open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gielwangwrotmûs

De **gielwangwrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus xanthognathus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld (*Pitymys*), dat foarkomt yn it noardwesten fan Noard-Amearika, yn Amerikaanske steat Alaska en de Kanadeeske gewesten Britsk-Kolumbia, de Yukon en de Noardwestlike Territoaria.

## Uterlike skaaimerken
De gielwangwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 18 sm, mei in sturtlingte fan 5 sm en in gewicht fan 120 g. Hy liket tige op 'e gielnoaswrotmûs (*Microtus chrotorrhinus*), mar is justjes grutter. Gielwangwrotmûzen hawwe koarte earkes en in net al te lange sturt. De pels is op 'e rêch brún, mar skaait nei de bealch ta grizich út, en de snút is gielich of roastbrún. 

## Biotoop en hâlden en dragen
Gielwangwrotmûzen libje yn in biotoop fan fochtich nullewâld, deunby streamend wetter of sompen. Se lizze mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje en grave ûndergrûnske hoalen. Dêrby libje se almeast yn koloanjes. As der ûnrie driget, uterje se in piipjend of fluitsjend lûd om koloanjegenoaten te warskôgjen. De gielwangwrotmûs libbet fierhinne fan gerzen, koarstmoassen en beien. Hy hâldt gjin wintersliep, mar is it hiele jier rûn aktyf, meastal by tsjuster en yn 'e skimer. Hjerstmis leit er yn syn hoale itensfoarrieden oan foar de winter. De wyfkes bringe nêsten fan 7-10 jongen te wrâld. De populaasjetichtheid kin fan jier oant jier tige fariëarje.
Gielnoaswrotmûs

De **gielnoaswrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus chrotorrhinus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld (*Pitymys*), dat foarkomt yn it easten fan Kanada en it noardeasten fan 'e Feriene Steaten. 

## Uterlike skaaimerken
De gielnoaswrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 15 sm, mei in sturtlingte fan 5 sm en in gewicht fan 39 g. Hy liket tige op 'e gielwangwrotmûs (*Microtus xanthognathus*), mar is wat lytser. De gielnoaswrotmûs hat koarte earen en in relatyf lange sturt, wêrfan't de behierring oan 'e ûnderkant ljochter is as oan 'e boppekant. Syn pels is op 'e rêch griisbrún en op 'e bealch grizich, wylst syn noas wat gielich útskaait (dêrfandinne syn namme). 

## Biotoop en hâlden en dragen
Gielnoaswrotmûzen libje benammentlik op wiete, rotsige berchskeanten, dêr't se mûzerillen troch de boaiemfegetaasje oanlizze en ûndjippe ûndergrûnske hoalen grave. Yn 'e regel libje se yn lytse koloanjes. Se frette fral gerzen, moas, ûndergrûnsk groeiende skimmels, beien en inkeld ek wol rûpen. De gefaarlikste rôfdieren foar dizze soarte binne ûnderskate soarten hauken, ûlen, slangen en martereftigen. Gielnoaswrotmûzen hâlde gjin wintersliep, en binne it hiele jier rûn aktyf, fral oerdeis, al binne se sa wach en skou dat se mar komselden waarnommen wurde kinne. De wyfkes smite jiers 2-3 kear in nêst fan 4-7 jongen. Hoewol't de gielnoaswrotmûs de IUCN-status fan "net bedrige" hat, om't de populaasje oer it gehiel nommen stabyl liket te wêzen, wurdt er yn dielen fan syn areaal dochs beskôge as in kwetsbere soarte.
John Alcock

**John Alcock** (Heaton Moor (Manchester), 5 novimber 1892 - Rouen (Frankryk), 18 desimber 1919) wie in Britsk piloat.

Tegearre mei Arthur Whitten-Brown makke er yn 1919 as earste in non-stop flecht oer de Atlantyske Oseaan yn in omboude Vickers Vimy bommesmiter.
Sy fleagen fan St.-John's op Newfoundland nei Clifden yn Ierlân. De flecht duorre 16 oere en 12 minuten.

## Keppeling om utens
* Loftfeartpioniers Alcock & Brown
Arthur Whitten Brown

Sir **Arthur Whitten Brown** (23 july 1886 yn Glasgow - 4 oktober 1948 yn Swansea) wie in Britsk loftfeartpionier. Hy wie navigator njonken fleander John Alcock op de earste slagge non-stop flecht mei in fleanmasine oer de Atlantyske Oseaan yn 1919.

## Sjoch ek
* Transatlantyske flecht fan Alcock en Brown

## Keppelings om utens
* Long Flight
Undergrûnske wrotmûzen fan de Nije Wrâld

De **ûndergrûnske wrotmûzen fan de [[Nije Wrâld]]** (wittenskiplike namme: *Pitymys*) binne in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), de tûke fan 'e fjildmûzen (*Arvicolini*) en it lyknammige skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*). Ta dit ûnderskaai hearre 21 libbene en twa útstoarne soarten en út Noard- en Midden-Amearika. Foarhinne wie dit ûnderskaai gâns lytser, mar nij ûndersyk hat derta laat dat de earder ûnderskaaien fan 'e Amerikaanske gerslânwrotmûzen (*Mynomes*), de hôfwrotmûzen (*Aulacomys*) en de Zempoaltépecwrotmûzen (*Orthriomys*) deryn opnommen binne.

## Soarten
Prêrjewrotmûs

De **prêrjewrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus ochrogaster*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e prêrjewrotmûzen (*Pedomys*), dat foarkomt yn sintraal Noard-Amearika. Wittenskiplike synonimen foar dizze soarte binne "*Arvicola austerus* Le Conte, 1853", "*Hypudaeus ochrogaster* Wagner, 1842" en "*Microtus ludovicianus* V. Bailey, 1900".

## Fersprieding
De prêrjewrotmûs komt foar yn Noard-Amearika, op 'e prêrjes en yn oare gerslânbiotopen fan 'e sintrale Feriene Steaten en middensúdlik Kanada. Dêrby strekt syn ferspriedingsgebiet him út fan 'e eastlike Rocky Mountains oant yn West-Firginia, oan 'e foet fan 'e Appalachen.

## Uterlike skaaimerken
De prêrjewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10-13½ sm, mei in sturtlingte fan 2½-4½ sm en in gewicht fan 30-70 g. Hy hat in lange, rûchhierrige pels dy't op 'e rêch griisbrún is, mar op 'e bealch útskaait nei it gielige. De earen binne lyts en de sturt is koart, sels foar wrotmûzen, dy't yn 'e regel dochs al gjin lange sturt hawwe. 

