Gouden grûnspjocht

De **gouden grûnspjocht** (wittenskiplike namme: *Colaptes auratus*) is in fûgel út it skift fan 'e spjochteftigen (*Piciformes*), de famylje fan 'e spjochten (*Picidae*) en it skaai fan 'e grûnspjochten (*Colaptes*). Dit bist komt foar yn Noard-Amearika en it noardwesten fan it Karibysk Gebiet en is ien fan 'e mar in pear grûnspjochten dy't trekfûgels binne. De gouden grûnspjocht is in middelgrutte spjocht mei in omnivoar dieet dat er foar in grut part op 'e grûn byinoar siket. Seksuele dimorfy is subtyl by dizze soarte, mar de ûndersoarten falle útinoar yn in kloft wêrfan't de ûnderkant fan 'e wjukken en sturt giel kleure binne, en in kloft wêrby't dy lichemsdielen in reade kleur hawwe. Foarhinne waarden dy beide kloften as aparte soarten behannele, mar neffens de nijste ynsichten giet it om ien soarte, mei't yndividuën fan alle ûndersoarten har sûnder swierrichheden mei-inoar fuortplantsje. De IUCN klassifisearret de gouden grûnspjocht as net bedrige.

## Taksonomy
De gouden grûnspjocht waard foar it earst beskreaun en neitekene troch de Ingelske natoerûndersiker Mark Catesby yn syn mânske wurk *The Natural History of Carolina, Florida and the Bahama Islands*, dat yn dielen ferskynde tusken 1729 en 1732. Hy brûkte foar de fûgel de Ingelske namme *gold-winged wood-pecker* ("goudwjukte spjocht") en de Latynske namme *picus major alis aureis* ("grutte goudwjukte spjocht"). 

Doe't de Sweedske biolooch en taksonoom Carolus Linnaeus yn 1758 syn *[[magnum opus]]* de *[[Systema Naturæ]]* by de tiid brocht foar de tsiende edysje, stelde er dêrfoar op basis fan it boek fan Catesby de earste jildige wittenskiplike beskriuwing fan 'e gouden grûnspjocht op. Teffens joech er de fûgel de wittenskiplike namme *Cuculus auratus*. It soartspesifike diel is Latynsk foar "ferguld". De fûgel waard oarspronklik yndield by it skaai fan 'e koekoeken (*Cuculus*). Linnaeus ferbettere dat fersin yn 'e tolfde edysje fan 'e *Systema Naturæ* út 1766 troch de gouden grûnspjocht oer te pleatsen nei it doetiidske skaai fan 'e spjochten (*Picus*). De Ierske soölooch Nicholas Aylward Vigors yntrodusearre yn 1825 it skaai fan 'e grûnspjochten (*Colaptes*), mei de gouden grûnspjocht as typesoarte.

## Fersprieding
De gouden grûnspjocht komt foar yn it grutste part fan Noard-Amearika en teffens yn it noardwesten fan it Karibysk Gebiet. Yn Alaska hearre de Panhandle en it Binnenlân fan Alaska ta it ferspriedingsgebiet, dat fierders hiel Kanada útsein it Arktyske noarden omfettet, mei dêropta de hiele legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten. Yn Meksiko komt de gouden grûnspjocht foar op it noardlike diel fan it Kalifornysk Skiereilân, yn 'e Delling fan 'e Rio Grande by de grins mei Teksas lâns, en yn 'e berchtmen fan 'e Westlike, Eastlike en Súdlike Sierra Madre en it Heechlân fan Meksiko. Yn it Karibysk Gebiet hearre Kuba (it Isla de Juventud ynbegrepen) en Grut-Kaaiman yn 'e Kaaimaneilannen ta it ferspriedingsgebiet fan dizze fûgel.

