open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
It Damshûs

**It Damshûs** is in museum oer leechfeanterij oan de Domela Nieuwenhuiswei yn Nij Beets. De stifting It Damshûs oerkoepelt de aktiviteiten fan it iepenloftmuseum It Damshûs en it Sudergemaal.

Yn 1958 waard it lêste stiennen húske fan Nij Beets troch wat sybsydzje ynset en mei help fan doarpsbewenners stien foar stien ôfbrutsen en wer opboud. It is de yngong fan it museum wurden. It is ynrjochte mei skonken húsrie, foarwerpen, foto’s en feantersark. It museum is neamd nei H.C. Dam dy't it húske skonk. 
Dêrnei kaam der in besikerssintrum, “De Stûke”. Troch âlde foto's waard dit ynrjochte om in byld te jaan fan it libben en wurkjen yn de feanterstiid tusken 1863 en 1920 yn Opsterlân en Smellingerlân. Benammen de ferskuorrende earmoede út dy tiid wurdt dúdlik makke. It nij opboude 'Houten Himeltsje', it houten tsjerkje fan Nij Beets wie yn 2003 klear. Ek it twa bunder grutte terrein om it museum hinne waard ynrjochte. Oan de noardkant stiet it restaurearre polderslúske. 

Yn 2006 is der in feanbaaswente boud mei in winkeltsje anneks kafee. Yn 2008 waard in eksposysje wijd oan de sosjalistyske koloanje Frij Fryslân yn besikerssintrum De Stûke. Yn 2013 kaam de yngong fan it museum op in oar plak, waard in parkearterrein oanlein en in nij entreegebou set.

## Ofbylden

3855 Nij Beets.JPG|*Tsjasker*
It Hûske en de was emmer. It DAMSHÛS.JPG|*It [[húske]] en in waskamer*
Ofbyld:Binnen kijken 1 Openluchtmuseum It Danshûs.JPG|
Binnen kijken 2 Openluchtmuseum It Danshûs.JPG|
Binnen kijken 3 Openluchtmuseum It Danshûs.JPG|		


## Aktiviteiten
* Stoppeldei, in dei dat omtinken jûn wurdt oan âld ark en âlde masines.
* In edukatyf programma foar basisskoallen
* Skimerjûnfestival mei muzikale optredens
* Boartersdei foar bern
* Folkloaredei, as it hiele museum bewenne wurdt lykas eartiids.
* Boattochten, û.o. nei it Sudergemaal

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Museum Martena

**Museum Martena** is it stedsmuseum fan 'e Fryske stêd Frjentsjer, dat foarhinne **Museum 't Coopmanshûs** hiet. Nei't it yn 2006 ferhuze nei it monumintale Martenahûs oan 'e Foarstrjitte krige it syn hjoeddeistige namme. Museum Martena hat histoarysk wurk op 'e noed, mar organisearret ek geregeldwei tentoanstellings fan moderne keunst.

## Skiednis
Museum Martena waard yn 1921 oprjochte as Museum 't Coopmanshûs, nei it gebou dêr't it doe húsfêste wie. It wie fan it begjin ôf oan bedoeld as kultuerhistoarysk museum foar de stêd Frjentsjer en omkriten. Yn 2006 ferhuze it museum nei it Martenahûs, in ryksmonumint en stedsstins datearjend út 1498, dy't stiet oan 'e Frjentsjerter Foarstrjitte, deunby fan it Sjûkelân, dêr't simmerdeis de PC ferkeatst wurdt. Om't it museum min de namme fan 't Coopmanshûs behâlde koe as it net mear yn dat pân siet, waard it doe omneamd ta Museum Martena.

## Kolleksje en tentoanstellings
Museum Martena hat de histoaryske keunstkolleksje fan 'e stêd Frjentsjer op 'e noed, mei dêropta de kolleksje fan 'e eardere Universiteit fan Frjentsjer. It hat ek de grutste kolleksje oer en fan 'e ferneamde santjinde-iuwske wittenskipster Anna Maria fan Schurman. Yn Museum Martena is fierders ien fan 'e iennichste trije ksyloteken fan Nederlân te sjen. Dat is mei 158 bannen mei-iens ek de grutste fan dy trije. Konservator Thom Mercuur,  dy't yn 1970 oansteld waard, begûn njonken it útstallen fan 'e histoaryske kolleksjes ek mei it geregeldwei organisearjen fan tentoanstellings op it mêd fan 'e moderne keunst fan jonge Fryske keunstners, lykas Sjoerd de Vries, Jentje van der Sloot, Geert van Fastenhout en Hans van der Horst, mar benammen fan Willem van Althuis en Jopie Huisman. 

Tsjintwurdich giet Museum Martena dêrmei troch, en ek wurdt alle jierren ien histoaryske útstalling makke. Min ofte mear keunsthistoaryske tentoanstellings waarden organisearre fan û.m. it dadaïsme en oer Pieter Portier, Ype Wenning, Johannes Elsinga, Egnatius Ydema, Douwe van der Zweep en Jan van der Kooi. Mei de útstalling *En Dat Vind Ik Nou Mooi*, yn 1974, wie it museum it earste fan Nederlân datit yn 'e literatuerwittenskip al jierren tapaste resepsje-teory foar byldzjende keunst yn praktyk brocht: troch it lot oanwiisde ynwenners fan Frjentsjer mochten de wandfersiering út harren persoanlik besit dat se moai fûnen, yn it museum hingje.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Museum Martena

## Sjoch ek
* list fan Fryske musea
It Hannemahûs

It **Hannemahûs** is it Harnzer gemeentemuseum yn in patrysjershûs yn it sintrum fan Harns. 

## Skiednis
Yn 1744 beluts de keapman Sjoerd Hannema it hûs, nei syn houlik mei Liesbet Scheltema. Hy liet in nije foargevel bouwe. Dy klokgevel markearret noch altyd it rjochtergedielte fan it gebou.

In oar famyljelid, Sjoerd Jacobus Hannema, liet yn 1825 it linkergedielte fan it hûs bouwe, dat in listgevel krige.
Leendert Jacobus Hannema wie de lêste telch út dit Harnzer keapmanslaach dy't it hûs bewenne. Yn 1957 rjochte hy in diel fan syn hûs yn as museum. Hy stoar yn 1964 en legatearre it hûs oan de gemeente Harns, dy't neffens de wilsbeskikking it museum fuortsette.

It hiele hûs waard doe as museum ynrjochte. Sûnt dy tiid wurde der objekten sammele en tentoansteld dy't nau ferbûn binne mei de skiednis en de keunstskiednis fan Harns, lykas Harnzer tichel- en ierdewurk, maritime foarwerpen, iuwenâlde skilderijen (ûnder oare fan 'Granida en Daifilo' fan Jacob Adriaensz Backer), foto's, sulverwurk, ferskate âlde dokuminten en meubels. Der is ek in Simon Vestdijkkeamer. Yn dy keamer is, neist in tal oare saken dy't mei de skriuwer te krijen hawwe, syn folsleine wurk yn earste printingen te sjen. Syn bertestêd spilet ûnder de namme 'Lahringen' yn ferskate boeken in sintrale rol. It grutste part fan It Hannemahuis hat in fêste opstelling. Dêrneist wurde geregeldwei tentoanstellingen organisearre fan inoar ûntrinnende soarten.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Christa Wolf

**Christa Wolf** (Landsberg an der Warthe, 18 maart 1929 - Berlyn, 1 desimber 2011) wie in Dútske skriuwster út de eardere DDR. Nei it ferlies fan Nazi-Dútslân kaam it eastlike part fan it Dútske Ryk by Poalen. Wolf har bertedoarp lei ek yn dat gebiet en dêrom flechte hja nei Mecklenburch yn 1945. Neidat se de middelskoalle yn 1949 dien makke hie waard se lid fan de kommunistyske partij SED en studearre fan 1949 oant 1953 Germanistyk yn Jena en Leipzig.