## Hâlden en dragen
Prêrjewrotmûzen binne it hiele jier rûn aktyf, wêrby't se yn 'e winter mear oerdeis yn 't spier binne, en by hegere temperatueren mear nachts. Se libje yn koloanjes en hâlde en drage har bûten de peartiid tige sosjaal foar soartgenoaten oer. Se grave ûndjippe hoalen en lizze dêromhinne mûzerillen oan troch de boaiemfegetaasje. By 't winter grave se tunnels troch de snie. Se frette gerzen, plantewoartels, fruchten, sied, beamskors en soms ynsekten, en lizze itensfoarrieden oan. It binne skrikfallige bistkes, dy't by fersteuring fuortendaliks it beskûl fan har hoale opsykje. Rôfdieren dy't jacht op prêrjewrotmûzen meitsje, binne de prêrjewolf, de foks en ferskate soarten hauken, ûlen en slangen.

De prêrjewrotmûs ûnderskiedt him fan oare soarten wrotmûzen trochdat der in libbenslange monogame bân bestiet tusken in mantsje en in wyfke. Yn 'e peartiid fêstigje sokke pearkes eigen territoaria, dy't se ferdigenje tsjin soartgenoaten. Hoewol't se har yn teory it hiele jier troch fuortplantsje kinne, duorret de peartiid yn 'e praktyk ornaris fan 'e maityd oant de hjerst. Nei in draachtiid 20-30 dagen smyt it wyfke 2-4 kear jiers in nêst fan 2-7 jongen, dy't by de berte blyn binne. Mei 8 dagen geane de eachjes iepen, en mei 14 dagen binne se selsstannich. De libbensferwachting fan in prêrjewrotmûs bedraacht op syn heechsten 2 jier.

## Status
De prêrjewrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Hoewol't er yn 'e regel net skealik is foar de lânbou, hat er de ferfelende gewoante om yn tunen planten en beamkeguod oan te fretten en sa te skansearjen. Dêrom wurde prêrjewrotmûzen yn 'e Feriene Steaten troch in protte lju as skealik ûngedierte beskôge. Hoewol't ornaris pestisiden ynset wurde om se út tunen wei te hâlden, is út ûndersyk nei foarren kommen dat se sà gau skrikke dat plestikken túnornaminten yn 'e foarm fan har natuerlike fijannen likegoed wurkje.
Pyreneeske wrotmûs

De **Pyreneeske wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus gerbei*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Alde Wrâld (*Terricola*), dat foarkomt yn 'e Pyreneeën en súdwestlik Frankryk. In wittenskiplik synonym foar dizze soarte is *Microtus pyrenaicus* De Sélys-Longchamps, 1847. Soms wurdt de Pyreneeske wrotmûs beskôge as in ûndersoarte fan 'e saviwrotmûs (*Microtus savii*).

## Fersprieding
De Pyreneeske wrotmûs komt foar yn 'e Frânske en de Spaanske Pyreneeën en yn Andorra, en op it Ibearysk Skiereilân fierders yn Spaansk Baskelân. Yn Frankryk strekt syn ferspriedingsgebiet him út oer it hiele súdwesten fan it lân, oan súdlik Bretanje ta.

## Uterlike skaaimerken
De Pyreneeske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3⅔ sm en in gewicht fan 17-27 g. Foar in wrotmûs is er frij lyts fan stal, mar justjes grutter as de koartearwrotmûs (*Microtus subterraneus*). De sturt is nea langer as ⅓ fan 'e kop-romplingte. Op 'e rêch is er giel- oant griisbrún, en op 'e bealch grizich, wêrby't der gjin skerpe demarkaasjeline tusken dy beide kleuren bestiet, mar se ynstee stadichoan yninoar oergeane. De earen binne frij behindich, en stekke mar kwealk út it hier wei, mar de eagen binne frij grut. Al mei al liket de Pyreneeske wrotmûs tige op 'e saviwrotmûs (*Microtus savii*) en ek op 'e koartearwrotmûs (*Microtus subterraneus*). Hy is fan dy soarten inkeld mei wissichheid te ûnderskieden op grûn fan opmjittings fan 'e plasse.

## Biotoop
Pyreneeske wrotmûzen jouwe de foarkar oan bosklân, kapflakten, greiden en tunen. Yn 'e Pyreneeën komt er oant op 2.000 m hichte foar, dêr't er benammentlik libbet oan 'e bopperâne fan 'e beamgrins en op berchgreiden mei wat beskutting yn 'e foarm fan strewelleguod of útstykjende rotsen.

## Hâlden en dragen
Oer de libbenswize fan 'e Pyreneeske wrotmûs is net sa'n soad bekend. Hy graaft hoalen dêr't er de fochtige ierde út ferwideret, mar oars as dat by de Provinsaalske wrotmûs (*Microtus duodecimcostatus*) it gefal is, dy't ek yn súdlik Frankryk foarkomt, smyt er dat net op bulten by de yngong. Saakkundigen binne fierders fan tinken dat de libbenswize fan Pyreneeske wrotmûzen net folle ôfwykt fan dy fan 'e koartearwrotmûs (*Microtus subterraneus*). De wyfkes smite nêsten mei 2-4 jongen. De Pyreneeske wrotmûs is hast folslein fegetarysk, en yt benammentlik krûden.
Baskyske wrotmûs

De **Baskyske wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus lusitanicus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*).

Dizze soarte libbet yn it noardwesten fan it Ibearysk Skiereilân, yn noardlik en sintraal Portegal, Galysje, Astuerje, Kantaabrje, Spaansk Baskelân en Kastylje en Leön. Oare kant de Pyreneeën komt er ek foar yn Frânsk Baskelân. De Baskyske wrotmûs, dy't ek wol de **Lusitanyske wrotmûs** neamd wurdt, waard as soarte beskreaun en erkend yn 1879.
Feltenwrotmûs

De **feltenwrotmûs** of **Feltens wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus felteni*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*).

Dizze soarte komt foar yn Jeropa, op 'e súdwestlike Balkan. Syn ferspriedingsgebiet omfiemet Albaanje, Kosovo, Montenegro, Servje, Masedoanje en Grikelân.

De feltenwrotmûs waard yn 1963 foar it earst beskreaun en erkend, mar sûnt is der net in protte ûndersyk nei dien, en neffens de IUCN binne der te min gegevens oer beskikber om in ynskatting oer de status te meitsjen. De feltenwrotmûs wurdt soms beskôge as in ûndersoarte fan 'e saviwrotmûs (*Microtus savii*).
Saviwrotmûs

De **saviwrotmûs** of **Savi's wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus savii*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*). Dizze soarte komt foar op it Italjaansk Skiereilân, op Sisylje en yn súdeastlik Frankryk.

## Uterlike skaaimerken
De saviwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 7⅓-10½ sm, mei in sturtlingte fan 2-3½ sm en in gewicht fan 14-24 g. Hy kin ûnderskaat wurde fan 'e koartearwrotmûs (*Microtus subterraneus*) troch in ljochtere hierkleur en in koartere sturt. De earen binne hiel lyts.

## Biotoop en hâlden en dragen
Saviwrotmûzen komme fral foar yn bosklân, sawol yn leafwâld as nullewâld, en op fjilden en ikkers, yn greiden en tunen en op braaklizzend terrein. Se libje fierhinne yn eigenoanleine ûndergrûnske gongestelsels, en komme benammen nachts en yn 'e skimerperioaden op 'e lapen. Se frette fral alderhanne plantaardich guod. It wyfke fan 'e saviwrotmûs smyt 2-4 jongen per nêst.

