open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinnewrotmûs

De **dinnewrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus pinetorum*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld (*Pitymys*). Dizze soarte komt foar yn Noard-Amearika, yn it hiele easten fan 'e Feriene Steaten, wêrby't syn ferspriedingsgebiet yn it westen oan 'e steaten Nebraska, Kansas, Oklahoma en Teksas ta rikt. 

## Uterlike skaaimerken
De dinnewrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8⅓-12 sm, mei in sturtlingte fan 1½-4 sm en in gewicht fan 14-37 g. Syn pels is op 'e rêch giel- oant dûnkerbrún, en op 'e bealch witich of ljochtgrizich. De eagen, earen en sturt binne allegear yn grutte belune as adaptaasje ta in fierhinne ûndergrûnske libbensstyl.

## Biotoop
Dinnewrotmûzen komme foar yn leafwâld, drûch greidlân en apelwyngerds. Se hawwe in foarkar foar beboske biotopen mei ferskate lagen fan opgeande begroeiïng, mar ek foar nullestrewellen, legere boaiemfegetaasje en âlde fallene beamstammen. De ierde moat net al te drûch wêze, mar kin fierders útinoar rinne fan feangrûn oant grint.

## Hâlden en dragen
Dinnewrotmûzen hâlde ta yn eigengroeven ûndergrûnske gongestelsels, dêr't se fierwei it grutste part fan har tiid trochbringe. Boppe de grûn komme se mar selden. Dy libbenswize makket har frijwol ûnkwetsber foar rôffûgels en ûlen, mar net foar martereftigen en slangen. Dinnewrotmûzen libje yn famyljegroepen, besteande út in mantsje en in wyfke dy't harsels fuortplantsje, oanfolle mei har jongen en soms ien of twa ûnbesibbe eksimplaren dy't migrearre binne út oare famyljegroepen en as helpers fungearje by it grutbringen fan 'e jongen. De wyfkes binne har mantsjes tige trou, en hâlde en drage har withoe agressyf foar frjemde mantsjes oer.

De dinnewrotmûs fret benammen dielen fan 'e woartels en stâlen fan planten, en fierders fruchten, sied, skors, ûndergrûnsk groeiende skimmels en ynsekten. Om't se it measte focht dat se brek binne, út plantedielen binnenkrije, kinne se mei mar in bytsje wetter ta. Yn 'e winter lizze se itensfoarieden oan.

Yn it noarden fan har areaal duorret de peartiid fan dinnewrotmûzen fan maart oant earne tusken novimber en jannewaris. Yn it suden plantsje se har it hiele jier rûn fuort. De draachtiid duorret 20-24 dagen, wêrnei't 1-4 kear jiers in nêst mei 1-5 jongen smiten wurdt. Wyfkes binne yn 'e regel mei likernôch 105 dagen geslachtsryp, mar yn útsûnderlike gefallen al mei 77 dagen.

## Status
De dinnewrotmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Dizze soarte bringt yn 'e Feriene Steaten elts jier foar $50 miljoen oan skea ta oan apelwyngerds, en wurdt troch túnkers sadwaande yn 'e regel sjoen as skealik ûngedierte.
Heinrich Petersen-Angeln

**Heinrich Wilhelm Petersen**, bekend ûnder de namme **Heinrich Petersen-Angeln** (Westerholz, 4 april 1850 -  Angeln, Düsseldorf, 23 april 1906) wie in Dútsk keunstskilder. Hy wie in learling fan Eugen Dücker. Hy wurke in protte yn Nederlân en skildere yn de styl fan de Düsseldorfske Skoalle en de Haachske Skoalle.

## Literatuer
* Ulrich Schulte-Wülwer: *Heinrich Petersen-Angeln. Maler der Nord- und Ostsee (1850–1906)*. Westholsteinische Verl.-Anst. Boyens, Heide 1993. ISBN 3-8042-0640-9
* Ulrich Schulte-Wülwer: *Künstlerkolonie Ekensund am Nordufer der Flensburger Förde*. Westholsteinische Verl.-Anst. Boyens, Heide 2000. ISBN 3-8042-0867-3

## Keppelings om utens
* Petersen-Angeln by de RKD
* Biografyske ynformaasje op de webside fan Simonis & Buunk
Hôf (perseel mei fruchtbeammen)

In **hôf**, **hou** of **hôving** is in stik grûn dat yn gebrûk is foar it kweken fan frucht- of nutebeammen, mei as doel om 'e fruchten of nuten te brûken foar minsklike konsumpsje. Yn Nederlân komme sokke hôven fral foar yn 'e Betuwe en yn it Lân fan Maas en Waal. Foarhinne hiene ek yn Fryslân in protte boerepleatsen in eigen hofke; dêrfandinne it wurd "hofkesjonge", dat it stellen fan fruchten út oarmans hôf wie. Yn it Frysk wurdt it wurd "wyngerd" wol as synonym foar "hôf" brûkt, hoewol't in wyngerd eins in spesifyk soarte hôf is, dêr't druven kweekt wurde.
Hou

* hou (perseel mei fruchtbeammen), in stik lân dat bestimd is foar it kweken fan fruchten of nuten
* hou (tsjerkhôf), in alternative namme foar in tsjerkhôf
* Hou (útbuorren), in útbuorren benoarden Koarnwert
Hôf

* hôf (perseel mei fruchtbeammen) (ek hou of hôving), in stik lân dat bestimd is foar it kweken fan fruchten of nuten
* hôf (tsjerkhôf) (ek hou), in tsjerkhôf of begraafplak
* hôf (adel) (ek hof), in geografyk plak, sosjaal fermidden of arsjitektoanysk ferbliuw fan in persoan fan hege adel
* hôf (gerjocht) (ek hof), it heechste rjochterlik kolleezje ûnder de Hege Ried

Sjoch ek: hof
Hamsters

De **hamsters** (wittenskiplike namme: *Cricetinae*) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*) en de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), dêr't ûnder oaren ta hearre de (gewoane) hamster, dy't yn Nederlân yn it wyld foarkomt, en de goudhamster, in bekend húsdier. Yn totaal binne der 19 libbene soarten, ferdield oer 7 skaaien. De hamsters binne nau besibbe oan 'e oare ûnderfamyljes fan 'e wrotmûseftigen, de wrotmûzen (*Arvicolinae*) en trije groepen dy't mei-inoar beflapt wurde ûnder de oantsjutting mûzen en rotten fan de Nije Wrâld.

## Algemiene beskriuwing
Hamsters binne yn it wyld benammen yn 'e skimerperioaden en yn mindere mjitte nachts aktyf, en bliuwe oerdeis yn eigengroeven hoalen ûnder de grûn om rôfdieren te ûntrinnen. Se frette benammen sied (plant)sied, fruchten en griene plantedielen, mar wreidzje har menu út en troch út mei gravende ynsekten. Se steane fral bekend om har wangpûden, dy't se oant har skouders oprekke kinne troch se fol te stopjen mei fretten dat se yn lytse stikjes biten hawwe. As der net mear by kin, keare se werom nei har hoale om dêr yn alle rêst it opgarre fretten te beplúzjen. Dit ferminderet de tiid dat se bleatsteane oan predaasje en ferbetteret dus har kânsen om te oerlibjen. De Sineeske hamster (*Criteculus griseus*) is de iennichste soarte mei in grypsturt (de measte soarten hamsters hawwe in koart, hast rudimintêr sturtsje).

