open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oerflaktewetter

**Oerflaktewetter** is wetter dat him yn floeibere foarm oan it oerflak fan in planeet befynt. Yn tsjinstelling ta it grûnwetter dat by boarnen omheech komt, it iis en gletsjers op (ûnder oaren) de poalen en bergen en de damp yn de dampkring. Tegearre foarmje sy de hydrosfear fan de Ierde.

Oerflaktewetter wurdt it meast oanfold troch delslach en giet ferlern troch ferdampjen en it fuortlekken yn de grûn nei it grûnwetter.

Oerflaktewetters kinne natuerlike of keunstmjittige wetters en wettergongen wêze. Grutte wetters binne pleatslik fan ynfloed op de temperatuer en it waar. Hoe grutter it oerflak, hoe mear de wyn tanimme kin, mar ek smellere streken wetter kinne lykas bergen in barriêre foarmje tusken meteorologyske waarfronten.

Natuerlike oerflaktewetters binne:
* Oseanen
* Seeën
* Baaien, golven, see-earms, fjorden en lagunes. 
* Binnenseeën
* Marren en plassen
* Petten
* Kolken
* Rivieren
* Streamkes

Keunstmjittige oerflaktewetters binne:
* Opslachmarren
* Akwadukten, navidukten
* Kanalen
* Haadwettergongen, grêften, fearten, ensfh.
* Fifers
* Sleatten
* Goaten
* Dobben

## Gebrûk
Oerflaktewetter wurdt foar in grut tal saken brûkt. Sa brûke minsken it oerflaktewetter foar rekreaasje, bygelyks om yn te swimmen, as farwetter en as drinkwetterfoarsjenning. Bisten brûke it oerflaktewetter om yn of fan te libjen. Fisken binne it ferneamdst as brûkers fan it oerflaktewetter, mar ek koralen en planten libje yn it wetter.

Sûnt 1 desimber 1970 is yn Nederlân de Wet fersmoarging oerflaktewetters fan krêft. Dizze wet hat as doel it tsjingean en it foarkommen fan fersmoargings fan it oerflaktewetter. De wet ferbiedt it sûnder fergunning útwetterjen fan ôffalstoffen en fersmoarge en skealike stoffen yn it oerflaktewetter yn it hiele Nederlânske grûngebiet.

Yn Nederlân hâlde de wetterskippen harren dwaande mei it oerflaktewetter.
Mallemokken

De **Mallemokken** (*Fulmarus*) binne in skaai yn de famylje fan de Mokfûgels (*Procellariidae*).

## Skaaimerken
It skaai hat in protte mien mei oare Mokfûgels. Fierders kinne de Mallemokken in oaljeêftige stof út harren mage útspuie nei harren fijannen. De Latynske namme, *Fulmarus* tsjut hjir ek op: Fan it Aldnoarsk *full* (smoarch) en *mar* (*miuw*).

## Klassifikaasje
* *Famylje*: mokfûgels (*Procellariidae*)
** *Skaai*: **mallemokken** (*Fulmarus*)
*** *Soarte*: mallemok (*Fulmarus glacialis*)
*** *Soarte*: sulvermok (*Fulmarus glacialodes*)

### Utstoarne soarten
Fierders binne der yn Kalifoarnje fossilen fûn fan twa útstoarne soarten: *Fulmarus miocaenus* en *Fulmarus hammeri*.

## Keppeling om utens
*
Harmen Abma

**Harmen Abma** (Hilaard, 21 novimber 1937 - Snits, 30 novimber 2007) wie in Fryske byldzjend keunstner fan abstrakte- en konseptuele keunst. 

## Keunstner
Begjin jierren sechtich studearre Abma oan de Vredeman de Vries Akademy te Ljouwert. Abma hearde mids jierren sechtich ta de keunstnersgroep *[[De Bende van de Blauwe Hand]]* yn Harns. Foar't er keunstner waard, hat Abma jierrenlang gewoan hûsskilder west.

Harmen Abma waard ûnder oaren bekend troch syn ûndersiken nei kleur. Yn 1969 realisearre er ien fan de earste abstrakte monumintale keunstwurken yn Fryslân, dat wie it monumint ta neitins fan de radiopionier Hanso Schotanus à Steringa Idzerda yn Weidum.

Hy hat in protte tentoanstellingen meimakke, ûnder oaren yn it Steedlik Museum yn Amsterdam, Galery Benno Premsela yn Amsterdam, it Singer Museum yn Laren, Galery Eewal yn Ljouwert en Museum 't Coopmanshûs yn Frjentsjer.
Neist it monumint foar Schotanus à Steringa Idzerda yn Weidum, fierde er ûnder oare opdrachten foar it Medysk Sintrum Ljouwert, Defensjekantoar P.S.A. yn Emmen, finzenis De Marwei yn Ljouwert en it Belestinggebou yn Hoarn út.

## It wurk
Mei it kombinearjen fan roastich betongaas, behangerslinnen, ferve en letter en elektrisiteitstried en golfplaat brocht Abma in symbioaze ta stân tusken syn betide matearjeskilderijen út de lette jierren sechtich en it wurk dat yn de jierren santich en tachtich ûntstie op basis fan in ôfmetten geometry, kleurminging en kleurekombinaasjes. Dat late ta in trochbraak; in faze yn syn ûntjouwing wêryn't objektiviteit en subjektiviteit, oardening en ekspresje, ferstân en gefoel folslein op elkoar ôfstimd rekken - ek in faze wêryn't syn wurk him wêzentlik ûnderskate.

Doe, mids jierren njoggentich, wie Abma klear mei sy konseptuele perioade en begûn er te eksperimintearjen mei it beskilderjen fan op betongaas spand linnen. It raster fan dit boumateriaal, dat troch de mesken fan it linnen sichtber bleau, waard útgongspunt by it skilderjen en stelde úteinlik maat en ritmyk fan de skildering. Dan folget in rige wurken wêryn't Abma kleure stroomtriedden oer betongaas late en ta lineêre struktueren, assemblages, makket dy't har skynber foardogge as trijediminsjonale oersettings fan tekeningen. Letter komt dêr ek oar oerbleaun materiaal by, sa as hout en polyester golfplaat. It materiaal krige sa in folslein nije betsjutting yn syn komposysjes. Dit lêste guod paste Abma ta yn in selsstannige, lytse rige keunstwurken; dat wie koart foar syn ferstjerren. Beide, de skilderingen op linnenbespand betonizer en dizze golfplaatkomposysjes roppe lânskiplike assosjaasjes op.


File:Levend water.jpg|Libben wetter
File:Herdenkingsteken voor Hanso Henricus Schotanus à Steringa Idzerda.jpg|Betinkinsmonumint foar Hanso Henricus Schotanus à Steringa Idzerda
File:Zonder titel (Harmen Abma).jpg|Sûnder titel


## Keppeling om utens
* Webstee Harmen Abma
* Facebookside Harmen Abma
Elly Stoelwinder

**Elly Stoelwinder** (Koartsweagen, 10 maart 1953) is in byldzjend keunstner. Hja studearre ûnder oaren oan de Akademy foar byldzjende keunsten ABK Vredeman de Vries te Ljouwert.

Wurk fan Stoelwinder is te finen, û.o. yn de kolleksjes fan it Frysk keramykmuseum it Princessehof yn Ljouwert en museum Willem van Haren op It Hearrenfean.

## Keppeling om utens
*Webstee Elly Stoelwinder
Basel

**Basel** is in stêd yn it noardwesten fan Switserlân, oan de oere fan de Ryn. Nei Zürich en Genêve is Basel de tredgrutste stêd fan Switserlân. De stêd hat in grutte gemyske en farmaseutyske yndustry. Basel grinzet oan Dútslân en Frankryk. 

