open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edouard Manet

**Edouard Manet**, berne en ferstoarn yn Parys, (23 jannewaris 1832 - 30 april 1883) wie in Frânsk ympresjonistysk skilder. Bekende iere skilderijen binne "Le déjeuner sur l'herbe" (*It breamiel yn it gers*), dat yn 1863 tentoansteld waard, en *Olympia* Beide wiene kontroversjeel en ynspirearren in generaasje jonge ympresjonistyske skilders. Manet waard troch guon sjoen as de stifter fan it 19e-iuwske naturalisme.

## Skilderijen
 
 

* *Absintdrinker*, 1859, Ny Carlsberg Glyptotek yn Kopenhagen
* *[[Olympia (Manet)|Olympia]]*
* *De Spaanske Sjonger*
* *Muziek in de [[Tuilerieën]]*
* *Le déjeuner sur l'herbe*, 1863
* *Le Balcon*, 1868-1869
* *Stilleven met karper*, 1864 
* *Episode d'un Course de Taureaux*, 1864 (*Ynsidint by in Bollegefjocht*)
* *De pier van Boulogne-sur-Mer*, 1868, Oaljeferve op doek, 59,5 x 73,3 cm 
* *Atelierboot op de [[Seine (rivier)|Seine]]*, 1874
* *Girl in a Wing Collar*, ±1879-80
* *Portrait of Mademoiselle Isabelle Lemonnier*, ±1879-80
* *Een bundel asperges*, 1880
* *Portrait of M-me Jules Guillemet*, ±1880
* *Sur la Plage*
* *Argenteuil*
* *Le Bar aux Folies-Bergère*
* *La Lecture (Léon Leenhoff et Mme Manet)*
* *Serveuse de Bock*
* *Jeunne Homme à la Poire (Léon Leenhoff)*
* *Chanteuse du Café-Concert*
* *Le Grand Canal à Venise*
* *Claude Monet et sa Femme dans son Studio Flottant*
* *Oeillets et Clématites*
* *Partie de Croquet*
* *L'Inconnue*
* *Portrait de Jeanne Duval*
* *Le Vieux Musicien*
* *Le Fifre*
* *Jardin de Bellevue*
* *Départ du Vapeur de Folkestone*
* *Chemin de Fer*
* *l'Exécution de Maximilien de Mexique*, Staatliche Kunsthalle, Mannheim
* *Printemps (Jeanne de Marsy)*

## Skilderstyl
Manet's wurk is ûnder te bringen by it realisme en ympresjonisme fan de Jeropeeske keunststreamings.

## Learlingen
Manet hat mar ien leerling hân, Eva Gonzalès.

## Musea
It wurk fan Manet is ferspraat oer ferskate musea, û.o.:
* National Gallery yn Londen
* Guggenheim Museum (New York) en Metropolitan Museum of Art yn New York City
* Hermitage yn Sint-Petersburch
* J. Paul Getty Museum yn Los Angeles
* Museum of Fine Arts yn Houston
* National Gallery of Art yn Washington D.C.
* Musée d'Orsay yn Parys 
* Van Gogh Museum in Amsterdam

## Keppelings om utens
* Édouard Manet op Artcyclopedia
Isadora Duncan

**Isadora Duncan** (San Fransisko, 26 maaie 1878 - Nice, 14 septimber 1927) wie in Amerikaanske dûnseresse. Se besocht om yn stee fan it klassyk ballet in oare foarm fan ballet te finen, dy't mear as de dûnsen út de klassike âldheid wie. 

Fan har 22e ôf wenne se yn West-Jeropa en de Sovjet-Uny. As bern woe se al neat witte fan it klassike ballet. Se ûntwikkele in eigen styl en wie de earste dy't klassike muzyk omsette yn dûns. Dit hat in grutte rol spile by it ûntstean fan de moderne dûns.

Se trede foar it earst op yn Chicago en New York, mar har grutte trochbraak kaam yn Jeropa. Nei optredens yn Boedapest en Londen, reizge se naar Parys, Berlyn, en Moskou, om dêrnei werom te gean nei Parys. Se gie op toernee troch heal Jeropa en trede op yn de grutte stêden fan Noard- en Súd-Amearika. Sûnt 1909 hie hja in eigen dûnsskoalle yn Parys. Se ynspirearre oare keunstners. Doe't yn 1913 it *[[Théâtre des Champs-Élysées]]* boud waard, waard se ôfbyld yn in reliëf troch byldhouwer Émile-Antoine Bourdelle en skilder Maurice Denis naam har byldnis op yn in muorreskildering.

Duncan ferlear it libben by in autoûngemak doe't hja 49 of 50 jier wie; har sjaal tekke bewuolle yn de as en tsjellen fan har auto.

## Galery

File:Isadora Duncan studies 1.jpg
File:Isadora Duncan studies 4.jpg
File:Isadora Duncan studies 5.jpg


## Keppeling om utens
* Side mei webkeppelings
Skiednis fan Nederlân

De **skiednis fan [[Nederlân]]** is al tsientûzenen jierren âld.

## Iere skiednis
Yn de prehistoarje hawwe der sûnt de Iistiid al jagers libbe yn de hegere gebieten fan it lân. Yn de lêste milenniums foar Kristus kaam dêr lânbou by. De histoarje begjint foar Nederlân mei de Romeinen dy't benammen besuden de Ryn taholden. Yn harren tiid waarden de earste stêden stifte. De Romeinen rommen it om 400 hinne it fjild foar de Franken en Friezen dy't mekoar de hearskippij bestriden hawwe oer de midden fan Nederlân. Om 800 hinne behearsket Karel de Grutte mei grutte parten fan Jeropa ek hiel Nederlân. In ryk fan de Franken waard troch erfopfolging slit; ien fan de gefolgen dêrfan wie dat men in Nederlân gong ferwar hie tsjin oanfallen fan de Wytsingen.

## Untstean fan Nederlân
Nei 1000 kaam in ein oan dy ynfallen, en gong it yn West-Jeropa sa bêst dat de lokale hearren begûnen harren gebiet út te wreidzjen. Dit late yn de 14e iuw ta de partijtyd, dy't úteinliks troch de Habsburgers einige waard. Sy makken de Nederlannen ta in ienheid, dêr't fan 1568 ôf, it noardlike part him ûnôfhinklik fan makke. Dizze Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen bestie oant de Frânske tiid, doe't it lân yn fazen part fan it Frânske Keizerryk waard.

## Keninkryk
Nei de Frânske tiid waard yn 1814 Nederlân in keninkryk, earst mei ek de súdlike Nederlannen derby, en mei Lúksemboarch yn in personele uny, mar úteinlik mei ûngefear de hjoeddeiske grinzen. Yn de Earste Wrâldkriich wie Nederlân neutraal, mar troch de oarloch wie de see net feilich, en de hannel rûn tebek. Nei de oarloch gie it gau better, oant de Krisisjierren. Dêrnei kaam, tagelyk mei it opbetterjen, yn Jeropa it faksisme op, wat late ta de Twadde Wrâldkriich. Yn 1940 waard Nederlân ynnaam troch Dútslân, en earst yn 1945 wer befrijd.
Jodocus fan Lodenstein

**Jodocus fan Lodenstein** (Delft, 6 febrewaris 1620 - Utert, 6 augustus 1677) wie in predikant en dichter.

Jodocus fan Lodenstein studeare foar predikant oan de hegeskoalle fan Utert en wie dêr in learling fan Gijbertus Voetius. Dêrnei studearre hy noch twa jier oan de Universiteit fan Frjentsjer. Hy hie dêr les yn Easterske talen ûnder lieding fan prefesser Johannes Coccejus. Yn 1644 naam er in berop oan nei de gemeente fan Zoetermeer en Zegwaard. Yn 1650 krige er in berop fan de gemeente Sluis en yn 1653 naam er in berop nei Utert oan.

