open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sintraal Buro foar de Statistyk

It **Sintraal Buro foar de Statistyk** (Nederlânsk: *Centraal Bureau voor de Statistiek*), gauris ôfkoarte ta **CBS**, is in ynstelling fan 'e Nederlânske oerheid dy't him taleit op it sammeljen, ferwurkjen en publisearjen fan statististyske gegevens foar de oerheid, de wittenskip en it bedriuwslibben. It CBS is fêstige yn it Limburchske Hearlen en yn Leiskenfean en bestiet sûnt 1899. 

## Skiednis
It CBS is de opfolger fan 'e eardere **Sintrale Kommisje foar de Statistyk** (CCS), dy't op 6 oktober 1892 ynsteld waard. De reden foar de oprjochting fan sa'n organisaasje moat socht wurde yn 'e politike striid dy't yn it lêste fearn fan 'e njoggentjinde iuw yn Nederlân fierd waard op it mêd fan maatskiplike kwestjes, eat dat ek ferbân hold mei de opkomst fan it sosjalisme.

Yn dat ramt wie it de taak fan 'e CCS om relevante statistiken te leverjen dy't de ûnderskate bewearings fan politisy oangeande sosjale fraachstikken befêstigje of ûntkrêftsje soene. De statistyk waard dêrtroch in ynstrumint dat de moderne staat brûkte om stjoering te jaan oan 'e maatskippij, troch in solide, want op feiten basearre, grûnslach foar regearingsbelied te skeppen.

Doe't it wurk op 't lêst in kommisje boppe de macht gie, waard dêrom op 9 jannewaris 1899 it CBS oprjochte as in profesjoneel wurkburo mei in eigen (sij it lytse) wittenskiplike stêf. De CCS, dy't ek noch altyd bestiet, behold it tafersjoch oer it CBS en funksjonearret tsjintwurdich as in ûnôfhinklike hiemhûnynstânsje dy't wekket oer de ûnôfhinklikens, ûnpartijigens, relevânsje, kwaliteit en kontinuïteit fan it statistyske programma fan it CBS. 

## Tsjintwurdige sitewaasje
It takepakket fan it CBS omfiemet it gearbringen, bewurkjen en publisearjen fan betroubere en mei-inoar ferbân hâldende statistyske ynformaasje dy't ynspilet op it ferlet fan 'e Nederlânske maatskippij. It buro is ferantwurdlik foar de produksje fan alle offisjele nasjonale statistiken oangeande Nederlân sels (sûnt oktober 2010 Karibysk Nederlân ynbegrepen) en fan 'e saneamde kommunautêre statistiken fan 'e Jeropeeske Uny dy't Nederlân ta ûnderwerp hawwe. 

De wetlike basis foar it CBS is de Wet op it Sintraal Buro foar de Statistyk, dy't datearret fan 20 novimber 2003 (Steatsblêd 2003, 516). Sûnt 3 jannewaris 2004 is it CBS in selsstannich bestjoersorgaan (zbo), wêrfan't it budget ôfkomstich is út 'e ryksbegrutting. De ynformaasje dy't it CBS publisearret, omfettet in protte maatskiplike aspekten, fan makro-ekonomyske yndikators, lykas ekonomyske groei en konsuminteprizen, oant mikro-ekonomyske saken, lykas de ynkommenssitewaasje fan minsken en hûshâldings.

It ûndersyksprogramma fan it CBS wurdt fêststeld troch de CCS; it buro beslist dus net sels oer wêr't it ûndersyk nei docht. Yn 2010 hie it CBS 2.400 meiwurkers (ynkl. foltiders en dieltiders), dy't ferdield wiene oer de beide fêstigings yn Hearlen en Leiskenfean. It buro jout op jierbasis sa'n 3.000 publikaasjes út, dy't útinoar rinne fan parseberjochten en tabellen oant boeken. De webside fan it CBS wurdt jiers hast 5&nbsp;miljoen kear besocht.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Sintraal Buro foar de Statistyk
CBS

"**CBS**" of "**cbs**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* CBS, in ôfkoarting foar Centraal Bureau voor de Statistiek, in Nederlânske oerheidsynstelling dy't statistysk ûndersyk docht
* cbs, in ôfkoarting foar *christelijke basisschool*, sjoch: bysûnder ûnderwiis
* CBS Corporation, in Amerikaansk mediakonglomeraat
** CBS (telefyzjenetwurk), in Amerikaansk telefyzjenetwurk
** CBS Radio, in Amerikaansk radionetwurk
** CBS Outdoor, in Amerikaanske eksploitant fan bûtendoarreklame
** CBS Records, in Amerikaanske platemaatskippij
* CBS, in ôfkoarting foar it eardere Centraalbureau voor Schimmelcultures, no Westerdijk Fungal Biodiversity Institute
* CBS, in ôfkoarting foar de Eerste Nederlandse Coöperatieve Beetwortelsuikerfabriek, in earder Nederlânsk sûkerfabryk
* CBS in ôfkoarting foar Dual Combined Brake System, in remsysteem foar motorfytsen
CPB

* CPB, in ôfkoarting foar Centraal Planbureau, in advysoergaan foar it Nederlânske Ministearje fan Ekonomyske Saken
* CPB, in ôfkoarting foar Christelijke Plattelandsvrouwenbond, in Nederlânske frouljusorganisaasje
* CPB, in ôfkoarting foar Corporation for Public Broadcasting, in Amerikaanske ynstelling dy't belêstge is mei de soarch foar de Amerikaanske publike omroppen
Sintraal Planburo

It **Sintraal Planburo** (Nederlânsk: *Centraal Planbureau*), gauris ôfkoarte ta it **CPB**, is in advysorgaan fan 'e Nederlânske oerheid dat ressortearret ûnder it Ministearje fan Ekonomyske Saken. Dizze ynstelling leit him ta op it meitsjen fan ekonomyske prognoazes en analyzes, en besiket dêrby safolle mooglik wittenskiplik ferantwurde en by de tiid te wêzen. It CPB is fêstige yn De Haach, en bestiet sûnt 1945.

## Skiednis
It CPB waard yn 1945, fuort nei de befrijing fan 'e Dútske besetting fan Nederlân oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch, oprjochte troch Hein Vos, de doetiidske Nederlânske minister fan Hannel en Niverheid. Ekonoom Jan Tinbergen, de winner fan 'e Nobelpriis foar de Ekonomy, wie de earste direkteur fan it ynstitút. Oardel jier letter, yn 1947, krige it CPB syn wetlike grûnslach.

Foar de oarloch hiene Vos en Tinbergen yn 1935 foar de sosjaal-demokratyske SDAP it Plan fan de Arbeid skreaun. Mei Willem Drees, dy't nei de befrijing premier waard, wiene dy beiden foarstanners fan in planekonomy yn 'e sin fan in troch planning stjoerde ekonomy. Nei ferrin fan inkele jierren waard de rol fan it CPB lykwols minder taakstellend en mear advisearjend.

## Hjoeddeiske sitewaasje
Belanghawwenden foar it ûndersyk troch it CPB binne net inkeld it regear en it parlemint, mar ek maatskiplike organisaasjes, lykas politike partijen, fakbûnen en wurkjouwersorganisaasjes. Oars as bygelyks it Sintraal Buro foar de Statistyk is it Sintraal Planburo gjin selsstannich bestjoersorgaan; it is ynstee in ûnderdiel fan it Nederlânske Ministearje fan Ekonomyske Saken. Sadwaande hat it tagong ta fertroulik beliedsynformaasje en kin it in oardiel jaan oer de beliedsmaatregels dy't troch it kabinet yn omtinken nommen binne. Tagelyk soarget de neutraliteit dy't it CPB heart te hawwen foar it fertrouwen dat oare ministearjes yn advizen fan it ynstitút hawwe.

