open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tomke (lêsbefoardering)

***Tomke*** is in lêsbefoarderingsprojekt foar pjutten. Yn 1996 ferskynde it earste *Tomke*-boekje dat yn in oplage fan 3.000 stiks ferspraat waard ûnder pjutteboartersplakken. Yn dat en yn lettere boekjes belibbet Tomke allerhande aventoeren mei syn hûntsje Romke en mei Kornelia, de kangoeroe (pûdehipper). Alian Akkermans wurdt ek wol 'De mem fan Tomke' neamd, om't sy oan 'e widze stie fan it fleurige pjuttefiguerke Tomke en it mantsje mei grut makke hat. Op 30 septimber 2006 fierde Tomke syn tsiende jierdei yn Stedsskouboarch De Harmony yn Ljouwert.

Hjoed de dei is om *Tomke* hinne gâns materiaal te krijen: foarljochtingsfolders, kleurplaten, mouhimden, magneten, fytsflachjes, klompkes en sels meubilêr. Yn 2006 wie de oplaach 18.000. Om 2010 hinne ferskynden de boekjes ek yn in Biltske en Stellingwerfske fariant. Boppedat ferskynde by de iepening fan 'e 'Pontjesbrug' op Kurasau in edysje yn it Papiamintsk. En ûnderwilens is *Tomke* ek yn 'e Noardfryske dialekten gjin ûnbekende mear.

Fierder stjoerde Omrop Fryslân in telefyzjesearje mei Tomke yn de haadrol út. Sûnt 2007 wie Tomke dêryn as bewegend figuerke te sjen. Tekener fan Tomke wie Luuk Klazenga, de ferhaaltsjes waarden meast skreaun troch Auck Peanstra en Riemkje Pitstra. Oan 'e *Tomke*-boekjes wurken wikseljend ek oare yllustrators mei.

Om *Tomke* hinne wurde ek teäterfoarstellings makke. Yn 2007 wie dat *Tomke Siket in Pake* mei Rients Gratama dy't de pakerol spile. Tomke is ûnderwilens sa pupulêr dat er ek op feestweinen ferskynt. Yn 2006 wie der in gondel oan him wijd by de Aldeboarnster Gondelfeart.

De organisaasje fan it projekt is yn hannen fan 'e Afûk en Bibleteekservice Fryslân, yn gearwurking mei Cedin, de Stichting Frysktalige Berne-opfang en Omrop Fryslân. It projekt is mei mooglik makke troch subsydzje fan 'e Provinsje Fryslân en omtrint alle Fryske gemeenten.

Yn augustus 2018 waard bekend dat de ferhalen fan *Tomke*-ferhalen tenei yn it Biltsk yn 'e krante de *[[Bildtse Post]]* ferskine soene.

## Keppeling om utens
Tomke webside
Jacob Slagter

**Jacob Slagter** (Kollum, 1958) is in hoarnist en dirigint.

Jakob Slagter spile doe't er fjirtsjin wie al as solist by it Noardnederlânsk Orkest. Hy hat de Muzyk-pedagogyske Akadeemje yn Ljouwert dien, en doe studearre oan it Keninklik Konservatorium yn De Haach by Oldrich Milek. Sûnt 1981 spilet er by it Konsertgebou-orkest; fan 1985 oant 2008 wie er dêr solo-hoarnist. Fierders is er learaar oan it Sweelinckkonservatorium yn Amsterdam, en spilet er ek keamermuzyk. Hy is lid fan it Fodor-kwintet (in blaaskwintet) en hy wurke op mei Emmy Verhey en Jaap van Zweden. Slagter is haadfakdosint hoarn oan it Konservatoarium fan Amsterdam. Cd-opnamen makke er ûnder oaren fan de hoarnkonserten fan Mozart.

As dirigint late Slagter konserten fan ûnder mear it Noard Nederlânsk Orkest, it Geldersk Orkest en Hollân Symfonia. Slagter is sjef-dirigint fan it Nederlânsk Fanfare Orkest.

## Prizen
Yn 1988 hat Slagter de Nederlânske Muzykpriis krigen, en begjin 2006 it Gouden Fioeltsje.

## Keppeling om utens
*Webstee fan Jacob Slagter
Goudskat fan Wiuwert

De **Goudskat fan Wiuwert** is de wichtichste fynst fan gouden munten dy't yn Fryslân dien is. De goudskat waard fûn by it ôfgraven fan de terp Bessens by Wiuwert en siet yn in hânmakke potsje. De skat bestiet út 37 objekten en grutste part wurdt foarme troch gouden munten (*solidi* en *tremisses*) dy't omwurke binne ta hingerkes. De munten binne ûnder oaren fan keizer Justinianus. Oare objekten binne twa ringen en in part fan in grutte fibula. De goudskat is yn de earste helte fan de 7e iuw bedobbe en kin net as in offerjefte sjoen wurde. It hat mooglik de wurkfoarried fan in muntmaster west. 

De kolleksje is te sjen yn it Ryksmuseum fan Aldheden yn Leien.
Studio F

**Studio F** is de namme fan de learmetoade Frysk foar it basisûnderwiis dy't yn 2006 út kaam. De metoade hat trije parten:
* lesboeken
* telefyzje-útstjoerings
* webside

Studio F is de earste folsleine lesmetoade Frysk foar it basisûnderwiis (folslein útfierd yn kleur en ek dat is foar it earst). Mei de metoade kin lesdifferinsjaasje tapast wurde. Foar elke groep is der in basisboek en dêrby heart in wurkboek. Dy wurkboeken binne op fjouwer nivo's skreaun sadat elke learling op syn eigen nivo oan it Frysk wurkje kin. De basisboeken binne tematysk fan opset. Dy opset is foar alle groepen (fan groep 4 oant en mei 8) itselde. Oan de oarder komme: Feest, Natoer, Taal, Tiid, Technyk, Keunst, Omjouwing en Sport.

Omrop Fryslân makket de skoaltelefyzje-útstjoerings dy't by de tema's oanslute. 

Op de webside fan Studio F kinne bern bydragen kwyt. Ek is dêr in soarte fan Guinness book of records.

Yn 2007 wurdt noch wurke oan materiaal foar de groepen 1 oant en mei 3.

## Keppeling om utens
Webstee Studio F
Fallaatswyk

De **Fallaatswyk** is in wyk yn de gemeente Smellingerlân. De wyk rint út De Houtigehage wei yn it ferlingde fan de Skoalledyk nei it súdwesten, rjochting Drachten. 
In fallaat is in oar wurd foar slûs.

De namme Fallaatswyk jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Verlaatswijk*.
Falomster Feart

De **Falomster Feart** is in feart yn de gemeente Dantumadiel. De feart rint fan it Krúswetter yn it Houtwiel foarby It Goddeloas Tolhûs en De Falom nei de Nije Feart. 

It kanaal waard groeven yn de 16e iuw en waard oanlein foar de ôfwettering fan it sompige gebiet. It kanaal waard ek brûkt om turf ôf te fieren út dit feangebiet.

De namme *Falomster Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Valomstervaart*.