## Domestisearring
Hamsters wurde faak ek as húsdier holden troch de minske. Domestisearring fan dit slach bisten liket benammen ûntstien te wêzen nei't medyske ûndersykslaboratoaria om 'e midden fan 'e tweintichste iuw hinne hamsters begûnen hâlden, om't se har yn finzenskip sa maklik fuortplantsje. De meast holden soarte is de goudhamster (*Mesocricetus auratus*), mar ek de trije soarten dwerchhamsters (*Phodopus*) binne frij populêr. Om't se nachtdieren binne, hingje hamsters derta oer om oerdeis te sliepen en nachts klearwekker en aktyf te wêzen, wat foar eigners nochal yrritant wêze kin mei al dat gekoaibyt en getsjildraaf by neare nacht.

## Underfamylje-opbou
Frucht

* frucht (iten), foar konsumpsje bestimde fleizige fruchten
* frucht (plant), it útgroeide fruchtbegjinsel fan in blom
* frucht (embryo), it embryo fan in bist
* frucht (rjocht), in term út it Nederlânske rjocht
Josef Hugo Dischner

**Josef Hugo Dischner** (1902-1989) wie kampkommandant fan it kamp Westerbork.

Josef Hugo Dischner wie in *SS-Obersturmführer* en wie 1 septimber 1942 de ferfanger fan kampkommandant Erich Deppner. Dischner wie in kommandant dy't bekend stie om syn wredens en syn alkoholgebrûk. Dischner bleau net lang op syn post en waard al op 9 oktober 1942 ferfongen troch *Polizei-Inspektor* Bohrmann, dy't oars al trije dagen letter opfolge waard troch Albert Konrad Gemmeker.
Nút

* nút (frucht), in inkele dopfrucht mei in ferhoute fruchtwand
* nút (iten), in kulinêre oantsjutting foar alle hurde fruchten
* nút (penis), it foarste part fan it manlik geslachtsdiel
* nút (testikel), in sprektaalterm foar de siedballen, almeast yn meartal brûkt (nuten)
* nút (arsjitektuer) (ek neut), in stiennen klippe of houten ûnderstik fan in stile
* nút (hout) (ek neut), in ynlaske stik hout
Apenút

De **apenút** of **pinda** (*Arachis hypogaea*) is in plant, en de pûlfrucht dêrfan. It is, oars as de namme seit, net wier in nút. Apenútsjes wurde baarne iten, of soms út de skyl, of roastere. Mar der wurdt ek oalje en nútsjesmoar fan makke.


Peanut 9417.jpg|
Peanut oil bottle.jpg|
PeanutButter.jpg
Peanuts (Arachis hypogaea) - in shell, shell cracked open, shelled, peeled.jpg|
Dragee_"Арахис_в_шоколаде"_02.jpg|
Nút (frucht)

In **nút** is in inkelfâldige dopfrucht, dy't bestiet út in hurdere fruchtwand en in sêfter sied, dat oer it algemien ytber is. By de riping wurdt de stieneftige of houteftige fruchtwand faak hielendal of foar in part tige hurd. Net alle nuten binne trouwens ytber; sa binne de ikels fan 'e Kalifornyske iik dêr fierstente bitter foar. Yn 'e plantkunde wurde inkeld nuten wêrfan't de húl **net** iepenspringt om it sied derút te litten beskôge as "echte nuten"; yn 'e itensiederij wurde folle mear fruchtesoarten ûnder de term "nút" beflapt.

Foarbylden fan wiere nuten binne hazzenuten (fan 'e hazzebeam), bûkenuten (fan 'e bûk), kastanjes (fan 'e kastanje) en ikels (fan 'e iik). Oare fruchten dy't faak as nút oantsjutten wurde (mar dat yn 'e botanyske sin net binne), binne ferskate soarten stienfruchten (lykas wânuten en kokosnuten) of sieden fan stienfruchten (lykas mangels en betelnuten); oarsoartige sieden (lykas cashewnuten, pistaches, makadamianuten en pekannuten); en pûlfruchten (lykas pinda's of apenútsjes)
Underryk

In **ûnderryk** is in taksonomyske rang dy't tusken in ryk en in stamme yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan riken.

## Sjoch ek
* Taksonomy
* Takson
Moassen

De **moassen** of **blêdmoassen** (Latynske namme: *Bryophyta*) foarmje in stamme fan it ryk fan 'e planten (*Plantae*) en it ûnderryk fan 'e lânplanten (*Embryophyta*). It binne oer it algemien lytseftige, blomleaze, krûdeftige planten dy't deun opinoar groeie yn matten of kjessens op beskade of fochtige plakken, op 'e grûn, op rotsen of as epifyten op 'e stammen fan beammen. Se binne yn 'e regel 1-10 sm lang, hoewol't in diel folle langer is, lykas de dawsonia, de heechste soarte moas op 'e wrâld, dy't wol 50 sm heech wurde kin.

Moassen binne almeast griene planten, gauris mei sawol in stâle as struktueren dy't op blêden lykje (mar as it derop oan komt gjin echte blêden binne). Se hechtsje har mei rizoïden (woarteleftige struktueren), mar beskikke net oer echte woartels; rizoïden wurde, oars as echte woartels, net brûkt foar it opnimmen fan fiedingsstoffen út 'e ûndergrûn. Fierders hawwe se ek gjin wier systeem fan fetten foar it transport fan wetter en fiedingsstoffen, sa't de faskulêre planten (*Tracheophyta*) dat hawwe. Ek produsearje se gjin sied, mar plantsje se har fuort mei spoaren, krekt sa't rintfearren (farens) en poddestuollen dat dogge.

De stamme fan 'e moassen (*Bryophyta*) omfiemet sa'n 12.000 ûnderskate soarten. Foarhinne waarden ta dizze taksonomyske groep ek de levermoassen (*Marchantiophyta*) en de haumoassen (*Anthocerotophyta*) rekkene, mar neffens moderne ynsichten foarmje dy elts in aparte stamme, en steane se dus binnen it ûnderryk fan 'e lânplanten op deselde hichte mei de moassen en de faskulêre planten. Yn it deistich spraakgebrûk wurde de moassen lykwols noch altyd mei de levermoassen en de haumoassen ûnder de oantsjutting moas beflapt. De koarstmoassen of lichens binne lykwols gjin moassen en sels gjin lânplanten, mar ynstee gearwurkingsfoarmen tusken skimmels en grienwieren en/of blauwieren. De stúdzje nei moassen wurdt bryology neamd; op dat mêd is yn Nederlân de Bryologyske en Lichenologyske Wurkgroep aktyf.

## Stamme-opbou
Koarstmoas

In **koarstmoas** of **lichen** is in út twa dielen besteand organisme, dat foarme wurdt troch in skimmel en in fotosyntetyske partner. Dat kin in blauwier (in baktearje) wêze, of in grienwier (in alch). Tegearre foarmje dy beide dielen in hiel oar organisme as isolearre skimmels, blauwieren of grienwieren, en de gearwurking (symbioaze) is faak sa inich dat de symbionten bûten har gearwurkingsferbân net oerlibje kinne.