## Skiednis
* 374 - Earste bewyske fan it bestean fan de delsetting *Basilea*.
* 740 - Basel wurdt in biskopsstêd, wêrtroch't de stêd yn 'e rin fan de tiid machtiger wurdt. 
* 1417 - Grutte stêdsbrân.
* 1460 - Stiftingsjier universiteit.
* 1499 - Frede fan Basel
* 1501 - Basel komt by de Switserske konfederaasje mei as namme 'kanton Basel'.
* 1547 - Johannes Acronius Frisius giet nei Basel as professor yn de wiskunde. Hy bliuwt dêr oant syn dea.
* 1833 - Bestjoerlike skieding tusken Basel-Stêd en Basel-Lân. Dêrnei binne beide bestjoerlike ienheden 'healkanton' yn Switsrlân.
* 1869 - Friedrich Nietzsche wurdt heechlearaar yn Basel.
* 15 juny 1954 - De UEFA wurdt oprjochte yn de stêd.

## Panorama

## Keppeling om utens

* Hiemside fan de stêd Basel *Dútsk, Frânsk, Ingelsk* 
* Toerismeside Basel *Dútsk, Frânsk, Ingelsk, Italjaansk, Spaansk, ensfh.* 
* Musea yn Basel *Dútsk, Frânsk, Ingelsk*
Karelyske Lâningte

De **Karelyske Lâningte** (Finsk: *Karjalankannas*, Russysk: *Карельский перешеек*) is in lâningte tusken de Finske Golf en it Ladogamar yn it noardwesten fan Ruslân. It is in gebiet dat by it histoaryske gebiet Karelië hearde. De lâningte is sa’n 45 oant 110 kilometer breedt, de wichtichste stêd fan it gebiet is Sint-Petersburch.

## Skiednis
Yn it earste milennium nei Kristus swalken Finsk-Oegryske folken oer de lâningte. Yn de 11e iuw strieden Sweden en Novgorod oer de rjochten fan belêstingbarren. Sweden krige it rjocht yn it gebiet om Vyborg hinne, Novgorod it part dat oer bleaun.

Yn de 17e iuw krige Sweden de heule Karelyske Lâningte ûnder har bewâld, lykas it súdliker Ingermanlân. Yn de tiid fan de Grutte Noardske Kriich waard Ingermanlân weromferovere troch de Russen en yn 1703 waard op it plak fan in Sweedske stêd de nije keizerlike residinsje Sint-Petersburch boud. Nei de Frede fan Nystad yn 1721 wie de lâningte oant 1812 fan it Russyske Ryk, doe’t it noardwestlike part by it (semy-)autonome Gruthartochdom Finlân kaam.

Fanwegen it mylde klimaat, rike fiskwetteren en de neite fan Sint-Petersburch waard de lâningte in tierich gebieten fan Finlân. Nei de Finske ûnôfhinklikheid fan 1918 bleaun it gebiet Finsk, útsein it gebiet om Vsevolozjsk hinne.

Nei de Winterkriich moast Finlân de Karelyske Lâningte by de Frede fan Moskou yn 1940 ôfstean oan de Sovjet-Uny. Goed in jier letter begûn hast tagelyk mei de Dútske Operaasje Barbarossa de Ferfolchkriich en al gau waard it ferlerne gebiet werom ferovere. Op 9 juny 1944 iepenen de Russen lykwols in tsjin aksje en in moanne letter wie it gebiet wer ûnder it bewâld fan de Russen.

By de Frede fan Parys moast Finlân de grins fan 1940 erkenne en sûnt dy tiid heard de Karelyske Lâningte oant de Oblast Leningrad en binne de measte Finske plaknammen ferfong troch Russyske nammen.

Sûnt 1998 stiet der by Svetloye op de Karelyske Lâningte in radio teleskoop fan 32 meter heech.

## Wichtige pleatsen
Tichtheid

De **tichtheid** fan in materiaal is yn de natuer- en skiekunde in grutheid dy’t útdrukt hoefolle massa fan dat materiaal der oanwêzich is yn in beskaat folume. Hoe heger de tichtheid fan in foarwerp, hoe heger syn massa de folume is. De trochstringse tichtheid fan in foarwerp is lyk oan syn totale massa dield troch syn totale folume. In foarwerp mei in gruttere tichtheid hat minder folume as in gelike massa fan in minder tichte stof.

Faak wurdt noch de âlde (mar foute) term soartelike gewicht brûkt.

## Formule
Tradisjoneel tsjut min tichtheid oan mei de Grykske letter ρ (rho).

:\rho = \frac{m}{F}
Mei

*ρ*: it foarwerp syn tichtheid (mjitten yn kilogram de kubike meter)

*m*: it foarwerp syn totale massa (mjitten yn kilogram)

*V*: it foarwerp syn totale folume (mjitten yn kubike meter)

Yn it Système International wurdt tichtheid útdrukt yn kilogram de kubike meter (kg/m³), mar de âldere ienheid (út it cgs-systeem) gram de kubike sintimeter (g/sm³) wurdt ek noch brûkt. De omsetting is 1000 kg/m³ = 1 g/sm³.

Fan de eleminten kin de tichtheid tige ferskille. Osmium en iridium bygelyks hawwe de grutste tichtheden (om en de by de 22 590 kg/m³) en wetterstof de lytste (0,08988 kg/m³). Hjirtusken yn befine harren ûnder oare goud (19 200 kg/m³), lead (11 300 kg/m³) en wetter (1000 kg/m³, by 4 graden Selsius).
Lâningte fan Perekop

De **Lâningte fan Perekop** (Oekraynsk: *Перекопський перешийок*; transl.: *Perekops'kyy pereshyyok*; Russysk: *Перекопский перешеек*; transl.: *Perekopskiy peresheek*; Krimtataarsk: *Or boynu*) is in lâningte tusken it skiereilân Krim en it fêstelân fan de Oekraïne. It is neamd nei it plak Perekop dat op de lâningte leit. De streek is tusken de fiif en acht kilometer breed en leit tusken de Swarte See fan de See fan Azov.

De grins tusken de Krim-republyk en de Oblast Kherson rint troch it noardlik part fan de lâningte. De plakken Perekop, Armiansk, Suvorovo en Krasnoperekopsk lizze op de lâningte en der rint in kanaal troch de lâningte foar de wetterfoarsjenning foar it skiereilân fan de Krim.

Súdlik fan de lâningte sit in sâltôfsetting dy't fanâlds út wichtich wie foar de ekonomy fan it gebiet.

## Skiednis
Troch it strategyske en ekonomyske belang fan de lizzing barden der troch de skiednis hinne in soad bluodderige fjildslaggen foar it feroverjen fan de Krim.

De Griken en de Krim-Tataren ûntwikkelen it gebiet. Oant de 15e iuw wie der in Genueeske hannelskoloanje. Yn 1783 kaam it gebiet ûnder it bewâld fan it Russyske Ryk, yn 1954 ûnder de Oekraynske SSR en yn 1991 by de Oekraïne, dêr’t it no noch by heard.

Yn de tiid fan de Russyske Boargeroarloch fûn der yn 1920 in beskiedende slach plak tusken it Reade Leger en de Witen ûnder lieding fan Pjotr Wrangel, wêrby't it Reade Leger wûn en wêrnei't likernôch 140.000 minsken flechten oer de Swarte See nei Istanbûl. De Krim waard dêrop in Sovjetrepublyk.

Yn de Twadde Wrâldkriich hat it gebiet yn wichtige rol spile yn de ferovering fan de Krim troch de Deutsche Wehrmacht, dy’t tegearre mei it Roemeenske leger it troch it Reade Leger swier ferdigene gebiet oanfoel yn 1941. It Dútske 11e leger ûnder lieding fan Erich von Manstein ferovere it nei in bluodderige striid tusken 24 septimber en 27 oktober om dêrnei de rest fan de Krim relatyf snel yn te nimmen. Op 9 maaie 1944 werovere it Rede Leger it gebiet.

