open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Niklaastsjerke (Hjerbeam)

De **Tsjerke fan Hjerbeam** of de **Niklaastsjerke** is de eardere herfoarme tsjerke fan Hjerbeam. Sûnt 2016 is de tsjerke fan it Oekumenysk Wurkferbân Fryslân.

## Skiednis
De oarspronklik oan Nikolaas fan Myra wijde en yn de 13e iuw boude tsjerke waard yn de 19e iuw foar in grut part fernijd. De midsiuwske noardlike muorre bleau by dy fernijing bewarre. It tuorke stamt nei alle gedachten út de jierren 1920.  

De tsjerke besit in klok út de 14e iuw mei in diameter fan 72 sintimeter. Alhoewol't de klok yn de Twadde Wrâldkriich foardere waard, kaam er nei de oarloch werom. Yn 1989 krige de klok spitigernôch in skuor. Sûnt koe de klok net mear brûkt wurde foar it lieden. De klok wurdt tsjintwurdich yn de tsjerke bewarre en nei in aksje krige de tsjerke wer in nije klok, dy't as opskrift "*YN IT PLAK FAN’E 14 IEUWSKE KLOK LIED IK FOAR TSJERKE EN DOARP 1992*" draacht.   

## Gemeente
De tsjerke drige healwei de jierren 1970 sluten te wurde, mar op inisjatyf fan de herfoarme tsjerkerie waard der út in fermidden fan herfoarmen, grifformearden en net-tsjerkefolk in kommisje beneamd mei it doel de tsjerke foar it doarp te behâlden en dêr Frysktalige tsjinsten te hâlden. Sa ûntstie de kommisje Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hjerbeam. 

Yn de rin fan de tiid binne de herfoarme tsjerkerie en it Wurkferbân jimmeroan mear yn inoar opgien. Yn 1985 waard de tsjerke troch û.o. de Stifting Behâld Tsjerklike Gebouwen yn Fryslân opknapt. Op 23 juny 2016 waard de herfoarme gemeente fan Hjerbeam op útstel fan de PKN opheven en de tsjerke mei de eigendommen oerdroegen oan it Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hjerbeam.

## Oargel
De tsjerke hat gjin piipoargel, mar in elektronysk oargel. 

## Keppeling om utens
* Side Frysk Oekumenysk Wurkferbân
Rehobothtsjerke (Dronryp)

De **Rehobothtsjerke** wie oant 2006 de grifformearde tsjerke fan Dronryp. Nei in fúzje mei de protestantske tsjerke waard it gebou fan 'e hân dien en nei de ferkeap ferboud ta wenromte. It bygebou wurdt hjoed-de-dei foar berne-opfang brûkt.

De bou fan it tsjerkegebou waard yn 1908 ôfrûne. Ferbouwings fûnen plak yn 1920, 1949 en 1979. De lêste tsjinst waard holden op 29 oktober 2006.
Nikolaastsjerke (Skalsum)

De **Nikolaastsjerke** is in tsjerkegebou yn Skalsum (gem. Waadhoeke). De oarspronklik romaanske tsjerke is in ryksmonumint. Eigner is de Stifting Alde Fryske Tsjerken. De tsjerke stiet oan it Jabikspaad en der kin stimpele wurde. Yn de tsjerke wurde gjin tsjinsten mear holden.  

## Skiednis

Fanwegen de oanwêzigens fan dowestien wurdt oannommen dat de ienskepige tsjerke yn de 12e iuw boud waard. Om 1300 hinne waard de oan Nikolaas fan Myra wijde tsjerke feroare en dêrnei bemitsele mei bakstien. De tsjerke is ôfsluten mei in healrûn koer. Yn de súdlike muorre, mei steunbearen om it gebou op syn plakte hâlden, binne spoaren te sjen fan romaanske yngongen en lytse rûnbôge-finsters. Spitigernôch waard yn de 19e iuw de noardlike muorre ôfbrutsen om plak te meitsjen foar in nije muorre.

De tsjerke hat in toer út de 14e iuw. De toer is letter foar in part ommitsele, mar oan de noardlike kant is noch it oarspronklike muorrewurk te sjen. De ynsnuorre achthoekige spits datearret út de 19e iuw.
 
## Ynrochting
Yn de 16e iuw krige de tsjerke tagelyk mei in nije kapel ek in houten tonferwulft. De iken preekstoel oan de súdlike muorre is fan 1711 en fersierd mei foarstellings fan de evangelisten en it Lêste Jûnsmiel. It doophek waard yn de 19e iuw ferfongen troch it tsjintwurdige doophek. Oer de flier lizzen in tal sarken, wêrfan't de âldste fan reade sânstien is en út 1486 stamt.   

## Oargel
De tsjerke besit in oargel fan L. van Dam & Soannen, dat boud waard yn 1862. It is ien fan de lêste oargels sûnder wynmotor en moat noch jimmeroan trape wurde. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Wattema state

**Wattema State** lei ûnder Ie yn de gemeente Dongeradiel, mar wêr krekt is net bekend. Oer it ûntstean fan de state is ek neat witten.

## Skiednis
Hoe't it krekt siet mei de famyljeferhâldingen yn de famylje Wattema yn Ie is noch net bekend. Nijsgjirrich is wol dat de Wattema's tagelyk mei "grutte" haadlingen en eallju fan minder oansjen nauwe bannen ûnderholden.
Yn 1491 wurde Hessel en Rydske Wattema as 'gebroeders en hoefftlingen toe Ee' neamd. Yn 1511 brûkte Jeltie Watema mei har bern 25 pûnsmiet eigen lân yn Ie. Yn 1533 makke Anna Wattema, fan Ie en non yn it kleaster Sigerswâld, har testamint op. Har sibben Wytthye Camminga en Ritscke Boelema beneamde hja ta erfgenamten. Har erfkip bestie ûnder mear út in part fan *Wattema saete* yn Ie. De famylje komt yn 1578 noch foar as  Wattingha (personele ymposysje). De Wattinga's wennen doe al yn Kollum.
Yn 1597 komme Riverdt en Rinnert Petersz foar dy't 'Toe Watma' hjitte, nei de pleats dêr't sy wennen.
Ein 16e en 17e iuw komt de *sate toe Watma* noch geregeld yn argyfstikken foar. De presise genealogy, it krekte plak fan it goed en in mooglike ferhâlding mei ien fan de stinswieren yn Ie is noch net fêststeld.

De kaarten fan Schotanus en Wopke Eekhoff jouwe gjin Wattema ûnder Ie.
Jiske

*Jiske (ferbaarning), it guod dat oerbliuwd nei it ferbaarnen fan fêste stoffen
*Jiske (fulkaan), troch in fulkaan spuide stof
Reginatsjerke

De **Reginatsjerke** oan de Haadwei yn Sweins is in tsjerkegebou fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken. It tsjerkhôf is fan de protestanske gemeente Ried-Skingen. 

## Bouskiednis
De oan twa siden trijesidich sletten sealtsjerke stamt út de jierren 1782-1783. De op in gruttendiels ôfgroeven terp steande tsjerke ferfong in âlde midsiuwske tsjerke mei sealtektoer. Yn plak fan in toer krige de tsjerke in dakruter, dêr't de klok út 1471 yn kaam te hingjen. It is net bekend oan hokker hillige de midsiuwske tsjerke fan Sweins eartiids wijd wie,, mar de herfoarme tsjerke krige de namme Regina, ien fan de titels fan Marije.  

By in restauraasje yn 1980 binne der fragminten fûn mei byldhouwurk fan in 15e-iuwsk doopfont út de midsiuwske tsjerke. Ek is doe in yn 1828 sletten geve grêfkelder út de 16e iuw fan de famylje Thoe Kingma wer iepene.
 
