open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dowestien

**Dowestien**, **tuf(fyt)** of **tufstien** is in sedimintêr stiente fan fulkanysk materiaal; fulkanoklastysk stientme. It kin bestean út ferskate komponinten, mar de matriks is fulkanyske jiske. Hjiryn binne stientefragminten werom te finen fan de fulkaan of it omlizzende stiente. Ek fulkanysk glês (obsidiaan) wurdt yn dowestien fûn.

## Untstean
Tufstiensoarten wurde ôfsetten om eksplosive fulkanen hinne, dêr't jiske en pún de atmosfear ynstjitten wurdt, faak mei materiaal fan eardere ôfsettings derby, en delkomt mei de stientefragminten "driuwend" yn de jiskematriks. Omdat de grutste en swierste brokstikken it tichtstby del foelen, is it materiaal dat it fierst fan de boarnefulkaan ôfsetten waard it fynste en meast lykmjittich ôfsetten. Nei ferrin fan tiid ferhurde dit pún trochdat wetter yn de laach krong en hjirmei reagearde, dêr't dowestien troch ûntstie. Der binne dowestienformaasjes bekend fan 230 km² mei in gemiddelde dikte fan 30 meter. 

Moaie en geologysk jonge (midden-Tertiêr oant Pleistoseen âlderdom) foarbylden binne te finen yn de Eifel.

## Gebrûk
Dowestien is in relatyf sêfte stiensoarte dy't maklik te bewurkjen is. Oare beneamingen binne tufstien of dufstien. Mealde dowestien neamt men tras. Tras wurdt tafoege oan mitselspeesje om te soargjen foar in fêster en wetterticht mitselwurk. 

Yn de Midsiuwen waard it yn Fryslân faak brûkt as boumateriaal foar tsjerken. It waard doe út de Eifel helle en ferhannele yn plakken as Utert en Dimter, wêrnei't it oer de Ryn en Isel ferskepe waard. De âlderdom fan tsjerken kin hjirtroch faak better bepaald wurde. Fan de 13e iuw ôf waard dowestien hieltyd faker ferfongen troch oare stiensoarten dy't út de omkriten fan it bouplak helle wurde koenen, lykas bakstiennen.

By de bou fan kastiel Fredenburch yn Utert yn de 16e iuw waard ek dowestien brûkt. De Italjaanske stêd Orvieto is op in heech plato fan dowestien boud.

## Soarten tuf
Der bestean mear as 5000 soarten dowestien, yn in grut ferskaat fan kleuren en hurdheidsgraden, die ofwol yndield wurde nei de gearstalling (porfiertuf, basalttuf, trachyttuf en leusyttuf); ofwol nei it fynplak.
 
Yn Fryslân en Nederlân binne benammen de Dútske in soad tapast, benammen
* Ettringer dowestien
* Römer dowestien
* Weiberner dowestien
* Hasenstoppler dowestien
* Hohenleihe dowestien
Resinter is ek de Italjaanse tuf Peperino tapast:
* Peperino grigio
* Peperino rosato
Ecser

**Ecser** (*[[Slowaaksk]]: Ečer*) is in doarp yn Hongarije, mei 3.534 ynwenners (1 jannewaris 2008), dat in part is fan de stêdekloft fan Boedapest yn de provinsje Pest. In gedielte fan de ynwenners heart ta de Slowaakske minderheid binnen Hongarije. Ecser leit flakby de ynternasjonale lofthaven Ferihegy International Airport en is mei it spoar Boedapest-Újszász-Szolnok en troch in snelwei mei Boedapest ferbûn.

Ecser bestiet út fjouwer histoaryske kearnen: Maglód, Vecsés, Gyömrő en Üllő.

## Skiednis
Ecser waard op 15 desimber 1315 foar it earst yn in skriftlike boarne neamd. It plak is âlder; yn 896 soe neffens in leginde de Magyaarske prins Arpad dy't syn Aziatyske folk it Donaugebiet binnenliede tsjin in iik sitten hawwe te bekommen. Doe't er frege hoe't it plak hiet en fernom dat der gjin topografyske namme bekend wie sei hy "neam it dan iik". "Cser" is Hongaarsk foar iik. 

Yn de tiid fan de iuwenlange Ottomaanske oerhearsking fan Hongarije (1526-1686) waard it doarp hielendal ferlitten, mar yn 1669 fêstigen har de earste ynwenners wer yn Ecser. Yn de ûnôfhinklikheidsstriid ûnder oanfiering fan Rákóczi, 1703-1711, levere Ecser alve soldaten.

It Hongaarske plattelân wie oant yn de 19e iuw in feodaal strukturearre gebiet en de doarpen wienen it besit fan aadlike grutgrûnbesitters, de saneamde magnaten. Ecser wie in it besit fan greve Antal Grassalkovich dy't yn de iere 17e iuw Slowaken nei it doarp helle. Dit is de oarsaak fan de Slowaakske minderheid.

It doarp is yn Hongarije bekend om syn monumintale katholike tsjerke út 1740 en in folksdûns, de "Ecseri lakodalmas" of Ecserske boerebrulloft. De tsjerke, de dûns en de mytyske iik hawwwe in plak krigen yn it wapen fan Ecser.

Krektas safolle Europeeske stêden en gemeenten is ek Ecser in stedebân oangien. De Hongaren keazen foar Zlaté Klasy yn Slowakije en Kumbağ yn Turkije.

## Doarpsbyld

Image:Ecseri 151.jpg|
Image:Ecseri 154.jpg|
Image:Ecseri 158.jpg|
Image:Ecseri 171.jpg|
Image:Ecseri 159.jpg|
Image:Ecseri 156.jpg|
Image:Ecseri 168.jpg|
Image:Ecseri 175.jpg|
Image:Ecseri 178.jpg|
Image:Ecseri 180.jpg|
Image:Ecseri 173.jpg|
Image:Ecseri 166.jpg|
Wierskuorre

In **wierskuorre** is in skuorre dêr't eartiids it op de Waadsee meande smjuntegers of Grut seegers (*Zostera marina*) yn drûge waard. Op Wieringen stiene om 1900 mear as tolve wierskuorren.

Grut seegers is gjin gers- as wiersoarte, mar in wetterplant dy't yn it ûndjippe wetter fan de westlijke Waadsee groeit. It kaam in soad foar by it eilân Wieringen. Dat 'wier' waard iuwenlang brûkt foar it fersterkjen fan seediken, wierdiken. Fan mids 19e iuw ôf ûntstie der in drokke hannel yn seegers. It drûge seegers waard brûkt as folling fan kessens, bêden, stuolsittingen en as isolaasjemateriaal efter plafonds. Der wienen in soad einen dy't op dit 'gers' ôfkamen en sadwaande binne dêr ek einekoaien yn dy kriten by boud. 
Om 1930 bruts der in sykte út yn de fjilden mei seegers, sadat it dien wie mei de wierhannel.

Oan de eastkant fan Aasterein op Skylge stiet yn it bûtendykske kultuerlân de *Grië* noch in wierskuorre. Dy wurdt no brûkt as fakânsje-ûnderkommen.

De lêste autentike wierskuorre (út 1883) dy't yn De Haukes stie, is yn de jierren njoggentich ôfbrutsen en fannijs opboud yn it Suderseemuseum yn Inkhuzen.
Neeltsje Bonnema

**Neeltsje Bonnema** (Koehoal, 10 juny 1949) is in Fryske skriuwster.

Bonnema is berne oan de seedyk boppe Tsjummearum. Se skriuwt in soad oer famkes en froulju. Se wennet yn Frjentsjer.
Nei har kappersopleding folge se in kursus Frysk en waard letter lesjouster Frysk. 