## Wurk
* 1961 *Moskauer Novelle*
* 1963 *Der geteilte Himmel*
* 1969 *Nachdenken über Christa T.*
* 1971 *Lesen und Schreiben* (essays)
* 1974 *Unter den Linden* (essays)
* 1976 *Kindheitsmuster*
* 1979 *Kein Ort. Nirgends**
* 1979 *Der Schatten eines Traums* (essay)
* 1983 *Kassandra* (teltsje)
* 1983 *Voraussetzungen einer Erzählung: Kassandra* (foardrachten)
* 1990 *Was bleibt*
* 1994 *Auf dem Weg nach Tabou*
* 1996 *Medea. Stimmen*

=== Harkspullen ===
* *Kein Ort. Nirgends*, Harkspul mei Gerhard Wolf, WDR 1982
* *Medea Stimmen'', (datum net bekend)

### Ynterview
* Bei mir dauert alles sehr lange yn: Die Zeit, Nr. 40, septimber 2005

## Keppelings om utens
* www.ub.fu-berlin.de Samling keppelings fan de Universitätsbibliothek der Freien Universität Berlin
* LeMO - Biografy Christa Wolf
* Projekt: Skriuwster yn de DDR. Christa Wolf.
* Christa Wolf / Luchterhand Literaturverlag
Bruorren Grimm

De **bruorren Grimm** wienen de Dútske bruorren en taalkundigen Jacob Ludwig Karl Grimm en Wilhelm Karl Grimm.

## Libben
Jacob (1785-1863) wie in Dútske taalkundige. Hy wie heechlearaar yn Göttingen en Berlyn. Wilhelm (1786-1859) sammele Dútske folksferhalen. Tegearre sammelen se mearkes en skreaune se berneboeken. Yn 1852 begûnen se mei it Deutsches Wörterbuch (postúm ferskynd yn 1961). Tegearre hawwe se in grutte bydrage levere oan de Dútske literatuer.

## Publikaasjes
### Tegearre
* 1812 & 1815: *Kinder- und Hausmärchen*, 2 dielen.
**  Moderne standertferzje: *Kinder und Hausmärchen gesammelt durch die Brüder Grimm* (gearstald troch Rob Riemann, mei 446 ôfbylden fan Otto Ubbelohde), 3 dielen, Leipzig, 1906 (Turm-Verlag).
**  Fryske oersetting: *[[Mearkes fan Grimm]]* (fert. Anne Tjerk Popkema), De Gordyk, 2012 (Utjouwerij Bornmeer).
* 1816 & 1818: *Deutsche Sagen*, 2 dielen.
* 1826: *Irische Elfenmärchen*.
* 1835: *Deutsche Mythologie*.
* 1854-1960: *Deutsches Wörterbuch*, 33 dielen.

### Jacob Grimm
* *Deutsche Grammatik*, 1. Auflage: 4 Bände 1819-1837

## Nijsgjirrich
De bruorren Grimm kinne it bêst ferlike wurde mei de bruorren Halbertsma. De bruorren Grimm en Halbertsma wienen Taalbouwer, Bruorren, Skriuwers fan de Romantyk.
Jakob Arjouni

**Jakob Arjouni** (Frankfurt am Main, 8 oktober 1964 - Berlyn, 17 jannewaris 2013) is it pseudonym fan de Dútske skriuwer *Jakob Bothe*, berne Michelsen. 

Arjouni skreaun syn foarste roman *Happy Birthday, Türke!* nei't er opholden wie mei de stúdzje. Letter skreaun er syn earste toanielstik *Die Garagen*. Hy is ferneamd wurden mei de *Kayankaya*-detektiverige. Foar it boek *Ein Mann ein Mord* krige er yn 1992 de Dútske Krimy-priis. 

Arjouni stoar yn de âldens fan 48 jier oan de gefolgen fan alfleisklierkanker. 

## Kayankaya-Krimys
* *Happy Birthday, Türke!* (1985) 
* *Mehr Bier* (1987) 
* *Ein Mann ein Mord* (1991) 
* *Kismet* (2001)
* *Dein Wurstenbude* (2003)
* *Chez Max* (2006)

## Toaniel
* *Die Garagen* (1988)
* *Nazim schiebt ab* (1990)
* *Edelmanns Tochter* (1996) 

## Romans
* *Magic Hoffmann* (1996) 
* *Hausaufgaben* (2004) 
* *Chez Max* (2006)
* *Der heilige Eddy* (2009)
* *Cherryman jagt Mister White* (2011)

## Koarte ferhalen
* *Ein Freund* (1998) 
* *Idioten. Fünf Märchen* (2003) 

## Keppeling om utens
* Oer Jakob Arjouni op krimi-couch.de
Günter Grass

**Günter Wilhelm Grass** (Dantzig-Langfuhr, 16 oktober 1927 - Lübeck, 13 april 2015) wie in Dútsk skriuwer, keunstskilder en byldzjend keunstner fan Dútsk/Kasjûbysk komôf. 

Grass wie yn de Twadde Wrâldkriich, yn 1944, hie wie doe 17 jier, lid fan de Waffen-SS. Maaie 1945 waard er finzen naam troch it Amerikaansks leger en yn april 1946 kaam er wer frij. Hy waard dêrnei stienhouwer en byldhouwer. Yn de fyftiger jierren sette er út ein mei de skriuwerij. Hy giet yn syn wurk faak werom nei it Dantzig fan syn bernejierren. Yn de sechstiger jierren fan de 20e iuw engazjearre Grass him foar de Sosjaal-Demokratyske Partij (SPD). Yn 1999 krige er de Nobelpriis foar de Literatuer.

Mei Heinrich Böll en Siegfried Lenz waard er yn Dútslân rekkene ta de Grutte Trije fan nei de oarloch.

## Wurk
* *Danziger-trilogien*
** *Die Blechtrommel* (1959)
** *Katz und Maus* (1961)
** *Hundejahre* (1963)
* *Örtlich betäubt* (1969)
* *Aus dem Tagebuch einer Schnecke* (1972)
* *Der Butt* (1979)
* *Das Treffen in Telgte* (1979)
* *Kopfgeburten oder Die Deutschen sterben aus* (1980)
* *Die Rättin* (1986)
* *Zunge zeigen. Ein Tagebuch in Zeichnungen* (1988)
* *Unkenrufe* (1992)
* *Ein weites Feld* (1995)
* *Mein Jahrhundert* (1999)
* *Im Krebsgang* (2002)
* *Beim Häuten der Zwiebel* (2006)

## Sjoch ek
* Dútsktalige skriuwers.
Ronald Oosting

**Ronald Oosting** (Ljouwert, 1961) is in autodidaktyske keunstner en molekulêr neurobiolooch. Hy hat him letter nei wenjen set yn Soest en Frjentsjer.

Oosting wurket in soad yn hout, en dan leafst iperenhout, bûkehout, walnutehout en it swarte hout fan it tûzenen jier âlde moeriik. Troch fan fûne stikken hout út de bosk de ferrotte stikken ôf te heljen ûntstiet foar him in foarm om mei fierder te gean. Troch de ynwurking fan skimmels binne op it hout kleurferskillen ûntstien dy't de krêft fan de foarm fersterkje moatte. It ûnderwerp is hast altyd it froulik lichem.

Ronald Oosting is in broer fan Simon Oosting.