## Ynrjochting
It meubilêr fan de tsjerke is goed bewarre en stamt noch folslein út de tiid fan de bou fan de tsjerke. De preekstoel mei doophek, de hearebanken foar de famyljes Lyclema a Nijeholt en Van Beijma thoe Kingma, de tekstbuorden en de banken foar de gemeenteleden binne allegear levere troch Hermanus Berkenbijl. Lofts fan de preekstoel hinget oan de noardeastlike muorre in sânstiennen epitaaf foar Jaeyke fan Vierssen, in bewenner fan Kingmastate dy't yn 1652 stoar. De tsjerke besit fiif 17e-iuwske roubuorden en in wapenboerd fan Idsinga.  

De sark fan Claes fan Adelen († 1553) komt oarspronklik út de Seisbierrumer tsjerke. Fierder lizze der ferskate 16e- en 17e-iuwske sarken fan de bewenners fan Hearemastate en Kingmastate.  

De klok yn de dakruter hat in diameter fan 82 sintimeter en waard yn 1471 getten troch Steven Butendiic.

## Oargel
It oargel fan de Reginatsjerke waard yn 1785 troch Johann Friedrich Wenthin út Emden boud. It is it ienige ynstrumint yn Fryslân fan de oargelbouwer. Ek unyk foar Fryslân is de rokoko-front fan it oargel. De firma Van Dam út Ljouwert feroare yn 1877 mei it besteande piipwurk fan Wenthin de disposysje en ferfong de wynlade, de mechanyk, de wynfoarsjenning en de klaviatuer. Bakker & Timmenga restaurearre it doe net mear te bespyljen ynstumint yn 2004, mei as útgongspunt de steat fan 1877.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Moanne (natuerlike satellyt fan de Ierde)

De **moanne** (symboal: ) is de natuerlike satellyt fan 'e Ierde. Dit himellichem wurdt ornaris oantsjut as "de moanne", mar soms ek wol as "de Moanne", mei in haadletter, om te fertsjutskjen dat it om in namme giet. Om it ferskil mei moannen yn it miene te fergrutsjen, wurdt (benammen yn wittenskiplike fermiddens) ek wol de Latynske namme **Luna** brûkt. It eigenskipswurd dat by de Moanne heart, is **lunêr**, in ferbûging fan 'e Latynske namme.

## Beskriuwing
De Moanne hat in diameter fan 3.475,6 km. Yn ús sinnestelsel is dat grut, mar der binne in pear moannen dy't noch grutter binne. It ferhâld ta de planeet, de Ierde, dêr't de Moanne omhinne draait, is noch bysûnderder. De diameter fan de Moanne is likernôch in fearn fan dy fan de Ierde. Allinnich Garon is, yn ferhâld ta Planeet, noch grutter. De diameter fan Garon is de helte fan dy fan Pluto.

De massa fan de Moanne dy't it wetter nei him ta lûkt, jout it tij. De ôfstannen en diameters fan de Ierde, de Moanne en de Sinne binne sa dat as se op in rige stean, der in sinnefertsjustering of in moannefertsjustering komme kin. As se net op in rige stean is sjoen fan de Ierde in part fan de moanne ferljochte. Dit hjitte de skynfoarmen fan de moanne.

## Minsken op 'e Moanne
De minsken hawwe lang besocht op de Moanne te kommen. Der binne ek in protte ferhalen oer skreaun. Al om it jier 160 hinne skreau Lusianus fan Samosata *Vera Historia*, oer in seeskip dat troch in stoarm yn de loft blazen wurdt en op de moanne bedarret. It ferneamdste ferhaal is faaks *[[In Reis nei de Moanne]]* fan Jules Verne.

Op 14 septimber 1959 berikke de Luna 2 út de Sowjetuny as earste de Moanne, troch der tsjin te pletter te slaan. In pear jier letter wie it de Luna 9 dy't op 3 febrewaris 1966 om 18.44.52 (UTC), as earste romteskip op de Moanne lâne. It duorre oant 20 july 1969 eart NASA der as earste, en oant no ta as ienige, yn slagge minsken op de moanne lânje te litten. Op 21 july 1969 sette Neil Armstrong as earste minsk foet op de Moanne, mei de wurden: *That's one small step for man, one giant leap for mankind* ("Dat is in lytse stap foar in minske, (mar) in geweldige ljep foar de minsk.") Yn totaal hawwe tolve minske op de Moanne west. De lêste misje wie de Apollo 17, dy't op 11 desimber 1972 de moanne berikte.

## Sjoch ek
* Oare betsjuttings fan Moanne

## Keppelings om utens
### Algemien
*  De njoggen planeten
*  Opkomst- en ûndergongstiden fan de Sinne, de planeten en de Moanne

### Moannefazen
* crescent moon watch

### Kartografy
* Kaart fan de Moanne
* Nammejouwing op de Moanne
* PDS Map-a-Planet
50PLUS

**50PLUS (50+)** is in politike partij yn Nederlân dy't benammen opkomt foar de belangen fan âlderein. De partij waard yn 2009 oprjochte en is fertsjintwurdige yn de Earste en net mear yn de Twadde Keamer, mar ek yn provinsjes, gemeenten en in protte wetterskippen. 

Fraksjefoarsitters yn de Twadde Keamer wiene ûnder oare Henk Krol en Liane den Haan; yn de Earste Keamer wie dat Jan Nagel, no is dat Martin van Rooijen. De partijfoarsitter fan 50PLUS wie ûnder oare Jan Nagel en Geert Dales, no is dat Peter Schut.

## Fertsjintwurdiging
Carl Reiner

**Carlton "Carl" Reiner** (De Bronks (New York City, 20 maart 1922 - Beverly Hills, 29 juny 2020) wie in Amerikaansk komyk, akteur, stimakteur, filmmakker en tillefyzjepresintator.

Yn de jierren fyftich fan 'e Tweintichste ieu skreau Reiner oan, en spyle yn, Caesar's Hour en Your Show of Shows. Yn de jierren sechtich makke er The Dick Van Dyke Show, dêr't er ek sels oan mei die. Yn de jierren sântich hat er meiwurke oan ferskate films fan Steve Martin. Hy spile ek mei Mel Brooks yn de komyske sketsen oer The 2000 Year Old Man. Reiner hat yn de rin fan syn libben njoggen Emmys wûn, en ien Grammy.

## Wurk
In kar út te minste hûndert wurken:
## Filmografy
* 1966 - *[[The Russians Are Coming, the Russians Are Coming]]*
* 2003 - *[[Good Boy!]]* - Shep (stim)
* 2004 - *[[Father of the Pride]]* - Sarmoti (stim)
* 2009 - *[[Merry Madagascar]]* - de krystman (stim)

## Keppeling om utens
* Carl Reiner yn de IMDb (en)
Kleastertsjerke (Nijewier)

De **Kleastertsjerke** is in tsjerkegebou fan de protestanske gemeente Mitselwier-Nijewier. Nei de fúzje fan de herfoarme en grifformearde gemeenten fan Mitselwier en Nijewier op 11 april 2010 bleaune der fan de fjouwer tsjerken twa iepen. Yn beide doarpen wurde om bar tsjerketsjinsten fierd. De tsjinsten yn Nijewier fine yn 'e regel yn it doarpshûs Nij Sion plak. 

## Beskriuwing
De Kleastertsjerke is in yn 1678 fan âld materjaal, kleastermoppen, boude tsjerke. Boppe de noardlike tagong is in gevelstien ynmitsele dy't de bou betinkt. De namme fan de tsjerke ferwiisd nei it kleaster Sion dat eartiids westlik fan Nijewier stie en dêr't it doarp gruttendiels fan wie.   

