. Wie aktyf tusken 1978-1998 en fierde aksjes middels demonstraasjes, pamfletten en organisearren it Befrijingsfestival en betinking fan de kristalnacht. Bekende leden wiene Jan Kuitert, Sicko Heldoorn en Ate de Jong. De FAFK waard yn 1998 opheft fanwegen te min frijwilligers. Boppedat waard faksisme juridysk bestriden troch profesjonele organisaasjes as antydiskriminaasjeburo's en diskriminaasjemeldpunten.
Tjitte Bonnema

**Tjitte Bonnema** (Frjentsjer, 23 maart 1975) wie in aktyf keatser fan 1993 oant 2008 út Tsjummearum.  Omt er út kaam foar de CFK hat er  nea de Freuepartij keatst. Nei de fúzje mei de KNKB kaam hy út foar Tsjummearum op dit junioarebûn. Mei Reinoud Monsma en Peter Zuidema wûn er de partij yn 1993 en 1994. Spile letter ûnder oare mei Johan Abma, Daniël Iseger, Simon Minnesma en Folkert van der Wei.Waard ien kear kening en helle  206 punten yn it ivich keatsklassemint.

## Prizen
* 1992 - Jong Nederlân 6e priis
* 1993 - Jong Nederlân 1e priis
* 1994 - Jong Nederlân 1e priis
* 1995 - Jong Nederlân 4e priis
* 1996 - de Bond 7e priis
* 1997 - PC 3e priis
* 1998 - PC 3e priis
* 2000 - de Bond 6e priis
* 2002 - PC 3e priis
* 2004 - de Bond 3e priis
* 2008 - PC 2e priis
* 2014 - de Bond 6e priis
Trijeperioadesysteem

It **trijeperioadesysteem** waard tusken 1820 en 1830 betocht troch Christian Jürgensen Thomsen en yn 1836 (anonym) publisearre. It wie de earste kear dat besocht waard om de prehistoaryske fynsten systematysk te oarderjen troch se op te dielen yn trije haadperioades: de izertiid, brûnstiid en stientiid, op basis fan de ûnderstelling dat minsken gjin stienen ark brûke soene as se brûnzen hiene, en dat se gjin brûnzen ark brûke soene as se izeren ark hiene. Dizze ûnderstelling betsjutte dat de progresje kronologysk ferklearre wurde koe. Mar ek Johann Friedrich Danneil publisearre dat jier in *Allgemeinbericht* wêryn't hy ek in trijedieling fan de prehistoarje útstelde. Dit late ta fûle strideraasje tusken Dútske en Deenske gelearden, dy't lykwols benammen politike motiven hienen. Ien en oar kulminearre net tafallich yn de Deensk-Dútske Oarloch fan 1864.

## Krityk
De krityk op dit systeem barste al gau los doe't de Dútske archeolooch Ludwig Lindenschmit derop wiisde dat de brûnstiid yn Noard-Dútslân letter begûn as yn Súd-Dútslân. Ek waard letter de gedachte dat de oergong tusken de perioades net hookstrooks mar gradueel ferrûn wie algemien akseptearre en it systeem waard útwreide mei de kopertiid. Al yn de 19e iuw blykte it systeem sa groumazich dat de Deen Jens Jacob Asmussen Worsaae yn 1859 in oantal ferfinings publisearre, wêrby't elke perioade (en benammen de stientiid) fierder ûnderferdield is. Tsjintwurdich wurdt in ûnderferdieling brûkt yn inkele  tsientallen perioades.

It systeem is ûntwikkele foar de Europeeske prehistoarje, mar is ek yn Aazje en it Midden-Easten goed brûkber. Yn Afrika faalt it lykwols, meidat der fan in brûnstiid gjin sprake is. Ek yn Amearika is der in likense situaasje, dus dit model is beslist net universeel tapasber.
Marchigiana

De **Marchigiana** is in koweras út Itaalje. Oarspronklik komt it ras út de regio Marche, de Marchigiana is in grut ras dat hjoed-de-dei om it fleis hâlden wurdt. Foar de jierren 1950 waarden Machigiana-oksen ek as wurkbist brûkt.   

De Marchigiana waard ûntwikkele yn de lette 19e en iere 20e iuw troch lânseigen Podoliaansk-fee te krusen mei de Chianina en Romagnolas. Tsjintwurdich is dy besibbens mei de Chianina noch goed te sjen, hoewol't it ras wat lytser bliuwt. Marchigiana's foarmje sa'n 45% fan de fleisfeestapel fan Itaalje en binne eksportearre nei de Feriene Steaten en oare lannen. It ras waakst hurd, komt mei en sûnder hoarnen foar en hawwe in koarte wyt-grize facht. Somtiids komt dûbelde bespiering foar (groubil-fenotype).