Koarstmoas is in losse term yn it deistich spraakgebrûk en in ynformele taksonomyske groep, dy't de klassen *[[Ascomycota]]*, *[[Basidiomycota]]* en *[[Deuteromycota]]* fan it ryk fan 'e skimmels (*Fungi*) omfiemet. Koarstmoassen binne gjin lânplanten en nettsjinsteande de namme binne se sadwaande hielendal net nau besibbe oan 'e moassen. Se komme foar yn guon fan 'e meast ekstreme biotopen fan 'e wrâld, wêrûnder de Arktyske toendra, de hjitste woastinen, rotsige kusten en op giftige slakkebulten. Se binne lykwols ek rûnom oanwêzich yn reinwâlden en leaf- en nullewâld yn mylde klimaatsônes. Se groeie faak op keale rotsen (wêrûnder ek muorren, dakpannen en grêfsarken), as epifyten op 'e stammen, tûken en blêden fan beammen, en op bleatfallen stikken grûn yn fierders mei stien oerdutsen kriten.

Koarstmoas hat in algemiene fersprieding en der is wol rûsd dat 6% fan it lânoerflak op 'e wrâld dermei oerdutsen is. It kin boppedat tige lang libje, mar in protte soarten binne gefoelich foar miljeufersmoarging. Dat makket har dan wer ynteressant foar de wittenskip by it fêststellen fan 'e mjitte en it aard fan fersmoarging yn in beskate krite. Sa kin loftfersmoarging, de gesteldheid fan 'e ozonlaach en fersmoarging mei swiere metalen ôflêzen wurde oan 'e steat fan ferskillende soarten koartsmoas. Yn it ferline waard koarstmoas gauris brûkt foar it meitsjen fan ferve en rûkersguod, en wie it in wichtich yngrediïnt yn tradisjonele medisinen. De stúdzje nei koarstmoassen wurdt lichenology neamd; op dat mêd is yn Nederlân de Bryologyske en Lichenologyske Wurkgroep aktyf.
Roseau (Minnesota)

**Roseau** is in stêd yn it súdeasten fan 'e Amerikaanske steat Minnesota. It is it haadplak fan Roseau County. Ynwennertal: 2.633 (2010). Roseau waard stichte yn 1895 en waard ferneamd nei de rivier de Roseau.

## Keppelings om utens
*City-Data.com
Roseau (rivier yn Manitoba en Minnesota)

De **Roseau** is in 344 km lange sydrivier fan de Red River of the North, yn it fierste suden fan Manitoba yn Kanada en it úterste noardwesten fan de steat Minnesota yn de Feriene Steaten. Fia de Red River, Lake Winnipeg en de Nelson beheart er ta it drainaazjebekken fan de Hudsonbaai.

De rivier streamt troch Roseau River Anishinabe First Nation.

## Keppeling om utens
* Roseau River Watershed by Minnesota Pollution Control Agency
Ode an die Freude

***Ode an die Freude*** ('Oade oan de blydskip') is in gedicht fan de Dútske dichter, filosoof en histoarikus Friedrich von Schiller.

Von Schiller skreau it gedicht yn 1785. Yn 1803 feroare er it in bytsje. It gedicht is fral bekend wurden meidat it brûkt wurdt yn de koarfinale fan de Njoggende Symfony fan fan Beethoven út 1823. Van Beethoven voegde voor deze gelegenheid drie regels toe oan it begjin.

By de Olympyske Spullen fan 1956, 1960 en 1964 waard Fan Beethoven syn útfiering al as folksliet spile foar it Dútsk Ienheidsteam en yn 1972 keas de Ried fan Jeropa de "oade" as folksliet. De steatshaden en regearingslieders fan de Jeropeeske Uny keazen yn 1985 *Ode an die Freude* as offisjeel folksliet fan de Jeropeeske Uny.

## Keppelings om utens
*Skiednis fan de Oade
*Side fan de EU oer de Europeeske hymne
Bei

In **bei** is yn 'e plantkunde in fleizige frucht dy't fuortkomt út in inkele blom en dy't ien sied befettet. Beien kinne ferskillend fan foarm wêze, fan rûn oant langwerpich. De fruchtwand (eksokarp) kin tin of tsjûk wêze en de bei sels kin ienhokkich of mearhokkich wêze. De sieden sitte lykwols altyd ynbêde yn it fruchtfleis. Foarbylden fan sokke beien yn 'e botanyske betsjutting binne druven, blebberbeien, blauwe blebberbeien, reade beien, swarte beien en cranberrys, mar ek tomaten, meloenen en bananen. 

In protte beien binne lyts en sappich, en hawwe in felle kleur sadat se skerp ôfstekke tsjin 'e eftergrûn en goed te sjen binne foar fûgels en oaren bisten dy't troch de plant ynset wurde om 'e beien op te fretten en dêrmei it sied (dat der letter mei de kjitte op in oar plak wer útkomt) te fersprieden. Fan guon planten wol it sied sels inkeld kymje as it troch in dierlik spiisfertarringsstelsel gien is, sadat de siedhûd ûnder ynfloed fan 'e spiisfertarringssoppen en mikrobiële wurking trochlittich wurden is foar wetter.

Yn it deistich spraakgebrûk en foar kulinêre doelen wurdt it begryp "bei" yn in folle rommere betsjutting brûkt, foar alle lytsere fleizige fruchten (wylst gruttere "echte beien" as tomaten en meloenen dêr nea ûnder de beien beflapt wurde). Sa wurdt de oantsjutting bei ek wol brûkt foar beskate stienfruchten, lykas kersen, toarnbeien en framboazen.
Poddestoel

In **poddestoel** is it fleizige, spoaredragende fruchtlichem fan in skimmel, dat yn 'e regel boppegrûnsk groeit, itsij op 'e grûn, itsij op 'e itensboarne fan 'e oangeande skimmel, lykas in beam. Poddestuollen besteane yn 'e regel út in stâle en in poddehoed, in gauris oarskleurige ferbreding boppe-op 'e stâle. De ûnderkant fan 'e hoed befettet kiuw-eftige spjalten, de *[[lamella (mykology)|lamellae]]* (inkeltal: *lamella*), dêr't de spoaren groeie. Oars as dat faak oannommen wurdt, foarmje poddestuollen mar in lyts part fan 'e eigentlik skimmel, dy't foar it grutste part ûnder de grûn sit en bestiet út skimmeltriedden.

Poddestuollen steane derom bekend dat se hiel fluch groeie, wat oanlieding jûn hat ta de siswize "as poddestuollen út 'e grûn rize". Foarhinne waarden dy flugge groei, de nuvere, soms suver obsene foarmen en de felle kleuren as ûnnatuerlik beskôge. Sadwaande waarden poddestuollen gauris yn ferbân brocht mei tsjoenderij en hekserij. In rûnte fan poddestuollen (feroarsake trochdat de ûndergrûnske skimmeltriedden mei-inoar ferbûn binne), kaam dêrtroch bekend te stean as in heksering (al wurdt soks yn it Frysk ek wol, en minder makaber, in tsjernpaad neamd). Ek in protte nammen fan ôfsûnderlike poddestuollesoarten geane noch op dy boppenatuerlike taskriuwing werom, lykas dy fan 'e gewoane hekseboleet, de satansboleet, de duvelsbrearussula, it swevelkopke (swevel ferwiist ommers nei de hel) en it feeëbankje, al binne der ek genôch "ûnskuldiger" nammen, lykas it iikhoarntsjebrea (of sjerpboltsje), de pearelamanyt en de grutte parasolswam. 