## Opsomming fan ûndersoarten
Der binne fjouwer algemien erkende ûndersoarten fan 'e saviwrotmûs:
* *Microtus savii savii*, yn súdeastlik Frankryk en it fêstelân fan Itaalje
* *Microtus savii nebrodensis*, op Sisylje
* *Microtus savii tolfetanus*, yn 'e Tolfa-heuvels, benoarden Rome
* *Microtus savii niethammericus*, op 'e Gargano, it bercheftige skiereilantsje dat as in spoar nei efteren ta útstekt út 'e Lears fan Itaalje.

Fierders wurde de feltenwrotmûs (*Microtus felteni*), út de súdwestlike Balkan, de Kalabryske wrotmûs (*Microtus brachycercus*), út Kalaabrje (de tean fan 'e Lears fan Itaalje) en de Pyreneeske wrotmûs (*Microtus gerbei*), út 'e Pyreneeën en súdwestlik Frankryk, soms as ûndersoarten fan 'e saviwrotmûs beskôge.
Provansaalske wrotmûs

De **Provansaalske wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus duodecimcostatus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it taksonomy fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*). Dizze soarte komt foar yn súdlik Frankryk en op it Ibearysk Skiereilân.

## Fersprieding
De Provansaalske wrotmûs komt foar yn 'e Provâns, yn súdeastlik Frankryk, dêr't er nei ferneamd is, mar ek yn it oanswettende diel fan noardwestlik Itaalje, de súdwestlike Alpen en yn it súdwesten fan Frankryk hast oan Bordeaux ta, al ûntbrekt er yn 'e Gaskonje en Frânsk Baskelân. Fierders libbet er yn 'e Pyreneeën (Andorra ynbegrepen) en op hast it hiele Ibearyske Skiereilân, útsein de woastinige midden en it noardwesten (noardlik Portegal, Kastylje en Leön, Galysje en Astuerje).

## Uterlike skaaimerken
De Provansaalske wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 9-10⅔ sm, mei in sturtlingte fan 2-4½ sm en in gewicht fan likernôch 28 g. Hy hat in breedeftige kop, lytse earen en middelgrutte eagen. De pels is sêft en ticht, op 'e rêch gielich griisbrún en op 'e bealch wat bleker. Jongere eksimplaren binne gauris wat grizer.

## Biotoop
Provansaalske wrotmûzen libje almeast yn leechlân dêr't de grûn net rotsich mar ierdich is. Dêrby jouwe se de foarkar oan greidlân, braaklizzend terrein, wyngerds en hôven. Lykwols komme se ek yn berchtmen as de Alpen en de Pyreneeën foar, dêr't se oant op 2.250 m oantroffen binne.

## Hâlden en dragen
De Provansaalske wrotmûs is benammen oerdeis aktyf. Hy graaft in grut netwurk fan ûndjippe tunnels, wêrby't er by de yngongen "mollebulten" opsmyt. Syn fretten bestiet út gerzen, klaver, alfalfa, woartels en lânbougewaaksen lykas nôt, en dêr leit er yn romten yn syn hoale foarrieden foar de winter fan oan. De Provansaalske wrotmûs kin him it hiele jier rûn fuortplantsje, wêrby't it wyfke nei in draachtiid fan sa'n 20 dagen in nêst fan op syn heechsten 8 jongen smyt. De populaasjetichtheid kin wol 600 bisten de ha bedrage, mar Provansaalske wrotmûzen meitsje gjin grutte populaasjeskommelings troch sa't guon oare soarten wrotmûzen (lykas de fjildmûs) dy kenne. De libbensferwachting fan Provansaalske wrotmûzen bedraacht yn trochsneed 2 jier, mar by ien ûndersyk waarden twa ûnderskate mantsjes op 'e nij fongen 2 jier en 9 moannen nei't se foar it earst fongen en wer loslitten wiene. Dat wiist op in maksimale libbensferwachting yn it wyld fan om ende by de 3 jier, wat de langste is fan alle wrotmûzesoarten.

## Status
De Provansaalske wrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't de populaasje stabyl is en it bist yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Yn jierren dat de populaasjetichtheid heger is as normaal, kinne Provansaalske wrotmûzen frijwat skea tabringe oan lânbougewaaksen. De grutste bedriging foar de soarte is dan ek it gebrûk fan pestisiden troch boeren.
Kalabryske wrotmûs

De **Kalabryske wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus brachycercus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*). Dizze soarte komt foar yn sintraal en súdlik Itaalje, wêrûnder Kalaabrje, de "tean" fan 'e Lears fan Itaalje.

De Kalabryske wrotmûs waard yn 1961 foar it earst beskreaun en waard yn 't earstoan beskôge as in ûndersoarte fan 'e saviwrotmûs (*Microtus savii*). Doe't út nij genetysk ûndersyk oan it ljocht kaam dat de ferskillen tusken de Kalabryske wrotmûs en de saviwrotmûs grutter wiene as dat men earder miend hie, krige de Kalabryske wrotmûs yn 1994 de status soarte taparte.
Tatrawrotmûs

De **Tatrawrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus tatricus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*). Dizze soarte komt foar yn beskate bercheftige kriten fan East-Jeropa. 

## Algemiene beskriuwing
De populaasje fan 'e Tatrawrotmûs falt útinoar yn twa ûndersoarten. Dêrfan libbet *Microtus tatricus tatricus* yn 'e Tatra, op 'e grins fan Poalen en Slowakije, wylst *Microtus tatricus zykovi* fierder nei it súdeasten foarkomt, yn 'e Karpaten fan 'e Oekraïne en Roemeenje. Tatrawrotmûzen libje op hichten fan tusken de 650 en 2.350 m. Se jouwe de foarkar oan in biotoop fan fochtige en rotsige berchgreiden of fan nullewâld heech yn 'e bergen.

De Tatrawrotmûs is it naust besibbe oan Alpine soarten wrotmûzen, lykas de Beierske wrotmûs en de liechtensteinwrotmûs. It âldst bekende fossyl fan 'e Tatrawrotmûs datearret út it Holoseen. De soarte hat de IUCN-status fan "gefoelich", fanwegen syn beheinde en fersnipele ferspriedingsgebiet. De populaasje wurdt rûsd op 200.000-250.000 eksimplaren, en liket stabyl te wêzen.

## Undersoarten
Der binne twa erkende ûndersoarten fan 'e tatrawrotmûs:
* *Microtus tatricus tatricus*
* *Microtus tatricus zykovi*
Liechtensteinwrotmûs

De **liechtensteinwrotmûs** of **Liechtensteins wrotmûs**  (wittenskiplike namme: *Microtus liechtensteini*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*).

