open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wiltsje fan Peazens

**Wiltsje fan Peazens** is in trio dat Frysktalige folkmuzyk spilet. De foaroanman fan it trio, Hylke Tromp, spilet fioele en fersoarget it grutste part fan de sang. Jan Willem Bleijswijk spilet gitaar en Joop de Jong akkordeon.

It trio jout geregeld kofjekonserten. De leden sjogge Wiltsje fan Peazens as leafhawwerij en wolle dêrom gjin muzyk op kompaktskiif útbringe, binne sunich mei publisiteit en sinnich yn it kiezen fan harren optredens. Ien fan harren fêste optredens is altiten op de boekemerk yn Drachten, de ôfsluting fan de jierlikse sutelaksje fan de stifting It Fryske Boek.

De namme "Wiltsje fan Peazens" komt fan in personaazje út it boek *Siderius de Granaet* fan Abe Brouwer.
Kaart

* Kaart as produkt fan de kartografy.
* Kaart as kaart om op de post te dwaan
* Kaart as spylkaart
mar ek:
* Kaard as buorskip op Skylge
Gerjochtshôf

In **gerjochtshôf** of **gerjochtshof** berjochtet yn Nederlân rjochtsaken yn heger berop.

## Saken
In Gerjochtshôf berjochtet rjochtsaken op it mêd fan strafrjocht en boargerlik rjocht yn heger berop. Fierder wurde dêr ek belêstingsaken behannele. Fierder kin eltse belanghawwende by in strafber feit kleie by it hof oer it net nimmen fan in beslissing ta ferfolging troch de ofsier fan justysje, de saneamde *12 Sv proseduere*.

Allinnich yn Ljouwert wurde ek saneamde *WAHV- of Mulder-saken* behannele. Dat is it heger berop tsjin beslissings fan de kantonrjochter út hiel it lân tsjin lytse ferkearsoertredings. 

## Lokaasjes
Der binne yn Nederlân fiif stêden dêr't in gerjochtshôf is: Amsterdam, Arnhim, De Bosk, De Haach en Ljouwert. Yn Ljouwert is it gerjochtshôf fêstige oan it Wilhelminaplein yn it steatlike Paleis fan Justysje.

## Ressort
It rjochtsgebiet fan in hof hjit in *ressort*. De ressorten binne opboud út arrondisseminten:
*Amsterdam
**Alkmar
**Amsterdam
**Haarlim
**Utert
*Arnhim
**Almelo
**Arnhim
**Sutfen
**Swol
* De Bosk
**De Bosk
**Breda
**Maastricht
**Roermond
*De Haach
**Dordrecht
**De Haach
**Middelburch
**Rotterdam
* Ljouwert
**Assen
**Grins
**Ljouwert
Bartlehiem

**Bartlehiem** is in buorskip yn de himrikken fan Wyns, Wânswert en Stiens, yn de Fryske gemeente Tytsjerksteradiel, Noardeast-Fryslân en Ljouwert. Bartlehiem leit noardlik fan Wyns, noardeastlik fan Stiens, súdeastlik fan Hallum, súdwestlik fan Burdaard en westlik fan Aldtsjerk.

De buorskip leit op in krusing fan de Dokkumer Ie, Koarnjumer Feart en Aldtsjerkster Feart. De bebouwing fan Bartlehiem leit yn Wyns en Wânswert oan de Bartlehiem en yn Stiens oan in part fan de Wurgedyk.

Der wenje sawat 100 minsken (2023).

## Skiednis

### Namme
De namme "Bartlehiem" is in ferbastering fan "Bethlehem", nei it eardere kleaster mei dy namme, wat in heale kilometer  fierder nei it easten stie.

### Gemeentelike weryndieling
Foar 2019 lei it part fan Wânswert yn de gemeente Ferwerderadiel. It part fan Stiens lei foar 2018 yn de gemeente Ljouwerteradiel.