It ienskepige sealtsjerkje hat in trijesidich koer en achter de westlike gevel in mei laaien dutsen dakruter.    

## Ynrjochting
It ynterieur fan de tsjerke wurdt oerkape troch in houten segmintfoarmich ferwulft.  
 
De preekstoel is út 1678, wylst it achterskot en it klankboerd nei alle gedachten út 1817 datearje, doe't de preekstoel fan de súdlike muorre nei it koer ferhûze. Mooglik stamme ek it doophek en de tsjerkebanken út dy tiid.     

In 13e-iuwske klok mei in diameter fan 66,5 sintmeter is nei it Frysk Museum oerbrocht. 
## Oargel
It ienmanualige oargel waard yn 1818 boud troch Johan Adolf Hillebrand út Ljouwert mar net hielendal ôfmakke; dat hat N.A. Lohman yn 1822 dien.

## Boek
Oer de skiednis fan de tsjerke waard yn opdracht fan de tsjerkfâlden yn 2004 it boek "Wij zijn maar met weinigen, klein in getal" fan doarpshistoarikus Jan Walda (1934-2022)  publisearre.

## Sjoch ek
* Rehoboth, Mitselwier
## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
DENK

**DENK** (Turksk foar "lykweardich") is in Nederlânske politike partij dy't yn 2015 ûntstie út de fan de Partij fan de Arbeid ôfsplitste fraksje Groep Kuzu/Öztürk. De partij is mei trije sitten fertsjintwurdige yn de Twadde Keamer.

## Fertsjintwurdiging
Craig Mack

**Craig Jamieson Mack** (New York, 10 maaie 1970 – Walterboro yn Súd-Karolina, 12 maart 2018) wie in Amerikaansk rapper. 

Craig Mack wie de earste artyst dy't tekene foar Bad Boy Records, it bekende platelabel fan Puff Daddy. Yn 1988 brocht er syn earste single út *Just Rhymin*, ûnder de namme **MC EZ**, mar dat waard gjin grut sukses. Under de namme Craig Mack kaam de earste sukses-single der yn 1994, *Flava In Ya Ear*. Op de *remix* fan dat nûmer is The Notorious B.I.G. ek te hearren; dy remix ferskynde in pear wiken nei't er debutearre mei Juicy.

Mack stoar yn 2018 yn de âldens fan 47 jier oan hertfalen.
Utjouwerij Hispel

**Utjouwerij Hispel** is in Nederlânske útjouwerij dy't fêstige is yn Loenen oan de Fecht, yn 'e provinsje Utert. It bedriuw leit him, neffens de eigen webside, lykwols ta op it útjaan fan Frysktalige "kwaliteitsliteratuer en nijsgjirrige essays". 

Sa binne by Hispel útkommen: proazawurk, lykas *Eksamenjier* en *Simmer oan 'e Pikmar* fan Sjieuwe Borger en *De Brimstige Ingel* fan Klaas Rusticus, en poëzij, lykas *Tongermolke* fan Jacobus Q. Smink, *Foar Elke Man in Eigen Pake* fan Bartle Laverman en *Leech Hert yn Nij Jek* fan Geart Tigchelaar. Dyselde brocht by Hispel ek syn oersetting *[[Swarte Swan (roman)|Swarte Swan]]* út, nei in jeugdroman fan Gideon Samson.

Utjouwerij Hispel publisearret fierders ek it literêr tydskrift *[[ensafh]]*, dat sawol op papier as op it ynternet ferskynt. Foar bestellings wurket Hispel gear mei de webwinkel fan 'e Afûk.

## Galery fan útjeften

Ofbyld:Hispel-Swarte Swan.jpg|*[[Swarte Swan (roman)|Swarte Swan]]*


## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Utjouwerij Hispel
Opinyblêd

In **opinyblêd** is in regelmjittich ferskinend tydskrift dêr't in eigen (politike) miening (opiny) yn ta útdrukking brocht wurdt. Ek kin it wêze dat sa'n publikaasje ynstee besiket om 'e mieningsfoarming fan 'e lêzers oan te fiterjen. Yn Nederlân komme de opinyblêden *[[Elsevier (tydskrift)|Elsevier]]* en de *[[De Groene Amsterdammer]]* wykliks út. Foarbylden fan opinyblêden dy't ienris yn 'e moanne ferskine, binne *[[HP/De Tijd]]* en *[[Vrij Nederland]]*. Ienris yn 'e twa moannen wurdt it blêd *[[Maarten!]]* publisearre, dat ûntspruten is oan en ferneamd nei de bekende tillefyzjepersoanlikheid Maarten van Rossem. In foarbyld fan in Frysktalich opinyblêd is *[[de Moanne]]*.
Aalburch

**Aalburch** (Nederlânsk en offisjeel: *Aalburg*) is in eardere gemeente yn de provinsje Noard-Brabân (Lân fan Heusden en Altena) yn Nederlân. De gemeente besloech 53,16 kante kilometer en hie 13.061 ynwenners (30 april 2017, boarne: CBS). 

De gemeente ûntstie yn 1973 troch in fúzje fan de gemeenten Wyk en Aalburch, Veen en Eethen en gie mei yngong fan 1 jannewaris 2019 op mei de eardere gemeenten Werkendam en Woudrichem yn de gemeente Altena.

## Doarpen
Babyloniënbroek, Drongelen, Eethen, Genderen, Meeuwen, Spijk, Veen en Wijk en Aalburg (gemeentehûs).

## Keppeling om utens
* Gemeente Altena
Alblasserdam

**Alblasserdam** is in plak en gemeente yn de provinsje Súd-Hollân. De gemeente leit yn it súdeasten fan de provinsje yn de Alblasserwaard. Alblasserdam leit oan de Noard, en is ien fan de saneamde Drechtstêden.

De gemeente Alblasserdam hat 20.087 ynwenners (2022) en in oerflak fan 10,06 km².

## Polityk
Alblasserdam wurdt sûnt 2022 bestjoerd troch in kolleezje fan boargemaster en wethâlders fan VVD, CDA, D66 en CU dy't elts ien wethâlder leverje.

Boargemaster:
*Jan Willem Boersma (CU)

Wethâlders:
* Freek de Gier (VVD)
* Margreet de Deugd (CDA)
* Ramon Pardo (D66)
* Marten Japenga (CU)

## Sjoch ek
* Wynmûnen fan Kinderdijk

## Keppelings om utens
* Webstee fan de gemeente
* Digitaal Doarp Alblasserdam
* Webstee fan de Histoaryske Feriening West-Alblasserwaard
* Fotoympresje fan Alblasserdam
* Aktueel nijs út Alblasserdam
* Plaatsengids
* AlleCijfers
Minneresse

* in frou mei wa't men geslachtsmienskip bedriuwt
* in mêtresse, in frou mei wa't men bûten jins houlik om in relaasje ûnderhâldt
Partij foar de Dieren

De **Partij foar de Dieren**, ôfkoarte **PvdD** fan it Nederlânske *Partij voor de Dieren*, is in Nederlânske politike partij mei as wichtichste punt it stribjen nei in dier- en miljeufreonliker oerheidsbelied. De partij waard 28 oktober 2002 oprjochte en wurdt laat troch Marianne Thieme. De partij is fertsjintwurdige yn de Earste en Twadde Keamer, it Europeesk Parlemint en ferskate provinsjes, gemeenten en wetterskippen.