## Skandaal
Yn 2011 fierde it CPB in ûndersyk út nei de effekten dy't de ynfiering fan 'e euro foar Nederlân hân hie. De resultaten fan dat ûndersyk waarden û.m. publisearre yn it boek *Europa in Crisis*. Ien fan 'e konklúzjes wie dat de ynfiering fan 'e euro in foardiel ter grutte fan in wyksalaris brocht hie foar de trochsneed Nederlanner. Dêr kaam in protte krityk op, om't de measte minsken sterk it gefoel hiene dat se der troch de ynfiering fan 'e euro yn keapkrêft op efterút gien wiene. Yn maaie 2014 joech de eardere direkteur fan it CPB, Coen Teulings, yn in fraachpetear mei de krante *[[De Telegraaf]]* ta, dat ûnder syn lieding yn dat ûndersyk de positive effekten fan 'e ynfiering fan 'e euro wittens en mienens oerdreaun wiene.

## Direkteuren fan it CPB
* 1945–1955: Jan Tinbergen
* 1955–1957: Fred Polak
* 1957–1966: Pieter de Wolff
* 1966–1984: Cees van den Beld
* 1984–1989: Peter de Ridder
* 1989–1994: Gerrit Zalm
* 1994–2006: Henk Don
* 2006–2013: Coen Teulings
* 2013–........: Laura van Geest

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Sintraal Planburo
Groate Kerk

De **Groate Kerk** (offisjele Biltske namme; Frysk: Grutte Tsjerke; Nederlânsk: *Grote Kerk*) is in ferneamd tsjerkegebou yn 'e Nederlânske provinsje Fryslân. De tsjerke stiet yn Sint-Jabik, op It&nbsp;Bilt, yn 'e gemeente De&nbsp;Waadhoeke. De tsjerke is in ryksmonumint en is sûnt 1979 yn eigendom fan 'e Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Beskriuwing
De Groate Kerk is in tsjerke út 1844, dy't yn 'e neoklassisistyske styl boud is nei in ûntwerp fan arsjitekt Thomas Adrianus Romein. It gebou ferfong in eardere tsjerke út 'e begjintiid fan It&nbsp;Bilt, dy't datearre út 'e sechstjinde iuw. De Groate Kerk is in sealtsjerke mei in Doaryske pylderportyk mei in fronton. De klokketoer mei fjouwerkante ûnderbou hat in reade lantearne mei acht pylders. It oargel, dat ek út 1844 is, waard makke troch oargelmakkerij L. van Dam en Zn. Foarhinne wie de tsjerke wytkalke, mar yn 2010 krige er in giele kleur.

## Omballingen
Yn 'e Groate Kerk is in ynformaasjesintrum fêstige oer it Jabikspaad, in kuierrûte fan 150&nbsp;km fan Sint-Jabik nei Hasselt (Oerisel). Oare kant it plein, foar it tsjerkegebou oer, stiet in skulptuer fan keunstner Henk Rusman, dat it begjin fan 'e pylgerrûte nei it Spaanske Santiago de Compostella oanjout. (Sawol Sint-Jabik as Santiago de Compostella is ferneamd nei de apostel Jakobus.) 

Oan 'e westkant fan 'e Groate Kerk stiet op it tsjerketerrein it troch Vreni Wagner makke Biltske fersetsmonumint *"Ôns Frijheid Ontstaan út Ôfbroken Levens"*. Oan 'e oare kant fan it gebou, de eastside, befynt him ek op tsjerkegrûn it troch Marco Goldebeld makke drinkelingemonumint.

## Gallery

File:Groate Kerk van Sint Jacobiparochie 1.jpg|De Groate Kerk.
File:Overzicht westgevel met klokkentoren - Sint Jacobiparochie - 20346047 - RCE.jpg|De wytkleurige Groate Kerk (sitewaasje foàr 2010).
File:Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1422 - Sint Jacobiparochie - 20368901 - RCE.jpg|Ynterieur fan de Groate Kerk.
File:Markering pelgrimsroute door Henk Rusman Sint-Jacobiparochie.jpg|Markearring fan it begjin fan 'e pylgerrûte mei op 'e eftergrûn de Groate Kerk.
File:Verzetsmonument door Verena Wagner Sint-Jacobiparochie.jpg|Fersetsmonumint oan 'e westkant fan 'e Groate Kerk.
File:Drenkelingenmonument door Marco Goldenbeld Sint-Jacobiparochie.jpg|Drinkelingemonumint oan 'e eastkant fan 'e Groate Kerk.


## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan de Groate Kerk
Toer fan Furdgum

De **toer fan Furdgum** is in frijsteande tsjerketoer yn it doarp Furdgum, yn it noardwesten fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân.

## Beskriuwing
De Midsiuwske tsjerke fan Furdgum waard boud yn 'e trettjinde iuw en wie foar de Reformaasje wijd oan 'e hillige Nikolaas fan Myra (Sinteklaas). Dit tsjerkegebou rekke lykwols geandewei de achttjinde iuw yn ferfal, en waard yn 1794 sloopt. Sûnt is de âlde tsjerketoer in frijsteande toer.

It is in sealdaktoer, besteande út trije gearstallings, dy't middenmank it tsjerkhôf fan Furdgum op in terp stiet. Boppe yn 'e toer hinget in liedklok út 1481 fan 'e brûnsjitter Warnerus. Yn 1922 waard de toer restaurearre op basis fan plannen fan arsjitekt G.J. Veenstra. Dêrby waarden de geveltoppen foarsjoen fan in klimmend bôgefries. Yn 1986 fûn jitris in algehiele restauraasje plak. De toer fan Furdgum is in ryksmonumint.

## Galery

File:Furdgum sjoen fanôf de Hoarnestreek.jpg|Furdgum (mei toer) sjoen fanôf De Hoarnestreek (it noarden).
File:Furdgum sjoen fanôf de Tsjummearumer kant2.jpg|De toer fan Furdgum fanôf de Tsjummearumer kant.
File:Furdgum, opreed nei de Furdgumer toer.jpg|Opreed nei it hôf fan Furdgum mei de toer.
File:Furdgumer toer sjoen fanôf it hôf.jpg|De toer fan Furdgum sjoen fanôf it hôf.
File:Kerktoren Firdgum.JPG|De doar fan 'e toer.
File:Furdgum, útsicht fanôf it hôf nei it noardwesten.jpg|Utsjoch fanôf it hôf op it noardwesten.
Wapen fan De Fryske Marren

It **wapen fan De Fryske Marren** is it wapen dat troch de gemeente De Fryske Marren fierd wurdt. Dy gemeente waard oprjochte op 1 jannewaris 2014 út 'e eardere gemeenten Gaasterlân-Sleat, Lemsterlân en Skarsterlân en it doarp Terherne fan Boarnsterhim. It wapen waard yn 2015 troch de Hege Ried fan de Adel oan De Fryske Marren takend.