As ien fan 'e iennichste grûnspjochten is de gouden grûnspjocht in trekfûgel. Yn it noardlike diel fan syn areaal is er in simmerfûgel, dy't dêr komt om te brieden. Dêrby giet it om it Binnenlân fan Alaska, it meastepart fan Kanada en de noardlike râne fan 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten yn Nij-Ingelân, New York en it gebiet fan 'e Grutte Marren. Op Kuba en Grut-Kaaiman en yn it meastepart fan Meksiko en de Feriene Steaten is it in stânfûgel, foar in diel mei seizoenaal ferskowende populaasjes. Datselde jildt foar de Aleksanderarsjipel yn Súdeast-Alaska, de kust en súdrâne fan 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia, it easten fan Nijfûnlân en de súdpunt fan Nij-Skotlân. In wintergast is dizze fûgel yn súdlik Louisiana, it grutste part fan Teksas en oangrinzgjende dielen fan Meksiko, it súdeasten fan Nij-Meksiko, it súdwesten fan Arizona, it súdeasten fan Kalifornje, it noarden fan it Kalifornysk Skiereilân en de eastkust fan 'e Golf fan Kalifornje.

## Uterlike skaaimerken
De gouden grûnspjocht is in middelgrutte spjocht mei in totale lichemslingte fan 28–36&nbsp;sm, in wjukspanne fan 42–54&nbsp;sm en in gewicht fan 86–167&nbsp;g. De rjochte, skerppuntige snaffel hat in lingte fan 12,2–17,1&nbsp;sm en de sturtfearren mjitte 7,5–11,5&nbsp;sm yn lingte. De grutste eksimplaren komme út noardlike parten fan it ferspriedingsgebiet, benammen út Alaska en Labrador, wylst de lytsten ôfkomstich binne fan Grut-Kaaiman.

De gouden grûnspjocht hat twa ferskiningsfoarmen, dy't gearfalle mei twa kloften fan ûndersoarten: de noardlike en eastlike ûndersoarten foarmje de saneamde gielwjukte kloft, wylst de westlike en súdwestlike ûndersoarten de readwjukte kloft opmeitsje. It fearrekleed ferskilt tusken dy beide groepen. De rêch en de boppekant fan 'e wjukken binne altyd bêzje mei swarte spikkels dy't yn 'e breedterjochting wat langer binne en suver wol as lytse streekjes omskreaun wurde kinne. It boarst is bêzje mei in halskeatling-eftige swarte bân en fierders besprinzge mei rûne swarte spikkels. De bealch, dy't deselde spikkels hat, is krêmkleurich oant witich. De krún en de nekke binne griis, wylst de sturt fan boppen swart is.

It gesicht en de kiel hawwe in effen kleur: nei rodzich útskaaiend pjisk by de gielwjukte ûndersoarten en griis by de readwjukte ûndersoarten. Yndividuën fan 'e gielwjukte kloft hawwe in reade horizontale streek oer de nekke dy't by eksimplaren fan 'e readwjukte kloft ûntbrekt. De ûnderkant fan 'e wjukken en de sturt binne giel by de gielwjukte ûndersoarten (dêrfandinne de namme "gouden" grûnspjocht), mar read by de readwjukte ûndersoarten. Der bestiet in subtile foarm fan seksuele dimorfy, wêrby't mantsjes ûnderskaat wurde kinne oan in horizontale streek dy't oan wjerskanten fan 'e kop, sa liket it wol de (altyd swarte) snaffel ferlinget. Dy streek wurdt oantsjut as de "snor"; hy is swart by de gielwjukte ûndersoarten en read by de readwjukte ûndersoarten. Wyfkes fan beide groepen hawwe hielendal gjin "snor".

## Biotoop
De gouden grûnspjocht jout de foarkar oan iepen biotopen yn 'e neite fan beammen. Foarbylden binne savannes, wâldsiggen, parken en tunen. Yn 'e westlike Feriene Steaten libbet er ek yn berchwâlden hielendal oan 'e beamgrins ta.