## Keunst
De Sovjet-Oekraynske filmmakker Ivan Kavaleridze makke yn 1930 in film mei de namme *Perekop*. En yn 1952 skreaun de Oekraynske skriuwer en filosoof Oles Hontsjar in roman oer de boargeroarloch mei as titel *Perekop*.
Lâningte fan Kra

De **Lâningte fan Kra** ferbynt it skiereilân Malakka mei it fêste lân fan Aazje. It eastlik part fan de lânbrêge is fan Tailân, wylst it westlik part ûnderdiel is fan Myanmar. Westlik fan de lâningte leit de Andamanske See en oan de eastkant leit de Golf fan Tailân. It smelste part fan de lâningte is sa’n 44 kilometer breed en de hichte is trochstrings 75 meter boppe seenivo. 

De namme fan de lâningte komt fan it distrikt Kra Buri, yn de provinsje Ranong yn Tailân, dat oan de westkant fan it smelste part fan de lâningte leit.

Fanwegen de lokaasje fan it skiereilân Malakka wurdt de rûtes foar de skipfeart om Aazje in stik langer. Hjirom waard al yn 1677 foarsteld om in kanaal troch de lâningte te dolle. It plan wurdt út en troch wer oanhelle yn Tailân. Ek it *Thai Rak Thai*-regear fan minister-presidint Thaksin Shinawatra, dy’t fan 2001 oant 2006 oan it bewâld stie, hie plannen foar it kanaal.
Konseptuele keunst

**Konseptuele keunst** (*conceptual art*) is in keunstfoarm wêrby't de ideefoarming oftewol it konsept, it om-en-by (*environment*), it barren (*happenings*) en/of de útfiering (*performance*) de gearstallende dielen binne. It kin sa wêze dat de konseptuele keunstner stribbet nei befrijing fan de keunst út har tradisjonele binings, sadat *[[keunst]]* en *[[libben]]* in ienheid foarmje kinne soene en de barrières tusken de ferskillende disciplines opdoekt wurde. It wurk fan sokke keunstners wurdt faak 'ynstallaasjes' neamd.

## Fertsjintwurdigers
De Frânsman Marcel Duchamp wurdt wol sjoen as de earste grutte konseptuele keunstner mei syn saneamde *readymades*.  

Al yn 1952 hold John Cage oan it *Black Mountains College* in bysûnder opfallende lêzing wylst er op in ljedder stie. De lêzing waard ûnderbrutsen troch samar skoften opfold mei muzyk, mei stiltme, mei poezij en mei dûns.

Ed Kienholz en George Segal binne wichtige byldhouwers yn rûnten fan de konseptuele keunst.

Yn Nederlân hearre Marinus Boezem, Jan Dibbets en Ger van Elk ta de wichtichste fertsjintwurdigers fa konseptuele keunst en arte povera. Yn Belgje binne dat Marcel Broodthaers en de betide Danny Matthys.

### Wichtige keunstners fan de konseptuele keunst
*Art & Language
*Joseph Beuys
*Marcel Broodthaers
*Stanley Brouwn
*Daniel Buren
*Danny Drenth
*Jan Dibbets
*Marcel Duchamp
*Marlene Dumas
*Ger van Elk
*Gilbert and George
*Dan Graham
*J.C.J. van der Heyden
*Ray Johnson
*Ilya Kabakov
*Per Kirkeby
*Yves Klein
*Joseph Kosuth
*Sol LeWitt
*Danny Matthys
*Yoko Ono
*Dennis Oppenheim
*Arne Quinze
*Wim T. Schippers
*Wolf Vostell
*Christopher Williams

## Keppelings om utens
* Webstee "De kunstkijker" oer konseptuele keunst
* Webstee "Thomas Dreher: Intermedia Art" oer konseptuele keunst
* "Thomas Dreher: Conceptual Art and Software Art: Notations, Algorithms and Codes"
De Moriaan

**De Moriaan** is it âldste bakstiennen hûs fan Nederlân. It gebou stiet oan de Markt yn de binnenstêd fan De Bosk. It is boud yn de 13e iuw en wurdt no brûkt troch de pleatslike VVV en in kafee, Plein 79. Yn de kelder binne noch 13e iuwske balken te sjen.

De Moriaan waard neffens de oerlevering yn 1220 boud troch Hindrik I fan Brabân foar syn freon Beckerlijn. It betreft in goatysk bakstiennen sealhûs mei in rûn tuorke.

Yn it tiidrek dat De Moriaan boud waard, waarden der yn 's-Hertogenbosch mear fan sokke gebouwen oplevere. Alle oare soksoarte gebouwen binne lykwols (foar it meastepart) sloopt of binne net mear as sokke huzen werom te kennen.

Yn 1956 woe de gemeente De Bosk it pân slope, om it ferkear mear romte te jaan. Yn in spesjale gearkomste is úteinlik de minister frege om in sloopfergunning te wegerjen, wat úteinlik slagge is. Dêrnei waard der yn de jierren sechtich in restauraasje útfierd.

Nei de restauraasje naam de VVV in part fan it pân yn gebrûk.  It meardielige gebou hat op de Merk de húsnûmers 79 oant 85 en is sûnt 1965 erkend as ryksmonumint.
Duinrell

**Duinrell** is in fakânsjepark yn Wassenaar, yn de provinsje Súd-Hollân dat oprjochte is yn 1935. Der lizze in bungalowpark en in camping, mar Duinrell is dochs foaral bekend om har attraksjepark mei it byhearrende swimbad it Tikibad. 

Duinrell hat in kikkert as maskotte en har reklamekreet is "Duinrell, dêr kikkertst fan op". De maskotte hjit Rick de Kikkert en komt geregeld werom yn de reklames fan it park.

## Attraksjes
### Hjoeddeiske attraksjes

### Ferdwûne attraksje

### Rick's Delight
Duinrell hie plannen om yn 2007 in nije achtbaan fan de Dútske firma Gerstlauer te iepenjen, mar krige gjin fergunning fan de gemeente. 
De fergunningsoanfraach foar de *Rick's Delight* is op 7 maaie 2008 troch de Ried fan Steat ôfwiisd fanwege fouten by ferskate mjittings yn it ûntwerp. Op 7 jannewaris 2009 is it bestimmingsplan dochs goedkard, wat betsjut dat der begûn wurde kin mei de bou fan de achtbaan, wêrnei't de bou útein sette. Op 14 maaie 2009 is de achtbaan iepen gien ûnder de namme: Falcon.

### Batflyer
De Batflyer wie in hingjende achtbaan (Single Suspended Coaster) mei ien inkele rail en 850 meter lang. De Batflyer wie oplevere yn 1997, mar is yn 2002 sloopt, wylst er nea iepen west hat. De karkes (yn de foarm fan in flearmûs) gienen op sommige punten te hurd, en by de bocht foar it stasjon te stadich, sadat de karkes nea it stasjon berikten. De attraksje waard meardere kearen oanpast, mar koe net foldwaan oan de feilichheidseasken, en is sloopt yn 2002, mei in úteinlike skeapost fan 2 miljoen gûne. De firma fan de achtbaan, Caripro, gie by de bou fallyt.

Der binne wurkjende modellen fan it type Batflyer, mar mei dy yn Duinrell gie it mis, omdat dizze oars wie (mooglik om sa min mooglik beammen kappe te hoegen). 

Fan de Batflyer is allinnich noch it stasjon oer, wêryn't no in stasjontsje sit foar in trein en der siet in souvenirwinkel. Yn it stasjon is noch in komplete regelynstallaasje te sjen.

