open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gouden Fioeltsje

It **Gouden Fioeltsje** is in Fryske wikselpriis foar klassike muzyk. De priis wurdt meast om de trije jier útrikt, al leit de perioade net fêst. It hinget ôf fan de kandidaten.

De priis waard yn 1955 ynsteld by in grutte provinsjale ynsammelaksje foar it Frysk Orkest, steund troch de fiif Fryske deiblêden út dy tiid ûnder it biedwurd: "Iepen doekje foar it Frysk Orkest" waard it doelbedrach fan f 100.000 oertroffen mei f 20000,- De ynstelling fan in Gouden Fioeltsje foar it doarp dat wykliks it heechste gemiddelde per ynwenner hie en fan in Sulveren Fioeltsje foar wa't de meast orizjinele gedachte foar de ynsammeling hie, droegen by oan it súkses fan de opbringst. It Gouden Fioeltsje waard wûn troch Winsum. Dit doarp biede it oan it Frysk Orkest oan dat der op syn beurt in wikselpriis foar de meast opmerklike prestaasje op muzykgebiet yn Fryslân fan makke. 

De priis wie bestimd foar immen dy't yn Fryslân berne is en in wichtige prestaasje levere hat op it mêd fan de klassike orkest en wurdt útrikt troch Stichting It Gouden Fioeltsje. Dizze feriening hie nauwe bannen mei de Freonen fan it Frysk orkest. Yn 1989 gie it Frysk Orkest op yn it Noard-Nederlânsk Orkest. Yn 1997 binne ek de freoneferienings fusearre.  

Yn desimber 2010 waard it wurkterrein dêrom ek ferbrede en waard bepaald dat de winner berne is yn ien fan de trije noardlike provinsjes. It kritearium waard ek oanpast: hy of sy moat ynternasjonaal furoare makke hawwe. As bliuwend oantinken krije de winners in gouden draachspjelde yn de foarm fan in gouden fioeltsje en in oarkunde. Mooglik wurdt der letter ek in jildpriis oan ferbûn. Yn de sjuery sitte fertsjintwurdigers fan it Noard-Nederlânsk Orkest, it Grinzer Konservatoarium en de Ljouwerter Krante en it Dagblad van het Noorden.

## Winners
* 2012 - Erik Bosgraaf, blokfluitist
* 2011 - Simone Lamsma, fioeliste
* 2010 - Ljouwerter Bachferiening
* 2008 - Albert Bonnema, tenoar
* 2005 - Jacob Slagter, hoarnist
* 1998 - Hoite Pruiksma
* 1980 - Piebe Bakker
* 1961 - Alfred Salten, dirigint fan it Frysk Orkest
* 1959 - Piet Post, oargelist
* 1966 - Jan Masséus, komponist Noard-Nederlânsk Orkest
* Frysk Jeugdorkest
* Cor Ket (postúm)
* prof. dr. Jac. Jansen
* 1960 - Klaas Kueter
Hoite Pruiksma

**Hoite Pruiksma** (Warkum 1958) is in komponist en dirigint.

Pruiksma studearre oargel- en koardireksje oan it konservatoarium yn Ljouwert en dêrnei oan it Amsterdamsk konservatoarium foar koar- en orkestdireksje by ûnder oare Joop van Zon. Hoite Pruiksma dirigearde ferskate Nederlânske koarformaasjes, benammen yn de trije noardlike provinsjes, wêrûnder it Ljouwerter keamerkoar fan it Noard-Nederlânsk Konsertkoar. Boppedat wurke er wol as repetitor by it Grut Omropkoar. As koardireksjedosint wurke er ek oan it konservatoarium fan Tilburg. Sûnt 1983 is hy dirigint fan ferskate Fryske koaren, lykas it Fokaal Ensemble Boalsert, it Liturgykoar Snits, de Ljouwerter Bachferiening, it toankeunstkoar Concordia út Ljouwert en it Ljouwerter Keamerkoar.

Yn 2010 is hy dirigint/artistyk lieder fan de Noardlike Stichting foar Koarsang en Koarûnderrjocht (NSKK) en yn dat ramt muzikaal lieder fan it beropskoar *Capella Frisiae* en it *Noordkoor* (grutkoar foar foardere amateur-sjongers). As programmeur/ynisjator en dirigint wie hy belutsen by meardere muzikale foarstellings en konserten op bysûndere lokaasjes, lykas it operaspektakel *Orfeo Aqua* (tolve foarstellings fan Glucks opera ‘Orfeo’ by sinne-opgong oan de igge fan de Bombrekken yn 2000 ) en de muzykfoarstelling *The Drunken Sailor*, mei arranzjeminten fan sjanty’s en seemanslieten fan Percy Grainger, yn it fiskershaventsje fan Laaksum (2002). Neist it bekende koarrepertoire dirigearde hy nije komposysjes en wrâldpremiêres fan ûnder oare Daan Manneke, Pieter Bakker en Simon Pluister, mar ek ûnbekende âlde muzyk as it oratoarium 'Il Parnasso in Festa van 'G.F. Händel (1997 en 2003). 
Hy sette âlde orizjinele manuskripten oer, - yn it mensurale noateskrift, komend út de bibleteken fan Bologna -, nei moderne partitueren en fierde se út yn de Grutte Tsjerke fan Ljouwert (Bologna-projekt 1994). Komponearre meardere koarwurken wêrûnder in *Te Deum* en de earste Fryske *Jehannes Passy* (premiêre 1999 yn Grutte of St. Gertrudistsjerke fan Warkum).

## Prizen
* 1998 - Gouden Fioeltsje
* 2005 - Jan Janssoan Starterpriis fan de Gemeente Ljouwert foar syn fertsjinsten foar de Ljouwerter poadiumkeunsten.

## Keppeling om utens
* Hoite Pruiksma yn it fryskmuzykargyf.nl
Limnology

**Limnology** (fan it Grykske *limnè*, mar; *logos*, stúdzje) is de wittenskip dy't him rjochtet op it bestudearjen fan binnenwetters. It is in dielmêd fan sawol de ierdwittenskippen as de ekology. De limnology makket stúdzje fan de biologyske, skiekundige, fysyskee, geologyske en ekologyske komponinten en karakteristiken fan binnenwetters (natuerlike en oanleine). De lânskipslimnology, in tige besibbe fakgebiet, bestudearet hoe't wetterrinnen en ekosystemen om dy wetters hinne behâlden wurde kinne en in funksje yn it behâld fan it lânskip hawwe kinne.

Yn de limnology wurdt der ûnderskied makke tusken:
*Lotyskee systemen: dit slacht op beweegjend wetter sa as rivieren, beken en grûnwetter.
*Lentyskee systemen: dit slacht op stilsteand wetter: sompen, marren, fennen en fivers.

## Koarte skiednis
De term limnology waard betocht troch François-Alphonse Forel (1841–1912), de heit fan it mêd troch syn stúdzje fan it Mar fan Genêve. Niget oan dizze nije wittenskip boaske rillgau oan, en yn 1922 stiften August Thienemann (in Dútsk zoölogist) en Einar Naumann (in Sweedsk botanikus) de International Society of Limnology (SIL, nei de oarspronklike namme *Societas Internationalis Limnologiae*).  Forel syn definysje fan limnology wie yn it earstoan, "de oseanografy fan marren", mar omfiemed no de stúdzje fan alle binnenwetter. 

Foaroansteande iere Amerikaanske limnologisten wienen G. Evelyn Hutchinson, Ed Deevey, E. A. Birge, en C. Juday.

