open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Melekeok

**Melekeok** is it haadplak fan de steat Melekeok yn de eilânsteat Palau. Melekeok hat 391 ynwenners, leit oan de eastkust fan Babeldaob en is de wichtichste delsetting fan de steat Melekeok. De steat bestiet út acht doarpen mei tusken de 5 en 38 ynwenners. De foarneamste sjef (tradisjonele lieder) fan Melekeok is Reklai Ngirmang. Melekeok hat in basisskoalle mei 41 learlingen. 

By Melekeok leit de nije haadstêd fan Palau, Ngerulmud.
Rekkenmasine

In **rekkenmasine**, **bûsrekkenmasine** (ek wol **rekkentastel** of **bûsjapanner**) is in apparaat dêr't wiskundige berekkeningen op dien wurde kinne. De earste folslein elektroanyske rekkenmasine ûntstie yn 1961. In rekkenmasine is gjin algemien programmearbere kompjûter, hoewol't der yn guon modellen wol ienfâldige funksjes programmearre wurde kinne. De earste rekkenmasines wienen meganysk, mar de hjoeddeiske rekkenmasines binne elektroanysk en wurkje trochstrings op batterijen. Se kinne ek levere wurde mei fotovoltayske sellen.

## Bûsrekkenmasine
Mei in rekkenmasine wurdt oer it generaal in bûsrekkenmasine bedoeld. De oare rekkenmasines wurde net mear brûkt.

Op elke rekkenmasine kinne minstens de neikommende berekkeningen dien wurde: optelle, ôflûke, fermannichfâldigje en diele. Utwreidere ferzjes biede ek woartellûke, persintberekkeningen en meardere wittenskiplike en statistyske funksjes lykas machtsferheffe, sinus en kosinus, tangens, gemiddelde, standertdeviaasje, ynverse, fakulteit, korrelaasje en regresje.

Rekkenmasines wurde brûkt troch minsken yn finansjele beroppen en yngenieurs om berekkeningen te dwaan dy't te simpel binne om in echt kompjûterprogramma nedich te meitsjen. Ek wurde se brûkt troch bern fan middelbere skoallen.

In rekkenmasine bestiet ornaris út in toetseboerd, besteande út in nûmeryk gedielte en by mear avansearre modellen in alfanûmeryk gedielte en toetsen dêr't menu's en funksjes ûnder ferskûle sitte, en in display om de ynfier en resultaten sjen te kinnen.
Kamera

In **kamera** is in ôfsluten romte of kastke wêryn't troch in gat of lins foarwerpen op ien fan de wanden ôfbylde wurde. It wurd kamera komt út it Latyn en is it earste wurd fan de oarspronklike útdrukking *[[Kamera obskura|camera obscura]]* ('donkere keamer').

Sa'n donkere keamer is in romte dy't hielendal fertsjustere is, mei in lyts gatsje yn de wand. Is der bûten genôch ljocht, dan is op de wand foar it gatsje oer it byld fan de bûtenwrâld.

## Skiednis
De *camera obscura* waard beskreaun yn in manuskript fan Leonardo da Vinci. It orizjinele manuskript fan Da Vinci bestiet net mear, mar der is in oersetting út 1797 bekend fan de natuerkundige Venturi. Ek yn de Grykske âldheid (Aristoteles) wienen der lykwols al beskriuwings fan ôfbylden troch in lyts gatsje op de wand fan in donkere keamer.

Wurdt it gatsje grutter makke, dan wurdt it byld helderder, mar ek minder skerp.
De oplossing dêrfoar is om foar it gatsje in positive lins te setten.

Sûnt de 16e iuw waard de kamera obskura mei matglês en lins brûkt as helpmiddel foar skilders en tekeners. Troch in projektearre byld op tin papier oer te lûken wie men yn steat perspektivysk goede tekeningen te meitsjen. Nei de ûntwikkeling fan it fotografyske gemyske prosedee waard de kamera brûkt om fotografy mei te bedriuwen.

## Tsjintwurdich
Fideokamera's, filmkamera's en telefyzjekamera's binne geskikt foar it meitsjen fan opnamen fan bewegende of feroarjende bylden, neamd fideo, telefyzje-opnamen, of films, meastal ynklusyf lûd. Fotokamera's binne inkel geskikt foar it meitsjen fan stilsteande opnamen, foto's sûnder lûd. Neist fotokamera's binne ek digitale kamera's (ynklusyf mobile telefoans mei ynboude kamera's) benammen bedoeld om foto's mei te meitsjen, al ha se bytiden de mooglikheid om fideo-opnamen te meitsjen fan minne kwaliteit (lege resolúsje en in lyts oantal bylden de sekonde).

In oar wichtich ûnderskied wurdt makke tusken de kamera's dy't elektroanysk wurkje (sjoch digitale kamera's en fideokamera's) en kamera's dy't wurkje mei ljochtgefoelige film (sjoch fotokamera's en filmkamera's). De measte moderne kamera's wurkje elektroanysk mei útsûndering fan profesjonele kamera's foar it meitsjen fan films.

## Sjoch ek
Ngerulmud

**Ngerulmud**, in delsetting yn de steat Melekeok, is de haadstêd fan Palau. It plak hat is de lytste haadstêd fan in ûnôfhinklik lân yn de wrâld. Op 7 oktober 2006 waard it regear oerbrocht fan de eardere haadstêd Koror nei Ngerulmud.
Ngerulmud leit 20 km noardeastlik fan Koror op it eilân Babeldaob en twa km noardwestlik fan it plak Melekeok.
VVV Fryslân

**VVV Fryslân** is it provinsjaal buro foar toerisme yn 'e Nederlânske provinsje Fryslân. It makket ûnderdiel út fan 'e lanlike VVV-organisaasje. It buro waard op 1 april 2011 oprjochte troch fyftjin Fryske gemeenten. It doel fan it buro is it fersprieden fan dúdlike en folsleine ynformaasje foar toeristen yn Fryslân, yn gearwurking mei Fryske ûndernimmers yn 'e rekreaasjesektor.

Njonken in ûnderstypjend tsjinstesintrum yn Ljouwert, in mienskiplike webside, in webwinkel en in boekingssintrale kamen der ek 'regio-oanjagers'. Mooglike middels om 'e doelstelling te berikken binne behalven gearwurking tusken gemeenten en ûndernimmers in ynformaasjepylder, minicards, en in app foar smartphones. 

VVV Fryslân moat net betize wurde mei Marketing Fryslân, in oare provinsjale organisaasje dy't toeristen nei Fryslân lûke moat. Marketing Fryslân wurdt subsidiëarre troch de provinsje, wylst de VVV's it yn prinsipe finansjeel hawwe moatte fan 'e gemeenten. In stikmannich gemeenten yn noardwestlik Fryslân docht net oan VVV Fryslân mei.

## Sjoch ek
*VVV Ljouwert
Jules Dumont d'Urville

**Jules Sébastien César Dumont d'Urville** (23 maaie 1790 – 8 maaie 1842) wie in Frânske ûntdekkingsreizger, dy't berne waard yn Condé-sur-Noireau, Normandje, yn Frankryk. 

## Karriêre
Hy wie in Frânsk admiraal en ferkenner fan de súdlike en westlike Stille Oseaan, Austraalje en Antarktika.
Syn earste (en wichtichste) fynst die er yn 1820 doe't er by in hydrografyske ekspedysje op de Grykske eilannen in antyk masterwurk út sa'n 130 f.Kr. ûntduts: de Fenus fan Milo. Yn 1822 waard er nei de Stille Oseaan stjoerd; hy kaam werom mei in moaie samling bisten en planten. Yn 1826 waard er wer nei de Stille Oseaan hjitten. Mei it skip *Astrolabe* brocht er dêr de kusten fan Nij-Guinea, Nij-Seelân en oare eilannen yn kaart. Yn 1827 seach oan de seekant fan it eilantsje Bare huzen en boaten, mar gie dêr net oan de wâl.