Sûnt 1999 publisearret se gedichten en koarte ferhalen yn literêre blêden en dichtbondels. Se wurket ek mei oan de Fryske skriuwerskalinder is sûnt 2000 lid fan skriuwersploech, *Hysp*.
Yn augustus 2005 ferskynde har earste bondel mei koarte ferhalen, *Rachlan* by Utjouwerij Venus.
Fan 2004 ôf oant skreau se it huldegedicht foar de PC-kening.

## Wurk
* *Famke yn Frjentsjer* (memoires fan Hyke Sophia Kuperus) (oerset mei Trinus Riemersma), 2003
* *Rachlan*, ferhalebondel 2005 
* tekst katalogus skilder Jan Roos (tekst fan Rudy Hodel), oersetting, 2005
* *Reinke. In lytse skiednis fan in grutte frou*. Koarte roman (2017)
Kleastermop

**Kleastermoppen**, ek wol **kleasterstiennen**, **mûontsestiennen** en **âlde friezen** neamd, binne midsiuwske bakstiennen. Se wienen folle grutter as de hjoeddeistige bakstiennen en waarden benammen brûkt foar kleasters, tsjerken en kastielen. Hoewol't it net mei wissichheid fêststeld wurde kin wurdt útgien fan de hearskjende opfetting dat kleasteroarders oan de basis fan de bakstienfabrikaazje stienen, sa't de namme al tinken docht; ek bakstiennen dy't net troch muontsen bakt waarden, waarden yn de folksmûle sa neamd. Guon huzen waarden ek út kleastermoppen oplutsen, mar omt se sa djoer wienen, waarden huzen doe meastentiids fan hout boud.

## Skiednis fan de kleastermoppen yn Fryslân
Neidat de Romeinen begjin fan de 5e iuw út de Nederlannen weilutsen wienen, ferdwûn dêrmei de bakstienfabrikaazje. Troch de ekonomyske delgong dy't yn de iuwen dêrnei folge wie der minder ferlet fan stien as boumateriaal. As de ekonomy wer oanlûkt ûntstiet der safolle ferlet oan hurdere materialen dat út it bûtenlân oanfierde natuerstien (bygelyks dowestien net mear foldwaan kin. De Fryske kleasteroarders, dy't kontakt hawwe mei it fiere Itaalje dêr't de bakstientechnyk bewarre bleaun is, yntrodusearje de technology opnij yn it begjin fan de 12e iuw. De seeklaai dy't yn Fryslân brûkt waard as grûnstof frege lykwols in oar bakprosedee. Nei alle gedachten hawwe de Fryske muontsen dat prosedee sels ûntwikkele (Gast, 1996). Fan hjirút soe it oant de 13e iuw duorje eardat de technyk him ferspriede soe oer Nederlân.

## Ofmjittings
As fûstregel jildt: hoe grouwer de mop, hoe âlder. De âldste stiennen hienen itselde formaat as de dowestiennen dy't út de Eifel ymportearre waarden. De ôfmjittings ferskilden fan ± 30-38 x 14-18 x 8-12 sm (l x b x h). Letter ûntstie in min ofte mear standertformaat fan 28,5 x 13,5 x 8,5 sm.
Grut-Dearsum

**Grut-Dearsum** wie in state dy 't sa'n oardel kilometer noardeast fan Achlum yn de gemeente Frjentsjerteradiel. Op it âlde stee stiet no in 18e-iuwske pleats mei in slotgrêft der omhinne. Ien fan de earste bewenners soe in Piter fan Dearsum west ha. Yn it "Register van Aanbreng" fan 1546 wurden de erfgenamten as eigeners fan de pleats lyts Lollum oan de oare kant fan it doarp neamd.

Fan de stinsbewenners binne gjin nammen bekend en ûnbekend is ek wannear't de stins krekt ôfbrutsen is. De pleats hiet yn it earstoan Poartepleats.

Op de grêft, oan de noardeastside stiet noch it poartegebou dat yn de 17e iuw boud is mei giele bakstien en trepkegevel hat. Oan de fjildside fan de poarte stiet in gevelstien mei de tekst: 'Michiel Jacobs, Deersum, Anno 1658.' Yn de gevel sitte dowegatten en yn de sydgevels lytse sjochspleten.
Teekoepel

In **teekoepel** is in meastentiids achthoekich geboutsje mei in koepelfoarmich dak en in soad ruten. 
In teekoepel is in typysk Nederlânsk ferskynsel en stiet faak op bûtenpleatsen of simmerferbliuwen fan rike stedsbewenners yn de 15e oant 20e iuw. By Welgelegen yn Akkrum stiet sa'n in teekoepeltsje. 

In teekoepel is wat oars as in teehûs, dêrmei wurdt in Japansk en Sineesk bouwurk bedoeld.

## Literatuer
* R.J. Wielinga, *Tuinhuizen in Friesland*, 1983.
Rechthuys (Aldegea)

It **Rechthuys** yn Aldegea is in earder rjochthûs yn de buorren fan Aldegea yn Smellingerlân. It pân wurdt noch bewenne. 

Yn 1738 litte Eabeltsje Meinderts en har man Foocke Wytzes, in masterbrouwer út Drachten, in nij rjochthûs bouwe, no ien fan de wichtichste ryksmonuminten fan Smellingerlân. E(abeltje) M(einderts) en F(oocke) W(ytzes) litte harren inisjalen, tegearre mei de blyndoeke 'Frouwe Justysje' mei swurd en waachskaal, yn de gevelstien beitelje. 
Yn 1756 erft Wytze Alles (in omkesizzer fan Foocke Wytzes) it rjochthûs. Nei syn dea wurdt syn dochter Ibeltje eigenaresse fan it pân.

Ein 16e iuw giet it bestjoerssintrum fan Smellingerlân fan Smelle Ie nei Aldegea. De rjochtssittings wiene oant 1663 op tiisdei; de iene kear yn Smelle Ie en de oare wike yn Aldegea. Dêrnei wurdt de gritenij út Aldegea wei bestjoerd. Nei in sântal jierren yn De Pein (1816-1823) giet de sit fan de gritenijrie úteinlik nei Drachten.
Eugenius

**Flavius Eugenius** (? - 6 septimber 394) wie Romeinsk keizer yn it westen fan 22 augustus 392 oant 6 septimber 394. Omdat er gjin inkeld rjocht op de troan hie en net erkend waard troch keizer Theodosius I, dy't yn it easten alle macht hie, wurdt hy meastentiids in usurpator neamd.

## Skiedinis
Eugenius wie ôfkomstich út in Romeinske famylje, en waard troch de machtige Frankyske generaal Arbogast op de troan setten. Einliks hie Arbogast alle macht yn hannen en wie Eugenius net mear as in Romeinske marionet dy't syn rezjym legitimearje moast.

Under it koarte keizerskip fan Eugenius waard it heidenske leauwen op 'e nij yn eare hersteld. Ferskate bouwurksumheden waarden yn gong set om âlde timpels fan Romeinske goaden wer goed te meitsjen, lykas it alter fan de goadinne Fiktoria yn de senaat. 

Keizer Theodosius makke tariedings foar in Italjaanske ynvaazje en ferliet yn maaie Konstantinopel. Op 5 septimber kaam it ta in bluodderige fjildslach by de rivier de Frigidus dy't twa dagen duorje soe. De slach waard ferlern troch it leger fan Eugenius. Generaal Arbogastus die himsels tekoart en Eugenius waard finzen nommen en fermoarde op 6 septimber.
Wenen

**Wenen** (Dútsk: *Wien*) is de haadstêd fan Eastenryk en fan it *Bundesland Wien*. Der wenje likernôch 1,6 miljoen minsken en it is de grutste stêd en kultureel en polityk sintrum fan Eastenryk. De stêd is nei Berlyn en Hamburch de tredgrutste Dútsktalige stêd op 'e wrâld. Rivier de Donau streamt troch de stêd en leit mar 40 kilometer fan de Slowaakske haadstêd Bratislava ôf. Om de dielsteat Wenen hinne leit de dielsteat Neder-Eastenryk. Eleminten fan it Hillige Roomske Ryk en fan it Eastenryk-Hongaarske Keizerryk oppenearje har yn it sintrum fan de stêd. Wenen is ek tige bekend om de komponisten Beethoven, Mozart en Strauss dy't der wurke hawwe en stoarn binne. De Feriene Naasjes hawwe ferskate agintskippen yn de stêd.