## Sjoch ek
*List fan kowerassen

## Keppelings om utens
* American International Marchigiana Society
* Fideo fan Marchigiana stamboek show
Mirandesa

**Mirandesa** is in koweras út Portegal. De Mirandesa hat de beskerme geografyske status (*Protected Geographical Status*) fan DOC (*Denominação de Origem Controlada*) krigen fan de Jeropeeske Kommisje.

It ras komt suver allinne foar yn it noardeasten fan Portugal, yn it distrikt Braganza. De molkproduksje kin der mei troch yn de earste moannen nei de berte fan de keallen, dêrnei wurdt it hurd minder en steane de kij rillegau drûch.

## Keppeling om utens
* autoctones.ruralbit.com
Maine-Anjou

De **Maine-Anjou** (Frânsk: *Maine-Anjou, Rouge des Prés*) is in koweras dat oarspronklik út de regio Anjou yn west-Frankryk komt. 

It ras waard ûntwikkele troch boarchgreve Olivier de Rougé (Hûs Rougé) yn 1908 yn Chenillé-Changé. It ras is yn it foarste plak bedoeld foar de fleisproduksje. Maine-Anjou binne meast read-wyt en hawwe hoarnen. It is in grut ras; bollen wurde 998 oant 1406 kilo en kij 680 oant 862 kilo. Yn 1969 waard it ras foar it earst ekportearre nei Kanada (libben) en letter ek nei de Feriene Steaten (middels keunstmjittige ynseminaasje). De Maine-Anjou ûntjoech him ta in dûbelddoelras. De kij wurde wol molken en de bollekeallen foar de fleisproduksje hâlden, mar de measte feehâlders hawwe se as fleisko.

## Keppelings om utens
* Maine-Anjou Cattle Association
*  Maine Anjou Beef Australia
*  Belgian Reseller Maine Anjou - Rouges des Prés
Galloway (ko)

In **galloway** is meast swart koweras, mei hoarnen, dat oarspronklik út Skotlân komt. Galloways wurde faak yn natuergebieten ynset as grutte gerskers. Sy kinne har gau rêde yn it wyld en binne net agressyf.

## Oarsprong
De Galloway stammet ôf fan meast swart fee, dat sûnt de Keltyske tiid yn Skotlân foarkaam. Dat Keltysk fee moat de basis west hawwe foar de Galloway fan Súdwest-Skotlân.

## Skaaimerken
De Galloway hat frijwat koarte poaten sit rûch yn it hier, sadat er winterdeis bûten bliuwe kin en in protte kjeld hawwe kin. It hier fan de Galloway is lang en slaggerich en ek de earen binne karakteristyk. Galloway-kij hawwe in trochsneed skofthichte fan 120 sm en wage 450-590 kg: bollen binne trochstrings 130 sm en wage 600-900 kg. De bisten binne robúst. Rieren kinne ûnder de bolle at sy 20-27 moannen binne, sy kinne elts jier kealje.

De kij, dy't in sterk memmeynstinkt hawwe, kinne yn har libben 10-12 keallen krije. De keallen wage 25-30 kg by de berte. It is in gaadlik ras foar ekstinsive fleisproduksje. Yntinsifearje en byfuorje mei brokken kin net út. Mei trije jier is de Galloway klear foar de slacht. Sûnt de iere 19e iuw is de "Galloway-rib" ferneamd en wurdearre by de Londenske slachters. It Gallowayfleis befettet bysûndere fetten, nammentlik allinne de sûne Omega-3-fetsoeren.

In folwoeksen Galloway hat sa'n 1,5 hektare lân nedich.

Galloways wurde ynset by it beweidzjen en bedongjen fan greidlân. De dong lûkt greidfûgels oan sa as de ljip en de bûnte liuw.

## Sjoch ek
* List fan kowerassen
Foarum (wurkgroep)

**Wurkgroep Foarum** wie in groep dy't tusken 1995 en 1999 mear noardlik selsbestjoer bepleite. 

Untwikkele him fan in diskusjegroep ta in politike beweging. Beëage listlike Teun Jan van Zanen soe yn 1998 mei Nieuw Foarum oan de ferkiezings meidwaan, mar troch te min jild en te min sympatisanten út de trije noardlike provinsjes gie dat net troch. 

