Foks

De **foks** (wittenskiplike namme: *Vulpes vulpes*), ek **fokse** of **fos**, en ta ûnderskie fan oare foksesoarten ek wol de **reade foks** of **rea**(**d**)**foks** of de **gewoane foks** neamd, is in sûchdier út it skift fan 'e rôfdieren (*Carnivora*), de famylje fan 'e hûneftigen (*Canidae*) en it skaai fan 'e foksen (*Vulpes*). In mantsje is in **rikelfoks** of koartwei **rikel**, en in wyfke is in **moerfoks**. Dit bist is lânseigen yn hast hiel Jeraazje en Noard-Amearika, mei dêropta ferskate dielen fan Noard-Afrika. Hy komt ek in protte foar yn Austraalje, dêr't er in skealike, troch de minske yntrodusearre eksoat is. 

Fan oare foksesoarten ûnderskiedt de (reade) foks him troch syn oranje kleur, syn mânskere lichemsgrutte en syn folle gruttere fersprieding, dy't it gefolch is fan syn bettere oanpassingsfermogen. Foksen binne foar it meastepart karnivoaren, dy't yn pearkes of lytse famyljegroepkes libje. Der wurde 46 ûndersoarten erkend. De foks hat in lange skiednis fan ynteraksje mei de minske, net inkeld as ûngedierte dat bestriden wurde moat, mar ek as in bist dat bejage is om syn pels en domestisearre foar de pelsdierfokkerij. Yn 'e minsklike kultuer is de foks sprekwurdlik wurden foar slûchslimmens. De IUCN klassifisearret de foks as net bedrige.

## Etymology
It Fryske wurd "foks" komt fan it Oergermaanske **fuhsaz*, krekt sa't dat it gefal is mei de korrespondearjende termen yn oare Westgermaanske talen, lykas Noardfrysk *foos*, Sealterfrysk *Foaks*, Nederlânsk en Nedersaksysk *vos*, Dútsk *Fuchs* en Ingelsk *fox*. De Oergermaanske foarm giet werom op it Proto-Yndo-Jeropeeske **puḱ*, dat "tsjokbehierre" of "sturt" betsjut. Oare wurden fan dy woartel sjocht men werom yn Yndo-Jeropeeske talen as it Hindy (*pū̃ch*, "sturt"), Tochaarsk&nbsp;B (*päkā*, "sturt") en Litousk (*pūkas*, "pels" of "dûns"). De wittenskiplike namme fan 'e foks, *vulpes*, is simpelwei it Latynske wurd foar "foks".

## Taksonomy
De foks waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1758 troch de Sweedske biolooch Carolus Linnaeus, foar de tsiende edysje fan syn taksonomysk *[[magnum opus]]*, de *[[Systema Naturæ]]*. Yn 't earstoan krige er de wittenskiplike namme *Canis vulpes*, mei't *Canis*, it skaai fan 'e hûnen, doedestiden foar alle hûneftigen brûkt waard. Yn 1764 yntrodusearre de Frânske biolooch Frânçois Alexandre Pierre de Garsault it skaai *Vulpes* foar de ûnderskate soarten foksen. De foks waard de typesoarte fan dat nije skaai.

## Evolúsje
### Oarsprong
De foks as soarte is fan Jeraziatyske oarsprong. As foarâldersoarte wurdt almeast *Vulpes alopecoides* oantsjut, dy't in Jeraziatyske fersprieding hie, mar it soe ek *V. chikushanensis* út Sina west hawwe kinne. Beide soarten libben yn it Mid-Villafranchyn fan it Pleistoseen. De ierste fossilen fan 'e foks komme út 'e Hongaarske provinsje Baranya en datearje fan it Mid-Pleistoseen, 3,4&nbsp;miljoen oant 1,8&nbsp;miljoen jier lyn. Ut dy en lettere fossilen blykt dat de iere foks lytser fan stal wie as syn hjoeddeistige neikommeling. Mei't de ierste fossile bonken fan 'e foks oantroffen waarden op rúchskernen fan minsklike delsettings, wurdt wol tocht dat de foks troch de minske bejage waard om syn pels en mooglik ek foar it fleis. Mar it is ek mooglik dat foksen geregeldwei by de rúchskernen fan minsklike delsettings omhongen op 'e siik nei de restanten fan slachte bistekarkassen.

### Relaasje mei besibbe soarten
De foks wurdt beskôge as in mear spesjalisearre karnivoar as nau besibbe soarten lykas de Afgaanske foks (*Vulpes cama*), de steppefoks (*V. corsac*) en de Bingaalske foks (*V. bengalensis*). It ferskil sit him benammen yn 'e gruttere lichemsfoarm en it heger ûntwikkele antlit. De Tibetaanske sânfoks (*V. ferrilata*) is lykwols noch better oanpast oan in poer karnivoar dieet. 

It naust is de (reade) foks besibbe oan 'e sânfoks (*V. rueppelli*) út Noard-Afrika en it Midden-Easten, dêr't it in sustertakson fan is. Undersyk nei it mitogondriaal DNA fan 'e beide soarten, út 2023 en 2024, wiist der sels op dat de sânfoks eins nauwer besibbe is oan guon ûndersoarten fan 'e foks as dy ûndersoarten besibbe binne oan beskate oare ûndersoarten. Sa'n sitewaasje is eins parafyletysk (taksonomysk ûnjildich), en der besteane twa oplossings foar: òf de foks moat opdield wurde yn ferskillende soarten, òf de sânfoks is winliken in ûndersoarte fan 'e foks. Net ien fan dy beide mooglikheden wurdt troch saakkundigen oanloklik achte.

Hoe't de nauwe bân fan 'e foks en de sânfoks, dy't út neamde ûndersiken nei foarren kommen is, dan dochs útlein wurde kin, binne de folgjende hypotezen foar betocht. Yn it foarste plak soe de sânfoks relatyf resint in sterk ôfwikende evolúsjonêre ûntwikkeling trochmakke kinnen hawwe. Oard bestiet de mooglikheid dat der flaters makke of ûnfolsleinheden ûntstien binne, itsij yn 'e neamde ûndersiken, itsij by it fêstlizzen fan 'e ûndersoarten fan 'e foks. En trêd bestiet der ek noch in kâns dat de oerienkomsten fan it mitogondriaal DNA fuortfloeie út in relatyf resinte hybridisearring fan 'e beide soarten. Mei it each op it fossile bewiismateriaal oangeande beide soarten liket de lêste mooglikheid de oannimlikste. Dat wurdt ek skoarre troch de dúdlike ekologyske en morfologyske oerienkomsten tusken de foks en de sânfoks.

### Kolonisaasje fan Noard-Amearika
De foks berikte Noard-Amearika fia de Beringlânbrêge en kolonisearre it kontinint yn twa weagen, yn 'e foarlêste glasiaal (194.000–135.000 jier lyn) en yn 'e lêste glasiaal (115.000–11.700 jier lyn). Genetysk ûndersyk hat útwiisd dat de (reade) foksen yn Noard-Amearika al 400.000&nbsp;jier isolearre binne fan harren hjoeddeistige wjergaders yn Jeraazje, wat betsjut dat it kontakt ferlern gien wêze moat rom foardat se út noardeastlik Aazje de Beringstrjitte oerstieken. Foarhinne waard de foks yn Noard-Amearika as in selsstannige soarte sjoen ûnder de wittenskiplike namme *Vulpes fulva*. Hjoed oan 'e dei wurdt de jildichheid fan dy yndieling net mear erkend, mar de lange perioade fan isolaasje betsjut dat it mooglik wêze kin dat de folksen fan Jeraazje en dy fan Noard-Amearika yn 'e tuskentiid útinoar groeid binne, en dat de folksen fan Noard-Amearika yndie in aparte soarte foarmje kinne soene.
 

Fossilen fan 'e foks yn Noard-Amearika dy't tebekgeane oant de lêste ynterglasiaal (130.000–115.000 jier lyn) binne opdobbe by Fairbanks (Alaska) en Medicine Hat (Alberta). Guon dy't weromgeane oant de lêste glasiaal (115.000–11.700 jier lyn) binne op fiifentweintich ûnderskate plakken oantroffen, yn Arkansas, Firginia, Idaho, Kalifornje, Kolorado, Missoery, Nij-Meksiko, Ohio, Tennessee, Teksas en Wyoming. Dat lit sjen dat de fersprieding fan 'e foks yn dy tiid fier nei it suden ta trochrûn, mar yn 'e ynterglasialen (waarmere perioaden tusken de glasialen yn) kromp it areaal yn nei it noarden ta. Pas frij resint hat de foks yn Noard-Amearika syn ferspriedingsgebiet wer nei it suden ta útwreidzje kinnen as gefolch fan feroarings yn it miljeu dy't feroarsake waarden troch minsklike aktiviteiten.