## Ledetallen

## Fertsjintwurdiging
Petrustsjerke (Jouswier)

De **Petrustsjerke** is de eardere herfoarme tsjerke fan Jouswier. Tsjintwurdich is it ien fan de tsjerkegebouwen fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Bou
De oarspronklik oan Petrus wijde tsjerke waard yn 1557 boud op de fûneminten fan in âldere tsjerke út de 12e of 13e iuw. By de bou fan de fjouwersidich sletten sealtsjerke waard it ôfbraakmateriaal fan de âlde tsjerke op 'e nij brûkt. De westlike muorre en de toer datearje út 1752. Nei alle gedachten waard doe ek de súdlike tagong fernijd. Yn de 19e iuw binne de spitsbôgeramen ynbrocht en mei de fernijing fan de kap doe ek de muorren ferhege. 

Yn it lêste fearn fan de 19e iuw waarden tsjerke en toer wyt bepleistere. Yn 1915 waard de toer opklampe mei nije bakstien. By de restauraasje yn 1975 ûnder lieding fan it arsjitekteburo P.B. Offringa út Grins waard de pleisterlaach wer ferwidere.

De op in grutdiels ôfgroeven terp steande tsjerke hat in tradisjonele oriïntaasje, d.w.s. it koer leit op it easten. Op it westen stiet in sealtektoer. De tagong leit yn it westlike diel fan de súdlike muorre, wylst oan de oare kant de konsistoarje yn de foartsjerke tsjin de noardlike muorre in plak krige.

## Ynrjochting
Yn de toer hinget in klok mei in diameter fan 80 sintimeter, dy't yn 1395 troch in Hermanus getten is. De swart farve iken preekstoel mei doophek is 19e iuwsk. Oan de noardlike muorre hingje trije grutte roubuorden fan Willem Bergsma († 1774) en de frou († 1792) en harren dochter († 1781). Op dy roubuorden steane seis en by de frou en dochter trije bargen yn it wapen. De tsjerke wurdt dan ek wol bargetsjerke neamd. De grêfkelder fan de famylje leit yn it middenpaad tsjin it koer oan. Ut de roomske tiid stamme de trije alterstiennen mei wijingskrúskes. Ek út de roomske tiid datearje de piskina yn de súdeastlike muorre en de sakramintsnis yn de noardeastlike muorre.

## Oargel
Op de oargelgalerij, dy't op de foartsjerke leit, stiet in oargel dat oarspronklik foar in partikulier yn Makkum boud waard. It út 1872 stammende ynstrumint waard troch de bruorren Adema út Ljouwert boud en stie tusken 1895 en 1908 yn de grifformearde tsjerke fan Piaam. Bakker & Timmenga ferhûze it oargel yn 1916 nei Jouswier en itselde oargelbedriuw restaurearre it yn 1982.

## De tsjerke foar de restauraasje

File:Exterieur vensters zuidgevel - Jouswier - 20121160 - RCE.jpg|*Súdgevel mei bepleistering, 1972*
File:Exterieur noordzijde - Jouswier - 20121161 - RCE.jpg|*De noardgevel foar de restauraasje*	


## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Troanrede

De **troanrede** is in regearferklearring dy't alle jierren troch de Kening fan de Nederlannen op Prinskesdei yn de Ridderseal foardroegen wurdt. De troanrede bestiet tradisjoneel út twa eleminten:
*Beskôgings oer wat der yn it ôfrûne tiidrek yn Nederlân en op oare plakken yn 'e wrâld bard is.
*Oankundigings fan plannen en maatregels op it mêd fan wetjouwing en bestjoer.

## Ta stân kommen fan de troanrede
De troanrede wurdt foar it grutste part troch de ministers skreaun en wurdt ûnder politike ferantwurdlikens fan it kabinet útsprutsen. De tekst wurdt troch in protte minsken feroare ear't er foardroegen wurdt. De minister-presidint hat dêr de regy by yn hannen: hy moat derfoar soargje dat it in gearhingjend ferhaal wurdt mei in logyske opbou. In earste konsept wurdt yn de ministerried bepraat.
Fedde Schurer-betinking

De **Fedde Schurer-betinking** wie in betinking fan it libben fan 'e grutte Fryske dichter, skriuwer en kranteman Fedde Schurer, dy't troch syn bân mei Kneppelfreed foar ivich ferbûn wêze sil mei de Fryske taalstriid. Dizze gearkomste waard holden op 'e jûn fan 19&nbsp;maart 2018, doe't it persiis fyftich jier lyn wie dat Schurer (op 19&nbsp;maart 1968) sa hommels weirekke. It plak fan 'e betinking, de eardere grifformearde Sionstsjerke op It&nbsp;Hearrenfean, wie net tafallich keazen: dit wie deselde tsjerke dêr't Schurer fanwegen syn pasifistyske opfettings op in stuit út 'e gemeente set waard.

De betinking hie de namme krigen *As in Mosk yn it Sân*, ferwizend nei ien fan Schurer syn teksten. De iepening hie dien wurde sillen troch Hans Broekhuizen, wethâlder fan Kulturele Saken fan 'e Gemeente It&nbsp;Hearrenfean, mar dy sei op it lêste momint ôf om't er him oan 'e kampanje wije woe foar de gemeenteriedsferkiezings dy't op 21&nbsp;maart holden wurde soene. De jûn bestie út inkele koarte taspraken en in pear âlde byldfragminten fan Schurer mei syn ûnôfskiedlike piip yn 'e mûle. It grutste part fan it program bestie lykwols út muzyk. 

Trettjin lieten fan Schurer (eins op muzyk sette gedichten) waarden songen troch it foar de gelegenheid ta 32 sjongers en 3 begelieders útwoeksen Kwartettekoar ûnder lieding fan Hindrik van der Meer, te begjinnen mei *As in Mosk yn it Sân*. Teffens waarden fjouwer fan syn gedichten foardroegen. Der waard stilstien by Schurer syn rol as sjoernalist en taalstrider, mar ek by syn artistike karriêre as dichter. It publyk song mei útset lûd mei by lieten as *In Spyltúch Bin Ik yn Gods Hân* (dat by syn libben net yn 'e Sionstsjerke klinke mocht fanwegen de antymilitaristyske sentiminten yn dat fers), en *It Feintsje fan Menaam*, dat Schurer skreau foar de brulloft fan Ype Poortinga, en dat wierskynlik syn bekendste liet is. In op 'e gearkomste sitearre útspraak fan Eeltsje Boates Folkertsma wie lykwols: "It bêste fers dat Fedde Schurer skreaun hat, is syn eigen libben."
Betinking

In **betinking** is de fiering, almeast op in plechtige, sombere en ynteine wize, fan 'e neitins oan in persoan of foarfal. Soks wurdt ornaris dien troch in gearkomste te hâlden. Sa kin in rouplechtichheid nei in stjergefal ek as in betinking beskôge wurde. Almeast sprekt men lykwols fan in betinking as der in grutter tiidsskoft sit tusken de plechtichheid en itjinge dat dêrmei betocht wurdt. Guon betinkings wurde elts jier holden, mar it komt ek foar dat se mar ienris holden wurde, faak as itjinge dat betocht wurdt fiif, tsien, fiifentweintich, fyftich of hûndert jier lyn is.

De bekendste betinking is de Nasjonale Deadebetinking, dy't yn Nederlân elts jier op 4&nbsp;maaie holden wurdt. Dêrby wurde de minsken betocht dy't sneuvele binne ûnder de Dútske besetting fan Nederlân yn de Twadde Wrâldoarloch en teffens by de befrijing en yn alle wapene konflikten dêr't Nederlân sûnt de Twadde Wrâldoarloch oan dielnommen hat. In oar bekend foarbyld is de Betinking fan de Slach by Warns, dy't elts jier op in sneon oan 'e ein fan septimber op Reaklif holden wurdt. Dêrby wurdt de oerwinning betocht fan 'e Westerlauwerske Friezen op greve Willem&nbsp;IV fan Hollân yn 'e Slach by Warns, yn 1345.
Alphen-Chaam

**Alphen-Chaam** is in gemeente yn de Nederlânske provinsje Noard-Brabân. De gemeente hat neffens it CBS  ynwenners (). It haadplak fan Alphen-Chaam is Alphen. Oare plakken binne Bavel, Chaam, Galder, Strijbeek en Ulvenhout.