Doelstellings wiene bygelyks it brûken fan in diel fan de ierdgasopbringsten foar it noarden en it feilich stellen fan de Langman-miljarden foar it Noarden. In diel fan de doelstellings waard ek neistribbe troch de Fryske FNP en it Drintske OPD.
Yanbian (ko)

**Yanbian** is in koweras dat fral foarkomt yn de lânbougebieten fan Noard-Sina, mar ek wol yn it noardeastlike provinsje Heilongjiang en Liaoning yn it suden dêr't in Koreaanske minderheid wennet.

Folwoeksen Yanbian-kij hawwe in trochsneed hichte fan 1.22 meter en in gewicht fan sa'n 365 kilo, dat it is in frijwat behindich ras.

## Sjoch ek
* List fan kowerassen
Ald Holdingastate

**Holdingastate** ek: **Old Holdingha** wie in state yn Grut Midhuzen by Ie yn de gemeente Dongeradiel. Op it stateterrein stiet noch in wenhûs, de stinswier is ôfgroeven. Oer it ûntstean fan de stins/state is neat bekend.

*Holdingen* (1511) of *Old Holdingha* (1640) yn Ie wie grif in âlder hûs fan de Holdinga's as Holdinga yn Eanjum. Gabbe Holdinga, dy't troud wie mei Tiemck Meckema, út de âldste famylje Meckema út Kollum, waard foar de earste kear yn 1444 neamd. Hy sluet doe mei oare haadlingen in ferdrach mei de stêd Grins. Yn 1449 wie Gabbe grytman fan East-Dongeradiel. Oft hy yn Ie of yn Eanjum wenne is ûnbekend. De ienige soan fan Gabbe en Tiemck, Botto, erve yn 1472 it wichtichste Holdinga-goed. 1474 wie Botto mei Gabbe Jaerla en jonge Jucke Wibalda fan Mitselwier yn Dokkum belutsen by de deaslach op Ede Hessels fan Boazum dy't op Tjaerda yn Rinsumageast yntroud wie. Yn 1491 fersette er him mei Feye Hessels (Remmersma), troud mei Botte syn nicht Tieth Meckema, tsjin de folmacht fan it Dokkumer stedsbestjoer oan Minne Jaerla om mei Grins te ûnderhanneljen.

## Bewenners
*  1444 Gabbe Holdinga eigener fan de stins yn 1444 en 1449?
* 1472 Botto Holdinga
* 1511 Wilcke Holdinga
* Botto fan Holdinga
*1640 Doedt fan Holdinga
*1643 Wilcke Holdinga thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
*1698 Jan Joosten 2/3, Jan Jansen 1/3
*1708 Jan Joosten
*1718 Michiel Freerx Minnema
*1738 Wikjen Minnema
*1748 Jan de With
*1788 Sjoerd Ripperda
*1818 Dirk Jacobs Holdinga
*1862 Riemke Jacobs Heeringa, widdo Ids Lieuwes Sijtsma
*1872 Dieuwke Idzes Sijtsma en Klaas Jelles Wiersma
*1886 Jelle Klazes Wiersma en Elisabeth Wepkes Botma
*1898 Siebren Meinderts Douma
*Johannes Siebrens Douma
* sûnt 1907 Fokke Bartels Meirink en Dieuwke Jensma
* sûnt 1939 Barteld Meirink, troud mei L. Westerlaan
* Meindersma-Sybenga Stichting
* 1972 Arie den Besten
* 1980 Roelof Tjerk van der Wal en Elisabeth van Kooten
* 2025 Hans Hingstman

## Sjoch ek
* Holdingastate (Eanjum)
Sayaguesa

De **Sayaguesa**, ek wol **Zamorana** neamd, is in âld koweras út Sajago yn de provinsje Zamora yn it Spaanske autonome gebiet Kastylje en León.

De bisten binne grut; folwoeksen kij wage 600 – 700 kg, bollen 1000 - 1100 kg. Fanâlds waard it ras as wurkbist brûkt. Sy binne swart mei in iel-grize rêch. De hoarnen lykje in soad op dy fan de Oerokse. Der binne noch mar in stikmannich Sayaguesa's oer - it ras jildt as bedrige yn syn bestean.

## Sjoch ek
* Heckrund
* Oerokse

## Keppelings om utens
* [Artikel troch de Universiteit fan [Kordoba] (Spaansk)]
* Mear ynfo oer it ras (Spaansk)
Holdingastate (Feinsum)

De **Holdingastate** wie in state by Feinsum, gemeente Ljouwerteradiel (Noard), sa'n 200 meter bewesten de tsjerke.