Poddestuollen wurde gauris iten, en guon soarten, lykas de sjampinjon, wurde sels kommersjeel kweekt. It is lykwols tige gefaarlik foar leken om op eigen manneboet te poddestoelsykjen te gean, mei't in protte soarten tige opinoar lykje, en party withoe giftich binne, wylst oaren sûnder beswier iten wurde kinne. Elts jier beswike der, ek yn Nederlân, wer lju oan poddestuollefergiftiging. It fakgebiet fan 'e biology dat him taleit op 'e stúdzje fan poddestuollen (en skimmels) hjit de mykology.
Leafbeam

In **leafbeam** is in beam wêrfan't de blêden in brede platte foarm hawwe, yn tsjinstelling ta de nullen fan nullebeammen, dy't in tinne en langwerpige sylinderfoarm hawwe, of as skobben foarme binne. Oars as de nullebeammen hearre leafbeammen ta de bedutsensieddigen of blomplanten (*Angiospermae*).

In oar ferskil mei de measte nullebeammen is dat leafbeammen yn tuskenbeiden klimaatsônes hjerstmis harren blêden falle litte nei't se der safolle mooglik fiedingsstoffen (wêrûnder blêdgrien) oan ûntlutsen hawwe (dêrfandinne it ferkleurjen fan 'e blêden). Sokke leafbeammen oerwinterje dan as keale beam en kinne oant de maityd, as se nij blêdte ûntwikkelje, gjin glukoaze produsearje. Yn tropyske gebieten ferlieze guon soarten leafbeammen harren blêd yn it drûge seizoen. Troch it opjaan fan 'e blêden wurdt de ferdamping sterk beheind, wat benammen tige wichtich is as de grûn beferzen is en de beam sadwaande gjin nij wetter út 'e boaiem opnimme kin. 

Foarbylden fan leafbeammen dy't yn Fryslân foarkomme, binne de iik, bjirk, esk, yp, eskdoarn, bûk, els, popelier, kastanjebeam, linebeam en haachbûk.
Goudhamsters

De **goudhamsters** (wittenskiplike namme: *Mesocricetus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en de ûnderfamylje fan 'e hamsters (*Cricetinae*). Ta dit skaai hearre fjouwer soarten út Jeropa en súdwestlik Aazje, wêrûnder de goudhamster (*Mesocricetus auratus*), de earste hamstersoarte dy't ta húsdier makke waard en noch altyd de populêrste domestisearre hamster. Wittenskiplik ûndersyk hat útwiisd dat, oars as hast alle oare bestudearre lânsûchdieren, twa soarten fan dit skaai, de goudhamster en de Turkske hamster (*Mesocricetus brandti*), hielendal gjin kleuren sjen kinne.

## Soarten
Dwerchhamsters

De **dwerchhamsters** (wittenskiplike namme: *Phodopus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en de ûnderfamylje fan 'e hamsters (*Cricetinae*). Ta dit skaai hearre trije soarten út 'e wâlden en healwoastinen fan Sibearje en Sintraal-Aazje. Fossilen fan dwerchhamsters geane tebek nei it Pleistoseen en it Plioseen fan sawol Jeropa as Aazje.

Dwerchhamsters binne foarsafier bekend de iennichste hamsters dy't yn groepen libje en wêrby't yn guon gefallen de mantsjes in wichtige bydrage leverje oan it grutbringen fan 'e jongen. It binne nachtdieren dy't it hiele jier rûn aktyf binne en gjin wintersliep hâlde. Mei twa oare hamsterskaaien, de ûnechte dwerchhamsters (*Cricetulus*) en de Sintraalaziatyske hamsters (*Allocricetulus*), wurde de dwerchhamsters "dwerch"-hamsters neamd, om't se sa lyts binne (likernôch 7-10 sm lang) yn ferhâlding ta oare soarten hamsters. Eksimplaren fan alle trije "echte" dwerchhamstersoarten wurde in protte as húsdier holden. Dêrnjonken wurde se ek wol as proefdieren brûkt yn ûndersykslaboratoaria. Yn it wyld wurde se troch de lânbousektor gauris as skealik ûngedierte beskôge.

Alle trije soarten komme rûnom foar en hawwe yn it wyld nei alle gedachten stabile populaasjes; dêrfandinne dat se de IUCN-status fan "net bedrige" hawwe. Men hat lykwols noch gjin goed begryp fan harren ekology en populaasjedynamyk, en út histoaryske dokuminten docht bliken dat se ienris foarkamen dêr't se no ûntbrekke. Sadwaande binne alle trije soarten yn 2006 opnommen op 'e Yndeks fan Seldsume en Bedrige Biste- en Plantesoarten fan it Kazachske regear.

## Soarten
Eastlike fjildmûs

De **eastlike fjildmûs** of **eastlike lânmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus mystacinus*, syn. *Microtus levis*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e echte fjildmûzen (*Microtus*). Dizze soarte komt foar yn in grut diel fan East- en Noard-Jeropa. De eastlike fjildmûs liket sterk op 'e (gewoane) fjildmûs (*Microtus arvalis*), en waard foarhinne ta deselde soarte rekkene. Oare wittenskiplike nammen foar de eastlike fjildmûs binne *Microtus rossiaemeridionalis* en *Microtus subarvalis*. "*Microtus mystacinus* De Filippi, 1865" is mooglik in âlder synonym.

## Fersprieding
De eastlike fjildmûs komt op 'e Balkan foar yn Albaanje, Grikelân, Masedoanje, Kosovo, Servje, Bulgarije, Turkije en Roemeenje. Yn East-Jeropa hearre fierders Moldaavje, de Oekraïne, Wyt-Ruslân, it Baltikum en Ruslân ta syn ferspriedingsgebiet, wylst er yn Noard-Jeropa foarkomt yn súdlik Finlân. Bûten Jeropa libbet er ek yn Lyts-Aazje, westlik Transkaukaazje en noardwestlik Iraan. Op 'e Noarske eilannegroep Spitsbergen, yn it Noardpoalgebiet, is er oanwêzich as in fan 1920 ôf by fersin troch de minske yntrodusearre eksoat. De oanwêzigens fan it bistke dêre waard yn 1960 foar it earst opmurken. Yn Sibearje libje twa isolearre populaasjes: ien oan 'e bopperin fan 'e rivier de Jenisej en ien oan 'e súdwestlike igge fan 'e Baikalmar. It is ûndúdlik oft dat natuerlik foarkommende populaasjes binne, of oft dy ek troch de minske yntrodusearre binne.

## Uterlike skaaimerken
De eastlike fjildmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 10½ -12¾ sm, mei in sturtlingte fan 3⅓-5¼ sm en in gewicht fan 25-46 g. Hy is dreech te ûnderskieden fan gewoane fjildmûs (*Microtus arvalis*). It ferskil sit him yn 'e geslachtsdielen, de siedsellen en it tal gromosomen. Teffens is de eastlike fjildmûs wat grutter as de measte ûndersoarten fan 'e fjildmûs.