## Iten
Fan begjin 2009 ôf wurdt de hiele catering yn Duinrell, fersoarge troch La Place. Alle ytgelegenheden yn it park geane fia La Place.
Blauwe hoanskrobber

De **blauwe hoanskrobber** (*Circus cyaneus*) is in fûgel út de famylje fan de haukfûgels, ûnderfamylje fan de hoanskrobbers (*Circinae*).

## Fryske nammen
De blauwe hoanskrobber wurdt yn it frysk ek wol *aaifretter* as *blauwe falk* neamd.

## Foarkommen
De blauwe hoanskrobber is mei in grutte fan sa'n 43 sm (manstje) oant 51 (wyfke) dúdlik lytser en behindiger as de brune hoanskrobber. De wjukspanwiidte is sa'n 105 sm. De mantsjes waage in 300-400 gram, de wyfkes binne mei 410-710 gram in stik swierder. Mantsjes en wyfkes sjogge der ek hiel ferskillend út. It wyfke is brún en hat ek yn de flecht sichtbere wite boppesturtfearren. Om't sy in bulte liket op it wyfke fan de skiere hoanskrobber en de steppehoanskrobber is se allinne troch bedreaune fûgelders te underskieden.
It mantsje sjocht der fanút de fierte felblau út, se hawwe dúdlik swarte wjukpunten. Fan tichtby is de rêch griis, kop en boarst binne donker griisblau. De jonge fûgels binne brún.

## Fersprieding
De blauwe hoanskrobber komt yn hiel Jeropa en in grut part fan Aazje foar. Wol is it sa dat harren libbensgebiet bot troch de it brûken fan de minsken bot achterút giet. De fûgels hâlde fan iepen gebieten sa as heide en foaral sompen mei grutte reitfjilden. Yn Noard-Amearika komt ek in besibbe soart foar.
De blauwe hoanskrobber is in seldsume briedfûgel yn Nederlân. It soarte hat in oantal briedplakken op de Waadeilannen, yn de Oostvaardersplassen en tige ferspraat yn it noarden fan Nederlân, yn totaal yn 2000 heechút 100 pear.

## Fiedsel
De haadproai is de wylde knyn, mar sjongfûgels en mûzen binne ek wichtige fiedselboarnen.

## Fuortplanting en status as beskerme soarte
De blauwe hoanskrobber hat syn nêst op de grûn. Faak yn hege fegetaasje dy't beskerming biede moat tsjin de foks. It wyfke leit ein april as maaie fjouwer oant seis aaien. De aaien wurde om de twa dagen lein. De aaien wurde yn 29-31 dagen troch it wyfke útbredt. It mantsje soarget foar it iten dat troch it wyfke oannaam wurdt troch in mantsje in lyts stikje yn de mjitte te fleanen en de proai oer te nimmen. Neidat de jongen útkaam binne duorret it noch 37 dagen foar't se fleane kinne. Ek dêrnei bliuwe se faak noch in skoftsje by it nêst yn de buert.
It oantal briedpearen yn Nederlân sakket sterk sûnt 1993. De fûgelsoarte, hoewol ynternasjonaal gjin bedrige soarte, stiet dêrom as gefoelich op de Nederlânske reade list. Yn 2019 wiene der noch mar 13 briedpearen yn Nederlân. As wintergast wiene der sa'n 400-800 blauwe hoanskrobers yn Nederlân, wêrfan sa'n 100 y Fryslân. 

## Oerwinterders
Yn de winter komme Skandinavyske blauwe hoanskrobbers Fryslân binnen om te oerwinterjen. Se jeie hjir dan op fjildmûzen.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
* skiere hoanskrobber
* brune hoanskrobber
* steppehoanskrobber

## Keppeling om utens
* "Meer blauw op de Wadden", ûndersyk troch Sovon.
* SoortenBank.nl beskriuwing, ôfbylden en lûd
* , 2001. Avifauna van Nederland 2. ISBN 90-74345-21-2
* SOVON Fersprieding en oantalsûntwikkeling fan de blauwe hoanskrobber yn Nederlân
* Foto's fan in Blauwe Kiekendief ringe op It Amelân en weromfongen op Skiermuontseach.
De Wiko's

**De Wiko's** wie in Frysk amusemintorkest dat meast Nederlânsktalige ferskes song. It waard yn 1969 oprjochte troch akkordeonist en boer Kobus Algra út Menaam tegearre mei Wytske Tjoelker en Simon Kromkamp. Oktober 2013 hâlden te Wiko's op te bestean. 

It trio spile op doarpsfeesten, brulloften en feesten. De besetting wiksele geregeld.
Algra skreau yn de rin fan de jierren in flink oantal klassikers as 'It Bûthúsbankje', 'Hoantsje op 'e toer' en 'Ariba en Olé'.
Mei ûnder mear sjongster Hepie Hiemstra (fan Hepie & Hepie) makken De Wiko's inkele hits, wêrûnder *Op Het Perron*, *Neem Voor Mij Maar Een Ander* en *Ik Zal Geen Traan Meer Om Je Laten*. Sûnt ein jierren tachtich wie De Wiko's it duo Kobus Algra en Eduard Bosker. 

De Wiko's namen ôfskied mei in konsert op 30 oktober 2013 yn Menaam. Sy hâlden der mei op, omdat sjonger Kobus Algra slim siik waard.
It konsert waard live útstjoerd troch Omrop Fryslân. Nei harren ôfskied skoarden de Wiko's yn 2013 in nûmer ien hit yn de Fryske Top 100 mei *It Bûthúsbankje*. 

## Diskografy
### LP
* *De laatste dans* (1979)
* *De Wiko's*
* *Roodborstserenade*
### CD
* *Werom yn e tiid*
* *Fryslân muzyklân, 2* (mei oaren)

### Singles
* *Ariba en Olé*
* *Op het perron* (1977)
* *Ik zal geen traan om je laten* (1978)
* *Vlucht 1203* (1978)
* *Achter m'n bakkie* (1979)
* *Tranen heb ik om jou gehuild* (1980)
* *Dromen zijn bedrog* (1983)
* *Adio mijn amigo*

## Keppeling om utens
* Dokumintêre fan Omrop Fryslân oer De Wiko's (2009)
* Frjentsjerter Krante oer De Wiko's
* Ofskie fan de Wiko's op Omrop Fryslân
Liddige kening

**Liddige keningen** is de beneaming foar de Merovingyske keningen yn it tiidrek fan de hofmeiers (634 - 751).

De hofmeiers, dy't ynearsten allinnich bestjoerders fan de Merovingyske hôven wienen, koenen yn de rin fan de tiid hieltiten mear politike macht nei har talûke, oant sy lang om let it feitlik bewâld hienen. De posysje fan de keningen waard stadichoan marginalisearre en spile allinnich noch in seremoanjele rôle. 

Troch de lettere Karolingen waarden dizze keningen ôfskildere as *les rois fainéants*, 'de Liddige keningen': keningen dy't in lúkse libben lieden sûnder ek mar in krissel maatskiplike ferantwurdlikens te hawwen.   

## Keppeling om utens
Fadsige keningen
Midas Dekkers

**Wandert Jacobus Dekkers**, better bekend as **Midas Dekkers**, (Haarlim, 22 april 1946) is biolooch en skriuwer van fiksje en non-fiksje foar bern en folwoeksenen. Hy wennet yn Weesp.

Dekkers skreau mear as 50 berne- en jeugdboeken. Yn syn net-optochte wurk skriuwt er oer ûnderwerpen dy't mei biology te meitsjen hawwe. Dêrneist skriuwt Dekkers fiksjoneel proaza foar folwoeksenen. Hy is in skerp observator en biologysk-wittenskiplike tema's kin er mei gefoel foar koartswilligens ferwurdzje. Syn wurk is populêr en wurdt regelmjittich werprinte.