## Hâlden en dragen
De rop fan 'e gouden grûnspjocht is in lang trochgeand 'laitsjen', *ky-ky-ky-ky*, dat sterk ôfwykt fan 'e fokalisearrings fan 'e Noardamerikaanske helmspjocht (*Dryocopus pileatus*), dy't in ferlykber ferspriedingsgebiet hat. In oare oanwizing foar de oanwêzigens fan gouden grûnspjochten is in oanhâldend klopjen, mei't se gauris op beammen of metalen foarwerpen omtrommelje om oan te jaan dat har territoarium beset is. 

De flecht fan 'e gouden grûnspjocht is weagjend, lykas by de measte spjochten. Fûgels fan dizze soarte slane in pear kear mei de wjukken en lûke dy dan yn nei it lichem ta wylst se stikje sweve, om dêrnei wer in pear wjukslaggen te dwaan. Yn bosken kinne spjochten op dy manear moai tusken de deun opinoar groeiende beammen troch manûvrearje, mar om't de gouden grûnspjocht yn mear iepen gebiet libbet, hat er eins gjin ferlet mear fan dy oanpassing.

De gouden grûnspjocht brûkt eamelsoer, dat de eamels dy't er yt ôfjouwe, om by it waskjen oer syn fearren te wriuwen as bestridingsmiddel tsjin parasiten lykas flieën, luzen en tiken. 

Foar in diel binne gouden grûnspjochten trekfûgels. Fral de noardlike populaasjes, dy't as simmerfûgels briede yn Kanada en Alaska, tsjogge yn septimber en oktober nei it suden ta om yn in nofliker klimaat te oerwinterjen. Fan it begjin fan april ôf keare se dan wer werom yn 'e briedgebieten. Undersyk hat útwiisd dat wat noardliker de fûgel briedt, wat fierder syn fûgeltrek. Yn 'e súdlike helte fan 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten en yn noch súdliker leine gebieten is de gouden grûnspjocht in stânfûgel dy't hielendal net trekt. By de trek kinne gouden grûnspjochten soms swaarmen foarmje.

Gouden grûnspjochten nêstelje yn 'e regel yn eigenmakke hoalen yn beammen. Ut en troch is waarnommen hoe't se ynstee gebrûk meitsje fan hoalen yn 'e grûn (bgl. yn steile wâlen of kliffen), dy't oanlein binne troch de bâniisfûgel (*Megaceryle alcyon*) of de ierdswel (*Riparia riparia*). Ek brûke se soms, as it har útkomt, fûgelhúskes dy't troch minsken ophongen binne. It komt ek foar dat de nêsthoale yn 'e muorre fan in minsklike wente boarre wurdt, bygelyks ien dy't makke is fan hout of stúkwurk. By it úthakjen fan in hoale yn in beam helpe it mantsje en it wyfke yn gelikense mjitte mei. De diameter fan 'e yngong is likernôch 8&nbsp;sm, en de hoale sels is (yn fertikale rjochting) 33–41&nbsp;sm djip. De boaiem is wider as de top, sadat der genôch romte is foar de ûnderskate aaien en in briedende âlderfûgel. Der wurdt gjin nêstmateriaal brûkt, útsein in bêd fan houtsnipels dy't frijkommen binne by it úthakjen fan 'e nêsthoale.

De peartiid falt foar de gouden grûnspjocht fan febrewaris oant july, ôfhinklik fan 'e temperatuer yn it oangeande gebiet. De soarte is monogaam foar wat it briedseizoen oangiet, mar neitiid geane de beide partners har eigen wegen wer en it oare jier sykje se in oare partner út. Foarôfgeande oan 'e eigentlike pearing is ferlet fan 1–2&nbsp;wiken om in eigen nêsthoale út te hakjen. De hofmakkerij giet út fan 'e mantsjes, dy't in wyfke oanlûke mei in spesjale pearingsrop (in stadichwei lûder wurdend *woika-woika-woika*) en dêrnei mei in soarte fan beheinde balts dy't benammen bestiet út op-en-deljen mei de kop. As deselde rop brûkt wurdt tsjin in oar mantsje, hâldt it de ôfbeakening fan in territoarium yn en is it bedoeld om 'e ynkringer fuort te jeien. As de ynkringer dochs tichterby komt, folget in fan side nei side swingen fan 'e kop en in knarsen mei de snaffel, mank geand mei it útsprieden fan 'e wjukken en de sturtfearren om grutter te lykjen.