Yn 1837 sile er, wer mei de *Astrolabe*, de súdlike poalkriten by del, dy't er de Adéliekust neamde, nei syn frou. De Adéliekust is no part fan Terre Adélie of Adélielân, in diel fan de Frânske Súdlike Gebieten.

Letter waarden de D'Urvillesee, de Kaap d'Urville en D'Urville-eilân (Nij-Seelân) nei him neamd.

Jules d'Urville kaam op 8 maaie 1842, mei syn frou en soan, om by in treinûngemak by Meudon, Frankryk. Hy is beïerdige op it Begraafplak Montparnasse yn Parys.
Ralf Krewinkel

**Ralf Karel Hubert Krewinkel** (Kerkrade, 12 novimber 1974) is in Nederlânsk politikus fan de Partij fan de Arbeid (PvdA).

Fan 31 augustus 2015 oant 18 maart 2019 wie er boargemaster fan de Limburchske gemeente Hearlen. Fan 2011 oant 2015 wie er boargemaster fan Beek. Fan 1998 oant 2006 wie er gemeenteriedslid en fan 2006 oant 2011 wethâlder fan Kerkrade.
D'Urvillesee

**D'Urvillesee** is in see fan de Súdlike Oseaan, benoarden de kust fan Adélielân, East-Antarktika. It wetter is neamd nei de Frânske admiraal en ûntdekkingsreizger Jules Dumont d'Urville.
Cortina d'Ampezzo

**Cortina d'Ampezzo** is in plak yn de Italjaanske regio Feneto en yn de provinsje Belluno. It plak leit yn de delling fan de rivier de Boite. Dy berchkom, de *Conca di Cortina*, wurdt omjûn troch de berchmassiven Cristallo en Tofane.
Cortina d'Ampezzo is it grutste sintrum yn dit part fan de Dolomiten en in renomearre skygebiet. Der wurde regelmjittich grutte skywedstriden organisearre, ûnder oare World Cup-wedstriden. 

Yn 1956 waarden yn Cortina d'Ampezzo de Olympyske Winterspullen organiseare. It reedriden fûn lykwols plak yn it 13 kilometer fierderop leine Misurina, hoewol't Cortina d'Ampezzo sels ek in poerbêste iisbaan hat, de Fiames baan.

Cortina d'Ampezzo leit tichteby inkele bekende berchpassen lykas de Falzarego, Valparola, Giau en Tre Croci. Winters bliuwe dy nettsjinsteande de hichte iepen om it plak sa goed mooglik berikber te meitsjen foar toeristen. 

## Skiednis

Fan de iere midsiuwen is der mar in bytsje bekend. Fan de sechsde iuw ôf namen de Langobarden de macht oer en fan 776 ôf namen de Franken ûnder lieding fan Karel de Grutte de macht oer. It hearde dêrnei ta it Hillige Roomske Ryk. Yn 1420 waard  Cortina d'Ampezzo troch Feneetsje ferôvere. Op 21 oktober 1511 wurdt it troch keizer Maksimiliaan I ferôvere en by it greefskip Tirol taheakke. Tusken 1809 en 1813 waard it beset troch de Frânske troepen fan Napoleon. Oant en mei de Earste Wrâldkriich behearde it by Eastenryk. It plak hat in soad te lijen hân ûnder dy kriich. Nei de wapenstilstân fan 4 novimber 1918 waard it troch de Italjaanske leger beset. Neffens it Ferdrach fan Saint-Germain waard de stêd oan Itaalje tabedield. Omdat de Ladiners harren net as Italjanen seagen, waarden hja hurd troffen troch de Italjaanisearringspolityk fan Itaalje. Ampezo waard losmakke fan Súd-Tirol en by de provinsje Belluno taheakke en waard sûnt dy tiid Cortina d'Ampezzo neamd. Yn de stêd waard in grut monumint oprjochte foar de fallen Italjaanske soldaten, mar der mocht gjin monumint komme foar de fallen soldaten út Ampezo sels omdat dy oan Eastenrykske kant fochten hiene. Pas yn 1998, tachtich jier nei de oarloch, kaam der tastimming om in monumint foar de fallen soldaten op te rjochtsen. Nei de ein fan de Twadde Wrâldkriich sleat Cortina d´Ampezzo him by it stribjen fan Súd-Tirol oan om him wer by Eastenryk oan te sluten. Dat hie arrestaasjes ta gefolch. Men woe dêrnei op syn minst wer ûnderdiel wurde fan de provinsje Súd-Tirol. Op 29 oktober 2007 mocht der in referindum hâlden wurde. De útslach wie dat 78% foar oansluting by Súd-Tirol wie. Lykwols laten de protesten fan de provinsjes Belluno en de regio Feneto der ta dat der gjin gehoar oan jûn waard. Wichtichste reden wie dat lêstneamde regio in wrâldbekend toeristeplak ferlieze soe.

## Ferskaat
In part fan de James Bond-film *[[For Your Eyes Only (film)|For Your Eyes Only]]* (1981) waard yn dit doarp filme.

## Keppeling om utens
* Webstee fan toeristeburo fan Cortina d'Ampezzo
Elderslo

**Elderslo** is in lyts doarpke yn de gemeente Aa en Hunze yn Drinte. It doarp leit besuden de rykswei N 33, besúdeasten Assen. Elderslo leit tusken de doarpen Nijlande en Ekehaar yn.
Konrad Adenauer

**Konrad Adenauer** (Keulen, 5 jannewaris 1876 — Rhöndorf, 19 april 1967) wie in Dútske steatsman en earste bûnskânselier. 

Adenauer wie û.m. fan 1917 oant 1933 boargemaster fan Keulen. Hy wie in fûl tsjinstanner fan it nazirezjym en waard nei de machtsoername twongen ûntslach te nimmen. Yn de Twadde Wrâldkriich hat er ferskillende kearen finzen sitten. Nei de oarloch wie hy yn 1945 mei-oprjochter fan it CDU en op 15 septimber 1949 waard Adenauer ta earste bûnskânselier fan de nije Bûnsrepublyk keazen. Dy funksje bleau er ferfolgens fjouwer terminen (oant 1967) ferfolje. Under syn regear belibbe Dútslân in sterke ekonomyske opgong (*Wirtschaftswunder*) en ferkrige it lân soevereiniteit, wylst it har oansleat by alle Jeropeeske organisaasjes.
Bedum (plak)

**Bedum** (Grinslânsk: *Beem*) leit yn de gemeente It Hegelân yn de provinsje Grinslân. Is wie it haadplak fan de eardere lykneamde gemeente. It doarp leit ûngefear 10 km noardlik fan de stêd Grins en leit oan it spoar Grins - Delfsyl en oan it Boterdiep. It doarp Bedum hie yn 2019 8.630 ynwenners en de gemeente Bedum goed 10.000.