Genetysk ûndersyk hat oantoand dat foksen yn Noard-Amearika de lêste glasiaal (yn 'e folksmûle: de lêste iistiid) oerlibbe hawwe yn twa refugia (taflechtsoarden). It earste omfette dielen fan Alaska en westlik Kanada, dêr't de gruttere Noardamerikaanske ûndersoarten fan hjoed de dei út fuortkommen binne (lykas de Alaskafoks, de Britsk-Kolumbiaanske foks, de noardlike flaktefoks en de Nijskotlânske foks). It twadde refugium omfette de Rocky Mountains, de Cascades en de Sierra Nevada yn it westen fan 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten, dêr't in fjouwertal lytsere ûndersoarten wei komme (de Cascadesreafoks, de Wasatchreafoks, de Sierra-Nevadareafoks en de Sacramentodellingreafoks). De foksen út dat súdlike (of montane) refugium hawwe al sûnt teminsten it lêste glasiaal maksimum (it hichtepunt fan 'e lêste iistiid) gjin kontakt mear hân mei soartgenoaten fan bûten de eigen klade. It kin dêrom wêze dat se unike ekologyske en/of fysiologyske adaptaasjes ûntwikkele hawwe.

## Fersprieding
### Lânseigen fersprieding
#### Algemien foarkommen
De foks hat it grutste ferspriedingsgebiet fan alle foksen, dat bestiet út krapoan 70&nbsp;miljoen&nbsp;km² en dat him útwreidet oer hast hiel Jeraazje en Noard-Amearika, mei dielen fan Noard-Afrika der noch op ta. Yn Jeropa ûntbrekt de foks inkeld op guon eilannen. Dêrby giet it yn 'e Atlantyske Oseaan om Iislân, de Fêreu-eilannen, de Sjetlâneilannen, de Orkaden, de Hebriden, Man en de Kanaaleilannen. Dêrnjonken binne der likemin foksen op it Deenske Bornholm, it Sweedske Gotlân en de Finske en Estyske eilannen yn 'e Eastsee. Yn 'e Middellânske See hearre Korsika, Sardynje, Sisylje en Syprus wol ta it ferspriedingsgebiet fan 'e foks, mar ûntbrekt dit bist op 'e Baleären, Kreta, de Kroätyske eilannen yn 'e Adriatyske See en de Grykske eilannen yn 'e Ioanyske See en de Egeyske See.

Yn Aazje rint de fersprieding fan 'e foks yn it easten troch oant en mei Japan, Sachalin, de Koerilen en it Tsjûkotkaskiereilân oan 'e kust fan 'e Beringsee yn it Russyske Fiere Easten fan Sibearje. Yn Noard-Aazje ûntbrekt de foks inkeld op it Taimyrskiereilân yn it uterste noarden fan Sibearje. De súdgrins fan it areaal rint oer it Yndysk subkontinint, likernôch fan 'e miljoenestêd Bombay ôf oan 'e kust fan 'e Arabyske See en dêrwei yn in rûchwei rjochte line nei it easten oan 'e kust fan 'e Golf fan Bingalen ta. Yn Súdeast-Aazje folget de súdgrins fan 'e fersprieding in bochtsjende line fan westlik Birma oant súdlik Fjetnam. De foks komt net foar op 'e eilannen fan 'e Yndyske Arsjipel, en likemin op Taiwan, Hainan of de Filipinen.

Yn Noard-Afrika is de foks oanwêzich yn it noarden fan 'e Magreblannen Marokko, Algerije en Tuneezje. Der libbet ek in isolearre populaasje yn 'e Syrenaika yn eastlik Lybje. Yn Egypte folget de fersprieding fan 'e foks de rin fan 'e rivier de Nyl fan 'e Middellânske See ôf streamop oant yn noardlik Sûdaan. De westgrins fan it ferspriedingsgebiet yn Aazje rint yn Egypte oer it Sinaïskiereilân.

Yn Noard-Amearika komt de foks foar op it hiele fêstelân fan Alaska, mei dêropta de eilannen fan 'e Kodiakarsjipel. Yn Kanada heart ek it hiele fêstelân ta it ferspriedingsgebiet. Dêr komt dit bist fierders foar op Vancouvereilân yn 'e Stille Oseaan, Prins Edwardeilân, Anticosti en Nijfûnlân yn 'e Atlantyske Oseaan en Baffinlân yn 'e Noardlike Iissee. Yn 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten ûntbrekt de foks inkeld yn 'e Everglades oan 'e súdpunt fan it Floaridaskiereilân, yn 'e moerassen fan 'e Mississippydelta yn Louisiana, en yn 'e woastinige kriten fan Teksas, it Amerikaanske Súdwesten en fuort bewesten de Rocky Mountains. Yn Kalifornje is de lânseigen fersprieding fragmintarysk.

#### Foarkommen yn Nederlân en Fryslân
Yn Nederlân komt de foks fan âlds rûnom foar yn eastlik Grinslân, it súdeasten fan Fryslân, en fierders yn Drinte, Oerisel, Gelderlân, Utert, Noard-Brabân en Limburch. Sûnt de 1980-er jierren wie der in algemiene opmars yn westlike rjochting gewaar te wurden. Dêrnjonken libbet de foks tsjintwurdich ek yn 'e dunestripe fan Noard- en Súd-Hollân en op guon plakken op Foarne-Putten, Goeree-Oerflakkee, Súd-Bevelân en Walcheren en yn Siuwsk-Flaanderen. Yn Grinslân hat de foks syn areaal útwreide nei de it Hegelân en it Westerkertier, en yn Fryslân nei de Klaai.

### Foarkommen as eksoat
#### Austraalje
Yn Austraalje hat de foks him yn 'e njoggentjinde iuw as eksoat fêstige troch opsetlike yntroduksjes troch de minske. Al yn 1833 waarden foksen frijlitten troch Britske kolonisten op it doetiidske Van Diemenslân (no Tasmaanje), en yn kontinintaal Austraalje waarden se yn 1845 yn Nij-Súd-Wales yntrodusearre. De Britske hegerein hold fan 'e foksejacht, en dat wie in tradysje dy't oerbrocht wurde moast nei it nije lân. Yn dy tiid hie men der noch alhiel gjin aan fan hoefolle skea yntrodusearre bisten yn in ôfsletten ekosysteem as dat fan Austraalje oanrjochtsje koene, en hie dat wol bekend west, dan is it mar de fraach oft it de minsken fan doe wat skele kinnen hie.

Hoe dan ek, op Tasmaanje slagge it de foks yn 'e njoggentjinde iuw net om in permaninte populaasje te fêstigjen. De algemiene oanname is dat de ekologyske nys dy't de foks ynnimt dêr al beset waard troch de Tasmaanske duvel (*Sarcophilus harrisii*), en dat de foks de konkurrinsje mei dat better oanpaste bûdeldier net oankoe. Op it Australyske fêstelân, lykwols, fêstige de foks him wol deeglik en waard it ien fan 'e wichtichste lânrôfdieren. De soarte hat dêr alle gebiet kolonisearre útsein de djipste woastyn en it tropyske noarden. De foks hat yn Austraalje nysdifferinsjaasje berikt mei oare yntrodusearre rôfdieren, lykas de ferwyldere hûn (*Canis lupus familiaris*) en de ferwyldere kat (*Felis catus*). Mei de dingo (*Canis lupus dingo*), de min ofte mear lânseigen wylde hûn fan Austraalje, is dat net sa, en yn kriten dêr't de dingo mear foarkomt, libje sadwaande minder foksen.

Op basis fan 'e skea dy't de foks yn Austraalje oanrjochte hat, stiet dit bist op 'e list fan 'e hûndert aaklikste ynvasive eksoaten, dy't gearstald is troch de Global Invasive Species Database (GISD). De úttynjende fersprieding fan 'e foks yn Austraalje komt oerien mei it yn it neigean reitsjen fan ferskate lânseigen bistesoarten, lykas de boarstelsturtkangoeroerôt (*Bettongia penicillata*), Lesueurs boarstelsturtkangoeroerôt (*Bettongia lesueur*), de reade kangoeroerôt (*Aepyprymnus rufescens*), de grutte langearbûdeldas (*Macrotis lagotis*), de numbat (*Myrmecobius fasciatus*), de leiestikelsturtkangoeroe (*Onychogalea fraenata*) en de kwokka (*Setonix brachyurus*). De measten fan dy soarten binne yn har fersprieding no beheind ta gebieten dêr't de foks net foarkomt, lykas lytse eilannen foar de Australyske kust of mei stekken ôffrede natoergebieten. Foar it útstjerren fan 'e lytse grutearbûdeldas (*Macrotis leucura*) en de woastynkangoeroerôt (*Caloprymnus campestris*) wurdt de foks as teminsten ien fan 'e dieders oanmurken.