Neist predikant wie er ek dichter. Syn gedichten binne û.o. byinoar brocht yn de bondel “Uyt-spanningen”.

Fan Lodenstein syn freonerûnte bestie ûnder oaren út:
* Gisbertus Voetius (1598-1676)
* Johannes Coccejus (1603-1669)
* Anna Maria fan Schurman (1607-1678)
* Jacobus Koelman (1632-1695)
* Willem Teellinck (1579-1629)
* Andreas Essenius
* Justus fan den Bogaart
* Abraham fan de Velde (1614-1677)

## Bibliografy
*Uyt-spanningen : behelsende eenige stigtelyke liederen en andere gedichten*, Utert : De Banier, 2005 (oarspronklike útjefte 1676)

## Keppeling om utens
* Lodenstein yn de DBNL
Oradea

**Oradea** (Hongaarsk:*Nagyvárad*, Dútsk:*Grosswardein*) is in stêd yn Roemeenje, yn Transilvaanje, ticht by de grins mei Hongarije. De stêd is it haadplak fan it distrikt (*judeţ*) Bihor. Oradea is ien fan de woltierigste stêden fan Roemeenje.

## Befolking

### Etnyske groepen yn 2002
Yn Oradea wenje njonken Roemenen in tal etnyske minderheden. Benammen de Hongaarske minderheid is fan betsjutting. In folkstelling yn 2002 jout it neikommende byld (de lytste minderheden binne net meinaam):

* Roemenen 70,4% 
* Hongaren 27,5% 
* Roma 1,2% 
* Dútsers 0,3% 
* Slowaken 0,2% 

## Polityk
De gemeenteried fan Oradea bestiet sûnt de ferkiezings fan 2012 út de neifolgjende fiif partijen:

* Partidul Național Liberal, 11 sitten
* Partidul Social Democrat, 6 sitten
* Uniunea Democrată Maghiară din România, 6 sitten
* Partidul Democrat Liberal, 3 sitten
* Partidul Conservator, 1 sit

## Underwiis
Oradea hat mear as ien universiteit. De grutste is de Universiteit fan Oradea. Fierders is er de Hongaarsktalige *Partiumi Keresztény Egyetem* (Kristlike Universiteit fan Partium), in Baptisten-Universiteit en de Agora Universiteit.

## Keppelings om utens
* Oradea toerisme
* Webstee fan Oradea 
* Webstee foar Oradea
Masuccio Salernitano

**Masuccio Salernitano** (1410, Salerno - 1475, Salerno), wie in Italiaanske dichter, dy't eins *Tommaso Guardati* hiet. Yn 1475 of 1476  ferskynde fan him *Cinquante Novelle* (*Fyftich novellen*). Fan dy fyftich wie nûmer trijeëntritich in ferhaal oer Mariotto en Gannozza, dat sjoen wurdt as de orizjinele ferzje fan it ferhaal dat William Shakespeare letter bewurke ta it tonielstik *[[Romeo en Julia]]*.
Jacobus Koelman

**Jacobus Koelman** (Utert, 1632 - Utert, 6 febrewaris 1695) wie  in gerifformearde teolooch en predikant.

## Libben
Fan 1598 oant 1676 studearre er yn Utert, ûnder oaren by Andreas Essenius, Hoornbeeck en Gisbertus Voetius. Hy wie ambassadepredikant yn Kopenhagen (1657) en yn Brussel (1658). Yn 1662 waard Koelman predikant yn Slús. Yn 1675 waard er lykwols ôfset as predikant, ûnder oaren om't der in ferskil fan ynsicht wie oer de fraach oft de oerheid it rjocht hie om him te muoien mei tsjerkesaken. 

Hjirnei gie Koelman foar yn ferskillende hûsgemeentes en konventikels. Hy hat fierder ferskate boeken oerset fan foaral Ingelske puriteinske skriuwers, lykas Hugo Binning, J. Brown, Th. Goodwin, William Guthry, Christophurus Love en Samuel Rutherford, en sels hat er ek ferskate boeken útjûn. Jacobus Koelman is op 6 febrewaris 1695 yn Utert ferstoarn.

## Wurk
Ut alles docht bliken dat Koelman in man wie mei dúdlike stânpunten. Hy wie net foar it brûken fan liturgyske foarmulieren troch predikanten, om’t sa predikanten mei ûnleauwen har efter dizze foarmulieren ferskûlje koenen; hja koenen har oars foardwaan as dat hja wienen. Ek wie er it der net mei iens dat der feestdagen wienen lykas by it Krystfeest, Peaske, Himelfeartsdei en Nijjiersdei, om’t dit neffens him minsklike ynstellings wienen dy him oan it Katolisisme tinken dienen. Mei de stânpunten fan Jean de Labadie oer it ôfskiftsjen fan de tsjerke en oer it útstellen fan de doop koe er ek net út de fuotten. Fierder hy er gedachten dy't lykje op de tinkbylden fan it Gyliasme; hy ferwachte bygelyks yn syn libben noch in weromgean fan de Joaden nei har lân. Hy wie ek in foarstanner fan de sinding en yn de praktyk sette er him yn foar de meiminsken.

Jacobus Koelman wurdt algemien beskôge as ien fan de eksponinten fan de Fierdere Reformaasje.

## Publikaasjes
* *Reformatie nodigh omtrent het gebruik der formulieren*, 1673.
* *Reformatie nodigh omtrent de feestdagen, naaktelijk vertoont ende bewezen*, 1675.
* *De vruchtelooze biddagen van Nederland*, 1682.
* *De praktijk der Sabaths*, 1682.
* *Het vergift van de Cartesiaensche pgilosofie ontdekt*, 1692.
* *Wederlegging van B. Bekkers Betooverde Wereld*, 1692.

## Literatuer
* *Jacobus Koelman*, dr A.F. Krull, diss. [1901], 1972, 
* *Jacobus Koelman*, C.J. Meeuse, Utj. De Groot Goudriaan, 2008, .

## Keppeling om utens
* Koelman yn de DBNL
Rafael del Riego

**Rafael del Riego y Flórez** (Santa María de Tuñas, 9 april 1784 - Madrid, 7 novimber 1823) wie in Spaansk generaal en revolúsjonêr.
André-Marie Ampère

**André-Marie Ampère** (22 jannewaris 1775, Poleymieux-au-Mont-d'Or by Lyon - 10 juny 1836, Marseille) wie in Frânsk natuerkundige, dy't sjoen wurdt as ien fan de ûntdekkers fan de elektrisiteit.

Ampère waard berne yn Lyon. Hy studearre yn ferskate fjilden fan wittenskip. Fan likernôch 1796 begûn er mei lesjaan. Earst wiskunde, skiekunde en talen yn Lyon, fan 1801 natuerkunde en skiekunde yn Bourg, yn 1804 koart wiskunde yn Lyon, en úteinlik wiskunde en natuerkunde yn Paris, fan 1809 ôf oan de École polytechnique en fan 1826 ôf oan it Collège de France. Lykas gâns fan syn tiidgenoaten wie er ek aktyf op it gebiet fan de filosofy, en fan 1819 ôf wie er ek prefester yn de filosofy. André-Marie Ampère ferstoar 10 juny 1836 yn Marseille.

Ampère kaam as earste ta de konklúzje dat elektryske stream de feroarsaker wie fan magnetisme. Dermei wie er ien fan de grûnlizzers fan de elektrodynamika. De ûntdekking fan de prinsipes fan de telegrafy wurdt him ek taskreaun.

Nei him binne de SI-ienheid ampêre en de wet fan Ampère ferneamd.