## Alvestêdetocht
De buorskip - en mei him de lytse brêge oer de Feinsumer Feart - is wrâldferneamd troch de Alvestêdetocht. Op harren tocht komme de reedriders twa kear troch Bartlehiem: de earste kear fan Frjentsjer ôf op wei nei Dokkum ta, en dan de twadde kear fan Dokkum út nei Ljouwert. Dat makket Bartlehiem it iennichste plak dêr't by de Alvestêdetocht yn trije rjochtingen reedriders sichtber binne.

## Oar

It molkfabryk út 1893 is yn 2010 ferboud ta in lytsskalige wenfoarm foar minksen, dy't te lijen ha fan demintens.

Oan 'e eastlike kant fan 'e Ie is it atelier fan 'e keunstskilder Hans Krakou.
Bredebroek

**Bredebroek** (*Breedenbroek*) is in lyts doarp yn de gemeente Alde Iselstreek, krekt noardwest fan Dinksperlo, mei likernôch 500 ynwenners.

Foar de gemeentlike weryndieling 1 jannewaris 2005 wie Bredebroek part fan de eardere gemeente Gendringen

It doarp hat in Roomske tsjerke, en it hat in skoalle mei 120 learlingen.
Strafrjocht

It **strafrjocht** is it rjocht dat him dwaande hâldt mei de berjochting fan fertochten fan strafbere feiten.

## Opdieling
Strafrjocht wurdt yn it algemien opdield yn twa parten: it materieel strafrjocht en it formeel strafrjocht. It materieel strafrjocht hâldt in tal fan ferboaden en geboaden yn, de strafbere feiten. Op it oertrêdzjen fan in gebod of ferbod stiet straf. It formeel strafrjocht hannelet oer hoe't in berjochting/proses yn syn wurk giet en oer de boargen om it strafproses hinne.

## Partijen
Yn it strafrjocht giet it net oer in skeel tusken ferskate (rjochts-)persoanen, mar tusken de oerheid en in (rjochts-)persoan. Oan it iepenbier ministearje, in oerheidsorgaan, is it ferfolgjen fan strafbere feiten opdroegen. It iepenbier ministearje is yn in strafproses dêrom de tsjinpartij fan in (rjochts-)persoan. Dy persoan, dy't oantsjut wurdt as de *fertochte*, kin him bystean litte troch in abbekaat.

## Taak fan de strafrjochter
De wichtichste taak foar de strafrjochter is om te sjen oft der yn elts spesifyk gefal troch it iepenbier ministearje ofdwaande bewiis levere is om in fertochte te feroardielen. Is dat der net, dan moat de fertochte frijsprutsen wurde. De rjochter hâldt fierder tafersjoch oer it proses tsjin de fertochte, dat earlik en yn oerienstimming mei it jildende rjocht ferrinne moat. Fierder sjocht de rjochter ûnder mear of der yn de omstannichheden fan in gefal rjochtfeardiging of skuldútslúting fûn wurde kin. Sûnder skuld kin gjin straf oplein wurde.

## Straffen
De strafrjochter hat kar út ferskate straffen, wêrfan de ûndersteande de wichtichste binne:
* jildboete;
* finzenisstraf;
* fêstsitte;
* taakstraf (op te dielen yn wurkstraf en learstraf).

Fierder binne noch in tal fan bykommende straffen mooglik.
Lychtenstein

Lychtenstein is in lân yn Midden-Jeropa. De haadstêd is Vaduz en de prins fân it foarstedom is sûnt 1989 Hans-Adam II.

Lychtenstein wurdt begrinzge troch:
* Eastenryk yn it easten;
* Switserlân yn it westen.

## Skiednis
Yn 1699 kocht de Boheemske foarst Johan Adam Andreas fan Lychtenstein de hearlikheid Skellenberch en yn 1712 it greefskip Vaduz fan de greven fan Hohenems. Op 23 jannewaris 1719 feriene keizer Karel VI de hearlikheden Vaduz en Skellingberch ta ien foarstendom, ûnder de namme Lychtenstein. Dat nije foarstedom krige yn 1723 ek in sit en in stim yn de Ryksdei fan it Hillige Roomske Ryk.