## Sjoch ek
* Hydrobiology
* Limnologysk Ynstitút
Avro York

De **Avro 685 York** wie in Britsk passazjiers- en transportfleanmasine út 1942. Der wiene sivile en militêre ferzjes fan dy't fan 1943 oant 1964 tsjinnen. De York fleach foar it earst op 5 july 1942.

De draachflakken en de sturt wiene oernaam fan de Avro Lancaster. Omdat de „York“ in folle gruttere en djippere romp hie, moast it sturtwjukpart ek útwreide wurde.

## Ferzjes
;York I
:Fjouwermotorich transportfleantúch.
;York C.I
:Fjouwermotorich militêr transportfleanmasine foar de RAF.
;York C.II
:Prototype York, ien fan makke, útrisd mei fjouwer Bristol Hercules XVI stjermotoren.

## Technyske feiten
Heinkel He 111

De **Heinkel He 111** wie in bommesmiter dy't troch de Dútske Luftwaffe yn de Spaanske boargeroarloch en de Twadde Wrâldkriich ynset waard en oan alle fronten tsjinst die. It wie de rêchbonke fan de Dútske bommesmiterfloat. It prototype fleach foar it earst yn febrewaris 1935.

De He 111 waard ek brûkt as transportfleanmasine en as sleepfleanmasine foar sweeffleanmasinen. Hoewol't it tastel tsjin de ein fan WOII slim ferâldere wie, moast it tsjinst dwaan bliuwe fanwege swierrichheden by de ûntwikkeling fan syn opfolger, de Heinkel He 177. It wie útrisd nei it navigaasjesysteem *[[Knickebein]]*.

Yn de Slach om Ingelân die bliken hoe kwetsber it tastel wie mei de Hawker Hurricane en de Supermarine Spitfire fan de RAF as tsjinstanner. Yn 1940 die it tastel mei oan de bombardeminten op Ingelske stêden sa as Coventry. Yn 1941 wie de RAF technysk safier dat ek har nachtjagers (Bristol Beaufighter) de Heinkel 111 delhelje koenen.

De Heinkel tsjinne teffens as lansearynrjochting foar de V-1 (fleanende bom).
De meast nuveraardige ferzje wie faaks de Heinkel He 111Z dy't twa rompen oan ien wjuk hie en in fyfde motor yn de midden. Dit type wie bedoeld om de reuzesweeffleanmasine, de Messerschmitt Me 321 te slepen.

De Heinkel He 111 bleau oant 1965 by de Spaanske loftmacht yn gebrûk. De Heinkel He 111 waard ek oankocht troch Bulgarije, Sjina, Hongarije, Roemeenje en Slowakije

## Technyske feiten


Ofbyld:Bundesarchiv Bild 101I-385-0587-07, Flugzeug Heinkel He 111 H-Z.jpg|1940
Ofbyld:Bundesarchiv Bild 101I-424-0280-05, Flugzeug Heinkel He 111.jpg|Mei ien grutte bom, 1941
File:Bundesarchiv Bild 183-L20414, Torpedoangriff mit Heinkel He 111.jpg|Mei in torpedo


## Keppeling om utens
* Warbirds, webside mei ynformaasje oer dit type
Gerben Rypma Stifting

De **Gerben Rypma Stifting**, oprjochte yn 2001, jout omtinken oan it skilder-, teken- en skriuwwurk fan Gerben Rypma (1878 – 1963). Se docht dit middels ynventarisaasjes, útstallings en it byhâlden fan inrom argyf. Ek sil der jierliks in kultureel barren organisearre wurde. 

Ienris yn it jier krije freonen en stipers de Nijsbrief. Hjiryn steane ferslaggen fan de aktiviteiten, beskriuwings fan keunsttetoanstellings. Gedichten fan Gerben Rypma fleurje de tekst op.

Yn novimber 2010 ferskynde it boek *Gerben Rypma, de keunstner fan it dûbele krús*, skreaun troch Eeltsje Hettinga. It bestiet út in lytse biografy oer de skilder-dichter Gerben Rypma. It boek is rynsk yllustrearre mei foto’s, skilderijen en sketsen fan Gerben Rypma.

De Gerben Rypma Stifting hat ek in eigen útjouwerij, dy't de namme **Utjouwerij DeRyp** draacht.

## Besittingen Gerben Rypma Stifting
* Boeken *Ik haw myn dreamen hawn en fragen* fersen fan Gerben Rypma. Earste printinge 1965 mei ynlieding fan Jan Tjittes Piebenga. Twadde printinge 1994 mei ynlieding fan Teije Brattinga. 
* Skilderij ‘skûtsjes' ( 80x50sm), restaurearre 2002. 
* Akwarel mei kij (25x25) 
* 4 Skilderijen Kij tsjerke en skûtsjes krigen fan in Kanadeeske emigrant 
* Tekst ‘'Oan de Brek in Dei'' , fan Tsjêbbe Hettinga. 
* Skripsje ‘de bruorren Johannes en Gerben Rypma' troch Liskje Flapper 
* Klisjees fan tekenwurk 

## Keppeling om utens
* Webstee fan de Gerben Rypma Stifting
Emiraat Dûbai

**Dûbai** (ek wol **Doebai**) (Arabysk:دبي útsprutsen as Doe-bei-i)) is ien fan de Feriene Arabyske Emiraten (VAE). De haadstêd is it lykneamde Dûbai.

## List fan Emirs fan Dûbai
* 1833 - 1833: `Ubayd
* 1833 - 1852: Maktum I
* 1852 - 1859: Said I
* 1859 - 1886: Hushur
* 1886 - 1894: Rashid I
* 1894 - 1906: Maktum II
* 1906 - 1912: Bati
* 1912 - 1929: Said II
* 1929 - 1929: Mani
* 1929 - 1958: Said II
* 1958 - 1990: Rashid II
* 1990 - 2006: Maktum III
* 2006 - no: Mohammed

Ofbyld:Dubai-mw1.jpg|''Sânstienopfolging yn Dûbai
Handley Page Hastings

De **Handley Page H.P.67 Hastings** wie in Britske troepe- en frachtfleanmasine, ornearre foar lange-ôfstânsflechten; ûntwurpen en boud troch Handley Page Aircraft Company foar de *[[Royal Air Force]]*. Doetiids it grutste transportfleantúch dat foar de RAF ûntwurpen waard. It tastel kaam yn it plak fan de Avro York. 

## Farianten

;HP.67 Hastings
:Prototype, twa fan makke.
;HP.67 Hastings C1
:Produksjetastel mei fjouwer Bristol Hercules 101-motores, 94 boud, allegear letter omboud ta C1A en T5.
;HP. 67 Hastings C1A 
:C1 omboud nei C2-standert 
;HP.67 Hastings Met.1:
:Waarferkenningsferzje foar Coastal Command, seis fan boud.
;HP.67 Hastings C2
:Ferbettere ferzje mei gruttere sturtfin leger oan de romp, gruttere branjekapasiteit en oandreaun mei Bristol Hercules 106-motoren, 43 boud en C1s waarden oanpast nei dizze standert as C1As. 
;HP.95 Hastings C3:
:Transportfleanmasine foar de RNZAF, lyk oan de C2, mar mei Bristol Hercules 737-motors, 4 fan boud.
;HP.94 Hastings C4
:VIP transportferzje foar fjouwer VIPs en personiel, fjouwer fan boud.
;HP.67 Hastings T5
:Acht C1s útrist foar RAF Bomber Command mei in radome om V bomberbemannings it Navigation Bombing System (NBS) te learen.