## Kollumns
Sûnt 1980 wie Dekkers kollumnist by it VARA-radioprogramma Vroege Vogels en VARA TV Magazine. Ek wie er warber foar it telefyzjeprogramma Nieuwslicht.

Hy stoppe op 11 febrewaris 2007 nei, neffens de Vara, de 1250e kollumn.

## Boeken
Yn syn boek *Lief Dier* beskriuwt er bestialiteit yn de Westerske maatskippij fan doe en hjoed.

*De Vergankelijkheid* giet oer de ein dat elts libben grif ken, en noch mear oer de fraach hoe't de minske omgiet mei syn fergonklikens. Itselde tema behannelt er wynliken yn *Lichamelijke oefening* dat oer de sin en ûnsin fan sport giet.

## Bibliografy
Dizze bibliografy jout alline populêr-wittenskiplike boeken.
* 1985- *Houden beren echt van honing?*. Berneboekewikepresint.
* 1992 - *Lief dier. Oer [[bistialiteit]]*
* 1997 - *De vergankelijkheid*
* 2002 - *De larf*
* 2004 - *Poot*, bondele kollums
* 2004 - *Poes*, bondele kollums
* 2005 - *Pets*, bondele kollums
* 2005 - *...leest A. Koolhaas*, bondele  ferhalen fan Anton Koolhaas, garre troch Midas Dekkers.
* 2006 - *De tor en de koeskoes*, bondele kollumns
* 2006 - *Lichamelijke oefening*
* 2007 - *De Walrus en andere beesten*
* 2008 - *...leest de jaloerse kip en andere beesten* (harkboek)
* 2009 - * Piep. Een kleine biologie der letteren* (boekewike-essay)
* 2011 - *Rood: Een Bekoring*
* 2014 - *De kleine verlossing of de lust van ontlasten*
* 2015 - *De thigmofiel*
* 2017 - *Volledige vergunning*
* 2021 - *Wat loopt daar?*
* 2025 - *Het menselijk tekort*, 

## Telefyzje

Neist syn stikjes yn Nieuwslicht makke Dekkers ek berneprogramma's sa as *Max Laadvermogen* en *Pootjes* en programma's foar folwoeksenen, sa as *Midas* en *Gefundenes Fressen* en sûnt 2016 *Het ei van Midas* en *De Eilanden* foar Omrop Max. Hy wurdt ek faak yn programma's fan oaren frege om allerhanne ferskynsels fan kommintaar te foarsjen.
Yn oktober 2019 waard Midas Dekkers de earste Drs.P-trofee takend.  

## Keppelings om utens
* Webstee Midas Dekkers
* Uitzendinggemist, KRO Profiel: Midas Dekkers-KRO Profyl: Midas Dekkers
* Profyl Dekkers yn de DBNL
The Kinks

**The Kinks** wie in Ingelske popgroep dy’t begjin jierren sechstich oprjochte waard troch de bruorren Ray Davies en Dave Davies út Muswell Hill (Noard-Londen). Sy hiene in grutte ynfloed op de muzyk yn de sixties. Ray Davies wie de sjonger en lietsjeskriuwer en Dave Davies de gitaarspiler en sjonger. De groep bestie fierder út Pete Quaife (basgitaar) en Mick Avory (drums). 

De Kinks spilen yn it begjin beatmuzyk mei rhythm and blues ynfloeden. De earste twa ferskes dy’t sy útbrochten wiene net sa suksesfûl, dat kaam pas mei harren tredde single, it lûde en dynamyske “*You Really Got Me*”, dat yn 1978 ek nochris opnaam is troch de hardrockband Van Halen.  

Ray Davies skreau fan 1966 ôf mear nostalgyske en yntrospektive ferskes. De muzyk krige ek mear tradisjoniele Britske ynfloeden lykas Music Hall en Ingelske folksmuzyk. Grut sukses krigen se yn de simmer fan 1966 mei “*Dedicated Follower of* *Fashion*” en “ *Sunny Afternoon*”
De Kinks wie ien fan de earste bands dy’t in “konseptalbum” makke, “*The Village Green Preservation Society* “ út 1968. Dêrnei kamen ûnder oaren “*Arthur (Or the Decline and Fall of the British Empire*)” (1969),  “*Lola versus Powerman and the Moneygoround*, *part one*)” út 1970, “*Mushwell Hillbillies* “ út 1971, “*Everybody’s  in Showbizz*” (1972) en noch in tal albums. By it grutte publyk hienen hja mear sukses mei de singles as mei de albums. 

It meatst bekende liet fan de Kinks is *[[Lola]]* út 1970, dat oer in jonge man giet dy’t yn in nachtklup in frou moetet dy ’t in man blykt te wêzen. Dat wie yn dy tiid frijwat kontrofersjeel. Ferskate stjoerders fûnen it gjin fatsoenlik ûnderwerp en woenen it liet net ôfspylje. De plaat waard lykwols  wol in soad ferkocht en stie trije wiken op nûmer 1 yn de Top 40. Tsien jier letter hat “Lola” nochris op nûmer ien stien, doe yn in live-útfiering.

Nei 1975 gongen the Kinks wer mear hardrock spyljen. Fan de orizjinele band wienen op it lêst alinne de bruorren Davies noch oer. Sy hienen sa no en dan noch wol wat súkses, mar dat waard hieltyd minder. Letter koenen de broers mar min mei elkoar oerwei. Oant de jierren njoggentich bleaune sy albums meitsjen, mar Dave Davies wol net mear mei syn broer op ien poadium stean. 
 
## Hits
The Kinks hiene fiif nûmer-ien-hits yn Nederlân:
* *Dedicated Follower Of Fashion* (1966)
* *Sunny Afternoon* (1966)
* *Waterloo Sunset* (1967)
* *Lola* (1970)
* *Lola (Live) * (1980)

## Keppelings om utens
* http://kinks.it.rit.edu/
* http://www.officialkinksfanclub.co.uk/
* http://www.thekinks.org/
* http://www.rockhall.com/inductee/the-kinks
Minze Dijksma

**Minze Dijksma** is in ûnderwizer  en gûchelder út Wolvegea. Hy begûn al as bern mei gûcheljen.
Dat levere him yn 1986 in earste priis op by it Nasjonaal Kongres foar in orizjinele Alvestêdetocht-act. 
Yn 1994 wûn Minze mei in optreden yn de 5 uur-show de earste priis yn de talintejacht fan Barry Stevens. De grutte klapper foar him wie it Nationaal Goochelcongres fan 1996 yn Ljouwert. Hy wûn doe mar leafst fiif prizen, dêrûnder it Nasjonaal Kampioenskip. Dy priis wûn er yn 2004 nochris foar syn toanielgûcheljen.

Bûten syn fingerfluggens hat er ek Table-magic sesjes, mar docht leafst acts dêr't er it publyk by fisueel en ferbaal op 'e ferkearde poat besiket te setten. As helpmiddels brûkt er in spul kaarten, doekjes, toutsjes, ballen, in libbene en in deade do. Troch syn humor waard er alris de "de Herman Finkers ûnder de gûchelders" neamd.
Minze hat ek in spesjale foarstelling foar bern.

Mei Teake van der Meer en Griet Wiersma die er sûnt 2004 it programma *Sa ken 't ek*, dêrnei *Efkes wat oars* en yn 2009 it Fryske jûnfoljende programma *Skoft yn 'e tiid *.

## Publikaasje
* *Onvoorstelbaar*, oer syn ûnderfiningen as gûcheler (2021). 

## Keppeling om utens
* Webstee Minze Dijksma
* Minze Dijkstra mei in bernefoarstelling op YouTube
Karel Dujardin

**Karel Dujardin** (Amsterdam, 1626 - Feneesje, 20 novimber 1678), wie in Nederlânsk keunstskilder. Hy is bekend fan syn Italjanisearjende lânskippen, mar it is net wis at er ea yn Itaalje west hat.