## Publikaasjes
* *Considérations sur la théorie mathématique du jeu* (1802)
* *Recueil d’observations électrodynamiques* (1822)
* *Sur la théorie mathématique des phénomènes électrodynamiques* (1826)
* *Essai sur la philosophie des sciences* (2 dielen, 1834–1843)
1775

## Foarfallen
* 1 novimber - De Portegeeske haadstêd Lissabon wurdt troffen troch in ierdbeving. Der falle 60.000 deaden.
* *sûnder datum* - James Watt ferkeapet de earste steammasine.
* *sûnder datum* - De Gunnlaugssêge wurdt as earste fan 'e Aldiislânske sêgen ôfprinte yn in Latynske oersetting mei wittenskiplik kommentaar.

## Berne
* 22 jannewaris - André-Marie Ampère, Frânsk natuerkundige († 1836) 
* 14 augustus - Pieter Adrianus Ossewaarde, Nederlânsk politikus († 1853)
* 4 septimber - Jean-François Le Gonidec, Bretonsk taalkundige († 1838)
* 19 novimber - Johann Karl Wilhelm Illiger, Dútsk biolooch († 1813)
* 16 desimber - Jane Austen, Ingelsk skriuwster († 1817)

## Ferstoarn
* 10 jannewaris - Jemeljan Pûgatsjov, Russysk opstanneling (* 1740 of 1742) 
* 25 oktober - Johan Maurits Mohr, Dútsk-Nederlânsk predikant en amateur-astronoom (* 1716)
* 27 oktober - Willem Röell, Frysk anatoom en botanikus (* 1700)

## Literatuer
;toaniel
* Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais, *Le Barbier de Séville*
Kabukisyndroom

It **kabukisyndroom** is in seldsume oanberne sykte, sa neamd om de oerienkomst mei de gesichten fan lijers mei de wite gesichten út it tradisjonele Japanske  *[[kabuki]]*, in foarm fan teäter.

Net eltse lijer hat deselde symptomen, mar lijers hawwe hast altyd geastlike beperkings (92%), en hawwe in grutte kâns op waaksbeperkings (83%).

Der binne net folle folwoeksen lijers, mar der binne fierder gjin oanwizings dat lijers oan it kabukisyndroom koarter libje. It lytse tal folwoeksen lijers soe der ferbân mei hâlde kinne dat it syndroom earst yn 1980 yn Japan fûn is. 

## Skaaimerken
* leech ynplante, ôfwikend foarme earen, dy't faak wat nei bûten stean.
* platte noas
* bôgefoarmige wynbrauwen
* grutte eagen
* omdraaiing fan it ûnderste eachlid
* lang eachsneed
* lange en dikke eachteisters
* tosken stean faak fierder út inoar, hawwe in ôfwikende foarm en soms misse der tosken
* foetale fingertopkessentsjes
* lyts stal
* spierslapte (hypotony)
* geregeld earûntstekkingen
* luchtwegenproblemen
* nier en/ of hertôfwikingen

## Keppeling om utens
*Netwurk Kabuki Syndroom
Albertina Soepboer

**Albertina Soepboer** (Holwert, 3 desimber 1969) is in Frysk/Nederlânsk skriuwster. Hja studearre yn Grins Spaansk en Frysk en hja bleau oant 2006 yn dy stêd. Se wennet en wurket yn Harns. Se publisearret sawol yn it Frysk as it Nederlânsk. 

Yn 1995 makke se har debút mei de Frysktalige bondel *Gearslach*. Oant no ta ferskynden 14 dichtbondels fan Albertina Soepboer. Dêrneist publisearre se in roman en ferskate ferhalebondels. As dichter hat se teksten skreaun foar de Fryske fadosjongeres en aktrise Nynke Laverman en wurke se tegearre mei it Rubens Kwartet. 

Soepboer wie redakteur fan Trotwaer en levere bydragen oan *Schrijver & Caravan*, *Gratis Literair Blaadje* en *Millennium*.

## Wurk
### Poëzy
**Gearslach* (1995) 
**De hengstenvrouw* (1997) 
**De twirre yn 'e tiid* (1997) 
**It nachlân* (1998) 
**De tweelingzus*: gedichten útjûn ta gelegenheid fan Koppermaandag (1999)
**De stobbewylch* (2000) 
**De dieptering* (2001) 
**Moeder Spin* (2002)
**De fjoerbidders* (2003)
**Het nachtland ; De knotwilg* (2003)
**Zone* (2005)
**Kearsinne* (2006)
**De trektocht* (2010) Amsterdam, Atlas/Contact. ISBN 978-90-254-3539-4
**Bezonken* (2014) Amsterdam, Atlas/Contact. ISBN 978-90-254-4337-5
**Herbarium* (2014)
**Vertakkingen* (2019) Amsterdam, Atlas/Contact. ISBN 978-90-254-4618-5

### Ferhalen
**Krystman* (2003)
**De komst fan Sint Anthonius* (2005)
**Reistiid* (2008)

### Roman
**De seemearmin* (2012)

### Toaniel
**Fjoer yn ‘e kop* : ienakter foar jongerein (1999)
**Vuur in de kop* (oersetting: troch Goaitsen en Heike van der Vliet) (2003)
**De Groote Storm : De Grutte Stoarm* (2005)
**Woartels* (2005)
**Maisfrou* (2005)

## Prizen
*Rely Jorritsmapriis 1996 foar it fers *Kâldfjoer* 
*Rely Jorritsmapriis 1997 foar it fers *De skulp*
*Rely Jorritsmapriis 1998 foar it fers *Flearlân*
*Rely Jorritsmapriis 2003, foar it ferhaal *Dy griene neisimmer*.

## Sjoch ek
* Fryske dichters
* Nederlânsktalige dichters.

## Keppeling om utens
* Webstee Sirkwy oer Albertina Soepboer
* Albertine Soepboer yn de DNBL
The Amp

**The Amp** is in Fryske gitaarband út Noardburgum en Bûtenpost. De oarspronklike bandleden wienen: Nyk de Vries (sang), Arend van der Zee (drums), Geert Postma (basgitaar) en Fokke van der Veen (gitaar). Yn 1991 waard Geert Postma opfolge troch Henk Veenstra.
Henk Veenstra

**Henk Veenstra** (±1980) wie basgitarist fan The Amp. Tegearre mei Fre de Vries wie er ek aktyf as it duo Swier Izer. Tsjintwurdich is er fotograaf yn Grins en bassist fan de band Spitkate.
 
Hy folge de HTS (elektroanika) en studearre oan de Akademy Minerva yn Grins ôf yn de fotografyske rjochting.

Hy wurket foar ferskate kommersjele opdrachtjouwers en is dêrnjonken aktyf as fotograaf yn pop- en skriuwersfermiddens yn Grins. Sa fersoarge hy ûnder oaren de foto's en grafysk wurk foar in tal projekten fan Meindert Talma (û.o. Dammen met ome Hajo, De Blauwe Fedde en Leave Stumper)

## Keppeling om utens
* http://www.henx.nl
* http://www.myspace.com/spitkate
Swier Izer

**Swier Izer** wie in akoestysk duo mei eigen Frysktalige ferskes. De band bestie út Fre de Vries en Henk Veenstra. Sy wienen aktyf yn Fryslân tusken 1991 en 1994. It duo wie foaral bekend fanwege de demokasette "De Plysje".

Swier Izer is (min of mear) de Fryske oersetting van *Heavy Metal*. De mannen makken Heavy Metal op akoestyske gitaren. It gie der faak rûch op 'n ta.

Neist de ferneamde teksten en net te folgjen gitaar rifs, wie it duo bekend om harren frjemde easken dy't se stelden oan harren klaairûmtes. Sa moasten der altiten trije kratsjes bier (Heineken®) klearstean, wylst allinnich Henk (aka Henkie Heinekens) bier dronk. Fré stie bekend om in ynnimmen fan jus d'orange. Dêrfan moast altiten 'in net te lytse mar ek net te grutte amer' farskperst klear stean.