## Skiednis
Wenen is ûntstien op it stee fan in fersterke Romeinsk legerkamp (*Vindobono*) oan de swette fan it Romeinske Ryk en wurdt foar in earst neamd as stêd yn 1137. Troch de Habsburgers (ein 13e iuw) waard Wenen ta residinsje en middelpunt makke fan harren besittings en waakse de stêd út ta ien fan de wichtichste stêden fan Jeropa. Sûnt de 15e iuw wie Wenen haadstêd fan de keizers fan it Hillige Roomske Ryk. Twaris (1529 en 1683) is Wenen troch de Turken belegere west en yn 1805 en 1809 hawwe de Frânsken ûnder Napoleon de stêd bese. Yn 1939 foarme Wenen, nei de Anschluss, in ôfsûnderlike ryksgou. Yn april 1945 waard de stêd ferovere troch de Russen. Oant 1955 wie Wenen opdield yn fiif sônes, in Russyske, in Amerikaanske, in Britske, in Frânske en in mienskiplike.


Reuzenrad Prater.jpg|Reuzenrad yn it Prater (1897)
Wien Hofburg Neue Burg Heldenplatz.jpg|De Hofburg oan de Heldenplatz
Apm.jpg|Ien fan Mozart's wenten yn Wenen, Domgasse
Wien-Albertina-12-2009-gje.jpg|Albertina
Wien-Judenplatz-12-Mahnmal fuer die Opfer der Shoa-2009-gje.jpg|Judenplatz
Wien-Museumsquartier-30-2009-gje.jpg|Museumkertier
Wien-Parlament-146-Thukydides-2008-gje.jpg|Eastenryksk Parlemint
Wien-Stephansdom-122-innen-2007-gje.jpg|De Stephansdom
Wien-Staatsoper-124-2013-gje.jpg|Steatsopera
Wien-Zentralfriedhof-36-Engel auf Buechern-2008-gje.jpg|Sintraal begraafplak


## Keppelings om utens
*  Wien.info - Officiële site van de dienst voor toerisme
*  Wiener Linien (iepenbier ferfier)
*  Vienna. ''Pleasure and Melancholy'' - Foto's fan Wenen
*  PhotoGlobe Wenen - Foto's fan Wenen mei stedsplannen en satellytkaarten
*  Toerisme yn Wenen - Toeristyske attraksjes
*  panorama-foto's yn Wenen
Bûn fan Fryske Fûgelwachten

It **Bûn fan Fryske Fûgelwachten**, koartwei BFVW, is in feriening fan minsken dy't har soargen makken oer de bedrigings fan de frije natoer en de greidefûgels yn it bysûnder. Yn en fuort nei de Twadde Wrâldoarloch waarden der sa'n ôfgryslike soad aaien socht dat de pleatslike fûgelwachten yn 1947 byinoar stapt binne yn in nije koepelorganisaasje. 

It aaisykjen waard beskerme en beheind ta in koartere tiid. De 'neisoarch' krige ek omtinken.

## Greidefûgelbehear
It meastepart fan de aktiviteteiten fan de BFVW is noch altiten rjochte op de beskerming fan de Fryske greidevogels. Dêrby binne twa útgongspunten liedend. Yn it earste plak wolle de Fryske fûgelwachters greidefûgels beskermje yn nau oerlis en harmonij mei boeren. Boeren spylje in wichtige rol by it greidefûgelbehear. It saneamde agrarysk natoerbehear moat sadwaande stipe wurde; 80% fan de greidefûgels briedt ommers op boerelân. Yn it twadde plak is it systeem fan *neisoarch*. Dat de Fryske fûgelwachters der foar kieze om greidefûgelbeskerming te kombinearjen mei aaisykjen út de earste lis, benammen fan ljippen, jout ferplichtings. Nei it aaisykjen is de neisoarch fan grut belang. De greidefûgelwachten moatte de ferfolchaaien respektearje en moatte ek fierder in respektfolle hâlding hawwe.

Beide útgongspunten hawwe de BFVW nochal ris yn konflikt brocht mei oare fûgelbeskermers. De measte fûgelbeskermers wize it aaisykjen ôf en sjogge leaver foarsoarch as neisoarch. Se kritisearje boppedat de yn harren eagen goedwollende hâlding fan de BFVW foar de boeren oer en de dêrmei gearhingjende averzje tsjin reservaten fan SBB. Lêstens binne se der net sa entûsjast oer dat de BFVW de jacht op foksen en rôffûgels propagearret. De BFVW beskôget de predaasje fan foksen en rôffûgels as in wichtige oarsaak fan de weromrinnende oantallen greidefûgels, wylst de measte fûgelbeskermers de moderne agraryske wize fan buorkjen as haadskuldige oanwize en dêrom reservaten bepleitsje.

## Oare aktiviteiten
Neist oan greidefûgels jout de feriening ek omtinken oan oare eleminten fan de Fryske floara en fauna, al is it meast oan de avifauna. Dêrbinnen is der spesjale oandacht foar de tsjerkûle, toerswellen, de blaustirns en de patriis. 
De aktiviteiten rinne fan politike lobby, rjochte op bettere regeljouwing en edukaasje, oant tige praktyske beskermingsaktiviteiten lykas it ferbetterjen fan de nêstgelegenheid yn it boerelân en op pleatsen.

## Organisaasje
De BFVW hat 117 fûgelwachten mei om de 25.000 leden. Mear as 5100 leden binne yndie belutsen by de praktyk fan de greidefûgelbeskerming. Se hawwe oant 1 april fergunning om in kwotum ljipaaien te mei te nimmen. De feriening jout it blêd *[[Vanellus (tydskrift)|Vanellus]]* út. Sûnt 2004 is der in profesjonele beliedsmeiwurker op it Bûnsbureau yn Earnewâld. Neist in haadbestjoer binne der meardere kommisjes, foar PR, Edukaasje, Neisoarch (greidefûgels) en Broedsoarch (oare fûgels).
Klaeiterpstermole

De **Klaeiterpstermole** is in poldermole en ryksmonumint by de buorskip Yndyk by it doarp Boazum yn de gemeente Littenseradiel.

De Klaeiterpstermole is in net mealreeë Amerikaanske wynmotor fan it merk *Hercules*, type *Metallicus*. Hy waard makke troch de *Vereinigte Windturbine Werke AG* yn Dresden en ymportearre troch hannelsmaatskippij Stokvis en Soannen út Rotterdam. De mole mei 30 blêden, dy't mear as in kilometer benoardeasten Boazum oan in opfeart fan de Swette stiet, waard yn 1918 of 1920 setten foar it bemeallen fan het Boazumer Nijlân. Hy hearde by de fiif Amerikaanske wynmotors, dy't as ferfangers fan 58 tradisjonele wynmoles mei inoar it gebiet fan it eardere wetterskip *De Easterwierrumer Aldfeart* bemealle moasten.

Yn 2008 wie de mole, dy't swiere stoarmskea oprûn hie, foar in part demontearre. It Wetterskip Fryslân, dat de mole yn eigendom hie, liet de mole yn 2009 restaurearje. De wynmotor is eigendom fan Stichting Waterschapserfgoed en net iepen foar publyk.