## Beskriuwing
De offisjele beskriuwing is sa:

*"Weagjend trochsnien; I yn [[giel|goud]] in springende [[hazze]] fan [[read|keel]]; II yn [[blau|azuer]] in [[ryksapel]] fan goud. It [[skyld (heraldyk)|skyld]] bedutsen mei in goudene [[kroan (holdeksel)|kroan]] fan trije [[fleuron (heraldyk)|blêden]] en twaris trije [[pearel]]s."*

## Utlis
"Trochsnien" wol sizze dat it skyld troch in horizontale line yn twaen spjalte is, mei in boppediel en in ûnderdiel. "Weagjend" jout oan dat de dielline yn rûne foarmen op- en delgiet. "Goud", "keel" en "azuer" binne heraldyske termen foar giel, read en blau. It boppeste diel fan it skyld is dus giel mei in reade hazze, wylst it ûnderste diel blau is mei in giele ryksapel, in symboal fan regear en territorialiteit.

It wapen fan De Fryske Marren is sterk basearre op 'e wapens fan 'e foargongers fan 'e nije gemeente. De hazze komt út 'e wapens fan Gaasterlân-Sleat en Skarsterlân, en giet tebek op 'e wapens fan 'e gemeenten Gaasterlân en Haskerlân, dy't by de grutte gemeentlike weryndieling fan 1984 opheft waarden. De ryksapel kaam ek foar yn 'e wapens fan Lemsterlân en it yn 1984 ophefte Doanjewerstâl.

Wêr't de ryksapels dêrfoar weikamen, is ûnwis, mar it tinken is dat se út it wapen komme fan in grytman dy't oer sawol Lemsterlân as Doanjewerstâl regearre hat. Wêr't de hazze fan Gaasterlân wei komt, is folslein ûndúdlik, mar yn it gefal fan Haskerlân gie it om in saneamd sprekkend wapen, mei't de namme 'Haskerlân' opfette waard yn 'e sin fan 'lân fan haskes', en der sadwaande in hazze yn it wapen set waard.

Behalven de heraldyske stikken komme ek de kleuren fan it wapen fan De Fryske Marren út 'e wapens fan 'e eardere gemeenten, Boarnsterhim ynbegrepen. Allinnich it sulver (wyt) fan it wapen fan Lemsterlân ûntbrekt datoangeande. Fierders ferwiist de weagjende skiedingsline, krekt as de namme fan 'e nije gemeente, nei de wetterrykheid fan 'e krite.
Kekenens

**Kekenens**, **kekenheid**, **fizens** of **prudery** (miskien better bekend ûnder de Nederlânske namme *preutsheid*) is in minsklike gemoedstastân dy't karakterisearre wurdt troch in ôfwizing fan alles dat mei seksualiteit yn ferbân brocht wurde kin. Dêrby giet it sawol om eksplisite neakenens yn it iepenbier as om alle oantsjuttings fan neakenens, seksualiteit en erotyk yn byld, (sprutsen) wurd en geskrift. It kin sels om it ûnderfinen fan it eigen (neakene) lichem yn in priveefermidden gean. It begryp 'kekenens' is negatyf beladen; positivere tsjinfuotters binne deugdsumens en keinens, al hat dat lêste begryp yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw foar it meastepart ek in negative lading krigen.

Lju dy't keken binne, omskriuwe harsels ornaris as minsken dy't jouwe om fatsoen en 'hoe't it heart', hoewol't harren gefoel dêrfoar sterk oermjittich ûntwikkele is yn ferhâlding ta de gongbere noarmen en wearden fan harren tiid en kultuer. Kekenens wurdt faak assosjearre mei it oproppen ta of útfieren fan sinsuer yn 'e media, it foarstean fan in ferbod op pornografy en/of neakenfotografy, en it feroardieljen fan iepenbiere bliken fan affeksje, lykas tútsjen, omearmjen of sels it fêsthâlden faninoars hannen. Mei't sokke dingen yn ferskillende kultueren ferskillend besjoen wurde, moat ek it punt dêr't op sprutsen wurde kin fan kekenens per kultuer ferskille.

Yn 'e skiednis fan 'e Westerske wrâld hat fierders it nivo fan kekenens fan tiid ta tiid ferskillend west. Sa wie de Klassike Aldheid alhiel gjin kekene tiid, en hoewol't de ynfiering fan it kristendom in sterke foarm fan lichemsskamte yntrodusearre, benammen ûnder strang leauwige lju, kinne de Midsiuwen ek net echt in kekene tiid neamd wurde. Midsiuwske bylden fan 'e hel binne fol neakene froulju en doopt waard der soms mei ferskate neakene persoanen yn ien doopbekken. De Renêssânse en de Ferljochting brochten nije snuorjes fan frijheid yn in stadichoan kekener wurdende tiid, dy't syn hichtepunt berikte yn it Fiktoriaanske Tiidrek yn Ingelân, dat op dit mêd suver sprekwurdlik wurden is. Yn de twadde helte fan 'e tweintichste iuw makken sekularisaasje en de Seksuële Revolúsje yn 'e Westerske Wrâld fierhinne in ein oan 'e op it kristendom weromgeande kekenens.

## Sjoch ek
*keinens
Keinens

**Keinens** of **keinheid** (miskien better bekend ûnder de Nederlânske namme *kuisheid*) is in eigenskip fan in persoan dy't yn algemiene sin ferwiist nei moreel gedrach en deugdsumens, almeast yn it ramt fan 'e foarskriften fan 'e hearskjende religy. Yn 'e Westerske wrâld, dy't oant fier yn 'e tweintichste iuw eksplisyt dominearre waard troch it kristendom, is keinens sterk assosjearre rekke mei seksuële ûnthâlding, yn 't bysûnder foar en bûten it houlik. 

Yn it kristendom wurdt keinens fan âlds beskôge as ien fan 'e sân deugden, en ek yn 'e oare abrahamityske godstsjinsten, te witten it joadendom en de islaam, wurdt it fan âlds sjoen as in tige positive eigenskip. Dêrby waard yn alle trije neamde religyen foarhinne faak (en no noch wol) ûnderskie makke tusken manlju en froulju: foar manlju wurdt keinens as prizensweardige eigenskip sjoen, wylst it foar froulju faak bittere needsaak is om net ferstjitten of sels it slachtoffer fan earwraak te wurden. Fierders is in ûnthjit fan keinens ek ien fan 'e trije kleasterûnthjitten (njonken de ûnthjitten fan earmoede en hearrigens) dy't geastliken fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke ôflizze by harren yntrede. Yn 'e sekuliere Westerske maatskippij hat keinens foar de measte minsken, yn 't bysûnder foar de jongere generaasjes, in frijwat negative lading krigen.

## Keinens yn 'e ikonografy
Yn 'e kristlike ikonografy wurdt de keinens symbolisearre troch it moanneskyltsje, it earste rântsje fan in opgeande moanne. Yn byldhouwurken yn goatyske tsjerkegebouwen is ek de wale in symboal foar keinens. Noch wer in oar symboal is de palmtûke dy't droegen wurdt troch martelderessen dy't noch faam binne. De personifiëarre keinens fertrapet in wyld swyn dat symboal stiet foar de gleonens, it tsjinstelde fan 'e keinens.

## Sjoch ek
*kekenens
Geale' Sliepke

***Geale' Sliepke***, tsjintwurdich ek wol op 'e moderne wize ***Geales Sliepke*** neamd, is in gedicht fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858). It waard foar it earst publisearre yn 1829, as ûnderdiel fan 'e ferhale- en dichtbondel *[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]*, dy't letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma útgroeie soe ta de ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*.

## Beskriuwing
*Geale' Sliepke* wurdt beskôge as ien fan 'e bêst slagge gedichten fan Eeltsje Halbertsma, yn it foarste plak troch de wûndermoaie klankpatroanen yn it fers, en teffens troch it idyllyske byld dat deryn sketst wurdt fan it Fryske plattelân.