## Hâlden en dragen
Eastlike fjildmûzen binne benammen yn 'e skimerperioaden aktyf. It binne herbivoaren, dy't simmerdeis almeast blêden en stâlen frette, en by 't winter woartels. De peartiid duorret fan maart oant oktober. De wyfkes kinne jiers trije kear in nêst jongen krije.
Gy Waldron

**Gy Waldron** (folút: **Gyneth Markley Waldron**; Lennoxburg (Kentucky), 19??), is in Amerikaansk regisseur, tillefyzje-, film- en teäterprodusint, senarioskriuwer, publisist en romanskriuwer, dy't it bekendst wurden is mei de troch him betochte en makke tillefyzjesearje *[[The Dukes of Hazzard (telefyzjesearje)|The Dukes of Hazzard]]*.

## Libben en karriêre
Waldron waard berne yn it plakje Lennoxburg, yn 'e steat Kentucky, sa'n 60 km súdeastlik fan 'e grutte stêd Cincinnati (yn Ohio). Mei in eftergrûn yn 'e kontraspionaazje sette er yn 1975 útein mei syn karriêre as regisseur mei de B-film *[[Moonrunners]]*, oer yllegale drankstokers en -smokkelders yn it Amerikaanske Suden, dy't er makke yn gearwurking mei âld-*[[moonshiner]]* Jerry Rushing. Op grûn dêrfan waard er yn 1977 troch de grutte Amerikaanske film- en tillefyzjestudio *[[Warner Brothers]]* frege om it konsept fan *Moonrunners* oan te passen foar tillefyzje. Dat waard de searje *[[The Dukes of Hazzard (telefyzjesearje)|The Dukes of Hazzard]]*, dy't in grut súkses waard en 7 tillefyzjeseizoenen rûn, fan 1979 oant 1985. Ek makke Waldron de *[[spin-off]]*-searje *[[Enos (telefyzjesearje)|Enos]]* (1980-1981), oer de ûnnoazele helpsheriff Enos Strate, mar dy berikte nea grutte populariteit en waard al nei twa seizoenen opdoekt.

Neitiid koe Waldron syn súkses mei *The Dukes of Hazzard* nea wer belykje. Hy wurke yn 'e twadde helte fan 'e jierren tachtich en yn 'e jierren njoggentich benammentlik as senarioskriuwer, û.m. foar de tillefyzjerige *[[One Day at a Time]]* en in stikmannich tillefyzjefilms. Foar syn senario fan 'e minysearje *[[The Billionaire Boys Club]]*, út 1987, waard er nominearre foar in *[[Emmy Award]]*. Under de tillefyzjefilms dy't Waldron makke, wiene ferskate *Dukes of Hazzard*-reünyen, en ek wied er belutsen by de *[[remake]]* fan 'e searje, yn 'e foarm fan in bioskoopfilm (*[[The Dukes of Hazzard (film)|The Dukes of Hazzard]]*), dy't útkaam yn 2005. 

Njonken syn film- en tillefyzjewurk wie Waldron ek wurksum as teäterprodusint en toanielregisseur, en as publisist fan non-fiksjeboeken oer misdie en spionaazje. Yn 2012 bejoech er him foar it earst op it mêd fan 'e fiksje en skreau er de roman *Twist of Time*, twa jier letter folge troch *Fugue*. Beide boeken binne romantyske skrillers.

## Wurk
* 2012 – *Twist of Time*
* 2014 – *Fugue*

## Keppelings om utens
*  Offisjele webside fan Gy Waldron
*  Folsleine filmografy fan Gy Waldron yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
Libris Literatuer Priis

De **Libris Literatuer Priis ** is in priis dy't alle jierren útrikt wurdt foar it bêste Nederlânsktalige literêre fiksjeboek út it foarrige kalinderjier. Nammejouwer fan de priis is de sponsor, boekhannelskeatling Libris. 

De Booker Prize stie model foar de Librispriis. Nei in kar-út fan 18 titels (*longlist*), folget in nominaasjebekendmakking fan 6 titels en letter in winner. De seleksje fan titels en skriuwers bart troch in sjuery fan 5 persoanen, dy't gearstald wurdt troch de inisjatyfnimmer fan de priis, Stichting Literatuer Priis. 

De sjueryfoarsitter makket healwei maart yn de Nije Tsjerke yn Amsterdam de *shortlist* fan 6 titels bekend. De priis wurdt mids maaie útrikt op in galadiner yn de Spegelseal fan it Amstel Hotel yn Amsterdam. De auteur fan it winnend boek kriget in oarkonde en in bedrach fan € 50.000. De auteurs fan de oare fiif boeken krije € 2500 de man. 

Mei de AKO Literatuerpriis en de Gouden Uil hat de Libris Literatuer Priis in heech prizejild.

Yn 2008 waard foar 't earst in graphic novel, in literêr stripboek, nominearre (*Verder* fan Marc Legendre) en is de priis foar it earst oan in ferhalebodel takend (D. Hooijer - *[[Sleur is een roofdier]]).

In stik as wat dagen nei de útrikking oan Bernard Dewulf yn 2010, makke de stichting bekend dat de priis fan dat stuit ôf oan allinne beskikber wêze sil foar literêre romans om sadwaande it tal ynstjoerings te beheinen.

==Untfangers en titels==


== Keppelings om utens ==
*[http://www.librisliteratuurprijs.nl Offisjele webside]
*[http://nrcboeken.vorige.nrc.nl/nieuws/librisprijs-voortaan-alleen-voor-romans *Librisprijs voortaan alleen voor romans''] nrc boeken, 3 juny 2010
Tine Leiker-Kooijmans

**Kommerijn Gerittine (Tine) Leiker-Kooijmans** (De Haach, 31 jannewaris 1915 - Bilthoven, 24 juny 2008) wie in Nederlânsk skriuwster en oersetster.

## Biografy
Kooijmans wie in dochter fan Adriaan Kooijmans en Adriana Bakker. Sy boaske yn 1943 mei NSB-er jhr. Johannes Anthony Boreel de Mauregnault (1916-1947), lid fan de famylje De Mauregnault, en nei dy syn ferstjerren yn 1953 mei skriuwer-sjoernalist Sjoerd Leiker (1914-1988).

Fan 1959 ôf oan publisearre hja ferskate berne- of gesinsboeken ûnder de namme Tine Leiker-Kooijmans. Nei 1970 die hja hast alinne noch fertaalwurk.

Yn 1992 stelde se de Sjoerd Leikerpriis foar skriuwers boppe de 50 jier yn.