Yn 1994 is it duo der mei op hâlden omt hja de druk fan it sukses net langer oan koenen.
Gyliasme

It **gyliasme**, ek wol de *lear fan it [[tûzenjierrich ryk]]* of it **milennialisme**, is in lear baseare û.o. op it boek Iepenbiering yn de Bibel, en dan foaral op haadstik 20 fan dit boek. (*Chilioi* is Gryksk foar *tûzen* en *mille* betsjuttet yn it Latyn ek *tûzen*.)
 
It begrip *[[tûzenjierrich ryk]]* komt yn de tekst fan de Bibel net foar, mar wurdt somtiden brûkt as titel foar Iepenbierings 20:1-6, de earste ferrizenis. Dy iepenbiering beskriuwt in perioade fan tûzen jier dêr't Jezus regearet en Satan finzen holden wurdt. It Gyliasme basearet him op ynterpretaasjes fan dy iepenbiering.

Der binne ferskillende opfettings en gradaasjes yn it Gyliasme. Men kin it ferpartsje yn 3 haadstreamings:
* Premilennialisme
* Postmilennialisme
* Amilennialisme
1784

## Foarfallen
* 14 jannewaris - De Frede fan Parys makket in ein oan de Fjirde Ingelsk-Nederlânske Oarloch.
* 15 septimber - Vincenzo Lunardi lit in wetterstofballon op yn Skotlân, mar wol letter as perfester Jacques Charles, dy't op 1 desimber 1783 út Versailles opstiigd wie.
* 24 desimber - Earste demonstraasje fan de Grutte elektrisearmasine yn it Teylers Museum yn Haarlim.
* *sûnder datum* - Steedhâlder Willem V krijt twa oaljefanten as geskink út Seylon. Hâns en Parky binne net de earste oaljefanten yn Nederlân, Rembrandt tekene ek al in oaljefant.

## Berne
* 6 maart - Anselme Gaëtan Desmarest, Frânsk biolooch († 1838)
* 9 april - Rafael del Riego, Spaansk generaal († 1823)
* 7 oktober - kening Karel XIII fan Sweden (as Karel II ek kening fan Noarwegen) († 1818)
* 18 oktober - Francijntje de Boer, Frysk dichteresse († 1852)

## Ferstoarn
* 6 juny - Joan Derk van der Capellen tot den Pol, Nederlânsk politikus, foaroanman fan de Patriotten (* 1741)
* 1 july -  Wilhelm Friedemann Bach, Dútsk komponist, âldste soan fan Johann Sebastian Bach (* 1710)
* 31 july - Denis Diderot, Frânsk skriuwer en filosoof (* 1713)
1809

## Foarfallen
* 5-6 july - Yn 'e Slach by Wagram ferslacht Napoleon de Eastenrikers ûnder aartshartoch Karel fan Eastenryk, hartoch fan Teschen.
* 14 oktober - Mei de Frede fan Schönbrunn wurdt Fyfde Koälysje-oarloch tusken Frankryk en de Alliëarden beëinige.

## Berne
* 4 jannewaris - Louis Braille, Frânsk ûnderwizer en betinker fan it brailleskrift († 1852)
* 19 jannewaris - Edgar Allan Poe, Amerikaansk dichter en skriuwer († 1849)
* 3 febrewaris - Felix Mendelssohn-Bartholdy, Dútsk komponist († 1847)
* 12 febrewaris - Charles Darwin, Ingelsk natoerûndersiker en grûnlizzer fan 'e evolúsjeteory († 1882)
* 12 febrewaris - Abraham Lincoln, presidint fan 'e Feriene Steaten († 1865)
* 2 maart - Wopke Eekhoff, Frysk skiedkundige, argivaris en útjouwer († 1880)
* 7 juny - William Forbes Skene, Skotsk skiedkundige († 1892)
* 13 juny - Heinrich Hoffmann, Dútsk psychiater en skriuwer († 1894)
* 1 augustus - William Barret Travis, Amerikaansk militêr († 1836)
* 6 augustus - Alfred Lord Tennyson, Ingelsk dichter († 1892)
* 7 oktober - Johann Heinrich Blasius, Dútsk biolooch († 1870)
* 15 oktober - Aleksej Koltsov, Russysk skriuwer en folksdichter († 1842)
* 27 oktober - Peerke Donders, Nederlânsk misjonaris, sillich ferklearre († 1887)
* 26 novimber - Sijo Kornelis Thoden fan Velzen, Frysk predikant en teolooch († 1900)
* 3 desimber - Jan Anne Lycklama à Nijeholt, Frysk politikus († 1891)

## Ferstoarn
* 19 maaie - Stevan Sinđelić, Servysk opstanneling (* 1771)
* 31 maaie - Joseph Haydn, Eastenryksk komponist (* 1732)
* 7 septimber - kening Rama I fan Siam (* 1736)
1808

## Foarfallen
* 1 jannewaris - De ymport fan slaven yn de Feriene Steaten wurdt ferbean.
* 5 jannewaris - De nije gûverneur-generaal Herman Willem Daendels komt yn Batavia oan. Hy set fuortendaliks út ein mei de oanlis fan de Grutte Postwei. Troch in spartaanske rezjym slagget dat binnen it jier.
* 15 jannewaris - Stoarmfloed mei oerstreamings yn Nederlân en Flaanderen. De binnenstêd fan Flissingen strûpt ûnder, mei 31 deaden fan gefolgen.
* 31 jannewaris - De Frânske maarskalk Auguste de Marmont ferklearret de Republyk Ragûsa foar opheft, wêrnei't it grûngebiet fan 'e Ragûsa ynkorporearre waard yn it (Napoleontyske) Keninkryk Itaalje.

## Berne
* 12 maart - Gerrit van de Linde ("De Schoolmeester"), Nederlânsk dichter († 1858)
* 25 maart - Cornelis Bernardus Buijs, Nederlânsk keunstskilder († 1872)
* 25 maart - José de Espronceda, Spaansk dichter en skriuwer († 1842)
* 20 april - keizer Napoleon III fan Frankryk († 1873)
* 22 juny - Pieter Benjamin Vegilin van Claerbergen, Frysk politikus en grytman († 1879)
* 27 juny - Everhardus Johannes Potgieter, Nederlânsk skriuwer († 1875)
* 29 desimber - Andrew Johnson, presidint fan 'e Feriene Steaten († 1875)

## Ferstoarn
* 7 febrewaris - Jan van Os, Nederlânsk keunstskilder (* 1744)
* 13 maart - kening Kristiaan VII fan Denemark (* 1749)
* 12 maaie - Ype Staak, Frysk glêsskilder, boumaster en boargemaster (* 1717)

## Byldzjende keunst

Ofbyld:Jean Auguste Dominique Ingres 004.jpg|*De baaister fan Valpinçon* (1808) Jean Auguste Dominique Ingres, Louvre
Natuerkunde

**Natuerkunde** is de wittenskip fan de matearje. Der wurdt ek wol sein dat natuerkunde de net-libbene natuer bestudearret. De natuerkunde is in eksakte wittenskip.

Natuerkundigen bestudearje it gedrach en de ynteraksje fan matearje yn romte en tiid. It wurd "matearje" moat dêrby breed opfette wurde; it kin massa op makroskopyske skaal wêze, mar ek bygelyks elektromagnetyske strieling of yndividuele elemintêre dieltsjes en harren ynteraksjes. De natuerkundige bestudearret de eigenskippen fan de eleminten en ferbinings, lykas bygelyks faze-oergongen, kristalstruktuer, fiskositeit en waarmtelieding, en besiket in útlis foar dy eigenskippen te finen.

