open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Undermûne D

**Undermûne D** by it Noard-Hollânske Schermerhorn is ien fan 'e alve noch besteande mûnen fan 'e Skermer. De mûne is in museum en kin besocht wurde. Oarspronklik bemeallen 52 mûnen de Skermer, mar nei de bou fan elektryske gemalen yn 1925 binne de measte Skermermûnen ôfbrutsen, in pear binne troch brân ferlern gien. 

By de mûne steane hjoed-de-dei noch twa oare mûnen: Boppemûne E en Undermûne C. Dêrom wurde de trije mûnen noch alris as in mûnetrijegong oantsjut, mar de mûnen foarmje feitlik in ûnfolsleine dûbele twagong. Der binne plannen om de folsleine dûbele twagong wer te rekonstruearjen en dêrfoar is de rekonstruksje fan 'e yn 'e jierren 1930 ôfbrutsen Boppemûne F nedich.       

## Skiednis
Eartiids stiene yn dit diel fan 'e Skermer seis mûnen: twa ûndermûnen, twa middenmûnen en twa boppemûnen, dy't it wetter fanút de binnenboezem fan 'e Skermer oer ferskillende treppen nei de Skermerringfeart opmeallen. Undermûne D waard hjir yn 1636 opboud mei't de mûne ynearsten sûnt 1933 as middenmûne fan in trijegong by Ouddorp tsjinne hie. Op it nije plak foarme de mûne tegearre mei middenmûne C de tredde trep fan 'e bemealling yn in groep fan meiïnoar seis mûnen. 

Yn 1850 waard der by de ferfanging fan skeprêden by de mûnegroep útprobearre as der mei in trep minder mealle wurde koe. Foar dat doel krigen de middenmûnen C en D oare wetterrinnen en langere skroeven, sadat sy in twadde en tredde trep foarmje koene. Dêrmei waarden de middenmûnen dus ûndermûnen. De oarspronklike ûndermûnen rekken oerstallich en waarden foar de ôfbraak ferkocht. As de test slagge soe itselde by de oare mûnegroepen yn 'e Skermer trochfierd wurde, mar de nije opset foldie net. Sadwaande bleau allinne de mûnegroep by Schermerhorn in twagong.        

Mei de bou fan elektryske gemalen yn 'e Skermer waard yn 1926 Undermûne D bûten bedriuw steld. Fanwegen de oarlochsomstannichheden hat de mûne oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldkriich noch in skoft oan it wurk west. It wetterskip hat doe noch fjouwer mûnen mealree makke om de wetteroerlêst te kearen. 

Undermûne D waard yn 'e jierren 1969-1970 mealree restaurearre en tsjinnet sûnt as museum. Besikers kinne sjen hoe't dêr yn in poldermûne wenne en wurke waard en hoe't de Skermer drûch makke waard. De boppekolk fan 'e mûne hat in oerstoart; yn 'e regel meallet de mûne yn sirkwy, mar by útsûndering wurdt de skúf tichtset en dan meallet de mûne it wetter nei Boppemûne E.  

Yn it ramt fan it projekt om alle noch besteande Skermermûnen wer mealree te meitsjen, krige de mûne in nije houten skroef en foar in part nij reid. De houten skroef waard yn 2021 wer ferfongen. Yn itselde jier waarden ek nei 50 jier de âlde roeden strutsen en ferfongen. 

## Beskriuwing
De mûne is in reiddutsen, achtkante muonts mei in Ald-Hollânsk wjukkekrús en in flecht fan 24,90 meter. Lykas in soad Noard-Hollânske poldermûnen is Undermûne D in binnenkruier, de kape hat in kruiwurk mei houten rollen. Undermûne D hat in fêste skoarfang. 

Undermûne D stiet tusken Boppemûne E en Undermûne C oan 'e Noarderfeart. De Skermermûnen binne eigendom fan 'e Skermer Mûnen Stifting.

## Keppeling om utens
* feriening De Hollânske Mûne
* Hiemside Museum Mûne
Oudorp

**Oudorp** is in doarp en in wyk yn 'e Noard-Hollânske gemeente Alkmar.

It plak wie lang in selsstannige gemeente, mar waard op 1 oktober 1972 lykas in diel fan Koedijk by Alkmar yndield. Sûnt dy tiid wurdt de Oudorperpolder by de stêd Alkmar en net mear by it doarp Oudorp rekkene. Dochs hearde it eartiids by it doarp. De polder is yn 'e jierren 1970-1980 feroare yn in wenwyk, dy't net oan 'e stêdsbebouwing, mar oan Oudorp grinzget. It wie noch in útwreiding fan dit doarp. 

Oudorp hat  ynwenners (). De wyk as gehiel hie yn 2018 13.640 ynwenners.

## Skiednis

Oudorp is al in âld plak, yn 'e 11e iuw komt it plak foar as *Aldenthorf*, dat lykas tsjintwurdich 'âld doarp' betsjutte. Yn 1120 komt it plak foar as *Oudthorp* en yn 1289 as *Outdorpe*. Der is by de lêste twa nammen in ferskowing fan 'e stavering te sjen, dy't lang om let der ta late dat it plak noch mar mei ien 'd' skreaun wurdt.

Yn 'e hege en lette midsiuwen lei it easten fan Oudorp oan in waadgebiet fan in grutte mar, dy't ûntstie troch it oanmeitsjen fan feangebiet yn kombinaasje mei stoarmfloeden. Yn 'e lette midsiuwen waard foar it earst besocht om it gebiet yn te polderjen en ûnder kontrôle te krijen. Sa ûnstiene de Hearhugowaard (yn 1630 drûchmealle) en de Skermer (yn 1635 drûchmealle).

Oudorp wie fanâlds in aparte bestjoerlike ienheid. Mar yn 1812 (yn 'e Frânske tiid) waard Oudorp by de gemeente Broek op Langedijk yndield. Yn 1817 waard Oudorp wer in aparte gemeente. Dy gemeente bestie oant 1 oktober 1972, doe't Oudorp by de gemeente Alkmar foege waard.

## It besjen wurdich

* De Wite Tsjerke.
* De Sint-Laurentiustsjerke oan 'e Herenweg.
* Nôtmole 't Roode Hert.
* De Ambachtsmûne.
* De Tsjerkebrêge is in smelle houten fytsbrêge, dy't op 'e Saturnusstrjitte oanslút. De brêge is yn 'e maitiid fan 2005 ferfongen.
* De Molenkade: de kaai dy't fan 'e Herenweg nei de Frieseweg by de Hoarnske Feart lâns rint. Oan 'e kaai steane de fjouwer strykmûnen B, C, D en E. Strykmole C baarnde twa kear ôf, yn 1998 en 2004, mar waard wer opboud. Ea stiene hjir seis mûnen.
* Oan 'e Munnikenweg, dy't yn 'e 13e iuw oanlein waard, stiene eartiids twa kastielen, dy't yn 'e 13e iuw yn opdracht fan greve Floaris V boud waarden yn it ramt fan syn striid tsjin de Westfriezen:
** De *Middelboarch*
** De *Nijboarch*
:: De kontoeren fan de Nijboarch wurde markearre troch kuierpaden.

## Berne
* Cornelius van Velzen (1696–1752), dûmny en heechlearaar.
Zuidschermer

**Zuidschermer** (Súdskermer) is in doarp yn 'e Noard-Hollânske gemeente Alkmar. 

It doarp hat  ynwenners ().

## Skiednis
Mei't yn 1635 de Skermar drûchfoel, waard besletten om twa doarpen yn 'e Skermerpolder te stiftsjen: Noard-Skermer en Súd-Skermer. Dy doarpen binne altiten lyts bleaun. Yn Noard-Skermer waard yn 1662-1664 û.l.f. Pieter Post in herfoarme tsjerke boud. Fanwegen de stompe toer fan dy tsjerke krige dat doarp letter de namme Stompetoren.