## Tsjerken
De hjoeddeiske herfoarme Walfridustsjerke waard yn de 11e iuw stichte as beafeartstsjerke fan Walfridus, dy't yn Bedum libbe hawwe soe en troch de Noarmannen fermoarde wêze soe. Opfallend oan de tsjerke is de skeane 11e iuwske toer yn romaanske styl. Dizze toer stiet skeaner as dy fan Pisa: hy hinget 4,18° út it lead versus de 3,97° fan Pisa. Hy is yn elts gefal de skeanste fan Nederlân. Yn de 15e iuw waard de tsjerke fergrutte ta in twabeukige goatyske halletsjerke, dy't yn de 16e iuw útwreide waard mei in grut koar mei omgong foar it kapittel fan de tsjerke. Nei de Reformaasje is de tsjerke swier skeind, ûnder mear troch sloop fan it koer en ferleging fan de noarderbeuk. Yn de Midsiuwen hie Bedum noch in beafeartstsjerke, wijd oan Sint Radfridus, de soan fan Walfridus. Fan dy tsjerke is boppe de grûn neat oer. De roomsk-katolike tsjerke Us Leaffrou Himelfeart is in ienbeukige krústsjerke yn neogoatyske styl, boud yn 1880-1881 nei ûntwerp fan Alfred Tepe. De grifformearde Noardertsjerke út 1938 waard ûntwurpen troch arsjitekt Egbert Reitsma yn tradisjonalistyske styl.


Ofbyld:Bedum - Maria ten Hemelopnemingkerk.jpg|*De katolike Marije ten Himelopnimmingtsjerke*
Ofbyld:Bedum - Goede Herder Kerk.jpg|*De grifformearde [[Goede Hoedertsjerke (Bedum)|Goede Hoedertsjerke]]*
Ofbyld:Bedum - oude gemeentehuis.jpg|*Alde gemeentehûs*
Ofbyld:Bedum - Gele Klap (1).jpg|*Brêge Giele Klap*
Ofbyld:Bedum - Walfriduslaan 18-20.jpg|*Ien fan de fjouwer dûbele arbeiderswenten oan it plantsoen oan de Walfridusleane*
Ofbyld:Bedum - School met den Bijbel.jpg|*De grutte grifformearde Skoalle mei de Bibel*
Ofbyld:Bedum - RK-begraafplaats (2).jpg|*Roukapel op it katolike begraafplak*
Ofbyld:Bedum - Ter Laan 4.jpg|*Huzen yn nijbouwyk Ter Laan 4 sjoen oer it Boterdiep*
Ofbyld:Bedum - Alma.jpg|*Pleats Alma op it stee fan de eardere heerd [[Alma (borch)|Alma]]*


## Berne yn Bedum
* Jan Mekel (1891-1942), heechlearaar en fersetsstrider
* Arjen Robben (1984), fuotballer
* Geert Reinders (1737-1815), ymmunologysk ûndersiker
* Karst Zevenberg (1893-1960), architect
* Albert Wiersema (1895-1966), architect

## Sjoch ek
* List fan ryksmonuminten yn Bedum (plak)
Prisma (optika)

Faak wurdt mei **prisma** yn de natuerkunde in trijehoekich prisma bedoeld, makke fan in transparant materiaal (bygelyks glês). Sa'n foarm wurdt yn de spektraalanalyze brûkt om ljocht fan ferskillende golflingten yn ferskillende rjochtingen ôf te bûgen (dit bart omdat de brekkingsyndeks fan it materiaal ôfhinklik is fan de golflingte) om sa ienfâldich it spektrum besjen te kinnen.

Simpele defenysje: In prisma is in trochskinend donker foarwerp dat bestiet út trije net lykstrekige grinsflakken.

In alternative manier om in spektrum te meitsjen is mei help fan in traalje.

In oare tapassing fan prisma's makket gebrûk fan de totale refleksje as it ljocht ûnder in grutte hoeke úttreedt. Soksoarte prisma's wurde ûnder oaren brûkt yn prismakikers en spegelreflekskamera's.
Teleskoop

In **teleskoop** of **tilleskoop** is (lykas ek in fierrekiker) in optysk ynstrumint dêr't fiere foarwerpen fergrutte mei waarnomd wurde kinne. De namme komt fan it Grykske τῆλε, *téle*: "fier";  en σκοπεῖν *skopéin*, "sjen", dus letterlik "fiersjogger". 

## Wurking
In teleskoop bestiet út teminsten 2 linzen, it objektyf en it okulêr, of út ferskate groepen fan twa sokke linzen. In oare namme foar in teleskoop mei twa linzestelsels is refraktor, om't ljochtstrielen manipulearre wurde troch brekking (refraksje). In lytse útfiering fan in refraktor is de fierrekiker. Gruttere astronomyske teleskopen hawwe as objektyf meastal in spegel, en wurde dêrom ornaris spegelteleskopen neamd. Dêrnjonken sprekt men foar in teleskoop fan dat soarte ek wol fan in reflektor, om't ljochtstrielen manipulearre wurde troch refleksje (wjerspegeling).

In teleskoop dy't út twa positive linzen bestiet, keart it byld om. Om in oereinsteand byld te krijen, binne ekstra optyske helpmiddels nedich, lykas omkearprisma's. Dy binne foar astronomyske tapassings lykwols net needsaaklik. Se wurde benammen yn fierrekikers brûkt; de namme 'prismakiker', dy't ek wol foar in fierrekiker brûkt wurdt, is oan sokke omkearprisma's ûntliend.

De saneamde 'Hollânske kiker' hat in negative lins as okulêr en jout in rjochtopsteand byld. De byldkwaliteit en maksimale fergrutting binne dêrby lykwols minder as mei in posityf okulêr. De âlderwetske 'teleskopyske' útskokikers binne faak fan dit type; de term 'teleskopysk” yn 'e betsjutting fan "útskober" komt dêrfan. Lytse fierrekikers, de saneamde toanielkikers, binne faak Hollânske kikers.

## Skiednis
De ierst bekende teleskoop wie de refraktorteleskoop dy't yn 1608 yn Hollân makke waard troch Hans Lippershey en Zacharias Janssen fan Middelburch en Jacob Metius fan Alkmar. Yn juny 1609 hearde de ferneamde Italjaanske astronoom Galileo Galilei fan 'e Hollânske teleskoop, en binnen in moanne boude er doe ien foar himsels. It jiers dêrop ferbettere er it ûntwerp en sette er as earste útein mei it gebrûk fan 'e teleskoop foar it dwaan fan astronomyske observaasjes. 

De namme 'teleskoop', foar Galilei's ynstrumint, waard yn 1611 ûnder in feestmiel yn Rome betocht troch de wiskundige Giovanni Demisiani. De earste reflektorteleskoop waard yn 1668 makke troch de Ingelske wittenskipper Isaac Newton. Yn 'e tweintichste iuw waarden oanhâldend nije en bettere types teleskopen útfûn, wêrûnder de radioteleskoop yn 'e 1930-er jierren en de ynfrareadteleskoop yn 'e 1960-er jierren.

## Keppelings om utens
* Ynformaasje oer teleskopen
E-mail

***E-mail*** of ***mail*** is digitale post fia ûnder oare it ynternet, dat wol sizze it gehiel fan it ferstjoeren en ûntfangen fan digitale brieven of boadskippen. Foar dy Ingelske/ynternasjonale begripen wurde yn it Frysk faak de begripen **e-post** of **elektroanyske post** brûkt. Tagelyk kin it wurd ek it digitale brief of it boadskip sels betsjutte. Foar dy betsjutting wurdt yn it Frysk  **e-brief**, **elektroanyske brief** of **e-berjocht** brûkt. De earste e-mail oer in kompjûternetwurk waard yn 1971 troch Ray Tomlinson ferstjoerd. Om 1995 hinne waard soks populêr by it grutte publyk, tegearre mei it wrâld-wide-web.