Yn 1999 of 2000 waard de foks, neffens it Tasmaanske regear by fersin, jitris yntrodusearre op Tasmaanje, dat oant dy tiid frij fan dizze soarte bleaun wie. Diskear gie it mei de fersprieding fan it bist dat it slydjage, mooglik om't de Tasmaanske duvel no slim bedrige is en noch mar op in pear plakken foarkomt. De foks foarmet op Tasmaanje in slimme bedriging foar lânseigen soarten dy't it dochs al dreech hawwe, lykas de Tasmaanske boarstelsturtkangoeroerôt (*Bettongia gaimardi*). De oerheid begûn dêrom in programma dat rjochte wie op 'e folsleine útrûging fan 'e foks op it eilân. Dat die lykwols net fertuten: yn 2010 waard berjochte dat de foks doe op it eilân "wiidferspraat" rekke wie.

#### Nij-Seelân
Yn Nij-Seelân komt de foks net foar, om't er dêr nea troch de minske ynfierd is. Under de Nijseelânske wet is dit bist klassifisearre as in "ferbean nij organisme", dat út noch yn net ymportearre wurde mei. 

#### Noard-Amearika
Yn 'e njoggentjinde iuw waard de foks foar de pelsjacht troch de minske yntrodusearre op 'e hast alle eilannen fan 'e Aleoeten, yn súdwestlik Alaska, en fan 'e Aleksanderarsjipel yn Súdeast-Alaska. Yn 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten, dêr't al ferskate lânseigen ûndersoarten fan 'e foks libben, waarden troch blanke kolonisten yn 'e njoggentjinde iuw op in stikmannich plakken foksen út Jeropa wei yntrodusearre, dy't fan 'e ûndersoarte fan 'e Jeropeeske foks (*Vulpes vulpes crucigera*) wiene. Genetysk ûndersyk út 2012 brocht lykwols in opmerklike ôfwêzigens oan it ljocht fan genetysk materiaal fan dy ûndersoarte yn it mitogondriaal DNA fan Noardamerikaanske populaasjes fan 'e foks. Oars sein: de yntroduksjes lykje gjin duorjend effekt hân te hawwen.

Yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje kaam de foks yn 'e njoggentjinde iuw mar yn inkele isolearre kriten foar, û.m. yn 'e Sierra Nevada, de Sintrale Delling en it berchlân fan Noardlik Kalifornje. Foksen út ûndersoarten dy't lânseigen binne yn it easten fan Noard-Amearika, waarden troch iere kolonisten yn Kalifornje loslitten, en dy hawwe ûnderwilens frijwol it hiele grûngebiet fan 'e steat kolonisearre. Op plakken dêr't se besteande lânseigen populaasjes tsjinkamen, binne smelle sônes fan hybridisearring ûntstien.

#### Sardynje
Op it Italjaanske eilân Sardynje, yn 'e Middellânske See, komt in ûndersoarte fan 'e foks foar, de Sardynske foks (*Vulpes vulpes ichnusae*). De oarsprong fan dat bist is ûnwis, mei't der alhiel gjin fossilen fan weromfûn binne yn Pleistosene ôfstettings op it eilân. It wurdt dêrom mooglik achte dat de foks yn it Neolitikum troch de minske op it eilân yntrodusearre is, mooglik út ferskillende doe al besteande populaasjes yn it gebiet fan 'e Middellânske See wei. Dat lêste soe nammentlik it fenotypysk ferskaat fan 'e Sardynske foks ferklearje.

## Uterlike skaaimerken
### Lichemsfoarm
De foks hat trochinoar in kop-romplingte fan 45–90&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 30–551/2&nbsp;sm en in gewicht fan 2,2–14&nbsp;kg. Lichemsgrutte en gewicht binne yn it foarste plak ôfhinklik fan 'e ûndersoarte dêr't it bist ta heart. Oer it generaal binne de noardlike ûndersoarten in stik grutter as de súdlike. De Jeropeeske foks (*Vulpes vulpes crucigera*), dy't ek yn Nederlân foarkomt, hat in kop-romplingte fan 56–78&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 34–49&nbsp;sm en in gewicht fan 31/2–10&nbsp;kg. 

Fierders wurde lichemsgrutte en gewicht ek foar in diel bepaald troch it geslacht, mei't moerfoksen troch seksuele dimorfy justjes lytser binne as rikels en 15–20% minder weagje. De foks mei dan de grutste soarte fan it skaai fan 'e foksen (*Vulpes*) wêze, yn ferhâlding ta syn lichemsgrutte is er folle lichter boud as hûneftigen fan deselde grutte út it skaai fan 'e hûnen (*Canis*). De bonken fan 'e poaten, bygelyks, weagje 30% minder as de bonken fan hûnen fan gelikense grutte.

Foksen hawwe in ferlingd lichem mei relatyf koarte poaten. De lange sturt, wêrfan't de lingte likernôch 70% fan it lichem bedraacht, is pluzich, mei útsteand hier, en kin suver wol as in plomsturt omskreaun wurde. Hy is langernôch dat er de grûn rekket as er delhinget wylst de foks rjochtop stiet. De earen, dy't 7,7–12,5&nbsp;sm mjitte, binne lang en lykje suver wol wat te grut. Yn 'e mande mei de spitse snút, dy't útrint op in lyts swart noaske, binne de plomsturt en de grutte earen de werkenberste uterlike skaaimerken fan 'e foks. 

De eagen hawwe in trêde eachlid, mar dat beweecht inkeld as de eagen ticht binne. Oan 'e foarpoaten sitte fiif mei stompe klauwen tariste teannen, mar de 12–181/2&nbsp;sm mjittende efterpoaten hawwe mar fjouwer teannen. Fierders is de plasse frij lyts (12,9–16,7&nbsp;sm) en binne de hoektosken lang. By moerfoksen is de plasse noch lytser (12,8–15,9&nbsp;sm), binne mar de noas en it hurde ferwulft breder. Moerfoksen hawwe ornaris acht oeren (yndield yn fjouwer pear), mar it is net botte seldsum om in moerfoks oan te treffen mei sân, njoggen of tsien oeren.

### Pels
De pels fan 'e foks, fral de winterpels, is ticht, sêft en relatyf lang. Yn noardlike ûndersoarten is de pels tige lang, ticht en pluzich, mar de súdlike ûndersoarten, dy't yn minder kâlde klimaten libje, hawwe wat koarter, lichter en rûger hier. Nettsjinsteande de oantsjutting "reade foks" is de pels fan in foks nea echt read. De normale kleuring is boppe-op 'e kop, op 'e rêch en op 'e siden oranje of grizich útskaaiend nei oranje. De poaten en de sturt binne oer it algemien wat dûnkerder, útskaaiend nei brún of swart. De wangen, it kin, de kiel, it boarst, de bealch, de binnenkanten fan 'e poaten en de sturtpunt binne wyt. 

Fral by de noardlike ûndersoarten is in felle kleur oranje faak prominint oanwêzich, mar dêr komme ek eksimplaren foar dy't earder brún of readbrún neamd wurde kinne. De súdlike ûndersoarten binne earder grizich as oranje. Dêropta binne der ferskate natuerlik foarkommende kleurfarianten: de reekgrize foks, de krusing (oranje foarliif, grizich efterliif), de swart-brune foks, de sulverfoks (swart mei griis), de platinafoks (griis mei wyt) en de amberfoks (ljochtbrún mei griis). De swart-brune foks is eins in foks út Jeropa mei de genetyske ôfwiking melanisme; de sulverfoks is in foks út Noard-Amearika mei dyselde ôfwiking.

### Sintugen
De foks hat in goed gesichtsfermogen, mar dat is foar it meastepart basearre op it ûntdekken en folgjen fan beweging en sjocht gau oer in proai hinne as dy him net ferweecht. It gehoar is noch skerper: in foks kin in kuorhin (*Lyrurus tetrix*) op in ôfstân fan 300&nbsp;m bewegen hearre en wurdt it piipjen fan in mûs gewaar op in ôfstân fan 100&nbsp;m. De rooksin is ek tige akút, mar kin dat fan speurhûnen net belykje.

## Biotoop
Troch syn grutte oanpassingsfermogen komt de foks foar yn in grut ferskaat oan biotopen, fan 'e taiga fan Sibearje oant it tropysk reinwâld fan Yndia en Súdeast-Aazje, en fan it kultuerlân fan West-Jeropa oant de woastinen fan it Arabysk Skiereilân. Hy mijt lykwols heechberchtmen en de alderdrûchste woastinen, en ek fan moerassen hâldt er net.

## Hâlden en dragen
### Fermogens
De foks is in linich bist, dat oer stekken springe kin dy't mear as 2&nbsp;m heech binne. By rinnen yn in normaal tempo makket er passen fan 25–35&nbsp;sm. Drafkjen docht er mei in faasje fan 6–13&nbsp;km/h, en hy hat in maksimumfaasje fan likernôch 50&nbsp;km/h by folút draven. Hoewol't er it oer it algemien net foar de poerlegrap docht, kin de foks ek goed swimme.