## Keppeling om utens
*Webstee Ronald Oosting
Dnjepr

De **Dnjepr** is in rivier yn Ruslân. De rivier foarmet oer in lingte fan 115 km de natuerlike grins tusken Wyt-Ruslân en de Oekraïne. Ungefear de lêste 800 km fan de rivier is in rige fan inoar opfolgjende opslachmarren. Yn de rivier binne ferskate keardamen boud om wetterkrêftenerzjy op te wekken. De bekendste is de Dneprogres-daam (of: Dniprohes-daam) by Zaporizja, dy't yn 1932 foltôge waard. Sûnt dy tiid is de Dnjepr goed te befarren. 

De Dnjepr mûnet by Cherson út yn de Dnjepr-liman, in grutte lagune dy't 70 kilometer fierder yn de Swarte See útmûnet.

## Stêden oan de Dnjepr
* Dorogoboezj, Ruslân
* Smolensk, Ruslân
* Orsa, Wyt-Ruslân 
* Sklou, Wyt-Ruslân 
* Mahiljow, Wyt-Ruslân
* Byhau, Wyt-Ruslân
* Rahatsou, Wyt-Ruslân 
* Zlobin, Wyt-Ruslân 
* Retsjytsa, Wyt-Ruslân 
*Kyiv, de Oekraïne
* Kaniv, de Oekraïne 
* Tsjerkasy, de Oekraïne 
* Krementsjoek, de Oekraïne 
*Kamjanske, de Oekraïne
*Dnipro, de Oekraïne
* Zaporizja, de Oekraïne 
* Marhanets, de Oekraïne 
* Nikopol, de Oekraïne 
* Nova Kachovka, Oekraïne 
* Cherson, Oekraïne

## Sydrivieren
* Drut (r) 
* Sozh (l) 
* Berezina (r) 
* Pripyat (r) 
* Irpin (r) 
* Soela (l) 
* Vorskla (l) 
* Ros (r) 
* Bazavloek (r) 
* Inhoelets (r) 
* Konka 
* Desna (l)
Iepenloftmuseum De Spitkeet

**Iepenloftmuseum De Spitkeet** is in temapark yn De Harkema oer hoe't de minsken libben en wurken tusken 1850 en 1950 op de earme heide yn Fryslân en Grinslân. 

De spitkeet dy't al sûnt 1964 op it earmetsjerkhôf fan De Harkema stie waard troch de ynset fan Pleatslik Belang en de Stifting Ald-Achtkarpelen yn 1980 it begjin fan it iepenloftmuseum. It boumateriaal foar in spitkeet wiene "heidespitten", seadden mei heidewoartels. Meast hie sa'n keet ien romte, mei faak in geitestâl der yn. It ûntfangstgebou hjit "It Skieppehok".

Doe't de wenningwetwenten yn de sechtiger jierren net mear foldiene waarden se ôfbrutsen. Om ien te bewarjen waard in stifting oprjochte en it 'Jelle Dam-hûs' en it wâldhúske 'Jehannes – Hinke Hûs' folgen. Yn 2007 binne der in hoalewente en in klokkestoel komd op it 4 hektare grutte terrein. Fierders binne der in dobbe, in earmetsjerkhôf, in fruithôf en in wenningwetwente te sjen.


Spitkeet achterkant,Themapark.Harkema.JPG|*Efterkant fan de spitkeet*
Binnenin de plaggenhut - Themapark de Spitkeet, Harkema.jpg|*Yn de spitkeet*
Themapark de Spitkeet 13.JPG|*Tobbe*
Bedsteden. Themapark de Spitkeet Harkema.JPG|*Bedstee*
Terras bij het Skieppehok . De Spitkeet.JPG|*Terras by it Skieppehok*
Arbeiderswoning de Spitkeet.jpg|thumb|*Arbeiderswent fan it museum*


## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Auke de Vries

**Auke de Vries** (Burgum, 27 oktober 1937) is in Nederlânsk byldhouwer dy't yn De Haach wennet en wurket. Hy krige syn oplieding oan de Keninklike Akademy foar Byldzjende keunsten yn De Haach (1956) en waard dêrnei ynearsten grafikus. Yn de rin fan de tiid hat er him mear talein op byldhouwen en tekenjen.

Sûnt 1986 hat hy as dosint en professor ferbûn west oan de Ryksakademy yn Amsterdam. Sûnt 1999 hat er ek gastprofessor west oan de "School of Architecture" yn Kopenhagen. 

## Wurk
Skulptueren fan him binne meast fan metaal en op in protte plakken yn Nederlân te finen, mar ek yn Dútslân, Skotlân en yn Barseloana.  

## Prizen
* Yn 1997 waard him de Ouborgpriis takend.
* Yn 2005 ûntfong er de Kultuerpriis fan de stêd De Haach.
* Yn 2015 krige er de Wilhelminaring foar syn hiele oeuvre.
* Yn 2019 de Gerrit Benner Priis foar Byldzjende Keunst foar syn hiele oeuvre.

## Galery

File:Auke de Vries Rengerslaand Leeuwarden.JPG|*Sûnder titel* (1992), Ljouwert
Ofbyld:Auke de Vries 02.JPG|*Skulptuer foar NAI* (1994) yn Rotterdam
Ofbyld:Detail debis-haus berlin.JPG|*Landed* of *Gelandet* (2001) yn Berlyn
File:Markt ede kunst.jpg|*Sûnder titel* (2005), Merk Ede


## Keppeling om utens
* Auke de Vries by Haachske Keunstners
* Auke de Vries
* Auke de Vries op Artcyclopedia mei links
Kalahary

De **Kalahary** is it in woastyneftich gebiet yn súdlik Afrika. Foar it meastepart is it in sânich gebiet dat om-ende-by 500.000 km² grut is (13 kear Nederlân). It beslacht sa'n 70% fan Botswana en parten fan Namybje, Súd-Afrika, Angoala, Sambia en Simbabwe.

Yn it gebiet lizze gjin rivieren of marren. De namme "Kalahary" komt út it Tswana en betsjut *grutte toarst*. Dochst komt yn it gebiet in ferskaat oan libben foar. Under oaren libje der liuwen, hyena's en stoksturtsjes. De minsken dy't der fan âlds wenje binne de Boskjemannen.

Geologen hawwe fêststeld dat de Kalahary ien fan alderâldste stikken fan de ierdkoarste is, mei in leeftyd fan likernôch 3,5 miljard jier. It sân is der readbrún, en it gebiet is ryk oan mineralen lykas stienkoal, koper, nikkel en ek diamant.
Sahara

De **Sahara** is de grutste woastyn op ierde. It beslacht in grut part fan Noard-Afrika en strekt him út fan it westen oan de Atlantyske kust oant de Reade See yn Egypte. Aan de noardside wurdt it begrinzge troch de Middellânske See en it Atlasberchtme. De súdlike grins wurdt foarme troch de Sahel, in gebiet dat in bytsje begroeid is. 

De namme Sahara komt fan it Arabyske wurd *sahra*, dat *woastyn* betsjut. 

## Geografy
It oerflak fan de Sahara is om-ende-by 9 miljoen km² grut en beslacht alhiel of foar in part: 
* Marokko
* Westlike Sahara
* Mauritaanje
* Maly
* Niger
* Algerije
* Tuneezje
* Lybje
* Tsjaad
* Egypte
* Sûdan

Yn it suden fan de Sahara leit in stripe lân, de Sahel neamd, dat in oergongsgebiet foarmet. 

## Klimaat, lânskip en geology
De Sahara is tige skrok en der falt trochstrings minder as 100 milimeter rein yn 't jier. Mar in lyts part, amper 20% fan de woastyn, bestiet út karakteristike sândunen. It grutste part bstiet út rotseftige gebieten. Op guon plakken yn de woastyn komt drinkwetter nei it oerflak, dizze plakken wurde oazes neamd. 

Yn it midden fan de woastyn leit de Tsjaadmar, de grutste swietwettermar fan de Sahara. 