Yn Súd-Skermer bouden Pieter en Claes Dirkssoan in houten tsjerke neffens it foarbyld fan 'e stolptsjerke fan Volendam. It houten gebou waard swart tarre, mar yn 'e 19e iuw is it hout ferfongen troch de bou fan bakstiennen bûtenmuorren. Allinne it tuorke is noch fan hout, mar de tsjerke stiet noch jimmeroan bekend as de Swarte Tsjerke. 

Fan 1736 oant 1751 wurke Laurens Praalder (dy't letter ferneamd waard as wiskundige) as learaar yn it doarp.

Oant 1 jannewaris 1993 foel it doarp ûnder de gemeente Akersloot en oant 1 jannewaris 2015 ûnder de gemeente Skermer. Op dy datum waard de gemeente Skermer by de gemeente Alkmar yndield.  

## It besjen wurdich
De Swarte Tsjerke út 1665 is in ryksmonumint. Njonken de Swarte Tsjerke, it skoalgebou út 1790 en in molkfefeehâlderij is der noch de roomske Michaëltsjerke.  Op it doarpsgebiet stiet súdeast fan it doarp yn it lân de poldermûne K.

It doarpsgebiet is beskerme.
Koedijk

**Koedijk** is in doarp yn 'e Noard-Hollânske gemeenten Alkmar en Dyk en Waard. It plak leit noard fan 'e stêd Alkmaar. It oarspronklike doarp bestiet út in likernôch fjouwer kilometer lange lintbebouwing oan it Noardhollânsk Kanaal.

Koedijk hat  ynwenners ().

## Skiednis
Foar 1324 komt de namme Koedijk nearne foar. It gebiet fan 'e lettere gemeenten Koedijk en Sint Pancras foel eartiids ûnder it rjochtsgebiet fan it eardere doarp Vronen. De grinzen wiene itselde as dy fan 'e kaart út de *Historische Gemeente Atlas van Nederland, J. Kuyper 1865-1870* (sjoch ). It noardlikste part fan Koedijk hearde op dy kaart by de gemeente Oudkarspel. Dat moat om 1300 hinne ek sa wêst ha.

Ut twa oarkondes fan 1324 docht bliken dat de oarspronklike befolking fan Vronen op oanwizing fan greve Willem III har oan 'e * Coedijc* nei wenjen set ha en dêr waard op kosten fan 'e greve foar har in nije tsjerke boud. 

De Coedijc wie de dyk, dy't Vronen oan 'e westkant beskerme tsjin it wetter fan 'e Rekere, in iepen ferbining mei de see op likernôch it plak dêr't no it Noardhollânsk Kanaal leit.

It âlde doarp Vronen wie folslein leechrûn: de minsken moasten fanwegen de fernielings yn 'e striid tusken West-Fryslân en Hollân wol ferhûzje nei de Coedijc. Sûnt dat stuit hearde it âlde gebiet fan Vronen by de nije parochy Koedijk.

It doarp hie eartiids in nôtmûne mei de namme *De Koe*. Yn 2009 is in nije nôtmûne 'e Kanaaldyk boud, dy't De Gouden Engel hjit. Oan 'e Helderseweg stiet krekt foarby de Koedijkerflotbrêge oan it Noardhollânsk Kanaal noch in mûne. Dat is in poldermûne mei de namme Sluismolen. De mûne leit yn it diel fan it doarp dat no formeel diel útmakket fan 'e stêd Alkmar. 

Oant 1972 wie Koedijk in selsstannige gemeente. By de gemeentlike weryndieling fan 1 oktober 1972 waard Koedijk yndield by de gemeenten Alkmar en Sint-Pancras . Healwei de jierren 1970 makke Koedijk in grutte groei mei. It plak is tsjintwurdich foar in grut part oan 'e stêd Alkmaar fêstgroeid.

## Evenemint(en)
* De tradisjonele gondelfeart wurdt op 'e tredde sneon fan augustus organisearre.

## Berne
* Gerard Kamper (1950), hurdfytser
* Nycke Groot (1988), keatser
Undermûne O

**Undermûne O** is in poldermûne oan 'e Molenweg by Ursem. De mûne is ien fan 'e 11 mûnen fan 'e Skermer, dy't noch besteane. Oarspronklik wiene der 52 mûnen, dy't de 4.726 hektare grutte en 4 meter djippe mar drûch meallen.

Om de mûne te ûnderskieden fan it grutte tal mûnen yn 'e krite waard de mûne mei in letter oantsjut. Undermûne O leit wat ôfsidich fan 'e oare noch besteande Skermermûnen.  

## Skiednis
De mûne waard tsjin 'e ein fan 1633 of it begjin fan 1634 as boppemûne boud foar de doe noch drûch te meallen Skermar. Nei't de mar foar it grutste part drûchmealle wie, fûnen der oanpassings oan 'e lokaasjes fan 'e mûnen plak. Yn it ramt dêrfan ferhûze de mûne yn 1652 nei it hjoeddeiske plak om dêr tenei as ûndermûne te wurkjen. Dêr wie de mûne ûnderdiel fan sechtjin mûnen tusken Ursem en Schermerhorn, in gebiet dat de namme Noardkust hie. Dy meallen oer trije treppen de binnenboezem fan 'e Skermer op de Skermerboezem ôf. Hjoed-de-dei binne de measte mûnen fan dy groep ferdwûn.    

It skeprêd fan 'e mûne waard yn 1882 ferfongen troch in skroef en yn 1929 rekke de mûne syn mealfunksje kwyt. Yn maart 1944 waarden de as, roeden en stander ferwidere om se te brûken foar de Barremolen yn Zoeterwoude-Rijndijk.   

Yn 1957 waard de mûne foar it each wer restaurearre en krige er in boppe-as, twaddehâns roeden en in asrêd. Dat asrêd wie net mear as in âld skroefrêd en fierstente lyts om de mûne draaie te litten. Dêrnjonken wie ek de boppe-as foar de mûne te koart. Yn 'e jierren 1980 waarden de alve noch besteande Skermermûnen wer draaifeardich makke en doe krige Undermûne O in nije en langere boppe-as, nije roeden en in nij asrêd, sadat de mûne wer draaie koe. Yn 1999 krige de mûne ek wer in stander.   

Mei't it VSB Fûns yn 2002 jild beskikber stelde foar de restauraasje fan alle Skermermûnen, binne de alve mûnen ek wer mealree makke. Undermûne O is yn 2004 wer hielendal kompletearre. De mûne krige in mealsirkwy en de skroefwetterrin fan 'e yn 1930 ôfbrutsen Undermûne N tsjinnet dêrby as oerstoart.

Eigner fan 'e mûne is de Skermer Mûnen Stifting.

## Beskriuwing
De mûne is in reiddutsen, achtkante muonts mei in Ald-Hollânsk wjukkekrús. Lykas in soad Noard-Hollânske poldermûnen is de mûne in binnenkruier, dat wol sizze dat de kape fan binnen kruid wurde moat. It kruiwurk hat 50 houten rollen. De mûne hat in fêste skoarfang.

## Keppeling om utens
* feriening De Hollânske Mûne
Poldermûne M

**Poldermûne M** by it Noard-Hollânske Zuidschermer is ien fan 'e alve noch besteande mûnen fan 'e Skermer. Oarspronklik bemeallen 52 mûnen de Skermer, mar nei de bou fan elektryske gemalen yn 1925 binne de measte Skermermûnen ôfbrutsen, in pear binne troch brân ferlern gien. 

De Skermermûnen binne eigendom fan 'e Skermer Mûnen Stifting.

