Ancona

**Ancona** is in havenstêd en gemeente yn noardeastlik Itaalje. De stêd leit op rotseftich gebiet oan 'e  Adriatyske See en is de haadstêd fan 'e regio De Marken (*Marche*) en de provinsje Ancone. De stêd leit 244 kilometer noardeastlik fan Rome. De namme Ancona komt fan it Grykske Ἀγκών (*Ankón*) en betsjut earmtakke, in ferwizing nei de kustfoarm fan in bûge earmtakke dêr't it plak leit. Ancona hat as haven wichtige ferbiningen mei Kroaasje, Albaanje, Grikelân en Turkije. De *[[frazioni]]* Montesicuro en Paterno d'Ancona meitsje diel út fan 'e gemeente.

## Skiednis
Ancona waard yn 387 f.Kr. stifte troch Griken fan Doaryske komôf. Hja wiene flechte út Syracuse foar de tiran Dionysios I en bouden in akropolis op 'e heuvel, dêr't hjoed-de-dei de katedraal stiet. De mytyske stifter fan 'e koloanje yn Ancona wie Diomedes.

Nei de bestjoerlike yndieling fan keizer Augustus lei de stêd oan 'e úterste punt fan 'e regio Picenum. Keizer Trajanus liet in triomfbôge bouwe yn 'e haven fan Ancona, dy't er ek útwreide hie om dêr de *accessum Italiae* (tagong fan Itaalje) fan te meitsjen foar de folken fan it easten. 

Op it plak fan 'e hjoeddeiske katedraal stie in timpel fan Fenus (dy't yn 'e Grykske tiid oan Afrodite wijd wie). Hja wie neffens Catullus en Juvenalis de lokale beskermgoadinne.

Ancona wie in markgreefskip yn it Hillige Roomske Ryk dat ûnder de namme Republyk Ancona as yn fan 'e maritime republiken in grutte bloei meimakke. Nei de ferdriuwing fan 'e joaden út 'e Spaanske lannen yn 1492 (it ferdriuwingsedikt), waard Ancona ien fan harren taflechtsplakken. Koloanjes fan Ancona waarden fan Valencia oant de Swarte See stifte. De Republyk Ancona hie geregeldwei striid mei Feneesje, harren direkte konkurrint foar de hannel mei it Easten. Iuwenlang hie Ancona in bân mei de republyk Ragûsa. Dat gie benammen oer de hannel yn krûden, side en hout.

Sûnt 1532 wie de stêd ûnderdiel fan 'e Tsjerklike Steat. Doe't paus Pius V yn 1569 de joaden út syn gebiet ferdreau, makke er foar Ancone in útsûndering. In reden dêrfoar wie mooglik dat er de hannel mei it Osmaanske Ryk net yn gefaar bringe woe.

Ancona wie ien fan 'e wichtichste haadrolspilers yn 'e striid fan 'e Risorgimento. Op 29 septimber 1860 slette de stêd him nei in dreech belis oan by it takomstige Keninkryk Itaalje.

## It besjen wurdich
Njonken de bôge fan Trajanus oan 'e dokken fan 'e haven is de stêd ryk oan oare monuminten:

* De katedraal fan San Ciriaco (Syriacuskatedraal) mei in Gryksk krúsplan en Byzantynske dekoraasjes leit op 'e Guasco-heuvel en dominearret de see fan trije kanten.
* De romaanske tsjerke fan Santa Maria della Piazza (Sint-Marije fan it Plein) hat in ryk portaal mei symboalyske figueren.
* It goatyske Palazzo degli Anziani (Paleis fan 'e Aldsten) is it gemeentehûs sûnt de trettjinde iuw en sjocht út op 'e haven.
* De Loggia dei Mercanti (Lôzje fan 'e Keaplju), de tsjerken fan San Francesco delle scale (Sint Fransiskus fan 'e Treppen) en Sant'Agostino (Sint-Augustinus) binne bouwurken fan 'e arsjitekt Giorgio Orsini (yn it Kroätysk Juraj Dalmatinac) út 'e 15 iuw yn mingd goatyske en renêssânsestyl.
* De fontein fan 'e Tredici Cannelle út 1559-1560 is ûntwurpen troch de arsjitekt Pellegrino Tibaldi.

* Ien fan it grutte tal monuminten fan Ancona is de Lazzaretto of Mole Vanvitelliana, in ûntwerp út 1732 fan arsjitekt Luigi Vanvitelli. It beslacht mear as 20.000 m² en is boud op in keunstmjittich fiifhoekich eilân yn 'e haven. It waard boud om de stêd te beskermjen tsjin ynfeksjesykten dy't fan skippen oerbrocht wurde koenen.
* De 19-iuwske Faro Vecchio (âlde fjoertoer) stiet yn it Parco del Cardeto.
* It Monumento ai caduti della Prima Guerra Mondiale (Monumint foar de Slachtoffers fan 'e Earste Wrâldoarloch ) stiet oan 'e hege kust en it rotsige strân fan Passetto. In trep liedt fuort nei de kust.
* De romaanske tsjerke fan Santa Maria di Portonovo (Sint-Marije fan Portonovo) leit yn 'e bosk mei útsjoch oer de see en stiet yn it plak Portonovo. It ûntwerp kombinearret westerromaanske en Byzantynske stilen.

## Musea
* Museo Archeologico Nazionale delle Marche (Nasjonaal Argeologysk Museum fan 'e Marken) - samling prehistoaryske, Picentske, Grykskee en Roemeinske kolleksjes.
* Pinacoteca Francesco Podesti - skilderijen fan Titiaan, Lorenzo Lotto, Guercino, Carlo Crivelli, Carlo Maratta, Sebastiano del Piombo en de Ancona-skilder Francesco Podesti.
* Museo Omero (Homerus Museum).
* Museo della Città (Stedsmuseum) - skiednis fan Ancona.
* Museo Diocesano (Biskoplik Museum) - samling wijde keunst fan ierkristlik oant hjoed-de-dei.