## Feiten

## Literatuer
* C. H. Barnes: *Handley Page Aircraft Since 1907.* Putnam & Company Ltd., Londen 1987.
* Donald C. Clayton: *Handley Page. An Aircraft Album.* Ian Allan Ltd., Shepperton 1969, ISBN 0-7110-0094-8.
* Paul Jackson: *The Hastings. Last of a Transport Line.* Yn: *Air Enthusiast 40* septimber/desimber 1989, Tri-Service Press, Bromley, s. 1–7,47—52.
* Alan W. Hall: *Handley Page Hastings.* Warpaint Series no.62, Warpaint Books, Bletchley 2007.

## Militêre brûkers
; 
* Royal New Zealand Air Force
; 
* Royal Air Force

## Keppelings om utens
*[''Alliierten Museum'' yn Berlyn, mei in Hastings dy't tsjinne by de [Berlynske loftbrêge].]
*Alle Handley Page Hastings searjenûmers en harren skiednis
Fliegerhorst

**Fliegerhorst** is de Dútske namme foar in fleanbasis. It wie de namme fan in Dútske militêr fleanfjild ûnder de Twadde Wrâldkriich.

Nei de Dútske ynfal yn Nederlân yn maaie 1940 setten de Dútsers fuortendaliks útein mei it opwurdearjen fan in tal Nederlânske fleankampen en de oanlis fan in tal nije. Dy Duitse militêre fleanfjilden waarden *Fliegerhorst* neamd en tsjinnen as tarieding op it oanfallen fan Grut-Brittanje en it ferdigenjen fan Nederlân.

## Dútske ''Fliegerhorste'' yn Nederlân
* Skiphol: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Ljouwert: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Twinte: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Eindhoven: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Gilze-Rijen: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Hilfertsom: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Fleanbasis Soesterberg: útwreiding fan besteand fleanfjild
* Fenlo: nijbou by besteand ienfâldich fjild
* Deelen-Arnhem: nijbou by besteand ienfâldich fjild
* Havelte–Stienwyk:  nije basis oanlein
* Uden-Volkel: nije basis oanlein
* Fleanbasis Woensdrecht Utwreiding fan "de Eendekooy"
Follybal op de Olympyske Simmerspullen 2008/Strânfollybal

**[[Strânfollybal]]** is ien fan de twa dissiplines fan it follybal dy't spile waard op de Olympyske Simmerspullen 2008 yn Peking. De oare dissipline wie it sealfollybal. Der wie in toernoai foar manlju en froulju. De wedstriden setten op 9 augustus 2008 útein en einigen op 24 augustus 2008. It strânfollybal hie plak op it *Beach Volleyball Ground*

## Dielnimmende lannen
Hjirûnder is in oersjoch te finen fan de dielnimmende lannen. Tusken skrabkes steane it oantal duo's dat fan dat lân meidiene.

## Manlju
Der diene 24 duo's mei oan dizze Olympyske Simmerspullen, dy wiene ferdield oer seis groepen mei elts fjouwer duo's. De twa bêste duo's fan eltse groep pleatsten harren foar de achtste finales. Fan de 6 duo's dy't as tredde einige binne yn harren groep, geane der twa direkt troch nei de achtste finales. De oare fjouwer spilje in wedstriid om te bepalen hokker twa duo's troch meie nei de achtste finales, dy wedstriden wurde *Lucky Loser* neamd. 

### Foarwedstriden

#### Groep A


**Einstân Groep A**

#### Groep B


**Einstân Groep B**

#### Groep C


**Einstân Groep C**

#### Groep D


**Einstân Groep D**

#### Groep E


**Einstân Groep E**

#### Groep F


**Einstân Groep F**

### Lucky Loser
De winners fan de Lucky Loser wedstriden geane nei de achtste finales. De ferliezers fan de Lucky Loser wedstriden binne dan klear op de Spullen.

### Achtste finales

### Kwartfinales

### Heale Finales

### Wedstriid om brûns

### Finale

### Einrangskikking

## Froulju
Der diene 24 duo's mei oan dizze Olympyske Simmerspullen, dy wiene ferdield oer seis groepen mei elts fjouwer duo's. De twa bêste duo's fan eltse groep pleatsten harren foar de achtste finales. Fan de 6 duo's dy't as tredde einige binne yn harren groep, geane der twa direkt troch nei de achtste finales. Lykas by de manlju spilje de oare fjouwer in wedstriid om te bepalen hokker twa duo's troch meie nei de achtste finales, dy wedstriden wurde *Lucky Loser* neamd. 

### Foarwedstriden

#### Groep A


**Einstân Groep A**

#### Groep B


**Einstân Groep B**

#### Groep C


**Einstân Groep C**

#### Groep D


**Einstân Groep D**

#### Groep E


**Einstân Groep E**

#### Groep F


**Einstân Groep F**

### Lucky Loser
De winners fan de Lucky Loser wedstriden geane nei de achtste finales. De ferliezers fan de Lucky Loser wedstriden binne dan klear op de Spullen.

### Achtste finales

### Kwartfinales

### Heale Finales

### Wedstriid om brûns

### Finale

### Einrangskikking

## Medaljespegel

## Sjoch ek
*Sealfollybal op de Olympyske Simmerspullen 2008
*Follybal op de Olympyske Simmerspullen 2008

## Keppeling om utens
* Resultaten follybal op de Olympyske Simmerspullen 2008
Mitsubishi A6M Zero

De **Mitsubishi A6M Zero** wie in jachtfleanmasine fan de Keizerlike Japanske Marine ûnder de Twadde Wrâldkriich. 
De 'Zero' wurdt beskôge as it meast kapabele, fan in fleandekskip ôf operearjend gefjochtsfleantúch fan de wrâld doe't it yn it begjin fan de oarloch yntrodusearre waard. It tastel hie in grut fleanberik, wie tige manûvrearber en swier bewapene. Japanske marine brûkte it jachtfleantúch ek fan fleanfjilden op it lân ôf.

Yn de earste gefjochten krige de Zero in reputaasje as *dogfighter*, mei in útstekkende *kill ratio* fan 12 tsjin 1, mar healwei 1942 stelde in kombinaasje fan nije taktiken en de yntroduksje fan bettere apparatuer alliearde piloaten by steat om de Zero op gelikense foet te bestriden. Tsjin 1943 wie de Zero minder effektyf tsjin nijere alliearde gefjochtsfleantugen.

De Zero hie gjin hydraulyske bekrêftiging fan rolroeren en rjochtingsroer, wêrtroch 't it dreech wie om te manoeuvrearjen by hege faasjes. Tsjin 1944, doe 't alliearde gefjochtsfleantugen it nivo fan manûvrearberens fan de A 6 M benei kamen en konsekwint de fjoerkrêft, bepânsering en faasje te boppe giene, wie de A 6 M foar it grutste part ferâldere as gefjochtsfleantúch. Lykwols, omdat fertragingen yn it ûntwerp en produksjeproblemen de yntroduksje fan nijere Japanske fleantúchmodellen behinderen, bleau de Zero tsjinjen yn in frontliny oant de ein fan de oarloch yn de Stille Oseaan. Yn de lêste fazen waard er ek oanpast foar gebrûk by kamikaze-operaasjes. Japan produsearre mear Zero's as alle oare modellen gefjochtsfleantugen yn de oarloch.

## Technyske feiten

## Keppeling om utens
* Warbirds webside, ynformaasje oer de Zero
Mitsubishi Ki-46

De **[[Mitsubishi]] Ki-46 "Dinah"** wie in flugge twamotorige ferkenningsfleanmasine fan it Keizerlik Japanske leger yn de Twadde Wrâldkriich.