## Skiednis
De Falomster Feart waard yn de 16e iuw groeven om it oerskot oan wetter kwyt te reitsjen en sa koe de turf makliker ôffierd wurde. It grutte beswier fan de Falomster Feart wie, dat it sâlte wetter hjirlâns fierder it lân ynkringe koe mei stoarmfloeden. De namme Brakken wiist noch op dit sâlte wetter. Fêst stiet, dat der ten easten in gebiet wie mei sâlt of brak wetter en ten westen in swietwettergebiet en dat de Falomster Feart kâns joech ta ferminging. Dit koe foarkomd wurde troch by De Falom in slûs te bouwen. Mooglik wie soks te djoer en is der in 'oerhaal', 'kielwindeweer', 'oertoom' of 'falom' oanlein. Dêr waard dan it skip oerhinne lutsen troch in ynstallaasje. Sa soe it buorskip oan syn namme komd wêze.
 
De ferfeanting gie troch oant begjin 20e iuw. Om 1910 waard it lêste heechfean tusken De Westereen en De Falom ôfgroeven. Dit fean wie sa sâlt, dat it net as normale brânstof ferkocht wurde koe. De gemeente hat it ôfgrave litten om dizze as branje foar de skoallen te brûken. Yn de 18e iuw waard begûn mei it ôfgraven fan it leechfeangebiet, wat trochgie oant yn de 19e iuw. De klyn waard opbaggele en mei preammen ferfierd nei in heger lizzend plak om hjir ferwurke te wurden ta baggelturf.
 
Nei de ferfeanting waard de grûn brûkt foar bou- en greidlân. Yn it leech lizzende wetterrike gebiet waard in soad fiske. De fiskfangst betsjutte in wichtige boarne fan ynkomsten foar de earme befolking. Hiel lang rûnen de belangrykste ferbinings mei de bûtenwrâld oer it wetter. De Falomster Feart wie dus in belangrike ferbiningsmooglikheid, ek as omwei fan Ljouwert nei de Lauwerssee, om de tollen yn de Dokkumer Ie te omsilen. Oant ein 17e iuw rûn de lânwei fanôf Dokkum/Moarrewâld (Damwâld) oan de feart ta. Letter waard de wei trochlutsen oant Feanwâlden. 
Oer de feart waard in ophelbrêge lein en der kamen in tolhûs en in herberch by te stean. De wichtige noard-súdferbining waard ± 1850 ferhurde en rjochtlutsen.
Fanfare

In **fanfare** is in muzykensemble dat bestiet út koperblazers, houtblazers en slachwurkers. Fanfares binne foaral tipysk foar Nederlân en België. Fan âlds is de fanfare bekend as it orkest dat al spyljend op de maat fan de muzyk troch de strjitten fan in plak giet by feestlike oangelegenheden. Hjoed-de-dei (2007) binne guon fanfare-orkesten lykwols útgroeid ta folwoeksen konsertorkesten. Inkeld wurdt in fanfare yn ien azem neamd mei in harmonyorkest. Dat lêste orkest is lykwols folle grutter kwa besetting, benammen as it om de houtblazers giet. In brassband is dan wer in orkest mei allinnich koperblazers. Yn de muzykopliedings wurde de trije meast oantsjut as HaFaBra. Nederlân hat mear as 2.000 fanfare- en harmonyorkesten. 
Bert Haanstra makke yn 1958 in film: Fanfare (film).

Skaaimerk fan in fanfare is dat der in soad bugels yn spylje. In bugel is by it grutte publyk in wat ûnbekend ynstrumint mei in relatyf sêfte, waarme klank. De bugel liket yn earste oansjen in soad op de trompet, mar in trompet hat in skerpere, hurdere, heldere klank. De útfining fan de bugel wurdt gauris taskreaun oan Adolphe Sax, ek de útfiner fan de saksofoan.

Ut syn oarsprong wei hat de fanfare him yn flot tempo ûntjûn ta in orkestfoarm mei in soad mooglikheden dêr't ûnderwilens gâns orizjinele muzyk foar skreaun wurdt. Inkelde bekende komponisten binne Rob Goorhuis, Jan Van der Roost, Norbert Nozy en Henk Badings.

By it Wereld Muziek Concours yn Kerkrade dat ien kear yn de fjouwer jier holden wurd, wurde nijste ûntjouwings op it mêd fan komposysjes toand.

## Besetting
*Koperblazers*:
* Petit-bugle: Eb-sopraanbugel. Wurdt meast spile op in Es-kornet of inkeld in Es-trompet
* Bugel (solo, 1,2,3)
* Trompet / kornet (1,2,3 of 1,2/1,2)
* Hoarn (1,2,3 of 1-3,2-4) (althoarn, stellahoarn of F-hoarn)
* Tromboane (1,2,3) (Skotromboane of fentyltromboane, eventueel bastromboane foar partij 3) 
* Bariton / Euphonium
* (Bas)Tuba's (Eb, Bb)
*Houtblazers*:
* Sopraansaksofoan
* Altsaksofoan (1,2)
* Tenoarsaksofoan
* Baritonsaksofoan

*Slachwurk en perkusje*:
* Slachwurk
* Perkusje

*Opsjoneel*: 
* Faandrich
Altsaksofoan

In **altsaksofoan** of **altsaks** is de meast foarkommende útfiering fan de saksofoan. It ynstrumint stietstimd yn Es hoewol't der ek eksimplaren yn C foarkomme. De altsax is goed wer te kennen oan de rjochte hals (boppeste stik dêr't it mûlestik op set wurdt), dy't boppe it middenstik (de rest fan it ynstrumint oant de beker) ynienen nei ûnderen knikt. De hals fan de ek in soad brûkte tenoarsaksofoan is dêrfoaroer bochtich.

## Tapassing
De altsaksofoan wurdt in soad brûkt by jazz en funk. Troch de lytsere omfang yn ferliking mei de tenoar, klinkt de alt heger en 'jubeljender', sadat de alt by útstek as solo-ynstrumint brûkt wurde kin, tige geskikt foar flugge stikken en it meitsjen fan 'muzikale statements'.

In echte altsaks-klassiker is Take Five mei Paul Desmond op de alt yn The Dave Brubeck Quartet. Foar Nederlanners is Candy Dulfer sûnder mis de bekendste altsaksofoanist(e).

Yn de klassike muzyk wurdt de altsax mar inkeld brûkt, lykas yn de Bolero fan Maurice Ravel. De altsaks wurdt wol in soad brûkt yn it fanfare- en harmony-orkest en is fêst ûnderdiel fan de besetting fan in big band.

## Bekende altsaksofoanisten
*Arno Bornkamp
*Julian Cannonball Adderley
*Ornette Coleman
*Paul Desmond
*Candy Dulfer
*Kenny Garrett
*Benjamin Herman
*Johnny Hodges
*Lee Konitz
*Piet Noordijk
*Charlie Parker
*Maceo Parker
*Art Pepper
*Bep Rowold
*David Sanborne
*Sonny Stitt
*Phil Woods
Tenoarsaksofoan

De **tenoarsaksofoan** of **tenoarsaks** is nei de altsaksofoan de meast foarkommende saksofoan. It ynstrumint is meast yn Bes stimd, inkeld yn C, en hat in S-foarm mei swannehals.

De tenoarsaks hat in rike klank en wurdt yn harmony- en fanfare-korsten en yn de big band brûkt. It is in wichtich ynstrumint yn de jazz en hat in berik fan Bes-lyts oant G3.

## Lûd
Bekende merken binne King, Selmer en Martin.
It hjoeddeistige (2007) lûd fan de tenoarsaks wurdt dominearre troch de Selmer. It liket der op dat dat standert wurden is. Der binne lykwols saksen dy't in orizjineler lûd produsearje lykas de King Zephyr, Buescher Top Hat and Cane en Martin The Martin.