It gedicht giet oer it jonkje Geale, dy't, nei't er temûk kersen gnobbe hat yn it hôf fan pake, op in sideplak yn it reid yn 'e sinne yn 'e sliep fallen is. Hy wurdt wekker makke troch in boartlik kealtsje en is dan earst rare kjel om't er mient dat pake ('oarreheit') him fûn hat. It fers einiget mei de moraal dat in kwea gewisse net te ûntrinnen is.

## Tekst
::::::::**Geale' Sliepke**
Nico Bloembergen

**Nicolaas (Nico) Bloembergen** (Doardt, 11 maart 1920 – Tucson, 5 septimber 2017 wie in Nederlânsk-Amerikaansk natuerkundige en Nobelpriiswinner. Hy is ien fan de grûnlizzers fan de kearnspinresonânsje (NMR en MRI), lasers en net-lineêre optika. Hy is in broer fan Auke Bloembergen en famylje fan Adriaan Fokker. Yn 1981 wûn er de Nobelpriis foar de  Natuerkunde foar laserspektrosopy mei Arthur Schawlow en Kai Siegbahn.

De Bloembergens wiene yn de 18e en 19e iuw in bankiersfamylje yn Ljouwert. 

## Publikaasjes
* *Nonlinear Optics* (W.A. Benjamin, New York, 1965)
* *Encounters in Magnetic Resonances* (World Scientific, Singapore, 1996)
* *Encounters in Nonlinear Optics* (World Scientific, Singapore, 1996)
* Skriuwer of mei-auteur fan 370 artikelen.

## Literatuer
*Nicolaas Bloembergen. Yn: Mattson J. and Simon M. The Pioneers of NMR and Magnetic Resonance in Medicine. Bar-Ilan University Press. Jericho, NY, 1996
*Herber R. Nico Bloembergen: laserpionier en Nobelprijswinnaar. Ned Tijdschr Natuurk **76**:228-231 (2010)
*Herber R. Nico Bloembergen. Meester van het licht. Eburon, Delft, 2016

## Keppelings om utens
* [Koarte biografy by de [Universiteit Utert]]
* Freeview video 'An Interview with Nicolaas Bloembergen' troch de Vega Science Trust
* Nobelbanketrede troch Bloembergen oer bydragen oan de laserspektroskopy
Jurgen Streppel

**Jurgen Streppel** (Voorst, 25 juny 1969) is in Nederlânsk fuotbaltrener en earder betelle fuotbalspiler. Maart 2016 tekene hy in kontrakt foar twa jier by It Hearrenfean, dêr't er Foppe de Haan opfolge as haadtrener. Dêrfoar wie er yn deselde funksje aktyf by Willem II.

Streppel begûn syn spilerskarriêre yn 1990 by Helmond Sport yn 'e earste divyzje. Nei twa seizoenen feruze er nei RKC Waalwyk, wêrmei't er oant 1997 yn 'e earedivyzje spile. Yn it seizoen 1993/94 waard Streppel ferhierd oan Telstar; fan 1997 oant 2005 spile er op 'e nij foar Helmond Sport.

## Earelist as trener
### Mei [[Willem II (fuotbalklup)|Willem II]]
Lorentzmedalje

De **Lorentzmedalje** is in wittenskipspriis dy't yn 1926 ynsteld is by gelegenheid fan it fyftichjirrich doktorsjubileum fan it Akademylid en Nobelpriiswinner H.A. Lorentz. De medalje wurdt ienris de fjouwer jier takend oan ûndersikers op it mêd fan de teoretyske natuerkunde. In net-permaninte kommissy fan de Ofdieling Natuerkunde fan de KNAW beoardielt de kandidaten dy't foardroegen binne. De earste medaljee waard yn 1927 takend oan Max Planck.

## Takenningen
*2014 Michael Berry, Feriene Keninkryk
*2010 Edward Witten, Feriene Steaten
*2006 Leo P. Kadanoff, Feriene Steaten
*2002 Frank Wilczek, Feriene Steaten
*1998 Carl E. Wieman en Eric A. Cornell, Feriene Steaten
*1994 Alexander Polyakov, Feriene Steaten
*1990 Pierre-Gilles de Gennes, Frankryk
*1986 Gerard 't Hooft, Nederlân
*1982 Anatole Abragam, Frankryk
*1978 Nico Bloembergen, Feriene Steaten
*1974 John H. van Vleck, Feriene Steaten
*1970 George E. Uhlenbeck, Feriene Steaten
*1966 Freeman J. Dyson, Feriene Steaten
*1962 Rudolf Peierls, Feriene Keninkryk
*1958 Lars Onsager, Feriene Steaten
*1953 Fritz London, Feriene Steaten
*1947 Hendrik Kramers, Nederlân
*1939 Arnold Sommerfeld, Dútslân
*1935 Peter Debye, Dútslân
*1931 Wolfgang Pauli, Switserlân
*1927 Max Planck, Dútslân
Karel van Seben

**Karel Hendrik van Seben** (ek wol **von** Seben) (De Haach, 26 oktober 1893 – Hilfertsom, 11 maart 1988) wie in Nederlânske keunstskilder, byldhouwer, tekener, yllustrator en boekbânûntwerper.

Van Seben wurke en wenne yn De Haach oant 1919, yn Amsterdam oant 1933, yn Hilfertsom yn 1934, Loosdrecht oant 1939, De Bilt, Bilthoven en fan 1943 ôf yn Bussum.

Hy wie learling fan de Akademy foar Byldzjende Keunsten in De Haach by professor Ros en makke reizen nei Grikelân, Frankryk, Afrika, Italië en Noarwegen.

Van Seben makke stedsgesichten, stillibbens, figuerfoarstellingen en ûntwurp in flink tal boekbannen en omslaggen foar blêdmuzyk, dêr't teminsten 31 fan bekend binne. Hy wie lid fan it genoatskip *Kunstliefde* yn Utert.

Yn it Sintraal Museum yn Utert hinget syn portret fan bestjoerder Otto van Rees.
Omrin (bedriuw)

**Omrin**, yn 'e folksmûle ornaris **De Omrin** neamd, is in bedriuw dat ôffal ynfandelet yn Fryslân en Grinslân, en ôffal ferwurket foar húshâldings yn Fryslân, Grinslân, de noardlike Feluwe en de stêden Flaardingen en Skiedam. Sûnt 2004 is Omrin de hannelsnamme fan sawol *N.V. Fryslân Miljeu* (oprjochte yn 1999) as *Afvalsturing Friesland N.V.* (oprjochte yn 1995).

De direksje fan Omrin bestiet njonken algemien direkteur John Vernooij út Meinard Kuipers, Hein Grafhorst, Steven van der Velde, Seerp Bosch en Tedo Rijm (2017).

## Keppeling om utens
* omrin.nl
Omrin

"**Omrin**" of "**De Omrin**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Omrin (bedriuw), in ôffalferwurkingsbedriuw dat aktyf is yn Fryslân en oare dielen fan Nederlân
* De Omrin, in eardere buorskip yn Achtkarspelen
* Omrin of De Omrin, in strjitte yn ferskate plakken yn Fryslân, wêrûnder:
** Omrin (Nijemardum), in strjitte yn Nijemardum
Big Boy Restaurants

**Big Boy Restaurants** is in Amerikaanske keatling fastfoodrestaurants, dy't yn 1936 yn Glendale, yn Kalifornje, oprjochte waard troch Bob Wian. De Marriott Corporation kocht de restaurantkeatling yn 1967 oan, mar ferkocht him yn 1987 oan 'e Elias Brothers, ien fan 'e gruttere franchisenimmers. Dy ferhuzen it haadkertier fan Big Boy nei Warren, ûnder de reek fan Detroit, dêr't harren eigen haadkantoar fêstige wie oant se yn 2000 oer de kop giene. De restaurantkeatling waard doe oernommen troch ynvestearder Robert Liggett jr., dy't der in selsstannich bedriuw fan makke. Hjoed de dei hat it franchise-bedriuw 80 fêstigings yn de Feriene Steaten en 279 yn Japan. 