De liechtensteinwrotmûs waard foar it earst as aparte soarte beskreaun yn 1927. (It bist is ferneamd nei in persoan, net nei it lân Lychtenstein, dêr't er net foarkomt.) It ferspriedingsgebiet fan 'e liechtensteinwrotmûs omfiemet dielen fan Midden-Jeropa en de noardwestlike Balkan: noardlik Itaalje, súdlik en súdeastlik Eastenryk en dielen fan Sloveenje en Kroaasje.
Glenn Curtiss

**Glenn Hammond Curtiss** (Hammondsport (New York), 21 maaie 1878 - Buffalo, 23 july 1930) wie in Amerikaansk, ûndernimmer, piloat, konstrukteur en pionier fan de Amerikaanske loftfeartyndustry.

Hy sette syn karriêre útein as hurdfytser en fytsmakker; letter ferruile er de fyts foar de motorfyts. Al yn 1904 sette er útein mei de fabrikaazje fan motors foar loftskippen. Yn 1908 waard er lid fan de Aerial Experiment Association (AEA), in ûndersyksgroep dy't pionierre op it mêd fan de loftfeart, en stichte waard troch Alexander Graham Bell yn Beinn Bhreagh Nova Scotia.

Curtiss makke de earste offisjele flecht yn Noard-Amearika dêr't tsjûgen by wiene, wûn in race by de earste *Grande Semaine d'Aviation*-wedstriid yn Reims (Frankryk) en makke de earste lange-ôfstânsflecht yn de Feriene Steaten. Curtiss syn bydragen oan it ûntwerpen en bouwen fan fleanmasines late ta de oprjochting fan de Curtiss Aeroplane and Motor Company, no in ûnderdiel fan Curtiss-Wright Corporation. Syn bedriuw boude fleantugen foar it Amerikaanske leger en de marine, en yn de oanrin nei de Earste Wrâldkriich laten syn eksperiminten mei wetterfleantugen ta foarútgong fan de maritime fleanderij. Curtiss syn boarger- en militêre fleantugen oerhearsken de Amerikaanske loftfeart yn it ynterbellum.

Glenn Hammond Curtiss waard 1964 opnaam yn de National Aviation Hall of Fame, yn 1990 yn de Motorsports Hall of Fame of America, yn 1998 yn de Motorcycle Hall of Fame en yn 2003 yn de National Inventors Hall of Fame. It National Air and Space Museum fan it Smithsonian Institute hat in tal orzjinele dokuminten en in tal fleantugen, motorfytsen en motoren fan Curtiss. Yn Hammondsport stiet it Glenn H. Curtiss Museum.


File:Glenn Curtiss's pilot license.jpg|Glenn H. Curtiss syn fleanbrevet
Ofbyld:Glenn Curtiss on his V-8 motorcycle, Ormond Beach, Florida 1907.jpg|24 jannewaris 1907 waard Curtiss op syn V8 de *fluchste man fan de wrâld*
File:Lena Pearl Neff Curtiss.jpg|Curtiss syn oare helte Lena Pearl Neff, 1910
File:Aero and Hydro cover 14 March 1914.jpg|*"FIRM BELIEVERS IN TRANS-ATLANTIC AVIATION"*Porte en Curtiss op de omslach fan *Aero and Hydro*, 14 maart 1914



## Keppelings om utens
* U.S. Government Centennial of Flight - Glenn Curtiss
* Glenn Curtiss Museum yn Hammondsport, NY
* National Aviation Hall of Fame: Glenn Curtiss
* Glenn Curtiss op IMDb.com
Beierske wrotmûs

De **Beierske wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus bavaricus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan de Alde Wrâld (*Terricola*). Dit bist waard foar it earst as soarte beskreaun troch soölooch Claus König, yn 1962. De status fan 'e Beierske wrotmûs as in aparte soarte is yn 2007 befêstige troch genetysk ûndersyk, al is er tige nau besibbe oan 'e liechtensteinwrotmûs (*Microtus liechtensteini*) út 'e eastlike Alpen. Der binne 23 opsette eksimplaren yn museumkolleksjes.

## Fersprieding
De Beierske wrotmûs libbet yn fochtige berchgreiden, en komt foar tusken 600-1.000 m hichte. König ûntdiek it bist yn 1962 op ien plak, deunby it sky-oard Garmisch-Partenkirchen, yn it uterste súdeasten fan 'e Dútske dielsteat Beieren. Op dyseldichste lokaasje waard lykwols yn 'e tachtiger jierren in sikehûs oanlein, en mei't der sûnt 1962 gjin oare eksimplaren fan 'e soarte mear fûn wiene, waard de Beierske wrotmûs as útstoarn beskôge.

Yn 2000 trof de Eastenrykske wittenskipster Friederike Spitzenberger lykwols samar in eksimplaar yn ien fan 'e mûzefallen oan dy't se brûkte om libbene bisten te fangen foar har ûndersyk nei oare soarten kjifdieren. Dat wie yn Rofan, yn 'e Brandenberger Alpen, krekt oer de Dútsk-Eastenrykske grins yn Tiroal. Fierder ûndersyk nei de Beierske wrotmûs is needsaaklik, mar fanwegen it miniskule ferspriedingsgebiet, it feit dat de soarte by Garmisch-Partenkirchen weiwurden liket te wêzen, en om't it fynplak by Rofan likemin yn in beskerme natoergebiet leit, hat er de IUCN-status fan "krityk" krigen, wat sizze wol dat de soarte op it rântsje fan it útstjerren balansearret.
Werner Göring

**Werner G. Göring** (Salt Lake City, 1924) wie in Amerikaanske bommesmiterpiloat en neef fan nazilieder Hermann Göring. Yn de Twadde Wrâldoarloch fleach Werner Göring 48 missys boppe beset Jeropa yn in B-17 Flying Fortress. 

## Biografy
Werner Göring wie hikke en tein yn Salt Lake City as soan fan Karl en Adele Göring. Begjin 20e iuw emigrearren syn âlden nei de Feriene Steaten. Werner wie de jongere broer fan Karl Göring (1913).

Werner Göring koe floeiend Dútsk prate en waard nei yngeand ûndersyk nei syn komôf talitten by it Amerikaansk leger. Hy waard yndield by de *303rd Bombardment Group - Hell's Angels* fan it *8th Air Force*. Dy ienheid wie ûnder de oarloch yn Ingelân legere op de RAF-basis Molesworth. It feit dat er de neef fan de twadde man fan nazi-Dútslân wie, waard foar hast eltsenien geheim holden. Syn kopiloat, earste luitenant Jack P. Rencher, waard hjitten om Göring del te sjitten at er besykje soe om yn Dútslân te lânjen. Neffens Rencher wie Göring in fûleinich útfierder fan alle misjes, útsein de kear dat er Keulen bombardearje moast, meidat syn beppe dêr wenne. Syn lêste flecht wie 28 jannewaris 1945.