De earste flecht fan it prototype wie 14 novimber 1939. De earste produksjemodellen waarden yn 1941 operasjoneel. De waard yn it foarste plak as lange-ôfstâns ferkenner ynset. Mei in topfaasje fan boppe de 600 km/o wie it ek foar te fluchste Alliearde jagers tige dreech om him te ûnderskeppen.

It ûntwerp fan de Ki-46 wie konvinsjoneel: in leechdekker mei in grutte cockpit fan glês foar twa man en twa stjermotors yn de fleugels. It tastel hie goede aerodynamyske kwaliteiten. Tsjin de ein fan de oarloch wiene der 1742 eksimplaren fan makke.

## Spesifikaasjes

**Ki-46-III**
* Lingte: 11,00 m
* Spanwiidte: 14,70 m
* Hichte: 3,88 m
* Oandriuwing: twa dûbelstjermotors Mitsubishi Ha-112-II fan sa'n 1100 kW (1500 hk)
* Topfaasje: 630 km/o op 6000 m
* Fleanberik: 4000 km
* Tsjinstplafond: 10.500 m
* Bemanning: 2 
* Gewicht leech: 3831 kg
* Gewicht fol: 5722 kg
* Bewapening: gjin

**Ki-46-III-KAI**
* Lingte: 11,48 m
* Spanwiidte: 14,70 m 
* Hichte: 3,80 m
* Fleugeloerflak: 32,40 m²
* Oandriuwing: twa luchtkuolle 14-sylinder-stjermotors Mitsubishi Ha-112-II, mei 1525 hk startfermogen
* Topfaasje: 610 km/o op 7000 m, 630 km/o op 6000 m
* Klimtiid nei 8000 m: 19 min
* Fleanberik: 2000 km
* Tsjinstplafond: 10.500 m
* Bemanning: 2 
* Gewicht leech: 3820 kg
* Maks. startgewicht: 6230 kg
* Bewapening: ien 37 mm-kanon (Ho-203), twa 20 mm-kanonnen (Ho-5)

## Keppelings om utens
* http://www.rafmuseum.org.uk/
* Mitsubishi Ki-46 "Dinah"
De Mars (De Blesse)

**De Mars** is in nôtmole en ryksmonumint yn De Blesse.

## Skiednis
De achtkante boppekruier waard yn 1834 boud foar de famylje Schlecht. Yn 1916 ferkocht in neisiet út dy famylje de mole oan in koöperaasje mar Schlecht bleau ynearsten noch mûnder. 

Nei 1919 waard in elektromotor as oanfolling op de oandriuwing troch wyn ynstalearre. Yn 1925 briek in roede en 1927 waard it âlde mealwurk ferwidere en it wjukkekrús derôf helle. Yn 1958 waard ek it achtkant sloopt, wylst de ûnderbou jimmeroan mear ynsletten waard troch bedriuwsgebouwen. 

Nei ferkeap fan de mole oan in partikulier yn 1985 ûntstiene der plannen foar werbou, dy't yn 1997 útein sette en yn 1999 foltôge wie. Foar de weropbou waard it achtkant brûkt fan de eardere poldermûne fan Swarte Harne. De mole is ferneamd nei de eigener.

Frijwillige mûnders litte de mole geregeldwei draaie.

## Beskriuwing
It wjukkekrús hat roeden mei in flecht fan 18,20 meter. De wjukken hawwe âldhollânsk stekwurk mei seilen. De ynrjochting bestiet út ien koppel mealstienen. 

## Keppeling om utens
* Moledatabase
Jolande Sap

**Johanna Catharina Maria (Jolande) Sap** (Fenlo, 22 maaie 1963) is in Nederlânse ekonome en politika. Sy ferfong GrienLinks Twadde Keamerlid Wijnand Duyvendak yn septimber 2008. Op 16 desimber 2010 waard hja, nei it unanime oardiel fan de fraksje, de opfolger fan Femke Halsema as fraksjefoarsitter fan GrienLinks yn de Twadde Keamer. 

Nei it grutte ferlies fan Grienlinks by de Twadde Keamerferkiezing fan 2012, moast hja op oanstean fan partijbestjoer it fraksjefoarsitterskip 5 oktober 2012 oerjaan.

## Keppelings om utens
* Jolande Sap op GroenLinks.nl
* Profyl, Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal
Rykstsjinst foar de Wurkferromming

De **Rykstsjinst foar de Wurkferromming** (*Rijksdienst voor de Werkverruiming*) wie fan 1939 oant en mei 1945 in oerheidsynstitút dat him dwaande hold mei it skeppen fan wurkgelegenheid.

## Skiednis
Neidat yn 1929 tûzenen minsken wurkleas waarden fanwege de Grutte Depresje rjochte it regear him yn it earstoan op de gefolgen fan de wurkleazens. Yn de wurkferskaffing waarden wurkleazen, steungerjochtigden, yn grutte projekten oan it wurk set. Lykwols waarden der net sa'n protte wurkleazen oan wurk holpen yn de neikommende jierren. Op 3 febrewaris 1939 komt dêr feroaring yn. Professor Romme, minister fan Sosjale Saken, smiet doe it roer om. Syn *Rykstsjinst foar de Wurkferromming* kaam mei in soad plannen om wurk te ferskaffen. Om dy plannen stal te jaan waarden neist de projekten kampen boud. Yn de folksmûle hjitte dit oerheidsprojekt ek ‘wurkferskaffing’. In protte fan dy plannen rûnen op de non fanwege it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich. De belangen fan de Dútske besetter leine by it ynsetten fan Nederlânske manlju yn de oarlochsyndustry.

#### List fan kampen

## Sjoch ek
* Nederlânske Arbeidstsjinst
Carl Romme

**Carl Paul Maria Romme** (Oirschot, 21 desimber 1896 – Tilburch, 16 oktober 1980) wie in Nederlânske advokaat, rjochtsgelearde en politikus. Hy wie de foaroanman fan de KVP dy't mei Drees yn de jierren nei WOII de Nederlânske polityk oerhearske.

Romme studearre Rjochten oan de Universiteit fan Amsterdam en waard dêrnei abbekaat.

Foar de Twadde Wrâldkriich wie Romme as jong Amsterdamsk gemeenteriedslid al in fûl katolyk politikus. Nei in heechlearaarskip yn Tilburch waard er yn 1937 minister fan Sosjale Saken yn it fjirde Kabinet-Colijn. Hy stribbe nei in mear aktive wurkgelegenheidspolityk en stipulearre de wurkleazen om yn nazi-Dútslân oan it wurk te gean. Dat resultearre yn 1938 yn twongen tewurkstelling fan 18.000 manlju yn Dútslân. Wegering hie koarting op de útkearing fan gefolgen. At Romme yn De Haach wie, wenne er yn 'Hotel De Witte Brug'.

Romme waard ek bekend fan syn sparregeling foar wurkleazen ('it kwartsje fan Romme'). Desimber itselde jier stelde er út betelle wurk foar troude froulju te ferbieden (útsein at sy allinne de kost fertsjinje moasten).

Nei de oarloch waard er net wer minister, faaks hie syn rol yn de oarloch (kommissaris fan in reklamebedriuw dat ek foar de Dútsers wurke) dêr mei te krijen. Hy wie yn 1951 wol ynformateur foar it Kabinet-Drees I. Oant 1961 wie er fraksjelieder en waard doe steatsried. Teffens wie er polityk kommentator fan *[[de Volkskrant]]*. Hy hie de bynamme: 'de Sfinks fan Overveen', nei it doarp dêr't er fan 1938 oant yn de jierren '50 wenne.