Natuerkunde hat te krijen mei de measte oare eksakte wittenskippen:
* Skiekunde, dêr't sjoen wurdt nei reaksjes tusken ferskillende stoffen (fysyske gemy);
* Biology, dy't him benammen dwaande hâldt mei de libbene matearje (biofysika);
* Ierdwittenskip (geofysika, stjerrekunde).
Skiekunde

**Skiekunde** of *gemy* is in natuerwittenskip dy’t him rjochtet op de stúdzje fan de eigenskippen fan stoffen, de gemyske feroarings dy’t dy stoffen ûndergean kinne en de wetmjittichheden dy’t dêrut te ôf te lieden binne, dat allegear binnen it teoretyske ramt dat alle matearje opboud is út lytse dieltsjes, te witten molekulen, atomen en noch lytsere dieltsjes. 

## Skiekunde as moderne wittenskip
De basis fan de skiekunde as moderne natuerwittenskip waard lein yn it tiidrek 1780-1860 troch it wurk fan in tal wittenskippers, fan wa’t Antoine Lavoisier, John Dalton en Amadeo Avogradro de wichtichste bydragen leveren oan de begrypsfoarming. Har ynsichten kamen by elkoar yn de klassike atoomteory, dy’t starichwei akseptearre waard yn de jierren nei 1860, doe’t in grut kongres fan skiekundigen hâlden waard yn Karlsruhe. Kearnstik fan de klassike atoomteory is it ynsjoch dat it atoom de ûndielbere basisboustein fan alle matearje is en dat mear atomen har kombinearje kinne ta in gruttere ienheid, in molekule.

De klassike atoomteory is foar de skiekunde itselde as wat de klassike meganika fan Newton is foar de natuerkunde: It is in teory dy’t troch de lettere ûntjouwingen útwreide en oanpast is, mar dy’t foar in moai grut tal ferskynsels noch altyd in befredigjende ferklearring jout. 

De ûntdekking fan ûnder oare de ferskynsels fan de elektrisiteit en de radio-aktiviteit yn de rin fan de njoggentjinde iuw late yn it tiidrek fan rûchwei 1910-1940 ta de formulearring fan de moderne atoomteory en de kwantummeganika. Neffens de moderne atoomteory binne de atomen fan de klassike atoomteory opboud út wer lytsere dieltsjes mei de namme proton, neutron en elektron. De kwantummeganika lit it idee los dat dy dieltsjes in dúdlik te bepalen plak en snelheid ha. 

Neffens de dieltsjes-natuerkunde út de jierren santich fan de tweintichste iuw binne der folle mear subatomêre dieltsjes as allinne de trije fan de moderne atoomteory.

Skiekunde is sterk besibbe oan de natuerkunde. De tûke fan wittenskip dy’t beide ferbynt is de fysyske gemy. Ek mei oare natuerwittenskippen binne oan it grinsflak nije dissiplines ûntstien, lykas de biogemy en de geogemy.

## Analyzemetoades
* Auger-Elektroane-Spektroskopy (AES)
* Sekondêre-Ioane-Massa-Spektroskopy (SIMS)

## Literatuer
*  - *Crucibles: The story of Chemistry. From ancient alchemiy to nuclear fission*. New York 1976.

## Sjoch ek
* Skiekundige eleminten
* Periodyk systeem fan 'e eleminten

## Keppeling om utens
*
Henk Angenent

**Hendrik Cornelis (Henk) Angenent** (Woubrugge, 1 novimber 1967) is in maratonrider, dy't yn 1997 de winner wie fan de Alvestêdetocht.

Henk Angenent is reedrider en sprútsjeskweker út Woubrugge. In pear jier foar de Alvestêdetocht fan 1997 hie er lykwols in wenhûs yn Alfen oan de Ryn naam. Hy wûn ferskate grutte wedstryden, mei as hichtepunt op 4 jannewaris 1997 de Fyftjinde Alvestêdetocht. 

Yn 2002 begûn er ta te wurkjen nei in wrâld-oererekord. Dat gong sa hurd dat er 2003 ek talitten waard ta it nasjonaal kampioenskip ôfstannen, dêr't er de 10 kilometer wûn. Op 12 maart 2004 hat er yn Calgary it wrâld-oererekord festige, mei 41 kilometer, 669 meter en 49 sintimeter.

## Resultaten
It Koartling

**It Koartling** is in aktiviteitesintrum yn Bûtenpost.

Fan it midden fan de jierren '70 oant it begjin fan njoggentiger jierren wie it in jongereinsintrum mei 'in reputaasje'.

In koartling is in dwersbalke yn de skuorre fan in boerepleats.

## Keppeling om utens
* Webstee It Koartling
Herman Witsius

**Herman Witsius** (Inkhuzen, 12 febrewaris 1636 - 22 oktober 1708), of *Hermannus Witsius*, wie predikant, teolooch en fertsjinwurdiger fan de Fierdere Reformaasje.

## Biografy
Herman Witsius is op 12 febrewaris 1636 berne yn Inkhuzen as *Herman Wits* (of *Witz*), soan fan Claes Jacobsz. Wits, dy’t âlderling en boargemaster yn Inkhuzen wie en Jannetje Hermanni. Neidat er privee klassike talen leard hie, folge er yn Utert, en in jier yn Grins, de stúdzje yn de Teology. Hy krige dêr les fan Gisbertus Voetius en Johannes Hoornbeeck. Fan 1654 oant 1655 gong Witsius in jier nei de Universiteit fan Grins, dêr't er les hie fan Samuel Maresius.

Fan 1657 oant 1661 wie Herman Witsius predikant te Westwâld en doe oant 1666 te Wormer. Yn de gemeente fan Wormer hie er as kollega ds. Petrus Goddaeus. Tegearre hâlden sy troch de wike winterlêzings oer bepaalde stikken oangeande it leauwen. Dêr kamen in soad minsken op ôf. Fan 1666 ôf wie er koarte tiid predikant te Goes, oant 1668 doe't er predikant te Ljouwert waard oant 1675. Hjirnei wie Witsius fan 1675 oant 1680 predikant en heechlearaar yn Frjentsjer. Nei't er yn maart 1675 befoardere waard ta dokter yn de teology, fûn yn april de ynauguraasje plak. Hy hold in rede oer "De wiere teolooch: in wiere godgelearde is in learling fan de Skrift en fan de Hillige Geast". Sa'n godgelearde wie er troch genede sels ek. Yn Frjentsjer skreau Witsius syn haadwurk oer de "De Ferbûnnen". Dat wurk droech er op oan kening-steedhâlder Willem III. Witsius joech him de earetitel "Defensor fidei - Beskermer/ferdigener fan it leauwen". Dy godfruchtige Prins fan Oranje, wie yn it jier 1688 mei in hiele grutte float ûnder syn bewâld nei Ingelân fearn om it lân frij te meitsjen fan it roomske jok fan kening Jakobus II, syn eigen skoanheit. Jakobus II flechte nei Frankryk en de protestanten koenen wer sykhelje. De Heare God hat Willem III dêrfoar brûke wold. Fan 1680 oant 1698 wie er prefester yn Utert en as lêste waard er fan 1698 ôf oant syn dea heechlearaar yn Leien. Op 22 oktober 1708 is er ferstoarn. Herman Witsius is begroeven yn de Buurkerk yn Utert. 

Herman Witsius wie befreone mei Guiljelmus Saldenus en Johannes à Marck. Doe’t sy meiïnoar yn Fryslân wennen hie er ek goede kontakten mei Wilhelmus à Brakel en dy syn frou Sara Nevius.

Inkelde troch him útjûne publikaasjes binne:
* ’t Bedroefde Nederlant (*It drôvich Nederlân*) 1659
* Practycke des Christendoms (*Praktyk fan it Kristendom*) 1665
* Twist des Heeren met zynen Wijngaert (*Skeel fan de Hear mei syn Wyngerd*) (Ljouwert, 1669)
* De Oeconomia Foederum Dei cum Hominibus, libri quator (*Fjouwer boeken oer de ferskate bedielings fan de testamenten fan God mei de Minsk*) (Ljouwert, 1677)
Taalkunde

**Taalkunde**, **taalwittenskip** of **linguïstyk** is de stúdzje op it mêd fan minsklike talen. As it net om in spesifike taal giet mar om taalwittenskip yn it algemien, dan prate wy fan **algemiene** of **universele** taalwittenskip. Ofhinklik fan de ynfalshoeke fan de ûndersiker en eventueel it ûnderdiel fan de linguïstyk, wurdt linguïstyk ta ferskillende tûken fan de wittenskip rekkene, lykas kognysjewittenskip, psychology, en antropology.