## Bibliografy
**Tot ziens, grootvader*. De Haach, 1959.
**Kinderen van het schoolhuis*. Amsterdam, 1960.
**Het vluchtelingenkind*. Amsterdam, 1964.
**Straatslijpen in Hoorn. Wandelingen in een oude stad met straatnaambordjes als wegwijzers*. Hoarn, 1974.
Mega Top 30

De **Mega Top 30** is in Nederlânske hitparade en in radioprogramma op 3FM. De earste foarrinner fan de hitparade waard útstjoerd op 30 novimber 1963 troch de VARA ûnder de namme *Tijd voor Teenagers Top 10*. Op 23 maaie 1969 krige Willem van Kooten de mooglikheid de *Hilfertsom 3 Top 30* te presintearjen by de VPRO. De earste nûmer ien wie *Israelites* fan Desmond Dekker & The Aces. Desimber 1970 naam de NOS it programma oer. April 1971 waard Felix Meurders de nije presintator; hy feroare de namme yn de *Daverende Dertig*. Yn 1974 besleat de publike omrop in nije hitparade op te rjochtsjen, de *Nasjonale Hitparade*. Wilens acht jier yn de jierren 70 en 80 stjoerde it telefyzjeprogramma TopPop de hitparade út dy't gearstald waard troch auteursrjochte-organisaasje *Buma/Stemra*, letter troch *Intomart*. No makket *SoundAware* de opfolger fan de hitlist, de *Mega Top 50*, op basis fan ferkeapsifers, downloads, muzykstreamings en merkûndersyk. It programma waard foar de earste kear útstjoerd yn febrewaris 1993. Fan jannewaris 2015 oant ein desimber 2016 waard de Mega Top 50 presintearre troch Barend van Deelen, dêrnei troch Jorien Renkema. Sûnt augustus 2018 is Olivier Bakker de presintator. Yn 2019 waard de hitlist mei 20 plakken ynkoarte en waard it de *Mega Top 30*.

## Boeken

## Keppeling om utens
* Offisjeel webstee
Martin Martin

**Martin Martin** (Skotsk-Gaelysk: **Màrtainn MacGilleMhàrtainn**) (ûnder Duntulm, Isle of Skye – Londen, 9 oktober 1718) wie in Skotsk skriuwer en dokter dy it meast bekend waard mei syn wurk *A Description of the Western Islands of Scotland* (1703; twadde edysje 1716). Dat boek is fral fan belang fanwege syn ynformaasje oer de Sint Kilda-arsjipel. Martin brocht in besite oan St Kilda yn 1697 en syn reisferslach waard ek al it jier dêrnei publisearre ûnder de titel *A Late Voyage to St Kilda* (1698).

## Libben
Martin studeaare ôf oan de Universiteit fan Edinboarch yn 1681. Oer syn libben dêrnei is net folle bekend, útsein dat er him yn 1710 ynskreau oan de Universiteit Leien, dat er dêr ôfstudearre as doktor yn de medisinen (MD) en him neitiid nei wenjen sette yn Londen en dêr bleau oant syn dea. Hy bleau frijfeint en stoar *of an Asthm* yn Knightsbridge op 9 oktober 1718.

Sawol Samuel Johnson as James Boswell liezen syn boek en namen in eksimplaar mei op harren ferneamde reis fan 1773. 
Johnson wie fan betinken dat it Martin net slagge wie om de mear nijsgjirrige kanten fan it libben yn dy tiid fêst te lizzen; hy suggerearre dat Martin gjin aan hie fan it grutte ferskil yn sosjale struktueren fan de Westerske Eilannen en it libben op oare plakken.

Martin is ek bekend fan syn iere beskriuwings fan Skotske whisky:

Their plenty of Corn was such, as dispos'd the Natives to brew several sorts of Liquors, as common *Usquebaugh*, another call'd *Trestarig, id est Aquavitae*, three times distill'd, which is strong and hot; a third sort is four times distill'd, and this by the Natives is call'd *Usquebaugh-baul, id est *Usquebaugh*, which at first taste affects all the Members of the Body: two spoonfuls of this last Liquor is a sufficient Dose; and if any Man exceed this, it would presently stop his Breath, and endanger his Life. The *Trestarig* and *Usquebaugh-baul*, are both made of Oats.
</blockquote>

Begjin 1708 ferhuze Martin nei Londen, dêr't er learaar waard foar de tredde soan fan 'e greve fan Bradford en begeliede him op in reis troch [[Itaalje]]. Yn 1710 gie er nei de [[Universiteit fan Leien]]; dêr studearre er ôf as [[dokter]]. Dêrnei hied er in praktyk yn Londen oant syn dea. Hy wie net troud en stoar "oan in astma" yn Knightsbridge op 9 oktober 1718. 

==Sjoch ek==
* [[Binnen-Hebriden]]
* [[Hebriden]]
* [[Rockall]]
* [[Sint Kilda]]

== Keppelings om utens ==
*  [http://www.appins.org/martin.htm *A Description of the Western Isles of Scotland'']
*  Island book trust
Humber

* Humber (automerk), in Britsk auto- en motorfytsmerk
* Humber (estuarium), in rivier dy't by Kingston upon Hull yn de Noardsee streamt
* Humber (Devon)
* Humber (Herefordshire)
* Humber de Hun, kening fan de Hunnen
* Humber (pantserwein), in Britske pantserwwein út de Twadde Wrâldoarloch
Wetterskip Marne-Middelsee

It **Wetterskip Marne-Middelsee** wie ien fan de wetterskippen dy't 1997 yn Fryslân ûntstie by de twadde grutte wetterskipsfúzje. Yn 2004 binne de lêste fiif wetterskippen opgien yn it Wetterskip Fryslân.

It wetterskip bestie út de eardere wetterskippen Wetterskip It Marnelân en Wetterskip De Middelsékrite. It kantoar wie yn Boalsert.

Pé Miedema wie de lêste foarsitter fan it wetterskip fan 1997 oant en mei 2003.
Ryk

* ryk (steat), in alternative beneaming foar in grutte steat
* ryk (taksonomy), in taksonomyske rang
* ryk as eigenskipswurd fan rykdom
* it Ryk, de Ryksoerheid
Klasse

"**Klasse**" (in lienwurd op basis fan it Latynske *classis*) hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* klasse (maatskippij), in sosjale klasse
* klasse (ûnderwiis), in groep learlingen op in skoalle dy't itselde lesprogramma folgje
* klasse (taksonomy), in taksonomyske rang
* klasse (fegetaasjekunde), it heechste yndielingsnivo fan plantemienskippen
* klasse (sport), de yndieling fan sportdissiplines neffens de eigenskipper fan 'e dielnimmer
Famylje (betsjuttingsside)

"**Famylje**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* famylje (besibskip), in groep minsken dy't genetysk of troch partnerskip oaninoar besibbe binne
* famylje (taksonomy), in taksonomyske rang
* famylje (taalkunde), in kloft oaninoar besibbe talen dy't ôfstamje fan ien mienskiplike oertaal
* famylje (natuerkunde), in samling elemintêre dieltsjes dy't troch oerienkomstige kwantumgetallen en dêrfan ôflate eigenskippen sibskip fertoane
* famylje (muzyk), in goep muzykynstruminten dy't in soartgelikense bouwize hawwe
* famylje (wolkens), in term út 'e meteorology om wolkens yn te dielen nei type

* ''Famylje'' (keunstwurk), in keunstwurk yn Almeare-Haven
Anikka Albrite

**Anikka Albrite**, echte namme: **Thrace Ardith Allen** (Denver, 7 augustus 1988), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise en earder model fan mingd Frânsk-Tsjechysk-Dútsk-Deensk etnysk komôf. Har artystenamme wurdt ek wol mistavere as Anikka Albright, wylst har foarnamme op ferskate manearen ferhaspele wurdt, as "Annika", "Anika" of "Annikka". Neffens har offisjele opjefte is Albrite 1.68 m, mei in gewicht fan 57 kg en kupmaat 34B.