E-mail wurdt faak brûkt foar koarte, ynformele berjochten. Oars as in brief op papier wurdt it by e-mail akseptearre om koarte en kompakte sinnen te brûken. Troch it meistjoeren fan taheakken (*attachments*, mooglik sûnt de *Multipurpose Internet Mail Extensions*, MIME, ynfierd binne) is it ek mooglik om de ynhâld yn in oare foarm as tekst te ferstjoeren. 

Resintlik hat kommunikaasje oer de e-mail deselde wetlike status krigen as dy fan in brief. De mailtsjes moatte dan wol oan in tal betingsten foldwaan. De autentisiteit moat boarge wêze; der moat sekerheid bestean oer de ôfstjoerder, en der moat net efterôf oan knoeid wurde kinne. De saneamde "elektroanyske hantekening" biedt hjir útkomst. De foardielen fan sa'n brûken fan e-mail fergelike mei oare foarmen fan kommunikaasje binne: 
* Snellere kommunikaasje;
* Sneller ta in kontrakt komme kinne;
* Besparring fan (ferstjoer)kosten;
* Men hoecht net mear yn persoan by de oar lâns.

E-mail dêr't de ûntfanger net folle wearde oan taskriuwt wurdt *[[junkmail]]* neamd. In foarm fan junkmail is *[[Spam (post)|spam]]*, e-mail dy't sûnder te freegjen oan in grut tal ûntfangers ferstjoerd wurdt. In *[[e-zine]]* is in tydskrift dat fia e-mail ferstjoerd wurdt. In fariant dêrop is it e-nijsbrief.

Foargongers fan e-mail binne it brief, it telegram, de teleks, de telefaks en binnen Nederlân it op Datanet basearre Memocom 400 dat lykwols nea súksesfol waard. Mooglik wurdt e-mail op termyn opfolge troch mobile kommunikaasje, lykas de SMS. Yn de kontekst fan e-mail wurdt de folle stadiger briefpost faak *snail mail* neamd.

E-mail is tsjintwurdich benammen tagonklik fia it ynternet, mar e-mail kin ek bûten it ynternet om tagonklik wêze trochdat de oarspronklike e-mail net netwurkôfhinklik is.

## Sjoch ek
* IMAP, it Internet Message Access Protocolbrûkt om e-mail te ûntfangen.
* POP3, it Post Office Protocolbrûkt om e-mail te ûntfangen.
* SMTP, it Simple Mail Transfer Protocol brûkt om e-mail te ferstjoeren.
* Webmail
* Gmail, fergese service fan Google om e-mail-berjochten te ûntfangen en te ferstjoeren.
* Windows Live Hotmail, fergese e-mailservice fan Microsoft
* Autoresponder, antwurdapparaat foar e-mail
* Push e-mail, e-mail dy't real-time downloade wurdt

## Keppeling om utens
* Richard Griffiths, History of Electronic Mail, 30 oktober 2010, Leiden University, WayBackMachine
Sibetsboarch

De **Sibetsboarch** wie yn de lette midsiuwen in boarch yn Rjustringen, East-Fryslân, dy't brûkt waard troch seerôvers. Hjoed-de-dei is de *Siebethsburg* (hjoeddeistige Dútske skriuwwize) in stedsdiel fan Wilhelmshaven.

De boarch waard as haadlingeboarch mei de namme *Edenburg* boud troch Edo Wiemken yn 1383. Syn bernsbern Sibet Lubbenson feroare de namme fan de boarch yn Sibetsburch. De Fiktaaljebruorren brûkten de boarch in skoftlang as skûlplak. Yn dy tiid lei de boarch oan in see-earm, en wie mei muorren en wetter beskerme tsjin fijannen. Yn it jier 1430 waard de boarch belegere troch de Woertfriezen. Yn 1435 waard de boarch ôfbrutsen troch de Hânze omdat it seerôversnêst in bedriging wie foar de skipfeart. De see-earm slike stadichoan ticht, sadat de boarch hjoed-de-dei kilometers fan see ôf leit.


WilhelmshavenSibetsburg.jpg|thumb|Hichte fan de Sibetsboarch
WilhelmshvnBurgruine.jpg|Sibetsboarch 2022
Sibetsburg, Grundriss, schwarzweiß.jpg|Plattegrûn op ynformaasjeboerd
Ellerhuizen

**Ellerhuizen** (Grinslânsk: *Ellerhoezen*) is in buorskip yn de gemeente It Hegelân yn de provinsje Grinslân.

It buorskip bestiet út pleatsen en huzen dy't oer sa'n 2½ km lingte oan de *Ellerhuizerweg* lizze. De wei begjint by it Boterdiep, rint dan 1½ km sa goed as nei it easten en dan noch 1 km nei it noardeasten.

Oer it Boterdiep lizze twa brêgen dy't de *Ellerhuizerbrêge* (of -*klap*) en de *Alde Ellerhuizerbrêge* hjitte. De "Alde" brêge, lizzend yn it fytspaad, is yn werklikheid de nijste, mar hjit sa omdat er op de lânhaden fan de ôfbrutsen brêge boud is. Dy bleaune bestean doe't der, by de oanlis fan in rûnwei om Zuidwolde, krekt súdlik fan de brêge in ferfangende oanlein waard. De brêge blykte lykwols in gefaarlik punt te wêzen, omdat fytsers dêr efkes fan de parallelwei ôf moasten, om it kanaal oer te stekken. Yn de jierren 80 is doe in brêge op de âlde lokaasje weromkomd.

De namme *Ellershûzen* (en *[[Ellertsfjld|Eller(t)sfjld]]*) hat yn it Grinzersk de betsjutting *efterútlizzend plak* of *ûnbekend plak*, grif omdat it earste diel *elders* liket.
Mobile telefoan

In **mobile telefoan** of **mobile tillefoan**, ek wol **mobyl(tsje)**, **[[GSM (kommunikaasje)|GSM]]** neamd, is in apparaat dêr't triedleas mei telefonearre wurde kin, mei help fan in netwurk fan antennes. Mobile telefoans meitsje gebrûk fan radioweagen en fan telefoansintrales om binnen in bepaalde regio kommunikaasje tusken brûkers mooglik te meitsjen. De earste generaasjes makken gebrûk fan analoge modulaasje, lettere fan digitale (GSM en UMTS). Soks kin op as iepenbier mar ek as priveenetwurk. In foarbyld fan in privee- (ofwol sletten) netwurk is it C2000-netwurk foar de helpferlieningstsjinsten.

De term mobile telefoan omfettet net de saneamde triedleaze telefoan dy't keppele binne oan in fêste telefoanoansluting en dy't allinnich brûkt wurde kinne binnen in striel fan hûndert meter fan it basisstasjon.

Om radiofrekwinsjes te brûken foar mobile telefony is yn Nederlân in fergunning fan it Agintskip Telecom fan it Ministearje fan Ekonomyske Saken needsaaklik. Mobile telefoans moatte troch dat agintskip (of in fergelykbere ynstânsje yn in oar EU-lân) goedkard wurde.

Mobile telefoans hawwe meastentiids net foar elke letter in toets. Dêrom wurdt by it ynfieren fan tekst (foar in sms, foar it elefoanboek, ensfh. ) gebrûk makke fan multy-tap of T9.

De earste mobile telefoan waard yn 1973 ûntwikkele. In mobile telefoan waacht tsjintwurdich (2010) faak minder as 100 gram. Mear avansearre tastellen wurde smartphones neamd; dy wage faak tusken de 100 en 200 gram.

De mobile telefoans binne mei faasje ûntwikkele ta de saneamde smartphone's dy't benammen brûkt wurde foar it ferstjoeren fan tekstberjochtsjes. Wy hawwe it tsjintwurdich oer sosjale media. Op dy tûke telefoans nimt ek it skreaune Frysk yn in rap tempo ta.