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Big Boy Restaurants
Steande Mêstrûte

De **Steande Mêstrûte** is in rûte foar sylskippen mei in mêst fan maksimaal tritich meter fan de Siuwsk-Súd-Hollânske delta oer de Iselmar nei de Iems yn de provinsje Grinslân.

It súdlik part giet fan it Hollânsk Djip oer Doardt, Gouda en Alfen oan de Ryn nei Amsterdam. Troch Amsterdam wurdt yn konvoai fearn.
It noardlik part fan de rûte giet fan de Iselmar oer De Lemmer, Ljouwert, Dokkum de Lauwersmar en Grins nei Delfsyl.

## Keppeling om utens
* Rykswettersteat oer de Steande Mêstrûte
Evangelyske Teologyske Fakulteit

De **Evangelyske Teologyske Fakulteit** (Nederlânsk: *Evangelische Theologische Faculteit, Leuven*, ôfkoarte as *ETF*) is in partikuliere teologyske universiteit yn Leuven, België. 

De ETF bied fjouwer programma's oan: in Nederlânske BA yn de teology en godstsjinststúdzjes, in Ingelske MA yn de teology en godstsjinststúdzjes, in Nederlânske godstjinstlearare-oplieding en in Ingelske ynternasjonale doktoraatsprogramma. De ETF hat ek in dieltyds programma mei namme *ETF Open Universiteit.* De BA en MA programma's binne akkreditearre troch de Nederlânsk-Flaamske Akkreditaasje-organisaasje (NVAO).
Herman Pleij

**Herman Pleij** (Hilfertsom, 24 febrewaris 1943) is in emeritus heechlearaar histoaryske Nederlânske letterkunde, spesjalisearre in de Midsiuwske literatuer.

## Wurkpaad
Yn 1979 promovearre Pleij op it proefskrift *Het Gilde van De Blauwe Schuit: Literatuur, volksfeest en burgermoraal in de late middeleeuwen* oer ûnder mear âlde karnavalsteksten. Yn 1981 waard er heechlearaar oan de Universiteit fan Amsterdam. Fan 1992 oant 1994 wie die dekaan fan de Fakulteit fan de Letteren. Op 29 febrewaris 2008 gie er mei  emeritaat. Sûnt publisearret er in protte oer kultuerhistoaryske ûnderwerpen, lykas it fraachstik fan de nasjonale identiteit. Pleij syn niget oan it maatskiplik debat docht bliken út syn frekwinte meidwaan oan praatprogramma's op de Nederlânske telefyzje. 

## Earbewizen
* 2000: Earedoktoraat fan de Katolike Universiteit Brussel 
* 2008: Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw

## Bibliografy
* *Het Gilde van de Blauwe Schuit. Literatuur, volksfeest en burgermoraal in de late middeleeuwen* (proefskrift Gemeentlike Universiteit Amsterdam, 1979)
* *Van schelmen en schavuiten. Laatmiddeleeuwse vagebondteksten* (gearstald troch Herman Pleij, 1985)
* *De sneeuwpoppen van 1511. Literatuur en stadscultuur tussen middeleeuwen en moderne tijd* (1988)
* *Op belofte van profijt; stadscultuur en burgermoraal in de Nederlandse letterkunde van de middeleeuwen* (redaksje, 1991)
* *Zandgrond* (1994) - roman
* *Dromen van Cocagne. Middeleeuwse fantasieën over het volmaakte leven* (1997)
* *Hollands welbehagen* (1998)
* *Tegen de barbarij; tien stukken over de Nederlandse beschaving* (1999)
* *Van karmijn, purper en blauw; over kleuren van de Middeleeuwen en daarna* (2002)
* *De Herontdekking van Nederland: over vaderlandse mentaliteiten en rituelen (2003)
* *Erasmus en het poldermodel* (2005), ISBN 9035127374
* *De eeuw van de zotheid; Plaatsen van herinnering*, diel I (2007)
* *Het gevleugelde woord. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur*, diel II: fan 1400 oant 1560 (2007)
* *Anna Bijns, van Antwerpen* (2011)
* *Moet kunnen. Op zoek naar een Nederlandse identiteit.* (2014)
* *Botte Hollanders* (2015) - karlêzing út *Moet kunnen. Op zoek naar een Nederlandse identiteit*
* *Geluk!? Van Hemelse Gave tot Hebbeding* (2017)
* *Zucht naar identiteit* (2018)
* *Oefeningen in genot. Liefde en lust in de late Middeleeuwen* (2020)
* *Met een scheef oog. Tijdsbeelden aan de hand van mijzelf'' (2022)

## Keppeling om utens
* [Biografy en teksten fan Pleij yn de [DBNL]]
De Noarger Rún oan Gabe Skroar

***De Noarger Rún oan Gabe Skroar*** is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858). It waard foar it earst publisearre yn 1836, en letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma, opnommen yn 'e ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*. *De Noarger Rún oan Gabe Skroar* is in fermaaklik en by fleagen absurdistysk ferhaal dat de foarm hat fan in brief út it hjirneimels, dy't Gabe Skroar ûntfongen hat fan syn deade hynder, de Noarger rún.

## Ynhâld
Yn in byfoege en yn it ik-perspektyf skreaun wurd foarôf fertelt Eeltsje Halbertsma dat de folgjende tekst in brief is dat er mank de besittings fan 'e ferstoarne Gabe Skroar oantroffen hat, foar wa't er 'kurator' (eksekuteur-testamintêr) is. Wat dan folget, is ek yn it ik-perspektyf steld, mar de skriuwer is de Noarger rún, dy't nei syn dea yn it hjirneimels op 'e moanne bedarre is. Dêr is er yn in hjitte-luchtballon hinne brocht troch de Ingelsen (dy't wol witte "*dat se de iene dei of d' oare fan Noard-Amearika fergriemd wurde, en om't it dan dochs mei har nei de moanne giet, meitsje se mar yntiids dat se dêr kunde hawwe*"). Dyselden hawwe ek it brief foar Gabe mei werom nommen.

Yn it brief docht de Noarger rún syn libbensferhaal, begjinnend doe't er noch in jong fôltsje wie yn it Drintske fean by Peize. Hy wie lykwols sa'n alderbêst hynder dat er oant yn Amsterdam by alle hynstekeaplju oer de tonge gie, en úteinlik waard er op 'e feemerk fan Noarch ferkocht oan Gabe syn heit, út it Fryske Grou. Doe't de rún de hurddraverij te Wytmarsum wûn, waard er lykwols trochferkocht oan in hear Flessinga, dy't sljocht wie fan hurddravers. Fjouwer jier letter, doe't er oer syn hichtepunt hinne wie, waard er eigendom fan in Von Steinach út Utert, in ferearmoede ealman dy't ferlet hie fan in fluch hynder om eltse dei wer oan syn skuldeaskers ûntkomme te kinnen.