## Bekende tenoarsaksofoanisten

*John Coltrane
*Hans Dulfer
*Stan Getz
*Sonny Rollins
*Lester Young
Baritonsaksofoan

De baritonsaksofoan of baritonsaks is in wat minder brûkte saksofoan as de tenoarsaksofoan of de altsaksofoan. It ynstrumint stiet meast yn Es stimd en hat gauris as ekstra noat de saneamde 'lege-A' wylst de oare saksen in berikt oant de 'lege-bes' ha.

De baritonsaks hat in lege en waarme klankkleur en wurdt in inkelde kear yn in harmony- of fanfare-orkest brûkt. In saksofoankwartet hat de baritonsaks as leechste ynstrumint yn it fermidden. De bariton is ek hiel bekend wurden troch it populêre gebrûk yn in soad 'Motownlieten'.

Ek wat de foarm oangiet is de baritonsaks oars. Hat de tenoarsaks allinnich in bocht yn de hals, de baritonsaks hat in twatal ekstra 180° bochten by it mûlestik.
Pikkolofluit

De **pikkolo** of **lytse fluit** is de - net hielendal krekte, mar wol in soad brûkte - namme foar de sopranino-dwersfluit en wurdt krekt as de dwersfluit bespile troch dwers oer it mûlestik te blazen. De oarspronklike Italjaanske namme is: *flauto piccolo*.
De pikkolo hat yn prinsipe deselde grepen as de dwersfluit. De pikkolo hat yn prinsipe ek itselde berik yn tal toanen (de leechste noat is ien toan heger as de standert leechste noat fan de dwersfluit), mar dan elke noat in oktaaf leger as de dwersfluit. Beide ynstruminten falle ûnder de C-ynstrumintegroep.
Sopraansaksofoan

In **sopraansaksofoan** of **sopraansaks** is ien fan de lytste (en heechste) leden fan de saksofoanfamylje. De soprillo en de sopraninosaksofoan binne lytser wylst de altsaksofoan ien slach grutter is. In sopraansaks is ornaris rjocht, yn tsjinstelling ta de alt en noch legere leden fan de famylje. Mar de sopraansaks komt ek yn in bûgde foarm foar (foarm fan in altsaks). Dy foarm is net iens sa seldsum, ferskate merken meitsje dy foarm mar der is wol in oare seldsumer foarm: nammtenlik de sakssello (in bûgde hals mei nei foaren steande beker).

De sopraansaks stiet meast stimd yn bes en blaast lykas alle saksofoanen oer in oktaaf sadat it spyljen fan in toanljedder te ferlykjen is mei dy op in blokfluit. 

Wat de mensuer oangiet is de sopraansaksofoan te ferlykjen mei in klarinet. Beide binne reidynstruminten. It grutte ferskil yn klankkleur wurdt makke troch de ferskillende boarring, in sopraansaksofoan hat in koanyske boarring wylst in klarinet in silindryske boarring hat. In klarinet blaast oer yn it duodeciem.

In oar ferskil mei de klarinet is dat men by de klarinet sels de toangatten mei de fingers ticht hâlde moat, wylst men op in sopraansaks de dêrfoar konstruearre kleppen betsjinnet; de toangatten by in saksofoan binne - benammen tichter by de beker - folle grutter as by in klarinet.

In oan de soproaansaks besibbe ynstrumint is de (houten) taragot.

Inkelde bekende en ynfloedrike sopraansaksofoanisten binne Sidney Bechet en Steve Lacy.
Houtblaasynstrumint

In **houtblaasynstrumint** is in blaasynstrumint. Oars as wat de namme tinken docht, hoecht in houtblaasynstrumint net fan hout makke te wêzen. De oantsjutting jildt net it materiaal dêr't it ynstrumint fan makke wurdt, mar de wize wêrop it bespile wurdt. By in houtblaasynstrumint wurdt de toan makke troch in labium (b.g. dwersfluit), in inkeld (bygelyks saksofoan) of in dûbeld-reid (b.g. fagot). 

Dat jildt yndie foar in protte houten ynstruminten dy't bespile wurde, mar ek ûnder oaren foar in dwersfluit en in saksofoan dy't ek by de houtblaasynstruminten hearre mar net fan hout makke binne.

Immen dy't in houtblaasynstrumint bespilet is in houtblazer.


Ofbyld:Western_concert_flute.jpg|Dwersfluit
Ofbyld:Hobo.jpg|Hobo
Ofbyld:Klarinetten.jpg|Klarinetten
Ofbyld:FoxBassoon.jpg|Fagot


## Sjoch ek
* Koperblaasynstrumint.
Fluit

**Fluit** is in sammelnamme foar in tal oanblaasde muzykynstruminten (Aerofoanen) dy't lûd produsearje troch in luchtstream dy't op in skerpe râne rjochte wurdt.

* Dwersfluit of orkestfluit (yn orkest of harmony-orkest gewoan 'fluit' neamd)
* Blokfluit
* Tin-whistle
* Bamboefluit
* Panfluit
* Okarina
* Kaval
* Fluier
* Hûnefluitsje

## Keppeling om utens
*
Althobo

De **Ingelske hoarn**, **cor anglais** of **althobo** is de gruttere en legere útfiering fan de hobo. Hoewol leger fan toan is it as it om de klankkleur en it bespyljen giet yn wêzen in lege hobo. De klank fan de althobo is weemoedich, soms klagerich.

It ynstrumint hat neat mei de hoarn te krijen, krekt likemin as dat yn it Ingelsk is. De eardere modellen yn de 18e iuw (jachthobo) wien boud mei op healwei in knik. Yn it Frânsk hjitte soks 'corps anglé': 'bûgd lichem'. De beneaming Ingelske hoarn is dus in ferkearde oersetting fan 'cor anglais', dat sawat it selde klinkt as 'corps anglé'. It wurd 'cor' betsjut 'hoarn' en is net besibbe oan it Frânske 'corps' foar 'lichem'. Sjoch ek it Italjaanske 'corno' foar 'hoarn'.
It ynstrumint is stimd yn F, in kwint leger as C dus. De grepen op de althobo binne deselde as dy op de hobo, de klippen sitte wol fierder útinoar.
Altklarinet

De **altklarinet** is in legere fariant fan de klarinet en wurdt inkeldris by fersin ek *bassethoarn* neamd.

De altklarinet wurdt in transponearjend ynstrumint neamd en stiet stimd yn Es, wat betsjut dat in Es klinkt op de piano as it ynstrumint in C spilet en is dêrmei in kwint leger as de *gewoane* Bes-klarinet. De altklarinet bestiet út 4 of 5 stikken (al nei geraden it merk). Hy hat altyd in kromme metalen hals mei dêrop in mûlestik en hat in kromme metalen beker (fernikkele of fersilvere) dy't omheech stiet. It middenstik kin út ien of twa stikken bestean. De goedkeapere altklarinetten fan Amerikaanske merken, lykas Selmer Bundy, binne fan keunststof, ek wol *resonite* neamd. De djoerdere, meast Frânske merken, lykas Noblet, Buffet Crampon en Selmer Paris, meitsje houten altklarinetten, dêr't it middenstik fan meastentiids út twa stikken bestiet.