Yn 2010 waarden der 1,4 miljard mobile telefoans ferkocht.

## Referinsjes
Klok

;ynstrumint
* klok (oerwurk), ynstrumint dêr't de tiid mei mjitten wurdt;
* klok (belle), metalen belle dy't yn in toer hinget;
* buisklokken, slachwurkynstrumint klinkend as in klok;
* klok (digitale technyk), digitale ympulstrein, wêrfan elke perioade in elektroanyske folchoarder-skeakeling yn in folgjende tastân bringt;
* feilingklok;
* dûkerklok, romte wêryn sûnder dûkútrêsting ûnder wetter bleaun wurde kin.
;fûgel
* klok, hin mei piken

## Persoanen
* Hans Klok (1969), Nederlânsk yllusionist en gûchelder.
Kompas

In **kompas** is in navigaasje-ynstrumint om de rjochting ten opsichte fan it noarden te bepalen.
It tradisjonele magnetyske kompas bestiet út in frije ophongen magneet, dy't him ûnder ynfloed fan it ierdmagnetysk fjild yn in bepaalde rjochting opstelt, wêrtroch't it mooglik wurdt om it magnetyske noarden (Nm) (of it suden (Sm)) oan te wizen.
De spesifike útfiering fan in magnetysk kompas mei ûnder mear kardanyske ophinging foar gebrûk op in skip wurdt wol oantsjutten as skipskompas.

## Kompasroas

Oarspronklik waard de sirkel yn fjouweren, achten, sechtjinen, 32'n dield wêrby't de rjochting neffens in fêst systeem oantsjutten waard: tusken noard en east kaam noardeast, tusken noard en noardeast noard-noardeast, tusken noard en noardnoardeast noardnoardeast ten noarden, tusaen noard en noardnoardeast ten noarden kaam noardnoardeast ten noarden noard, ensfh. Op dit punt is de kompasroas yn 64 dielen ferdield en foldie dêrmei oan de destiidske behoefte om de koers te bepalen.

De hjoeddeiske kompassen hawwe in yndieling yn 360 graden (rjochtsom, krekt oarsom as wat yn de wiskunde wizânsje is), en algemien wurde de fjouwer haadstreken **N**oard **E**ast **S**úd en **W**est mei in letter oanjûn. Militêre kompassen hawwe noch wolris in roas dy't ferdield is yn 6400 tûzensten. De reden hjirfoar is dat ien sa'n *mil* frij goed oerienkomt mei in meter op in kilometer ôfstân. De artillery kin hjirmei by ynsjitten frij ienfâldich it geskut op it doel rjochtsje.

## Sjoch ek
* Gyroskoop
* Plakbepaling, oer de lingte- en breedtegraad en oare manieren om de oriïntaasje te bepalen.
* Sekstant
Rekreaasjegebiet Zeumeren

It **Rekreaasjegebiet Zeumeren**, faak koartwei **Zeumeren** neamd, is in rekreaasjegebiet tusken Voorthuizen en de A1 binnen de Gemeente Barneveld. It is ûntstien troch sânwinning fan it **Zeumerse gat**, dat noch altiten trochgiet. RGV beheart Zeumeren as rekreaasjeplasse. De Zeumerse beek fynt hjir syn oarsprong. Dizze beek rint út yn de Esvelder beek. De âldjiersdûk bart elk jier yn Zeumeren. Ienkear jiers wurdt ek it dûnsfestival Sunbeat op rekreaasjegebiet Zeumeren hâlden. Sportleafhawwers kinne hjir harren hert ophelje by Pitch&Putt Golf. Dit is golf op koarte ôfstannen (30 - 70 meter). Op 24 april 2009 is hjir ek SkatEilân Zeumeren iepene. 

## Besikers
It rekreaasjegebiet lûkt per jier sa'n 400.000 besikers. Yn de simmer giet it benammen om sinnegenieters en swimmers, yn de winter om wannelers dy't om de oanleine mar rinne, omdat hjir in Bisten-ABC-rûte (wannelrûte) makke is. It gebiet is sa'n 77 hektare grut en telt trije strannen mei in totale lingte fan 750 meter. Dit makket Zeumeren ta it grutste gebiet dêr't swom wurde kin yn de gemeente Barneveld. It gebiet lûkt benammen in soad besikers fan minsken op de campings om Voorthuizen hinne. Zeumeren leit sawat twa kilometer fan it sintrum fan Voorthuizen, en is dêrmei yn de simer ek in grutte trekpleister foar Voorthuizeners.

## Skateilân
Ir park makke yn 2009 in nije statrt nei in fallissemint fan oerdekt boarterspak Simsaland foar bern fan 6-9 jier fan Jan van der Hoorn. Eksperts fan de Efteling hawwe meitocht oer it konsept. Ek hawwe guon ûnderdielen in edukatyf aspekt.  
In it rekreaasjegebiet stiet no SkatEilân as oerdekte akkomodaasje fan 5500 m² dy't yn it teken stiet fan seefeart, ûnbewenne eilannen piraterij en ferburgen skatten foar bern oant tolve jier. Sa binne der ûnder oare in grut houten skip, wetter- en wynkanonnen, in soad wetter en sân dy't de besikers mei werom yn de tiid nimme, nei de Gouden Iuw, de tiid fan de VOC. Skoalbern kinne yn de minwaarfoarsjenning boartsje en ûntdekke, skatgrave en goud sykje springe glide mar ek boatsjes bestjoere en ynteraktive spultsjes dwaan.
Nijkerkerveen

**Nijkerkerveen** (Nedersaksysk: *Niekarkerveen*) is in doarpke yn de gemeente Nijkerk yn Gelderlân. It leit tusken de kearn Nijkerk en Amersfoort yn.

It is ûntstien om 1900, omdat men hjir rjochtsjen gie op de lânbou en feehâlderij. It doarp is al folle âlder mar waard doe benammen it Veen neamd. Nei 1900 kaam de namme Nijkerkerveen as offisjele namme. Yn de folksmûle wurdt it doarp noch wol 't Veen neamd.

It is in lytse doarpskearn mei in grut bûtengebiet dat rint fan lângoed Slichtenhorst oant Hoevelaken. Westlik grinzet it oan Hooglanderveen (Amersfoort) en eastlik oan Zwartebroek (Barneveld). Yn it eastlik diel wienen geangebieten, grinzend oan bosk en heide. Yn dizze gebieten wienen lytse wetterdobben mei reid.

Yn it westen fan it bûtengebiet leit Holkerveen mids greiden en grien.

Yn eastlike rjochting fan it doarp rinne de natoergebieten fan it lângoed Slichtenhorst en De Bunt oer yn in houtwâlelânskip.

Yn de 21e iuw is Nijkerk in groeigemeente mei ek wenningbouprojekten yn Nijkerkerveen, it saneamde doarpemodel.

Nijkerkerveen hie ek in eigen krante, de Veense Courant, dy't twa kear wyks ferskynde.


Ofbyld:Nijkerkerveen eastkant 64.JPG
Ofbyld:Nijkerkerveen trijesprong 65.JPG
Ofbyld:Nijkerkerveen tsjerke 66.JPG 
Ofbyld:Nijkerkerveen tsjerke westkant 67.JPG


## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan de gemeente
* Nijkerkerveen is it Hert fan Nijkerk
* Platfoarmside foar de ûntwikkeling fan Nijkerkerveen
Radar

In **radar** is in elektroanyske stik ark om mei radioweagen te sykjen nei objekten (doelen) yn de loft, op lân of op see. 