Oer it boujier is neat bekend, der binne ek gjin tekeningen fa. Yn Feinsum wennen de Holdinga’s, troch abt Sibrandus Leo “Holling” neamd. Yn 1511 betrof dat *Wiffka Hollingen*. Om 1640 is de state eigendom fan Gratiana fan Holdinga, widdo fan Hugo Ruisch dy't riedshear wie yn it Hof fan Utert.
Yn de tsjerke fan Feinsum leit in mânske sark fan 5500 kilo wêrûnder in augustus 1912 in grêfkelder fûn waard dy't letter folstoarten is. Op de sark steane in tal namen fan Holdinga’s lykas Jan fan Holdinga dy't yn 1581 op 23-jierrige leeftiid stoar, trije bern fan *Fredrich van Grovesteyn en Gratiana van Holdinga syn wyf* binne yn de kelder bysetten, jonker Tjaard fan Holdinga dy't yn de âldens fan 50 jier stoar yn 1569 en ek syn frou *Anna van Wnnama* dy't yn 1585 stoar is der op fermeld. De measten fan harren hawwe grif op Holdingastate wenne.

Yn 1723 wurdt hjir jonkhear Allard fan Boerum as eigener neamd en ek al yn it Floreenkohier fan 1700 stiet hy registrearre as eigener èn brûker. Neffens it Floreenkohier fan Stiens wie hy yn 1700 ek eigener en brûker fan it tichtbylizzende Mellingastate dat op it grûngebiet fan Stiens lei. Mar fan 1705 - 1722 wenne hy op Osingastate yn Langwar doe't hy grytman wie fan Doanjewerstâl.

Yn 1761 waard it 8 pûnsmiet grutte hôf fan Holdingastate dêr't in ferskaat oan fruchtbeammen stie, te hier oanbean. Ek yn 1764 biede de destiidske eigeneresse, douairière Fan Heemstra it hôf wer te hier oan. Op 31 oktober fan datselde jier wurde der *Groot-Holdingastate* en grut iantal iperenbeammen, esken, abelen, elzen en wylgen ferkocht. Op 21 augustus 1771 waard it hôf fan Holdingastate ferkocht.

Oft it hûs der doe noch stie of dat fuort dêrnei de slopershammer syn wurk dien hat is net bekend. De “Tegenwoordige Staat” fermeldt yn elk gefal om 1785 “...alhier stond weleer de heerlijkheid Holdinga,...”

## Bewenners
* 1511 Wiffka Hollingen
* 1640 Gratiana fan Holdinga
* 1723 Jhr. Allard fan Boerum
* 1764 widdo Fan Heemstra
Boere-oarloggen

*Dútske Boere-oarloch, in opstân fan Dútske boeren tsjin harren ûnderdrukkers (1524-1525) 
*Boerekriich, in opstân fan Flaamske boeren tsjin de Sansculotten (1798)
* **Boere-oarloch** (Súd-Afrika), in sammelnamme foar de Earste en Twadde Boere-oarloch fan de Afrikaner Boeren tsjin de Ingelsken (1880-1881 en 1899-1902)
Baalbek

**Baalbek** of **Balabakk** is in stêd yn Libanon. De namme hâldt yn "Baäl en Bekaa". De stêd leit yn de Bekafallei, tusken de rivieren Litany en Orontes yn it distrikt mei deselde namme Baalbek. De stêd is benammen bekend fanwege har Romeinske ruïnes.

## Skiednis
De stêd waard oarspronklik boud troch de Foenysjers en stie yn de hellenistyske tiid bekend as Heliopolis. De god Baäl wie - lykas Helios- ûnder mear de god fan de sinne. 

De bloeitiid fan Baalbek begûn yn 15 f.Kr. doe't de stêd provinsjehaadstêd waard ûnder de *[[keizer|princeps]]* Augustus. Baalbek wie ûnder de Romeinen in wichtich religieus sintrum. De timpel wijd oan Jupiter luts earder alle jierren tûzenen besikers. Utsein de timpel foar Jupiter wie der in timpel foar Bacchus- en ien foar Fenus. De Romeinske gebouwen wienen oplutsen op âlden ruïnes. 

De stêd hat yn de rin fan de skiednis in protte te leiken hân troch oarloggen en natoerrampen. Yn 635 waard Baalbek troch de Arabieren ferovere. De Omajjaden hawwe de stêd yn 748 ferwoaste. In grutte ierdskodding yn 1759 hat in protte skea oanbrocht.

Under de Israelysk-Libaneeske krisis fan 2006 waard de stêd troch it Israelyske leger swier bombardearre omdat er neffens harren Hezbollahstriders sieten. 