## Klimaat skiednis
De Sahara is hjoed-de-dei in grutte woastyn, mar dat hat net altyd sa west. Yn it Pleistoseen en it Holoseen bestie it gebiet noch foar it grutste part út savanne, en koenen der in protte plantesoarten waakse. Yn dizze tiidrekken wie it foar de minske goed toevjen en libbe doe as samler en jager. Nei alle gedachten hawwe oaljefanten, bavianen, kateftigen ensfh. der noch libbe oant en mei it neolitikum, en oant en mei in miljoen jier tebek waaksten der noch planten dy't wy tsjintwurdich allinnich yn wiete, fochtige gebieten of sels yn de tropen fine. 

Yn de Sahara wurde resten werom fûn fan ferskate minsklike rassen, bygelyks de Homo habilis en de Homo australiphithecus, fermoedlik libben sy goed fiif miljoen jier lyn. 

Mei it kommen en gean fan de iistiden feroare it klimaat, benammen de delslach en dêrmei betiden ek de begroeiïng. Stadichoan krige de Sahara it uterlik dat tsjintwurdich oantroffen wurdt yn de Frânske Provence, en noch letter waard it gebiet sa as wy it tsjintwurdige kinne, in skrokke, sânige of rotsige flakte mei amperoan begroeiïng.
Lena Postuma

**Lena Postuma-Koopmans** (Drachten, 1950) is in byldzjend keunstneresse út Lelystêd.

Sûnt 2000 is hja benammen warber as byldhouster mei it meitsjen fan skulptueren. De bylden binne meast minsklike figueren yn ferskillende posysjes. Benammen frouljusfigueren, mar ek lytse groepen en oare ûnderwerpen.
De bylden binne figuratyf, karakteristyk as persoanen, mar stilearre. De struktuer fan it materiaal spilet net swak by yn de útstrieling. 
De bylden binne útfierd yn brûns en jitstien.

Lena Postuma hat les hân fan de skilder/byldhouwer Ton Willems. 

## Keppeling om utens
*Offisjele webstek Lena Postuma
Johan Hendrik Swildens

**Johan Hendrik Swildens** (Voerendaal, 10 maart 1745 - Amsterdam, 12 septimber 1809) wie in heechlearaar steatskunde en folkerjocht.
Nei syn stúdzje gie Johan yn 1774 nei it Russyske hof. Hy ferkearde mids de lieders fan de Dútske "Aufkläring" yn Berlyn en waard yn 1777 frijmitselder.
Yn Amsterdam wurke Swildens sûnt 1779 foar folksûnderwiis. 

Yn 1796 waard hy heechlearaar yn de natuerkunde, steatskunde en folkerjocht yn Frjentsjer. Hy hie net folle learlingen mar wie tige warber op steatkundich en maatskiplik mêd. Sa wurke hy yn 1806 mei oan de skoalwet.
Anargisme

It **Anargisme** is in politike streaming dy't as radikaal bekôge wurdt en ûntstien is út it sosjalisme. Karakteristyk foar it anargisme is dat it gjin inkele foarm fan gesach of macht erkend. It tinken dat hjir efter leit is dat eltse foarm fan gesach úteinlik ta machtsmisbrûk liede sil. Neffens dy ideology soenen minsken harsels bestjoere moatte middels lytse selsbestjoerende mienskippen dêr't elkenien gelyk is oan inoar. Yn Ruslân dêr't dizze wize foar it earst yn de 20e iuw foarm krige, waard soks sowjets neamd. Der wurde twa foarmen fan anargisme ûnderskieden: in gewelddiedige en in net gewelddiedige foarm; de gewelddiedige foarm is wol it meast ferneamd wurden. De net-gewelddiedige rjochting lei de klam op tsjinstwegering.

By de opkomst fan it sosjalisme wie it anargisme in frij sterke sydstreaming. Spoaren fynt men yn De Klok en Morgenrood. Doetiids krijt ek Lev Tolstoj in soad omtinken. 

## Fryske anargisten
Anargisme krige yn Fryslân in soad oanhing troch Ferdinand Domela Nieuwenhuis, dy't troch de arbeiders 'Us Ferlosser' neamd waard. Benammen yn de jierren foar de Twadde Wrâldkriich krige it anargisme oanhing yn de súdeasthoeke fan Fryslân. Nei de oarloch waard de oanhing folle lytser. De Feraasje fan frije sosjalisten, wêr't de anargisten yn it Noarden har yn feriene hiene, hienen yn 1918 in terrein yn de bosken by Appelskea, dêr't jierliks mei de pinksterdagen in lândei hâlden wurdt. Dêr wie op 16 en 17 maaie 1970 it lanlike kongres "Anti-autoritaire oppositie nu", mei as sprekkers ûnder oaren Roel van Duyn en Otto Boetes.
Predikanten as Louis Adrian Bähler fan Skiermuontseach, Sibillus Catharinus Kylstra fan De Rottefalle neame har kristen-anargist. Ek stypje hja de koloanje yn Blaricum (Ynternasjonale Bruorskip). 
Ek de Bruorren Hogerhuis binne anargisten. Der wennen in soad fan yn It Bilt en de Feanstreken. Yn de Earste Wrâldoarloch docht Giesen yn Ljouwert fan him sprekken. Letter wurdt harren ynfloed minder.
 
## Literatuer
*  - *Herinneringen van een Friese landarbeider* (1974)
*  - *Overdenkingen van een arbeidersjongen* (1974)
Diktatuer

In **diktatuer** (fan it Latyn: *dicere*, wat "sizze" of "sprekke" betsjut) is in steatsfoarm dêr't ien persoan, de diktator, it allinnich foar it sizzen hat. Faak is by dizze steatsfoarm sprake fan systematyske ûnderdrukking fan oarstinkenden (saneamde dissidinten) en oare tsjinstanners fan de diktator. Dêrmei stiet de diktatuer streekrjocht oer foar de demokrasy, dêr't de mearderheid fan de befolking it lânsbestjoer kiest. Meastentiids giet dizze foarm fan regearjen gear mei misstannen, wêrby't te tinken falt oan selsferriking troch de diktator en it finzensetten of fermoardzjen fan tsjinstanners.

Diktatueren komme faak ta stân troch in militêre steatsgreep. Foarbylden dêrfan binne de militêre junta's dy't foarhinne yn Latynsk-Amearika foar master opsloegen. Lykwols binne diktators yn guon gefallen, lykas Adolf Hitler yn nazy-Dútslân, fia demokratyske ferkiezings oan de macht kommen. Ienkear oan de macht skaffe sokken ornaris de demokrasy ôf. 

## Sjoch ek
* junta
* faksisme
* militêre diktatuer
Spikerskrift

It **spikerskrift** is it alderearste skrift dat wy kenne. It skrift waard ûntwikkele troch de Sumearjers yn it tsjintwurdige Irak om-ende-by 3000 f.Kr. It waard skreaun op plakken klaai dêr't mei in stikje reid symboalen (piktogrammen) ynkepen waard yn de foarm fan spikers. Eltse piktogram stie foar in wurdlid. 

It skrift dat foaral yn it ekonomysk ferkear brûkt waard, soe al gau oernommen wurde troch de folken om Sumearje hinne, lykas de Elamiten de Akkaadjers en letter de Babyloanjers. Yn in tiidrek fan 3000 jier skreaunen de ynwenners fan Mesopotaamje en grutte parten fan it âlde Midden Easten yn it spikerskrift op klaaitabletten. Foar safier't dizze klaaitabletten net fernield binne, hawwe sy de rin fan de tiid goed trochstien. Uteinlik rekke it spikerskrift yn ûnbrûk fanwege har kompleksiteit, mar omdat skreaun waard op klaaitabletten, hawwe archeologyske opgravingen fan Mesopotamyske stêden in soad autintyk skreaune histoaryske boarnen opsmiten. Mear as dat fan de Griken en Romeinen. Miljoenen klaaitabletten binne sûnt likernôch 1850 by opgravingen oan it ljocht kaam. Alle mooglike fasetten fan it deistige, religieuske en ekonomyske libben fan doedytiids binne bewarre bleaun en wurde no bestudearre troch de wittenskip dy't assyriology hjit.