## Elemintêre fragen

* Hoe is de taal opboud?
* Hoe wurket in taal?
* Hokker eleminten ferbine de natuerlike talen?
* Hokker typen talen binne der?

## Dielmêden
### Universele taalwittenskip
Skematysk fan lyts nei grut wurdt de opbou fan in taal oanjûn mei klanken, morfemen, wurden, sinnen en teksten of discourses. De ûnderskate dielmêden fan de universele taalkunde binne:
* Fonetyk, lûdlear
* Fonology, lûdlearsysteem
* Morfology, wurdbou en bûging
* Pragamatyk, taalbrûkme troch yndividu
* Syntaksis, wurdgroepen en sinnen
* Semantyk, betsjuttingslear
* Tekstlinguïstyk, tekststruktuer, funksje en funksjonearjen fan teksten en dielen dêfan

### Ferlykjende taalwittenskip

* Etymology, komôf fan de wurden
* Taaltypology, ûndersyk nei taaltypen/kloften
1665

## Foarfallen
* Maart - de Twadde Ingelske Oarloch brekt út. De measte Jeropeeske machten sympatisearje mei de Republyk (útsein Múnster en Portegal) mar hâlde har der bûten.
* 17 maart - Auke Stellingwerf wurdt de earste luitenant-admiraal fan Fryslân.
* 13 juny - de Nederlânske float wurdt yn de slach by Lowestoft swier ferslein troch de Ingelsken, ûnder lieding fan de hartoch fan York
* 23 septimber - Bernard fan Galen, biskop fan Meunster, easket hearlikheid Borkulo-Lichtenvoorde op. Mei Ingelske finansjele stipe ferklearret er de Republyk fan de Feriene Nederlannen de oarloch en falt er Oerisel en Gelderlân binnen. yn dizze Earste Meunsterske Oarloch is it Steatske leger twongen om him oan 'e Isel ta werom te lûken. 
* De ûnienigens oer Oranje liedt ta ynsidinten. De matroazen fan de *Gouda* twinge harren kaptein foar oanfang fan de slach it read-wyt-blau troch de prinsekleuren te ferfangen. Mar yn it algemien is der steun foar de bruorren de Witt, sels yn de pro-Oranje bolwurken as Fryslân en Seelân
* Bernhard fan Galen, biskop fan Múnster, belegeret Grins.
* Anthoni fan Leeuwenhoek slipet syn eigen linzen en bout in mikroskoop. Hy ûntdekt ferskate mikroscopyske bistkes.

## Berne
* 6 febrewaris - Anne I, keninginne fan it Feriene Keninkryk  fan 1702 oant 1714

## Ferstoarn
* 12 jannewaris - Pierre de Fermat, Frânsk wiskundige
* 13 juny - Auke Stellingwerf, Frysk admiraal (* 1635)
* 17 septimber - Kening Filips IV fan Spanje
1603

## Foarfallen
* 24 maart - Mei de kroaning fan kening Jakobus VI fan Skotlân ta kening fan Ingelân ûntstiet der in personele uny tusken it Keninkryk Ingelân en it Keninkryk Skotlân.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* Gysbert Japiks, Frysk skriuwer en dichter († 1666)
* Abel Tasman, Nederlânsk ûntdekkingsreizger († 1659)

## Ferstoarn
* 24 maart - keninginne Elizabeth I fan Ingelân en Ierlân (* 1533)
1805

## Foarfallen

* 1 en 2 febrewaris - Op de stêdsgrêft fan Ljouwert is in hurdrydwedstryd foar *frouspersoanen*. Der ferskine mar leafst 130 hurdrydsters oan de start, wylst de op de stedswâlen 10.000 taskôgers stean. De earste priis is in gouden earizer fan 105 gûne en Trijntje Pieters fan Poppenwier mei it earizer nei ôfrin opsette.
* 26 maaie - Yn 'e katedraal fan Milaan wurdt Napoleon Bonaparte ta kening fan Itaalje kroane. 
* 23 septimber - It (earste) Ferdrach fan St. Peters wurdt sletten tusken de Feriene Steaten en de Eastlike&nbsp;Dakota-Yndianen. 
* 21 oktober - Yn 'e Slach by Trafalgar ferslacht de Britske marine ûnder admiraal Horatio Nelson de floaten fan Frankryk en Spanje.
* 20 novimber - De Ekspedysje fan Lewis en Clark berikt de westkust fan 'e Feriene Steaten.

## Berne
* 11 jannewaris - Peter Johann Nepomuk Geiger, Eastenryksk tekener en keunstskilder († 1880)
* 2 april - Hans Christian Andersen, Deensk mearkeskriuwer († 1875)
* 23 desimber - Joseph Smith, Amerikaansk profeet en stifter fan 'e Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen († 1844)
;*datum ûnbekend*
*Francis Gibson, Ingelsk bankier en ûndernimmer († 1858)
*Lytse Rots (*Little Rock*), opperhaad fan 'e Súdlike Sjajinnen († 1868)

## Ferstoarn
* 9 maaie - Friedrich von Schiller, Dútsk dichter en filosoof (* 1759)
* 24 july - Francis Gibson, Ingelsk skriuwer (* 1753)
* 21 oktober - Horatio Nelson, Ingelsk admiraal (* 1758)
* 27 desimber - Belle van Zuylen, Nederlânsk-Switsersk skriuwster en komponiste (* 1740)
Noardryn-Westfalen

**Noardryn-Westfalen** / **Noard-Rynlân-Westfalen** (Dútsk: *Nordrhein-Westfalen*; ôfkoarte *NRW*) is ien fan de 16 Dútske dielsteaten, situearre yn it midden fan Dútslân mei in sterke ekonomy. De haadstêd fan Noardryn-Westfalen is Düsseldorf, de grutste stêd is Keulen. Oare wichtige stêden binne Aken, Bonn, Dortmund, Duisburg, Essen en Múnster. Noardryn-Westfalen hat likernôch 17,9 miljoen ynwenners (2021). De steat waard yn 1946 yn syn hjoeddeistige foarm oprjochte en waard yn 1949 in dielsteat fan 'e Bûnsrepublyk Dútslân (West-Dútslân). Underwilens wie doe yn 1947 de eardere steat Lippe al yn Nedersaksen opgien.

## Geografy
Noardryn-Westfalen leit yn it westen fan Dútslân en grinzet mei de klok mei oan Nedersaksen, Hessen, Rynlân-Palts, Belgje en Nederlân. De ôfstân fan súdwest nei noardeast is sa'n 260 kilometer. It noarden fan de dielsteat is ûnderdiel fan de Noarddútske flakte. Troch dat gebiet rinne de rivieren Lippe, Iems en Roer. Yn it westen fan de dielsteat leit oan beide kanten fan de Ryn, de grutste rivier fan de dielsteat en fan Dútslân, de Nederrynflakte. It leechste punt is 9,2 m boppe seenivo en leit yn it noardwesten fan de dielsteat. De oare gebieten fan Noardryn-Westfalen meitsje diel út fan it Dútske middelberchtme. It Wezerberchlân (oan 'e boppe-ein fan 'e Wezer) en Teutoburgerwâld) beslaan it noardeasten fan de dielsteat. De bergen fan it Rynlânsk Laaiplato besette it suden. Underdiel fan it Rynlânsk Laaiplato binne de Eifel yn it súdwesten, it Bergisches Lân yn it suden en it Sauerlân yn it súdeasten fan de dielsteat. It geografyske middelpunt fan 'e dielsteat leit yn 'e stêd Dortmund. 