De altklarinet wurdt brûkt yn klarinetensembles en yn harmony-orkesten. De measte altklarinettisten yn in harmony spylje neist de altklarinet meast ek in besklarinet of basklarinet, omdat foaral âdere muzyk gjin altklarinet-partijen hat.
It Far

**It Far**, earder ek wol *Koudumer Far*, is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan it krúspunt De Grûnzen, de Krúsfeart en de Yndyk oan de noardkant fan Koudum lâns nei de Swarte Wâlde en De Fluezen. De namme *It Far* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Koudumervar*.
Basklarinet

De **basklarinet** is in lege (bas) fariant fan de klarinet dy't syn úteinlike foarm krige troch Adolphe Sax.

## Skiednis
De klarinettist Anton Stadler, dy't in soad by Mozart wie, hie klarinetten meitsje litten, de saneamde *bassetklarinet*, dy't 4 heale toanen leger spylje koene as in gewoane klarinet. Dat idee kaam fan de *bassethoorn*, dy't deselde eigenskip hat. Wolfgang Amadeus Mozart brûkte de bassetklarinet yn syn ferneamde klarinetkonserto, mar ek yn it klarinetkwintet en yn de opera "cosi fan tutte". Nei Mozart ferdwûn de ynteresse foar dit soart klarinet, al hat Süssmayr, dy't it requiem fan Mozart ôfwurke, noch in earste diel fan it bassetklarinetkonserto skreaun. (Dat diel is hjoed de dei (2007) ek op CD te beharkjen). Stadler neamde syn klarinet basklarinet. De term bassetklarinet is fan jongere datum, om betizing om de basklarinet fan no foar te kommen.

Adolphe Sax betocht in nij kleppesysteem mei 24 kleppen. Der wie sa't skynt al sokssawat as in 'basklarinet', mar dat hie net folle om de hakken. It hie foar 't neist in besykjen west ta it ferbetteren fan de kontrabassethoarn. Yn 1834 gong Sax junior mei syn 24-kleppesysteem oan de haal op dy 'basklarinet'. Hy ferbettere dy basklarinet troch de ergonomyske lizzen fan de kleppen better te meitsjen. Ornaris is in algemiene basklarinet yn Bes stimd, krekt as de gewoane Bes-klarinet.

De saksofoan dêr't Adolphe Sax de oanset ta joech waard earst ôfmakke yn 1841. Omdat er de basklarinet sa ferbettere hie dat dy sa goed as ôf wie yn 1843 wol dat dus sizze dat de basklarinet der earder wie as de saksofoan.

De basklarinet wurdt foar 't earst neamd yn in Paryske krante fan 11 maaie 1772. Dêr wurdt yn ferteld dat Gilles Lot it ynstrumint boud hat en dat er dat *basse tuba* neamt. Ut de fierdere beskriuwing fan it ynstrumint docht bliken dat it om in basklarinet giet. Dat faaks moatte wy Gilles Lot as de útfiner fan de basklarinet beskôgje, mar wis is dat net. Foar 't neist hat Gilles Lot in soarte fan ferbettering fan de bassethoarn makke dy't twa jier earder útfûn wie en neamde hy it in basklarinet.

Nettsjinsteande dat wurdt Adolphe Sax algemien sjoen as dé ûntwerper fan de basklarinet.

## Berik fan de basklarinet
In moderne basklarinet hat in grutter berik as in klarinet. Yn de leechte is de lege Es gewoanwei de leechste toan, inkeldris rikt in ynstrumint oan de lege D, mar de measte topmodellen gean oant de lege C. De lege C makket it mooglik partijen foar fagot te blazen, wylst de klarinet dan mear dinamyske mooglikheden hat.
Tn de hichte hinget it fan de kundigens fan de spiler ôf wêr't it berik ophâldt. Fjouwer oktaven is in hiel gewoane omfang, mar de bêste spilers komme op fiif, wêrmei't de basklarinet it blaasynstrumint mei it grutste berik is.

## De basklarinet yn orkesten en ensembles
De basklarinet heart by de standertbesetting fan in modern harmony-orkest. Yn muzyk foar symfony-orkesten komt mar sa no en dan in basklarinetpartij foar. Dy partij wurdt dan meast waarnommen troch ien fan de besklarinettisten. Yn klarinettekoaren sitte altyd ien of mear basklarinetten.
Feanskieding

De **Feanskieding** is in wetter yn de gemeenten It Hearrenfean en De Fryske Marren. De 7,4 km lange feart rint fan de Wolvedyk westlik fan Ousterhaule besuden Aldehaske lâns, troch it Nannewiid nei de eastkant fan It Hearrenfean. 

De feart waard eartiids foar turfferfier brûkt. Feanskiedings wiennen grinzen dy't lutsen waarden troch it ûnfergroeven heechfean. It wie nei alle gedachten in greppel, mooglik in dykje. Waard fan belang doe't om 1550 de Fryske feanen op kapitalistyske wize eksploitearre waarden. Op guon plakken foarmet de feanskieding ek de gritenijgrins of de provinsjegrins, lykas De Skieding tusken Surhústerfean en Fryske Peallen.

De namme *Feanskieding* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Veenscheiding*.
Feanster Feart

De **Feanster Feart** is in feart yn de gemeente Achtkarspelen. De feart rint fan Surhústerfean yn noardlike rjochting nei it Prinses Margrietkanaal west fan Stynsgea. 
Sûnt 15 maart 2007 is de namme Feansterfeart offisjeel feroare yn Feanster Feart.
Feanwâldster Feart

De **Feanwâldster Feart** is in feart yn de gemeente Dantumadiel. De feart rint fan it Krúswetter nei de noardkant fan Feanwâlden.

De namme *Feanwâldster Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Veenwoudstervaart*.
Koggelân

**Koggelân** (Hollânsk: *Koggenland*, Westfrysk: *Koggeland*) is in gemeente yn 'e regio West-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. Dizze gemeente ûntstie op 1 jannewaris 2007 troch de fúzje fan 'e eardere gemeenten Obdam en Wester-Koggelân.

## Plakken yn de gemeente
Doarpen:
* Avenhorn
* Berkhout
* Bobeldijk
* De Goorn (gemeentehûs)
* Grosthuizen
* Hensbroek
* Obdam
* Oostmijzen
* Oudendijk
* Rustenburg
* Scharwoude
* Spierdijk
* Ursem (doarpskern, polder O leit yn de gemeente Schermer)
* Wogmeer
* Zuid-Spierdijk
* Zuidermeer

Buorskippen:
* Baarsdorpermeer
* Berkmeer
* De Hulk
* Kathoek
* Noord-Spierdijk
* Noorddijk
* Noordermeer
* Oosteinde
* Obdammerdijk

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Kontrafagot

De **kontrafagot** is in houtblaasynstrumint dat as kontrabas noch wer grutter en in oktaaf leger is as de 'gewoane' fagot. De leechste toan dy't op in kontrafagot makke wurde kin is de A2 (subkontra-A) en is dêrmei it leechste houten blaasynstrumint. De folsleine buislingte is 5,96 meter en is in pear kear 'dûbelteard' foar it geriif fan de bespiler. De kontrafagot stiet op in ferstelbere punt foar de bespiler. It dûbelreid is in slach grutter as dat fan de 'gewoane' fagot.