## Skiednis
De mûne waard begjin 1635 boud as ien fan 'e fjouwer ûndermûnen yn in groep fan santjin mûnen tusken Driehuizen en De Vuyle Graft. De mûne bemealle de 300 ha grutte ôfdieling M fan 'e Skermer op 'e Suderfeart, dy't oanslút op de Skermerbinnenboezem.

Tusken 1864 en 1894 waard it skeprêd fan 'e mûne ferfongen troch in skroef. De mûne bleau yn bedriuw oant it elektrysk gemaal Emma yn desimber 1926 it wurk fan 'e wynmûnen oernaam. 

De mûne waard yn 1970 wer draaifeardich makke. Doe is ek it noch foar in grut part oarspronklike ynterieur restaurearre. Yn 1989 folge de restauraasje fan 'e fûneminten en yn 1999 de útskoat. 

Yn it ramt fan it projekt om alle noch besteande Skermermûnen wer mealree te meitsjen, krige de mûne in nije houten skroef, binne de wetterrinnen wer restaurearre en is der wer in kroasbrêge makke. 

Oars as de oare Skermermûnen hat de kape fan Poldermûne M gjin rjochte mar rûne kapespanten, sadat de kape in bolle foarm hat. Mooglik is de ôfwikende bef oernommen fan in ôfbrutsen Beemstermûne.  

## Beskriuwing
De mûne is in reiddutsen, achtkante muonts mei in Ald-Hollânsk wjukkekrús en in flecht fan 25 meter. Lykas in soad Noard-Hollânske poldermûnen is Poldermûne M in binnenkruier, de kape hat in kruiwurk mei 56 houten rollen. Poldermûne M hat in fêste skoarfang. 

## Keppeling om utens
* feriening De Hollânske Mûne
De Goorn

**De Goorn** is in doarp yn 'e Noard-Hollânske gemeente Koggelân. It doarp hat  ynwenners ().

## Skiednis
Tegearre mei Avenhorn foarmet it doarp it haadplak fan 'e gemeente. It gemeentehûs stiet yn De Goorn. Foar 1979 hearde De Goorn by de gemeente Berkhout en fan 1979 oant 2007 by de gemeente Wester-Koggelân.

De âldste fermelding fan it plak datearret út likernôch 1312 as "den Gore". De plaknamme De Goorn is in meartalsfoarm fan it wurd *goor*, dat modder of drits betsjut. By De Goorn ferwiist de namme nei peazich modderlân dat fol mei sleatten siet. Sleatten hearre by it gebiet dêr't it plak leit, mar it measte lân wie mei leechfean oerdutsen en De Goorn krekt net, it foarme in soarte fan oerstreamingsgebiet. It plak komt yn 1745 foar as *De Gooren* en sûnt 1866 komt ek de stavering *De Goorn* foar. Ek kaam in skoftke njonken De Goorn de stavering *De Goorne* foar.

It wie ynearsten in útbuorren, mar nei't it yn 1637 in tsjerke krige, krige it plak de doarpsstatus. Ek it grûngebiet dat doe by De Goorn hearde waard grutter. It oarspronklike doarp wie in lintdoarp tusken De Burgt en Avenhorn.

De Goorn is in katolike enklave yn in foar it grutste part herfoarme omjouwing. De tsjerke fan it doarp is Us Leaffrou fan 'e Hillige Roazekrâns, dy't oant foar koart troch Dominikaanske bruorren betsjinne waard. De tsjerke waard yn 1637 as staasje stifte en waard nei de restauraasje fan 'e biskoplike hierargy in parochytsjerke. 

## 20e iuw oant no
Sûnt de jierren 1960 is it doarp foars útwreide. Foar dy tiid bestie it doarp foar it measte út greide en sleatten en wiene in soad plakken allinne oer it wetter te berikken. Mei de ferkaveling kaam de earste nijbou. Ek yn 'e jierren 1980 en 1990 waard it doarp útwreide mei nijbou. 

Yn 1979 waard De Goorn it haadplak fan 'e nije gemeente Wester-Koggelân.
Poldermûne K

**Poldermûne K** is in poldermûne oan 'e Blokkerweg by Zuidschermer. De mûne is ien fan 'e 11 mûnen fan 'e Skermer, dy't noch besteane. Oarspronklik wiene der 52 mûnen, dy't de 4.726 hektare grutte en 4 meter djippe Skermar drûch meallen.

Om de mûne te ûnderskieden fan it grutte tal mûnen yn 'e krite waard de mûne mei in letter oantsjut. 

## Skiednis
Mei de ynrjochting fan 'e drûchmealle Skermar waard de polder yn ôfdielingen ferdield. Eltse ôfdieling krige in eigen poldermûne, dy't gjin namme mar it nûmer fan 'e ôfdieling krige, en sa ek ôfdieling K. De mûne waard oer in skeane tocht mei de ûnderkolk ferbûn, mar om't it bliken die dat de bemealling oer in skeane tocht mei in soad oare mûnen yn 'e buert dochs wat ynwikkeld wie, ferhûze de mûne yn 1645 tsientallen meter fierderop nei it hjoeddeiske plak. Sa waard it foar de mûne makliker út te meallen en dêr bleau de mûne oant 1929 de 335 ha grutte ofdieling bemeallen op in sydtakke fan 'e Suderfeart, dy't diel útmakket fan 'e Skermerbinnenboezem.    

Nei't de mûne bûten gebrûk steld waard, stie de mûne in hiel skoft mei ien roede. Flak nei't de mûne nije roeden krigen hie, sloech de mûne by needwaar op 3 jannewaris 1978 op 'e rin en briek de as, sadat it hiele wjukkekrús nei ûnder stoarte. De mûne krige op 4 febrewaris 1983 wer in boppe-as, dy't oarspronklik fan 'e op 27 maart 1966 ôfbaarde Undermûne 13 by Driehuizen wie. De roeden waarden reparearre en wer op 'e nij stutsen. De âlde boppe-as fan 'e mûne leit hjoed-de-dei by de Undermûne D, dat in museum is.  

Eigner fan 'e mûne is de Skermer Mûnen Stifting.

## Beskriuwing
De mûne is in reiddutsen, achtkante muonts mei in Ald-Hollânsk wjukkekrús. Lykas in soad Noard-Hollânske poldermûnen is de mûne in binnenkruier, dat wol sizze dat de kape fan binnen kruid wurde moat. It kruiwurk hat 56 houten rollen. De mûne hat in fêste skoarfang.

## Keppeling om utens
* feriening De Hollânske Mûne
Berkhout

**Berkhout** is in doarp yn 'e Noard-Hollânske gemeente Koggelân. Under Berkhout falt foar in grut part ek de buorskip De Hulk. It doarp hat  ynwenners ().

## Skiednis
De plaknamme komt yn 1387 foar as *Berchout* en yn 1745 as *Berckhout*. De namme soe ferwize nei de bjirken fan it doe tichteby lizzende bosk.

Tusken 1408 en 1795 foel it tegearre mei in grut part fan 'e gemeente ûnder Hoarn. De patroanhillige fan Berkhout is Sint-Joaris, dy't ek op it wapen fan it plak ôfbylde wurdt. 

Berkhout krige yn 1795 beskate stedske rjochten en mocht dêrom de namme *stede* brûke; yn 't earstoan tegearre mei Wognum en letter sûnder Wognum, mar it wie gjin stêd om't it gjin folle stedsrjochten hie. Tusken 1803 en 1811 wie de *stede* op 'e nij by Hoarn foege. Dêrnei waard Berkhout wer as opfolger fan 'e *stede Berkhout* wer in aparte gemeente. Op 'e grins mei de gemeente Hoarn lei eartiids de Grutte Waalpolder, dy't foar in part ûnder Berkhout en foar in part ûnder Hoarn foel (hjoed-de-dei is dat in wenwyk yn 'e gemeente Hoarn).