## Keppelingen om utens
* Webstee fan de gemeente
Cecilia Alberta Kloosterhuis

**Cecilia Alberta Kloosterhuis** (Willemsoord, 4 desimber 1909 - Stienwyk, 25 desimber 1979) wie in Nederlânsk yngenieur en skriuwster fan it standertwurk oer de koloanjes fan de Maatskippij fan Woldiedichheid.

## Libben en wurk
Kloosterhuis waard berne yn Willemsoard, in eardere koloanje fan de Maatskippij fan Woldiedichheid. Sy wie in dochter fan de ûnderwizer en lettere accountant Henricus Jacobus Leo Kloosterhuis en fan ûnderwizeres oan de legere skoalle fan Willemsoard Lina Mulders. Fan 1931 oant 1953 wie hja direktrise fan lânbouhúshâldskoallen yn Goor en Markelo. Dêrnei studearre se oan de doedestiidske  Lânbouhegeskoalle Wageningen en helle yn 1959 it yngenieursdiploma yn de húshâldwittenskippen.  Kloosterhuis hat it standertwurk oer de frije koloanjes fan de Maatskippij fan Woldiedichheid skreaun: *De bevolking van de vrije koloniën der Maatschappij van Weldadigheid*. Om dat wurk foltôgje te kinnen beëinige se har beropsmjittich wurk yn Wageningen en yn Grins in 1971. Krekt foar har ferstjerren yn 1979 wie it wurk yn konsept dien, mar noch net yn druk ferskynd. It waard yn 1981 postúm útjûn.

Dêrneist hat Kloosterhuis it argyf fan de Maatschappij van Weldadigheid op 'e nij beoardere en tagonklik makke en it sadwaande mooglik makke om de wederwarichheden fan yndividuele kolonisten te folgjen. De fan har opstelde registers kinne rieplachte wurde yn it Museum De Koloniehof te Frederiksoard en yn it Drintsk Argyf te Assen.

Kloosterhuis stoar yn desimber 1979 yn de âldens fan 70 jier yn Stienwyk. Se waard beïerdige yn Westerbork, it berteplak fan har mem Lina Mulders. Yn Willemsoard waard de ir. C.A. Kloosterhuisstraat nei har ferneamd.

## Bibliografy
**De bevolking van de vrije koloniën der Maatschappij van Weldadigheid*, útj. De Walburg  Pers. Sutfen, 1981, ISBN 90-6011-026-9
**Geschiedenis van het  [[Westerbeek (hûs)|hûs Westerbeek]] te Frederiksoord*, útj. De Walburg  Pers. Sutfen, 1975, ISBN 90-6011-482-5

## Keppeling om utens
* Biografy resources.huygens.knaw.nl/vrouwenlexicon/
Drintsk Argyf

It **Drintsk Argyf** is it Regionaal Histoarysk Sintrum foar de provinsje Drinte, en de fuortsetting fan it âlde *Rijksarchief in Drenthe*. It ynstitút is festige oan de Brink in Assen en bewarret de histoaryske argiven fan de provinsje.

It argyf hat 30 betelle meiwurkers, dy't stipe wurde troch 50 frijwilligers.

## Keppeling om utens
*Webside fan it argyf
Regionaal Histoarysk Sintrum

In **Regionaal Historisch Centrum** (RHC) is de algemiene namme fan in kultuerhistoaryske ynstelling dy't fia it behear en beskikber stellen fan ferskate histoaryske boarnen it ûndersyk nei de histoary yn alle mooglike foarmen befoarderje wol. Faak komt in RHC fuort út in fúzje fan twa as maer kulturele ynstellingen yn in beskate regio dy't earder yn aparte disiplines wurken: argyftsjinsten, bibleteken, musea of dokumintaasjesintra op in spesifyk mêd. In protte RHC's fungearje as in iepenbier lichem dy't syn juridyske grûnslach fynt yn in Mienskiplike Regeling.

De term waard oarspronklik brûkt as soartenamme foar de nije ynstellingen dy't op provinsjaal nivo ûntstean moasten út de fúzjes fan de Ryksargiven yn de provinsjes mei oare kulturele ynstellingen. Dêrút ûntstiene tsjinsten dy't yn algemiene sin as "Regionaal Historisch Centrum" oantsjut wurde, mar faak in sterk ôfwikende namme hawwe.

Sûnt waarden ek oare fuzjes tusken regionale of lokale argyftsjinsten mei biblioteken, museums of dokumintaasjesintrums oantsjut as "Regionaal Histoarysk Sintrum", dat somtiids wol, soms foar in part en soms net yn de nammejouwing werom te finen wie. Yn oare gefallen naam in gemeenteargyf fan in bepaalde gemeente it (statysk) argyfbehear fan de gementen der omhinne oer, wêrnei't de namme "Gemeenteargyf ..." net mear foldie en ek op in mear algemiene beneaming oergien waard. Yn beide gefallen binne de nije tsjinsten faak werom te kennen oan oantsjuttingen lykas "Histoarysk Sintrum ..." of "Regionaal Argyf ...".

## De sintra
* Argyf Iemlân
* Brabants Historisch Informatie Centrum
* Drintsk Argyf
* Geldersk Argyf
* Grinzer Argiven
* It Utertsk Argyf
* Histoarysk Sintrum Oerisel
* It Flevolânsk Argyf
* Noard-Hollânsk Argyf
* Regionaal Histoarysk Sintrum Limburch
* Tresoar
* Siuwsk Argyf
Lutheranisme

It **lutheranisme** is in wichtige streaming binnen it protestantske kristendom dy't fuortkomt út de teology fan Marten Luther (1483-1546). Mei likernôch 80 miljoen oanhingers is it de tredde grutste protestantske streaming, nei de pinksterbeweging en it anglikanisme.

## Skiednis
De skiednis fan it lutheranisme begûn yn 1517, doe't de Dútske teolooch yn 95 stellings syn ûnfrede oer de wantastannen binnen de katolike tsjerke kenber makke. Luther fûn dat de bibel de wiere boarne fan wierheid wie, en net de wurden fan de tsjerke of de paus. De katolike tsjerke hold it folk bygelyks foar dat men ôflitten keapje en bychtsje moast om yn de himel te kommen, wylst it oprjocht leauwen yn God en it betrouwen op syn leafde en fersoenlikens neffens him genôch wie. De stellings waarden yn koarte tiid oerset yn it Dútsk en binnen twa wiken ferspraat troch hiel Dútslân; binnen twa moannen sels troch hiel Europa. Luther hope mei syn 95 stellings de eagen fan oaren binnen de katolike tsjerke te iepenjen en in grûnige herfoarming útein te setten, mar doe't hieltyd mear minsken fan syn ideeën hearden en de bibel no ek sels bestudearren, kaam der in wiere reformaasje op gong.
King Moody

**King Moody** (folút: **Robert Moody**; New York City, 6 desimber 1929 – Tarzana, 7 febrewaris 2001) wie in Amerikaansk komyk en tillefyzje-akteur.

## Karriêre
Hy waard bekend mei syn rol fan Shtarker yn de telefyzjerige *[[Get Smart]]* en fan syn optreden as Ronald McDonald yn de reklamefilmkes fan McDonald's fan 1969 oant 1985.