It is ek net bekend wa't syn learmaster(s) west hawwe, mar Nicolaes Berchem en Paulus Potter binne neamd wurden. Om 1650 hinne gie er nei Lyon. Dêr ûntstiene grutte skulden, dat hy troude mei syn folle âldere hospita om troch de tiid te kommen. Hy naam har mei werom nei Amsterdam dêr't syn tekeningen tige wurdearre waarden. Dujardin arbeide yn ferskillende sjenres. Neist pastorale lânskippen makke er ek portretten en histoarjestikken. Syn portret fan Michiel de Ruyter is ferneamd wurden; hja hawwe elkoar ferskate kearen moete. 

Yn 1675 ferfear er nei Itaalje, útnûge troch syn freon Joan Renst foar in *Grand Tour*, dêr't er by de *[[Bentvueghels]]* yn Rome gie. Se hiene in soad bewûndering foar syn wurk. Syn (by)namme yn dat fermidden waard *Barba di Becco*, of 'Bokkeburd'.

## Priuwke fan Dujardins wurk


Image:Karel Dujardin 001.jpg|It sike bern
Image:Karel Dujardin 002.jpg|Hardersjonge
Image:Karel Dujardin 003.jpg|Utrêste yn in Italjaanske herberch
Image:Karel Dujardin - Hagar and Ishmael in the Wilderness.jpg|Hagar en Ismael yn de woastyn
Salomon de Bray

**Salomon de Bray** (Amsterdam, 1597 - Haarlim, 11 maaie 1664) wie in Nederlânsk keunstskilder en arsjitekt.

## Libben en wurk
Salomon de Bray sette him ta wenjen foar 1617 yn Haarlim, dêr't er learling west hawwe soe by Hendrick Goltzius en Kornelis fan Haarlim, en dêr't er yn 1625 boaske. Hy stoar nei alle gedachten oan de pest, en waard yn de Sint-Bavo begroeven. Trije fan syn tsien bern waarden ek skilder, dêr't de bekend wurden Jan de Bray ûnder wie. 

Salomon de Bray skildere histoarjestikken, portretten en lânskippen. As katolyk makke er wierskynlik alterstikken foar skûltsjerken. Hy die mei oan de fersiering fan it Hûs te Bosk yn De Haach. Syn wurk azemet de geast fan it Hollânsk klassisisme, en is te fergelykjen mei dat fan Pieter de Grebber.

Utsein skilder, wie Salomon de Bray ek ûntwerper fan sulverguod, dichter, arsjitekt en stêdeboukundige. Hy wie belutsen by de bou of ferbou fan it stedhûs, de Sylpoarte, de St. Annatsjerke - allegearre yn  Haarlim - it kastiel yn Warmond en it boargerweeshûs in Nymwegen. 

Salomon de Bray wie goekunde fan de komponist Cornelis Padbrué, dy't in gedicht fan him op muzyk sette.

Yn 1631 skreau Salomon de Bray *Architectura Moderna* dêr't beskriuwings fan gebouwen troch de arsjitekt Hendrick de Keyser yn joech.
 
In bekend skilderij fan Salomon de Bray is *De twilling Clara en Aelbert de Bray* út 1646.

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske arsjitekten

## Keppelings om utens
* Salomon de Bray op Artcyclopedia
* Twalling Clara en Albert de Bray
Brune hoanskrobber

De **Brune hoanskrobber** ek: **Glee** of **Mûzebiter**, (*Circus aeruginosus*) is in rôffûgel út it skaai fan de haukeftigen (*Accipitriformes*), de famylje fan de haukfûgels (*Accipitridae*) en de ûnderfamylje fan de hoanskrobbers (*Circinae*). 

## Skaaimerken
In folwoeksen eksimplaar is sa'n 50 sintimeter grut. It bist fleant meastentiids leech oer sompen en reidfjilden, mei de foar alle soarten hoanskrobbers kenmerkende hâlding : in weagjende fleanbeweging, mei de wjukken yn in ûndjippe V-foarm. Brune hoanskrobbers nestelje op 'e grûn yn de reiden.

It mantsje is brún en hat in griis wjukplak en sturt. It wyfke is ek brún, mar hat in ljochte krún en kiel.

## Fersprieding
Brune hoanskrobbers komme simmerdeis yn hast hiel Europa foar, útsein Ierlân, Skandinaavje en it grutste diel fan it Feriene Keninkryk. Dêrneist komme se yn de winter yn it westen fan Europa foar (wêrûnder yn Nederlân en Belgje), Frankryk, Spanje, Portegal, Itaalje, it eardere Joegoslaavje, Grikelân en Turkije foar. Yn lêstneamde lannen binne se dus it hiele jier troch te finen. Yn Nederlân wiene der yn 2013-2015 sa'n 900-1200 briedpearen, yn Fryslân inkele hûnderten. De populaasje is yn Nederlân ridlik stabyl, en de soarte stiet derom net op de Nederlânske Reade list fan fûgels.


Ofbyld:Circus aeruginosus samiec4.jpg|mantsje
Ofbyld:Circus aeruginosus samiec2.jpg|mantsje
Ofbyld:Circus aeruginosus samiec3.jpg|mantsje
Ofbyld:C aeruginosus.jpg|wyfke
Ofbyld:Marsh Harrier-Mindaugas Urbonas-1.jpg
Ofbyld:Marsh Harrier-Mindaugas Urbonas-4.jpg
Ofbyld:Marsh Harrier-Mindaugas Urbonas-5.jpg
Ofbyld:Marsh Harrier-Mindaugas Urbonas-7.JPG
Circus aeruginosus MHNT.ZOO.2010.11.82.5.jpg |Aaien fan de Brune hoanskrobber


## Sjoch ek
* skiere hoanskrobber
* blauwe hoanskrobber
* ljochte hoanskrobber of steppehoanskrobber
Gezina van der Zwaag

**Gezina van der Zwaag** (1976) is in Frysk sjongster út Gytsjerk.

## Libben
As famke spilet se earst blokfluit, letter trompet. Dêrnei spile se jierren bugel en trompet yn ferskate fanfares en brassbands. Nei har stúdzje vwo en heao mei as spesjalisaasje talen (Ingelsk, Frânsk, Dútsk en wat Spaansk) en pr-kommunikaasje. Op in wrâldreis, dêr't se ek as strjitmuzikant optreedt, wurdt har passy foar sjongen hieltiten grutter. 

Yn 2002 giet se nei it konservatoarium yn Swol, rjochting sang-lichte muzyk. Se moast har klassike eftergrûn dêr omsette yn lichte muzyk. Har foarbylden dêrby binne Jacques Brel en Ramses Shaffy. Yn 2009 studearre se ôf mei it eineksamenkonsert ‘Spegel’ yn De Harmonie fan Ljouwert mei in mjuks fan Frânske sjansons oant funk en fan jazz oant Fryske en Portegeeske fado fan Nynke Laverman. 

Dêrnei treedt se faker mei pianist of gitarist as duo op, of mei in gelegenheidsband. Se sjongt ek as gastsoliste by koaren en orkesten. Har brede muzikale belangstelling soarget dêrby foar in breed repertoire.

Yn 2008 makket se namme mei it nûmer *Gabriella's Liet* (út de film: *As it is in Heaven* dat se mei brassband De Bazuin út Oentsjerk by it Falentynskonsert hearre lit. Se song dat jier ek yn Peazens-Moddergat yn it Fryske iepenloftspul *Oer de seedyk*. As sjongdosinte jout se yndividuele lessen oan hûs, mar wie ek ferbûn oan Parnas, Sintrum foar de Keunsten, yn Ljouwert. Se late boppedat in pop- & musicalkoar en joech stimûnderrjocht by in gospelkoar. Inkeldris jout hja workshops op it mêd fan sjongen, bygelyks by koaren, famylje- of bedriuwsútsjes.