## Libben en karriêre
Anikka Albrite is hikke en tein yn Denver, yn 'e steat Kolorado. Nei de middelbere skoalle folge hja in stúdzje mei biology en bedriuwsmanagement as dûbele haadfakken, en behelle hja bachelorstitels yn beide. Nei har stúdzje wurke Albrite yn in klinyk en as model yn 'e reklamebrâns. 

Yn 2011 stapte Albrite oer nei de Amerikaanske pornoyndustry en joech se har op as aktrise by it foaroansteande agintskip OC Modeling, dat ûnder de reek fan Los Angeles leit). Har debút yn in pornografyske film makke se yn oktober fan datselde jier. Yn 2013 hie se foar it earst anale seks foar de kamera, yn 'e film *Anikka*, mei akteur Mick Blue, dêr't se doedestiden yn har priveelibben ek in relaasje mei hie. Albrite waard al rillegau tige populêr. Yn 2013 stie se yn it tydskrift *[[LA Weekly]]* op in list fan tsien pornoaktrises "dy't de folgjende Jenna Jameson wêze kinne soene". Yn 2014 stie se yn 'e top 12 (*The Dirty Dozen*) fan 'e populêrste pornostjerren, dy't gearstald wie troch de stjoerder CNBC.

Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hat Albrite sûnt 2011 yn mear as 200 pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande Amerikaanske labels as Pure Play Media, Adam & Eve, Jules Jordan Video, Evil Angel, Vivid Entertainment, Hustler Video, Elegant Angel, Wicked Pictures, New Sensations, Digital Playground, Digital Sin, West Coast Productions, Third Degree Films en Devil's Film. Ek hat se wurke foar de Dútske studio Magmafilm en foar Amerikaanske pornosites as Reality Kings, Brazzers en Muffia. Yn 2014 wûn se trije prestizjeuze *[[AVN Award]]s* (de Oskars fan 'e pornowrâld).

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Biografy en filmografy fan Anikka Albrite yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Anikka Albrite yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografy fan Anikka Albrite
Understamme

In **ûnderstamme** of **substam** (Latyn: *subphylum*) is in taksonomyske rang dy't tusken in stamme en in klasse yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan stammen.

## Sjoch ek
* Taksonomy
* Takson
Wright Flyer

Yn 1903 makken de bruorren Wright harren **Wright Flyer**, it earste fleantúch mei in motor, dat wier fan de grûn kaam. Dat barde by it doarp Kitty Hawk, yn de Amerikaanske steat Noard-Karolina. It tastel bleau de earste kear 12 sekonden yn de loft en fleach 36,5 meter. Letter op deselde dei kaam it fleantúchje oant 260 meter yn 59 sekonden (boarne: it Smithsonian Institution). Dat de 260 meter binne mei in faasje fan hast 16 km/o ôflein. De motor, in 4 silinder fan 25 hk, wie in ûntwerp fan Charles Taylor.

## Mjitten
*Langte: 6,4 m
*Spanwiidte: 12,3 m
*Hichte fleugels: 2,5 m
*Hichte propellers: 2,8 m
*Koarde: 2 m
*Stiichhoeke: 2 oant 25 graden
*Gewicht: 274,7 kg
*Motorgewicht: 69 kg
*Gewicht fan Orville Wright: 65,8 kg
Otto Jespersen

**Jens Otto Harry Jespersen Jespersen** (Randers (Jutlân), 16 july 1860 – Roskilde, 30 april 1943) wie in Deensk taalkundige, spesjalisearre yn de grammatika fan de Ingelske taal. Hy studearre oan de Universiteit fan Kopenhagen en studearre ôf yn it Ingelsk, Frânsk en it Latyn. Wilens kaam er troch de tiid as dieltiid skoalmaster en steno-ferslachjouwer yn it Deensk parlemint. Fierders studearre er taalkunde yn Oxford yn 1887–1888.

Jespersen wie heechlearaar Ingelsk oan de Universiteit fan Kopenhagen fan 1893 oant 1925. Tegearre mei Paul Passy rjochte er de Ynternasjonale Fonetyske Feriening op. Hy wie in fûl ferdigener en warber ûntwikkelder fan ynternasjonale helptalen lykas it Esperanto. Sadwaande wie er belutsen by de ôffurdiging fan 1907 dy't de keunsttaal Ido ûntwurp en yn 1928 makke er de Novial-taal, dy't er beskôge as in ferbettering fan it Ido.

## Wurk
* 1894: *Progress in Language; with Special Reference to English*.
* 1905: *Growth and Structure of the English Language* (ISBN 0-226-39877-3)
* 1909ff: *A Modern English Grammar* ISBN 0-06-493318-0 (7 bânen)
* 1922: *Language: Its Nature, Development, and Origin* (ISBN 0-04-400007-3)
* 1924: *The Philosophy of Grammar* (ISBN 0-226-39881-1)
* 1928: ''An International Language'' 
* 1930: ''Novial Lexike'' (wurdboek Novial)
* 1933: *Essentials of English Grammar*.
* 1938: *En sprogmands levned*, Kopenhagen, Jespersen syn autobiografy
** 1995: *A Linguist's Life*: Ingelske oersetting fan Otto Jespersen syn autobiografy, fannijs útjûn fan Arne Juul [et al.]. Odense, 1995. (ISBN 87-7838-132-0)
Famylje

In **famylje** (fan it Latynske *familia*) is in netwurk fan ynterpersoanlike relaasjes op basis fan besibskip troch ôfstamming, houlik, pleechsoarch of adopsje, dy't yn alle minsklike kultueren de grûnslach fan 'e maatskippij foarmet. Alle famyljes kinne opdield wurde yn twa helten: de kearnfamylje, better bekend as it gesin, dat bestiet út âlden en harren bern, en de bredere famylje (ta ûnderskie soms oantsjut mei de Ingelske term *[[extended family]]*), dêr't ek pakes en beppes, omkes en muoikes, neven en nichten, ensfh. ta rekkene wurde.

Fierders binne der beskate soarten famyljes. De skoanfamylje of oantroude famylje is dat part fan 'e famylje dêr't men inkeld mei besibbe is fia it houlik mei jins man of frou. Hjirby giet it dus eins om 'e famylje fan dy man of frou, en net om jins 'eigen' (biologyske) famylje. De leden fan in styffamylje binne lju dêr't men mei besibbe is fia de houliksbân fan ien fan jins âlden, dy't dan yn 'e regel sletten is nei jins eigen berte út in eardere relaasje. Healbruorren en -susters binne bern dy't ien (mar net de oare) fan 'e beide âlden mei jinsels gemien hawwe. In pleechfamylje, ta einbeslút, is in famylje dêr't men yn oannommen is, mar dêr't men fierder alhiel gjin ôfstammingsbesibskip mei hat. 