Yn 1984 waarden de ferskillende ruïnes fan Baalbek troch UNESCO ta Wrâlderfgoedbesit ferklearre. 

## Moderne stêd
Yn 1981, it jier fan de lêste folkstelling hie de stêd 50.000 ynwenners. Oant en mei de Libanese Boargerkriich wie de stêd troch in spoarline ferbûn mei Damaskus en Beiroet.

## Keppeling om utens
*  Koarte beskriuwing by UNESCO (Ingelsk)
* ] Wiidweidige beskriuwing by UNESCO (Engels) fia Internet Archive.
Normande

De **Normande** of it **Normandyske ras**, is in koweras dat oarspronklik út Normandje yn Frankryk komt.

It ras soe ûntstien wêze út de kij dy't dêr troch de Wytsingen hinnebrocht binne.

It ras is in dûbelddoelras, mar de klam leit op de molkproduksje, dy't op sa'n 8000 kg it jier leit. De molke is fral gaadlik foar it meitsjen fan tsiis. De molke hat in fetgehalte fan 4.30% en in aaiwytgehalte fan 3.50%

## Mjitten en gweicht

* Kij om de 700 kg, skofthichte sa'n 140 sm
* Bollen om de 1100 kg, skofthichte sa'n 152 sm
Chiangus

De **Chiangus** is in koweras dat yn de Feriene Steaten ûntstien is yn 1976. De namme is in gearfoeging fan de namme fan de rassen: Chianina en Angus. 

Chiangus is meast folslein swart, somtiids kin der wat brún yn sitte of binne se 'read'. It ras hat fan himsels gjin hoarnen. It is in typyske fleisko.

## Keppelings om utens
*  Fiche sur la Chiangus - Cattle-Today.com
*  American Chianina Association (ACA)
Basjar al-Assad

**Basjar al-Assad** (بشار الاسد – Damaskus, 11 septimber 1965) wie fan 2000 oant 2024 presidint (en diktator) fan Syrje. Hy folge syn heit Hafiz al-Assad op doe't dy op 10 juny fan dat jier ferstoar. Hy wie ek sekretaris-generaal fan de Baät-partij.

## Polityk
Assad folge yn ferhâlding ta syn heit in wat mylder oandwaande polityk foar de oanswettende steaten Israel en Jordaanje oer. 

Yn jannewaris 2004 woe Assad de fredespetearen mei Israel, dy't yn 2000 mislearren, foarsette en waard troch syn (formele) Israelyske amtsgenoat Moshe Katsav yn Jeruzalem útnûge foar ûnderhannelings. Dy petearen smieten lykwols net folle op. 

Assad stelde him yn de Irakoarloch neutraal op. Hy wie poer tsjin op 'e Amerikaanske ynminging yn it Midden-Easten, mar de diktator fan Irak, Saddam Hoessein, wie de lieder fan in rivalisearjende tûke fan it baätisme. 

Begjin 2005 luts hy de Syryske troepen werom út Libanon (as gefolch fan ynternasjonale druk nei de dea fan de Libaneeske âld-premier Rafik al-Hariri). Dêrmei kaam in ein oan de goed tsien jier Syryske besetting. 

Sûnt de Arabyske Maityd, in beweging fan pro-demokratyske maatskiplike protesten, yn 2011 oersloech nei Syrje, liet Assad him kenne as in ûnmeilydsum diktator, dy't tsientûzenen minsken oppakke liet dêr't nea wer wat fan heard waard. Ien en oar late ta it útbrekken fan 'e Syryske Boargeroarloch, wêryn't Assad militêre stipe krige fan Ruslân. Yn maart 2020, doe't it regearingsleger fan Assad it meastepart fan it lân wer yn 'e hannen hie, belune de striid fierhinne, oant de rebellen ein novimber 2024 ynienen in ferrassingsoffinsyf begûnen. Ruslân, dat al syn troepen nedich wie oan it front fan 'e Russysk-Oekraynske Oarloch, koe Assad net helpe. It rezjym fan 'e diktator bliek alhiel hol fan binnen te wêzen en stoarte as in kaartehûs yninoar. Op 8 desimber namen de rebellen Damaskus yn en kaam der in ein oan it bewâld fan Assad, dy't it lân halje-trawalje ûntflechte en polityk asyl frege en krige yn Ruslân.

## Persoanlik
Basjar al-Assad studearre earst foar eacharts mar hat syn stúdzje ôfbrekke moatte om him ta te riden syn heit opfolge te kinnen. Al-Assad is een alawyt.