## Keppeling om utens
* Biografy, Biografysk Wurdboek fan Nederlân
Bloch MB.200

De **Bloch MB.200** wie in Frânske middelswiere bommesmiter boud troch Bloch. De MB.200 waard ûntwurpen as antwurd op de fraach út 1932 fan it Frânsk regear nei in nije dei- en nachtbommesmiter.

## Skiednis
De MB.200 wie it winnend ûntwerp fan de kompetysje en waard yn 1933 yn produksje naam. Ein 1935 wiene 12 squadrons útrisd mei MB.200’s. Der waarden goed 200 tastellen makke, ferdield oer ferskate Frânske bedriuwen. Yn de jierren 30 keas Tsjechoslowakije ek foar de MB.200 yn it ramt fan de modernisearing fan har loftmacht.

Yn dy tiid gie de ûntwikkeling fan nije fleanmasines hurd en de MB.200 wie rillegau ferâldere. Dochs keas de Tsjechoslowaakske regearing foar de MB.200, omdat de eigen loftfeartyndustry gjin ûnderfining hie mei de bou fan tastellen fan dizze grutte. Nei wat opûnthâld setten Aero Vodochody en Avia har oan de lisinsjeproduksje yn 1937. Der soene 74 boud wurde.

Nei it ynnimmen fan Tsjechoslowakije kamen de tastellen geef yn hannen fan Nazy-Dútslân, in part wie noch net iens klear. Dútslân brûkte in part yn de eigen Luftwaffe en in tal waarden oan Bulgarije ferkocht. Totaal waarden 208 tastellen yn Frankryk boud en 124 yn Tsjechoslowakije.

## Ferzjes
* MB.200.01; it prototype
* MB.200B.4; meast makke ferzje
* Aero MB-200/Avia MB.200; de Tsjechoslowaakske ferzje

## Spesifikaasjes (MB.200B.4)
* Bemanning: 4
* Lingte: 16,00 m
* Spanwiidte: 22,45 m
* Hichte: 3,90 m
* Wjukoerflak: 62,50 m2
* Leechgewicht: 4.300 kg
* Maks. fleangewicht: 7 480 kg
* Motoren: 2x Gnome et Rhône 14Kirs, 649 kW (870 hk) it stik
* Maks. faasje: 285 km/o
* Berik: 1.000 km
* Plafond: 8.000 m
* Klimfaasje: 260 m/min
* Bewapening:
** 3x 7,5 mm MAC 1934-masinegewearen
** 1.200 kg bommen

## Brûkers
* Bulgarije: 12 Aero/Avia MB-200’s fan de Luftwaffe
* Frankryk: 208 tastellen
* Dútslân: kriichssbút
* Tsjechoslowakije:
Kleaster Eanjum

**Kleaster Eanjum** is in buorskip tusken Berltsum en Rie yn de eardere gemeente Menameradiel en sûnt 1 jannewaris 2018 yn de gemeente Waadhoeke yn it noardwesten fan de Nederlânske provinsje Fryslân. 

Yn 1256 is oan de âlde ôfwettering en eardere see-earm De Riedstream nei it Waad, in kleaster stichte: *Sanctea Mariënberch* of *Mons Sanctae Mariae*. De buorskip wie oant 1963 in selsstannich doarp en bestiet út tal fan monumintale pleatsen en huzen ferspraat oer trije kante kilometer. Kleaster Eanjum hat in rike histoarje en hat sawat 50 ynwenners.

It eardere nonnekleaster lei op Franjum ûnder Marsum en hearde ta de oarder fan Sint Benediktus. Om 1270 rekke it kleaster yn ferfal en gienen de susters nei it frouljuskleaster yn Baaium. 

Yn 1256 waard troch de pastor Wibrandus fan Aningum bewesten Berltsum in kleaster stifte, dat diel útmakke fan de oarder fan Sint Augustinus. By de Reformaasje nimt de oerheid yn 1580 it kleaster oer en wurde de gebouwen ôfbrutsen.
GPTV

**Gerstel Productie Televisie**,koartwei **GPTV**, wie in kommersjeel Nederlânsktalich telefyzjestasjon út Fryslân. De direksje bestie út heit en soan Wout en Niels Gerstel. 

Frigem, destiids kabelmaatskippij yn de noardwesthoeke fan Fryslân, kaam by Wout Gerstel dy't foarsitter wie fan Radio Stad Harlingen, om in kabelkrante te meitsjen. It plan ketste earst ôf troch te min freelancers. Doe't de keppeling makke waard mei de drukkerij fan Gerstel kaam de kabelkrante der dochs. De Gerstels begûnen mei de Harnzer Fiskerijdagen en hellen it nijs by Omrop Fryslân en it aktualiteiteprogramma NOVA. Yn 1996 waard de oerstap makke nei eigen tv-programma's. GPTV begûn yn 1990 as kabelkrante foar Harns en omlizzende gemeenten. Ein 2010 waard hiel Fryslân berikt en kaam it stasjon yn Ljouwert. Programma's waarde makke troch in netwurk fan freelancers. It nijs waard foarlêzen troch de froulju fan de oprjochters Wout en Niels Gerstel. Yn 2010 wie 90% fan it nijs pas om 17.00 te sjen. De stjoerder hie yn 2010 200.000 oanslutings en wie sûnt dat jier ek digitaal beskikber.

Yn 2006 hâlde Kabelkrant Nieuws TV op te bestean en GPTV naam de útstjoerfrekwinsjes oer. Doe't Kabel Noord yn noardeast Fryslân de stjoerder yn it pakket naam, waarden alle Fryske gemeentes berikt. GPTV wie sûnt 2010 digitaal te ontvangen by UPC op kanaal 703. De earste tweintich jier waard útsjoerd fan de boppeste ferdjipping fan Trebol yn Harns. Yn april 2017 stoppe GPTV mei syn útstjoeringen.
Marijetsjerke (Boarnwert)

De **Marijetsjerke fan Boarnwert** is in monumintale, yn de 13e iuw boude, tsjerke yn Boarnwert yn de gemeente Dongeradiel.

## Skiednis
De bou fan de tsjerke begûn om 1200 mei it koar. It romanogoatyske skip is yn de jierren dêrnei yn de 13e iuw boud. De tsjerke waard wijd oan Marije. 

De tsjerke is meardere kearen yngreven feroare. Yn de 16e iuw waard de tsjerke ferhege. In letter oanboude toer waard yn de 19e iuw ôfbrutsen. Yn 1898 waard in nije toerspits setten. Ek de oarspronklik bûgde koarôfsluting is ferfongen. Op in diel fan it dak lizze healrûne pannen, om bar mei de holle en mei de bolle kant nei boppen. Soksoarte dakpannen wurde ek *nonnen en muontsen* neamd. Yn de tsjerke binne noch resten fan muorreskilderings bewarre bleaun.

De tsjerke is erkend as in ryksmonumint. Eigener is de Stichting Alde Fryske Tsjerken. De tsjerke wurdt ferhierd en is in offisjele troulokaasje fan de gemeente Dongeradiel.
Frank Spijkers

**Frank Spijkers** (Amsterdam, 1964) is in akteur en skriuwer. Spijkers woeks op oan de Amstel yn Amsterdam. Op skoalle hie er al niget oan skiednis. Yn 1985 ferfear er nei It Bilt. Nei it TWU folge er twa jier in jûnsstúdzje Skiednis twaddegraads, mar makke dat net ôf. Sûnt 2000 wennet er yn Boyl en hy besiket dêrom it Stellingwerfsk te learen. Frank Spijkers is de broer fan Mark Spijkers.