### Omgong mei soartgenoaten
Oars as de measte soarten út it skaai fan 'e foksen (*Vulpes*) liedt de foks gjin solitêr bestean, mar libbet er yn 'e regel yn lytse famyljegroepen. Dy besteane ornaris út in monogaam pearke fan in rikel en in moerfoks en harren jongen. Yn gebieten dêr't genôch fretten foarhâns is, kin de groep ek 1–2 (mar yn ekstreme gefallen wol 8) folwoeksen eksimplaren omfiemje dy't ûnderhearrich binne oan it alfapear. Sokke ûnderhearrige foksen kinne âldere bisten wêze dy't earder dominant wiene (yn minsklike termen: "pakes en beppes"), mar faker giet it om jongen út it foargeande jier, dy't de âlden helpe by it grutbringen fan har jongere bruorren en susters. Sa is waarnommen hoe't jonge moerfoksen de jongen fan it dominante wyfke bewekje, skjin hâlde en mei harren boartsje, wylst de mem sels op jacht giet.

### Territoaria
Wylst oare foksesoarten faak in nomadysk bestean liede, fêstiget de foks in stabyl territoarium yn in beskaat gebiet. Om dat territoarium ôf te setten, makket er gebrûk fan rookflaggen besteande út urine. Foksen hawwe teminsten tolve ûnderskate lichemshâldings foar it oanbringen fan sokke rookflaggen, wêrmei't se de striel urine sa manipulearje kinne dat dy persiis it plak rekket dat se markearje wolle. Behalven har territoarium markearje se ek lege ferbergingsplakken foar itensfoarrieden, in foarm fan hâlden en dragen dy't troch biologen ynterpretearre is as in stipe foar it ûnthâld om gjin tiid te fergriemen mei sykjen nei earder opslein iten dat al opfretten is.

### Kommunikaasje
Foksen meitsje foar ûnderlinge kommunikaasje benammen gebrûk fan lichemshâldings en bewegings fan 'e sturt en de earen. Nijsgjirrigens wurdt werjûn troch te snuffeljen en de earen ferskate kearen fluch plat te lizzen en wer omheech te bringen. Boartlikens kin men weromkenne oan in foks dy't de earen rjocht omheech hâldt, de foarpoaten oan it boarst ta plat op 'e grûn te lizzen hâldt, mar it efterlichem oprjochtet troch mei de efterpoaten stean te gean. Agresje lit in foks blike troch de earen plat op 'e kop te lizzen, de tosken sjen te litten en it lichem plat tsjin 'e grûn oan te drukken. Dêrby grânzget er ek, krekt sa't hûnen dogge.

In ûndersyk út 2008 brocht oan it ljocht dat folwoeksen foksen 12 ûnderskate lûden produsearje om te kommunisearjen, wylst foksejongen 8 ferskillende lûden meitsje. De foks hat in grut fokaal berik, dat fiif oktaven omfiemet. It faakst fuortbrochte lûd is in blaffen dat 3–5&nbsp;kear werhelle wurdt en klinkt as *ûoo-ûoo-ûoo*. Dat wurdt almeast utere troch twa mei-inoar bekende foksen dy't inoar benei komme. Wannear't foar in foks yn finzenskip dizze (earder opnommen) rop fan in oare foks ôfspile waard, beäntwurde er de rop as dy fan in lid fan syn groep kaam, mar net as it om it blaffen fan in frjemde foks gie. Wannear't foksen deun byinoar komme, bringe se in begroetsjend lûd fuort, dat klinkt as it keakeljen fan hinnen. Alden begroetsje harren jongen mei snuvende lûden. In ûnderhearrige foks begroetet in dominant bist mei heechtoanich gejank. Yn 'e peartiid bringe moerfoksen soms ek in lang útrutsen *waaaaa*-lûd fuort. It tinken is dat se dêrmei rikels besykje oan te lûken en dat it in teken fan loopskens is.

### Hoalen
De measte foksen libje it grutste diel fan it jier yn 'e bûtenlucht, wêrby't se sliepe yn skûlplakken mank opgeande fegetaasje yn tichtbegroeide gebieten. Mar yn 'e peartiid lizze se in hoale oan dêr't de jongen yn te wrâld komme. Soms sykje se yn oare jiertiden ek beskûl yn in hoale om oan min waar te ûntkommen. Foksehoalen wurde faak groeven yn heuvel- of berchskeanten, kliffen of de steile iggen fan oerflaktewetters lykas sleatten, fearten, rivieren, beken, marren en puollen. De grûn moat wol goed ôfwettere wêze, want in hoale dy't by rein folrint, is ûnbrûkber.

Hoalen dy't op 'e steppe yn flak lân makke wurde, geane oer it algemien mar in pear jier mei, mar hoalen dy't yn in igge tusken de woartels fan in beam groeven binne, kinne desennia lang yn gebrûk bliuwe. Yn woastinige kriten yn Jeraazje nimme foksen soms hoalen fan oare grutte bisten oer, lykas de wolf (*Canis lupus*) of de wytsturtkjifstikelbaarch (*Hystrix indica*), of fergrutsje se de hoalen fan lytsere bisten, lykas in koloanje jerboä's. Soms diele foksen har hoale sels mei boskmarmotten (*Marmota monax*) of mei dassen (*Meles meles*). By in útbraak fan rude ferlitte foksen soms de hoale dy't se al tiden brûke, mooglik as ynstinktyf ferdigeningsmeganisme tsjin 'e fersprieding fan dy sykte.

Yn ferliking mei de hoalen dy't oanlein wurde troch de poalfoks (*Vulpes lagopus*), de das (*Meles meles*) of de Alpenmarmot (*Marmota marmota*) is de hoale fan 'e foks net bysûnder kompleks. De haadyngong liedt oer in hoeke fan 40–45° omleech nei in 'keamer' dy't troch de moerfoks brûkt wurdt om yn te befallen en dêr't se neitiid ferbliuwt mei de jongen. Ferskate sydtunnels liede út dy romte wei nei needútgongen. De haadtunnel kin maksimaal in lingte fan 17&nbsp;m berikke, mei is trochinoar net langer as 5–7&nbsp;m. De hoale hat ornaris in djipte fan 1/2–21/2&nbsp;m, en bliuwt oer it algemien boppe de grûnwetterspegel. 

By 't maityd ferwiderje foksen de oerstallige ierde út 'e hoale, dy't foar de haadyngong mei skoppende beweging fan 'e efterpoaten oer in ôfstân fan 2&nbsp;m ferspraat wurdt. Troch kommen en gean fan 'e âlden wurdt dat platwâde en as de jongen lang om lett boppe de grûn komme, foarmet it in iepen romte dêr't se boartsje kinne.

### Fuortplanting
De peartiid falt foar de foks ornaris yn febrewaris, sadat de jongen yn 'e maityd berne wurde. (Foar de eksoatyske populaasje yn Austraalje moat by alle hjir jûne data in healjier opteld wurde, mei't de jiertiden op it súdlik healrûn krekt oarsom binne as op it noardlik healrûn dêr't de foks lânseigen is.) De loopskens fan 'e moerfoks duorret likernôch 3&nbsp;wike, en yn dy tiid fine der ferskate dagen efterinoar pearings plak, yn 'e regel ûnder de grûn yn in hoale. By de pearing rekket by de rikel de *[[bulbus glandis]]*, in swellichem fan 'e penis, fergrutte, mei as gefolch dat der in pearingsbân ûntstiet wêrby't de penis mear as in oere fêstsitten bliuwt yn 'e fagina. Dat meganisme fergruttet de kâns dat befruchting plakfine sil. 

Hoewol't de foks fierhinne monogaam is, hat DNA-materiaal fan in populaasje op 'e Britske Eilannen yn 2008 bewiis fan polygyny, ynsest en nêsten jongen mei ferskillende heiten oan it ljocht brocht. Soms reitsje ek ûnderhearrige moerfoksen drachtich, mar dat einiget almeast yn in miskream of oars wurde de jongen koart nei de berte deade troch de dominante moerfoks of oare ûnderhearrige leden fan 'e groep.  

De draachtiid duorret 49–58&nbsp;dagen, wêrnei't troch de bank nommen 4&nbsp;jongen smiten wurde. Yn ekstreme gefallen kin dat tal lykwols oprinne oant 13. Yn gebieten dêr't de stjerte fan foksen heger is, binne de smeten ornaris grutter. De jongen wurde blyn, dôf en sûnder toskjes berne, mar hawwe al wol in dûnkerbrune pluzige pels. Se weagje by de berte 56–110&nbsp;g en hawwe in kop-romplingte fan likernôch 141/2&nbsp;sm mei in sturtsje fan 71/2&nbsp;sm. De moerfoks moat 2–3&nbsp;wiken lang ûnôfbrutsen by de jongen bliuwe, om't dy har eigen lichemstemperatuer noch net regulearje kinne. Yn dat skoft wurdt de moerfoks fuorre troch de rikel, dy't foar har op jacht giet.