## Dekoraasjes

## Fierder lêze
*, *Hell Above Earth: The Incredible True Story of an American WWII Bomber Commander and the Copilot Ordered to Kill Him*, USA, 2012. ISBN 978-0312617929
Fan Eeghen

**Fan Eeghen** is de namme fan in famylje mei in stambeam yn it genealogysk neislachwurk Nederlânsk Patrisiaat.

De famylje stammet oarspronklik út it West-Flaamske plak Kortemark. Yn de 17e iuw festigen leden harren yn Steatsk-Flaanderen, wêrnei't de famylje om 1650 út West-Flaanderen wei oer Middelburch en Haarlim nei Amsterdam ferfear. Guonts rjochten dêr it keapmanshuis en letter bankiershûs, Van Eeghen & Co op.

Fan 1795 oant 1818 wie Kastiel Beek en Hoff besit fan ferskate famyljeleden.

Hjoed-de-dei wenje de telgen fan de famylje fral yn Amsterdam en omkriten. 

De genealogy fan it laach is opnaam yn it Nederland's Patrisiaat; efterelkoar yn de twadde jiergong (1911), yn de tsiende jiergong (1919) en yn de fiifenfjirtichste jiergong (1959). 

## Bekende leden
In kar:
* Christiaan Pieter van Eeghen (1880-1968), presidint fan De Nederlandsche Bank
* Christiaan Pieter van Eeghen (1816-1889), keapman en filantroop
* Ernst van Eeghen (1920-2007), sakeman en diplomaat
* Esmée van Eeghen (1918-1944), fersetsstriidster
* Henri Louis van Eeghen (1887-1976), keapman en bankier
* Hester van Eeghen (1958), moade-ûntwerpster
* Isabella Henriette van Eeghen (1913-1996), argivaris en histoarika
* Jacob van Eeghen (1818-1834), dichter
* Sam van Eeghen (1853-1934), bankier en politikus


File:Christiaen van Eeghen (1700-1747).jpg|Christiaen fan Eeghen (1700-1747)
File:Jan van Eeghen (1729-1760).jpg|Jan van Eeghen (1729-1760)
Ofbyld:Van Eeghen, Christiaan Pieter.jpg|Christiaan Pieter fan Eeghen
File:Ernst Henry van Eeghen (1981).jpg|Ernst Henry van Eeghen (1981)
List fan grytmannen fan Lemster Fiifgea

Dit is in **list fan [[grytman]]nen fan de [[gritenij]] [[Lemster Fiifgea]]** oant de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851.
Universitêr Medysk Sintrum Grins

It **Universitêr Medysk Sintrum Grins** (Nederlânsk: *Universitair Medisch Centrum Groningen*), ornaris ôfkoarte ta **UMCG**, is in sikehûs yn Grins. De trije kearntaken binne sûnenssoarch, ûnderwiis en ûndersyk. It sikehûs stiet yn de Grinzer wyk Sintrum.

It UMCG is it gearwurkingsferbân dat op 13 jannewaris 2005 ûntstien is tusken it eardere Akademysk Sikehûs Grins (AZG) en de fakulteit Medyske Wittenskippen fan de Ryksuniversiteit Grins. It gebou fan it UMCG datearret fan 1997.
Yn Nederlân binne de universiteiten ferantwurdlik foar it ûndersyk- en ûnderwiisbelied en de akademyske sikehuzen hawwe de ferantwurdliken foar pasjintesoarch, wurkplakfunksje en oplieding ta medysk spesjalist.

It sikehûs hat 1339 bêden en goed 12.871 wurkers yn 2017. It UMCG is ien fan de alve traumasintra yn Nederlân en hat in Mobyl Medysk Team ta syn foldwaan. 

It UMCG makket diel út fan Nederlânske Federaasje fan Universitêr Medyske Sintra. 

## Keppelings om utens
* webstee fan it UMCG (patsintesoarch)
* webstee fan it UMCG (ûnderwiis en ûndersyk)
Ear

* ear (lichemsdiel), it gehoarsorgaan oan 'e sydkant of (by bisten) boppe-op 'e holle
* ear (eigenskip), oansjen en besibbe begripen
Hoef

In **hoef** is de mei hoarnstof (keratine) beklaaide útein fan 'e tean fan in hoefdier. Sa'n hoef bestiet út in justjes sêftere soal omjûn troch de hoefrâne, in fertikale hurde laach as fan in tsjûke neil, dy't yn 'e breedterjochting om 'e teanpunt hinne rôle is. It gewicht fan it bist wurdt yn 'e regel droegen troch sawol de soal as it ûnderste diel fan 'e hoefrâne. Mei't hoeven oanhâldend trochgroeie, moatte bisten yn beweging bliuwe om se ôf te sliten. By bisten dy't lang op stâl stien hawwe (en troch de eigner ferwaarleazge binne), bart dat soms net, mei as gefolch útgroeide hoeven dêr't it bist mar kwealk of net iens mear op rinne kin. Hoefdieren dy't lang stilsteane, binne dêrom fersoarging troch in poatbekapper brek.

Hoeven komme foar by hoefdieren, dy't opdield wurde kinne yn 'e evenhoevigen en de ûnevenhoevigen. By dy lêste groep, dêr't û.m. it hynder ta heart, hawwe de bisten yn 'e regel in hoef dy't út ien inkeld stik (oftewol ien inkele tean) bestiet (al komme trije teannen by guon soarten ek foar). De tapirs binne in apart gefal, mei't dy trije teannen oan 'e efterpoaten en fjouwer oan 'e foarpoaten hawwe. De evenhoevigen, dêr't û.m. de ko, it skiep, de geit en de baarch ta hearre, hawwe twa teannen, oftewol in spjalten hoef.
Poalstreek

De **poalstreek** is it gebiet benoarden de Noardpoalsirkel (it Noardpoalgebiet of de Arktis) en it gebiet besuden de Súdpoalsirkel (it Súdpoalgebiet). Yn 'e poalstreken befynt him op it Noardlik Healrûn de Noardlike Iissee en in protte eilannen dêr't Grienlân it grutste fan is, en op it Súdlik Healrûn de Súdlike Oseaan en it kontinint Antarktika.

Karakteristyk foar de poalstreken is de ekstreem lege temperatuer, as gefolch wêrfan't dy gebieten fierhinne troch iis en snie oerdutsen binne. De lege temperatuer wurdt feroarsake troch it feit dat it sinneljocht troch de rûning fan 'e Ierde skean op 'e poalstreken delskynt. Dêrtroch wurdt minder waarmte yn 'e grûn opnommen. Ek karakteristyk foar de poalstreken binne de ekstreme ferskillen yn it tal oeren sinneljocht deis. By 't simmer is it yn 'e poalstreken parmanint ljochtskyndei, wylst it der winterdeis permanint tsjuster is.

Yn 'e lêste jierren binne der grutte feroarings yn 'e poalstreken merkber, dy't feroarsake wurde troch de opwaarming fan 'e Ierde. Boppe de Noardpoalsirkel skoot de iisgrins hieltyd fierder op nei it noarden ta. Saakkundigen ferwachtsje dat it Noardpoalgebiet  al foar 2050 simmerdeis hielendal iisfrij wêze sil. 