Op 12 july 1806 wie Lychtenstein ien fan de ûndertekeners fan de Rynbûnakte, dêrtroch waard it foarstedom soeverein fan it Hillige Roomske Ryk.

Op it kongres fan Wenen waard yn 1815 fêststeld dat it foarstendom diel útmeitsjen gie fan it Dútske Bûn. Dizze situaasje bleau yn stân oant de opheffing fan it Dútske Bûn yn 1866.

Oant-en-mei de ein fan de Earste Wrâldkriich ûnderhold it lân nauwe bannen mei Eastenryk, mar de ekonomyske malêze dy't folge op dy kriich, twong Lychtenstein ta it oangean fan in dûane- en monetêre uny mei Switserlân. Fan de Twadde Wrâldkriich ôf, dêr't Lychtenstein ûnder foarst Frans Jozef II yn neutraal bleau, hawwe de lege belêstingen it lân grutte ekonomyske groei brocht. 

Lychtenstein wie it earste lân op de wrâld dat de deastraf ôfskafte, yn 1798 soe foar it lêst ien ta de dea brocht wurde.

## Geografy
Lychtenstein leit yn it Ryndal yn de Alpen en is rûchwei 24 kilometer lang. Mei in oerflakte fan 160,475 km² is Lychtenstein ien fan de lytste lannen op ierde. De grinzen mei Eastenryk en Switserlân binne tegearre 77,9 kilometer lang. 

Yn it westen foarmet de Ryn foar it grutste part de grins mei Switserlân. It eastlike part leit heger as it westlik part. De Grauspitz is mei 2599 meter hichte it heechste punt fan it lân. 

### Klimaat
Ek al leit it lân yn de Alpen, it klimaat is frij myld as gefolch fan de sudenwyn. De berchhellings jouwe yn de winter alle gelegenheid om ferskillende wintersporten te beöefenjen.

## Demografy
Likernôch in tredde fan alle ynwenners fan Lychtenstein bestiet út bûtenlanners dy't benammen ôfkomstich binne út Dútslân, Eastenryk en Switserlân. 

De offisjele lânstaal is it Dútsk, it meastepart fan de befolking sprekt lykwols in Allemannysk dialekt.

### Religy
Om-ende-by 80% fan de befolking is Roomsk-Katolyk, 7% is Protestantsk.
Malta

**Malta**, sûnt 1974 offisjeel de **Republyk Malta**, is in lân yn de Middellânske See yn Súd-Jeropa. De haadstêd is Valletta.

## Geografy
Malta leit op de rich tusken Tuneezje en Sisylje, dy't de Middellânske See opdield ta in westlik bekken en in eastlik bekken.

It lân bestiet út trije bewenne eilannen:
It grutste eilân is Malta, 246 km² grut, mei in 357.000 ynwenners. Noardwest fan Malta leit Gozo, 67 km² grut, hjir wenje sa'n 30.750 minsken. Tusken Malta en Gozo leit it tredde bewenne eilân Komino, mei mar 5 ynwenners.
Dêrneist binne dêr noch in tal lytse ûnbewenne eilantsjes of rotsen sa as, Kominotto en Filfla.

## Skiednis
Malta hat in lange skiednis. Op it eilân Malta en Gozo steane in tal tige âlde prehistoaryske bouwurken, sa as de Tempel fan Tarxien, boud tusken 3500 en 2500 f.Kr., de timpels fan Ħaġar Qim en Mnajdra en op it eilân Gozo de timpel fan Ġgantija, bouwurken dy't âlder binne as de piramiden yn Egypte en ek âlder as Stonehenge yn Ingelân.

De histoarje begûn yn Malta mei de komst fan de Foenisjers. By ien fan de Punyske Oarloggen waard Malta ferovere troch de Romeinen en it bleau Romeinsk oant de ein fan it Romeinske Ryk. 