Mei 13–15&nbsp;dagen geane by de jongen de eachjes iepen, en om dyselde tiid hinne geane ek de earen iepen en brekke de tosken yn 'e boppekaak troch. De tosken yn 'e ûnderkaak folgje 3–4&nbsp;dagen letter. De eagen binne yn 't earstoan blau, mar ferkleurje op 'e leeftyd fan 4–5&nbsp;wiken ta amber. De pels begjint mei 3&nbsp;wiken in oranjige tint oan te nimmen, en as de jongen omtrint in moanne âld binne, bliuwe de earder slop delhingjende earen foar it earst rjochtop stean en begjint de snút langer te wurden. Mei 3–4&nbsp;wiken komme de jongen foar it earst boppe de grûn en mei 6–7&nbsp;wiken wurde se ôfwûn. As de moerfoks omkomt ear't de jongen mei 3–4&nbsp;moannen selsstannich oerlibje kinne, nimt de rikel alle soarch foar harren oer. Op 'e âldens fan 6–7&nbsp;moannen binne de jongen folwoeksen. 

De moerfoksen berikke geslachtsripens mei 9–10&nbsp;moanne, en kinne in jier nei har berte dus al oan it fuortplantingsproses dielnimme. Dat dogge se lykwols allinnich as se tsjin dy tiid har âlden ferlitten hawwe. As de kânsen op it fêstigjen fan in eigen territoarium lykwols net goed binne, bliuwe se yn 'e regel noch teminsten 1&nbsp;jier of soms langer by de âlden en helpe se de nije smeet jongen grut te bringen. Dêrmei stelle se har eigen fuortplanting út. Yn it wyld bedraacht de libbensferwachting fan in foks maksimaal 5&nbsp;jier, mar yn finzenskip kin dit bist wol 15&nbsp;jier wurde.

## Fretten
De foks is yn haadsaak in karnivoar, dy't ornaris proaien pakt mei in maksimumgewicht fan likernôch 31/2&nbsp;kg. In foks hat op deistige basis ferlet fan 500&nbsp;g fretten. Neffens in Russysk ûndersyk út 1998 hat de foks mear as 300 bistesoarten as proai.

De wichtichste proadieren fan 'e foks binne lytse oant middelgrutte kjifdieren, wêrby't it giet om ferskate soarten mûzen en rotten, wrotmûzen, grûniikhoarntsjes, hamsters, jerboä's, marmotten, goffers en mûsgoffers. Ek hazze-eftigen, lykas de hazze (*Lepus europaeus*) en de wylde knyn (*Oryctolagus cuniculus*) steane op it menu. Fierders frette foksen ek wol fûgels (yn 't bysûnder moskeftigen, hineftigen en goeseftigen en oare wetterfûgels); kjifstikelbargen lykas de wytsturtkjifstikelbaarch (*Hystrix indica*) en de oerzon (*Erethizon dorsatum*); eksimplaren fan 'e waskbear (*Procyon lotor*) en de Firginia-opossum (*Didelphis virginiana*); reptilen lykas hagedissen; en ynsekten en oar wringeleas dierte. 

Hiel selden kin in foks in jonghartsje oanfalle of in folwoeksen eksimplaar fan in tige lytse hartesoarte, lykas de Sineeske muntjak (*Muntiacus reevesi*). De smaak fan mollen liket foksen net te befallen, mar likegoed fange se dy libben, sadat har jongen dermei omboartsje kinne en sa de grûnbegjinsels fan 'e jacht leare kinne. Behalven op wyld dierte hawwe foksen it ek wol foarsjoen op domestisearre bisten, lykas plomfee en nuete kninen. De foks is in opportunistyske iter, foar wa't ek ies in oansjenlik diel fan it dieet útmakket. 

Neffens it boppeneamde Russyske ûndersyk út 1998 hearre njonken fleis ek dielen fan inkele tsientallen soarten planten ta it iten fan dit rôfdier. Oer it algemien is dat bysaak en net mear as in oanfolling op it menu, mar yn guon kriten kin hjerstmis 100% fan it dieet fan in foks út plantaardich materiaal bestean. Dêrby giet it benammen om fruchten en nuten, lykas blauwe blebberbeien, swarte beien, framboazen, kersen, moerbeien, apels, prommen, druven en ikels. Oar planteguod dat foksen wol frette, binne woartels en ferskate soarten gerzen en siggen.

## Natuerlike fijannen en konkurrinten
De foks makket net geregeldwei diel út fan it dieet fan lykfol hokker grutter rôfdier, en de grutste bedriging foar dit bist waard sadwaande iuwenlang foarme troch de minske. Dat wol net sizze dat de foks gjin natuerlike fijannen hat. Mar dy fijannen binne gruttere en sterkere rôfdieren dy't inkeld efter de foks oangeane om in ferfelende konkurrint út 'e wei te romjen, en net om't se op foksefleis longerje. De wolf (*Canis lupus*), bygelyks, deadet sawol yn Noard-Amearika as yn Jeraazje foksen dy't meifrette wolle fan syn proaien. En wannear't se in foks deade hawwe, frette wolven him almeast ek op, mar dat is net de reden dat se efter him oangien binne. 

Yn Noard-Amearika hâldt ek de prêrjewolf (*Canis latrans*) in mooglike bedriging yn foar de foks, mar de ynteraksjes tusken dizze beide soarten rinne útinoar fan agresje oant ûnferskilligens. As der agresje yn it spul is, wurdt de konfrontaasje tusken de beide bisten oer it algemien begûn troch de prêrjewolf, of it moat wêze dat de foks syn jongen ferdigenje wol. Foksen lykje prêrjewolven oer it algemien út 'e wei te gean en fêstigje har territoarium ornaris bûten prêrjewolveterritoaria. Oan 'e oare kant is ek waarnommen hoe't prêrjewolven en foksen mei-inoar yn relative freedsumes in kadaver opfrieten. 

Yn Jeraazje diele foksen har habitat mei in oare lytsere hûneftige, de goudjakhals (*Canis aureus*), dy't in frijwol identyk dieet hat en dus in regelrjochte konkurrint is. Foksen negearje de rook en spoaren fan goudjakhalzen yn harren territoaria en mije it om yn 'e neite fan dy bisten te kommen. Yn gebieten dêr't in hiel soad goudjakhalzen libje, rekket it mei de foksestân yn it neigean, blykber om't foksen dan fuortkonkurrearre wurde. Der bestiet lykwols teminsten ien dokumintearre gefal (út súdwestlik Dútslân) fan foksen dy't freedsum omgiene mei in goudjakhals.

Oare gruttere rôfdieren dy't soms foksen deadzje, binne kateftigen. Yn Jeraazje giet it om it loaihoars (*Panthera pardus*), de karakal (*Caracal caracal*) en de Jeraziatyske lynks (*Lynx lynx*). Yn Noard-Amearika komt soks foar mei de poema (*Puma concolor*), de reade lynks (*Lynx rufus*) en de Kanadeeske lynks (*Lynx canadensis*). Ek fan 'e streekte hyena (*Hyaena hyaena*), wêrfan't it ferspriedingsgebiet dat fan 'e foks yn Noard-Afrika en it Midden-Easten en op it Yndysk subkontinint oerlapet, is bekend dat er wol foksen deadet dy't fan syn proaien besykje mei te fretten of fan kadavers dy't er as sines beskôget. De warch (*Gulo gulo*), de grutste martereftige, dy't yn it noarden fan sawol Jeraazje as Noard-Amearika foarkomt, kin soms ek in foks deadzje, mar foksen kinne ek jonge wargen deadzje.

Oare lânrôfdieren wurde oer it algemien dominearre troch de foks troch se fuort te jeien of te deadzjen. It giet dan om bygelyks de gewoane waskbearhûn (*Nyctereutes procyonoides*) en om lytsere martereftigen as de stienmurd (*Martes foina*), de beamotter (*Martes martes*), de sabelmarter (*Martes zibellina*), de fiskmarter (*Pekania pennanti*), de Amerikaanske marter (*Martes americana*), de Pasifyske marter (*Martes caurina*), de Amerikaanske nerts (*Neogale vison*), de langsturtwezeling (*Neogale frenata*), de murd (*Mustela putorius*), de steppemurd (*Mustela eversmannii*), de harmeling (*Mustela erminea*), de Amerikaanske harmeling (*Mustela richardsonii*), de wezeling (*Mustela nivalis*) en de Sibearyske wezeling (*Mustela sibirica*). 

De das (*Meles meles*) is in martereftige dy't te grut liket te wêzen foar de foks om oan te pakken. It komt foar dat foksen en dassen yn ien-en-itselde hoalestelsel libje. Der kin him dan in mutualistyske relaasje ûntjaan dêr't beide bisten baat by hawwe: de sloardige foksen foarsjogge de dassen fan itensresten, wylst de op skjinnens stelde dassen de mienskiplike hoale himmelje. Oan 'e oare kant binne der ek gefallen bekend dat dassen in moerfoks út har hoale ferdreaune en de foksejongen deamakken sûnder se dêrnei op te fretten. 