Nei't er kreupel rekke wie, waard de Noarger rún weromferkocht nei Fryslân, dêr't er fiif noflike jierren as molehynder op in einekoai tsjinne. Doe't er it ek noch oan 'e luchtwegen krige, waard er ferkocht oan in glêde tsiiskeapman út Kollumersweach dy't him noch in simmer foar de tsiiswein yn Grinslân hie. Hy kaam efter de wein werom op 'e Sweach, mei't er it amper mear op 'e fuotten hâlde koe. De keapman besleat him te slachtsjen, mar ear't dat plan útfierd wurde koe, stoar de Noarger rún nachts op stâl. Neitiid libbe er troch reynkarnaasje noch as ferskate oare bisten, oant er úteinlik nei it hjirneimels op 'e moanne rekke, dêr't er minister fan Finânsjes waard. Dêr wied er einlings goed teplak, want "*Ik nim de minsken it jild hjir flitich ôf, en ik jou it jitte flitiger wer út.*"
Prinsewyk

* Prinsewyk (Aldeberkeap), in feart by Aldeberkeap
* Prinsewyk (It Oranjewâld), in feart by It Oranjewâld en De Knipe
Brandemar

* Brandemar (De Fryske Marren), in mar yn de gemeente De Fryske Marren
* Brandemar (Weststellingwerf), in mar yn de gemeente Weststellingwerf
* De Brandemar *(De Brandemeer*), in wetterskip yn Lemsterlân fan 1941 oant 1969

was een waterschap in de Nederlandse gemeente Lemsterland in de provincie Friesland. Het waterschap was een zelfstandig bestuursorgaan van 1941 tot 1969.
Wide Sleat

* Wide Sleat (Aldlemmer), in feart by it doarp Aldlemmer
* Wide Sleat (Wergea), in feart by de doarpen Wergea en Warten
De Wjittering

(In wjittering is in natuerlike of troch de minske groeven wetterstream.)

* De Wjittering (Boyl), in feart by it doarp Boyl
* De Wjittering (Sânhuzen), in feart by it doarp Sânhuzen

* Alde Wjittering, in ferdwûn wetter by de doarpen Akkrum en Terherne
* Krûme Wjittering, in feart by it doarp Aldeboarn
* Nije Wjittering, in ferdwûn wetter by de doarpen Akkrum en Terherne
* Wide Wjittering, in feart yn De Deelen
Michaël Maarschalkerweerd

**Michaël Maarschalkerweerd** (Utert, 24 desimber 1838 - dêre, 27 febrewaris 1915) wie in Nederlânsk oargelbouwer. Fan ûngefear 1860 ôf wurke er by syn heit yn it bedriuw dat yn 1865 de namme **Maarschalkerweerd & Zoon** krige. It bedriuw hat oant 1940 bestien.

Hy wie in soan fan Pieter Maarschalkerweerd, dy't ek oargelmakker wie, en Everarda Woudenberg. Hy studearre wetterboukunde en wie in skoft yn tsjinst by Rykswettersteat mar yn 1860 gie er by syn heit yn it oargelfabryk oan 't wurk. Yn 1875 boaske er oan Elisabeth van Groeningen. It pear krige yn 1879 in twilling, dy't rillegau stoar. Yn 1883 waard in dochter berne, Maria Cornelia Everarda Maarschalkerweerd.

Michaël boude oargels dy't yn de tradysje fan de neogotyk passe en syn oargels binne dêrom mear geskikt foar it spyljen fan 19e-iuwske romantyske wurken as foar de útfiering fan âldere barokmuzyk. Hy hie goed tweintich minsken yn 't wurk. Hy wie ien fan de earste oargelmakkers dy't him ek 'oargelfabrikant' neamde, wat wiist op in stadichoan tanimmende mechanisaasje en it gebrûk meitsejen fan taleveransiers.

Hy wie lid fan it St. Bernulphusgilde, dat laat waard troch kapelaan Gerard van Heukelum en dat de Nederrynske goatyk nei libben ynblaze woe. Hy tekene, al as net mei syn heit, foar 175 oargels, de reparaasje-opdrachten net meirekkene.

Nei sy dea waard it bedriuw fuortset troch Cornelis Hermanus Van Brussel, J.J. Elbertse en L. Collard, dy't oant doe ta masterfeinten west wiene.

## Keppelings om utens
* Paul Houdijk, 2007. *Maarschalkerweerd & Zoon in Kerkorgels*.
* Oargel fan It Konsertgebou makke troch Michaël Maarschalkerweerd concertgebouw.nl
Ierdrykskundich Wurdboek fan de Nederlannen

It **Ierdrykskundich Wurdboek fan de Nederlannen** (***Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden***) is in wurdboek dat in wiidweidige beskriuwing jout fan de skiednis en geografy fan grutte en lytse plakken yn Nederlân. It earste part ferskynde yn 1837. 

De skriuwer, Abraham Jacob van der Aa, wie auteur fan de *Zuid- en Noord-Nederlandse Volksalmanak* en hie sadwaande in soad materiaal sammelje kind foar syn Wurdboek. Hy wie fan doel en bring fan alle plakken *het wetenswaardigste* byinoar. Yn 't earstoan woe Van der Aa it hiele doedestiidske keninkryk beskriuwe, dat ek de plakken yn it lettere België, mar fanwegen wat Van der Aa de "heilloozen opstand in België" neamde, gie dat net troch. Van der Aa waard dêrtroch twong syn wurk te beheinen ta de plakken yn Noard-Nederlân, mar wol dêrby ynbegrepen Lúksemboarch en guon Limburchske lokaasjes.

Van der Aa gie troch mei syn *Aardrijkskundig Woordenboek* oant yn 1851; der wiene op dat stuit fjirtjin dielen. Ek hjoed de dei wurdt it neislachwurk noch brûkt troch ûndersikers. Nei't in werprintinge út 1976 útferkocht wie, hat it Sintraal Buro foar Genealogy (CBG) yn 2003 it inisjatyf naam om de tekst op CD-ROM ta foldwaan te jaan.

## It Ierdrykskundich Wurdboek fan de Nederlannen on line
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 1 (A) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 2 (B) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 3 (C-D) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 4 (E-G) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 5 (H) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 6 (I-K) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 7 (L-M) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 8 (N-O) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 9 (P-R) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 10 (S) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 11 (T-V) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 12 (W-Y) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 13 (Z en Oanhingsel mei oanfollingen en ferbetteringen, 1854) by Google Books
* Aardrijkskundig Woordenboek der Nederlanden deel 14 (los Aanhangsel met aanvullingen en verbeteringen, gedateerd 1850) by Google Books
Stoarm

In **stoarm** is in tige hurde wyn binnen in grutskalich waarsysteem, dat in depresje neamd wurdt. It gebiet binnen in depresje dêr't de wyn mei stoarmkrêft blaast, hjit it stoarmfjild. De wittenskiplike definysje fan it ferskynsel stoarm is in wyn mei wynkrêft 9 of mear op 'e skaal fan Beaufort, wat sizze wol dat de trochsneed faasje fan 'e wyn oer in tiidsspanne fan tsien minuten teminsten 75&nbsp;km/h bedraacht. De wynkrêft is yn in stoarm nea konstant, mar nimt allegeduerigen ôf en wer ta. De heechste útsjitters fan wynkrêft neamt men wynfleagen of wynstjitten. Dy lizze by in stoarm oer it algemien inkele tsientallen km/h heger as it gemiddelde.