De kennis fan it spikerskrift wie ferlern rekke en is yn 1835 foar it earst ûntsifere troch Henry Rawlinson, in Britske legeroffisier. Hjirby spile de Behistun Ynskripsje in tige wichtige rôl. De betsjutting fan dizze ynskripsje is te fergelykjen mei de Rosetta Stien foar de ûntsifering fan de Egyptyske hieroglifen.
Boerdspul

**Boerdspullen** binne spullen dy't op in boerd spile wurde, meastentiids mei stikken, stiennen of fiches.

## Klassike boerdspullen

Dit binnne foar it grutste part nulsomspullen mei folsleine ynformaasje neffens de spulteory.

Chaturanga - Checkers - Sineesk skaken - Backgammon - Damjen - Guozzeboerd - Go - Halma - Hex - Hnefatafl - Mankala - Moolje - Reversi (Othello) - Skaken - Shogi - Ur

## Designer boerdspullen
Designer games binne in nij soarte strategyske boerdspullen foar folwoeksenen en bern. Dizzen wurde ek wol **German games** of **Euro Games** neamd.

Abalone - Amon-Ra - Babel - Carcassonne - Caylus - De Grutte Dalmuti - El Grande- Eufraat & Tigris - Gipf - Goa - Kolonisten fan Catan - La Città - Louis XIV -Nautilus -Notre Dame - Pentago - Puerto Rico - Robo Rally - Tikal - Ticket To Ride - Torres - Union Pacific - Yinsh

## Koöperative boerdspullen
Koöperative boerdspulllen binne selskipsspullen wêrby't men mei ynstee fan tsjin elkoar spilet (lykas by  wenstige kompetive spullen), om in mienskiplik doel te berikken. De "tsjinstanner" is hjirby it spul sels.

## Oare boerdspullen

## Bordspullen op sjenre
### Fantasy
Darkworld - Heroquest - Ridderstriid - Heroscape - 

### Sciencefiction
Starquest

### [[Horror]]
Atmosfear - When Darkness Comes - Zombies!!! - Monsters Menace America - Arkham Horror
Feda

De **Feda's** (wat *witte* of *kennis* betsjut) binne fjouwer skriften dy't de grûnslaggen foarmje fan de upanishaden, de Yndiaaske filosofy en harren religys. Se bestean út religieuske hymnen oer God(en), spirituele filosofy, it universum, de natuer en de krekte wize fan libben. Dizze skriften binne ûntstien tusken 1500 en 500 f.Kr. 

## Oarsprong
Nei alle gedachten is de âldste Feda, de Rigfeda, ûntstien by de Ariërs, in Yndo-Jeropeesk folk dat sûnt de 15e iuw f.Kr. Yndia ynloek. De lettere Feda's wurde beskôge as iepenbieringen fan saneamde rishy's of wize stamhaden dy't harren kennis opdienen troch direkte waarnimming yn suver bewust wêzen. Dêrmei hearre sy ta de alderearste religieuske teksten fan de wrâld. 

De Feda binne pas frij let nei de útfining fan it skrift opskreaun. Dat hie te krijen my de iuwenâlde tradysje om kennis út de holle te learen. Dat oanlearen fan dizze kennis barde troch spesjale persoanen (pandits) dy't traind wienen de hymnen út de holle te learen. By de religieuske kaste fan de Brahmanen waard dizze kennis faak troch famylje trochjûn. Spesjale fersstruktueren en ritmes soargen derfoar dat de teksten yntakt bliuwe koenen, hoewol't in protte teksten yn de rin fan de tiid toch ferlearn gean soenen. 
 
## Ynhâld
De fjouwer wichtichste Feda's binne: 
* de Rigfeda: basisfeda mei hymnen dy't ek yn de oare diels brûkt wurde 
* de Samafeda: sangfoarm
* de Yajurfeda: swarte en wite 
* de Atharvafeda: rituelen

Fierders binne der ek noch wat sub-Feda's, lykas de Ayurfeda dy't oer genêskunde giet, de Gandharvafeda oer muzyk en de Sthapatyafeda oer de boukeunst. Al dizze skriften hawwe gjin religieuske ynhâld. Bekender as de Feda's binne de Upanisjaden, dêr't útlis yn jûn wurdt oer de filosofy efter de Feda's.

De Feda's binne skreau yn it tige âlde foarm fan it Sanskryt. In grut oantal wurden dy't brûkt wurde kinne hjirtroch ferskate betsjuttings hawwe, wêrtroch ferskate ynterpretaasjes fan ien tekst mooglik binne. 

Midsiuwske kommentaren op de Feda's binne skreaun troch û.o. Sayana en Mahidhara. Resinte kommentaren binne opsteld troch de Arya Samaj, dy't har benammen basearre op tige âlde kommentaren en troch Sri Aurobindo, dy't foarstanner is fan in mear spirituele ynterpretaasje. Der binne ek moderne oersettingen makke troch westerske yndologen krektas Max Müller, Wilson en Griffith dy't harren mar diels basearre op midsiuwske kommentaren. Lykwols hawwe in protte hindoes krityk op dizze oersettingen. 

## Literatuer
*  *L'Inde classique*, Soc. éd. Les Belles Lettres, Paris, 2001. 

## Keppeling om utens
* Sacred-Texts.com - Oersettingen troch yndologen
* ynformaasje oer de Feda's en sitaten
De Undernimming (Wytmarsum)

**De Undernimming** is in nôt- en pelmole yn it doarp Wytmarsum yn de gemeente Súdwest Fryslân. Eigner is de Stifting ta Behâld Monuminten yn 'e gemeente Súdwest Fryslân.

## Skiednis
De Undernimming is in mealreeë stellingmole en waard yn 1850 boud, nei alle gedachten troch molemakker Van der Meer út Harns.  De mole waard ein jierren 1960 yn ferfallen tastân troch de lêste eigner oan de doetiidske gemeente Wûnseradiel ferkocht, dy't him yn 1970/1971 restaurearje liet. Dat barde ek yn 1994. 

Njonken de mole stie in wente dy't fanwegen brekfalligens yn 1973 ôfbrutsen waard, mar yn 1982 wer opboud is. 

## Beskriuwing
It is in houten achtkante stellingmole, mei reid dutsen op in houten ûnderbou dy't mei planken potdeksele is. De wjukken hawwe in flecht fan 19 m en beide roeden binne mei it Systeem Fauël mei remkleppen útrisd. De Undernimming hat de status fan ryksmonumint.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* ''Molendatabank'' oer De Undernimming
* ''De Hollandsche Molen'' oer De Undernimming yn Witmarsum
Pankoekstermole

De **Pankoekstermole** is in mealreeë poldermole en ryksmonumint tusken Wytmarsum en Burchwert yn 'e gemeente Súdwest Fryslân. De mole stiet ûngefear 2,5 km eastlik fan Wytmarsum, tichtby de Harnzerfeart.

## Skiednis
De Pankoekstermole is in grutte muonts, dy't yn 1900 boud waard, om tegearre mei de yn 1955 sloopte mole 'De Foarútgong' de ûngefear 700 ha grutte Easthimmerpolder te bemeallen. De Pankoekstermole ferfong in út 1817 datearjende mole, dy't in jier earder ôfbaarnd wie. Sawol de Pankoekstermole as de Foarútgong hiene selsswichting.