Rôffûgels dêr't de foks mei konkurrearret, binne û.o. de mûzefalk (*Buteo buteo*), de hauk (*Astur gentilis*) en de Amerikaanske hauk (*Astur atricapillus*). It komt sels foar dat er harren proaien stelt (in ferskynsel dat kleptoparasitisme neamd wurdt). Foksejongen wurde dan wer geregeldwei bejage troch de keningsearn (*Aquila chrysaetos*), dy't soms sels in folwoeksen eksimplaar ferskalket. Datselde jildt foar oare grutte rôffûgels, lykas de kylsturtearn (*Aquila audax*), de keizerearn (*Aquila heliaca*), de goesearn (*Haliaeetus albicilla*) en de stellersee-earn (*Haliaeetus pelagicus*), en teffens foar inkele grutte soarten ûlen, te witten: de oehoe (*Bubo bubo*), de Amerikaanske oehoe (*Bubo virginianus*) en de snieûle (*Bubo scandiacus*).

Mei't de foks de grutste is fan alle foksen, dominearret er oare soarten út syn skaai. Yn Aazje is de foks in duchtige konkurrint fan 'e steppefoks (*Vulpes corsac*), mei't beide soarten deselde proaien bejeie. Inkeld yn woastinige gebieten, dêr't de foks net goed oan oanpast is, wurdt er troch de steppefoks fuortkonkurrearre. De Afgaanske foks (*Vulpes cana*), dy't nettsjinsteande syn namme ek yn it Midden-Easten foarkomt, ûntrint yn Israel konkurrinsje en konfrontaasjes mei de foks troch yn rotsich heuvellân te bliuwen, wylst de foks dêr foarkomt op 'e iepen flakten.

De poalfoks (*Vulpes lagopus*) ûntkomt oer it algemien oan direkte konkurrinsje mei de foks om't er sa heech yn it noarden foarkomt, dêr't net folle foksen libje. Mar doe't tusken rûchwei 1830 en 1930 sawol de foks as de poalfoks foar de pelsjacht troch de minsken yntrodusearre waard op 'e eilannen fan 'e Aleoeten en de Aleksanderarsjipel yn Alaska, waarden de poalfoksen dêr meitiid útrûge troch de foksen. Op ien lyts eilân soe yn 1866 ien inkele rikelfoks sels alle oanwêzige poalfoksen deamakke hawwe. Yn kriten dêr't de foks en de poalfoks al fan natuere allebeide foarkomme, sitte se inoar ornaris net yn it paad trochdat de poalfoks benammen op lemmings jaget, en de foks benammen op wrotmûzen.

Súdliker yn Noard-Amearika dominearret de foks ek de kitfoks (*Vulpes velox*) en de grutearkitfoks (*Vulpes macrotis*). De grutearkitfoks ûntkomt foar in grut diel oan konkurrinsje mei de foks troch yn woastinige kriten te libjen, dy't troch de foks mijd wurde. De grize foks (*Urocyon cinereoargenteus*), dy't ek yn Noard-Amearika foarkomt, is minder nau oan 'e foks besibbe. Dizze soarte is útsûnderlik yn 'e sin dat er de foks dominearret oeral dêr't harren ferspriedingsgebieten inoar oerlaapje. Histoarysk hiene de beide soarten net folle omgong, mei't de grize foks yn tichte wâlden en drûge gebieten libbe, wylst de foks de foarkar joech oan iepen en wietere kriten. Mar troch ûntbosking kringt de foks almar mear it wengebiet fan 'e grize foks binne, mei mear konfontaasjes ta gefolch.

## Status
De foks hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. De foks hat de grutste fersprieding fan alle foksen (*Vulpes*) en ien fan 'e grutsten fan alle rôfdieren (*Carnivora*). It is ien fan 'e bisten dy't baat hân hawwe by de útwreiding fan 'e minsklike oanwêzigens yn 'e wrâld, ek al wurdt er troch minsken bejage om't er as skealik ûngedierte sjoen wurdt en yn guon lannen ek foar ferdivedaasje.  

## Undersoarten
Der binne 46 (stân fan saken yn 2010) erkende ûndersoarten fan 'e foks (*Vulpes vulpes*). De trêde edysje fan 'e gesachhawwende útjefte *Mammal Species of the World*, út 2005, erkende 45 ûndersoarten, en in seisenfjirtichsten, de Sacramentodellingreafoks út Kalifornje, waard yn 2010 ûntdutsen troch ûndersyk nei it mitogondriaal DNA fan foksen yn Noard-Amearika. De ûndersoarten fan 'e foks wurde ornaris opdield yn twa kategoryen: de noardlike foksen, dy't grut en fel kleure binne, en de súdlike grize woastynfoksen, dy't folle lytser en folle grizer binne.

### Noardlike grutte reade foksen
#### Noardlike foksen út Jeraazje

* de Anadyrfoks (*V. v. beringiana* Middendorff, 1875) (it Tsjûkotkaskiereilân yn it uterste easten fan Sibearje)
* de Anatoalyske foks (*V. v. anatolica* Thomas, 1920) (it westen fan Lyts-Aazje)
* de Ezofoks (*V. v. schrencki* Kishida, 1924) (it eilân Hokkaido yn noardlik Japan en it eilân Sachalin yn eastlik Sibearje)
* de Ibearyske foks (*V. v. silacea* Miller, 1907) (it Ibearysk Skiereilân)
* de Jakoetyske foks (*V. v. jakutensis* Ognev, 1923) (de taiga yn Sacha, yn eastlik Sibearje)
* de Japanske foks (*V. v. japonica* Ognev, 1923) (de trije súdlike haadeilannen fan Japan: Honsjû, Kjûsjû en Sjikokû)
* de Jeropeeske foks (*V. v. crucigera* Bechstein, 1789) (Jeropa útsein it Skandinavysk Skiereilân, it Ibearysk Skiereilân en beskate eilannen yn 'e Middellânske See, mar ynkl. de Britske Eilannen; yntrodusearre yn Austraalje en histoarysk ek yn dielen fan Noard-Amearika)
* de Karagankafoks (*V. v. karagan* Erxleben, 1777) (Kirgyzje)
* de Koerilenfoks (*V. v. splendidissima* Kishida, 1924) (de noardlike en sintrale eilannen fan 'e Koerilen, yn eastlik Sibearje)
* de Koreaanske foks (*V. v. peculiosa* Kishida, 1924) (it Koreaansk Skiereilân, Mantsjoerije en oangrinzgjende dielen fan it Russyske Fiere Easten fan Sibearje)
* de Noardkaukazyske foks (*V. v. caucasica* Dinnik, 1914) (de Grutte Kaukasus en it suden fan 'e Koebanregio yn súdlik Ruslân)
* de Noardsineeske foks (*V. v. tschiliensis* Matschie, 1907) (eastlik-sintraal en noardeastlik Sina, útsein Mantsjoerije)
* de Oessoerifoks (*V. v. dolichocrania* Ognev, 1926) (it Kustterritoarium en it territoarium Chabarovsk yn it Russyske Fiere Easten fan Sibearje)
* de Skandinavyske foks (*V. v. vulpes* Linnaeus, 1758) (Skandinaavje, it Kolaskiereilân, Kareelje en de rest fan noardlik Ruslân nei it easten oant de Oeral en nei it suden oant op 'e wâldsteppe)
* de steppereafoks (*V. v. stepensis* Brauner, 1914) (de Pontysk-Kaspyske Steppe yn súdlik Ruslân en de Oekraïne)
* de Súdsineeske foks (*V. v. hoole* Swinhoe, 1870) (súdeastlik Sina)
* de Tobolskfoks (*V. v. tobolica* Ognev, 1926) (westlik Sibearje)
* de Toerkestaanske readfoks (*V. v. ochroxantha* Ognev, 1926) (eastlik Sintraal-Aazje en Sinkiang-Oeigoerje)
* de Transbaikalfoks of Dauryske foks (*V. v. daurica* Ognev, 1931) (de Transbaikal yn it súdeasten fan Sibearje)

#### Noardlike foksen út Noard-Amearika
* de Alaskafoks (*V. v. alascensis* Merriam, 1900) (sintraal en noardlik Alaska)
* de Amerikaanske reafoks (*V. v. fulva* Desmarest, 1820) (eastlik Kanada en de eastlike legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten)
* de Britsk-Kolumbiaanske foks (*V. v. abietorum* Merriam, 1900) (de súdlike Yukon, de Noardwestlike Territoaria, noardlik Alberta, it binnenlân fan Britsk-Kolumbia en it fêstelân fan Súdeast-Alaska)
* de Cascadesreafoks (*V. v. cascadensis* Merriam, 1900) (de Cascades it Washington en Oregon)
* de Kenaifoks (*V. v. kenaiensis* Merriam, 1900) (it Kenaiskiereilân yn súdlik Alaska)
* de Kodiakfoks (*V. v. harrimani* Merriam, 1900) (de Kodiakeilannen foar de súdkust fan Alaska)
* de Labradorfoks (*V. v. bangsi* Merriam, 1900) (Labrador)
* de Nijfûnlânske foks (*V. v. deletrix* Bangs, 1898) (Nijfûnlân)
* de Nijskotlânske foks (*V. v. rubricosa* Bangs, 1898) (it skiereilân fan Nij-Skotlân yn 'e Kanadeeske Kustprovinsjes)
* de noardlike flaktefoks (*V. v. regalis* Merriam, 1900) (it noardlike diel fan 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika yn súdlik Kanada en it noardlik-sintrale diel fan 'e legere 48 steaten fan 'e Feriene Steaten)
* de Sacramentodellingreafoks (*V. v. patwin* Sacks et al., 2010) (de Sintrale Delling fan Kalifornje)
* de Sierra-Nevadareafoks (*V. v. necator* Merriam, 1900) (de Sierra Nevada op 'e grins fan Kalifornje en Nevada)
* de Wasatchreafoks (*V. v. macroura* Baird, 1852) (ferneamd nei it Wasatchberchtme yn noardlik Utah, mar komt foar yn 'e sintrale Rocky Mountains fan Utah oant en mei Alberta)