Hy spile in kaptein fan in romteskip yn *Teenagers From Outer Space* en ferskate oare rollen yn fjirtich films en telefyzje-ôfleveringen sa as *Bonanza*, *The Bob Newhart Show*, *CHiPs*, *Combat!*, *The Man From U.N.C.L.E.*, *Dragnet* en *Sea Hunt*.

## Priveelibben
Moody troude mei Rachel Rosenthal yn 1960; it houlik duorre 19 jier oant de skieding yn 1979. Yn 1981 troude er fannijs mei Jacqueline L. Larson, mar nei trije jier giene hja wer byinoar wei.

Moody stoar yn de âldens fan 71 jier yn Tarzana, Kalifornje.

## Keppelings om utens
* Folsleine filmografy fan King Moody yn de IMDb
Herfoarme tsjerke (Moarre)

De **Herfoarme tsjerke** (ek: **Jehannestsjerke**) yn Moarre is ien fan de twa tsjerkegebouwen fan de herfoarme gemeente Moarre-Ljussens. De gemeente wurket nau gear mei de grifformearde gemeente fan Ljussens en de herfoarme gemeenten fan Peasens en Wierum.

Yn 2025 waard de tsjerke oernaam troch de Stichting Alde Fryske Tsjerken.

## Bou

De romano-goatyske tsjerke is 13e iuwsk en waard oarspronklik oan de Jehannes de evangelist wijd. De tsjerke ferlear yn 1843 de 16e-iuwske sealtektoer. Yn dat jier waard tagelyk mei in nije westlike gevel de neoklassisistyske toer boud, dy't in soad hat fan it tuorke op de Ealsumer tsjerke.

It midsiuwske muorrewurk bleau bewarre, ek al binne der letter grutte ramen ynbrocht. De frij rike arsjitektuer fan de tsjerke kin wize op bannen mei it kleaster Mariëngaard. De fan kleastermoppen boude muorren wurde troch steunbearen op it plak holden. Under de goate is in toskfries oanbrocht. Njonken de letter ynbrochte spitsbôgefinsters is der yn it earste travee fan de súdlike muorre noch in smel rûnbôgefinster oanwêzich, dat út de boutiid datearret. Yn de noardlike muorre binne spoaren fan in tichtsette tagong en in hagioskoop te sjen. Opfallend is dêr in kaaifoarmige tichtmitsele tagong yn in goatyske nis (13e iuw). It koer fan de tsjerke is fiifsidich en hat in pear profilearre rûnbôgefinsters. 

## Ynrjochting
De tsjerke wurdt fan in houten tonferwulft oerkape. De preekstoel is ienfâldich en stamt út 1849, it doophek is 18e iuwsk. Eastlik fan de preekstoel stiet in bank mei it alliânsjewapen fan de Botma's en de datearing 1622. De bank foar de preekstoel oer is 18e iuwsk. Op de hearebanken en de oare banken binne draaide knoppen oanbrocht. Oan de eastlike muorre fan it koer hinget in stiennen renêssânse epitaaf ta oantinken fan Wopke fan Scheltema en Frouck Roorda fan Ginnum (1625), bewenners fan Heemstrastate. Oan de nuordlike muorre binne de sarken fan harren soan Sippo († 1627) en Gerrit Botma († 1755) en Jantje Nannes († 1747) ynmitsele. De kreake foar it oargel stiet op twa pylders en draacht it alliânsjewapen Botma-Nannes.

Yn de tsjerke hingje trije kroanluchters dy't út de 18e iuw stamme.

De klok waard yn 1659 yn Ljouwert getten waard troch Jurjen Balthasar. De klok mei in diameter fan 85 sintimeter draacht it opskrift: *Waekt want Ghij en weet niet in welke uire uwe Here komen sal. Mat. 24 v. 42 Ao 1659.*

## Oargel
De tsjerke besit in ienmanualich oargel mei acht stimmen, dat yn 1740 boud waard troch de oargelbouwer Johann Michaëll Schwartzburg, dy't ek it oargel fan de Waalske tsjerke yn Ljouwert boude. De bou fan it ynstrumint waard mooglik makke troch in skinking fan Jantje Nannes.  

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Skellefteå (gemeente)

**Gemeente Skellefteå** (Sweedsk: *Skellefteå kommun*) is in gemeente yn Västerbottens län yn it noarden fan Sweden. It haadplak fan de gemeente is Skellefteå. Inkelde oare plakken yn de gemeente binne Ursviken, Skelleftehamn, Bureå en Kåge.

## Wenkearnen
De gemeente Skellefteå hat 20 wenkearnen:
Bjurholm (gemeente)

**Gemeente Bjurholm** (Sweedsk: *Bjurholms kommun*) is in gemeente yn Västerbottens län yn it noarden fan Sweden. It haadplak en teffens de iennichste wenkearn fan de gemeente is Bjurholm. De gemeente waard yn 1863 oprjochte, mar makke tusken 1974 en 1983 diel út fan de gemeente Vännäs. Sûnt de splitsing hat Bjurholm it leechste ynwennertal fan alle gemeenten yn Sweden.

## Plakken
Umeå (gemeente)

**Gemeente Umeå** (Sweedsk: *Umeå kommun*) is in gemeente yn Västerbottens län yn it noarden fan Sweden. De haadstêd en teffens de grutste stêd fan de gemeente is Umeå.

## Demografy
Hjirûnder stiet in oersjoch fan de ynwennertallen fan de gemeente Umeå sûnt 1950:

Op 31 desimber 2016 hie 13,47 prosint fan alle ynwenners in bûtenlânske eftergrûn.

## Plakken yn de gemeente
Tätort:
Jean-Jacques Dony

**Jean-Jacques Dony** (Luik, 24 febrewaris 1759 –  Bois-l'Évêque, 6 novimber 1819) wie in Belgysk útfiner en yndustrieel.

Dony betocht in prosedee foar de yndustriële produksje fan suver sink. Hy krige yn 1806 per keizerlik dekreet it eksploitaasjemonopoalje fan de sinkminen fan Moresnet yn de provinsje Luik. De myn bleau yn 't wurk oant de ein fan de 19e iuw.

Ut de eksploitaasje fan Moresnet ûntstie letter de machtige fennoatskip fan de Vieille Montagne, dy't syn aktiviteiten ta it bûtenlân útwreide hat, ûnder oare yn Frankryk, Dútslân en Sweden (*Zinkgruvan*).  De *Société de la Vieille Montagne* waard yn 1989 opnaam yn de groep Union Minière, dy't sûnt 2001 de namme Umicore hat.

Jean-Jacques Dony stoar betreklik earm yn 1819. François-Dominique Mosselman, dy't it bedriuw oernaam, betelle in rinte oan syn widdo en soan.
Primaat

* primaat (biskop), in titel dy't yn guon tsjerkegenoatskippen oan beskate biskoppen of aartsbiskoppen takend wurdt
* primaat (sûchdier), in sûchdier hearrend ta it skift fan 'e primaten (*Primates*), te witten minskapen en minskeftigen
Dorotea (gemeente)

**Gemeente Dorotea** (Sweedsk: *Dorotea kommun*; Súdsamysk: *Kraapohken tjïelte* of *Döörten tjïelte*) is in gemeente yn Västerbottens län yn it noarden fan Sweden. De gemeente falt ûnder de lânskippen Jämtland, Lappland en Ångermanland. It haadplak en teffens de iennichste wenkearn fan de gemeente is Dorotea mei 1.706 ynwenners.