Yn it klassike symfony-orkest wurde amper kontrafagotten foarskreaun. Ien fan de âldste partituerfermeldings is te finen yn de Johannes Passion fan  Johann Sebastian Bach. Yn de partituer stiet de opmerking *col bassono grande*; ek is der in spesjale muzykpartij foar in lege fagot fan de hân fan Bach. It is lykwols de fraach oft dêrmei in ynstrumint mei it hjoeddeiske berik bedoeld waard. Yn 1784 wurdt de Messiah fan Georg Friedrich Händel útfierd mei in kontrafagot, en noch wol foar de rest fan it orkest pleatst. It wie lykwols Ludwig van Beethoven dy't as ien fan de earsten gebrûk makke fan in kontrafagot yn moderne sin, yn syn Symfony No. 5. Yn grutte symfoanyske stikken, lykas fan Gustav Mahler, Dmitri Sjostakovitsj en Maurice Ravel fine wy sûnt dan faker in kontrafagotpartij. Yn de troch Deryck Cooke ôf makke tsiende symfony fan Mahler hearre wy sels twa kontrafagotten (yn de Finale). Gauris spilet de twadde of tredde fagottist ôfwikseljend fagot en kontrafagot yn ien stik.

### Orkeststikken mei promininte kontrafagot-solo
* Kontrafagotkonsert fan Kalevi Aho; 
* Ma Mère l'Oye, fan Maurice Ravel;
* Pianokonsert foar de linkerhân (Ravel), fan Maurice Ravel.
Muzykynstrumint

In **muzykynstrumint** is in konstruksje dy't út in hiel ferskaat fan materialen makke wêze kin, bedoeld om muzyk mei te meitsjen. 

Muzykynstruminten kinne muzikologysk oan de hân fan de wize wêrop 't it lûd ta stân brocht wurdt, yndield wurde:

* Aerofoanen blaasynstruminten: triljende luchtkolom (fluit, trompet, ensfh.)
* Chordofoanen snaarynstruminten: triljen fan snaren (fioele, gitaar, Piano, ensfh.)
* Idiofoanen slachwurk: triljen fan klankryk materiaal (ksylofoan, klok ensfh.) 
* Membranofoanen slachwurk: triljen fan fel/membraan (trommels) 
* Elektrofoanen Elektroanysk/automatysk (synthesizer)

In oare wize fan yndielen dy't in soad brûkt wurdt is de yndieling nei wize fan bespyljen:

* strykynstruminten
* poenynstruminten
* blaasynstruminten
* toetsynstruminten
* slachynstruminten

De klassike muzykynstruminten út it symfony-orkest wurde yn de praktyk yn famyljes ûnderbrocht, yn folchoarder fan de partituer:
* Houtblazers sjoch ek: houtblaasynstrumint.
* Koperblazers sjoch ek: Koperblaasynstrumint.
* Slachwurk
* Harp
* Strikers

It Metropolitan Museum of Art yn New York City hat in grutte kolleksje muzykynstruminten
Fammensrakken

De **Fammensrakken** is in farwetter yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint tusken De Brekken , ûnder de A7 troch (hichte 2,85 m) nei de Jentsjemar.
Toetsynstrumint

Under **toetsynstruminten** wurde muzykynstruminten ferstien dy't bespile wurde kinne mei toetsen (klavier) lykas  de piano.

In klavier lykas hjir bedoeld bestiet meastentiids út 7 wite en 5 swarte toetsen it oktaaf, yn sa'n folchoarder dat wite toetsen in (tempere) toanljedder fan C-mazjeur hearre litte.
By guon ynstruminten binne de kleuren fan de toetsen krekt oarsom, dat binne gauris klavesimbels of wat âldere syntesizers. Ek binne der ynstruminten mei in oare mikrotoanale toanskaal, en mear mei mear as 12 toetsen it oktaaf.
Griis elfke

It **griis elfke** (*Callophrys polios*) is in flintersoarte út Noard-Amearika yn it skaai fan de elfkes (*Callophrys*).

## Foarkommen
It griis elfke hâldt fan wylde krûdeftige greiden. Ek wurde se wol sjoen oan de râne fan it bosk. Mantsjes sykje in plakje op om op syk te gean nei wyfkes. Se sitte faak op in blêd ûnder oan de beam.  

## Flinter
De wjuklingte is ûngefear 25 mm. De boppekant fan de wjukken binne oranje brún. De ûnderkant fan de wjukken binne donker brún. Oan de ein fan de wjukken feroaret de kleur fan brún nei griiseftich. Oan de wjukken is gjin sturt.   

### Fljochtiid
De flinter fljocht fan ein april ôf oant juny. De flinter fljocht altyd yn ien generaasje.

## Rûp
De aaikes lizze allinnich op de weardplant. De rûp oerwintert as healwaaks rûp. 

De rûp fret fan de berendruf. 

## Sjoch ek
* list fan flinters
Foarjiersblaujurkje

It **foarjiersblaujurkje**  (*Celastrina ladon*) is in flintersoarte yn it skaai fan de beamblaujurkjes (*Celastrina*).

## Foarkommen
It foarjiersblaujurkje komt foar yn 'e hiele legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten. Ek komt de flinter foar yn Kanada en yn it suden, bygelyks yn Kolombia en Meksiko. Se hâlde fan wiete gebieten mei beammen. Se komme faak foar oan de râne fan in bosk.

## Flinter
De wjuklingte is ûngefear 24 mm. De foarjier generaasje is ljochtblau en de simmer generaasje is wyt fan kleur. Yn it foarjier hat it wyfke oan de úteinen fan de wjukken swarte rântsjes.  De flinter hellet faak nektar  út de sideplant, de brem en wylde liguster. 

## Fljochtiid
De flinter fljocht yn ferskillende generaasjes troch. Se fleane fan jannewaris oant oktober. Hoe noardliker hoe minder faak dat der ferskillende generaasjes binne. Ek is de fljochtiid dan minder lang. 

## Rûp
De rûp fret fan in soad ferskillende weardplanten. 

## Sjoch ek
* List fan flinters

## Keppeling om utens
*
Slach by Tunis

De **Slach by Tunis** wie in Fryske slach om utens ûnder de Achtste krústocht, dêr't it meastepart Friezen oan meidien hawwe. Underweis nei it Hillige Lân rekken sy yn gefjocht mei de Moaren en hellen op 30 augustus 1270 de oerwinning yn it gefjocht dat plak fûn by Tunis.

## Eftergrûn
Yn 1269 organisearre kening Loadewyk IX fan Frankryk in krústocht en frege ek de Friezen hjir oan mei te dwaan. De belangstelling wie tige grut en om-ende-by fyftich koggen fearen út. It eindoel wie Akko en ûnderweis makken sy in tuskenstop by Tunis, dêr't de Frânske kening oan in sykte beswiek. De dêr libbende Moarske befolking, dy't Moslims wienen, hienen it net sa op de kristlike Friezen en dienen slim fijanlik. 

## De slach
De Friezen dy't it tige ynbaarnde, woene fuortendaliks de striid oangean mei de yn harren eagen heidenske Moaren. De greve fan Lúksemburch dy't kening Loadewyk as oanfierder opfolge hie koe de Friezen mar amper yn betwang hâlde oant er syn hiele kriichsmacht opsteld hie. Yn in grutte stoarmrin foelen sy úteinlik de fijân oan op de flakte tusken Tunis en harren legerplak. Yn de slach foelen in protte Moaren en waarden sy op de flecht jage. De measten kamen yn de oanbuorjende see telâne en ferdronken. 