### Súdlike lytse grize woastynfoksen
* de Afgaanske reafoks (*V. v. griffithi* Blyth, 1854) (Afganistan)
* de Arabyske reafoks (*V. v. arabica* Thomas, 1920) (Dofar en it Hadjarberchtme yn westlik Omaan)
* de Atlasfoks (*V. v. atlantica* Wagner, 1841) (it Atlasberchtme yn 'e Magreblannen fan Noard-Afrika)
* de Barbarijske foks (*V. v. barbara* Shaw, 1800) (de Barbarijske Kust fan 'e Magreblannen yn Noard-Afrika)
* de heuvelreafoks (*V. v. montana* Pearson, 1836) (de Himalaya en it noardlike diel fan it Yndysk subkontinint)
* de Nylfoks (*V. v. niloticus* Saint-Hilaire, 1803) (de Nyldelling yn Egypte en noardlik Sûdaan)
* de Palestynske reafoks (*V. v. palaestina* Thomas, 1920) (de Levant)
* de rêchstreekfoks (*V. v. dorsalis* Gray, 1838) (fersprieding ûndúdlik)
* de Sardynske foks of Sardynske foks (*V. v. ichnusae* Miller, 1907) (Sardynje)
* de Syprioatyske foks (*V. v. idutus* Miller, 1907) (Syprus)
* de Transkaukazyske berchfoks of Koerdyske foks (*V. v. kurdistanica* Satûnin, 1906) (noardeastlik Turkije)
* de Transkaukazyske reafoks (*V. v. alpherakyi* Satûnin, 1906) (noardlik Iraan, westlik Turkmenistan en súdwestlik Kazachstan)
* de Turkmeenske reafoks (*V. v. flavescens* Gray, 1838) (noardeastlik Iraan en súdlik en sintraal Turkmenistan)
* de wytpoatfoks (*V. v. pusilla* Blyth, 1854) (de Pûndjaab yn eastlik Pakistan)

## Relaasje mei de minske
### Foksen yn 'e stêd
De foks kin him fan âlds prima rêde yn kultuerlân dat yn agrarysk gebrûk is. Mar geandewei de tweintichste iuw hat er him ek hieltyd mear oanpast oan it libben yn ferstedske gebieten, fier fan it plattelân. Yn 'e ienentweintichste iuw is it frij normaal wurden om, fral yn it tsjuster, in glimp fan in foks op te fangen yn stêden yn Noard-Amearika, Jeropa, Japan en Austraalje. De earste stêden dy't troch de foks kolonisearre waarden, wiene Londen, Bristol en oare plakken yn Ingelân, dêr't dizze soarte him al yn 'e 1930-er en 1940-er jierren fêstige. Yn it Australyske Melbourne waarden ek yn 'e 1930-er jierren de earste foksen waarnommen. Yn Zürich, yn Switserlân, ferskynden se pas fan 'e 1980-er jierren ôf. Yn Ierlân komme foksen no rûnom foar yn 'e foarstêden en bûtenwiken fan Dublin.

Stedske foksen jouwe de foarkar oan wiken mei huzen dy't mar twa oant trije ferdjippings hawwe en beskikke oer in romme tún. Se binne seldsum yn 'e binnenstêd (dêr't tunen amper foarkomme) en yn gebieten mei flats en oare appartemintekompleksen. Ek yndustryterreinen mije se oer it algemien. It territoarium fan stedsfoksen bedraacht trochinoar 25–40&nbsp;ha (oftewol 0,3–0,4&nbsp;km²). Yn 2006 waard rûsd dat yn Londen likernôch 10.000 foksen libje. Iroanysk genôch is foar minsken de kâns om yn Londen in foks te sjen no folle grutter as op it Ingelske plattelân. 

Foksen yn 'e stêd binne foar it meastepart op 'e lapen fan 'e jûnsskimer oant de moarnsdage, wannear't se op 'e strún geane nei fretten. It grutste diel fan harren dieet bestiet út kjifdieren lykas mûzen en rotten, wêrmei't se in weardefolle bydrage leverje oan ûngediertebestriding. Foar in diel sykje se har kostje byinoar út jiskefetten en oar troch de minske weismiten ôffal, en foar in diel wurde se mei opsetsin fuorre troch diereleafhawwers dy't se mei foer nei harren tún ta lokje. As dat geregeldwei dien wurdt, kinne foksen wenne oan sokke minsken, oant se har op 't lêst benei komme of sels aaie litte. Foksejongen litte sokke lju soms sels mei har boartsje. De dei bringe stedsfoksen troch yn skûlplakken yn parken, oerwoekere tunen, ferlitten skuorren en hokjes, leechsteande bedriuwsgebouwen of yn mear nei plattelân útskaaiende gebieten oan 'e râne fan in grutte stêd. Ornaris komme se oerdeis net op 'e strjitte, mar soms kin men har gewaarwurde as se op it dak fan in gebou oan it sinnebaaien binne.

Guon stedsjers binne foksen leaver kwyt as ryk, mei't se foar swierrichheden soargje kinne lykas it deadzjen fan hinnen of postdowen, it omsmiten fan jiskefetten en it tabringen fan skea oan tunen. Mei't it ôfsjitten fan foksen yn 'e stêd net feilich is foar omwenjenden, en fergiftiging fan foksen yn 'e measte lannen ferbean is, kinne oerlêstjaande eksimplaren eins inkeld fongen wurde troch se mei foer yn in fâle te lokjen, sadat se ôffierd en op in gaadliker plak wer yn it wyld útset wurde kinne. It fuortfangen fan foksen is lykwols net bysûnder effektyf, want in leech territoarium wurdt yn 'e regel al rillegau wer opfolle troch in oare foks. It helpt mear om skûlplakken dêr't se de dei trochbringe út te romjen en ûntagonklik te meitsjen. Ek kinne sterk rûkende substânsjes útstruid of útgetten wurde, dêr't foksen in hekel oan hawwe, lykas kreosoat, diseloalje of ammoniak.

### Predaasje fan fee
Foksen kieze út en troch domestisearre bisten út ta proai. It giet dêrby benammen om plomfee, lykas hinnen, foliêrefûgels, lykas fazanten, lytsere húsdieren, lykas nuete kninen en kavia's, en jonge eksimplaren fan fee, lykas de lammen fan skiep. Foar plomfee en kninen kin dit gefaar ornaris ôfward wurde troch de bisten nachts net los omrinne te litten en in stevich hinnehok of kninehok goed ôf te sluten. As der in bûtendoardiel by sa'n hok sit, is it de baas om dat ek fan ûnderen mei hinnegaas te beklaaien, sadat foksen sels troch graven gjin tagong krije kinne. Foksen dy't yn 'e stêd libje, komme geregeldwei katten tsjin en beide soarten frette soms side oan side, fral as de foksen troch minsken fuorre wurde. Hoewol't de foks grutter is, wurde fysike konfrontaasjes oer it algemien wûn troch de kat, dy't feller is. Der wurdt wol sein dat foksen soms katten deadzje, mar by alle dokumintearre gefallen fan soks gie it om kattejongen dy't troch in foks deabiten waarden. Saakkundigen achtsje it lykwols mooglik dat foksen wolris in folwoeksen kat deadzje kinne as se dy as konkurrint sjogge. 

### Foksejacht
De foksejacht is it bejeien fan foksen troch minsken. Dat hat in lange skiednis, mei't it al yn 'e fjirde iuw&nbsp;f.Kr. dien waard troch de Perzen. Ek fan 'e Grykske hearsker Aleksander de Grutte is bekend dat er út en troch op foksejacht gie, en de Aldgrykske skriuwer Ksenofon beskôge it bejeien fan foksen as in wichtich part fan it ûnderrjocht fan in beleard man, en ek noch nuttich, mei't foksen neffens him ûngedierte wiene dat jachthûnen by de hazzejacht ôflate fan it doel. Ek de Romeinen diene oan 'e foksejacht, en letter waard it yn 'e Midsiuwen rûnom yn Jeropa in protte dien.