Tusken 1970 en 2015 is it ynwennertal fan de gemeente mei 33,2 prosint ôfnaam, wylst de folsleine befolking fan Sweden yn itselde tiidrek mei 18,0 prosint groeide. Op 31 desimber 2016 hie 10,3 prosint fan de ynwenners in bûtenlânske eftergrûn.
Primaat (biskop)

**Primaat** (Latynsk: *primus* = "ien fan de earsten") is in tsjerklike titel fan in persoan dy't yn in bepaald gebiet de wichtichste amtsdrager is. Yn de katolike, otterdokse en anglikaanske tsjerken is in primaat altyd in biskop.
Lycksele (gemeente)

**Gemeente Lycksele** (Sweedsk: *Lycksele kommun*) is in gemeente yn Västerbottens län yn it noarden fan Sweden. De gemeente falt ûnder it lânskip Lappland en hat 12.257 ynwenners (2017). It haadplak fan de gemeente is Lycksele.

## Plakken
Op 31 desimber 2015 hie de gemeente trije wenkearnen:
Karlskrona (gemeente)

**Gemeente Karlskrona** (Sweedsk: *Karlskrona kommun*) is in gemeente yn Blekinge län yn it suden fan Sweden. It haadplak fan de gemeente is Karlskrona. De gemeente ûntstie troch in yngrypende weryndieling yn de santiger jierren, doe't meardere lokale bestjoeren yn it gebiet gearfoege waarden.

## Wenkearnen
Gemeente Karlskrona bestiet út 19 wenkearnen. De ynwennertallen yn de ûndersteande tabel binne fan 31 desimber 2015.

## Demografy
### Befolkingsûntwikkeling

### Migraasje-eftergrûn
Op 31 desimber 2014 hie de gemeente 8.582 ynwenners mei in migraasje-eftergrûn (13,34 prosint). Yn 2002 wie dat oandiel noch 7,12 prosint.
Olofström (gemeente)

**Gemeente Olofström** (Sweedsk: *Olofströms kommun*) is in gemeente yn Blekinge län yn it suden fan Sweden. De gemeente ûntstie yn 1967 en it haadplak is Olofström.

## Wenkearnen
Gemeente Olofström bestiet út 5 wenkearnen. De ynwennertallen yn de ûndersteande tabel binne fan 2015.

## Demografy
### Befolkingsûntwikkeling

### Migraasje-eftergrûn
Op 31 desimber 2014 hie de gemeente 3.461 ynwenners mei in migraasje-eftergrûn (26,56 prosint). Yn itselde jier wennen der 2.761 minsken dy't net yn Sweden berne binne (21,2 prosint).
Ronneby (gemeente)

**Gemeente Ronneby** (Sweedsk: *Ronneby kommun*) is in gemeente yn Blekinge län yn Sweden. De gemeente leit yn it lânskip Blekinge en grinzget oan de gemeenten Tingsryd, Emmaboda, Karlskrona en Karlshamn.

## Plakken

## Demografy
### Befolkingsûntwikkeling

### Migraasje-eftergrûn
Op 31 desimber 2014 hie de gemeente 4.176 ynwenners mei in migraasje-eftergrûn (14,8 prosint). Op 31 desimber 2002 wie dat oandiel noch 8,45 prosint.
Sölvesborg (gemeente)

**Gemeente Sölvesborg** (Sweedsk: *Sölvesborgs kommun*) is in gemeente yn Blekinge län yn it suden fan Sweden. De gemeente leit yn it westen fan it lânskip Blekinge en grinzget oan de gemeenten Bromölla, Olofström en Karlshamn.

## Plakken
Gemeente Sölvesborg bestiet út 9 wenkearnen mei mear as 200 ynwenners (*tätorter*):
Tätort

In **tätort** (letterlik: "tichtbefolke plak"; mearfâld: *tätorter*) is yn Denemark, Finlân, Noarwegen en Sweden in beboud gebiet mei op syn minst 200 ynwenners, en dêr't de ôfstân tusken de huzen minder as 200 meter is. Ek it oandiel rekreaasjewenten moat minder as 50 prosint wêze.

## Sweden
Om de fiif jier berekkenet *Statistiska centralbyrån* (SCB) de yndielings fan de *tätorter*. Om't dy berekkening foar in grut part basearre is op de ôfstân tusken huzen, kin it wêze dat in *tätort* yn mear as ien gemeente of provinsje leit. Gebieten dy't net binnen in *tätort* falle wurde troch it SCB *utanför tätort* (ferlykber mei útbuorren) neamd.
Fiifdiel

In **fiifdiel** is Aldfrysk foar *fiifde part*. It wurd is bekend fan it lân de Frjentsjerter Fiifdielen. It fiifdiel is dêr in  steatkundich ûnderdiel fan it lân. Bestjoerlik hienen de fiifdielen betsjutting om't bygelyks it gebiet eigen fertsjinwurdigers ôffeardige. De Fjentsjerter Fiifdielen waarden op it lêst aparte gritenijen.

## Sjoch ek
* trimdel
*
Ronneby

**Ronneby** is in stêd yn de provinsje Blekinge län yn Sweden en is de haadstêd fan de gemeente Ronneby. De stêd beslacht 821 hektare en hie 12.892 ynwenners yn 2016.

## Skiednis
Ronneby komt foar it earst om 1300 hinne foar as *Rotnæby*, wat "it doarp by de bolderjende (rivier)" betsjut. De stêd krige foar it earst stedsrjochten yn 1387 en wie yn de midsiuwen in wichtige hannelsstêd.

Yn 1564 fûn der yn Ronneby in bluodderige slach plak tusken Sweedske en Deenske legers, dêr't in protte ynwenners by om it libben kamen. Fan it stedsje wie nei ôfrin neat mear oer.
Kistoargel

In **kistoargel** of **posityf** is in lyts piipoargel dat de foarm fan in kist hat. In kistoargel kin frij maklik ferfierd wurde (hoewol't er grutter as in portatyf is) en bygelyks yn in orkestopstelling pleatst wurde. Sa hat de oargelist ek optimaal kontakt mei de dirigint en oare musisy, oars as at de oargelist fier fuort op in balkon oan de oare kant fan de tsjerke sit. It kistoargel is ek in gaadlik ynstrumint yn sealtsjes fan bygelyks in sikehûs of ferpeechhûs dêr't tsjerketsjinsten hâlden wurde. 

Yn de 20e en 21e iuw wurdt it kistoargel by de measte konsertante útfieringen as begeliedend basisynstrumint brûkt yn it barokke kontinuospul, en benammentlik by tsjerklike myzyk, lykas yn de passys, missen en kantates fan Johann Sebastian Bach. Histoarysk waard de kontinuo lykwols op it grut oargel spile.
Goateboarch (betsjuttingsside)

* Goateboarch, de twadde grutste stêd fan Sweden.
* Goateboarch (gemeente), de gemeente dêr't boppeneamde stêd diel fan is.
* Grut-Goateboarch, de stêd en gemeente Goateboarch en de regio dêromhinne.
Norrköping

**Norrköping** is in stêd yn de histoaryske provinsje Östergötland yn it easten fan Sweden en teffens de haadstêd fan de gemeente Norrköping. De stêd hat 95.618 ynwenners (2016) en beslacht 36,68 kante kilometer.

De rivier Motala ström streamt troch de stêd en soarget foar de ôffier fan wetter fan de Vättermar nei de Baltyske See. Wetterkrêft fan de rivier wie ien fan de faktoaren dy't derfoar soargen dat Norrköping in wichtige stêd foar de tekstylyndustry waard.
Eskilstuna

**Eskilstuna** is in stêd yn de histoaryske regio Södermanland yn Sweden en is de haadstêd fan de gemeente Eskilstuna. De stêd falt ûnder de provinsje Södermanlands län en hat 68.429 ynwenners (2016). Troch de stêd hinne rint de rivier Eskiltuna dy't de Mälarmar mei de Hjälmarmar ferbynt.