Op dizze wize hawwe de Friezen in romrofte oerwinning helle. Sy kearden werom nei harren skippen en fearen nei it Hillige Lân. De aartsbiskop fan Tyrus ûntfong harren mei in protte ear.

## Literatuerferwizing
* , *Oorsprong en geschiedenis van de Friezen*, Amsterdam-1981, siden 117-127.
Aerofoan

In **aerofoan** is in muzykynstrumint dat foar it meitsjen fan lûd in luchtstream nedich hat; technysk sjoen ûntstiet by in aerofoan de klank troch triljende lucht yn in buis. Se foarmje ien fan de fjouwer oarspronklike groepen yn de klassifikaasje fan Hornbostel-Sachs.

Fierwei de measte aerofoanen binne dêrom blaasynstruminten. In piipoargel en wynoargel binne wol *aerofoan* mar gjin blaasynstrumint. In snoarrebonke (*snorrebot*) jout lûd troch it yn de loft rûn te slingerjen, wylst der fan blazen gjin sprake is.

Aerofoanen wurde sa yndield:
:4.1 mei doel rjochte smelle luchtstream: 
:4.1-1 Fluiten (dwarsfluit, blokfluit)
:4.1-2 Hoarns en trompetten (hoarn, tromboane)
:4.1-3 Skalmeien (hobo, klarinet, saksofoan)
:4.2 frije relatyf brede luchtstream
:4.2-1 net mei doel rjochte luchtstream *efter* de trillingsboarne (akkordeon, harmoanium, minsklike stim)
:4.2-2 foar en efter de trillingsboarne net mei doel rjochte (swypslach, snoarrebonke)
List fan Merovingyske hearskers

Dit is in **list fan Merovingyske hearskers**

* Faramond, (mytysk) om-ende-by 400
* Klodio, *de Langhierige* om-ende-by 428-447
* Merovech, om-ende-by 447-457
* Gilderik I (457-482)
* Klovis, *de Grutte* (482-511)

* Klodomer (511-524 Neustrje)
* Gildebert I (511-558 Neustrje)
* Klotar I (551-561 Neustrje)

* Teuderik I (511-533 Austraasje) 
* Teudebert I (533-547 Austraasje)
* Teudebald (547-555 Austraasje)

* Garibert I (561-567 Neustrje)
* Gilperik I (567-584 Neustrje)
* Klotar II (584-613 Neustrje)

* Sigibert I (561-575 Austraasje)
* Gildebert II (575-596 Austraasje)
* Teudebert II (596-612 Austraasje)
* Teuderik II (612-613 Austraasje)
* Sigibert II (613 Austraasje)

* Klotar II (613-629)
* Garibert II (629-632) Akwitaanje
* Dagobert I, *der Gute* (629-639)

* Klovis II (639-657 Neustrje)
* Klotar III (657-673 Neustrje)
* Teuderik III (673-679 Neustrje)

* Sigibert III (639-656 Austraasje)
* Dagobert II (656-660 (ûnseker) en 676-679 Austraasje)
* Gildebertus adoptivus (657-662 Austraasje) *wierskynlik [[Karolingers|Karolinger]]*
* Gilderik II. (662-675 Austraasje)

* Teuderik III (679-690)
* Klovis III. (690-694)
* Gildebert III. (694-711)
* Dagobert III (711-715)
* Gilperik II (715-721)
* Teuderik IV (721-737)
* Gilderik III (742-751)
Idiofoanen

**Idiofoanen** binne muzykynstruminten dy't makke binne fan materiaal dat fan himsels klankryk is. De groep idiofoanen foarmet ien fan de fiif haadgroepen fan de yndieling foar muzykynstruminten basearre op de wize wêrop't it lûd makke wurdt. De term idiofoan ymplisearret dat it ynstrumint sels (idios = eigen) de klank makket trochdat it ta triljen brocht wurdt. In diel fan de idiofoanen is geskikt foar meldijspyljen; se ha in beneambere dúdlike toanhichte.

De trillingspatroanen yn in toansuvere idiofoan binne Chladni-patroanen

**Idiofonen mei in beneambere toanhichte:**
* Agogô 
* Buisklokken 
* Gamelan 
* Glockenspiel
* Hang
* Jalatarang 
* Marimba 
* Steeldrums 
* Stimfoarke
* Fibrafoan 
* Ksylofoan 
* Sjongende seage

**Idiofoanen sûnder fêstleine toanhichte:**
* Ambyld 
* Bekken 
* Cabaza 
* Castagnetten 
* Claves 
* Chocallo 
* Gong 
* Guiro
* Hi-hat 
* Kobel 
* Klankskaal 
* Maracas 
* Ratel 
* Rasp 
* Snoarrebonke 
* Tamtam 
* Triangel 
* Wynklok 
* Swipe
idiofoon
Membranofoanen

**Membranofoanen** binne muzykynstruminten dêr't it lûd op makke wurdt troch in spand fel membraan ta triljen te bringen. Se foarmje ien fan de fjouwer oarspronklike groepen yn de klassifikaasje fan muzykynstruminten troch Hornbostel-Sachs. It triljen kin feroarsake wurde troch:
* slaan op trommels mei in stôk of mei de hân; dat is fierwei de grutste groep.
* wriuwen of striken, lykas op in foekepot.
* sjongen of blazen op mirlitons, lykas de kazoe.

De trillingspatroanen yn in membraan binne Chladni-patroanen
Elektrofoanen

**Elektrofoanen** binne muzykynstruminten dy't har lûdsproduksje te tankjen ha oan de elektroanika. In soad modere elektrofoanen wurde bespile mei in klavier dat in kompjûter ynformaasje jout oer de te spyljen toan.

## Skiednis
### Ein 19de, begjin 20ste iuw
Ferskate ynstruminten wurde neamd as *earste* elektroanysk ynstrumint, de wierheid is dat men al nei geraden de fyzje en definysje, hieltyd in oar ynstrumint oantsjutte kin. In wichtich ier elektroanysk ynstrumint wie it Teleharmoanium of Telharmoanium, stal jûn troch Thaddeus Cahill yn 1897. It brûken fan it Teleharmoanium waard troch in simpele reden opkeard: it ynstrumint wie sa'n sân ton en wie sa grut as in spoarwein. Yn 1913 ûntwurp de futurist Luigi Russolo elektroanyske masines. As ien fan de earste praktyske elektroanyske ynstruminten wurdt de Theremin neamd, útfûn troch profester Léon Theremin om 1919-1920 hinne. In oar ier elektroanysk ynstrumint wie it Ondes-Martenot, dat ûnder oare troch Olivier Messiaen brûkt waard yn de *[[Turangalîla-Symfony]]*, en ek troch oare, benammen Frânske, komponisten, lykas André Jolivet.

## Ynstruminten
*Digitale piano 
*Drumkompjûter 
*Hammondoargel
*Intonarumori (Luigi Russolo)
*Elektroanysk oargel
*Ondes-Martenot
*Sampler 
*Synthesizer 
*Theremin 
*Arrangerkeyboards
*Vocoder
Feinsumer Feart

De **Feinsumer feart** is in wetter yn de gemeente Ljouwert, wêrfan't it eastlike trêdepart de grins mei De Waadhoeke foarmet. De feart rint fan 't Korenhofje noardeastlik fan Alde Leie oer Feinsum nei it easten en komt út yn de Dokkumer Ie by Bartlehiem. It ferlingde fan de feart is de Aldtsjerkster Feart.
Oan de Feinsumer Feart stiet de Balkeneinstermûne út 1844. De Finkumer Feart is ûnderdiel fan de Alvestêdetocht-rûte.