Ek oare planeten hawwe poalstreken. It noardpoalgebiet fan 'e moanne befettet nei alle gedachten grutte hoemannichten beferzen wetter, krekt as de poalstreken op Mars.
Klau

In **klau** (Latyn: *falcula*), by rôffûgels ek **kloer** neamd, is de kromme, yn 'e lingterjochting dûbeltearde neil fan in bist. Krekt as minskeneilen besteane klauwen út hoarnstof (keratine), deselde substânsje dêr't ek hier, hoeven en it skyld fan skylpodden út opboud binne. By de measte kateftigen binne de klauwen ynlûkber yn fleizige skieën yn 'e teannen; as se de spieren yn dat diel fan it lichem gearlûke, komt de klau foar 't ljocht, wylst er wer ferdwynt as se de oangeande spieren ûntspanne.

Klauwen hawwe útinoar rinnende funksjes. Rôfdieren, lykas kateftigen, bearen, rôffûgels en ûlen, brûke se faak by de jacht. By û.m. hûneftigen en jachtloaihoarsen binne de klauwen sa stomp dat se nutteleas binne om proaien mei fêst te hâlden; ynstee fungearje se by dy bisten as ûnderstiping by it hurddraven, allyk de noppen ûnder de skuon fan in fuotballer. By herbivoaren en omnivoaren (wêrûnder bearen) wurde de klauwen (ek) as ark brûkt foar it opknappen fan alderhanne putsjes, lykas klimmen en it berikken fan fretten (bgl. it iepenjen fan skelpdieren).
Wâl

In **wâl**, **igge** of **oere** is de râne fan in oerflaktewetter, lykas in rivier, beek, kanaal, feart, sleat, greppel, fiver, poel of mar. By de see wurdt sa'n râne de kust neamd. Wâlen kinne fan natuere foarkomme of keunstmjittich (d.w.s. troch de minske makke) wêze. Yn Nederlân binne frijwol alle wâlen keunstmjittich, mei't frijwol alle wetterwegen hjir yn meardere of mindere mjitte troch de minske yn har streaming oanpast binne, of sels hielendal fan minsklike makkelei binne. Faak wurdt der noch in trêde soart fan wâl ûnderskaat, de natoerfreonlike wâl, dy't dan wol troch minsken oanlein is, mar op sa'n manear dat de natoer, it lânskip en de ekology dertroch stimulearre wurde.

Keunstmjittige wâlen wurde gauris tsjin ôfbroazeling beskerme troch wâlhout of oare foarmen fan beskoaiïng. Dêrtroch wurdt de natoerlike wurking fan 'e ûnderwâl as biotoop sterk beheind. By grutte rivieren ferfolje strekdammen en rivierhaden deselde funksje as beskoaiïng. Tsjintwurdich is der in trend geande om yn natoergebieten al sokke keunstmjittige eleminten út it lânskip te ferwiderjen, sadat de rivieren wer meänderje kinne.

By rivieren hat men it gauris oer de rjochterigge en de lofterigge; dat hat der neat mei te krijen hoe't men derfoar stiet, mar is bûn oan 'e streamrjochting. As men mei de rêch nei de boarne fan 'e rivier stiet (en dus streamôf sjocht), hat men de rjochterigge rjochts en lofter lofts, mar as men mei de rêch nei de riviermûning stiet (en dus streamop sjocht), hat men de rjochterigge lofts en de lofterigge rjochts.
Snijtosk

In **snijtosk** of **ynsisive** (fan it Latynske *incidere*, "snije") is in soarte fan tosk dat yn 'e regel foaroan yn 'e mûle sit. Yn it gebit fan in folwoeksen minske sitte acht fan sokke snijtosken, twa yn elts kwadrant. Dy kinne opdield wurde yn 'e 4 sintrale snijtosken (of foartosken) en de 4 laterale snijtosken dy't oan wjerskanten njonken de sintrale snijtosken sitte en oan 'e oare kant grinzgje oan 'e hoektosken. In fierdere ûnderferdieling kin makke wurde troch de eigenskipswurden "maksillêr" (fan 'e boppekaak) en "mandibulêr" (fan 'e ûnderkaak) ta te foegjen. Dêr kin dan noch "lofter" en "rjochter" oan tafoege wurde om 'e lofterhelte en de rjochterhelte fan it gebit oan te jaan. De minsklike snijtosken binne:
* de rjochter en lofter maksillêre sintrale snijtosken (yn 'e boppekaak, it tichtst by de midden fan 'e lippen)
* de rjochter en lofter mandibulêre sintrale snijtosken (yn 'e ûnderkaak, it tichtst by de midden fan 'e lippen)
* de rjochter en lofter maksillêre laterale snijtosken (yn 'e boppekaak, oan wjerskanten fan 'e sintrale snijtosken)
* de rjochter en lofter mandibulêre laterale snijtosken (yn 'e ûnderkaak, oan wjerskanten fan 'e sintrale snijtosken)

Snijtosken hawwe de funksje om iten ôf te biten of yn lytsere stikjes te snijen ûnder it kôgjen, wylst it eigentlike mealwurk dien wurdt troch de kiezzen. Om har snijfunksje ferfolje te kinnen, hawwe de snijtosken in relatyf skerpe râne. By minsken binne de snijtosken faak de earste tosken fan it folwoeksen gebit dy't trochkomme yn it saneamde wikselgebit. Dêrmei ferfange se dan om it sechsde of sânde libbensjier de molkesnijtosken.

By oare bisten fariëarret it tal snijtosken. Sa beskikke opossums oer mar leafst 18, wylst gurledieren der hielendal gjint hawwe. Katten, hûnen, foksen, bargen en hynders hawwe der 12. Kjifdieren hawwe der mar 4, twa yn 'e boppekaak en twa yn 'e ûnderkaak, dy't kjiftosken neamd wurde. Hazze-eftigen (d.w.s. hazzen en kninen) waarden foarhinne ek as kjifdieren beskôge, mar ûnderskiede har fan dat skift trochdat se 6 kjiftosken hawwe (it trêde pear, dat folle lytser is, sit rjocht efter de foarste kjiftosken). Kobisten, ta einbeslút, hawwe yn 'e boppekaak gjin snijtosken, mar yn 'e ûnderkaak 6.
Stiente

**Stiente** of **stien** is it fêste, hurde, konsistinte materiaal dêr't op in protte plakken de grûn út bestiet. In stiente is opboud út fragminten dy't klasten neamd wurde, of oars út mineralen.

De ierdkoarst bestiet út withoefolle soarten stienten. Dy bepale foar in wichtich part hokker eigenskippen oft it ierdoerflak hat: it reliëf en it lânskip, de draachkrêft fan 'e ûndergrûn, de boaiemfoarming en de wetterhúshâlding. Stiente kin yn trije haadkloften ferdield wurde nei de wize dêr't it op foarme wurdt: stjurringsstiente ûntstiet troch it stjurjen fan raande stien (magma); sedimintêr stiente troch it besinken of delslaan fan sedimint; en metamorf stiente troch it groeien fan nije mineralen yn besteande soarten stien. Troch ferwaring en eroasje kin stiente ôfbrutsen wurde, mar it materiaal dat op dy manear op ien plak ferlern giet, kin op in oar plak bedarje en dêr in nije stiente foarmje.