Lykwichtige temperatuer- en delslachpatroanen karaktisearje it klimaat. De gemiddelde jierlikse temperatueren lizze tusken de 5 °C en 10 °C, ôfhinklik fan de hichte. De jierlikse delslach leit tusken de 600 milymeter yn it leechlân en 1400 milymeter yn it middelberchtme.

## Bestjoerlike yndieling
Noardryn-Westfalen bestiet út fiif *[[Regierungsbezirk]]e* (bestjoerlike regio's), dy´t fiifresom wer ferdield binne yn 31 distrikten (*[[Landkreis|Kreise]]*) en 23 stedsdistrikten (*kreisfreie Städte*). Alles meiïnoar opteld hat de dielsteat gemeenten (yn 1997), 

### ''Regierungsbezirke'' (bestjoerlike regio's)
# Arnsberg
# Detmold 
# Düsseldorf
# Keulen (*Köln*)
# Münster

### Distrikten (''Kreise'')

### Stêdsdistrikten (''kreisfreie Städte'')

## Gebieten
* Ebbe
* Eggeberchte (*Eggegebirge*)
* Eifel
* Münsterlân
* Nederryn (*Niederrhein*)
* Rynlân (*Rheinland*)
* Rothaarberchte (*Rothaargebirge*)
* Ruhrgebiet (*Ruhrgebiet*)
* Sauerlân
* Siegerlân
* Teutoburgerwâld (*Teutoburger Wald*)
* Wezerberchlân
* Westerwâld

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
Sosjale wittenskip

**Sosjale wittenskip** wurdt foarme troch de tûken fan wittenskip dy't te krijen hawwe mei de minske yn syn sosjale fermidden.

De grutte tûken mei harren sintrale temas binne:
* antropology - kultuer
* ekonomy - merk
* filosofy - tinken
* psychology - hâlden en dragen
* rjocht - regels
* seksualiteit - seksualiteit
* skiednis - tiid
* sosjology - mienskip
* taalkunde - taal
* politikology - macht

Om de sosjale siden wurdt der ek noch wol byrekkene:
* ierdrykskunde - romte
Reinoud III fan Gelre

**Reinoud III 'de Dikke' fan Gelre** (13 maaie 1333 - 4 desimber 1371) wie hartoch fan Gelre.

Reinoud III wie de soan fan Reinoud II fan Gelre en Eleönoara fan Ingelân. Nei de dea fan syn heit yn 1343, waard syn mem fâd oer him en regeare hja yn Gelre. Op syn tolfte waard Reinoud mearderjierrich ferklearre. Hy wie boaske mei Maria fan Brabân, mei gefolch dat er fan twa siden te krijen hie mei it skeel tusken de Frânsk-Brabânske partij en de Ingelske partij yn ferbân mei de hûndertjierrige oarloch.

Sirka 1350 kaam der spul tusken Reinoud en syn jongere broer Edwert. As gefoch dêrfan waard Reinoud sammelpunt foar de Heekerens yn de partijstriid tusken de Bronkhorsten en de Heekerens, wylst syn broer sammelpunt fan de Bronkhorsten waard. Yn 1361 einige dit skeel dermei dat Reinoud yn hannen fan syn broer rekke en doe fêstsetten waard op kastiel Roosendaal by Arnhim en letter yn kastiel Nijenbeek by Foarst.

Nei de dea fan syn broer yn 1371 waard Reinoud frijlitten. Dat gie neffens it ferhaal noch net sa maklik, want wylst er finzen holden waard hie er it dêr sa goed hân dat er net mear troch de doar fan syn sel koe. Earst nei't der in stik fan de muorre útbrutsen wie koe er út it kastiel komme. Reinoud wie noch in pear moannen hartoch, oant er 4 desimber ferstoar. Hy waard begroeven yn it kleaster Grafenthal. Mei him einige it Hûs Wassenberch.
Frisii

De **Frisii** wienen by de Romeinen de Fryske stammen dy't benoarden de Ryn wennen, bûten it Romeinske ryk. Se wienen al betwongen troch de Romeinen, mar harren gebiet waard nea oan it Romeinske Ryk tafoege.

Under de namme *Frisii* wurde de Friezen foar it earst fermelde troch Plinius de Alde. Hy tsjinne as offisier yn it Romeinske leger dat yn de Lege Lannen operearre. Yn 47 die hy mei oan de amfiby-ekspedysje fan Korbulo nei de mûning fan de Iems en learde op dy wize de Friezen en harren lân goed kennen. Hy hat oan ús trochjûn dat it wengebiet fan de Friezen lâns de súdlike kust fan Noardsee lei en nei it westen begrinzge waard troch de Alde Ryn dy't by Katwyk útmûnet. Oer de eastlike begrinzing lit er him net út dochs sil net fierder west ha as de Iems. Plinius hat it ek oer *[[Frisiavones]]*, in namme dy't op besibbens mei de Friezen tsjut.  

Tacitus makke ûnderskie tusken twa groepen fan Frisii, dy't er nei de grutte fan dy groepen mei *maiores Frisii* ('Grutfriezen') en *minoris Frisii* ('Lytsfriezen') neamde. Der wurdt oannaam dat de Grutfriezen tusken Fly en Lauwers wennen, wylst de kust tusken Fly en Ryn it gebiet fan de Lytsfriezen wie.
Thomas Boston

**Thomas Boston** (Duns, 17 maart 1676 - 20 maaie 1732) wie in Skotsk puriteinsk predikant en teolooch.

Thomas Boston wie in soan fan John Boston en Alison Trotter Yn 1700 boaske er mei Katharina Brown. Fan 1699 oant 1707 wie er predikant yn Simprin en fan doe te Ettrick, oant syn dea yn 1732. 

Hy kaam ta bekearing (d.w.s. hy rekke yn syn gewisse sa oertsjûge fan de wierheid fan de bibel dat er alles wat ierdske en himelske saken oanbelanget net mear yn him sels, mar by de Heare Jezus socht) ûnder de prediking fan Henry Erskine, de heit fan Ralph en Ebenezer Erskine. Hy wie in saneamde Kovenanter. It boek *Marrow of modern divinity* (*It moarch fan it Evangeelje*) fan Edward Fisher hat grutte ynfloed op syn leauwenslibben hân.

Thomas Boston hat ek sels ferskillende boeken skreaun, wêrûnder:
* *Human nature in its fourfold state* ('De fjouwerdûbele Steat')
* *The Crook in the Lot* ('It brike yn it libbenslot')
* *Hell* (ISBN 978-1-84685-748-5)
* *The Art of Man-Fishing*  (ISBN 978-1-85792-106-9)
* *Memoires of the life, time and writings of the reverend and learned Thomas Boston AM. With introduction and notes by G.H. Morrison MA*). ISBN 9789088650079
1807

## Foarfallen
* 25 maart - Yn it Britske Ryk wurdt de slavehannel ôfskaft (mar net it besit fan slaven).
* 7-9 july - De Frede fan Tilsit makket in ein oan 'e Fjirde Koälysje-oarloch tusken Frankryk en de Alliearden.
* 13 july - Mei de dea fan kardinaal Hindrik Benediktus Stuart stjert it Hûs Stuart út.