## Sjoch ek
* Wynmotors yn Fryslân
Wynmotor Nijetrine 1

De **Wynmotor Nijetrine 1** is in poldermole by it doarp Nijetrine yn de gemeente Weststellingwerf.

De mole is in Amerikaanske wynmotor mei in wynrêd fan 12 blêden en in diameter fan 3,5 meter, wêrfan it boujier net bekend is. Hy stiet sawat in kilometer benoarden Nijetrine op de súdlike ouwer fan De Scheene yn it natoergebiet de Rottige Meente. De wynmotor is net-mealree en is net iepen foar publyk, al kin hy wol oant op inkele meters benadere wurde.

Noch gjin hûndert meter ten súdwesten fan dizze mole stiet de Wynmotor Nijetrine 2.

## Sjoch ek
*Foarhinne Mole Schokker
*Wynmotor Nijetrine 2
*Wynmotor Nijetrine 3
*Wynmotor Nijetrine 4
*Wynmotor Nijetrine 6
*Wynmotor Nijetrine 7
*Wynmotor Nijetrine 8
*Wynmotor Nijetrine 9
*Wynmotors yn Fryslân
Tjallingastate (Westernijtsjerk)

**Tjallingastate** is in eardere state yn Westernijtsjerk by Marrum yn Ferwerderadiel. De state is der net mear mar de pleats wurdt noch wol sa neamd. In bysûnderheid fan de skiednis fan de state is dat de state fan 1541 ôf, mar wierskynlik al earder, tsjinst dien hat as weeshûs. It Tjallingafûns ferpachte de pleats en it lân oan in boer, ûnder de betingst dat de boer in oantal wezen yn hûs naam. Yn 1877 hat it bestjoer fan it Tjallingafûns de wezeopfang ferpleatst nei Ljouwert. De pleats waard doe fan doe ôf oan ûnder de foar dy tiid gebrûklike betingsten ferpachte.

Pachters sûnt 1877: 
* 1877 – 1884 Gerrit Wops Koning en Trijntje Johannesdochter Hoogland
* 1884 – 1891 Willem Sierds Heidanus en Gerbrich Machielsdochter Jongbloed
* 1891 – 1901 Ybe Lieuwes Poortinga
* 1901 – 1941 Johannes Samuels Schuiling
* 1941 – 1965 Klaas Johanneszoon Schuiling
* 1965 – 1973 Frou widdo Klaas-Johanneszoon Schuiling, berne Fetje Bergsma
* 1973 -  ?    Sake Schuiling
## Sjoch ek
* Tjallingastate (Hantum)
Jan Broos

**Jan Folkert Broos** (Huzum? 1913 - Beetstersweach, 18 oktober 1991) wie in histoarikus. 

Fan 1927 oant 1933 hat er as ien fan de lêste wezen opnommen west yn it Tjallingaweeshûs. Broos is master yn de rjochten (mr.) en yngenieur (yr.). Broos hat twa boeken skreaun oer lokale skiednis. It iene boek hjit "*Uit de geschiedenis van het dorp Arum*" en is fan 1960. It oare boek is yn 1982 ferskynd by de Fryske Akademy en hjit: "*Vier eeuwen Tjallinga weeshuis*".

## Bibliografy
* *Vier eeuwen Tjallinga weeshuis*. Fryske Akademy, Ljouwert 1982  (ISBN 90-6171-609-8)
* *Uit de geschiedenis van het dorp Arum*, Boalsert 1960

## Boarne
*J.F. Broos, "*Vier eeuwen Tjallinga weeshuis*". Fryske Akademy, Ljouwert 1982  (ISBN 90-6171-609-8)
Foarhinne Mole Schokker

**Foarhinne Mole Skokker** is in poldermole by it doarp Nijetrine yn de gemeente Weststellingwerf.

Foarhinne Mole Skokker is in Amerikaanske wynmotor fan it type *Record* mei in wynrêd fan 21 blêden en in diameter fan 6 meter. De mole stie earst yn in natoergebiet oan de Tsjonger. Yn 1998 waard hy ôfbrutsen. Trije jier letter waard hy yn opdracht fan Steatsboskbehear restaurearre troch in fjouwertal learlingen fan de ROC Friese Poort út Drachten. Dêrnei krige de mole in nij plak op de hjoeddeiske lokaasje by Nijetrijne besuden de N351 yn it natoergebiet de Rottige Meente. De wynmotor is net-mealree en is net iepene foar publyk, al kin hy wol oant op in pear meter benei komd wurde.

## Sjoch ek
*Wynmotor Nijetrine 1
*Wynmotor Nijetrine 2
*Wynmotor Nijetrine 3
*Wynmotor Nijetrine 4
*Wynmotor Nijetrine 6
*Wynmotor Nijetrine 7
*Wynmotor Nijetrine 8
*Wynmotor Nijetrine 9
*Wynmotors yn Fryslân
Berchein

De **berchein** (*Tadorna tadorna*) is in grutte ein, maar dúdlik lytser as in goes. It fearrekleed is bûnt fan kleur en by it hijke en it sijke itselde. 

## Beskriuwing
De berchein is in 1 oant 1,5 kg swiere, grutte ein fan 55 oant 65 sm lang mei in spanwiidte fan 70 sm by it wyfke en 115 sm by it mantsje. Mantsje en wyfke hawwe allebeide in reade snaffel, mar it mantsje hat der in knobbe op. De kop en de hals binne donkergrien en de fearren binne wyt mei in pear swarte streken. Oer it boarst hat de fûgel in brune bân. De berchein hat irisearjende griene sekundêre slachpinnen en rôze poaten. De measte pearkes binne trou oan inoar, neffens ûndersyk siket mar 2,4% fan bercheinen alle jierren in oare partner. De ein wurdt likernôch 4,5 jier âld, mar de âldste berchein wie 14,5 jier âld, wat op grûn fan it ringjen mei betrouberens fêststeld wurde koe,. 

## Iten
De berchein yt slakkeguod, skaaldieren en wjirms, somtiden ek ynsekten en wetterplanten.  

## Brieden

De berchein mei graach yn in hol briede yn 'e dunen, kwelders, feangreide en oan rivieren. Dêrfoar brûkt er graach in kninehol dat de stân fan 'e berchein hinget gear mei it tal kninen. It nêst bestiet út 8 oant 12 aaien, dy't troch it sijke útbret wurde. It sijke bret se yn 28 dagen út en de einepiken kinne nei 8 wiken fleane. 

## Fersprieding
De berchein is oan 'e kust fan West-Europa in fûgel dy't gauris sjoen wurdt. De ein hat de lêste dessinia syn briedgebiet nei it oanbuorjende binnenlân útwreide.  Oan 'e kust fan 'e Middellânske See libbet de fûgel lykwols lokaal. De grutste Nederlânske konsintraasjes fan bercheinen binne te finen yn Seelân, it noarden fan 'e provinsje Noard-Hollân, it Iselmargebiet en it Waadgebiet. It tal briedende bercheinen nimt al sûnt de santiger jierren ta en ek mear yn it binnenlân lykas op de Fryske en Grinslânske klaai is de berchein hjoed de dei in briedfûgel. As it brieden foarby is trekke bercheinen nei de Waadsee om troch de fearren te gean. Ynearsten wie dat fral it Dútske Waadgebiet, mar it tal einen is dêr wat ôfnommen en yn it Nederlânkse Waadgebiet foars tanommen. 

It tal Nederlânske briedpearen wurdt troch SOVON op 4900-8200 rûsd (2018-2020), it tal oerwinterjende bercheinen op 41.900-61.400 (2016-2021). De totale populaasje fan 'e berchein waard yn 2015 op 415.000-500.000 folwoeksen fûgels rûsd. 
   