Ut stienten wurde mineralen, ertsen of eleminten (koartom: dylchstoffen) fan ekonomysk belang wûn. Stiente sels kin ek in weardefolle helpboarne wêze, bygelyks as it tapast wurdt as natoerstien, lykas granyt of moarmer.
Krûd (plant)

In **krûd** of in **krûdplant** is in krûdeftige plant dy't net of mar yn tige lichte mjitte ferhoutet. Sokke planten fertoane net of mar kwealk groei yn 'e omtrek fan 'e stâle, en hawwe dus gjin stam of tûken dy't mei it jier grouwer wurde. Krûden kinne ienjierrich, twajierrich of fêst wêze.

Krûdplanten moatte net betize wurde mei de ‘krûden’ dy't yn 'e koken brûkt wurde foar itensiederij, of medisinale krûden. De meast krûdplanten wurde noch as smaaktafoeging brûkt, noch hawwe se in medisinale wurking (tink oan koalsied). Oarsom hoege krûden dy't by it itensieden brûkt wurde, net krûdeftich te wêzen, sa't bygelyks mei roazemaryn it gefal is.
Skob

In **skob** of **skobbe** (Latyn: *squama*) is in lyts, stiif plaatsje fan hoarnstof (keratine) of fan in oare, hoarneftige stof, dy't út 'e hûd fan beskate libbene wêzens groeit mei as doel om dy wêzens beskerming te bieden.

Skobben komme oer frijwol it hiele lichem foar by fisken en by de measte reptilen; by fûgels op 'e poaten; en by ynsekten op ferskate plakken fan it lichem. Sa sitte se by flinters en motten op 'e wjukken en soargje dêr foar de felle kleuren (by flinters) of kamûflaazje (by motten). Ek komme se (oer hast it hiele lichem) foar by in lytse groep sûchdieren: de skobbedieren. By bienfisken, hagedissen, slangen en skobbedieren oerlaapje de skobben inoar; by kreakbienfisken (haaien en roggen) en krokkedillen oerlaapje se inoar krekt net. Men giet derfan út dat de skobben fan skobbedieren har ûntwikkele hawwe út hier, wylst de fearren fan fûgels ek út skobben ûntstien wêze moatte.

Njonken biologyske skobben besteane der ek neimakke foarmen fan skobben. Sa hiene in protte iere wapenrissen ek skobben, dy't letter ferfongen waarden troch maljen.
Krûd

* krûd (plant), in krûdeftige (d.w.s. net-houteftige) plant
* krûd (speserij), in smaakfersterkjend middel dat by it itensieden tafoege wurdt
* krûd (genêskunde), in plant mei in genêskrêftige wurking
* krûd (eksplosyf), in eksplosyf mingsel foar it ôfsjitten fan fjoerwapens en fjoerwurk, better bekend as sjitkrûd
Woartel

* woartel (plant), it ûndergrûnske diel fan in plant
* woartel (griente), in oranjekleurige, langwerpige grientesoarte
* woartel (wiskunde), in wiskundige term
Woartel (plant)

De **woartel** is it ûndergrûnske diel fan in plant, dat ferskate wichtige funksjes hat. Yn it foarste plak tsjinnet it om wetter en dêryn oploste fiedingsstoffen út 'e boaiem op te nimmen, wat foar planten in earste libbensbehoefte is. Troch de opname fan wetter ûntstiet der in woarteldruk, dy't by ûnfoldwaande ferdamping yn 'e blêden sa grut wurde kin dat it oerstallige wetter by de blêden nei bûten ta parse wurdt yn in proses dat gúttaasje neamd wurdt. In twadde wichtige funksje is it jaan fan stevichheid oan 'e plant troch in goede, djippe ferankering yn 'e ûndergrûn. Wat grutter de plant, wat grutter en djipper oft it woartelstelsel sadwaande wêze moat. Teffens fungearje de woartels by in protte planten ek as opslachplak foar fiedingsstoffen. By gewaaksen dy't har ûngeslachtlik fuortplantsje spylje de woartels fierders in wichtige rol op dat mêd.

Hoewol't woartels trochstrings ûnder de grûn lizze, kin it foarkomme dat se, bygelyks fanwegen de boaiemsteldheid, op plakken boppe de grûn groeie, of dat se troch boaiemeroazje bleatfallen binne. Beskate wetterplanten groeie hielendal net yn 'e grûn, mar helje al har fiedingsstoffen streekrjocht út it wetter dêr't se op driuwe. Sokke planten hawwe in grut tal tige lytse woarteltsjes en gjin woartelstôk of haadwoartel, om't se op it wetter gjin stevige ferankering nedich binne. By de measte gewaaksen kin lykwols steld wurde dat de woartel likernôch op grûnnivo oergiet yn 'e stâle. Men kin de woartelstôk fan 'e stâle ûnderskiede trochdat der oan 'e woartelstôk gjin blêden of knopen (nodiën) sitte.
Blêd

* blêd (plant), in diel fan in plant
* blêd (tydskrift), in tydskrift
* blêd (papier), in fel papier
* blêd (limmet), it limmet fan in mês of swurd
Blêd (plant)

In **blêd** (mt. de **blêden**, it **blêdt(e)** of it **blêd**) is in diel fan rintfearren (farens) en siedplanten, dat oan 'e ein fan 'e stâle of tûke sit en yn 'e regel grien fan kleur is, mei in platte, ovalige foarm. It ferfollet ferskate funksjes, wêrfan't de wichtichsten fotosynteze en de ferdamping fan wetter binne. Mei help fan fotosynteze wurdt yn blêden ûnder ynfloed fan sinneljocht út koalstofdiokside en wetter glukoaze makke, wylst by dat proses soerstof frijkomt. Dêrnjonken wurdt yn blêden troch de ferdamping fan wetter en de dêrmei mank geande kapillariteit de tastream fan fiedingsstoffen út 'e woartels nei de top op gong holden. 