Nei de pearing leit it wyfke in nêst fan 6–8&nbsp;aaien, dy't poer wyt fan kleur binne en sterk glânzgje. It binne de grutste aaien fan alle spjochten yn Noard-Amearika, útsein dy fan 'e Noardamerikaanske helmspjocht (*Dryocopus pileatus*). De briedtiid duorret by de gouden grûnspjocht 11–12&nbsp;dagen, en beide âlden binne ôfwikseljend belutsen by it brieden. Oer it algemien briedt it mantsje nachts, wylst beide âlden in diel fan 'e dei foar har rekken nimme. De piken binne nêstbliuwers, dy't helpleas en keal út it aai komme en de earste wiken folslein ôfhinklik binne fan fersoarging troch de âlden. De piken wurde fuorre trochdat de âlden fretten opkoarje yn harren snaffeltsjes. Mei likernôch 17&nbsp;dagen begjinne se har mei har poatsjes oan 'e wanden fan 'e nêsthoale fêst te klamjen ynstee dat se op 'e boaiem lizze. Mei 25–28&nbsp;dagen fleane de jongen út. De maksimale libbensferwachting bedraacht foar gouden grûnspjochten 9&nbsp;jier.

## Fretten
De gouden grûnspjocht siket, krekt as oare grûnspjochten (dêrfandinne de namme), syn kostje gauris op 'e grûn byinoar ynstee fan yn 'e beammen, sa't oare spjochten dogge. Dêrby pjukt er mei syn skerpe snaffel yn 'e ierde om op 'e siik nei ynsekten, dy't er trouwens soms ek op 'e wjuk út 'e loft hapt. Hoewol't gouden grûnspjochten omnivoaren binne en ek plantaardich guod lykas beien, nuten en sieden frette, bestiet harren wichtichste iten út ynsekten. 

Allinnich eamels meitsje al 45% fan it dieet fan gouden grûnspjochten út. Mei har snaffel brekke se ûndergrûnske koloanjes iepen, wêrnei't se har 5&nbsp;sm lange, kleverige tonge brûke om 'e eamels op te slikjen. Gouden grûnspjochten hawwe in spesjale foarkar foar ynsektelarven, dy't tige streksum binne. Oare ynsekten dy't troch de gouden grûnspjocht fretten wurde, binne bygelyks miggen, flinters, motflinters en toarren. Fierders steane ek slakken op it menu. De gouden grûnspjocht mei graach oer de Jeropeeske maïsboarder (*Ostrinia nubilalis*), in mot út Jeropa dy't by fersin yn Noard-Amearika yntrodusearre is en dêr as ynvasive eksoat jiers foar mear as $1&nbsp;miljard oan skea oanrjochtet oan rispingen fan stynske weet.

De beien dy't gouden grûnspjochten frette, komme fan 'e gifsumak (*Toxicodendron radicans*), de ikeblêdige gifsumak (*Toxicodendron pubescens*), de westlike ikeblêdige gifsumak (*Toxicodendron diversilobum*), de Amerikaanske fûgelkers (*Prunus serotina*) en de galjes (*Myrica gale*) en fan ferskate soarten kornoelje (*Cornus*), sumak (*Rhus*), wylde drúf (*Vitis*), nettelbeam (*Celtis*) en flear (*Sambucus*). De sieden komme benammen fan 'e sinneblom (*Helianthus annuus*) en fan ferskate soarten stikels (*Cirsium*).

## Natuerlike fijannen
De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e gouden grûnspjocht binne benammen ferskate soarten haukfûgels en ûlen. De piken binne warleas as rôfdieren de nêsthoale binnenkringe. Hoewol't in nêsthoale folle feiliger is as in iepen nêst, binne der bisten dy't dat (soms) oprêde, lykas de coopersparwer (*Astur cooperii*), de Amerikaanske sparwer (*Accipiter striatus*), de waskbear (*Procyon lotor*) en ferskate soarten iikhoarntsjes en slangen.