## Drama
Sûnt 2001 spilet er histoaryske foarstellings op benammen basisskoallen. Hy neamt him dan 'Histotolk'. Earst spile er allinnich in Romein, letter binne der ek oare skiednisfigueren bykaam. Dêrneist skriuwt en dichtet er. Bytiden jout er publike foardrachten, allinnich of yn de mande mei oare keunstners. Ek spilet er mei syn broer Mark Spijkers as *De Performer Meets Graaf van Medwert*.

## Yllustraasjes
Spijkers makket yllustraasjes foar boekjes en dekors. Doe't Stellingwerf yn 2009 sânhûndert jier bestie ferskynde syn tekenteltsje *"Terug naar Stellingwerf/Weeromme naor Stellingwarf"* yn de regionale kranten *De Stellingwerf* en de *Nieuwe Ooststellingwerver*. 

## Skilder
De  measte wurken binne yn oaljeferve op houtpaniel. Weromkommende tema's binne lânskippen, skiednis en in inkeld portret.

## Bibliografy
* *Dichter(b)ij*, in aparte bondel yn de foarm fan in Romeinske boekrôle.
* *Taal en Teken*, gearstald foar www.dichtjournaal.nl.
* *Zwart-Wit*, toanielstik foar groep 7/8 fan de basisskoalle mei as tema Diskriminaasje
* *De avonturen van Marius*, ferhaal foar basisskoallen
* *Terug naar Stellingwerf/Weeromme naor Stellingwarf*, in tekenteltsje oer Stellingwarf 700 jier
Mark Spijkers

**Mark Spijkers**, alias **Greve fan Meddert** (Amsterdam, 13 maaie 1968), is in dichter, skriuwer, gitarist, keunstskilder en *performer* út Hantumerútbuorren. Hy is in broer fan Frank Spijkers.

Folge Montessori-ûnderwiis yn Amsterdam en ferhuze yn 1985 nei It Bilt om yn Ljouwert de SSG te folgjen. Folge dêrnei yn Grins de stúdzje Oerheidskommunikaasje oan de HEAO/Hanzehegeskoalle. Sette him dêrnei ta wenjen yn Meddert (in net-offisjeel besteand buorskip by Holwert). Nei in baan as wurkgelegenheidsdeskundige yn Ljouwert fûn er wurk yn de Mediateek fan it Drachtster Lyceum. 
Sûnt 1999 begûn er tiid te meitsjen foar skilderjen. Op syn santjinde wie er al begûn te (klassyk) gitaarspyljen. De earste kear dat er fersen en muzyk kombinearre wie yn 1999 mei in klassyk gitaarkonsert yn de Kleasterkapel fan Sibrandahûs. It skriuwen waard ek geandewei wichtiger. Syn ferhalen, gedichten, stripferhalen geane faak oar langstme, moetings en barrens.  

Tusken 2008-2010 gie er mei syn programma *10 jaar Graaf van Medwert*, mei in jubileumvoorstelling teäterkes, tsjerken en kulturele sintra by del.  
De bekende stikken waarden dêrby ôfwiksele mei nije, lykas *Guitarra non grata*. De stikken binne in griemmank fan mankelike teksten, koartswyl en selsspot. 

Waard yn 2009 yn Dokkum foar twa jier beneamd as Dongeradichter (De steds- en streekdichter fan Dongeradiel). Joech yn eigen behear sân dichtbondels út dêr’t er mei optreedt yn lytse sealen. Sûnt 'De Greve fan Meddert' organisearret hy de earste snein yn de moanne in poëzijmiddei yn ythûs 'De Waegh' yn Dokkum ûnder de namme DODZ (*Dongera's Open Dicht Zondag*). Der is dan ek in hilaryske kollum, in gearlûking fan histoaryske/hilaryske dy't dan opfierd wurdt yn De Waegh).

Alle woansdeitejûns presintearret er tusken 22.00 en 23.00 oere it programma de SmachtWacht op RTV Noordoost Friesland, in radioprogramma fol poëzij en muzyk.
 
## Wurk
;Dichtbondels
* *De Profondeur* (2010).
* *Barbariaan*, digibondel, samle fersen DongeraDichter.(2010)
* *De Heroïsche tocht*, (2009)
* *Godinnen zijn vrouwen, vrouwen godinnen*; 4 gedichten (2009)
* *Mag ik een  vraag zijn?*(2006)
* *De afknoedeling* (poëtysk mearke) (2004) 
* *De gedichten uit de voorstelling* (2004) 
* *Gebonden zwerver* (2002)
* *Bericht van mij* (2000)
* *Intieme kamers* (1998)
;Teatertoer
* *10 jaar Graaf van Medwert*, 2008-2010
* *Intieme verzameling*, 2005-2007
* *Bericht van mij*, 2003-2004
* *De Graaf van Medwert en het mysterie van de fles*, 2002-2006
;CD's
* *Mark Spijkers Gitaar*
* *Nevelen over de Hantumeruithof*
* *Guitara non grata*
* *Mosquito*
* *Slaep soete slaep*
* *Gedichten 17m*
Osasco

**Osasco** is de grutste stêd - yn de dielsteat São Paulo, Brazylje. It hat 718.646 (2009) ynwenners op in gebiet fan 64,935 km² dat in befolkingstichtheid fan 10.970 km² betsjut. 

Osasco waard stifte troch de Italjaan Antonio Agù (no de namme fan ien fan de haadstrjitten fan Osasco). Hy kaam út Osasco yn de provinsje Turyn. It is ien fan de tichtstbefolke stêden fan de wrâld, fergelykber mei Tokio en New York City. It wurdt beskôge as it wichtichste stêdlike sintrum fan it westen fan Grut São Paulo. Oant 1962 wie it in distrikt fan de stêd São Paulo, wêrnei't it in gemeente waard. Yn 1989 waard it de setel fan in roomsk-katolyk bisdom.

## Keppeling om utens
* Webstee Osasco
Wynjammer

**Wynjammer** is de oantsjutting foar in, meast dwers túchd, grut sylskip dat in de 19e iuw en it begjin fan de 20e iuw brûkt waard yn keapfardij, nei it ferdwinen fan de klippers.

De term ferwiist nei it typyske âljend lûd dat ûntstiet at de wyn troch it túch fan stieltried blaasd, in hiel oar lûd as wat it âlderwetske touwurk joech. De meast foarkommende, meast effisjinte wynjammertugaazje wie de fjouwermêst bark; it resultaat fan lange aerodynamyske stúdzje en iuwen fan ûnderfining mei de seefeart.

De wynjammer wie bedoeld foar tige lange reizen. Sy ferfierden meast bulklading, sa as hout, nôt en gûano op ynterkontinintale reizen. Yn it begjin koenen sy de konkurrinsje mei steamskippen noch oan, omdat sy hurder koene en gjin wetter en stienkoal hoechden yn te nimmen. 

De Finske reder Gustaf Erikson út Mariehamn, Ålandseilannen, wie ferneamd om syn float fan wynjammers dy't er noch yn it wurk hie tusken beide wrâldkrigen. Oare bekende rederijen dy't it lang mei sylskippen útholden hawwe wiene F. Laeisz fan Hamburch en A.D. Bordes út Dúntsjerk (Frankryk).

Ferskate fan dizze skippen binne der noch - as skoalleskip, museumskip of omboud ta restaurant. Ek kin dit skipstype noch sjoen wurde by eveneminten sa as SAIL Amsterdam, de Kielwike en Hanse Sail.