Wylst it yn 'e rest fan Jeropa foar it meastepart útstoar, ûntjoech de foksejacht him tsjin it begjin fan 'e Renêssânse yn it Keninkryk Ingelân ta in tiidferdriuw fan 'e adel. Yn 'e tweintichste iuw waarden foksen yn Jeropa en Noard-Amearika rûnom as ûngedierte bestriden, mar allinnich yn Ingelân bleau de tradisjonele foksejacht bestean, wêrby't in foks opspoard en efterfolge waard troch ruters te pearde en in kliber byljende jachthûnen, oant de foks úteinlik besingele waard en ferskuord waard troch de jachthûnen. Tsjin 'e ein fan 'e tweintichste iuw begûn men soks as bistemishanneling te sjen en kaam tsjin 'e tradysje fan 'e foksejacht hieltyd mear ferset. Uteinlik lei it Britske regear der yn 2005 it near op.

### Pelsdierfokkerij
De foks is ek wichtich yn 'e pelsdierfokkerij, dêr't er fokt wurdt foar syn pels. Dêrfan wurde sjaals, moffen, jaskes, jassen, mantels en kragen makke. Fral de pelzen fan sulverfoksen, bisten mei in griis-swarte kleurôfwiking, is in protte fraach nei. Yn it topjier 1985–1986 waarden der wrâldwiid 1.543.995 foksepelzen ferhannele.

### Domestisearring
De foks is in wyld bist, dat oer it algemien ûngaadlik is as húsdier. By 't maityd wurde in protte foksejongen dy't allinnich oantroffen wurde en troch de âlden ferlitten of ferstjitten wêze soene, mei nei hûs nommen troch goedmienende lju om 'e bistkes sels grut te bringen. Yn fierwei de measte gefallen is dat ûnnedich, mei't fokse-âlden mar komselden har jongen ferstjitte; wierskynlik binne se yn sokke gefallen op jacht of is it jong in eintsje ôfdwaald by de hoale wei. It grutbringen fan jonge foksen falt ornaris noch net ta, want de bistkes hawwe suver oan ien wei troch ferlet fan tafersjoch. En wannear't se noch by de mem drinke, moatte se dei en nacht om 'e fjouwer oeren fuorre wurde. Nei't se ôfwûn binne, wurde se faker al as net destruktyf en bringe se skea ta oan learen foarwerpen (skuon, rimen, tassen), meubilêr en elektryske snuorren. Hoewol't se as lytse bistkes oer it algemien freonlik nei minsken ta binne, wurde se mei in wike as tsien benaud foar minsken, útsein har deistige fersoargers. Se hanthavenje it sterke ynstinkt om har te ferskûljen dat har wylde wjergaders ek hawwe en kinne in gefaar foarmje foar oare, lytsere húsdieren, sels as se goed trochfuorre binne. It komt foar dat se in bân foarmje mei in hûn of in kat.

Yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw besleat de Russyske genetikus Dmitry Beljajev te sjen oft it ek mooglik wie om wylde foksen nuet te meitsjen. Hy naam dêrfoar in stikmannich sulverfoksen út 'e Russyske pelsdierfokkerijsektor, dêr't er ferskate generaasjes mei fokte. Fan 'e jongen keas er eltse kear inkeld dyjingen út om mei troch te fokken, dy't de posityfste reäksjes op minsken sjen lieten. Uteinlik, nei likernôch tsien generaasjes, hie Beljajev yndie in nuete foks skepen. Eksimplaren dêrfan lieten nea mear eangst foar minsken blike, mar begûnen faak te wyspelsturtsjen as se minsken seagen en slikken har minsklike fersoargers om affeksje te toanen. Dy feroarings op it mêd fan hâlden en dragen giene mank mei lichaamlike oanpassings, lykas in bûnte pels en krolsturten, en binne ferlykber mei de feroarings dy't nuete hûnen ûnderskiede fan wylde wolven.

### De foks yn 'e minsklike kultuer
Foksen spylje in foaroansteande rol yn 'e minsklike kultueren út harren ferspriedingsgebiet. Yn 'e Grykske mytology is de Teumessyske foks (of de Kadmyske moerfoks) in reuseftige foks dy't foarbestimd wie om nea fongen te wurden. It wie ien fan 'e bern fan it meunster Echidna. Neffens de folkloare fan 'e Ingelske Cotswolds namen heksen dêre de foarm fan foksen oan om bûter te stellen fan 'e buorlju. 

Yn 'e Midsiuwen kaam yn 'e literatuer fan Noardwest-Jeropa it personaazje fan Rein de Foks foar, dy't de sprekwurdlike slûchslimmens fan in foks hie. Hy waard as byfiguer yntrodusearre yn it Latynske gedicht *[[Ysengrimus]]*, út omtrint 1150, en kearde om 1175 hinne werom yn *[[Le Roman de Renart]]* fan Pierre Saint-Cloud. It bekendst waard er fan 'e yn it Midnederlânsk op rym stelde fabel *[[Van den Vos Reynaerde]]*, dy't om 1260 hinne skreaun waard troch in auteur dy't inkeld bekend is ûnder de skûlnamme Willem die Madocke maecte. Yn it Ingelske taalgebiet makke er syn debút tsjin 'e ein fan 'e fjirtjinde iuw yn it ferhaal *The Nun's Priest's Tale* út *[[The Canterbury Tales]]* fan Geoffrey Chaucer. 

Yn 'e Sineeske folkloare besteane der foksegeasten dy't *[[huli jing]]* neamd wurde en dy't wol njoggen sturten hawwe kinne. Yn Koreä steane stokke mytyske wêzens bekend as *[[kumiho]]*. De Japanske folkloare omfettet ek it leauwen yn it bestean fan rjusturtige foksegeasten, saneamde *[[kitsune]]*, dy't like yntelligint binne as minsken en oer boppenatuerlike fermogens beskikke. Sa soene hja fan stal wikselje kinne troch in minsklike foarm oan te nimmen. *Kitsune* binne yn 'e Japanske skiednis ôfwikseljend beskôge as boasaardige heksen en as trouwe beskermingels. Ek besteane der ferhalen oer *kitsune* dy't (yn har minsklike foarm) de minners fan minsken wurde; dat lêste motyf is ornaris beheind ta ferhalen oer in jonge man en in tsjeppe froulike *kitsune*.

Yn 'e Arabyske folkoare waard de foks beskôge as in lef en bedragend, mar dochs ek slûchslim bist. Men woe hawwe dat foksen har de bealch opsetten mei lucht om derút te sjen as in kadaver, wêrnei't se foar dea lizzen giene en wachten oant in iesiter sûnder euvelmoed ticht genôch by kaam dat se dy gripe en fersline koene. De slûchslimmens fan 'e foks waard ek opmurken troch de skriuwers fan 'e Bibel, dy't it Hebriuwske wurd foar "foks" yn *[[Ezechiël (bibelboek)|Ezechiël]]*&nbsp;13:4 tapasten om falske profeten te beskriuwen dy't de minsken op 'e doele bringe woene, wylst se yn it *[[Evangeelje fan Lukas]]*&nbsp;13:32 it Grykske wurd foar "foks" brûkten om 'e skynhilligens fan kening Heroades Antipas te karakterisearjen.

Yn 'e Yndiaanske mytology fan Noard-Amearika komt de slûchslimme Foks in protte foar. It is hast oanhâldend de selskipsman fan 'e trickster Coyote. Foks is lykwols in bedrager, dy't geregeldwei útnaaid mei it iten fan Coyote. Yn 'e skeppingsmyte fan 'e Atsjomawy út Kalifornje binne Foks en Coyote de beide skeppers fan 'e wrâld, dy't se dêrnei efterlitte foar de minsken. Yn in myte fan 'e Inûyt ferliedt Foks, yn 'e foarm fan in moaie jonge frou, in jager om mei har te trouwen, mar lit him yn 'e steek nei't er har misledige hat. 

#### Frysk taaleigen
De Fryske taal omfiemet frijwat sprekwurden, siswizen en útdrukkings oer de foks: 
*(sa hurd) rinne as in foks
*sa liep as in foks
*sa read as in foks
*sa slim as in foks
*mei de foks mjitte en de sturt derop ta (in romme mjitte jaan)
*in foks lit him net gau fange (in snoad persoan is men net gau te fluch ôf)

*in foks ferliest syn hier wol, mar syn aard/streken net (immen kin him wol oars foardwaan, mar dat is mar uterlik fertoan)
*as de foks dûmny is, mei de boer syn guozzen wol neigean (as in min persoan him hiel goed foardocht, hat er wat yn 't sin dat it deiljocht net ferdrage kin)
*ik gean, sei de foks, ear't de jagers komme
Mei de beneaming "in foks" wurdt ek wol in slûchslim persoan oantsjut. In foks is ek in hynder mei in readbrunige kleur.

## Sjoch ek
* nuete foks

## Keppelings om utens
*Side oer de foks op it webstee fan 'e ''Zoogdiervereniging'', mei in link (*Voorkomen in Nederland*) nei de side fan 'e *Nationale Databank Flora en Fauna*, dêr't waarnimmings fan 'e foks yn Nederlân op in kaartsje werjûn binne