## Media

Bergeend zwemmend.-4714645.webm|Berchein
Bergeend met donsjongen-4714665.webm|*Berchein mei jongen*
Bergeend met donsjongen-4714671.webm|*Jongen fan de berchein*
Bergeenden en eidereenden op het wad-4714656.webm|*Bercheinen en [[Eider (fûgel)|eiders]] op [[Teksel]]*
Common Shelduck (male) flying at Slimbridge Wetland Centre, Gloucestershire, England 22May2019 arp.jpg|*Fleanende jerk*
Tjallingastate

* Tjallingastate (Westernijtsjerk)
* Tjallingastate (wenhûs) oan de Huzumerleane yn Ljouwert;
* Tjallingastate (bewennersferiening), de bewennersferiening - wengroep dy’t it pân Tjallingastate oan de Huzumerleane yn Ljouwert hiert;
* Tjallingastate (bedriuw).
* Tjallingastate (Hantum)
James Garfield

**James Abram Garfield** (Moreland Hills, Ohio, 19 novimber 1831 - Long Branch, New Jersey, 19 septimber 1881) wie de 20e Presidint fan de Feriene Steaten en de twadde presidint dy't fermoarde waard.

Syn amtstermyn wie ien fan de koartste yn de skiednis fan Amerikaanske presidinten; seis moannen en 15 dagen (de koartst sittende presidint wie William Henry Harrison).

Garfield waard berne yn it destiidske Orange Township, Cuyahoga County, Ohio, in foarstêd te súdeasten fan Cleveland. Syn heit stoar yn 1833, en hy waard grutbrocht troch syn mem en in omke. Hy waard learaar, joech les yn klassike talen, en waard letter haad fan it Eclectic Institute dêr't hy les joech. Op 11 novimber 1858 troude hy mei Lucretia Randolph, en se krigen fiif bern. Syn soan James Rudolph Garfield, waard ek politikus en wie letter Secretary of the Interior ûnder Theodore Roosevelt.
Wynmotor Nijetrine 6

De **Wynmotor Nijetrine 6** is in poldermole by it doarp Nijetrine, yn de Nederlânske gemeente Weststellingwerf.

De mole is in Amerikaanske wynmotor mei in wynrêd fan 12 blêden en in diameter fan 2,5 meter. Hy stiet yn it natoergebiet de Rottige Meente, wêr't Nijetrine middenyn leit, by de trijesprong fan de N351 mei de wei nei De Langelille. De wynmotor is net foar publyk iepene, mar kin oant koarte ôfstân benei komd wurde.

## Sjoch ek
*Foarhinne Mole Schokker
*Wynmotor Nijetrine 1
*Wynmotor Nijetrine 2
*Wynmotor Nijetrine 3
*Wynmotor Nijetrine 4
*Wynmotor Nijetrine 7
*Wynmotor Nijetrine 8
*Wynmotor Nijetrine 9
*Wynmotors yn Fryslân
Columbia (Súd-Karolina)

**Columbia** is de haadstêd en grutste stêd fan de Amerikaanske steat fan Súd-Karolina, yn it súdeasten fan de Feriene Steaten fan Amearika. Yn 2007 hat it 124 818 ynwenners. Yn 1786 waard de stêd stifte.

## Klimaat

Yn jannewaris is de temperatuer trochstrings 14&nbsp;°C en yn july is dat 34&nbsp;°C.

## Keppeling om utens

www.columbiasc.net
Wynmotor Nijetrine 9

De **Wynmotor Nijetrine 9** is in poldermole by it doarp Nijetrine yn de gemeente Weststellingwerf.

De mole is in Amerikaanske wynmotor mei in wynrêd fan 18 blêden, wêrfan it boujier net bekend is. Hy stiet tichtby in fûgelsjochhutte yn it súdeastlike diel fan it natoergebiet de Rottige Meente, wêr't Nijetrine middenyn leit. De wynmotor is net iepen foar 't publyk, mar kin wol oant op inkele meters benadere wurde.

## Sjoch ek
*Foarhinne Mole Schokker
*Wynmotor Nijetrine 1
*Wynmotor Nijetrine 2
*Wynmotor Nijetrine 3
*Wynmotor Nijetrine 4
*Wynmotor Nijetrine 6
*Wynmotor Nijetrine 7
*Wynmotor Nijetrine 8
*Wynmotors yn Fryslân
Mûntsjebuorstermole

De **Mûntsjebuorstermole** (Nederlânsk: *Monnikenburenmolen*) is in poldermole en ryksmonumint yn it doarp Nijhuzum yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân.

## Skiednis
De Mûntsjebuorstermole waard noch foar 1832 boud om tegearre mei in oare spinnekopmole de 155 ha grutte *Mûntsjebuorsterpolder* te bemeallen. De mole hat in flecht fan 13,60 meter en hie yn it earstoan in skeprêd en krige pas letter in fizel. Foar 1940 waard de funksje fan 'e mole oernomd troch in diselmotor, dy't yn 'e ûnderbou fan de mole setten waard. De boppekast waard dêrnei sloopt. De diselmotor waard letter ferfongen troch in elektromotor.

Om 't in pear Fryske moleleafhawwers fanwegen kamen, koene de sloopplannen foar de ûnderbou yn 1944 opkeard wurde. De mole waard yn 2003 eigendom fan de Molestifting Nijefurd (no: Molestifting Súdwest-Fryslân). De ûndertoer waard ôfbrutsen en is yn it wurkplak oplape, wylst de boppekast hielendal nij makke waard. Foar de ôfbraak wie de ûnderbou fan 'e mole mei pannen dutsen, mar om't dêr noch reitlatten sieten, waard besletten de ûnderbou mei reit te beklaaien. Yn 2008 waard de mole wer opboud.

Sûnt is de Mûntsjebuorstermole wer mealree. De mole is in ryksmonumint en kin op ôfspraak besichtige wurde.

## Keppeling om utens
* Moledatabase
Wynmotor Molkwar

De **Wynmotor Molkwar** is in poldermûne en ryksmonumint by op 'e grins fa 'e himrikken fan Molkwar en Koudum, yn de gemeente Súdwest-Fryslân.

De mûne is in mealreeë Amerikaanske wynmotor, dy't ûngefear in heale kilometer besúdwesten Koudum oan it Jan Boerskanaal stiet. Hy waard yn 1925 boud foar de bemealing fan it westlike diel fan de polder de *Grutte Wester Gersleat* fan it wetterskip Ymedaem, as opfolger fan in yn dat jier sloopte tradisjonele poldermûne út 1854.

De wynmotor is in *Herkules Metallicus*, dy't makke waard by de *Vereinigte Windturbine Werke AG* yn Dresden en ymportearre waard troch de handelsmaatskippij R.S. Stokvis en Zn yn Rotterdam. Hy hat in wynrêd fan 30 blêden mei in diameter fan 12 meter en heart ta de grutste wynmotors fan Fryslân. De mûne, dy't yn 1994/1995 restaurearre waard troch de firma *Bakker* út Drylts, is eigendom fan de Molestifting Nijefurd. Hy is oanwiisd as ryksmonumint en kin op ôfspraak besichtige wurde.

## Sjoch ek
*Wynmotors yn Fryslân
Wynmotor Twellingea 1

De **Wynmotor Twellingea 1** is in poldermole en ryksmonumint east fan it twillingdoarp Toppenhuzen/Twellingea yn de gemeente Wymbritseradiel.

Dizze mole is in mealreeë wynmotor fan it type *Herkules Energie*, dy't boud waard by de *Vereinigte Windturbine Werke AG* yn Dresden. Hy hat in wynrêd fan 21 blêden en in diameter fan 6 meter en is yn Nederlân de ienige oerbleaune wynmotor yn dizze útfiering. De mole bemealt sûnt 1929 oan de Doltesleat de Geaupolder, in simmerpolder east fan Toppenhuzen, tsjintwurdich in natoergebiet dat eigendom is fan Steatsboskbehear. Dy wurdt ek bemeald troch de wat noardliker steande Wynmotor Twellingea 2 en troch de Geaupoldermole, in spinnekopmole dy't oan de westside fan de Geaupolder stiet. De wynmotor is in ryksmonumint en eigendom fan it Wetterskip Fryslân. Hy is net iepen foar publyk.