Yn 'e nacht fan 8 novimber 1941 helle in Dútske jager in Britske bommesmiter Hampden Mk I del boppe in stik greide west fan it doarp. In monumint oan it Westein betinkt de fjouwer manlju fan it fleantúch dy't om it libben kamen. 

Oant 1 jannewaris 1979 bleau Berkhout in selsstannige gemeente, dêr't ek de doarpen Spierdijk (foar in part), De Goorn, Zuidermeer en Bobeldijk en de buorskippenp Zuid-Spierdijk, Baarsdorpermeer, De Hulk, Westeinde, De Burgt en Oosteinde by hearden. Yn 1979 fusearre de gemeente Berkhout mei de gemeenten Avenhorn, Oudendijk en Ursem ta de gemeente Wester-Koggelân, dy't op 1 jannewaris 2007 wer mei de gemeente Obdam opgie yn 'e gemeente Koggelân.

## Buorskippen
It doarp Berkhout bestie oarspronklik út ferskate dielen mei yn 'e midden it echte doarp. De oare dielen mei bewenning wiene eartiids buorskippen, lykas it Westein en it Eastein. Troch de útwreiding fan it doarp ferdwûn it ferskil tusken it Westein en it doarp Berkhout en dêrmei waard it Westein in gewoane strjitte fan it doarp. Allinnich De Burgt bleau noch langer in plak, mar lang om let ferdwûn ek dy namme as plakoantsjutting. Yn 'e jierren 1970 waard de strjitte De Burg fan De De Burgt ûnderdiel fan De Goorn.

Om't de bewenning net sa bot oan 'e eastlike kant útwreide, bleau it Eastein as aparte plakoantsjutting bestean. It oarspronklike begjin fan it Eastein leit net fier fan it doarp Berkhout en wurdt fakentiden net mear ta de buorskip it Eastein rekkene. 

Fierder wurdt de buorskip De Hulk foar in grut part by Berkhout rekkene. Ek it doarpke Bobeldijk wurdt faak by Berkhout rekkene.

## Berne
* Jacob Clay (1882-1955), natuerkundige, logikus en filosoof
Hattingen

**Hattingen** is nei Witten de stêd yn 'e lânkring Ennepe-Ruhr yn 'e Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. De stêd leit yn it súdlike diel fan it Ruhrgebiet oan 'e Ruhr en grinzget streekrjocht oan 'e stêden Wuppertal, Essen en Bochum.

## Geografy

De stêd hat in  fersoargingsgebiet fan in middelgrutte stêd en leit op in hichte fan 60 oant 306 m boppe seenivo. Hattingen is te feridelen yn 'e Stadtteile Blankenstein, Bredenscheid-Stüter, Hattingen-Mitte, Holthausen, Niederbonsfeld, Niederelfringhausen, Niederwenigern, Oberelfringhausen, Oberstüter, Welper en Winz-Baak.

## Skiednis
Hattingen waard op in rivierterras fan 'e Ruhr stifte en besit noch in histoaryske kearn mei in soad fakwurkhuzen. 

Hattingen waard yn 990 foar it earst yn dokuminten as *Reichshof Hatneggen* neamd. De lizzing tusken it Bergisches Land mei syn metaalprodukten yn it suden en de Hellweg-sône yn it noarden mei syn tekstyl wie geunstich foar de hannel. It yn 1396 mei greve Dietrich von der Mark sletten fersterkingsferdrach wurdt beskôge as it begjin fan 'e stêd Hattingen. Yn 1554 waard Hattingen opnommen yn 'e Hânze . 

As Ruhrgebietstêd waard yn 'e 19e iuw de stienkoalwinning tige wichtich. Hattingen hie ferskate minen. De Rauendahler Schienenweg, in stik spoar fan Rauendahl (in *[[Ortsteil]]* fan it Stadtteil Winz-Baak) nei de Ruhr, waard al yn 1787 yn gebrûk naam en wie it earste spoar foar it transport fan stienkoal yn 'e wrâld. Yn 1987 waard as gefolch fan 'e delgong fan 'e stienkoal- en swiere yndustry yn it Ruhrgebiet de lêste heechoven stilset.

## Befolkingsferrin



## It besjen wurdich

De âlde binnenstêd mei likernôch 150 midsiuwske fakwurkhûzen is by toeristen populêr. As ien fan 'e earste plakken yn Dútslân hie it plak in fuortgongerssône.  

De bekendste histoaryske gebouwen binne de Sint-Joaristsjerke, it âlde stedhûs, de klokketoer en it 17e-iuwske saneamde Bügeleisenhaus mei it "Museum im Bügeleisenhaus (MiBEH)". Fan 1771 oant 1856 tsjinnen de gebouwen foar wevers, dy 't dêr doek op weefgetouwen produsearren. Foar it gebou betinkt in stroffelstien de lêste Joadske eigeneresse fan it hûs, Selma Abraham berne Cahn, dy't yn 1941 mei har man Alfred nei it getto fan Riga deportearre waard. 

Tichteby it busstasjon oan 'e âlde stedsmuorre beweitsje de saneame Izeren manlju fan Zbigniew Frączkiewicz de yngong fan 'e histoaryske stêd. 

Fanwegen in soad grien is Hattingen in rekreaasjegebiet foar in protte ynwenners fan it Ruhrgebiet. Benammen it Ruhrdal lûkt fytsers en kuierders. Tusken Hattingen, Bochum en Witten leit de Kemnadermar, mei in soad wettersportmooglikheden. Oer de RuhrtalRadweg kin oant it Sauerlân fytst wurde. 

Yn it stedsgebiet fan Hattingen lizze de kastielen Blankenstein, de Isenburg en it wetterslot Haus Kemnade. Op it lêste plak wurdt de muzykynstrumintkolleksje Hans en Hede Grumbt mei sa'n 1.800 ynstruminten en muzykdoazen bewarre. Tichteby leit it Bauernhausmuseum. Yn 'e bergen stiet de Bismarckturm fan Hattingen. 

## Musea
* Yndustrieel museum Henrichshütte
* Stadtmuseum
* Bügeleisenhaus
* Bandwebereimuseum
* Bauernhausmuseum
* Brânwarmuseum
## Eveneminten
* Aldtstadtfest
*  Kulinarische Altstadtmarkt
Getto fan Riga

It **Getto fan Riga** wie in yn 1941 troch de nazy's ynsteld getto yn 'e Letske stêd Riga. It waard yn in lyts part fan Maskavas Forštate, in wyk fan Riga, opset. Oarspronklik wie it allinnich foar joaden út Letlân bedoeld, mar letter waarden ek Dútske joaden yn it kamp finzen set.

Op 25 oktober 1941 begûnen de Dútsers de net-joadske bewenners fan it gebiet út te setten en twongen se de joaden út Riga en omkriten nei it getto te ferhúzjen. De measte Letske joaden dêr (sa'n 24.000) waarden by it Rumbula Moardpartij op 30 novimber en 8 desimber 1941 fermoarde. Dêrnei waarden Dútske joaden nei it kamp brocht, wêrfan de measten ek by massamoarden om it libben brocht waarden.

Hoewol't it getto meastentiids as in ienheid oantsjut wurdt, wiene der feitlik meardere getto's. De earste wie it grutte Letske getto. Nei de moardpartijen fan Rumbala waarden de noch libjende joaden yn in lytser gebiet fan it oarspronklike getto konsintrarre, dat bekend waard as it Lytse Getto. Dat lytse getto waard wer opdield yn in stik foar manlju en in stik foar froulju. It frijkommende gebiet fan it grutte getto waard doe oan Dútske joaden tawiisd en waard bekend as it "Dútske getto".  