## Diskografy
* *Kontrast* (maaie 2012, CD) EAN 8714835093961
;mei oaren
* *It beste ut de Fryske Top 100 fan Omrop Fryslan 5* (2014, CD) EAN 8714835107354
EYesis

**eYesis** wie in Fryske akoestyske rockband. De band is neamd nei de goadinne Isis. Se woene mei Fryske en Ingelske teksten tichtby de stille krêft en sfear fan Fryslân komme. EYE-SIS spile in mingd repertoire fan folk, dûns en rock en mei in ferskaat oan ynstruminten. De band bestie út Jolanda Toonstra (sjongster), Edda "Afien" Agema (sjongster), Timme Koudstaal (gitaar, piano en mandoline), Evert Groendijk (basgitaar en perkusje).

Yn 2008 spilen se op it Frysk Festival en hienen in optreden by Omrop Fryslân. Boppedat stienen se yn it foarprogramma fan Marike Jager (yn Poppoadium Romein yn Ljouwert). Se stienen dat jier mei "Myn Thús" op nûmer 67 fan de Fryske Top 100.

De plannen foar 2009 om mei de nije CD ‘Dûnsje op it fjoer‘ út te kommen binne net útfierd, mei trochdat Afien de band ferliet. Der waard noch meidien mei sjongster Nicole oan Liet 2009, mar yn juny waard de band opheft en gie oer yn **Voke** út Ljouwert.

## Keppeling om utens
* Webstee Voke (deade keppeling)
Ljurk

De **ljurk**, ek: *liuwerik* of *ljurts*, (wittenskiplike namme: *Alauda arvensis*) is in fûgel út it skaai fan de ljurken (Alaudidae).

Ljurken komme yn West- en Súd-Europa it hiele jier foar. Yn East-Europa komme se allinnich yn it briedseizoen.

It bysûndere oan de ljurk is dat hy al sjongend stiicht nei grutte hichte en dêr in skoftsje sjongend omfljocht om dan yn stilte wer te dalen. Dit docht hy om syn territoarium ôf te beakenjen.

## Sjoch ek
* heideljurk
* toefljurk
* strânljurk

## Keppeling om utens
* SoortenBank.nl beskriuwing, ôfbylden en lûd


Ofbyld:Alauda arvensis Linnaeus 1758.jpg|
Ofbyld:Alauda arvensis.jpg
Ofbyld:Alauda arvensis nest.jpg|*Nêst*
Ofbyld:Alauda arvensis nest 2 beentree.jpg
Willem Claess. Heda

**Willem Claessoan Heda** (1594 - ±1680) wie in keunstskilder út de Gouden Iuw dy't him spesjalisearre yn it skilderjen fan stillibbens.

## Libben
Heda wurke yn Haarlim en wie dêr haad fan it Sint Lucasgilde en hie oare iepenbiere funksjes, mar fierders is der net folle bekend oer syn libben. Ien fan syn learlingen wie syn soan, Gerrit Willems Heda, en faaks ek Pieter de Ring.
Hy wie in tiidgenoat en freon fan Dirck Hals.

## Wurk
Heda wie master yn it werjaan fan de stofútdrukking fan de dingen. Faak hawwe syn komposysjes in trijehoekige opset, mei it heechste punt oan ien kant fan it doek. Heda brûkte net safolle kleur yn syn wurk, guon neame it wat monogroom. De stillibbens wurde wol oantsjut mei de term *banketjes*. Yn dat opsicht wurdt er wol fergelike mei Pieter Claess..
Heda brûkte ek faak deselde foarwurpen yn syn skilderijen. 

Der binne sa'n 70 wurken fan Heda bekend, dy't ûnder oaren yn it Ryksmuseum yn Amsterdam, yn Museum Boijmans Van Beuningen yn Rotterdam, en in it Museum foar Skoandere Keunsten yn Gint te finen binne.


Image:Willem Claesz. Heda 001.jpg|Moarnsiten (1631)
Image:Willem Claesz. Heda 002.jpg|Nachttafel (1637)
Image:Willem Claesz. Heda 003.jpg|Stillibben (1629)
Image:Willem Claesz. Heda 004.jpg|Stillibben (1634)
Image:Willem Claesz. Heda 006.jpg|Stillibben (nei 1640)
Image:Willem Claesz. Heda 007.jpg|Stillibben mei fleis (1635)
Image:Willem Claesz Heda - Banquet Piece with Mince Pie - Google Art Project.jpg|*[[Nature morte]]* (1635)
Image:Willem_Claesz._Heda_008.jpg|*Nature morte* (1651)


## Keppeling om utens
* Ferskate stillibbens
Iepenbiere romte

De **iepenbiere romte** is de romte dy’t foar eltsenien tagonklik is. It is in plak dêr’t in grut part fan it publike libben him ôfspilet.

## Belang
Sawol it ryk, de provinsje as de gemeente hâlde harren dwaande mei de ynrjochting, it behear en it brûken fan de iepenbiere romte. Benammen binnen de gemeenten is de ynrjochting, it behear en it gebrûk fan de iepenbiere romte oanhâldend ûnderwerp fan diskusje tusken de boarger en it bestjoer. In goede ynrjochting fan de iepenbiere romte hat grutte gefolgen foar it gebrûk en de leefberheid. Ynsichten hjiryn feroare hieltiten wêrtroch oer de heule wrâld alderlei nije foarmen fan ynrjochting fan de iepenbiere romte ûntwikkele en útfierd wurde. Troch de nauwe bannen mei kultuer en de fysike omjouwing binne sokke foarmen nea samar ien-op-ien oer te nimmen. Wol smite se nije ynsichten op dy’t oernommen wurde kinne.

De iepenbiere romte is besibbe mei ûnder oare feilichheidsbelied, oerlêst, tagonklikheid, miljeubelied en sosjale partisipaasje.

## Lûd
De iepenbiere romte wurdt yn Nederlân net spesifyk beskerme tsjin lúdlêst. De Nederlânske wetjouwing hat it begryp lúdsgefoelige bestimmings, bygelyks wenten, dy’t beskerme wurde tsjin lûd. Somtiden bart dat allinne yn de foarm fan isolaasje fan de gevel, en wurdt it lûd yn de bûtenromte net oanpakt. Dêrneist wurde guon natoergebieten beskerme. Dat komt oan de oarder as bygelyks in dyk útwreide wurdt mei mear rydstroken.

## Untwikkeling
In ûntwikkeling wêr’t in tal gemeenten yn Nederlân mei eksperimintearje is it tapassan fan de “dielde romte”. Yn Nederlân is it dit plan yntrodusearre troch Hans Monderman. It plan is oarspronklik ûntwikkele foar tapassings yn it ferkear. Stadichoan krijt it in bredere tapassing wêrby't it dielen fan iepenbiere romte op alderlei gebieten ûndersocht wurdt. It plan hat in sterke sosjale ynfloed; brûkers fan de iepenbiere romte wurde trochdat se net langer mear it brûkerstype oer in eigen part fan de iepenbiere romt beskikke twongen rekken te hâlden mei elkoar. Op dizze manear wurdt it elkoar tsjinkommen en ûnderlinge belutsenheid stimulearre.

## Semi-publike romte
In bredere betsjutting fan iepenbiere romte giet ek oer plakken dêr’t eltsenien komme kin at der betelle wurdt. Plakken dêr’t dan oan tocht wurde moat binne bygelyks treinen, bioskopen, stadions en bordelen. In winkel is in foarbyld fan wat wer tusken de twa termen yn sit, eltsenien kin yn in winkel komme sûnder de ferplichting wat te keapjen, mar aktiviteiten dy’t net mei de winkel te krijen hawwe wurde net altiden tastien.