## Sjoch ek
*Wynmotor Twellingea 2
*Wynmotors yn Fryslân
Jean-Jacques Rousseau

**Jean-Jacques Rousseau** (Genêve, 28 juny 1712 - Ermenonville, 2 july 1778) wie in Switsersk-Franske filosoof, skriuwer, en komponist waans politike en maatskiplike ideeën út it tiidrek fan de Ferljochting fan grutte ynfloed west hawwe op politike bewegings en it ta stân kommen fan de steatsynrjochting yn Jeropa.

## Wichtige wurken
* *Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes* (Ferhanneling oer de ûngelikens tusken minsken), (1755)
* *Du Contrat Social ou Principes du droit Politique*, (1762)
* *Emile ou de l’éducation* (Emile, of oer it grutbringen), (1762)
Wynmotor Twellingea 2

De **Wynmotor Twellingea 2** is in poldermole beëasten it twillingdoarp Toppenhuzen/Twellingea yn de gemeente Wymbritseradiel.

Dizze mole is in mealreeë Amerikaanske wynmotor fan it merk *Herkules*, dy't makke waard by de *Vereinigte Windturbine Werke AG* yn Dresden. Hy hat in wynrêd fan 12 blêden en in diameter fan 5,5 meter. De mole waard yn 1920 boud oan de *Doltesleat* foar de bemealing fan de Geaupolder, in simmerpolder ten easten fan Toppenhuzen, tsjintwurdich in natoergebiet dat eigendom is fan Steatsboskbehear. Dizze polder wurdt ek bemeald troch de wat súdliker steande Wynmotor Twellingea 1 en troch de Geau's Mole, in spinnekopmole dy't oan de westside fan de Geaupolder stiet. De wynmotor is in ryksmonumint en eigendom fan it Wetterskip Fryslân. Hy is net iepen foar publyk.

## Sjoch ek
*Wynmotor Twellingea 1
*Wynmotors yn Fryslân
Wynmotor Twellingea

**Wynmotor Twellingea** kin ferwize nei twa wynmotors by it twillingdoarp Toppenhuzen/Twellingea:

*Wynmotor Twellingea 1
*Wynmotor Twellingea 2
Ferljochting (streaming)

**De ferljochting** hâldt yn de politike en filosofyske beweging dy't de opfettingen oer polityk, filosofy, wittenskip en religy binnen de westerske wrâld tige yngeand wizige hat. It begjin en ein fan dizze beweging is net krekt oan te jaan, mar lei rûchwei tusken 1650 en de Frânske Revolúsje op 'e ein fan de 18e iuw.

De ferljochting spile him foar it meastepart ôf yn de hegere maatskiplike rûnten. In soad ûntwikkele aristokraten wienen deryn ynteressearre. It wichtichste prinsipe fan dizze beweging wie de opfetting dat de wierheid oer guon saken fûn wurde koe mei help fan de ratio (de rede, it ferstân), yn stee fan wat bygelyks de tsjerklike gesachshawwers sûnder mis foar wier oannommen. In foarbyld hjirfan wie Isaac Newton dy't sei dat yn it hielal wetten jilde dy't troch de minske ûntdekt wurde koene. It tsjinoerstelde fan dizze fyzje wurdt wol obskurantisme neamd. In protte oanhingers fan de ferljochting waarden troch harren ideeën finzen setten of moasten flechte. 

## Keppelings om utens
* "Antwurd op de fraach: wat is ferljochting?" (Immanuel Kant, Oerset yn it Nederlânsk}
Wynmotor Nijetrine

Wynmotor Nijetrine kinne ferwize nei ien fan de moles by it doarp Nijetrine:

*Wynmotor Nijetrine 1
*Wynmotor Nijetrine 2
*Wynmotor Nijetrine 3
*Wynmotor Nijetrine 4
*Wynmotor Nijetrine 6
*Wynmotor Nijetrine 7
*Wynmotor Nijetrine 8
*Wynmotor Nijetrine 9
*Foarhinne Mole Schokker
Wynmotor Weidum 2

De **Wynmotor Weidum 2** is in poldermole yn it doarp Weidum, yn de gemeente Littenseradiel, dy't yn of omtrint 1925 boud waard.

De mole is in seisblêdige Amerikaanske wynmotor fan it type *Record-8*, dy't boud waard troch de firma *Bakker* yn Drylts. It is it ienichste oerbleaune eksimplaar fan dit type yn Nederlân. De mole stiet oan de súdrâne fan Weidum oan de *Hegedyk*. Hy waard boud foar de bemealling fan in stik lân fan 1,5 ha, dat ûntstie neidat oan de ein fan de njoggentjinde iuw de terp fan de Borniastate ôfgroeven wie. Omdat de mole net mear funksjonearre, tocht de partikuliere eigener der oer om him te slopen. De gemeente Littenseradiel naam dêrom it inisjatyf foar in restauraasjeplan, wêrby't ek *It Pleatselik Nut* út Weidum belutsen waard. De de mole is in ryksmonumint sûnt 5 april 2004. 

## Sjoch ek
* Wynmotor Weidum 1
* Wynmotors yn Fryslân
Friesland (Wiskonsin)

**Friesland** is in lyts plakje in de Amearikaanske steat Wiskonsin en leit yn Kolombia County. Der wenje likernôch 350 minsken.

De earste Jeropeeske ynwenners dy't yn it gebiet arrivearren kamen om 1844 hinne fan Wales. Letter, fan 1893 oant 1918 kamen in protte Dútske en Fryske kolonisten nei it gebiet. Dy nije ynwenners ha it doarpke 'Friesland' stifte en ferneamd nei harren heitelân. It Frysk waard doe ek de oerhearskjende sprektaal, wat it oant yn de jierren sechtich bleau. Ut ûndersyk yn 1999 die bliken dat op dat stuit alle Fryskpraters sechtich jier of âlder wiene. De jongerein hat op syn heechst noch in beheinde en meast passive kennis fan it Frysk.

Noch hieltyd is der in lyts winkeltsje yn it doarp dat hûndert jier lyn stifte waard troch Tounis Tillema.

## Keppeling om utens
*  Statistiken, kaarten en oare ynformaasje oer Friesland op city-data.com
Semantyk

De **semantyk** (fan Aldgryksk *sēmantikós* ‘betsjuttingsfol’), ek wol **betsjuttingslear**, is in dielmêd yn de taalkunde wêrby de betsjutting fan wurden, útdrukkings, sinnen ensfh. op it aljemint komt. Ornaris giet it yn de semantyk meast om de betsjutting fan morfemen en wurden.

## Semantyk by wurden
De semantyk by wurden wurdt ek wol de leksikale semantyk neamd. De leksikale semantyk ûnderskiedet him yn trije eleminten:
# It wurd/teken
# Betsjutting
# Referint (it ding dêr't nei ferwiisd/referearre wurdt)

Troch ferskillende ûntjouwings hat de minske yn 'e rin fan de tiid bepaalde wurden oan in referint keppele. By it hearren fan nije wurden, bygelyks troch it learen fan in oare taal, witte wy net fuort wat dy wurden betsjutte. De trije leksikale eleminten binne *arbitrêr* at se meiïnoar oerienkomme, lykwols feroaret dat by gearstallings/ôfliedings. By foarnamwurden falt de betsjutting suver wei, mar hawwe wol in referint. Eigennammen sizze neat oer de betsjutting, mar it kin wol wêze dat in eigennamme eartiids wol in betsjutting hie, lykas by de efternamme Dykstra wêrfan it foarteam eartiids wierskynlik oan in dyk wenne hat.
Columbia County (Wiskonsin)

**Columbia County** is ien fan 72 countys yn de Amerikaanske steat Wiskonsin. Yn Columbia County leit it plakje Friesland.