As de faasje fan 'e wyn oer tsien minuten yn trochsneed teminsten 90&nbsp;km/h bedraacht, sprekt men fan in **swiere stoarm** (wynkrêft 10). By in trochsneed wynfaasje fan 103&nbsp;km/h oer tsien minuten giet it om in **tige swiere stoarm** (wynkrêft 11). As der sprake is fan in trochsneed wynfaasje oer tsien minuten fan 117&nbsp;km/h of mear neamt men it gjin stoarm mear, mar in orkaan (wynkrêft 12). Orkanen komme benammen faak yn 'e tropen foar, en ûntsteane dan út (en swakje letter wer ôf ta) tropyske stoarmen.

Yn Fryslân kinne stoarmen it hiele jier troch foarkomme, mar dogge se har meastentiids foar yn 'e hjerst en de maityd. Dêrfandinne de beneamings 'hjerststoarm' (of 'neijiersstoarm') en 'foarjiersstoarm'. Yn Noardwest-Jeropa waaie stoarmen oer it algemien út it westen, fan 'e Atlantyske Oseaan ôf. Men sprekt wol fan noardwesterstoarmen en súdwesterstoarmen, ôfhinklik fan 'e persize wynrjochting. Noardwesterstoarmen binne ekstra gefaarlik foar Fryslân en de rest fan 'e súdlike Noardseekusten yn Nederlân, Dútslân, Flaanderen en Ingelân, om't dêrby it wetter fan 'e Noardsee troch de stoarmwyn opdreaun wurdt ta in saneamde stoarmfloed. Yn kombinaasje mei springtij hawwe noardwesterstoarmen yn Nederlân ferantwurdlik west foar ferskate slimme dykbrekken en wettersneden, lykas de Sint-Elizabethsfloed fan 1421, de Stoarmfloed fan 1682, de Krystfloed fan 1717 en de Wettersneed fan 1953.
Riem de Wolff

**Riem de Wolff** (Depok (Java), 15 april 1943 – Blarikum, 12 septimber 2017) wie in Yndysk-Nederlânsk artyst.

## Biografy
Riem de Wolff kaam yn 1949 tegearre mei syn broer Ruud nei Nederlân. Sy setten harren nei wenjen yn Driebergen-Rijsenburg. Tegearre foarmen sy it duo The Blue Diamonds, mei Riem as sjonger en gitarist. Mei syn broer Ruud de Wolff wûn er in Edison-award foar harren nûmer *[[Ramona (liet)|Ramona]]*.

Oant de dea fan Ruud de Wolff yn desimber 2000 bleaune The Blue Diamonds platen meitsjen en optreden. Dêrnei trede Riem solo op. Yn 2008 spile er mei yn de Nederlânske film *[[Ver van familie (film)|Ver van Familie]]* mei ûnder oaren Anneke Grönloh.

De Wolff rekke wei yn de nacht fan 12 septimber 2017 yn de âldens fan 74 jier.

Op 29 april 2005 waard De Wolff beneamd ta Ridder yn de oarder fan Oranje-Nassau.
Tropyske stoarm

In **tropyske stoarm** is stoarm dy't fuortkomt út in tropyske depresje mei in tige sletten syklonale sirkulaasje en in maksimale wynfaasje fan 34 oant 63 knopen. Sa'n waarsysteem kin al binnen ien dei ôfswakje ta in ûndjippe depresje en dêrnei noch grutte ôfstannen ôflizze, mar it kin ek folslein oplosse. As de stoarm him lykwols organisearret, sil de druk yn it sintrum fluch omleech gean, wylst dêromhinne in relatyf smelle bân ûntstiet mei hege wynkrêft en in spiraalfoarmich patroan fan wolkens en delslach yn 'e rjochting fan it sintrum. De stoarm kin dan eventueel útgroeie ta in tropyske sykloan, yn 'e folksmûle in orkaan.

De ûntwikkelingsstadia fan in tropyske sykloan binne:
* tropyske steuring
* tropyske depresje
* tropyske stoarm
* tropyske sykloan (orkaan)
Skaal fan Beaufort

De **skaal fan Beaufort** is in mjitsysteem (ôfkoarte ta **Bft**) om 'e faasje fan 'e wyn (oftewol de **wynkrêft**) oan te tsjutten. Dit systeem waard yn 1805 opsteld troch de Ier Francis Beaufort, dy't admiraal by de Britske Keninklike Marine wie. Doe't hy gesachfierder wie fan it fregat de *Woolwich*, makke dyselde in yndieling yn 12 wynsterkten oan 'e hân fan 'e seilfiering fan syn skip. Syn skaal wie sadwaande oarspronklik basearre op 'e krêft dy't de wyn per oerflakte-ienheid op 'e seilen útoefene, en net op 'e faasje fan 'e wyn, mei't er seach nei it effekt fan 'e wyn op syn skip ynstee fan nei de wyn sels. Yn 1838 stelde de Britske Keninklike Marine de skaal fan Beaufort ferplichte foar wynkrêftoantsjuttings yn skipssjoernaals.

De omskriuwings fan Beaufort rûnen útinoar fan "gjin fertier" (0 Bft) oant "seilen waaie út 'e liken" (12 Bft). Yn 1905 waard de skaal fan Beaufort troch sir George Simpson oanpast oan 'e steamfeart, en yn 1921 fierde dyselde nochris wat oanpassings troch om 'e skaal begryplik te meitsjen foar lânrotten. Dêrby foege er ek de respektivelike faasjes fan 'e wyn oan 'e yndieling ta. Yn 1946 waard it hiele systeem yngeand feroare troch it Ynternasjonaal Meteorologysk Komitee, en waard de yndieling basearre op 'e trochsneed faasje fan 'e wyn oer in tiidsspanne fan tsien minuten op in hichte fan tsien meter boppe de grûn. Teffens waarden der doe oan 'e boppekant fan skaal in tal ienheden tafoege om hegere wynfaasje kategorisearje te kinnen.

## Skematysk oersjoch

*****: trochsneed faasje fan 'e wyn metten oer teminsten tsien minuten
De Grytman

***De Grytman*** is in gedicht fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858). It waard foar it earst los publisearre yn 1847, mar letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma gearfoege ta de ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*. *De Grytman* is in soarte fan protestliet wêryn't de dichter him oankantet tsjin 'e korrupsje fan 'e politike hegerein yn it Fryslân fan 'e njoggentjinde iuw.

## Tekst
::::::::::**De Grytman**


:::::::'k Woe dochs net dat ik grytman wie 
:::::::Fan 't brea fan d' earme man. 
:::::::Sok jild misgun ik him gjin hier, 
:::::::De flok dy kleeft deroan. 
:::::::Sa'n hûnebaas fan 't heech bestjoer, 
:::::::Op it lâns tichelwurk, 
:::::::Is der by alle Friezen oer. 
:::::::Dy heart no by de Turk. 
:::::::Lied no mar de klokken; 
:::::::Alde gritenij wurdt 
:::::::In blide deade, 
:::::::Sa sjonge wy.
Ruud de Wolff

**Ruud de Wolff** (Batavia, 12 maaie 1941 – Driebergen, 18 desimber 2000) wie in Yndysk-Nederlânsk gitarist, sjonger en lid fan de groep The Blue Diamonds.

Tegearre mei syn broer Riem de Wolff wûn er in Edison-award foar harren hit *[[Ramona (liet)|Ramona]]*.
Skaal fan Saffir-Simpson

De **skaal fan Saffir-Simpson** of de ***Saffir-Simpson Hurricane Scale***, ôfkoarte ta **SSHS**, is in klassifikaasjesysteem dat yn 'e meteorology hantearre wurdt om orkanen (yn wittenskiplike terminology: tropyske sykloanen) nei harren krêft yn te dielen. Dit systeem wurdt brûkt om ûnderskie te meitsjen tusken orkanen dy't net mear as krêftich binne en guons dy't wier alles op har paad ferwuostgje. It is yn 1969 opsteld troch twa Amerikanen: Herbert Saffir, in saakkundige op it mêd fan stoarmskea oan gebouwen, en Bob Simpson, de direkteur fan it National Hurricane Centre.