Yn 1967 krige de Pankoekstermole in diselmotor. Neidat de mole yn 1976 troch de bou fan in gemaal tusken Boalsert en Skettens syn funksje ferlear, waard de diselmotor ferwidere. By in yn datselde jier foltôge restauraasje fan de mole krigen de wjukken âldhollânsk hekwurk. By de restauraasje fan 2014 waard it âldhollânsk hekwurk wer ferfongen troch selsswichting.

De mûne is sûnt 1977 eigendom fan de Stifting De Fryske Mole en op ôfspraak te besichtigjen. It Wetterskip Fryslân wiisde de mole yn 2006 oan as reservegemaal by wetteroerlêst. 

## Beskriuwing
De Pankoekstermole is houten achtkante mole op stiennen fjildmuorren. It achtkant fan 'e mole is reiddutsen. De wjukken fan 'e mole hawwe selsswichting en de flecht is krapoan 20 m.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank De Pankoekstermole op de Moledatabank
* De Pannekoekstermole op De Feriening de Hollânske Mûne
Sanskryt

**Sanskryt**, ek **Ald-Yndysk** neamd, is in Yndo-Jeropeeske taal en heart by de Aryske of Yndo-Iraanske taalgroep. It wie de klassike taal dy't eartiids sprutsen waard troch de Yndo-Aryske bewenners fan it Pre-Yndyske skiereilân en Pakistan. It Sanskryt wie foar 1200 f.Kr. oant en mei hjoed de dei yn gebrûk as literêre taal, mar is lykwols sûnt 500 f.Kr. net langer mear de taal dy't troch it gewoane folk sprutsen wurdt. 

De stavering fan it Sanskryt is wiidweidich beskreaun troch de Yndyske gelearde Paniny dy't nei alle gedachten tusken de 7e en de 3e iuw f.Kr. libbe hat en waans wurk foaral in foarskriuwende funksje krige doe't it Sankryt stadichoan ophâlde as sprektaal en hieltyd mear de taal fan de gelearden waard. 

Tanksy Paniny kin de taal tsjintwurdich noch hieltyd bestudearre wurde. Syn krekte beskriuwings stelle taalkundigen ek yn steat mei help fan Ald-Grykske en Litauske ferbûgings- en aksintpatroanen, in krekte yndruk te krijen fan de syntaksis en lûden fan de Proto-Yndo-Jeropeeske taal, dêr't wittenskippers fan tinke dat dy de oarsprong is fan alle eardere en tsjintwurdige Yndo-Jeropeeske talen. 

Sanskryt is de alderâldst bekende, en dertroch wichtichste, Yndo-Jeropeeske taal. De âldste foarm fan Sanskryt wurdt Vedysk neamd, nei de Vedas; religieuske teksten.
WIK'34

**WIK'34** is een kuorbalferieniging út Damwâld, oprjochte yn 1934. WIK is de ôfkoarting fan "Wollen Is Kinnen". It kuorbalfjild is op sportpark 'De Skieding. Op 

13 juny 2009 sil 't dan ek har 75-jierrich bestean
fiere. De feriening hat ferskate teams, en ûngefear 100 leden.

## Keppeling om utens
*Webstek WIK '34
Nasjonaal Flechtmuseum

It **Nasjonaal Flechtmuseum** is in museum oer reidflechtsjen middenyn Noardwâlde. Yn de folksnamme wurdt it faak Rotanmuseum neamd. It sit yn it monumintale eardere Ryksreidflechtskoalle (1912). It museum toant de sosjale en kulturele skiednis fan Noardwâlde as flechtdoarp. Dêrneist jout de kolleksje in byld fan flechtkeunst en flechtskiednis út de hiele wrâld. Yn in wikseltentoanstellings lit it museum aspekten fan de hjoeddeiske tapassings fan flechtsjen yn keunst en design sjen.

## Untstean

De ûntsteanskiednis fan it flechtsjen, de Reidflechtskoalle, de fabriken en it ferfier fan meubels krije hjir omtinken. De Ryksreidflechtskoalle waard oprjochte yn 1908. It skoalgebou is fan 1912 en is oant 1969 as flechtskoalle brûkt. It wie de bedoeling fan de inisjatyfnimmers fan de skoalle om de al besteande hûsyndustry fan reidflechters, kuormakkers en stuolwiners mear perspektyf te bieden. Ferneamd is ek de Turkse Knoop, in kuorke foar jern yn de foarm fan in *Turkse Knoop*. It wie ien fan de foarwerpen dy't op de skoalle makke waarden.

De earste direkteur fan de skoalle wie Harm Ellens (1871-1939), in Grinslanner. Syn opdracht wie it artistyk en ambachtlik nivo fan de flechtyndustry yn Noardwâlde op in heger nivo te bringen. De oplieding oan de skoalle duorre trije jier. Yn it museum is de ynrjochting fan it eartiidske praktyklokaal te sjen, sa't de situaasje yn de begjinjierren fan de skoalle wie. De skoalle die mei oan in soad eksposysjes op it mêd fan ambachtskeunst.

Yn 1966 sette Joop Beljon, direkteur fan de Haachske *[[Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten]]*, mei flechters en de skoalle de rotaneksposysje *Foarm en Rotan* op, wêrby't keunstner en yndustry tin in opfallende mienskipliker presintaasje kamen. De skoalle hat bydroegen ta de reputaasje fan Noardwâlde as 'Flechtdoarp fan Nederlân'. De ienige fakoplieding foar it flechtambacht luts nasjonaal en ynternasjonaal de oandacht fan media en  learlingen. Dochs rûn it oantal learlingen werom. lden woenen harren bern in better bestean jaan as de flechtyndustry biede koe. Yn 1969 kaam in ein oan de skoalle.

Sûnt 2001 sit it Nasjonaal Flechtmuseum yn it gebou fan de eardere skoalle. Dit museum is fuortkomd út it Rotansintrum yn Noardwâlde.

## Kolleksje
Yn it museum binne meubels, keunst- en gebrûksfoarwerpen, klean, ferpakkings, arsjitektuer sieraden en kuorren te sjen. Sa stiet hjir bygelyks de stoel fan Rik Felderhof en designstuollen fan Jan des Bouvrie en rotanstuoltsjes út de fyftiger jierren. Ek de keamer fan direkteur Harm Ellens út 1912 is ynrjochte as eartiids.

Foar bern binne der aktiviteiten en de "Flechtkuier" giet lâns plakken dy't mei de rotan en it flechtsjen anneks binne. Middels kursussen en workshops, mar ek troch wikseleksposysjes fan hjoeddeiske keunstners en ûntwerpers, wurdt it omtinken foar it ambacht yn stân hâlden.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
De Marswâl (mole)

De **Marswâl** is in mealreeë poldermole en ryksmonumint tichteby Lollum yn de gemeente Súdwest-Fryslân.

Mârswâl stiet likernôch in kilometer noardwestlik fan Lollum oan de Harnzerfeart. It is in houten achtkante mole, dekt mei reid, mei stiennen fjildmuorren. De mole waard yn 1903 boud foar it bemeallen fan de polder Rûgelollum as plakferfanger fan in út 1818 datearjende mole dy't it jier dêrfoar ôfbaarnd wie. By in stoarm yn 1969 of 1970 waarden it geflecht en de as fan de mole ferwoaste en rekke ek de kap swier skansearre. Yn 1977 waarden de resten fan Marswâl eigendom fan de Stifting De Fryske Mole, dy't de mole in jier letter wer opbouwe liet. Dêrby krige de mole in âldhollânsk wjuksysteem. By in restauraasje yn 1994 waard dat wer ferfongen troch de oarspronklike selsswichting. 

Troch it Wetterskip Fryslân waard Marswâl yn 2006 oanwiisd as reservegemaal yn gefal fan wetteroerlêst.