## Ynstelling fan it getto
Riga waard op 1 july beset troch Nazy-Dútslân. Al op de earste dei fan 'e besetting setten Letske kollaborateurs útein mei it oppakken fan tûzenen joaden. Se waarden mishannele, finzen set en neitiid yn it Bikerniecki-bosk fermoarde. In pear dagen letter waard de grutte synagoge yn 'e brân stutsen. Alle oare synagoges folgen dêrnei. Allinne de Peitav-synagoge waard net yn 'e brân stutsen om 't yn 'e oanbuorjende gebouwen Letten wennen.  

Op 21 july 1941 waard besletten om de joaden yn it getto te konsintrearjen. Alle joaden waarden registrearre en in Joadske ried, besteande út foaroansteande joaden, waard oprjochte. Op 23 oktober krigen de registrearre joaden de opdracht om nei Maskavas Forštate te ferhúzjen, dat op 25 oktober beslikke wêze moast. Likernôch 30.000 minsken waarden yn in lyts gebiet byinoar dreaun. It gebiet waard fuort  ôfset mei stikeltried en mei Letske wachtposten bewekke. Elkenien dy't te ticht by it stikeltried kaam, waard fuortendaliks deasketten. De wachtposten stiene ûnder lieding fan 'e Dútske plysje.
Poldermûne D

**Poldermolen D** is in poldermûne oan 'e Noarderfeart tusken Stompetoren en Schermerhorn yn 'e Noard-Hollânske gemeente Alkmar. 

## Skiednis
De mûne waard yn 1635 boud as ûndermûne fan in tydlike mûnegong by Oudorp. Mei't de Skermer drûch foel, ferhûze de mûne nei de hjoeddeiske lokaasje, dêr't er de 315 hektare grutte polder D fan 'e Skermer op 'e Noarderfeart bemealle. De Noarderfeart makket diel út fan 'e binnenboezem fan 'e Skermer.   

It skeprêd fan 'e mûne waard yn 1875 ferfongen troch in skroef. As gefolch fan 'e bou fan elektryske gemalen yn 'e Skermer rekke de mûne yn 1929 syn funksje kwyt. De tocht waard doe tichtsmiten en feroare yn greide.  

Yn it ramt fan it wer mealree meitsjen fan alle Skermermûnen sûnt 2002 krige de mûne in nije skroef en waard de 300 m lange tocht op 'e nij útgroeven. De skroef waard yn 2019 wer fernijd. 

## Beskriuwing
Poldermûne D is in reiddutsen achtkante muonts mei in Ald-Hollânsk wjukkekrús. Lykas in soad Noard-Hollânske poldermûnen is Poldermûne D in binnenkruier en it kruiwurk hat 57 houten rollen. De mûne hat in fêste skoarfang. 

De mûne is op ôfspraak te besichtigjen en is yn eigendom fan 'e Stifting De Skermer Mûnen.

## Keppeling om utens
* feriening De Hollânske Mûne
Koersk

**Koersk** (Russysk : Курск) is in stêd yn it west fan 'e Russyske Federaasje. It is de haadstêd fan 'e oblast Kursk en de stêd leit op it plak dêr't de rivieren de Tûskar en Sejm gearrinne op likernôch 100 kilometer fan 'e Oekraynske grins.

West fan 'e stêd leit in meteorytkrater mei in diameter fan 5,5 kilometer.

## Skiednis
Koersk waard om 980 hinne as fêsting stifte en waard yn 1032 foar it earst neamd yn 'e kroniken. Argeologyske opgravings jouwe lykwols oan dat it al sûnt op syn minst de 5e iuw f.Kr. in delsetting bestie op it plak fan de hjoeddeiske stêd. De namme Koersk is nei alle gedachten ôflaat fan it rivierke *Koer*, dy't yn 'e Tûskar útmûnet, mar yn 'e folksetymology is it keppele oan it wurd *koeropatka*, dat nei de fûgel patriis referearret.

Yn 1237 waard de stêd folslein ferneatige troch de Mongoalen, mar Koersk wie al yn 1283 wer opboud. Fan 1360 oant de ein fan 'e 15e iuw hearde Koersk by it Gruthartochdom Litouwen. Yn 'e 16e en 17e iuw foel Kursk ûnder Moskousk bewâld. In nij fort waard yn 1596 boud. Oan it begjin fan 'e 17e iuw waard de stêd ferskate kearen oanfallen troch Poalsk-Litouwske legers, Krim-Tataren en Nogajs.

Yn 'e jierren 1860 waard Koersk in wichtich spoarknooppunt, wêrmei't de stêd him ta in yndustrieel sintrum ûntjoech.

Yn 'e Twadde Wrâldoarloch waard Koersk fan 4 novimber 1941 oant 8 febrewaris 1943 troch de nazy's beset. De Slach by Koersk, yn wie yn july 1943 ûnderdiel fan ien fan 'e lêste Dútske offinsiven oan it Eastfront. Nei de oarloch waard de stêd wer opboud en ûnstiene nije yndustriële bedriuwen.

Koersk is in wichtige yndustrystêd. De wichtichste ekonomyske sektoaren binne izerbewurking, gemyske yndustry en fiedselproduksje. Yn 'e omkriten fan 'e stêd is de lânbou benammen wichtich. Koersk leit yn it fruchtbere gebiet mei de swarte ierde. 

## It besjen wurdich
Koersk hat in grut tal monuminten, teäters, tsjerken, kleasters en musea. It neamen wurdich binne fral it Krasnaja- of Reade Plein fan Koersk, de Katedraal fan it Teken, de monuminten dy't de oerwinning fan 'e Slach by Koersk betinke, de Sergius-Kazankathedraal, de Tsjerke fan 'e Himelfeart fan 'e Hear, de katolike Marije-Himelfarttsjerke en de Serafimtsjerke.

## Berne
* Serafim fan Sarov (1759-1833), Russysk hillige
* Kazimir Malevitsj (1879-1935), skilder
* Aleksandr Dejneka (1899-1969), keunstner
* Georgi Sviridov (1915-1998), komponist
* Konstantin Vorobjov (1919-1975), skriuwer
* Jevgeni Nosov (1925-2002), skriuwer
* Nina Otkalenko (1928-2015), atleet
* Aleksandr Rûtskoi (1947), politikus
* Valeri Tsjaplygin (1952), hurdfytser
* Aleksandr Povetkin (1979), Olympysk kampioen, bokser
* Tolmachevy Sisters, Maria en Anastasia (1997), sjongduo en winners fan it Junior Eurovisy Songfestival 2006

## Ofbylden

Kursk. Triumphal arch P5090419 2425.jpg|Oerwinningspoarte.
Сергиево-Казанский кафедральный собор. 2012.jpg|Sergius-Kazankatedraal.
Здание Дворянского собрания (Дом офицеров) Курск ул. Сонина 4 (фото 1).jpg|Eklektyske arsjitektuer (Hûs fan 'e Adel).
ZnamSobor 001.jpg|Katedraal fan it Teken.
Gostcentrandadmkursk.jpg|Reade Plein.
Tom Daley

**Thomas Robert (Tom) Daley** (berne op 21 maaie 1994 yn Plymouth) is in Ingelske keunstdûker, dy't yn 'e âldens fan trettjin jier Europeesk kampioen waard. Mei in skoare fan 491,95 punten wûn er yn 2008 yn Eindhoven goud yn 'e finale fan it ûnderdiel 10 meter toer op it Europeesk kampioenskip swimmen, keunstdûken en syngroanswimmen. Daley is lid fan 'e Plymouth Diving Club.