De namme *Feinsumer Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Finkumervaart*.
Ferbiningskanaal (Drachten)

It **Ferbiningskanaal** is in wetter yn de gemeente Smellingerlân. It kanaal ferbynt de Alddrait besuden Drachten mei it Alddjip (Keningsdjip).

By de oanlis fan it Ferbiningskanaal yn it ramt fan de ruilferkaveling begjin jierren 1960 is de Nije Feart opnaam yn it trajekt fan dat kanaal. Dy rûn oant Olterterpsterbrêge, yn de wei fan Olterterp nei it Selmien, dêr't de Olterterpsterfeart der yn út komt.  By dy gelegenheid is de klapbrêge oer de Nije Feart ferfongen troch in fêste brêge. 

De namme *Ferbiningsdkanaal* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Verbindingskanaal*.

## Sjoch ek
* Fryske wetters
Ferwerter Feart

De **Ferwerter Feart** is in feart yn de gemeente Ferwerderadiel. De feart rint fan Ferwert nei it suden en giet foarby Bolleholle oer yn de Ginnumer Feart en de Alde Feart.

De namme *Ferwerter Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ferwerdervaart*.
Fiaanster Wyk

De **Fiaanster Wyk** is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De wyk rint bylâns de Folgersterloane en De Skieding by Luchtenfjild. Yn 2006 is der in fytspaad kaam tusken De Fianen en Boelensloane.

De namme *Fiaanster Wyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Fiaansterwijk*.
Morse

* It sinjaal: Morse.
* De persoan Samuel Morse.
* De tillefyzjerige Inspector Morse.

Ynformeel wurdt it ek brûkt foar:
* It alfabet opboud út morse: morse-alfabet.
* In siferkoade ûntwikkeld troch Samuel Morse: morsekoade.
Von Schlieffenplan

It **Von Schlieffenplan** wie in kriichsplan fan Dútslân tsjin de kombinearre driging fan it Russysk-Frânske bûnsgenoatskip tsjin Dútslân oer. It plan waard útfierd yn augustus 1914, doe't Frankryk him yndie yn it Russysk-Dútske konflikt mingde troch ek te mobilisearjen. Dat wie militêr besjoen it begjin wie fan de Earste Wrâldkriich.

## Opset
It plan ûnderkenne it gefaar fan in twafronteoarloch tsjin Frankryk en Ruslân, dêr’t Dútslân net sterk genôch foar wie. Om't Ruslân him fanwege grutte ôfstannen net fluch mobilisearje koe, wie der foar de it Dútske leger in ûntsnapping mûglik at hja earst fluch ôfrekkenje koenen mei de Frânske driging. Om dat te berikken soe it Dútske leger dêrom it Frânske leger oer Belgje omsingelje, en yn it earstoan ek fia Nederlân. It plan wie net om Parys yn te nimmen, mar om dêr om hinne te lûken en sa it yn de Elzas konsintrearre Frânske leger klem te setten, wêrtroch dat him oerjaan soe. De Dútske troepen soenen dan op de trein nei Ruslân set wurde om it Russyske leger dêr te ferslaan ear't it folslein mobillisearre wie. Foar it ferslaan fan de Frânsken wie in perioade fan mar 42 dagen rekkene.

## Neidielen
It Von Schieffenplan hie in tal swakheden:
* Troch de neutraliteit fan Belgje te skeinen soe Grut-Brittanje in ferlech hawwe om him yn de oarloch te mingen, op grûn fan it Ferdrach fan Londen fan 1839. Mei it skeinen fan de neutralens fan Belgje soe Dútslân ek in soad polityk kredyt ferspylje, wat it by in lange doer de boeman fan de wrâld meitsje koe. Von Schlieffen, in echte Prusyske militêr, achte dat net relevant.
* It Dútske leger wie grut foar de kapasiteiten fan it Belgyske en Noard-Frânske (spoar-)wegennet.
* It wie net wis of it Dútske leger fan 1914 by steat wie dit plan út te fieren. Von Schlieffen tocht lykwols dat it al koe, at der neat skeef gong.

It plan hie ek twa ynherinte problemen:
* It Frânske leger moast him oerjaan. At dit idee te 19e-iuwsk wie, en it Frânske leger him ta fjochtsje sette soe, dan wie de twafronteoarloch, en dêrmei it ferlies, net tsjin te hâlden.
* Der wie net in soad tiid. In tiidskema fan 42 dagen wie sa strak dat by hokfoar ôfwiking dan ek de kâns op de oerwinning tsjin Ruslân ferlern gean soe.
Von Schlieffen gong der dan ek fan út dat der, by ôfwikings fan de gong fan saken daalks stoppe wurde soe en besocht wurde soe dochs noch te ûnderhanneljen, om't Dútslân dan net mear winne koe.

## Diplomasy
It kin dêrom wêze dat de lêste mûglikheid dy it Von Schieffenplan like te jaan, der nea wier west hat; dat de oarloch mei Ruslân al ferlern wie doe't Ruslân him mobilisearre tsjin Eastenryk, en Dútslân daalks mei ûnderhannelings begjinne moatten hie. Mar de diplomaten reagearden net, en it leger besocht de ienichste útgong dy't it hie.

Of dit wier de ienige mûglikheid wie is net dúdlik. Frankryk spile op himsels yn de julykrisis fan 1914 gjin rol fan betsjutting. Der is in lytse mûglikheid dat in aktivere opstelling fan de diplomaten Frankryk der fan werhâlde kind hie syn bûnsgenoat te help te kommen.
Ferbaarnde Sleat

De **Ferbaarnde Sleat** is in sleat yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De sleat rint fan de Grienkappolder troch Jutryp nei it easten en komt út yn de Easterwimerts tsjinoer de Modderige Ryd. De sleat rint yn polder It Swarte Hynder.

De namme *Ferbaarnde Sleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Verbrande Sloot*.
Nederlânske nûmer-1 hits/U

**Nederlânske nûmer-1 hits**, fan de **U** ôf.

## Artysten U

U2
*Beautiful day
*Elevation
*The Saints are coming (mei Green Day)
* Window in the skies
UB40
*Red red wine
*I got you babe (met Chrissie Hynde)
*Sing our own song
*Kingston Town
*(I can't help) Falling in love with you
Ultravox
*Vienna
Underdog Project
*Summerjam 2003 (met The Sunclub)
Urban Cookie Collective
*The key: the secret
USA For Africa
*We are the world
Usher
*Yeah! (met Lil' Jon en Ludacris)

## Artysten V

Vader Abraham
*Zou het erg zijn lieve opa (mei Wilma)
*Den Uyl is in den olie (mei Boer Koekoek)
*'t Smurfenlied
Frankie Valli
*Grease
Vangelis
*Conquest of paradise
Vanilla Ice
*Ice ice baby
Vaya Con Dios
*What's a woman
Piet Veerman
*Sailin' home
Vengaboys
* Boom, Boom, Boom, Boom!!
*We're going to Ibiza
Village People
*YMCA
*In the Navy