De mole is op ôfspraak te besichtigjen.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''Lollum, Meerswal''
* De Hollandsche Molen - ''Mârswâl te Lollum''
LDODK

**LDODK** is de kuorbalferiening fan Terwispel en De Gordyk. De namme stiet foar "Leer Door Oefening De Korfbalsport". De feriening is yn 1996 foartkaam ut LDO en ODK. De trainer is Gerald Aukes.

De feriening spilet Korfbal League. Yn'e hearst en it foarjier wurdt op in keunstgersfjild en de gersfjilden fan sportpark Koartsweagen op De Gordyk spile. Winterdeis wurdt spile yn sportsintrum Koartsweagen. De feriening hast hast 400 leden.

Ferneamde (âld)spilers fan de feriening binne ûnder oare:

* Erwin Zwart
* André Zwart
* Friso Boode
* Marjolijn Kroon

## Keppeling om utens
* Webstek LDODK
Okke Hel (band)

**Okke Hel** wie in Fryske punkband dy't aktyf wie tusken 1979 en 1984.

## Skiednis
Yn 1979 sette de band útein mei Piter Wilkens, syn broer Sytse Wilkens en Henk Winters. It trio makke punk-rock mei new-wave ynfloeden. Letter kamen dêr funk-, reggae- en jazz-ynfloeden by. Henk Winters en Sytse Wilkens stoppen al wer gau mei de band en yn 1980 wie de gearstalling fan Okke Hel: Piter Wilkens (sang en basgitaar), Domien de Winter (gitaar en sang) en Rudolf Spijkerman (drums). Oare leden wienen Douwe van der Werff (gitaar, piano en sang), Gelske Bergsma (toetsen), Peter van der Wal (basgitaar) en Rein Feenstra (drums).

Yn 1984 hâlde de band der mei op, mar op it earste Aaipopfestival yn 1987 joech Okke Hel in reüny- en ôfskiekonsert. De band waard doe foarme troch: Danny Homan (toetsen), Ymkje bij de Ley (sang), Oene Wagenaar (trompet), Hans Wijnbergen (alt-saksofoan), Jelle Douma (perkusje), Rudolf Spijkerman (drums), Henk Postma (gitaar en sang), Syb Eppenga (gitaar) en Piter Wilkens (bas en sang).

## Keppeling om utens
* Webstee fan Piter Wilkens
Ariërs

Mei **Ariërs** waard foarhinne de Iraanske folken lykas de Perzen oantsjutten. Letter waarden ek de Noard-Ynjers (Yndo-Ariërs) en de Yndo-Iraansk sprekkende Yndo-Iraniërs hjir ta rekkene. De namme *"Ariër"* (Sanskryt: आर्यन) komt út it Sanskryt en betsjut *eal* of *de spirituele*. 

De Ariërs hawwe harren goed 5000 jier lyn festige yn it tsjintwurdige Iran en omkriten. Sy binne letter ek terjochte kaam yn de noardlike helte fan it Yndiaaske subkontinint. Ek yn Afganistan heart in part fan de befolking ta de Ariërs. 

Yn Jeropa waard de namme Ariër yn de 19e iuw ek brûkt foar de Germanen dy't inkele tûzenen jierren foar Kristus Jeropa befolken út it easten wei. Troch de nazis krige de namme lykwols in rasistyske betsjutting omdat sy harren rasselear dêrop basearren.

## Sjoch ek
* Indusbeskaving
Kameleondoarp Terherne

It **Kameleondoarp Terherne** (Nederlânsk en offisjeel: *Kameleondorp Terherne*) is in temapark yn Terherne, dat wijd is oan de populêre boekesearje *[[De Kameleon]]* fan skriuwer Hotze de Roos.

## Skiednis
It Kameleondoarp is ûntstien op it plak dêr't De Roos yn 1980 in sulveren pinne kado krige fan de Terhernster legere skoalle. De bern fan dy skoalle wienen sljocht op de ferhalen oer *De Kameleon* en koenen net begripe dat De Roos nea in literatuerpriis wûn hie. Dêrom besleaten de learlingen de skriuwer út te nûgjen foar in wiere priisútrikking. Doe't de fraach steld waard oft de aventoeren fan Hylke en Sytse Klinkhamer har yn Terherne ôfspile hienen, andere De Roos: *"It soe yn Terherne spile kind hawwe."*

Mei troch dizze útspraak fan de skriuwer (ek Grou woe Kameleondoarp wurde) ûntstie yn Terherne in groep dy't harsels "freonen fan de Kameleon" neamde, en it plan opfette om in doarp ferrize te litten dêr't de boeken oer *De Kameleon* ta libben komme koenen. Op 29 maart 1994 waarden de plannen foar it doarp presintearre. Goed trije jier letter, yn 1997, waard it doarp iepene foar it publyk. 

By de bou fan it doarp is besocht om it safolle mooglik lykje te litten op it doarp út de boeken. Sa leit de boat "De Kameleon" neist "Hotel De Gouden Leeuw", en triuwt er in echte pream foar in rûnfeart. It is mooglik by it eilân "Grutsân" oan te gean, dêr't boarte wurde kin mei de 'fjouwer eleminten fan de natoer'. Fansels hielendal yn Kameleonstyl. De smidderij fan Klinkhammer (de heit fan de haadpersoanen Hylke en Sytse) sit yn it saneamde "Kameleon-ervarium", dêr kin ek it gemeentehûs en de Wâldaap besjoen wurde. Simmerdeis rinne mear haadpersoanen út de boeken troch de buorren.

Fan 2013 ôf is de attraksje ek winterdeis iepene. In profesjonele dekôrbouwer hat it Kameleondoarpke in winterske sfear jûn. Yn in ferhaal oer Hylke en Sietse en iisprinses Katinka kin men op 'e siik nei it beferzen fjoer. Ek koe der yn de winter fan 2018 smeid wurde yn de smidderij fan klinkhamer. Yn 2014 is in minwaar- en feestakkommodaasjee, "het Wapen van Lenten" tafoege. 

It Kameleondoarp waard yn 2014 troch de ANWB oanwiisd as 'leukste uitje van Friesland'.

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan Kameleondoarp Terherne
Roelof Kuipers

**Roelof Kuipers** (De Gordyk, 28 augustus 1855 – De Haach, 28 desimber 1922) wie in Nederlânsk arsjitekt fan Frysk komôf. Hy stie bekend om syn wetterliedingspesjaliteit. Dêrneist wie hy inkele jierren (oant 1902) gemeenteriedslid fan Amsterdam. 

## Biografy
Kuipers krige de earste boukundige begjinsels fan hûs út mei. Syn heit wie timmerman-oannimmer en in dy funksje belutsen by de bou fan tsjerken, iepenbiere gebouwen, restauraasjes en wettersteatswurken yn Fryslân. Om 1880 hinne wurke syn heit yn de omkriten fan Amsterdam, de stêd dêr't hy letter yn de gemeenterie komme soe. Twa jongere bruorren fan Kuipers, Tjeerd Kuipers en Foeke Kuipers, wienen ek arsjitekt. Roelof Kuipers leit begroeven op Oud Eik en Duinen. Kuipers wie Ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau.

## Inkele wurken

*1892-1892 Scheveningen: Pniëltsjerke (tsjintwurdich Grifformearde Gemeente Scheveningen), Nieuwe Laantjes 120
*1892-1892 Amsterdam: Riedhûs Nieuwer-Amstel, Amsteldijk
*1900-1900 Amsterdam: Honthorststrjitte 2-14, Jan Luijkenstrjitte 11, Paulus Potterstrjitte 10
*1901-1902 Renkum: earder sanatoarium Oranje Nassau’s Oord, no ferpleechhûs
*1910-1910 De Haach: Van Lennepwei 46-48
*1911-1911 Nieuwegein: Wettertoer, Jaachpaad
*1911-1911 Iselstein: Wettertoer
*1912-1912 Barendrecht: Wettertoer
*1915-1915 It Hearrenfean: Wettertoer
Ienzermole

De **Ienzermole** by Iens waard nei alle gedachten boud yn 1847. Yn 1958 en 1995 wienen der reastauraasjes. De houten achtkante wynmole mei in flecht fan 10 meter is in grûnsiler. De poldermole is oanwiisd as reservegemaal by slimme wetteroerlêst. It wetter wurdt mei in houten fizel útmeald.