Om en de by 870 wurdt Malta in besit naam troch de islamityske Arabieren en yn 1127 troch de Wytsingen. Fan 1530 ôf oan komt it eilân yn besit fan de Johanniters, ek wol de Maltezer Oarder of Maltezer ridders neamd. Sy bouden de grutte festings yn ûnder oaren Valletta, Mdina en Rabat op Gozo. Fan 1800 ôf wurdt Malta in Britske koloanje.

Under de Twadde Wrâldkriich wurdt Malta swier bombardearre en oanfallen troch de Dútske Luftwaffe, foaral ûnder de Slach om Malta. Malta bliuwt in Britske koloanje oant de ûnôfhinklikens binnen it Britske Mienebest op 21 septimber 1964. Oant 1974 bleau de Britske keninginne ek keninginne fan Malta, mar dêrnei waard it lân in republyk.

## Demografy
Der wenje likernôch 400.000 minsken op it eilân. Der binne lykwols bêden foar mear as in miljoen toeristen. De offisjele talen fan it eilân binne Malteesk en Ingelsk.

## Gearwurking
Malta is sûnt 1965 lid fan de Rie fan Jeropa. It is sûnt 2004 lid fan de Jeropeeske Uny mar it hat gjin diel oan de monetêre uny.

## Ekonomy
BYP per persoan is $23.400 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 2,7% lânbou, 22,3% yndustry en 74,9% tsjinsten.

## Militêr
;Struktuer
De definsje fan Malta bestiet út ien organisaasje, dêrûnder falle lânmacht, loftmacht en marine. 
;Mankrêft
Yn 2008 wienen der 96.309 Malteeske mannen fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 80.227 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 2.815.
;Budzjet
Militêr budzjet $31 miljoen (2004).
Persintaazje fan it BYP 0,7 % (2004).
Knobbelswan

De **knobbelswan** of **knobbeswan** (*Cygnus olor*) is in 145-160 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. Mei sa'n 10-13 kilogram is it ien fan de swierste dieren dy't fleane kinne. De knobbelswan hat wite fearren lykas de measte oare swannen mar is te ûnderskieden troch syn oranje-reade snaffel mei in swarte knobbel derboppe. Dizze swarte knobbel is by it mantsje grutter as by it wyfke. Ek de poaten fan de Knobbelswan binne swart.

## Fersprieding
De knobbelswan kaam eartiids allinich yn it noarden fan Midden-Jeropa foar en rûnom de Swarte See en ek yn it westen fan Aazje. Troch dat de fûgel yn parken útset waard hat er yn de leste iuwen ek West-Jeropa ta wengebiet makke en is er ek yn Nederlân in protte te sjen. 

## Iten
Knobbelswannen ite it meast wetterplanten, dy't se mei harren lange hals under wetter opfiskje. Se kinne hjirby wol sa'n 60-70 sm under wetter rikke. By tiiden binne se ek wol yn de greide oan it gerskjen.

## Fuortplanting
De knobbelswan makket in grut nêst fan reid en oare planten. Hjir briedt it wyfke de 5-8 aaien yn sa'n 38 dagen út. Eltsenien dy't in de buert fan it nest komt wurdt fuortreage. Hjirby brûke de fugels harren snaffel en kinne se mei harren wjukken bêste klappen jaan. De jongen bliuwe in hiel jier by harren âlden, oant se yn it folgjende briedseizoen ferjage wurde. De jonge fûgels binne griis en wurde pas nei in jier wyt.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Poal

In **poal** is ien fan de twa plakken dêr't de rotaasje-as fan in himellichem it oerflak fan it himellichem snijt. De twa poalen binne de noardpoal en de súdpoal.

## Ierdas
### Ierde
Foar de Ierde is it ûnderskied tusken de poalen dat de noardpoal nei lofts draait, en de súdpoal nei rjochts. Dat, foar immen dy't op de noardpoal stiet, lykje de planeten en de stjerren nei rjochts te draaien, útsein de poalstjer. Foar de súdpoal is dit krekt oarsom.