## Status
De gouden grûnspjocht hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

## Undersoarten
De ûndersoarten fan 'e gouden grûnspjocht wurde, nei de kleur fan 'e ûnderkant fan wjukken en sturt, ferdield yn twa groepen, de gielwjukte kloft en de readwjukte kloft. Dy kloften waarden foarhinne as twa selsstannige soarten beskôge (de gielwjukte grûnspjocht *C. auratus* en de readwjukte grûnspjocht *C. cafer*), mar yndividuën út alle ûndersoarten plantsje har alhiel sûnder swierrichheden mei-inoar fuort, ek yn 'e frije natoer op plakken dêr't de ferspriedingsgebieten fan gielwjukte en readwjukte ûndersoarten oerlaapje. Dêrom wurde se no troch de gesachhawwende Amerikaanske Uny fan Ornitologen (AOU) as ien-en-deselde soarte beskôge, hoewol't guon oare ornitologyske organisaasjes, lykas BirdLife International (noch) fêsthâlde oan 'e opdieling yn twa ferskillende soarten. 

Der binne 9 (stân fan saken yn 2025) erkende ûndersoarten fan 'e gouden grûnspjocht (*Colaptes auratus*), wêrfan't 1 útstoarn is. De ûndersoarten binne:

*gielwjukte kloft
**Kaaimaneilânske gouden grûnspjocht (*C. a. gundlachi*) (it eilân Grut-Kaaiman yn 'e Kaaimaneilannen)
**Kubaanske gouden grûnspjocht (*C. a. chrysocaulosus*) (Kuba, it Isla de Juventud ynbegrepen)
**noardlike gouden grûnspjocht (*C. a. luteus*, foarh. *C. a. borealis*) (fan it Binnenlân fan Alaska fia it meastepart fan Kanada nei súdlik Labrador, Nijfûnlân, de Kanadeeske Kustprovinsjes en de noardeastlike Feriene Steaten oan Firginia en Kansas ta)
**súdlike gouden grûnspjocht (*C. a. auratus*) (de súdeastlike Feriene Steaten fan Firginia en Kansas ôf oan 'e Golfkust ta en teffens yn noardeastlik Meksiko)
*readwjukte kloft
**Guadalupegrûnspjocht (*C. a. rufipileus*) † (it eilân Guadalupe, westlik fan it Kalifornyske Skiereilân yn 'e Stille Oseaan; útstoarn)
**lytse gouden grûnspjocht (*C. a. nanus*) (West-Teksas en it noardeasten fan Meksiko)
**Meksikaanske gouden grûnspjocht (*C. a. mexicanus*) (sintraal en súdlik Meksiko fan Durango oant San Luís Potosí en Oaxaca)
**Pasifyske gouden grûnspjocht (*C. a. collaris*) (de westkust fan Noard-Amearika, fan Britsk-Kolumbia oant noardwestlik Meksiko)
**westlike gouden grûnspjocht (*C. a. cafer*) (westlik Noard-Amearika)
De súdlike gouden grûnspjocht is de steatsfûgel fan 'e Amerikaanske steat Alabama ûnder de regionale namme *yellowhammer* ("gielhammer"). Nei't it skynt wie dat oarspronklik in oantsjutting foar soldaten út Alabama yn 'e Amerikaanske Boargeroarloch (1861–1865). De  útstoarne Guadalupegrûnspjocht waard foar it lêst libben waarnommen yn 1906. Moderne saakkundigen twifelje lykwols oft dit wol echt in jildige ûndersoarte wie of oft it gie om in geografysk isolearre populaasje fan 'e Pasifyske gouden grûnspjocht. As tsiende ûndersoarte (hearrend ta de readwjukte kloft) wurdt wolris de Gûatemalteekske grûnspjocht (*C. a. mexicanoides*) oantsjut. Tsjintwurdich wurdt dy fûgel lykwols faker as in selsstannige soarte beskôge mei de wittenskiplike namme *Colaptes mexicanoides*.