Op 'e Olympyske Simmerspullen 2008 yn Peking einigen Daley en syn partner Blake Aldridge as achtste op it ûnderdiel keunstdûken 10 m toer syngroan. Op 'e 10 m toer einige Daley as sânde. Yn july 2009 wûn Daley de gouden medalje op 'e 10 meter toer by de FINA-wrâldkampioenskippen yn Rome. Hy helle dêr in skoare fan 539.85 punten. Op 'e Olympyske Simmerspullen fan 2012 wûn er brûns en yn 2016 moast Daley op 'e nij tefreden wêze mei Olympysk brûns. Fiif jier letter, op 'e Olympyske Simmerspullen fan 2020 yn Tokio, wûnen hy en Matty Lee goud mei syngroandûken. Ek wûn er doe brûns op 'e 10 m toer.

By de iepening fan 'e Olympyske Simmerspullen 2024 yn Parys hold er mei roeister Helen Glover de flagge fan it Feriene Keninkryk. Tegearre mei Noah Williams wûn er doe in sulveren medalje op it ûnderdiel 10 m toer syngroandûke. De dei nei de ôfslutingsseremoanje kundige Daley yn in fraachpetear mei British Vogue in ein fan syn sportkarriêre oan.  

## Privee
Daley sette op 2 desimber 2013 in fideoberjocht op YouTube, wêryn't er it boadskip die dat er sûnt dy maitiid in relaasje hat mei de Amerikaanske senarioskriuwer Dustin Lance Black. Hja trouden yn maaie 2017 en it pear krige yn juny 2018 in soan fan in draachmem. Harren twadde soan waard yn maart 2023 berne.
Urbanus I

**Urbanus I** wie de santjinde paus fan 'e Tsjerke fan Rome.

## Libben
Paus Urbanus I waard berne yn Rome en ferstoar op 23 maaie 230. Yn 222, it jier wêryn't keizer Elagabalus fermoarde waard, folge er paus Kallikstus op en nei syn dea waard er opfolge troch paus Pontianus.

Oer syn libben is net folle bekend. Hy wurdt tradisjoneel ferbûn mei Sesilia fan Rome, de patroanhillige fan 'e muzyk. De namme Urbanus betsjut de "beskaafde".

## Pontifikaat
It pontifikaat fan paus Urbanus I wie oer it generaal rêstich ûnder keizer Aleksander Sevearus, dy't ferdraachsum foar kristenen oer wie. Yn 'e tiid fan Urbanus I bleau it skisma yn 'e tsjerke oanhâlden, dy 't mei de opposysje fan Hippolitus tsjin de pausen Sefyrinus en Kallikstus feroarsake waard. Hoe't Urbanus I foar Hippolytus oer stie, is ûnbekend.   

Troch de relatyf grutte frijheid fan 'e kristlike mienskip ûnder it regear fan Sevearus groeide de Tsjerke fan Rome. Dêrfandinne waard oannommen dat Urbanus in betûfte bekearder wie. Leginden skriuwe oer grutte oantallen bekearingen, lykas Valerius, de man fan 'e hillige Sesilia, en syn broer Tibertus. Boppedat soe Urbanus neffens de 5e-iuwske *Passio S. Caeciliae* en oare lettere boarnen as martler troch ûnthalzing ûnder keizer Aleksander Sevearus stoarn wêze. In ferhaal wol ha dat Urbanus in ôfgodsbyld troch syn gebed falle litten hat en dat er dêrnei mei leaden kûgels gisele waard, foardat er troch ûnthalzing ombrocht waard. Mar oars as dy fromme tradysje ha wol, ferstoar Urbanus net de martlersdea. 

Urbanus waard nei alle gedachten yn 'e katakomben fan Kallikstus begroeven. Dêr waard syn grêfplaat yn Grykske letters fûn.

In pauslik dekreet oer jeften fan 'e leauwigen wurdt neffens in Romeins breviarium oan paus Urbanus taskreaun:  

:''De jeften fan 'e leauwigen oan 'e Hear meie allinnich brûkt wurde foar tsjerklike doelen en foar it algemien belang fan 'e kristlike mienskip, om't it de konsekrearre jeften binne fan 'e leauwigen, de boetes fan 'e sûnders en it erfdiel fan 'e earmen.

## Ferearing
Urbanus I wurdt fereare as in hillige. Benammen yn Dútsktalige lannen en de Elzas wurdt er fereare as de beskermhillige fan wynboeren, wyngerds en kûpers. Sûnt de 13e iuw is Urbanus I yn bygelyks Rynhessen ien fan 'e populêrste hilligen. Op 25 maaie rûnen de wynboeren dêr eartiids yn prosesjes mei fersierde bylden fan Urbanus troch de doarpen om foar in goede rispinge yn 'e hjerst te bidden. Dy ferearing is lykwols basearre op in 5e-iuwske ferwikseling fan paus Urbanus mei de biskop fan Langres, dy't deselde namme hie. 

Hy wurdt oproppen tsjin dronkenskip, jicht, froast, tonger en bliksem. Hy is ek de patroanhillige fan 'e stêden Maastricht, Toledo, Troyes en Valensia.

Syn feestdei is op 25 maaie. 

## Keunst
Urbanus wurdt yn 'e keunst fakentiden sittend mei tiara, de pauslike mantel en in swurd dy't nei de grûn wiist ôfbylde. Fierders wurdt er ek fertsjintwurdige mei in pauslike mantel, in miter, in bibel, in pauslik krús en in tros druven ôf- of útbylde.
Schifferstadt

**Schifferstadt** is in ferbânsfrije stêd yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts en makket diel út fan 'e Jeropeeske metropoalregio Ryn-Neckar.

## Geografy
Schifferstadt leit 93 oant 103 m boppe seenivo yn 'e Jeropeeske metropoalregio Ryn-Neckar, dy't likernôch 2,5 miljoen ynwenners telt. East fan 'e stêd leit it Odenwâld en west it Paltswâld. It lânskip om 'e stêd wurdt karakterisearre troch fjild, greide en bosk. Tichteby leit it streamgebiet fan 'e Ryn. Troch Schifferstadt streamt de Rehbach, dy't yn 'e Ryn útmûnet. It stedsgebiet hat in oerflak fan sawat 6,77 km².

Schifferstadt leit wat ferkear oangiet geunstich mei in oansluting op 'e A61. De stêd leit likernôch 12 km súdwest fan Ludwigshafen en 6 km noardwest fan Spiers.  

## Skiednis
De âldst dokumintearre plaknamme *Sciffestad* datearret fan 868. Yn 977 (of 987) wie it *Skeferstat* en yn 1035 *Sciferstat*. It wurd *scif* of *scef* betsjut yn it Aldheechdútsk skip. Dêrom wurdt der troch guon tocht dat de namme fan 'e stêd te meitsjen hat mei it ferkear eartiids fan flotten op 'e Rehbach. In oare ferklearring is dat namme fan 'e stêd ôflaat is fan 'e persoansnamme Skifheri of Skiffo.
 
Yn 1835 waard by fjildwurk yn 'e omkriten fan Schifferstadt de Gouden Hoed fan Schifferstadt fûn, de âldste fan 'e fjouwer bekende huodden fan dy soarte. De Gouden Hoed fan Schifferstadt wurdt op 1400-1300 f.Kr. datearre en is yn it Histoarysk Museum fan 'e Palts yn Spiers te sjen. In replika wurdt yn it Heimatmuseum fan Schifferstadt toant.
Kryptofaluta

In **kryptofaluta** of **kryptomunt** is in digitale of firtuele munt dy't kryptografy brûkt foar feiligens. Yn tsjinstelling ta tradisjonele munten, lykas euro's of dollars, wurde kryptomunten net útjûn troch in sintrale bank of regear. Ynstee dêrfan binne se desintraliseare en wurkje se fia in *[[blockchain]]*, in systeem foar it opslaan fan data yn in keatling fan datablokken, dy't as in iepenbier distribuearre ledger funksjonearret, om alle transaksjes by te hâlden.