Blêden komme foar yn in ferskaat fan foarmen, mjitten en stannen. De nullen fan nullebeammen binne ek in soarte fan blêden. Fierders hawwe moassen krektlyk in soarte fan blêden, mar dat binne eins gjin echte blêden mar organen fan 'e gametofyt, dy't ek yn bou sterk ôfwike fan 'e blêden fan rintfearren en siedplanten. Oare plantaardige organismen, lykas algen, ûntwikkelje gjin blêden, hoewol't by guon brúnwieren, lykas kelp, wol deeglik blêdeftige struktueren oanwêzich binne. Dy meie as it derop oankomt lykwols net betize wurde mei echte blêden.
Bast

De **bast** of **beambast** is de bûtenste laach fan 'e stâlen en stammen fan houtplanten. Meastal wurdt der it gehiel fan skors en oangroeilaach mei bedoeld, mar it komt ek foar (fral yn wittenskiplike teksten) dat der ûnderskie makke wurdt tusken de skors, it ôfstoarne, bûtenste part, en de echte bast of it floëem, dat oan 'e binnenkant dêrfan leit. Troch de bast rint it fettestelsel dat it transport fan wetter en fiedingsstoffen fan en nei de woartels en blêden fersoarget.
Skors

De **skors** of **skoars** is de bûtenste laach fan 'e stâlen en stammen fan houtplanten, en it ôfstoarne, bûtenste part fan 'e bast. Skors bestiet út koark. De wanden fan 'e sellen derfan binne ûntrochlittend wurden troch de ôfsetting yn 'e selwand fan suberine, dat sterk op lignine liket. Dêrtroch fungearret de skors as in soartemint hûd foar de plant, dy't beskerming biedt tsjin alderhanne ynfloeden fan bûtenôf, lykas skimmels, baktearjes en skansearrings.

De bekendste skorsfoarm is dy fan 'e koarkiik (*Quercus suber*), in beam út de famylje fan 'e bûkeftigen (*Fagaceae*), dy't yn it Middellânske-Seegebiet groeit, fral op it Ibearysk Skiereilân. Om 'e tsien jier is dêrfan de skors oangroeid ta in rispbere laach, dêr't koarken fan makke wurde foar de ôfsluting fan û.o. wynflessen.
Stâle (plant)

De **stâle** is njonken de woartel it wichtichste ûnderstypjende diel fan in plant, dat fuort boppe de grûn begjint en meastal trochrint oant de top of krún fan 'e oangeande plant. By houtplanten wurdt de stâle de stam neamd. De stâle jout planten stevichheid en soarget foar it ynterne transport fan fiedingsstoffen út sawol de woartels as de blêden. Dêrnjonken fynt de groei fan in plant (sawol yn 'e lingte as yn 'e omtrek) benammentlik plak yn 'e stâle.

Mei de woartels en de blêden is de stâle ien fan 'e trije basisûnderdielen fan planten. Hy bestiet út lidden (of ynternodiën) en knopen (of nodiën). De knopen binne de grouwere dielen fan 'e stâle, dy't knoppen befetsje. Dy kinne útgroeie ta blêden en nei ferrin fan tiid, by beskate soarten, ta súdtûken. Oan 'e top fan 'e stâle sit in groeipunt, dat by krûden yn 'e fegetative faze fan 'e plant blêden foarmet, en yn 'e generative faze blommen. By guon houteftige gewaaksen binne tagelyk sawol blêdknoppen as blomknoppen oanwêzich. By klimplanten is de eigen stâle net stevigernôch om op te stypjen; sokke planten wine har om oare gewaaksen hinne en brûke sa de stâlen fan oare planten foar stevichheid.
Stâle

* stâle (ark), it hânsel fan in stik ark
* stâle (plant), it rjochtoppige diel fan in plant
* stâle (poddestoel), it rjochtoppige diel fan in poddestoel
Sied (plant)

In **sied** of **siedsje** is in embryoanyske plant dy't, ornaris mei in ynterne fiedingsboarne, omjûn wurdt troch in beskermjende, faak hurde, bûtenlaach dy't de siedmantel neamd wurdt. It is it produkt fan it fuortplantingsproses dat plakfynt binnenyn de memmeplant; mei de foarming fan it sied wurdt dat proses yn siedplanten foltôge. Der besteane ferskate meganismen dy't planten brûke om har sied te fersprieden.
* anemogory: fersprieding troch de wyn; bekend fan it sied fan 'e hynsteblom, dat fêstsit oan in lyts plomke dat meifierd wurdt troch de wyn
* autogory: fersprieding troch de plant sels
** fysiologyske autogory: hjirby wurdt (by oanrekking) it sied fuortspuite
** meganyske autogory: hjirby sit it sied faak yn in iepenspringend sieddoaske, sadat it fuortslingere wurdt
* hydrogory: fersprieding troch wetter
** nautohydrogory: fersprieding troch fuortdriuwen op streamend wetter
** ombrohydrogory: fersprieding fia it spatwetter fan fallende reindrippen
* soögory: fersprieding troch bisten; hjirby sitte der heakjes (klissen) oan it sied, sadat it yn 'e pels fan passearjende bisten hingjen bliuwt, of is it ferpakt yn in smaaklike frucht, dy't troch bisten opfretten wurdt en op in oar plak wer útdriten
** antropogory: fersprieding troch minsken
** myrmekogory: fersprieding troch eamels

In protte plantedielen dy't yn it deistich spraakgebrûk oantsjut wurde as "sieden", binne eins drûge fruchten of pitten. Sinneblommesied, bygelyks, wurdt faak ferkocht wylst it noch yn 'e hurde pit sit. Ek moat sied net betize wurde mei nuten, dat de hurdmantelige fruchten fan guon planten binne, dêr't it sied binnenyn sit. By guon sêfte fruchten (de saneamde stienfruchten) wurdt it sied de "stien" neamd.
Maurizio Malvestiti

**Maurizio Malvestiti** (Filago, 25 augustus 1953) is in Italjaansk roomsk-katolyk geastlike. Hy folge yn 2014 biskop Giuseppe Merisi op fan it bisdom Lodi.
## Libbensrin
Malvestiti waard ta pryster wijd op 11 juny 1977. Hy waard 26 augustus 2014 ta biskop fan Lodi beneamd. 11 oktober 2014 waard er ta biskop wijd troch Leonardo Sandri, kardinaal fan de Kongregaasje foar Easterske Tsjerken, yn de Sint-Pitersbasilyk yn Rome.

## Galery

Ofbyld:Episcopal ordination of bishop Maurizio Malvestiti.jpg|De Maronityske patriarch Rahi leit mgr. Malvestiti de hannen op by dy syn wijing ta biskop. Efter him de kardinalen Sandri en Müller, 11 oktober 2014
Ofbyld:BISHOP malvestiti lodi installed.jpg|Biskop Malvestiti op 'e dei fan syn ynstallaasje, yn de katedraal fan Lodi, 26 oktober 2014
Ofbyld:Bishops Malvestiti and Warda.jpg|Biskop Malvestiti mei biskop Bashar Warda (rj.) de jûns foar Pinkster yn de katedraal fan Lodi, 14 maaie 2016.
Ofbyld:Bishops miragoli and malvestiti.jpg|Biskop Malvestiti set de *pileolus* op Egidio Miragoli, nei't dy krekt ta biskop fan Mondovì keazen is, 29 septimber 2017.


## Keppelings om utens
* Catholic Hierarchy bio
Bernard Fullenius

* Bernard Fullenius (1565-1636), teolooch en predikant
* Bernard Fullenius (1602-1657), heechlearaar Easterske talen, wiskundige en natuerkundige
* Bernard Fullenius (1640-1707), wiskundige en ûnder mear skepen fan Frjentsjer