Dy objekten binne bygelyks fleantugen, raketten, skippen of auto's. Ek binne der saneamde *[[ground-penetrating radar]]s* (ek wol: 'boaimradars') dy't objekten út de loft wei, meast út in fleanmasine wei, yn de grûn op bepaalde djiptes lokalisearje kinne. De doelen wurde mei in byldskerm sichtber makke.

In radar stjoert fia in antenne radioweagen (elektromagnetyske strieling) út en heint de troch de objekten reflektearre radiostrieling (hjirnei te neamen: echo) wer op fia in antenne. Ut de ûntfongen echo kin rjochting, ôfstân, hichte en snelheid fan it objekt bepaald wurde. Der kin gebrûk makke wurde fan twa antennes, ien stjoer- en ien ûntfangstantenne, mar tsjintwurdich wurdt faak ien antenne brûkt foar it stjoeren en it ûntfangen.
 
Radars wurde ôfhinklik fan wat it doel is (wat men witte wol fan it objekt) yn ferskate foarmen makke en brûkt yn fleantugen, op lofthavens, op skippen, yn havens, by de plysje foar snelheidskontrôle fan auto's, yn de kriichsmacht, de romtefeart en yn de astronomy. 

## Namme
Oarspronklik wie 'RADAR' in akronym fan it Ingelsktalige ***'RA***dio ***D***etection ***A***nd ***R***anging'. It wurd is lykwols sá ynboargere rekke dat it troch in soad minsken net langer as akronym, mar as in gewoan haadnamwurd sjoen wurdt. Dit is ek de reden wêrom't it wurd net mear yn haadletters skreaun wurdt.
Maarn

**Maarn** is in doarp yn de gemeente Utertske Heuvelrêch yn Utert, oan de foet fan de lykneamde Utertske Heuvelrêch yn it súdeasten fan de provinsje. De Utertske Heuvelrêch is tsjintwurdich in nasjonaal park. It doarp hat 4.765 ynwenners (2021).

Maarn wie oant 1 jannewaris 2006 in selsstannige gemeente, dêr't ek de kearn Maarsbergen ta hearde.

## Túndoarp
Maarn hat in bysûnder doarpsgesicht, it saneamde 'Túndoarp', yn 1921 is Túndoarp Maarn boud foar de arbeiders, dy't wurken yn de sânôfgraving fan de Nederlânske Spoarwegen. Dizze huzen binne relatyf lyts, mar hawwe wol in grut túnoerflak. Lykas yn in soad oare plakken yn Nederlân hie ek Maarn ít útgongspunt, dat de arbeiders neist harre lytse leanen fan NS, sels grienten ferbouwe moasten kinne yn harren eigen tún. Fandêr de beneaming 'Túndoarp'. 
Ten koste fan it bestjoer fan de wenningbouferiening 'Maarn' is yn 2003 nei in fûle striid mei de bewenners besluten om it 'Túndoarp' yn syn hjoeddeiske foarm te behâlden. De huzen dy't dêrnei leech komme troch ferrin wurde renovearre en oanpast oan de hjoeddeiske noarmen en foarskriften, sûnder dat it oansjen oantaaste wurdt. Omdat Maarn it lêste hielendal yntakt bleaune túndoarp is, is der sprake fan dat it opnomd wurdt op de Wrâlderfgoedlist fan UNESCO. In befêstiging fan it unike doarpskarakter.

## Media
De lokale omrop *[[Dorp en streek tv]]*, is rjochte op Maarn, Maarsbergen, Renswoude, Scherpenzeel, Woudenberg, Rhenen en Elst.

## Iepenbier ferfier
Maarn hat in stasjon: Stasjon Maarn.

## Bekende ynwenners
* Jur Raatjes, eks-presintator
Sonar

**Sonar** (**so**und **na**vigation and **r**anging) isin technyk dy't lûd brûkt om ûnder wetter te navigearen of om oare foarwerpen te detektearen. Der wurdt in ûnderskied makke tusken aktive en passive sonar.

## Aktive sonar
Aktive sonar ferstjoert in lûds, dy't ek wol *ping* neamd wurdt, om dêrnei nei de wjerkeatsing derfan te harkjen. Om de ôfstân ta in objekt te mjitten, wurdt de tiid mjitten dy't feerstrykt tusken de emisje en de ûntfangst fan de puls. Om de grutte fan it detektearre foarwerp te bepalen wurde ien as mear hydrofoans brûkt en wurdt de respektyflike ûntfangsttiid mjitten.

**ASDIC** (Allied Submarine Detection Investigation Committee) wie de namme fan de earste aktive sonartechnology.
De puls kin in konstante of in wikseljende frekwinsje hawwe, wat in typysk piipjend lûd feroarsaket (chirp). As de sonar in *sjirp* ferstjoert, kin de ûntfanger deselde ynformaase garje as by it ferstjoeren fan in folle koartere puls fan deselde krêft. Oer it generaal brûke aktive lange-ôfstânssonars legere frekwinsjes. De leechste meitsje in *BAH-WONG*-lûd.

De meast brûkte lytse sonars sjogge derút as in wettertichte kniplampe. Se wurde ûnder wetter hâden, der wurdt op in knop drukt en de mjitten ôfstân kin ôflêze wurde. In fariant is de *fisksiker* dy't de mooglikheid hat skoallen fisk op te spoaren.
Sommige sonars biede deselde mooglikheden as de sonars dy't ûntwikkele binne foar militêre doeleien en kinne trijediminsjonale bylden toane. Se binne net ûntwurpen foar ûnopfallend gebrûk; it brûken fan aktive sonar levert net allinnich de posysje fan de tsjinpartij, maar stelt dizze tsjinpartij tagelyk yn steat de posysje dêr't it sonarsinjaal weikaam te bepalen.

As sonar brûkt wurdt om djipte te mjitten wurdt dit echopeiling neamd.

## Passive sonar
Passive sonars harkje allinnich mar en wurde meast by militêre tapassings brûkt.

Sonar wurdt beynfloede troch wetterlagen mei ferskillende temperatueren. De seetemperatuer farieart as funksje fan de djipte en earne tusken in djipte fan 30 en 100 m sit in betreklik skerpe skieding tusken kâld en waarm wetter. Dit hjit in thermocline. In lûd dat fan de iene kant fan de thermocline komt hat de niging werom te keatsen, útsein as it tige lûd is. Thermocline is net oanwêzich yn minder djippe kustwetters.

De hydrofoans wurde meastal op ôfstân meisleept om lûdshinder te mijen. Sa wurdt it ek mooglik om de hydrofoans boppe of ûnder de thermocline te posysjonearen.
Waalsdoarperflakte

Op de **Waalsdoarperflakte** yn it dunegebiet Meijendel by De Haach binne yn de Twadde Wrâldoarloch mear as 250 minsken (it krekte oantal is net bekend) ta dea brocht troch de Dútske besetter. De Waalsdoarperflakte is ien fan de wichtichste Nederlânske betinkingsplakken fan de oarloch. It terrein is in beskerme natuergebiet en part fan Natura 2000 gebiet “Meijendel & Berkheide”.

## Skiednis
It gebiet wie oarspronklik part fan in grutte sânflakte en krige troch sânferstowings yn ûnder mear de 13e en 14e iuw syn hjoeddeiske oansjen. De ierste bewenners dêr't archeologen spoaren fan oantroffen hawwe binne heal-nomadyske jagers yn de lette Brûnstiid. Yn de Romeinske tiid en midsiuwen wienen der op de flakte mear permaninte delsettings en lânbouaktiviteiten te finen. Yn de 18e iuw waard de Waalsdoarperflakte brûkt as militêr oefenterrein. 