## Namme
De stêd is ferneamd nei Sint Eskil (stoarn yn 1069), in Angelsaksyske muonts dy't oan de ein fan de 11e iuw yn de provinsje Södermanland bot fereare waard.
Breuil-Cervinia

**Breuil-Cervinia** is in lyts doarp yn it uterste noarden fan Itaalje. It leit yn 'e regio Val d'Aosta en heart ta de gemeente Valtournenche. **Breuil** is de Frânske namme en **Cervinia** de Italiaanske namme fan it doarp; de kombinaasje fan beide nammen betsjut sokssawat as 'sompich gebiet by de Matterhorn. 

It plak leit op in hichte fan 2003 m. en is in bekend fakânsje-oarde, foaral in wintersportbestimming. Fan de twadde helte 19e iuw ôf begûn it beklimmen fan de Matterhorn út Breuil-Cervinia wei.
Borås

**Borås** is in stêd yn de histoaryske regio Västergötland yn Sweden en is de haadstêd fan de gemeente Borås. De stêd falt ûnder de provinsje Västra Götalands län en is mei 72.434 ynwenners (2016) de fyftjinde stêd fan Sweden nei ynwennertal.

Borås krige yn 1621 stedsrjochten fan Kening Gustaaf II Adolf. De efterlizzende gedachte wie om kuorkerinners in plak te jaan dêr't hja harren guod ferkeapje mochten. It ûntwikkeljen fan de stêd liet net lang op him wachtsje. Nei in iuw wennen der al mear as 2.000 minsken. Fjouwer kear hat de stêd te krijen hân mei in grutte brân: yn 1681, 1727, 1822 en 1827. De 13de-iuwske Caroli-tsjerke, it âldste gebou fan de stêd, is nea troch de brannen ferwoaste.
Grifformearde tsjerke (Ljussens)

De **Grifformearde tsjerke** oan de Doarpsstrjitte yn Ljussens is in gebou fan de grifformearde PKN-gemeente fan Moarre en Ljussens. It is ien fan de âldste grifformearde gemeenten fan noardeast Fryslân. Allinne de grifformearde gemeente fan Kollumersweach is krekt wat âlder. It hjoeddeiske tsjerkegebou stamt út 1927.

## Skiednis

De earste tsjerke fan de yn 1851 stifte ôfskieden gemeente fan Ljussens stie oan de ein fan de Doarpstrjitte oan de westrâne fan it doarp. It wie in ienfâldich sealtsjerkje, dat skûl gyng achter de pastorij. Yn de rin fan de tiid waakste de gemeente hurd oan, benammen doe't de doleânsje him oankundige. Dat makke dat der mear nei it doarp ta oan deselde strjitte in nije tsjerke boud wurde koe. Yn 1927 waard de nije tsjerke mei toer neffens in ûntwerp fan Ane Nauta set. De grifformearden fan Ljussens en Moarre ha altiten ien gemeente foarme. 

Wat ledetal oanbelanget lei it hichtepunt fan de gemeente yn de jierren 1960, doe't dy sa'n 800 leden telde. Dêrnei naam it ledetal ôf, net sasear fanwegen ûnttsjerkliking mar fral troch't de wurkgelegenheid yn Ljussens ôfnaam en jimmeroan mear minsken it doarp ferlieten. Tsjintwurdich hat de gemeente in pear hûndert leden, dy't noch altiten in grutte bân mei harren tsjerke hawwe. Der is sneins noch twa kear preek. 

## Beskriuwing tsjerke
De tsjerke is in krúsfoarmich gebou mei op de súdwestlike hoeke in klokketoer, dy't bekroand wurdt mei in fjouwersidige spits. In gevelstien mei de tekst "*Geeft den Heere de eer zijns naams*" (Ps 96:8a) is ta oantinken fan de bou njonken it haadportaal ynmitsele.
## Oargel
It oargel waard yn 1876 troch fan oarsprong Boalserter Lolke Ypma (1823-1887) út Alkmaar eartiids boud foar de Sint-Martinustsjerke fan Boalsert. Dy tsjerke waard yn 1934 sletten en ferfongen troch nijbou. It oargel waard doe ferkocht oan de firma A. Standaart (Skiedam), dy't de ûnderdielen brûkte foar de bou fan in oargel foar de grifformearde tsjerke yn Ljussens. Yn de jierren 1980 waard it ynstrumint restaurearre en yn de oarspronklike steat werom brocht.
Södertälje

**Södertälje** is in stêd yn de provinsje Stockholms län en is mei 71.774 ynwenners (2016) de haadstêd fan de gemeente Södertälje. De stêd leit oan it 56 kilometer lange Södertäljekanaal dat de Mälarmar mei de Baltyske See ferbynt. Sûnt 2000 is Södertälje it grutste plak fan de histoaryske regio Södermanland.

Frachtweinfabrikant Scania AB hat syn haadkantoar yn Södertälje en is mei 9.140 wurknimmers de grutste wurkjouwer fan de stêd. Ek farmaseutysk multinasjonal AstraZeneca is fan grut ekonomysk belang foar de stêd en de omjouwing.
Scandinavian Airlines

**Scandinavian Airlines** of **SAS** is in Sweedske loftfeartmaatskippij dy't út de trije Skandinavyske lannen Denemark, Noarwegen en Sweden wei operearret. It bedriuw hat bases yn fiif stêden: Stokholm, Kopenhagen, Oslo, Stavanger en Trondheim. It haadkantoar fan it bedriuw stiet yn Solna.

## Float
De float fan Scandinavian Airlines bestiet út 164 fleanmasines (27 maart 2018):
List fan gemeenten yn Sweden

Dit is in **list fan [[gemeenten fan Sweden|gemeenten]] fan [[Sweden]]**, sa't dy sûnt de yndieling fan 1 jannewaris 2012 besteane. Der binne 290 gemeenten.
Elim (Sigerswâld)

**Elim** is in tsjerkegebou fan de kristlik-grifformearde gemeente fan Sigerswâld-De Wylp.

## Gemeente
De kristlik-grifformearde gemeente fan Sigerswâld-De Wylp is yn 1960 stifte. Doe gyng ûnder lieding fan D.J. Klein-Onstenk, dy't letter dûmny waard en as finzenisdûmny bekendheid krige, de herfoarme evangelisaasje oer nei it tsjerkegenoatskip fan de Kristlik-Grifformearden. By de oprjochting yn 1960 telde it tal leden 110, tsjintwurdich (2018) is dat tal mear as ferdûbele. De gemeente fierde yn 2010 it fyftich-jierrich jubileum.

## Gebou
De tsjerke waard yn 1970 boud. Yn 2015 fûn in ferbouwing en modernisearring plak.

## Oargel
It oargel achter it neogoatyske front is âlder as it gebou sels. It waard om 1895 hinne boud foar it Sint-Antoniusgesticht yn Amsterdam. It ferhûze dêrnei nei ferskate plakken yn Den Haach om lang om let yn 1960 telâne te kommen yn Sigerswâld. De gemeente makket hjoeddedei (2018) gebrûk fan in Monarke elektroanysk oargel.

## Keppeling om utens
* Disposysje piipoargel
Hear bliuw my nei

***Hear bliuw my nei*** is de Fryske oersetting fan de Ingelske kristlike *[https://en.wikipedia.org/wiki/Abide_with_Me Abide with Me]*. De tekst waard yn 1847 skreaun troch Henry Francis Lyte, doe't er mei tuberkuloaze op syn stjerbêd lei.

## Tekst

## Eksterne links
Hear, bliuw my nei - Manljussjongferiening Dit is 't wat ús bynt