## Artysten W

Jennifer Warnes
*(I've had) The time of my life (mei Bill Medley)
Crystal Waters
*Gypsy woman (La da dee la da da)
Marianne Weber
*De regenboog (met Frans Bauer)
Wes
*Alane
Keith West
*Excerpt from a teenage opera
Wet Wet Wet
*Love is all around
Wham!
*Wake me up before you go go
*The edge of heaven
Whatnauts
*Girls (met Moments)
Kim Wilde
*Anyplace anywhere anytime (mei Nena)
Robbie Williams
*Feel
*Trippin'
Wilma
*Zou het erg zijn lieve opa (mei Vader Abraham)
Jackie Wilson
*Reet petite
Mario Winans
*I don't wanna know (met P Diddy en Enya)
Wings
*Mull of Kintyre
Wiz Stars
*Brand new day
Dinand Woesthoff
*Dreamer (Gussie's song)
Womack & Womack
*Teardrops
Stevie Wonder
*I just called to say I love you
Tammy Wynette
*Stand by your man

## Artysten X
XYP
*Body to body

## Artysten Y
Yazz & the Plastic Population
*The only way is up
Paul Young
*Love of the common people

## Artysten Z
Pia Zadora
*When the rain begins to fall (mei Jermaine Jackson)
Zager & Evans
*In the year 2525
Zen
*Hair

## Sjoch ek
* Artysten A-F.
* Artysten G-L.
* Artysten M-T.
Hindrik IV fan Saksen

**Hindrik IV fan Saksen**, better bekend as **Hindrik de Fromme** (Dresden, 16 maart 1473 – Dresden, 18 augustus 1541) wie fan 1539 oant 1541 hartoch fan Saksen as opfolger fan syn broer Joaris mei it Burd. As markgreve fan Meissen stied er bekend as **Hindrik V**. Hy bestjoerde as potestaat tusken 1500 en 1504 Fryslân.

## Libben
Yn 1500 folge hy syn heit Albrecht de Kloekmoedige op as *[[potestaat]]* fan Fryslân. Hy keas derfoar om dit opstannige gebiet tegearre mei syn broer Joaris mei it Burd te bestjoeren, oan wa't hy syn rjochten oer Fryslân yn 1505 folslein ôfstie.

Hindrik wie troud mei Katarina fan Mecklenburch (1487-1561), dochter fan hartoch Magnus II fan Mecklenburch, en wie de heit fan:
* Sybille (1515-1592), troud mei hartoch Frans I fan Saksen-Lauwenburch (1510-1581)
* Emilia (1516-1591), troud mei markgreve George fan Brandenburg-Ansbach (1484-1543)
* Sidonia (1518-1575), troud mei hartoch Erik II fan Brunswijk-Kalenberch (1528-1584)
* Maurits (1521-1553)
* August (1526-1586).

Yn 1539 folge hy Joaris op as hartoch fan Saksen. Yn tsjinstelling ta syn strang katolike broer hie hy him yn 1536 ta it luterske leauwen bekeard en hy fierde it protestantisme mei hurde hân yn as steatsgodstsjinst. Underdienen dy't harren net bekearen woene stjoerde hy fuort of sette hy finzen. Hy ferstoar op 18 augustus 1541 en waard opfolge troch syn soan Maurits (1521-1553).
De Finke

**De Finke** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart ferbynt Molkwar mei it súdliker rinnende Johan Frisokanaal by Warns en rint ûnder it spoar Starum-Ljouwert troch. De namme *De Finke* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *De Fenke*.
Fjirde Wyk (Bontebok)

De **Fjirde Wyk** is in wyk yn de gemeente It Hearrenfean. De wyk is in sydfeart fan de Skoatterlânske Kompanjonsfeart eastlik fan Bontebok

De namme *Fjirde Wiek* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Vierde Wijk*.
Fiskersfeart

De **Fiskersfeart** is in feart yn de gemeente De Waadhoeke. De feart rint fan de seedyk by Koehoal nei it suden en komt út yn de Easterbierrumer Feart by Tsjummearum.

De namme *Fiskersfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Tzummarumervissersvaart*.
Fjirtichmêdsleat

De **Fjirtichmêdsleat** is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint west fan Earnewâld fan de Ds. Veenwei nei de Lange Sleat.

In *mêd* is in lânmaat, safolle as ien man op ien dei eartiids mei de seine meane koe. Dit komt del op sawat in heale bunder.

De namme *Fjirtichmêdsleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Veertigmadsloot*.
Lange Sleat (Earnewâld)

De **Lange Sleat** is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. It wetter rint fan it Prinses Margrietkanaal besuden Warten troch de De Alde Feanen nei de Sânemar by Earnewâld.

De namme *Lange Sleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Lange Sloot*.
Strykynstrumint

**Strykynstruminten** binne muzykynstruminten dy't bespile wurde mei help fan in strykstôk. De measte strykynstruminten hearre by de snaarynstruminten, mar in útsûndering dêrop is bygelyks de sjongende seage dy't wol mei in strykstôk bespile wurdt, mar gjin snaren hat.

Klassike foarbylden fan strykynstruminten binne: de fioele, altfioele, sello en kontrabas. De fioele, altfioele en sello binne stimd yn saneamde *reine kwinten*, de kontrabas lykwols, ôfkomstich út de gitaar-famylje, dêrneffens yn *reine kwarten*.

## Wize fan bespyljen
Yn strykynstruminten mei snaren wurde ferskillende toanhichtes makke troch it pleatsen fan de fingers op de snaren. Hoe fierder de finger nei de útein fan de hals set, hoe leger de toan.

De snaren kinne op ferskillende wize ta klinken brocht wurde:
* arco - snaren bestrike mei in strykstôk;  
* pizzicato - tokkelje mei de fingers;
* Bartok-pizzicato - sa fûl oan de snaren lûke dat se by it loslitten tsjin it hout fan de toets slaan. Béla Bartók paste dat foar it earste ta yn syn strykkwartetten;
* con sordino - mei in dimper op 'e kaam;
* col legno - mei it hout fan de stôk strike (komselden tapast);
* Flageolet - technyk wêrby't de spiler mei de iene hân in finger sêft tsjin de snaar hâldt (sûnder dy tsjin de toets te drukken), sadat by it oanstrikenin eigenfrekwinsje fan de snaar klinkt.

In wize wêrop't de klankkleur beynfloede wurde kin is it tapassen fan fibrato, it trilje litten fan de hân dy't de toanhichten op de snaar makket, sûnder dat dy ferskoot. It tapassen fan in oerfloed oan fibrato op hast elke noat wurdt foaral assosjearre mei Romantyske muzyk, dochs is it sa dat oant en mei de earste desennia fan de 20e iuw (doe't de Romantyske perioade yn de muzyk al oer wie) fibrato allinnich sjoen waard as in *ekspresjemiddel* om beskate noaten mear klam of in oare kleur as oaren te jaan. De gewoante om sa goed as elke noat in fibrato mei te jaan, lykas dêrnei yn sa goed as alle symfoanyske orkesten húsriem waard, wurdt fan it begjin fan de tweintichste iuw sels by de útfiering fan it romantyske muzykrepertoire net altyd mear tapast.

By in sjongende seage wurde toanhichte-ferskillen makke troch it mear of minder trochbûge litten fan it seachblêd: mear trochbûgen fan it blêd jout it metaal mear spanning sadat dat heger klinke sil. Mei't it net goed mooglik is dy spanning sekuer konstant te hâlden, sil in sjongende seage hoe dan ek in *natuerlik* fibrato hearre litte.