## Skiednis
De earste en bekendste kryptomunt is Bitcoin, dy't yn 2009 lansearre waard troch in anonime persoan of groep ûnder de namme Satoshi Nakamoto. Bitcoin wie it earste praktyske gebrûk fan blockchain-technology en markearre it begjin fan de kryptomuntrevolúsje. Nei Bitcoin binne der hûnderten oare kryptomunten ûntwikkele, elk mei harren eigen spesifike funksjes en gebrûken.

## Hoe't it wurket
Kryptomunten wurkje troch middel fan in netwurk fan kompjûters (knopen) dy't transaksjes ferifiearje en opnimme yn de blockchain. Alle kearen as in transaksje plakfynt, wurdt dy tafoege oan in blok transaksjes. As it blok fol is, wurdt it blokkearre en tafoege oan de blockchain, dêr't in permaninte en net te feroarjen skiednis fan alle transaksjes troch ûntstiet. Kryptografy soarget derfoar dat dy gegevens feiligens en anonimiteit hâlde.

## Gebrûk en foardielen
Kryptomunten kinne foar ferskate doelen brûkt wurde, lykas it online oankeapen, ynvestearrings, en sels as in foarm fan opslach fan wearde. In wichtich foardiel fan kryptomunten is harren desintralisaasje, wat betsjut dat se net kontroleare wurde troch ien inkelde ynstânsje, en de anonimiteit dy't se biede yn finansjele transaksjes. Oars as tradisjoneel jild kinne kryptomunten ek wrâldwiid sûnder grinsrestriksjes ferstjoerd wurde.

## Krityk en risiko's
Nettsjinsteande de foardielen wurde kryptomunten ek bekritisearre fanwegen harren ekstreme priisfluktuaasjes, it gebrûk yn yllegale aktiviteiten, en it tekoart oan regeljouwing. Fierders kinne brûkers harren fûnzen ferlieze as se harren private kaaien kwytreitsje, om't kryptomunten net kinne weromhelle wurde kinne sûnder dy kaaien.

## Sjoch ek
* Bitcoin
* Monero
* Litecoin
De Havik (mûne)

**De Havik** is in mûne op it doarpsgebiet fan it Noard-Hollânske doarp Grootschermer (Grutskermer). 

## Skiednis
Eartiids bemealle de mûne mei De Bul, De Westermolen en De Knevelaar de likernôch 2100 hektare grutte Eilânspolder op 'e Skermerboezem. Fan 'e fjouwer mûnen hie De Knevelaar by Súdskermer de âldste papieren en dy waard al yn 1562 boud (en yn 1625 as grutte binnenkruier werboud). De Bul en De Havik waarden tsjin 'e ein fan 'e 16e iuw oan 'e Delft by De Ryp boud en de Westermolen by Trijehûzen folge yn 'e twadde helte fan 'e 17e iuw nei de drûchmakking fan noch in pear markes yn 'e polder.   

Yn 1861 ferhûze De Havik fan syn âlde plak oan 'e Delft nei de noardwest hoeke fan 'e polder. Sûnt 1864 hiene de mûnen yn 'e Eilânspolder in skroef, útsein De Knevelaar, dy't noch jimmeroan mei in skeprêd wurke. De Havik ferhûze yn 1861 fan syn âlde plak oan 'e Delft nei de noardwestlike hoeke fan 'e polder en op syn âlde plak waard yn 1874 in stoomgemaal boud. Nei de iepening fan it gemaal waard De Bul yn septimber 1876 foar de ôfbraak ferkocht.     

Mei in ferbouwing yn 1918 fan it stoomgemaal en de tarissing fan it gemaal mei elektrysk oandreaune sintrifugaalpompen, waarden ek de oare mûnen fan 'e Eilânspolder oerstallich. De Knevelaar waard yn 1919 ôfbrutsen, wylst de Westermolen en De Havik ûnttakele waarden en as wente stean bleaune.

Nei 1963 waard De Havik troch in nije eigner útwindich restaurearre. Tsjin 'e ein fan 'e jierren 1970 draaide de mûne ek wer út en troch, mar mei't de wynpeul op 't lêst minder waard, fersakke it wjukkekrús en wie de mûne langer net draaifeardich. Healwei 2016 krige de mûne wer in nije wynpeul en yn jannewaris 2017 waarden ek nije roeden stutsen. Yn 'e maitiid fan 2017 draaide de mûne sûnt in hiel skoft wer foar it earst. It âlde reiden tek fan 'e mûne út 1964 waard yn 2022 ferfongen.

## Beskriuwing
De Havik is in reiddutsen, achtkante muonts mei in flecht fan 25,25 m. De mûne is draaifeardich, mar ferlear it geande wurk foar it grutste part al yn 1919. De mûne hat Ald-Hollânske wjukken en it kruiwurk giet op houten rollen.     

## Keppeling om utens
* feriening De Hollânske Mûne
Tsjerke fan Grootschermer

De **Tsjerke fan Grootschermer** (Grutskermer) oan it Súdein is in trijesidich sletten sealtsjerkje mei in houten tuorke. It gebou wurdt net mear as tsjerke brûkt, mar as kultureel sintrum fan it doarp. 

## Skiednis en beskriuwing

De tsjerke is de tredde tsjerke fan Grutskermer en waard yn 1762 boud. De mei bibelske foarstellings fersierde preekstoel fan 'e tsjerke is âlder as de tsjerke sels en datearret út de earste helte fan 'e 17e iuw. It ynterieur is fierder 18e iuwsk.

Tusken 1978 en 1980 fûn in grutte restauraasje plak. Doe binne ek de histoaryske kleuren fan it gebou werom brocht.

Yn it tuorke hinget in klok fan A. Koster út 1648. It oerwurk is mechanysk en datearret fan 1948. It krige letter elektryske opwining.   

## Oargel
It oargel datearret út 1864 en waard troch F. Naber út Dimter boud. It ynstrumint hat njoggen registers op ien  manuaal en in oanhongen pedaal. 

## Keppeling om utens
* Oargelsite: disposysje oargel
Omgong fan Spanje 2024

De 79ste edysje fan de **[[Omgong fan Spanje]]** wurd hâlden fan 17 augustus oant en mei 8 septimber 2024. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak
De start wie yn Lissabon, de haadstêd fan Portugal. It is ek de grutste stêd fan it lâne en leit op de rjochterouwer fan de Taach, tichtby de Atlantyske Oseaan, yn de provinsje Estremadura. De einstreek lei dizze edysje yn Madrid de haadstêd en grutste stêd fan Spanje. De stêd leit yn de midden fan it lân, op de Spaanske Heechflakte. Madrid is ek de haadstêd fan de Spaanske regio mei deselde namme Madrid.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Elymas

**Elymas**, ek wol bekend as **Bar-Jezus** (Arameesk: *Bar-Yeshua*, soan fan Jezus, Latyn: *Bariesu*), wie in joadske tsjoender yn it gefolch fan 'e troch de Romeinske senaat beneamde steedhâlder fan Syprus, dy't yn it Nije Testamint yn 'e Hannelingen fan de Apostels 13:6-12 neamd wurdt.

De namme Elymas wurdt yn Hannelingen 13:8 de oersetting fan 'e namme Bar-Jezus neamd, alhoewol't de Grykske tekst ek sa begrepen wurde kin dat tsjoender de oersetting is fan 'e namme Elymas. Nei alle gedachten slacht de namme op in Semityske woartel, nammentlik of it Arabyske *alim* (wize) of it Arameeske *haloma* (útlizzer fan dreamen).

De apostelskiednis fan Lukas neamt him in *Magos*, d.w.s. tsjoender (oarspronklik in lienwurd út it Perzysk, dêr't *Mager* wize of leden fan in preesterstân betsjut, lykas bygelyks ek Mattéus 2:1). 