Eigener fan de Ienzermole is de Stifting De Fryske Mole. It is in ryksmonumint.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* De Hollandsche Molen oer De Ienzermole
Skroef (mûne)

De **skroef** fan in mûne is in fariant fan 'e skroef fan Archimedes en 'skroeft' it wetter fan leech nei heech. In mûneskroef hat 2 of 3 skroefgongen. By tsjaskers wurdt de skroef troch in timmere tonne omsletten. Om't by it pompen de hiele tonne fol wetter komt te stean en sa by in grutte lingte lêst kriget fan it gewicht fan it wetter, hat in tsjasker mar in beheine opfierhichte. Sa'n tonne wurdt de skroeftonne neamd.

Sûnt de 17e iuw wurde poldermûnen by djippere bemeallings (djipper as 1,50 meter) foar it earst mei in skroef útrist. Oant dy tiid waarden allinne skeprêden brûkt en wienen mûnegongen needsaaklik om it wetter heger op te fieren as de maksimale opfierhichte fan in skeprêd. Skroeven waarden yn it earstoan fan hout makke (sjoch boppeste foto); sûnt 1900 wurde se ek fan stiel makke. In stielen skroef kin it wetter 4 oant 5 m opfiere. By gruttere opfierhichten rint it rendemint werom. In houten skroef sakket maklik troch en hat mear lekferliezen, wêrtroch't de opfierhichte lytser is. By in skroef wurdt it wetter droegen troch de skroefbak.

De oerbringingsferhâlding fan skroefmûnen is meastal 1:2 (1 toer fan it wjukkekrús jout 2 toeren fan de skroef).

## De skroeflingte
De opfierhichte fan it wetter hinget ôf fan de lingte fan de skroef en de hellingsheke. By in 9 meter lange skroef en in hellingshoeke fan 30 graden is de opfierhichte 4,5 meter en by in 3 meter lange skroef is er 1,5 meter.

## Wetterbeweging
De hoemannichte opfierd wetter hinget ûnder mear ôf fan de hellingshoeke fan 'e skroef, it plak fan it folpunt, de diameter fan 'e skroef, it tal skroefgongen, de gong, de tsjokkens fan de skoep, de diameter fan de skroefbalke en it lekferlies. Sa jildt foar in trijegongige houten skroef mei in hellingshoeke fan 30 graden en in lekferlies fan 10% de folgjende formule:

K = n \cdot
    \tfrac{3}{8} \cdot
    \tfrac{\pi}{4} \cdot
    \left ( D^2 - d^2 \right )
    \left ( S - 3s \right )
    \cdot 90\%\,{\scriptstyle\text{troch lekferlies}}

dêr't:

* K = de hoemannichte opfierd wetter yn m³ de minút
* n = it tal toeren fan 'e skroef de minút
* D = diameter yn meters
* d = balkdiameter yn meters
* S = gong yn meters
* s = skoeptsjokkens yn meters
Arsjitekt

In **arsjitekt** (Gryksk: *architektón*: boumaster; *archi*: opper, *tektón*: hy dy't bout)(eartiids **boumaster**) is immen dy't gebouwen ûntwerpt. In arsjitekt makket syn ûntwerp sichtber op in boutekening en begeliedet de technyske- en administrative ferwurkliking fan it konsept. Somtiids wurdt it synonym boumaster noch wol brûkt, bygelyks as de "Flaamsk Boumaster" dy't de oerheid advisearret by bouprojekten; in Nederlân hjit dizze funksjonaris "Ryksboumaster"

Fierders binne der tún- en lânskipsarsjitekten en ynterieurarsjitekten. In ûntwerper fan ynfrastruktuer, brêgen en soks, wurdt yn Nederlân meast in sivyl-yngenieur neamd. Faak wurkje boppeneamde dissiplines gear oan grutte projekten.

Nau ferbûn mei it wurk fan de arsjitekt is dat fan de stêdeboukundige.

Wenten dy't troch in arsjitekt ûntwurpen binne, wurde troch makelders faak oantsjutten as 'ûnder arsjitektuer boud'. 

## Oplieding
Yn Nederlân kinne mear as ien opliedingstrajekten folge wurde dy't rjocht jouwe op de titel arsjitekt en it opnaam wurde yn it arsjitekteregister:
* fia de praktyk (steatseksamen).
* fia de Technyske Universiteit Delft of de TU Eindhoven. Dy ynstellings liede op ta de ynternasjonaal erkende titel *Master of Science*, wat eartiids (boukundich) yngenieur (yr.) hjitte.
* fia de ferkate Akademys fan Boukeunst. Ferfolchoplieding nei de HTS of Keunstakademy; men kriget dan de (ynternasjonale) titel *Master of Architecture*.
* at men yn ien lân yn de EU rjocht hat op it útoefenjen fan it berop arsjitekt, dan mei men dit berop yn de hiele EU praktisearje.

## Beskerming fan de beropstitel
Yn Nederlân meie alinnich persoanen dy't ynskreaun binne yn it Arsjitekteregister de beskerme titel arsjitekt brûke. Om talitten te wurden yn it register binne strange betingsten ferbûn. At men net ynskreaun is mei in persoan neffens de wet op de arsjitektetitel net iens suggerearje, dat er arsjitekt is of "arsjitektoanysk" of "ûnder arsjitektuer" arbeidet.
Dan binne yn Nederlân is protte arsjitekten ek oansletten by de beropsorganisaasje BNA, it Bûn fan Nederlânske Arsjitekten. Dit wurdt troch opdrachtjouwers faak as karteken beskôge. Ynskriuwing is net ferplicht, mar kin de arsjitekt wol fertuten dwaan.

## Sjoch ek
* Nederlânske arsjitekten
* Boukunde

## Keppelings om utens
* It arsjitekteregister, alle yn Nederlân registrearre arsjitekten
* Bûn fan Nederlânske Arsjitekten
* Nederlânsk Arsjitektuerynstitút
Foeke Kuipers

**Foeke Kuipers** (It Mar tusken De Knipe en It Hearrenfean, 30 augustus 1871 - Huizen, 17 desimber 1954) wie in Fryske arsjitekt.

## Beknopte biografy
Kuipers wie de soan fan in Fryske timmerman-oannimmer dy't him oan de ein fan de jierren 1870 yn Amsterdam festige. Kuipers krige de boukundige oplieding by Prof. J.F. Klinkhamer en H.P. Berlage oan de Quellinusskoalle in dy stêd. Hy helle dêr ek de sulveren medalje, de heechste ûnderschieding fan de skoalle. Syn âldere bruorren Tjeerd Kuipers en Roelof Kuipers wienen ek arsjitekt. Foeke syn oeuvre bestiet foar it meastepart út filla's dy't benammen útfierd binne yn cottagestyl. 

## Inkele wurken
*1899: Amsterdam: pakhûs NV Het Nederlandsche Veem (tegearre mei Roelof Kuipers)
*1901-1901: Amsterdam: Jan Luijkenstrjitte 37-47
*1908: Heemstede: filla Meer en Berg
*1909-1913: Hoofddorp: Polderhûs
*1911-1912: Amsterdam: "De Roode Leeuw", Damrak 93-94
*1912-1916: Amsterdam: Klupgebou fan de Yndustriële Klup "Industria", Dam 27
*1932 Rotterdam: Eastlik Swimbad