De county hat in gebiet fan 2.004 km² en hat 52.468 ynwenners (folkstelling 2000). It haadplak is Portage.

## Untwikkeling ynwennertal
* 2000 - 52.468
* 1990 - 45.088
* 1980 - 43.222
* 1970 - 40.150
* 1960 - 36.708
* 1950 - 34.023
* 1940 - 32.517
* 1930 - 30.503
* 1920 - 30.468
* 1910 - 31.129
* 1900 - 31.121
Balkan

De **Balkan** of **Balkanskiereilân** foarmet it eastlikste skiereilân fan de trije grutte skiereilannen yn Europa en waard foar it earst yn 1808 sa neamd troch de Dútske geograaf August Zeune. It wurdt yn it noarden begrinze troch de rivieren Sava en Donau en yn it noardwesten troch de line Triëst - Ljubljana. It ûntlient syn namme oan in berchrige yn Bulgarije dy't troch de Turken (en no ek troch de measte oare folken, mar net troch de Bulgaren) Balkan neamd wurdt, wat *Beboske Berchtme* betsjut. De Bulgaren hawwe it oer it *Stara Planina* (*Стара Планина*). Mei dy oantsjutting, dy't Ald Berch betsjut, doele se allinnich op it berchtme en net op it skiereilân.
Balkan (betsjuttingsside)

* Balkan (skiereilân), in skiereilân yn Súdeast-Europa
* Balkan (berchtme), in berchtme yn Bulgarije
* Balkan (motorfyts), in histoarysk, Bulgaarsk motorfytsmerk
* Balkan (provinsje), in provinsje fan Turkmenistan
Newtonpindel

De **Newtonpindel** is in tastel dat de fysyske wet fan behâld fan impuls en enerzjy yllustrearet. It tastel bestiet út in tal pindels dy't op 'e rigel tsjininoar oan hingje. As in baltsje oan in útein fan in hichte loslitten wurdt, sil it werom falle tsjin de oare baltsjes oan, en sil it baltsje oan de oare ein yn beweging brocht wurde en sil like heech komme as it earder loslitten baltsje wie. En dan wer werom, en hieltiid op 'e nij. At der gjin enerzjy troch luchtwjerstân ferlêrn gean soe, dan soenen de pindels oant yn de blauwe dagen troch gean.
Friesland (Minnesota)

**Friesland** is in lyts plakje in de Amearikaanske steat Minnesota. It plakje leit yn Pine County.

Friesland leit tusken Hinckley en Sandstone by de krúsing fan de diken Pine County 61, Pine County 26, en it eardere Northern Pacific Railway (no de Willard Munger State Trail). Yn 1977 waard it ynwennertal op 40 rûsd.

It buorskip is neamd nei de provinsje Fryslân, mar hjitte oarspronklik **South Junction**, omdat it by de krusing fan it Great Northern- en Northern Pacificspoar lei. Fan 1896 oant 1917 waard dêr in postkantoar yn it wurk holden.
Koartwâld

Der kin ûnderskied makke wurden tusken:
* Koartwâld (buorskip) as buorskip
* Koartwâld (mûne) as mûne by Surhústerfean
Koartwâld (mûne)

De mûne **Koartwâld**, ek de **Feanstermûne** neamd, is in nôtmûne yn Surhústerfean (westlik part fan de buorskip Koartwâld), yn de gemeente Achtkarspelen. 

## Skiednis
De mûne, in houten achtkante stellingmole op stiennen ûnderbou en dekt mei reid, hat in flecht fan 18,70 meter en in stellinghichte fan 6,20 m. De mûne waard yn 1864 boud as ferfanger fan in standermûne, dy't it jier dêrfoar ôfbaarnd wie. Foar 1905 waard yn Koartwâld inkeld rogge meald. Yn 1906 krige de mûne selsswichting op beide roeden. In jier letter waard yn de mûne in piteroaljemotor set, om ek by in bytsje wyn mealle te kinnen. Dy waard letter ferfongen troch twa diselmotors, in twatakt-Bronsmotor (1933) en in Diesel McLaren-trijesilinder (1943).

De mûne krige yn 1944 in nije roede, de lêste dy't troch de firma *Gebroeders B. Pot* út Kinderdijk makke waard. Dy hat net lang draaid: yn 1946 ferlear Koartwâld syn wjukkekrús, kape en sturt, doe't by in swiere stoarm de kleppen fan it selsswichtingssysteem tichtblaasd waarden. De mûne waard net wersteld en rekke lang om let yn ferfal.

In 1990 waard op inisjatyf fan de *Stifting Feanstermoune*, dy't wyls eigener wurden wie, begûn mei de restauraasje fan Koartwâld. Dêrby waard ek de masinekeamer mei de dieselmotors hielendal wersteld, wat de mole teffens ta in yndustrieel monumint makket. De nije boppe-as fan Koartwâld wie earder ûnderdiel fan de yn 1964 ôfbaarnde *Puurveense Mole* yn Kootwijkerbroek. Foar syn nije tapassing moast hy in stikje ynkoarten wurde. Op 30 septimber 1995 waard de restauraasje fan Koartwâld offisjeel foltôge.

De mole is oanwiisd as ryksmonumint en kin alle sneontemoarnen besichtige wurde.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppelings om utens
* ''Moledatabank''
* ''De Hollandsche Molen''
* Doarpsside fan Surhústerfean oer de restauraasje fan de mûne
Ryksmonumint

In **ryksmonumint** is in ding  gebou, objekt, steds- of doarpsgesicht) dat fan algemien belang is fanwegen de skientme, de betsjutting foar de wittenskip of de kultuerhistoaryske wearde. Dat stiet omskreaun yn de monumintewet fan 1988. Der jildt in minimum leeftyd fan 50 jier fan de saak om yn oanmerking te kommen foar de status beskerme ryksmonumint. Ryksmonuminten hawwe oer it generaal it ynternasjonale blau-wite monuminteskyldsje (sjoch ôfbyld).

Nederlân hat ûngefear 51.000 boude ryksmonuminten, 1.500 archeologyske ryksmonuminten en 350 beskerme steds- en doarpsgesichten.
De ryksmonuminten binne ynskreaun yn it Monuminteregister (artikel 1 Monumintewet 1988), dy't automatisearre te finen is yn de Objektedatabank (ODB), beheard troch de RACM. De Objektendatabank is net foar publyk tagonklik.

Yn 2000 waard it projekt Aktualisearring Monuminteregister starten, om it lanlike register by te wurkjen en betrouberder en tagonkliker te meitsjen. 

Foar it ûnderhâld fan Ryksmonuminten bestean fiskale fasiliteiten.

## Tydlike beliedsregel oanwizing beskerme monuminten
Op 1 july 2007 gie in tydlike beliedsregel yn (*Tydlike beliedsregel oanwizing beskerme monuminten 2007*) yn opdracht fan de minister fan Underwiis, Kultuer en Wittenskip,
R.H.A. Plasterk wêryn de oanwizing fan ryksmonuminten oant 1 jannewaris 2009 útsteld is foar saken boud foar 1940. Allinnich by hege útsûndering wurde beskerme ryksmonuminten oanwiisd, allinnich at de saak heart ta de ûngefear 100 meast weardefolle monuminten dy't boud binne yn de perioade 1940 oant en mei 1958 (de saneamde weropbou-perioade). Dizze list waard yn de hjerst fan 2007 publisearre, sjoch: list fan nije ryksmonuminten (2007). De minister keas foar dizze beliedsregel omdat hy gau mei de modernisearring fan de monumintesoarch begjinne wol.