Neffens it bibelske ferslach besocht Elymas de Romeinske prokonsul Sergius Paulus tsjin it boadskip dat Paulus fan Tarsus en Barnabas ferkundige te beynfloedzjen. De twa apostels wiene troch de steedhâlder nei Pafos roppen om him oer Jezus te fertellen. De apostel Paulus wurdt dêr foar it earst mei syn Romeinske namme neamd; it wie doe gewoan dat joaden ek in Grykske of Romeinske hiene en sûnt dy tiid joech Saulus of Paulus him hieltyd faker op mei net-joaden. 

Fanwegen it wjerakseljen fan Elymas drige Paulus him mei in tydlike blinens as straffe fan God en fuortendaliks foel tsjusternis op him, sadat er oan 'e hân nommen wurde moast om him it paad te wizen. Iere fertolkers lykas Beda Venerabilis ferwiisden nei Paulus syn eigen ûnderfining mei blinens: it fertsjusterjen fan 'e eagen koe in ferljochting fan 'e geast befoarderje. Ek is in ferwizing nei de astrologyske praktiken fan 'e tsjoender Bar-Jezus mooglik. 

Nei dat wûnder bekearde Sergius Paulus him ta it kristlik leauwe. Neitiid naam Jehannes Markus ôfskie fan Paulus en Barnabas om werom te gean nei Jeruzalem. Paulus en Barnabas reizgen dêrfoaroer fierder nei it plak, dêr't de famylje fan Sergius Paulus wenne, Antiochje.
Tsjerke fan Panagia Theoskepasti

**Panagia Theoskepasti** (Gryksk: Εκκλησία Παναγίας Θεοσκέπαστης) is in Byzantynsk tsjerkegebou fan 'e Tsjerke fan Syprus yn it sintrum fan Kato Pafos, Syprus. De tsjerke makket diel út fan in gebiet, dat yn 1980 oan 'e list fan 'e UNESCO-wrâlderfgoedplakken tafoege waard. 

## Skiednis
De skiednis giet op 'e 10e ieu nei Kristus werom, doe't it eilân Syprus diel útmakke fan it Byzantynske Ryk. Yn 'e Byzantynske tiid bloeide it kristendom op it eilân en waarden der in soad kleasters en tsjerken boud. Under harren wie ek de Theoskepasti-tsjerke, dy't wijd waard oan de Jongfaam Marije (Gryksk: *Panagia*). De tsjerke waard op in pear meter fan 'e see op in útspringende rots boud.

## Leginden
Oan 'e ein fan 'e 11e ieu setten de Sarasenen útein mei harren oanfallen op Syprus. Fanwegen de lokaasje wie de Theoskepasti-tsjerke maklik troch de ynfallende Arabieren te sjen, mar neffens de oerlevering ferdwûn de tsjerke by it naderjen fan 'e Sarasenen fuortendaliks yn in sluier fan donkere mistwolken, sadat hja de tsjerke net seagen. Fanwegen dy leginde krige de tsjerke de namme *Theoskepasti* fan 'e Grykske wurden *Theos* en *skepazo*, dy't respektivelik "God" en "fersluierje" betsjutte. Dêrfandinne is de namme dus Fersluiere troch God. Neffens in oare leginde slagge in Saraseen der ienris dochs yn om 'e tsjerke yn te gean om't er syn sin setten hie om dêr in gouden kandler te stellen Dat mislearre mei't de godlike yntervinsje him de hannen ôfsloech.

## Nije tsjerke
De hjoeddeiske Panagia Theoskepasti-tsjerke waard yn 1923 op 'e fûneminten fan 'e âldere Byzantynske tsjerke boud. De arsjitektuer fan de âldere tsjerke bleau dêrby bewarre. In folsleine restauraasje fan de hjoeddeiske tsjerke waard yn maart 2009 foltôge.

## Ynterieur
Yn 'e tsjerke wurde kostbere ikoanen bewarre. Dêrûnder is ek in mei sulver oerdutsen mirakuleus ikoan, wêrfan't oannommen wurdt dat it ien fan 'e santich ikoanen is dy't troch de evangelist Lukas skildere is.
Kastiel fan Pafos

It **Kastiel fan Pafos** (Gryksk: Κάστρο της Πάφου, *Kastro tis Pafou*) leit oan it westlike ein fan 'e haven fan 'e Sypriotyske stêd Pafos. Oarspronklik wie it in Byzantynsk fort om de haven te beskermjen. Oerbleaun is in yn 1592 troch de Ottomanen restaurearre West-Frankyske toer mei Fenesiaanske tafoegings, lykas in ynskripsje boppe de tagong fan it kastiel fermeld. Dy wite moarmeren plaat fan oardel meter by 40 sm ferhellet oer de rekonstruksje yn it jier 1592 yn opdracht fan 'e Turkske gûverneur fan Syprus, Ahmet Pasha (1589–1593).

It kastiel kin tsjin in lytse fergoeding besjoen wurde. Somtiden binne der tematyske tentoanstellingen. 

## Skiednis
De oarspronklike Byzantynske fêsting stie 600 meter westlik en waard mei de ierdskodding fan 1222 ferneatige. 

De hearen fan Lusignan lieten it fort yn 'e 13e iuw werbouwe. Ek bouden hja de saneamde Genueeske Tuorren, wêrfan't de ruïnes 80 m east fan it kastiel rjochts fan 'e yngong fan 'e haven lizze. Se tsjinnen as in poerbêste ferdigening fan 'e stêd. Alhoewol't de tuorren ûndergeskikt wiene oan it gruttere kastiel, hiene se fierder gjin kontakt mei inoar en foarmen se aparte kastielen. De namme hiene de tuorren te tankjen oan 'e slach tsjin de Genuezen yn 1373, doe't de tuorren in belangrike rol spilen yn 'e ferdigening fan 'e stêd. Ek spilen se in wichtige rol yn 'e slach tsjin de Mammelukken yn 1426. Doe rekken de tuorren slim skansearre en neitiid waarden se net renovearre. Mei de ierdskodding fan 1491 waarden de skansearre tuorren ferneatige, mar de ruïnes bleaune.

It kastiel waard ûnderholden troch de Fenesianen en hja foegen der sels wer wat oan ta. De Genueeske ynvaazje fan 1373 waard mei sukses ôfslein en it kastiel wie ien fan 'e pear kastielen, dy't ûnder de lieding fan Sforza, in fûle Spaanske hiersoldaat, net troch de Mammelukken ynnommen waard. Yn augustus 1570, doe't de Turken Syprus binnenfoelen waard it kastiel dapper ferdigene, mar nei 16 dagen fûle striid moast it ferset opjûn wurde. Om 't de konstruksje noch altiten sterk wie, lieten de Ottomanen de ruïnes fan it kastiel restaurearje. Under de Turkske besetting bewekke in legermacht fan 100 man mei 12 kanonnen it kastiel. De kanonnen bleaune efter doe't de Britten yn 1878 it eilân oernamen.
Agios Antonios (Paphos)

**De Agios Antonios-tsjerke** (ek: *Tsjerke fan Sint Antonius de Grutte*) is in kapel fan 'e Tsjerke fan Syprus yn Pafos.

## Beskriuwing

De krúskoepeltsjerke is ien fan in groep fan trije lytse Byzantynske tsjerkegebouwen dy't yn Kato Paphos steane, de moderne ûnderstêd fan Pafos. De tsjerke stiet sintraal yn in toeristysk gebiet, dêr't fierder gjin oare midsiuwske arsjitektuer mear stiet. Oarspronklik hie de kapel in súdlik skip en yn it west is der letter in narteks tafoege. 

Yn 'e tsjerke stiet in ienfâldige houten ikonostaze. De oarspronklike fresko's binne folslein ferlern gien. 

## Literatuer
* Gwynneth the Parthog: *Byzantine and Medieval Cyprus.* *A Guide to the Monuments*. Londen 1995, s.