## Berne
* 19 jannewaris - Robert E. Lee, Amerikaansk generaal († 1870)
* 15 jannewaris - Hermann Burmeister, Dútsk-Argentynsk ûndekkingsreizger en biolooch († 1892)
* 10 febrewaris - Lajos Batthyány, premier fan Hongarije († 1849)
* 27 febrewaris - Henry Wadsworth Longfellow, Amerikaansk dichter († 1882)
* 8 juny - Verplanck Van Antwerp, Amerikaansk amtner en militêr († 1875)
* 4 july - Giuseppe Garibaldi, Italjaansk nasjonalist en militêr († 1882)
* 25 septimber - Alfred Vail, Amerikaansk yngenieur en útfiner, († 1859)

## Ferstoarn
* 1 april - Sicco Douwe fan Aylva, Frysk politikus en grytman (* 1734)
* 13 july - kardinaal Hindrik Benediktus Stuart, lêste telch út it Hûs Stuart (* 1725)
* 1 septimber - Clara Feyoena van Raesfelt-Van Sytzama, Frysk dichteresse (* 1729)
1806

## Foarfallen
* 19 jannewaris - Nederlân ferliest de Kaapkoloanje oan de Britten.
* 26 maaie - De Republyk Ragûsa jout him oer oan 'e legers fan it Napoleontyske Frankryk.
* 5 juny - De Bataafske Republyk wurdt fanwege Napoleon it Keninkryk Hollân (offisjele namme: *Koningrijk Holland*).
* 23 juny - Loadewyk Napoleon wurdt kening fan Hollân.
* 4 augustus - De bepalings fan 'e Rynbûnwet (fan 12 july fan dit jier) wurde trochfierd. De greven fan Bentheim wurde út harren rjochten set en it Greefskip Bentheim giet op yn it Gruthartochdom Berch.
* 23 septimber - De Ekspedysje fan Lewis en Clark keart werom yn St. Louis nei in súksesfolle oerlânske tocht nei de westkust fan 'e Feriene Steaten.
* 27 novimber - De oanfal op Batavia.
* 12 desimber - Loadewyk Napoleon stiftet in Hollânske ûnderskieding: de Oarder fan de Uny.
* *sûnder datum* - De Haach kriget fan it Franske bewâld stedsrjochten
* *sûnder datum* - Yn 'e Slach by Mole Lake, yn noardeastlik Wiskonsin, lije de Dakota in slimmen nederlaach tsjin 'e Odjibwe.

## Berne
* 12 maart - Jane Pierce, Amerikaansk presidintsfrou († 1863)
* 21 maart - Benito Juárez, presidint fan Meksiko († 1872)
* 27 juny - Augustus De Morgan, Britsk wiskundige en logikus († 1871)
* 11 july - Giacinto Gigante, Italjaansk keunstskilder († 1876)
* 16 july - Aleksander Ivanov, Russysk keunstskilder († 1858)
* 17 novimber - Louis Robbe, Flaamsk skilder († 1887)
* 24 novimber - William Webb Ellis, Ingelsk predikant en útfiner fan it rugby († 1872)
;*datum ûnbekend*
*Haadfrou (*Woman Chief*), opperhaad fan 'e Krieën († 1854)

## Ferstoarn
* 11 febrewaris - Vicente Martín y Soler, Spaansk komponist (* 1754)
* 19 febrewaris - Douwe Egberts, Frysk ûndernimmer (* 1755)
* 24 febrewaris - Egbert fan Burmania Rengers, Frysk politikus en bestjoerder (* 1745)
* 9 april - Willem V fan Oranje-Nassau, steedhâlder fan 'e Republyk fan de Feriene Nederlannen (* 1748)
* 17 april - Rienk Jelgerhuis, Frysk keunstskilder, graveur en tekener (* 1729)
* 3 augustus - Michel Adanson, Frânsk botanikus en natuerûndersiker (* 1727)
* 10 augustus - Michael Haydn, Eastenryksk komponist, broer fan Joseph Haydn (* 1737)
* 23 augustus - Charles-Augustin de Coulomb, Frânsk natuerkundige (* 1736)
* 10 septimber - Johann Christoph Adelung, Dútsk taalkundige en leksikograaf (* 1732)
* 22 desimber - Paulina fan Oranje-Nassau, Nederlânsk prinsesse (* 1800)

## Literatuer
;romans
* Hendrik Tollens, *De Hoekschen en Kabeljaauwschen*

## Muzyk
* Johann Nepomuk Hummel, *Sieben Ungarische Tänze, Opus 23*
* Johann Nepomuk Hummel, *Zwölf Menuette, Opus 24*

## Byldzjende Keunst

Ofbyld:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|*Napoléon Ier sur le trône impérial* (1806) Jean Auguste Dominique Ingres, Musée de l'Armée, Parys


## Boukeunst

Ofbyld:Gallusstraße 46 Bregenz Weinschlößle.jpg|Bregenz, Voralberg (1806)
Chiesa di San Maurizio - Venezia.jpg|*San Maurizio kerk*, Feneetsje (1806)
Ofbyld:Glimmen Rijksstraatweg 4.JPG|*Bûtenpleats Weltevreden*, Glimmen (1806) P.L. de Vrieze
Milenniumbrek

De **milenniumbrek** wie in sydeffekt fan beslissings oer kompûterprogramma-ûntwerp, yn de jierren 50 en 60, dat kompûterflaters feroarsaakje koe by it berekkenjen fan datums yn en efter 2000.

## Oarsaak
Yn de begjintiid fan it kompûterprogrammearjen ûntstie de gewoante om by it opnimmen fan datums yn databanken by it jiertal de earste twa sifers wei te litten, om't dy altyd *19* wienen. In kompûterûnthâld hie net in soad romte, dat sels it útsparjen fan twa posysjes wie wichtich. Fansels soe dat útsparjen in swierrichheid wurde oan it ein fan de iuw, as de jierren net mear mei '19' begûnen, mar yn dy tiid waarden programma's skreaun foar spesifike problemen; it wienen ienmalige, tydlike produkten. Dat databanken in nije soarte fan programma's wienen dy't langer brûkt wurde soenen wie noch net dúdlik.

## Gefolch
Yn de lêste jierren foar 2000 wienen der hieltyd noch programma's dy't de bewarmetoade fan de datums fan dy earste databanken oernaam hienen. Mar om't datums yn in soad programma's brûkt wurde, wie net dúdlik foar hokfoar programma's dat gou. Fral foar programma's dy't allinnich mei de tsjinwurdige datum en mei ferline datums wurken wie it net dúdlik of se op 1 jannewaris 2000 rekkenje soenen mei 1 jannewaris *19*00.

## Media
Dit wie in tige oansprekkend probleem, dêr't alderlei betsjinningsrampen oan taheakke wêze koenen, dat de media hienen in soad oandacht foar it probleem. Fral yn de Feriene Steaten fan Amearika soarge dit foar in soad reaksjes fan it publyk, dêr't de media dan wer mear oandacht oan joegen, ensfh. Ek de tillefyzje- en filmwrâld brûkten it tema.

## Maatregels
Om problemen yn 2000 foar te kommen waarden mei mannemacht safolle mooglik programma's neisjoen, en as nedich oanpast. Aldere apparatuer waard ferfongen troch nijere dêr't wis fan wie dat der gjin milenniumbrek yn siet. En foar nijjier 2000 wienen needmaatregels naam, foar it gefal in wichtich systeem, bygelyks gasfoarsjenning, útfalle soe troch in milenniumbrek.

## 2000
Op 1 jannewaris 2000 die bliken dat de measte milenniumbrekken, troch it ferfangen fan apparatuer en it oanpassen fan programmatuer, opfongen wienen. De maatregels hienen sa'n grut sukses hân dat der in soad minsken wienen dy't tochten dat der net wier in probleem west hie, en dat al it wurk om neat west hie. Mar fral yn earmere lannen wienen der genôch problemen mei âldere kompjûters om dúdlik te meitsjen dat der sûnder maatregels yn alle gefallen in grutte kâns west hie op milenniumbrekken.
Muixeranga

De **muixeranga** (úspr.: "mû-ysje-ranga") is it gehiel fan strjittedûnsen en minsklike piramiden út it gebiet Falensia, lykas dat hjoed-de-dei noch dien wurdt yn Algemesí.