## Keppeling om utens
*Monumintewet 1988
* Nije ryksmonuminten
Julius Caesar

**Gaius Julius Caesar**, (berne: Rome 13 july 100 f.Kr. yn it stêdsdiel Subara yn Rome, stoarn: Rome 15 maart 44 f.Kr.) wie in Roomsk militêr en steatsman dy't syn spoaren fertsjinne hat mei it stiftsjen fan it Romeinske Ryk. Ornaris wurdt er **Julius Caesar** neamd. Oare nammen binne Julius, Gaius Julius, Gaius Caesar en Divus Julius. Syn namme ferwiist werom nei it wurd keizer en de moanne july. 

## Skiednis
Mei stipe fan de rike Krassus en de súksesfolle militêr Gnaeus Pompeius Magnus (Pompejus) slagge it him yn 59 f.Kr. om yn it konsulaat te kommen. Hy slút in polityk ferbûn, it earste trijemanskip neamd, mei Pompejus en Krassus. Yn de neikommende jierren ferovere er as Prokonsul fan Súd-Galje de rest fan Galje oant de Ryn ta. Yn syn ekspedysje nei Brittanje (Ingelân) bleau it by wat flaggefertoan. Begjin 49 troch de Senaat nei Rome oanbean, luts hy op 10 jannewaris sûnder foarôfgeande demobilisaasje oer de Rubikon (grinsrivier fan Gallia Cisalpina, dus fan syn militêr kommando), in ûnwettige died, dat in steatsgreep ynhâlde. Yn de Romeinske Boargerkriich (49–45 f.Kr.) dy't doe útbruts besette hy yn twa moannen tiid Itaalje. As konsul kaam hy yn 48 yn Epirus oan wâl en fersloech Pompejus by Pharsalus yn Tessaalje (dy't him fan it 'trijemanskip' distansjearre hie), en dy't letter as flechtling yn Egypte fermoarde waard. Caesar oermastere Aleksandrje, mar rekke belutsen yn de troanstriid tusken Ptolemaeus XII en syn suster Kleopatra VII. Hy wurdt de beminde fan Kleopatra en makket har begjin 47 ta keninginne (noch datselde jier wurdt harren soan Caesarion berne). Ûnderwilens yn Rome ta diktator beneamd, ferslaat hy yn in bliksumkriich (*veni, vidi, vici*) by Zela yn Lyts Aazje kening Farnases fan Pontus. 

## Dea
As beleanning foar al syn oerwinnings ferkriget Caesar foar 10 jier it diktatorskip. Mar de Senaat koe it net rjocht lykfine mei dat diktatorskip en woe leaver de Romeinske Republyk werom ha. Op 15 maart 44 f.Kr. wurdt Julius Caesar troch goed 60 leden fan de Senaat deadien û.o. Brutus en Kassius. Nei de dea fan Julius Caesar wie de befolking fan Rome dûm omdat se harren lieder krekt ferearen. Nei in soad rebûlje yn it Romeinske Ryk waard Caesars neef en adoptearre soan Augustus Oktavianus yn 27 f.Kr. de earste keizer fan it Romeinske Ryk.
Gesina Lechte-Siemer

**Gesina Lechte-Siemer** (berne: 13 oktober 1911 yn Roomelse, stoarn: 8 augustus 2007 yn Ait) wie in Sealterfrysk skriuwster. Hja wie de earste Sealterfries dy't it belang fan it behâld fan de eigen taal ynseach en begûn yn 1928 mei it dichtsjen yn it Sealterfrysk mei help fan de Sealterfryske sprekwurdsamling fan J. Bröring út 1901. Har earste gedicht wie *Din unbekoande Stierwedai*.

## Tinkstien
Op 6 augustus 2008, in jier nei har ferstjerren, waard foar Gesina Lechte-Siemer in tinkstien set oan de Määrkedsträite yn Roomelse.

## Publikaasjes
* 1931-32, *Louts Hinerks Tjoue*
* 1977, *Ju Seelter Kroune*
* 2004, *Dät ganse Lieuwend*
* 2004, *Fiene Stemmen*


Ofbyld:Kroune.jpg|*Ju Seelter Kroune*, 1977
Ofbyld:GANSLIEW.jpg|*Dät ganse Lieuwend*, 2004
Ofbyld:FIENES.jpg|*Fiene Stemmen*, 2004
Romeach

It eilân **Romeach** (*[[Deensk]]: Rømø; [[Noardfrysk]] Rem*) leit yn 'e noardlike Waadsee foar de kust fan Denemark. It is hjoed de dei it súdlikste waadeilân fan Denemark, sa'n fiif kilometer noard fan Söl. It eilân hat in oerflak fan 128,86 km² en der wenje 677 minsken . It eilân is mei de fêste wâl ferbûn troch de Romeachdaam. De see om Romeach is lykwols frij wyld foar in daam, en der moat geregeld skea oan de daam reparearre wurde.

It eilân hat in tige breed sânstrân. Om't it, oars as de oare eilannen yn de noardlike Waadsee, altyd mei de auto berikt wurde kin, lûkt it dêrom in protte toeristen. Njonken it haadplak Havneby en it toeristeplakje Lakolk binne der dêrom op it eilân noch in protte fakânsjeparken en kampings.

## Sjoch ek
* Waadeilannen
Archimedes

**Archimedes fan Syrakuse** (287-212 f.Kr.) wurdt tsjintwurdich beskôge as de grutste en ferneamdste wis- en natuerkundige fan de Aldheid. De berekkening fan it py-getal en de wet fan Archimedes wurde oan him taskreaun. 

## Libben
Archimedes waard berne yn Syrakuse yn 287 f.Kr. Hy wie soan fan de stjerrekundige Fidias, en hearde by de famylje fan Hiëro II, hearsker fan Syrakuse. Hy studearre yn de wichtige 'universiteitsstêd' Aleksandrje mei syn ferneamde bibleteek, dêr't er learling wie fan Euklides. Hy rekke der befreone mei Eratosthenes. 

Nei syn stúdzjes gong er werom nei Syrakuse, en lei him ta op alle ûnderdielen fan de wiskunde en de fysika, dêr't er in master in waard. Hy hâlde him oeral mei dwaande, fan de abstrakte matematika oant de praktyske meganika en de resultaten fan syn ûndersyk skreau er op yn in rige monografyen, dêr't tsien fan bewarre bleaun binne. 

Troch de ûntdekking fan de nei him ferneamde *wet* koed er bewize dat de gouden kroan fan Hiëron ferfalske wie troch in edelsmid, dy't der sulver oan tafoege hie. Neffens de oerlevering soed er - neidat er it teoretyske bewiis levere hie - entûsjast oer strjitte rûn hawwe en raasd hawwe: *"Eureka, eureka!" = "Ik haw it (fûn), ik haw it (fûn)!"* 

Yn syn eigen tiid waard hy benammen sjoen as de útfiner fan allegearre kriichs- en oare tugen, apparaten, hyskranen en katrollen. Ek perfeksjonearre hy de wurking fan de Egyptyske wetterskroef, dy't ek wol de wetterskroef fan Archimedes neamd wurdt. 

By de ynname fan Syrakuse troch de Romeinen yn 212 f.Kr. (ûnder de Twadde Punyske Oarloch) waard Archimedes deadien troch in fanatike, mar net neitinkende Romeinske soldaat doe't er drok dwaande wie mei syn tinkwurk.
212 f.Kr.

## Foarfallen
* Earste slach om Capua
* Slach by de Silarus
* Earste slach om Herdonia

## Berne

## Ferstoarn
* Argimedes, Gryksk wis- en natuerkundige.