De skaal fan Saffir-Simpson wurdt brûkt om in ynskatting te meitsjen fan mooglike skea as in orkaan de kust berikt. Dêrby wurdt de te ferwachtsjen skea kombinearre mei wynkrêft en stoarmfloed om in orkaan te beoardieljen. It systeem bestiet út fiif kategoryen, wêrfan't kategory&nbsp;1 it lichtste is en kategory&nbsp;5 it swierste. Hjirby moat oantekene wurde dat der gjin ferbân bestiet tusken de omfang fan in orkaan en de krêft dy't er hat, en dus likemin tusken de omfang en de skea dy't er oanrjochtsje kin. Guon tige grutte orkanen kinne nammentlik relatyf ûnskeadlik wêze, wylst guon lytsen tige ferwuostgjend wêze kinne.
Myn Anna

***Myn Anna***, yn it oarspronklike Nederdútsk: *Min Anna Is en Ros' So Roth*, is in gedicht fan 'e hân fan 'e Dútske dichter Klaus Groth, dy't it yn 1853 publisearre as ûnderdiel fan 'e bondel *Die Quickborn* (in *Quickborn* is in boarne dêr't altyd grûnwetter opwellet). In diel fan dy dichtbondel waard inkele jierren letter yn it Frysk oerset troch Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858), dy't syn fertaling yn 1857 útjaan liet ûnder de titel *De Quickborn*. Sûnt 1871 makket *De Quickborn*, mei it eigen wurk fan 'e bruorren Halbertsma, diel út fan 'e ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*. *Myn Anna* is in leafdesgedicht besteande út fjouwer fiifregelige kûpletten, wêryn't de sprekker syn faam Anna besjongt.

## Oarspronklike tekst
:::::::**Min Anna Is en Ros' So Roth**

## Oersetting fan Halbertsma
:::::::::**Myn Anna**
Jürgen Wagner

**Jürgen Adolph Otto Paul Wagner** (Straasburch, 9 septimber 1901 - Belgrado, 5 april 1947 wie in Dútsk militêr ûnder de Twadde Wrâldkriich.

## Libben en wurk
Jürgen Wagner wie de soan fan de Dútske generaal Ernst August Johann Wagner. Hy gong nei skoalle yn Wesel, Múnster en Erfurt, foar't er yn 1915 mei in militêre oplieding yn Naumburg begûn. Twa jier letter ferhuze er nei de haadkadetteskoalle fan Lichterfelde. Nei't er in skoftke *Fahnenjunker* by de Reichswehr west hie, kaam er 15 juny 1931 by de SS (SS-nûmer 23.692) en 1 novimber 1931 by de NSDAP (nûmer 707.270).

At de Twadde Wrâldoarloch útbrekt is er ofsier yn de stêf fan *SS-Standarte Deutschland*. Hy wie kommandant fan it SS-Panzergrenadier-Regiment 9 "Germania" fan *5. SS-Panzer-Division Wiking*, dêr't er mei yn Joegoslavië en Ruslân focht. Op 24 july 1943 krige er it Ridderkrús.

Yn oktober 1943 waard Wagner kommandant fan de *4. SS-Freiwilligen-Panzergrenadierbrigade ‘Nederland’*, dy't letter omdoopt waard yn 23. SS-Freiwilligen-Panzergrenadier-Division "Nederland"

By de Slach om Narva (yn Estlân) wie er kommandant fan de Brigade Nederlân.

Op 19 april 1944 waard Wagner befoardere ta SS-Brigadeführer und Generalmajor der Waffen-SS en wie die kommandant fan de *4. SS-Polizei-Panzergrenadier-Division*. Nei de oarloch waard Wagner troch de Amerikanen oan Joegoslavië útlevere en waard er yn juny of augustus 1947 terjochtsteld foar oarlochsmisdieden yn 1941 dy't ûnder syn befel bard wiene.
English Electric Lightning

De **English Electric Lightning**, letter **BAC Lightning** neamd, wie in twamotorige supersoanyske ûnderskeppingsjager fan de britske fabrikant English Electric. De masine tsjinne fan 1959 oant 1988 by de Royal Air Force, de loftmacht fan Saûdy-Araabje en dy fan Kûweit. It wie de iennige Britske jager dy't flugger as mach 2 fleane koe en wie de Britske tsjinhinger fan de Lockheed F-104 Starfighter yn de Kâlde Kriich.

Yn dy perioade waard de Lightning wit hoe folle kearen ynset by ûnderskeppingsaksjes tsjin heech ynfleanende Russyske fleantugen dy't de NAFO loftferdigening teste woene. It tastel hat lykwols nea oan gefjochtsaksjes meidien.

Der waarden totaal 339 fan boud; dêrfan binne sa'n tsien bewarre bleaun. Dy steane yn museums of by de yngong fan in fleanbasis.

### Technyske gegevens

## Keppelings om utens
* Lightning Page
* Thunder & Lightnings
* BAC Lightning Info
* Lightning Association
Het Lichtbaken (Bûtenpost)

**Het Lichtbaken** (*It Ljochtbeaken*) is de tsjerke fan de Kristengemeente yn Bûtenpost. De gemeente is ien fan de hurdst groeiende tsjerkemienskippen fan Noardeast Fryslân. 

## Skiednis
De gemeente waard yn 2005 oprjochte troch in tal minsken dy't harren net mear fine koene yn de PKN-gemeente. De tsjinsten fan de jonge gemeente waarden earst fierd yn de frijmakke Fonteintsjerke fan Bûtenpost, mar troch de grutte oanwaaks moast de gemeente ferhûzje nei de AOC-skoalle oan de Prof. Wassenbergstrjitte. Ek dy lokaasje waard al gau te lyts en yn 2011 kocht de gemeente in bedriuwspân op De Swadde oan en ferboude dat ta in tserklik sintrum fan de gemeente.   

De gemeente hat in evangelysk profyl en alhoewol't de measte leden út Bûtenpost komme, komt ek in grut tal fan de leden út de omkriten.
Wite Tsjerkje (Gruttegast)

It **Wite Tsjerkje** (*Witte Kerkje*) is de eardere Herfoarme tsjerke fan Gruttegast, Grinslân. Yn 2018 is de tsjerke troch de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken fan de PKN-gemeente Gruttegast-Sebaldebuorren oernommen.

De tsjerke is in ienfâldige sealtsjerke en yn 'e santjinde iuw boud. Yn 1829 waard de tsjerke hielendal ferboud en krige doe it hjoeddeiske oansjen. De sydmuorren en eftermuorre hawwe grutte rûnbôgefinsters. Yn 'e foargevel sitte trije rûne finsters. Op it wytpleistere tsjerkje stiet in 19e-iuwske dakruter, dêr't in klok fan 1983 yn hinget. De âldere klok út 1611 is skuord en kin net mear brûkt wurde.

Yn 'e jierren 2004-2005 waard de tsjerke restaurearre. Doe binne der nije banken yn set en krige de tsjerke in preekstoel út Appelskea. 
De tsjerke wurdt brûkt foar lytsere gearkomsten, lykas fesper-, rou- en troutsjinsten.