## Ferneamde wynjammers
De meast grutte wynjammer wie *[[France II]]*. De grutste dy't no noch bestiet is dee fjouwermêst bark *[[Moshulu]]*, no in restaurantskip yn Philadelphia, PA, FSA. In oarenien dy't noch fard is it Russysk skoalleskip Sedov, ek in fjouwermêst bark. De lêste wier oarspronklike wynjammer is de Pommern, no in museumskip yn Mariehamn.

* ''Balclutha''
* *[[Falls of Clyde]]*
**[[France II]]*
* *[[Herzogin Cecilie]]*
* ''Kruzenshtern''
* *[[Moshulu]]*
* *[[Omega (bark)]]*
* ''Pamir''
* ''Passat''
* ''Peking''
* ''Pommern''
* ''Potosi''
* ''Preußen''
* *[[Sedov]]*
* *Star of India*


File:Moshulu.jpg|*Moshulu*
Image:Vollschiff Preussen.png|it folskip *Preußen*
File:Potosi unter vollen Segeln.jpg| *Potosi*
Image:France II. (Schiff).jpg|*France II* krekt foar har earste reis, Bordeaux 1912
Bodleian Library

De **Bodleian Library** ("Bodleyaanske Bibleteek") yn Oxford, Ingelân, koartwei ek wol de *Bodley* of de *Bod* neamd, is de âldste iepenbiere bibleteek fan Europa.

De Bodleian Library is ien fan de seis bibleteken dy't depotplicht hawwe foar alle wurk dat yn it Feriene Keninkryk útbrocht wurdt. Dat betsjut dat in útjouwer yn elts gefal ferplichte is om ien eksimplaar oan de *British Library* te stjoeren, en ek oan elk fan de oare fiif bibleteken at dy dêr om freegje. Fierders hat de bibleteek ek rjocht op in kopy fan elts boek dat yn de Ierske Republyk publisearre wurdt, at sy dêr om fersykje. Utsein universiteitsmeiwurkers, wurde dokuminten net útliend.

## Skiednis
De bibleteek hat in lange skiednis. It earste ynstitút yn Oxford datearret út de 14e iuw en waard stifte troch Thomas Cobham, biskop fan Worcester. Stadichoan groeide de samling en moast der in nij ûnderkommen socht wurde doe't de bibleteek tusken 1435 en 1437 in mânske kolleksje manuskripten fan Humphrey fan Gloucester, de broer fan Hindrik V, krige.
 
Ein 16e iuw rekke de bibleteek fertutearze. In protte meubels waarden ferkocht en in soad manuskripten ferdwûne út de samling. Begjin 17e iuw bemuoide Thomas Bodley him der lykwols ei. Hy bea de fize-kânselier fan de universiteit oan it ynstitút nij libben yn de blazen en fûnsen ta foldwaan te jaan. Ek skonk er in part fan syn eigen boeksamling. De bibleteek waard op 8 novimber 1602 fannijs iepene en krige doe ek de namme fan Thomas Bodley. De Bodleian hat no sa'n 8 miljoen boeken.

## Digitale takomst
De Bodleian is dwaande mei it *Oxford Digital Library* (ODL) projekt. It doel is om de samlings fan bibleteek mei ynternet tagonklik te meitsjen. De Bodleian stipet it opsetten fan in  „JournalServer“ *[[Open Access|Open-Access]] Digital Library* en jout boarnen foar de *Oxford Digital Library Servers* ta foldwaan. De ODL sette útein yn july 2001 en der binne al in soad digitale argiven te rieplachtsjen.

## Ferneamd wurk yn dizze bibleteek
In kar-út.
* William Shakespeare syn Earste Folio
* De brieven fan Percy Bysshe Shelley
* In Gutenberg Bibel
* Roelantsliet
* De Kodeks Laud
* De Kodeks Mendoza
* Fjouwer eksimplaren fan de Magna Carta
* De deiboeken fan James Woodforde
* In diel fan de Paston Letters
* Manuskripten en korrespondinsje fan J.R.R. Tolkien.

## Keppeling om utens
* Webside fan de Bodleian Library
De Krúswei (herberch)

De **herberch de Krúswei** is in monumintaal gebou oan de Haadwei yn Damwâld yn de Nederlânske provinsje Fryslân. Damwâld ûntstie yn 1971 doe't de doarpen Dantumawâld, Ikkerwâld en Moarrewâld byinoar foege waarden. 

## Skiednis

De herberch waard yn 1881 set, lykas ek it gemeentehûs fan Dantumadiel dat der neist leit. De Ljouwerter Krante fernijde dat it logemint op 1 novimber 1881 iepene waard.De herberch hat sûnt altyd in horekafunksje hân.

Oarspronklik wie de Krúswei teffens in halte fan de hynstetram fan Feanwâlden nei Dokkum, mei in stâl foar de hynders. Yn de earste helte fan de 20e iuw wie der by *de Krúswei* in roltsjeridersbaan, dy't letter troch in boarterstún ferfongen waard. Op it plak fan de boarterstún is de herberch útwreide mei in ekstra seal. Yn 2009 waard de gemeente Dantumadiel eigner fan it pân en wurdt it ferhierd as horekaûndernimming.

De jugendstileftige glês-yn-leadramen (sjoch ôfbyld) binne neityd oanbrocht troch glêshannel M.J. Houwink út Snits.Ek de houten loggia, oan de lofterkant fan it pân, is fan letter datum.

It gebou is sûnt 1982 erkend as in ryksmonumint.
Benediktustsjerke (Damwâld)

De **Benediktustsjerke** is in oarsproniklik romaanske tsjerke yn Damwâld.  
Damwâld telt tsjintwurdich twa oarspronklik romaanse tsjerken, de Benediktustsjerke yn it eardere Dantumawâld en de Bonifatiustsjerke yn it eardere Moarrewâld. De romaanske tsjerke fan Ikkerwâld waard yn 1849 ôfbrutsen om ferfongen te wurden troch in neoklassisistyske nijbou. De trije doarpen waarden yn 1971 gearfoege ta it hjoeddeiske Damwâld.

## Bouskiednis
De Benediktustsjerke waard op de ein fan de 12e iuw boud fan dowestien. De toer waard der yn de 13e iuw foar setten. Yn de rin fan de tiid binne der in soad grutte feroarings komd, wêrtroch't it romaanske karakter fan de tsjerke diels ferlern gien is. Oan de súdkant fan de tsjerke is noch oarspronklik romaansk muorrewurk te sjen. De toer, mei sealtek, wie oarspronklik ynpannich, mar kaam, nei in ferlytsing fan it skip, wer bûten de tsjerke te stean. It koer is fan 1775. By in restauraasje yn de jierren 1960 waard de pleisterlaach fan de tsjerke ferwidere. 

De tsjerke is erkend as in ryksmonumint.

## Ynterieur

Yn de tsjerke sitte fjouwer skildere kartûsjes út 1599 mei sitaten út de bibel. Dizze skilderingen binne unyk en waarden skonken troch de út Jever kommende predikant Thomas Johannes Jeverensis. Dizze predikant wie yn 1597 út East-Fryslân wei nei Dantumawâld komd en gie yn 1606 nei Gruttegast. 

De preekstoel yn it koer is ryk fersierd en datearret út de tiid doe't in grut diel fan de tsjerke fernijd waard. Nei alle gedachten is it fykwurk oan de preekstoel en it foar de preekstoel steande doophek ôfkomstich fan Yge Rintjes út Ljouwert, dy't ek it fykwurk foar it yn deselde tiid boude oargel levere. De Benediktustsjerke besit twa grutte roubuorden út 1794 en 1824. De klok mei in diameter fan 116 sintimeter waard yn 1786 troch L. Haverkamp getten. It oerwurk yn de toer is mechanysk en datearret fan it earste fearn fan de 20e iuw. Yn de tsjerke lizze noch twa âlde sarken fan foar de reformaasje.