De sterke assosjaasje mei de Twadde Wrâldoarloch krige it gebiet doe't it yn de besettingsjierren troch de Dútsers brûkt waard as fusilladeplak. Benammen fersetsstriders út de tichtbysteande finzenis dy't *[[Oranjehotel|it Oranjehotel]]* neamd waard, waarden troch de Dútsers op de Waalsdoarperflakte ta de dea brocht. Nei de oarloch waard Anton Mussert, lieder fan de NSB, dêr fusilearre op 7 maaie 1946.

## List fan fusilearre fersetsstriders

## Fusillearre nei de oarloch ([[oarlochsmisdiediger]]s)
Roseau

**Roseau** is de haadstêd fan de lytse Karibyske eilânsteat Dominika. It is in havenstêd en it wichtichste ekonomyske en kulturele sintrum fan it lân. It leit yn it súdwesten fan it eilân, oan de rivier Roseau, en hat likernôch 16.000 ynwenners (2001).

It stedsje is boud op it plak fan it eardere Kalinago-yndiaanske doarp Sairy, it is de âldste delsetting op it eilân.

Roseau eksportearet ûnder oaren limoenen, eteryske oaljes, tropyske fruchten, kakao en speserijen. De stêd hat in kombinaasje fan Frânsk-koloniale en moderne arsjitektuer.

Fierders falt Roseau op yn de Karibyk fanwege syn moaie hôven en botanyske tunen.


Ofbyld:Roseau street scene.jpg|*Strjitbyld Roseau
File:Roseau in the morning.jpg|*Yn de Frânske wyk fan Roseau*
File:Windsor Park Roseau Dominica.JPG|*Windsorpark''
Kingstown (Sint-Finsint)

**Kingstown** is de meast wichtige haven fan Sint Finsint en de haadstêd fan Sint-Finsint en de Grenadinen. Kingstown leit yn de parish Sint George, is in sintrum foar de lânbou fan it eilân en de tagong foar toeristen.

It fleanfjild E.T Joshua Airport, ferbynt St. Vincent mei de Grenadinen en mei de buoreilannen Barbados, Sint-Lusia, Grenada, Trinidad en Tobago en Martinyk.

## Ferskaat
Yn Kingstown binne ferskate sênes opnaam foar de film *Pirates of the Caribbean*.
Bile

In **bile** is in swier stik ark mei in sneed om te kappen en te kliuwen. 

Fûstbilen hearre ta it âldst bekende ark en gean werom op de iere stientiid: de âldsten wurde rûsd op 2,5 miljoen jier. Se waarden makke troch splinters fan in stien ôf te slaan wêrtroch't in skerpe râne ûntstie. Sokke bilen koenen ek brûkt wurde as mes of skrabber. Ut de midden stientiid binne de earste bilen bekend dy't oan stâlen fêstmakke waarden. Dêrmei kin in gruttere krêft útoefene wurde dêr't de brûker mei in lichtere bile troch wurkje kin en minder gau wurch wurdt. De bilen út de nije stientiid wienen soms moai gled slipe stienen bilen fan fjoerstien of oare stiensoarten. Yn de kopertiid, oan de ein fan de nije stientiid waarden ek yn koperen getten bilen makke mei deselde flakke foarm as de stienen bilen. De bekende iismummy Ötzi hie sa'n bile, dêr't de kling fan foar 99% út koper bestie. Yn de brûnstiid gie men oer op brûns, dat duorsumer en makliker te jitten wie as koper, en waard de foarm fan de bile hieltiten fierder ferbettere. Dy bilen liken hieltiten minder op harren stienen foarrinders. De folgjende stap wie it smeien fan bilen fan izer en stiel. 

Bilen wurde brûkt as ark foar it bewurkjen fan hout of as wapen en soms foar beide doeleinen tagelyk (lykas de bilen út de brûnstiid). In keukenbyltsje wurdt yn in soad húshâldingen brûkt foar bygelyks it lyts hakjen fan oanmak en it slachtsjen fan hinnen. 
Foar it omkappen fan beammen binne swiere bilen mei lange stâlen wenst, foar it kappen fan grutte blokken brânhout lichtere bilen lykas bygelyks in kleaubile. Dan is der noch de dissel, in bile mei in fearnslach draaide bilekop dy't brûkt wurdt om bygelyks holtes út te hakken.

Bilen dy't as wapen ornearre binne binne meastentiids lichter, omdat by it gefjocht fluggens fan belang is. Bekende striidbilen út de skiednis binne de stienen hammerbilen út de nije stientiid, de *francisca*, in smytbile dy't troch de Franken brûkt waard, of de tomahawk fan de Noard-Amerikaanske yndianen. 

In bysûnder gefal is de bile dy't yn de Midsiuwen en dêrnei troch skerprjochters brûkt waard, om minsken te ûnthalzjen.

## Sjoch ek
* Dissel
* Stienhouwersbile


Ofbyld:Kärnyxa av flinta, Nordisk familjebok.jpg|*Fûstbile*
Ofbyld:Feuersteinaxt.jpg|*Fjoerstiennen bile*
Ofbyld:Håleggad yxa.png|*Neolityske bile*
Ofbyld:Hache polie néolithique.jpg|*Neolityske bile*
Ofbyld:Bronze age axe with a runic symbol found at Gotland Sweden.jpg|*Bile út de [[Brûnstiid]]*
Ofbyld:Axe_of_iron_from_Swedish_Iron_Age,_found_at_Gotland,_Sweden.jpg|*Sweedske bile út de [[Izertiid]]*
|*[[Wytsingen|Wytsingbile]]*
Ofbyld:Ax (PSF).png|*Moderne bile*
Artillery

**Artillery** of **geskut** is yn de kriichsmacht it wapen dat fjoersteun jout oan de eigen troepen. Histoarysk besteane der in soad types fan artillery-ienheden, ôfhinklik fan harren spesjaliteit of spesifike opdracht, lykas fjildartillery, festingsartillery, kustartillery en belegeringsartillery. Yn 1916 ûntsteane de earste loftdoelartillery-ienheden. By de moderne artillery wurdt allinnich noch ûnderskied makke tusken fjildartillery, ridende artillery en loftdoelartillery.

Underskieden wurde krombaangeskut (houwitsers en mortieren) en flakbaangeskut (kanonnen). 
Artillery wurdt ek faak katalogisearre neigeraden de stikken lutsen wurde of sels oandriuwing hawwe (meganisearre artillery). Lutsen artillery wurdt fersetten mei frachtweinen of rupsfoertugen, saneamde artillerylûkers. Meganisearre artillery bestiet meast út ien of meardere fjoermûlen dy't op in pânsere ûnderstel monteard binne. 

De Nederlânske Lânmacht hat trije artillerykorpsen: it Korps Fjildartillery, it Korps Ridende Artillery ("Giele Riders") en it Korps Loftdoelartillery.
Fergilius

**Publius Fergilius Maro**, better bekend as **Fergilius** (yn de Midsiuwen soms skreaun as *Firgilius*) (Mantua, 15 oktober 70 f.Kr. – Brindisy, 21 septimber 19 f.Kr.), wie in Romeinsk dichter. 

Syn bekendste wurk is de *[[Aeneis]]*, it grutte heldedicht dêr't de grutheid fan Rome, fan Romes oarsprong en ferline yn besongen wurdt. Dat wurk moast like ferneamd wurde as de Ilias en de Odyssee fan Homerus, it hat dan ek in soartgelikense ynhâld, mar it is kritysker skreaun.
Fergilius ferskynt ek yn La Divina Commedia fan Dante Alighieri, dêr't hy Dante begeliedt troch it Faaiefjoer en de Hel.