De gongen en strjitten yn in winkelsintrum kinne ek as publyk plak beskôge wurde en kinne iepen wêze as de winkels ticht binne. Lykas de perrons fan in stasjon, wachtromten en iepenbier ferfier, somtiden is in kaartsje nedich, mar net altyd. In iepenbiere bibleteek is in iepenbiere romte. 

Foar semi-publike romten kin krektere rigels fan tapassing wêze, wat kleankoades, bagaazje, reklame en ferfier (skateboarden, rôlredens ensfh.) oanbelanget.
Bartholomeus Breenbergh

**Bartholomeus Breenbergh** (Dimter, 1598 - Amsterdam, 1657) wie in Nederlânsk keunstskilder.

Breenbergh fêstige him yn Amsterdam en gie yn 1619 nei Rome. Dêr wenne er by de Flaamske skilder Frans van de Kasteele en hy arbeide mei in oare Flaming, de lânskipsskilder Paul Bril, dy't doe in soad ynfloed op him hie. Fan 1623 ôf rekke er hielendal ûnder ynfloed fan de Italjaanske lânskippen fan de efkes âldere Cornelis van Poelenburgh. It wurk fan beide skilders is faak min út elkoar te hâlden. Breenbergh hie wer in protte ynfloed op de Frânske skilder Claude Lorrain. Breenbergh hearde ta de oprjochters fan de Bentvueghels, dêr't er "het fret" neamd waard. 

Earst yn 1633 gie Breenbergh werom nei Amsterdam, dêr't er oant syn dea tahâlde, en dêr't er syn tekeningen en skilderijen makke neffens de tekeningen út Itaalje. Hy sied ek ûnder ynfloed fa de saneamde pre-Rembrandtisten, sa as Pieter Lastman en Nicolaes Moeyaert, mar hy sette harren Bibelske en mytologyske tafrelen yn Italjaanske lânskippen neffens de doetiidske moade.

## Wurk (kar-út)
* *Joazef yn Egypte*
* *Martlerdea fan de Hillige Laurentius*
* *Moarn oan de Tiber*
* *It Kolosseum*
Pieter Claesz

**Pieter Claesz**, (Berchem ûnder Antwerpen, ± 1596/1597 - begroeven op 1 jannewaris 1661 te Haarlim) wie in Nederlânske keunstskilder dy't him foaral talei op it skilderjen fan stillibbens. Hy is net deselde as de Pieter Claesz út Steinfurt of Burgsteinfurt yn Westfalen sa't wol tocht is, want dy lêste wie yn 1639 al ferstoarn.

## Keppelings om utens
* Ofbyldings Web gallery
* Keppelings nei samlingen yn museums en oare websiden
* webside fan de útstalling 2004/2005
Kreakeling

* kreakeling as achtfoarmich koekje
* soeskreakeling, gebaksoarte
* kreakeling diel fan de Skotse Trije yn de foarm fan in "8"
* kreakeling, puzel yn de foarm fan in "8"
* kreakeling, nachtflinter mei in tekening yn de foarm fan it koekje *krakeling*
Lusius Aelius Fearus

**Lusius Aelius Fearus** (13 jannewaris 101 - 1 jannewaris 138), koartwei **Aelius** hjitte ynearsten **Lusius (Aurelius) Seionus Kommodus (Fearus)**, wie de adopteare soan en beëage opfolger fan de Romeinske keizer Hadrianus, mar soe nea keizer wurde.

Hy waard berne om-ende-by 102 as in telch fan in âld earbiedwurdige  Etruskyske famylje en wie boaske mei Domitia Lucilla.  

Hy krige de titel *Caesar* omdat er, neffens de tradysje fan de adoptyfkeizers, troch keizer Hadrianus yn febrewaris 136 troch adopsje as syn opfolger beneamd waard. Hjirtroch waard syn folsleine namme *Lusius Aelius (Fearus) Caesar*. Yn datselde jier wurdt hy ek ta gûverneur beneamd fan de provinsje Pannoanje. Ein 137 keart er werom nei Rome, mar ferstoar dêr op 1 jannewaris 138, krekt inkele moannen foar de dea fan Hadrianus.  

Hadrianus beneamde op 25 febrewaris in nije opfolger, Antoninus Pius op betingst dat dizze de soan fan Aelius, letter bekend as Lusius Fearus, mei-keizer fan Markus Aurelius, adoptearje soe as opfolger. 

Aelius wurdt nei syn dea tige eare en Hadrianus lit him sels bysette yn it Mausoleum dat foar himsels ornearre wie.
Kreakeling (koek)

De **kreakeling** is in soarte koek. It wurdt faak as typysk Nederlânsk beskôge, mar ek yn Skandinaavje is it in bekende swietichheid.

It koekje hat in eigen spesifike foarm. It daai wurdt yn in lange sliert rôle, wêrnei't de úteinen krúslings weromslein wurde nei de midden fan de sliert. De kreakeling wurdt ôfwurke mei in sûkerlaachje of groffe sûker en eventueel kaniel. In spesjale kreakeling is de Surcher anyskreakeling. In bûtenlânske fariaasje is de pretzel, in hertlike fariant fan de kreakeling

In grutter formaat fan de krakeling, de soeskreakeling wurdt faak serveard by de kofje op begraffenissen en kremaasjes. De foarm stiet dan symboal foar it begjin en de ein fan it libben.
Krinzer Earm

De **Krinzer Earm** is in planwei tusken Easterwierrum en Raerd.

De namme komt fan *krense, krenze* dat *bocht* betsjut. It wie eartiids in dwersdyk dy't yn de Middelsee nijlân foarme om 1200 hinne. De dyk is al iuwen ûnderdiel fan de Slachtedyk. De eardere draaibrêge mei ôfslútbere iepening oer de Swette, koart nei 1500 groeven, hjit Dillebrêge, by de Dillesyl. Hjir stie yn it ferline in iisherberch.
Kromsyl

**Krom[[syl]]** of **Littensersyl** wie in brêge mei beweechbere iepening yn de wei op de Slachtedyk oer de Boalserter-Ljouwerter Trekfeart súdwestlik fan Wommels. De heakse bochten (kromten) yn it farwetter joegen de namme.
Krûmharne

**Krûmharne** is de pleatslike namme foar bochten yn de seedyk. 

De namme komt fan *herne*, dat *kromme hoeke* betsjut en wurdt ûnder oaren brûkt eastlik fan Wierum en noardlik fan Gaast, efter de saneamde Lytse See. Dizze dyk is yn 1956-1957 ôfgroeven.

Fergelykje Krummhörn yn East-Fryslân.
Gerrit Tasma

**Gerrit Tasma** (De Gordyk, 7 july 1926 - Hurdegaryp, 13 novimber 2009) wie toskedokter op De Jouwer. Hy wenne letter ek yn It Oranjewâld. Tasma wie oersetter/regisseur fan toanielstikken yn it Frysk. Hy wie erst troud mei Elly Pasma (trije bern: Abel, Marieke en Eelco) Letter is hy troud mei Jolanda Boekhout.

Hy sette him yn foar de toanielferiening op De Jouwer. Hy woe de minsken mear jaan as sljochtweihinne-stikken en weage him dêrom wol oan in stik mei ynhâld. Hy foel dêrmei op en kaam yn 1969 yn it bestjoer fan Tryater. Fryske toanielferienings hawwe letter noch in soad fan syn stikken spile.

## Wurk (al as net oerset)
* *Lottere leafde*
* *Ald boartersguod* 
* *Dûbel ferhierd* 
* *It halsketting* 
* *Moard oan 'e mar* 
* *Oan de ein fan de reinbôge ...* 
* *Sabeare dokter*