Yn 'e measte maatskippijen is de famylje in gearwurkingsferbân dêr't de leden troch ûnderstipe wurde, bygelyks op it mêd fan it grutbringen fan bern. Op dat mêd wurde kearnfamyljes of gesinnen troch de antropology klassifisearre neigeraden wa't de opfieding of it grutste part dêrfan ferfollet. Sa sprekt men fan in matrifokaal gesin as de bern grutbrocht wurde troch de mem en fan in patrifokaal gesin as de bern grutbrocht wurde troch de heit. In 'normaal' gesin, wêryn't de bern fersoarge wurde troch de heit en mem tegearre, wurdt oantsjut as konjugaal (fan it Ingelske *conjugal*, in eigenskipswurd dat ferwiisd nei it houlik). As de bern grutbrocht wurde troch pake en beppe, in pake of in beppe of in omke of muoike, sprekt men fan in avunkulêr gesin.

Geslachtsferkear en seksuële relaasjes tusken leden fan ien famylje ûnderling wurde ornaris beskôge as ynsest en binne yn 'e measte kultueren taboe. De útsûndering dêrop is fansels it houlik tusken man en frou. Soms wurde ek relaasjes tusken (efter)neven en (efter)nichten tastien. Yn it Alde Egypte wie it wenst dat de farao's mei harren eigen suster trouden, al wie dat in útsûndering yn 'e Aldegyptyske kultuer, om't de farao's as goaden beskôge waarden, dy't dêrom net mei sljochtwei folk trouwe koene. De tûke fan 'e wittenskip dy't him taleit op it ûndersyk nei (ôfstamming)srelaasjes binnen famyljes, hjit de geneälogy.
Christian Godard

**Christian Godard** (Parys, 24 maart, 1932 - dêre, 6 novimber 2024) wie in Frânsk striptekener en skriuwer fan stripferhalen. Hy makke ûnder oaren de striprige *[[Martin Milaan]]* foar it wykblêd *[[Kuifje (wykblêd)|Kuifje]]*.

Teffens die er mei oan de neifolgjende rigen:
* *[[Axel Moonshine]]*
* *[[Norbert and Kari]]*
* *[[Lokje|Toupet]]*
* *[[The Cyberkiller]]*
* *[[Oki (comics)|Oki]]*

## Keppeling om utens
* Christian Godard yn Lambiek's Comiclopedia
Stichting Alde Grinslânske Tsjerken

De **Stichting Alde Grinslânske Tsjerken** (*Stichting Oude Groninger Kerken*) (SOGK) is in stifting dy't besiket om it erfgoed fan iuwen tsjerkebou yn de provinsje Grinslân foar de neiteam te behâlden. De stifting is eigner fan goed 60 tsjerken. Dy tsjerken krije somtiids in nije bestimming. Teffens rjochtet de stichting him op it behâld fan âlde tsjerkhôven. 

De SOGK waard 1969 oprjochte as earste regionale stifting yn Nederlân dy't krewearre foar it ûnderhâld fan tsjerken. It inisjatyf kaam fan de Provinsjale Tsjerkegearkomste fan de Herfoarme Tsjerke. De earste foarsitter wie dûmny Bjarne Kristensen. Bekende persoanen fan de organisaasje wiene Regnerus Steensma en Harry de Olde.

De Stichting hat meast tsjerken út de 12e en 13e iuw yn besit, mar ek in stikmannich jongere tsjerken. Guon tsjerken binne pearels fan de romanogotyk. 
In tsjerke wurdt allinne oernaam at dy op de monumintelist stiet, oars kin gjin oanspraak makke wurde op restauraasjesubzydjes. 
De stichting jout fjouris it jier it tydskrift "Groninger Kerken" út. It kantoar fan de stichting húsmannet yn de Remonstrantske tsjerke yn Grins.

## Keppeling om utens
*Webside fan de Stichting Alde Grinzer Tsjerken
Griffith Brewer

**Griffith Brewer** (1867-1948) wie in Ingelsk loftfeartpionier, ballonfarder en fleander. Brewer makke syn earste ballonflecht yn 1891. Hy moete Wilbur Wright yn Pau yn Frankryk yn 1908 en wie de earste Ingelskman dy't as passazjier mei Wright fleach.  Hy waard goefreon en stiper fan de Bruorren Wright en brocht harren 30 kear besite yn de Feriene Steaten. Hy helle syn fleanbrevet dêre yn 1914.

Brewer regele ek dat it Britsk regear yn 1914 foar £15.000 gebrûk meitsje mocht fan de patinten fan de bruorren Wrigh; dat betsjutte dat Britske fleantúchfabrikanten frij fan rjochtsferfolging waarden.

Brewer wie foarsitter fan de Royal Aeronautical Society (RAeS) fan 1940 oant 1942.

## Keppeling om utens
* "Comfort and Confidence on Liberators" *Flight*-artikel út 1941 fan Brewer oer syn transatlantyske flecht
Wetterplant

In **wetterplant** is in plant dy't yn oerflaktewetters libbet, itsij yn swiet wetter, itsij yn sâlt wetter. Sokke planten wurde ek wol **hydrofyten** (letterlik "wetterplanten") of **makrofyten** neamd. Se hawwe har oanpast oan in tydlik of kontinu submersk (ûnderwettersk) bestean en groeie dêrmei op plakken dy't sa fochtich binne dat planten dy't oanpast binne oan it bestean op it lân der net oerlibje kinne. Oarsom kinne wetterplanten wer net op drûch lân libje.

Wetterplanten hearre yn 'e taksonomyske yndieling fan it planteryk frjemd genôch foar it grutste part ta de lânplanten (*Embryophyta*), mei't de measte algen tsjintwurdich net mear ta de planten (*Plantae*) rekkene wurde, mar ynstee ta de supergroep fan 'e oerplanten (*Archaeplastida* of *Primoplantae*), wêrbinnen oft se op gelikense hichte steane mei de "echte" planten. Dat yn acht nommen, kin seewier, dat eins in rjusellich soarte fan see-alch is, dus eins net ta de wetterplanten rekkene wurde.

Guon wetterplanten libje hielendal submersk, wylst oaren boppe it wetteroerflak útstykje. In soad foarkommende oanpassings fan wetterplanten oan har biotoop binne driuwende blêden, in sloppe stâle (want as de blêden driuwe, hoecht de stâle ommers gjin stevichheid te bieden) en by guon soarten woartels dy't net ferankere binne yn 'e boaiem, mar focht en fiedingsstoffen streekrjocht út it wetter helje. De wichtichste beheinende faktor foar de fersprieding fan wetterplanten is de djipte fan it wetter en de doer dat it wetter op in beskaat plak stean bliuwt. Oare faktoaren binne de oan- of ôfwêzigens fan fiedingsstoffen, fersteuring troch weachfoarming, beweiding troch wetterdieren en it sâltgehalte fan it wetter. 

Ien fan 'e grutste wetterplanten yn 'e wrâld is de Amazônewetterleelje (*Victoria amazonica*), dy't blêden hat fan wol 3 m yn trochsneed. Ien fan 'e lytsten is it dwerchkroas (*Lemna minuta*), in soarte fan einekroas, mei bledsjes fan mar 2½ mm yn trochsneed. Guon soarten wetterplanten, lykas wylde rys (*Zizania*), Sineeske wetterkastanje (*Eleocharis dulcis*) en wetterkers (*Rorippa nasturtium-aquaticum*), binne fan belang foar minsklike itensproduksje en -konsumpsje.