De wichtichste boarne foar it libben fan Fergilius is de *Vita Vergilii* (It libben fan Fergilius) fan de fjirde-iuwske skriuwer Aelius Donatus. Dizze gie foarôf oan syn kommentaar op Fergilius syn wurk, wêrfan allinnich it begjin fan it kommentaar op de *Bucolica* oerlevere is. It kommentaar fan Donatus waard lykwols brûkt troch syn learling Servius foar in nij kommentaar op it wurk fan Fergilius, dêr't ek inkele biografyske yn steane. Neist it wurk fan Donatus en Servius binne noch inkele minder wichtige libbensbeskriuwingen, en befet it wurk fan Fergilius inkele biografyske gegevens.

## Wurk

* *[[Eclogae]]* (ek wol bekend as de *Bucolica*; in lang ferheljend gedicht)
**  fragmintaryske Fryske oersetting: *[[Hoedersdichten]]* (fert. Klaas Bruinsma, 19??)
* *[[Georgica]]* (in lang ferheljend gedicht)
**  Fryske oersetting: *[[Lânwurk]]* (fert. Klaas Bruinsma, 2002)
* *[[Aeneis]]* (in epos oer de leginde fan Aeneas en de stifting fan Rome)
* *[[Appendix Vergiliana]]* ("Firgiliaanske Taheakke"; in samling fan jeugdfersen fan Fergilius)
** *Catalepton* ("Lytsichheden")
** *Priapea* (3 gedichten oer de fruchtberheidsgod Priapus)
** *Dirae* (ferwinskings)
** *Copa* (herbergierske)
* *Culex* (novelle oer in neef dy't in sliepende hoeder rêdt fan in slange troch him wekker te stekken)
* *Ciris* (novelle oer in prinsesse dy't fereale wurdt op in fijân fan har heit. Hja wurdt troch har heit oan de efterstjûne fan in farrend skip hongen. De goaden krijge begrutsjen mei it fanke en feroarje har yn in seefûgel)
* *Moretum* ("Potiten"; oer in boer dy't mei syn feinten in sober miel yt)
Titus Marius ten Berge

**Titus Marius ten Berge** (Nijensleek, 26 juny 1866 - Voorburg, 5 desimber 1949) wie in Nederlânsk politikus.

Ten Berge wie de soan fan lânbouwer Pieter ten Berge en Jantje Hofman. Hy wie fan 1887 - 1890 amtner op de sekretary yn Dantumadiel. Hy waard yn 1890 gemeenteûntfanger en yn 1898 folge hy Rintje Jans Visser op as boargemaster fan Warkum. Ten Berge wie dêrneist direkteur fan in bûterfabryk en konsul fan de ANWB. Fan 1915 - 1931 wie er boargemaster fan Frjentsjerteradiel. Hy ferhuze nei syn pensjonearring nei Súd-Hollân. Hy ferstoar op 83-jierrige leeftiid.
Masinepistoal

In **masinepistoal** of **pistoalmitrailleur** is in oanfalswapen. It earste masinepistoal wie de Bergmann MP 18.1, dy't yn 1916 ûntwurpen waard en pas yn 1918 in produskje nomd waard. De Bergmann MP 18.1 waard dan ek bekend as it earst ûntwikkele masinepistoal, mar dat kloppet net: de Italjanen ûntwikkelen al yn 1914 it Villar-Perosa masinepistoal.

De wapens kinne fan it skouder of de heup ôffjurre wurde. It ferskil mei masinegewearen en oanfalsgewearen is dat it wapen lichter is en gjin krêftige weromslach hat. It ienige neidiel is dat de kûgels gjin grut berik hawwe en der net sa sekuer mei sketten wurde kin.

Dizze wapens fersjitte patroanen fan itselde kaliber as in soad pistoalen, nammentlik 9x19mm Parabellum, .45 ACP, 7,62x25 mm, 5,7x28 mm, 9x18 mm Makarov of .22.

In pistoalmitrailleur sjit rjocht oant ûngefear 100 meter.

## Foarbylden fan pistoalmitrailleurs
* de Dútske MP18 de earste echt pistoalmitrailleur 
* de Israelyske IMI Uzi
* de Dútske MP40 (faak foutyf *Schmeisser* neamd)
* de Britske Stengun
* de Amerikaanske Thompson (of *Tommy-gun*)
* de Sovjet-Russyske PPSh-41 
* de Belgyske FN P90
* de Tsjechyske CZ Skorpion
* de Dútske Heckler & Koch MP5
Rommert Tjeerdsma

**Rommert Tjeerdsma** (Hallum, 7 febrewaris 1943) is in Frysk skriuwer. 

## Biografy
Tjeerdsma wie postamtner, earst yn Ljouwert en letter yn Stiens. Al betiid hie er in soad nocht oan alles wat mei boeken en lêzen te krijen hie. It skriuwen is er ein jierren tachtich mei begûn. Yn 1990 ferskynden de earste ferhalen en gedichten yn de *Fleanende Krie*, it blêd fan de Fryske Boekeklub KFFB. Yn 2003 skreau er in skoftke koarte ferhalen foar it Friesch Dagblad. Letter folge de fêste rubryk *Kafee Rom Sicht* yn Lyts Frisia. Fan 2005 ôf lei Tjeerdsma him hielendal ta op it skriuwen fan proaza. Syn debútroman *Brekpunt* ferskynde yn 2006 by de KFFB. It boek beskreaut in jier út it libben fan in jonge frou yn 1947. Yn 2009 ferskynde it boek *Frij as de wyn*, dat oer de grutte tsjinstellings tusken earm en ryk yn it Fryslân fan 1847 giet. It jier dêrop ferskynde syn tredde roman, *Reboelje yn Kollumerlân*. It boek, dat by de Friese Pers Boekerij ferskynde, spilet him ôf yn de Frânske tiid en giet oer it Kollumer Oproer yn 1797. Haadpersoanen binne Eabele Keuning en Jan Binnes, dy't as skoaljonges al in grut skeel hawwe en dy't elkoar letter by de Oproer wer tsjin komme. Tjeerdsma hat altyd in soad belangstelling foar skiednis hân en dat is yn syn romans dúdlik werom te finen.

Yn febrewaris 2013 ferskynde it nijste boek fan Tjeerdsma by de KFFB: *Om Doutzen*. It ferhaal spilet him ôf om 1935 hinne en giet oer de leafde tusken twa jonge minsken; mei op de eftergrûn de earmoede fan de tritiger jierren en de opkomst fan it nasjonaalsosjalisme. 

Rommert Tjeerdsma is troud mei dichteresse Jelly Keekstra en wennet yn Marrum.

## Bibliografy
*2006: *Brekpunt*
*2009: *Frij as de wyn*
*2010: *Reboelje yn Kollumerlân*
*2013: *Om Doutzen*
*2014: *Ferliezers*

## Keppeling om utens
*Skriuwersynformaasje oer Rommert Tjeerdsma op de hiemside fan It Fryske Boek
*Weblog fan Rommert Tjeerdsma
Nicole Koolhaas

**Nicole Koolhaas** (Hoarn, 31 jannewaris 1991) is in Nederlânske follybalster, dy't yn Inkhuzen wennet.

Op 15 novimber 2011 hat Nicole Koolhaas 35 ynterlannen spile foar de Nederlânske follybalploech. Fan 2006 oant 2007 spile hja foar de Nederlânske klup *Madjoe*, fan 2007 oant 2010 spile hja foar *Dros/Alterno*. Nei 2010 makke Koolhaas de oerstap nei it bûtenlân: fan 2010 ôf spilet hja by de klup *Nancy* út Frankryk. 

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske follyballers