## Oargel
De tsjerke hat in oargel dat boud is troch Albertus Antoni Hinsz. It ienmanualige ynstrumint waard yn de jierren 1776-1777 boud en is noch foar it grutste part orizjineel. it rokokofront waard makke troch C. Eisma, wylst it fykwurk levere waard troch Yge Rintjes. Yn it earste part fan 2017 fierde Bakker & Timmenga út Ljouwert in renovaasje út.

## Gemeente
De tsjerke makket diel út fan de herfoarme gemeente fan Dantumawâld, dy't oansletten is by de lanlike PKN. De tsjerke makket gjin diel út fan it gearwurkingsferbân PKN Damwâld. De oare tsjerkegebouwen fan de PKN yn Damwâld binne:
* De Ikker, Ikkerwâld 
* De Ontmoeting, Moarrewâld
* Bonifatiustsjerke, Moarrewâld

## Keppeling om utens
Disposysje mei lûdsfragminten fan it oargel
Albertus Antoni Hinsz

**Albertus Antoni Hinsz** (Hamburch, 1704 - 1785) wie in wichtich fuortsetter fan de Noard-Dútske oargelboutradysje. De Noard-Dútske oargelboutradysje yn Nederlân belibbe in hichtpunt troch de komst fan de Dútske oargerbouwer Arp Schnitger. Hinsz wie learling fan Frans Caspar Schnitger sr., soan fan Arp Schnitger, en/of Joachim Richborn.

## Libben en wurk
Hy waard berne yn Dútslân, mar sette him yn 1728 nei wenjen yn Grins en troude yn 1732 mei de widdo fan F.C. Schnitger. Twa letter ferneamd wurden Fryske oargelbouwers binne as feint by Hinsz begûn: Lambertus van Dam en Albertus van Gruisen. Ek Frans Casper Snitger jr., Heinrich Hermann Freytag en Matthijs Hansen Hardorff hawwe in wichtige rol spile yn Hinz syn oargelmakkerij en sette it bedriuw fuort nei syn dea.

It wurk van Hinsz hat wat klank oanbelanget opfallende skaaimerken. Dit komt fral omdat er syn folstimmen faak op tertsen basearre hat. Tertsmiksturen meitsje de klank 'sulvereftich' en dêrom kin in Hinsz-oargel sûnder mis herkend wurde. De opbou fan syn ynstruminten is ek karakteristyk. De frontyndielingen binne tige karakteristyk en yn earste line grûnfêste op it ynstrumint fan syn grutte foargonger Schnitger yn de Grutte of Sint-Michaelstsjerke fan Swol.

Hinsz boude ûnder oaren oargels yn Zandeweer (1731), Liens (1733), Midwolda (1772) en Uithuizermeeden (1785). Under de bou fan de lêste stoar Hinsz. Syn grêf is yn de Luterske Tsjerke te Grins, dêr't ek in tinkstien pleatst is. Fierders binne der oargels fan him yn Haren, Damwâld, Roan, Tsjom, Wassenaar. Grutte ynstruminten fan him stean yn Harns (1776) en Boalsert (1781). Ek as restaurateur en ombouwer fan ynstruminten hat Hinsz tige warber west. Sa hat er it Rêchwurk fan it oargel yn de Martinitsjerke yn Grins (1730) en fan it oargel yn de Herfoarme tsjerke fan Peize (1758) boud. It sierwurk fan syn oargels waard ûnder oaren dien troch de byldsniër Casper Struiwig.

Faaks is it grutte oargel yn de Bovenkerk te Kampen (1744) syn meast yndrukmeitsjende wurk. Dit oargel is wat piipwurk oangiet fral in fúzjeoargel. In protte pipen binne âlder as Hinsz. Der sit piipwurk yn fan in oar bekend oargelbouwerslaach út de 17e iuw, de famylje Slegel, mar ek fan in grut tal oargelbouwers fan foar en nei Hinsz.

## Tsjerken mei in Hinsz-oargel

## Keppelings om utens
* Hinsz - Schnitger - Freytag
* oargel te Noordbroek
* oargel te Boalsert
* oargel yn de Bovenkerk te Kampen
* disposysjes fan û.o. Hinzs-oargels (PDF-dokumint; 113&nbsp;kB)
* oersjoch oargels yn Nederlân (PDF-dokumint; 169&nbsp;kB)
Stefanus (martelder)

**Stefanus** (Gryksk: Στέφανος, *Stephanos*; Judéa, begjin 1e iuw – Jeruzalim 36) jildt as de earste martelder fan it kristendom. Hy wie diaken fan de earste kristlike gemeente. Hy waard stiennige nei't er yn Jeruzalem de hegepryster en de âldsten fan de moard op de Messias beskuldige hie. De lettere apostel Paulus wie it iens mei syn eksekúsje.

Stefanus stoar yn 35. Neffens leginde waard syn lichem yn 415 yn Jeruzalem fûn. It lichem waard oer Konstantinopel nei it Fatikaan yn Rome brocht. De oerbliuwsels waarden yn it grêf fan Laurentius fan Rome byset. 

Syn feestdei wie fanâlds op 3 augustus, dan waard de fynst fan syn lichem ûnder it regear fan Keizer Honorius betocht. 26 desimber is de nammedei fan Stefanus, Sint-Steffensdei.

## Utbylding Sint-Stefanus
Stefanus wurdt meast ôfbyld yn de klaaiing fan diaken, de dalmatyk. It is faak in jonkeardel sûnder burd dy't der freonlik útsjocht. As attribút draacht er stiennen dy't er faak op de holle, yn de hannen of op de skouders hat, al as net bebloede.


Ofbyld:Stefanus.jpg|Giotto di Bondone, Sint-Stefanus, 1320-25, Museum Horne, Florênse
Ofbyld:Rembrandt Harmensz. van Rijn 150.jpg|De stienniging fan de Hillige Stefanus, Rembrandt van Rijn
Ofbyld:Sint-Stefanus.jpg|Sint-Stefanus, St.-Quintinuskatedraal ynHasselt mei attributen (stiennen)
Tsjerke fan Brantgum

De **Tsjerke fan Brantgum** is in monumintale romaanske tsjerke yn Brantgum en stiet middenyn it radiale terpdoarp. De tsjerke is erkend as in ryksmonumint.

Pas by de restauraasje yn 1972 waard dúdlik dat sprake wie fan in oarspronklik romaanske tsjerke út de 12e iuw. Foar dy tiid waard oannomd, dat it in let-goatyske tsjerke út de 15e iuw wie. By it der weiheljen fan de pleisterlagen yn 1972 blykten lykwols dielen fan de tsjerke út de tolfte iuw te kommen. Twa traveeën fan it skip, makke fan dowestien, binne yn dy perioade boud. Benammen yn de noardwand fan de tsjerke sitte dúdlik romaanske siereleminten. De tsjerke is yn de 16e iuw nei it easten ferlinge. Ut dy perioade komt ek it koar mei de trijesidige ôfsluting. De toer is fan 1877.

Op 2 septimber 2018 organisearre it Feitsma Fûûns fwar it Frysk yn 'e tsjerke fan Brantgum in betinking fan Tony Feitsma mei as namme it Bûter yn 'e Brij Festival 2018.

## Sjoch ek
* Romaanske Bouwurken