### Oare himellichems
Foar oare himellichems kinne ek in noardpoal en in súdpoal oanwiisd wurde. Lykwols binne dêr twa mooglikheden foar, dy't beide brûkt wurde:
# De noardpoal fan in himellichem is dy poal dy't deselde kant út draait as de noardpoal fan de Ierde.
# De noardpoal fan in himellichem is dy poal dy't deselde kant op wiist as de noardpoal fan de Ierde.

It ferskil tusken dizze twa wurdt sichtber by in planeet as Fenus, dy't krekt oarsom is as de Ierde. De earste definysje is basearre op de rotaasje fan de planeet, dat dan is it ferskil mei de Ierde dat Fenus ûndersteboppe hinget. De twadde definysje is basearre op de stân fan de planeet, dat dan is it ferskil mei de Ierde dat Fenus achterút draait.
Beide definysjes hawwe foardielen en neidielen.

## Satellytpoalen
### Satelliten
Foar satelliten dy't yn in draaiïnggelike rotaasje hawwe binne noch fjouwer poalen definiearre:
* *Deunpoal*: it punt op de satellyt dat hieltyd it deunst by de planeet is.
* *Fierpoal*: it punt op de satellyt tsjin de deunpoal oer oan de oare kant fan de satellyt, dat altiten it fierst fan de planeet ôf is.
* *Foarpoal*: it punt op de satellyt dat it fierst foarút is by de draaiing om de planeet; om in ortogonaal stelsel te meitsjen wurdt it definiearre as it punt it fierst wei fan it flak troch de noard-, súd-, deun- en fierpoalen, yn de rjochting fan de draaing.
* *Efterpoal*: it punt op de satellyt dat it fierst efter is by de draaiing om de planeet; om in ortogonaal stelsel te meitsjen wurdt it definiearre as it punt tsjin de foarpoal oer.
Dizze trije pear tsjinpoalen, noard/súd, deun/fier en foar/efter, foarmje in trijediminsjonaal koördinatestelsel. Dêrmei soe elts punt fan de satellyt oantsjut wurde kinne, net allinnich elts punt óp de satellyt, mar wier elts punt fan de satellyt.

### Planeten
Om't in draaiïnggelike rotaasje itselde is as in nauwegelike draaiïng, allinnich sjoen fan it oare himellichem út, kinne dizze poalen ek oanwiisd wurde foar in planeet mei in nauwegelike satellyt. Bygelyks, fan in nauwegelike keunstmoanne út kinne ek foar de Ierde dizze fjouwer poalen oanwiisd wurde.
Monako

**Monako** (Monegaskysk: *Principatu de Munegu*; Frânsk (de offisjele taal fan Monako: *Principauté de Monaco*) is in lân yn Súd-Jeropa. De haadstêd is ek Monako en de prins fan it foarstendom is sûnt 2005 Albert II. Monako wurdt begrinzge troch Frankryk yn it noarden en de Middellânske See yn it suden. 

Monako is ûntstien op 8 jannewaris 1297. It lân is gjin lid fan de Jeropeeske Uny. Mei 15.250 ynwenners de km² (2013) is it ît tichstbefolke lân fan de wrâld.

It dwerchsteatsje is ynternasjonaal ferneamd as mondain baaiplak en belêstingparadys mei in protte kasino's, dêr't de *beau monde* tahâldt en alle jierren in  Grand Prix yn it Formule 1-autoracen holden wurdt. 

Yn Monako wenje mear bûtenlanners as Monegasken. Fan de ynwenners is mar 17% Monegask; 28% hat de Frânske nasjonaliteit en fan de oare 55% is in grut part  Italjaan.


Ofbyld:Monaco um 1900.jpg|Monako om 1900 hinne
Ofbyld:VueGenerale.jpeg‎|Monako yn 2010
Ofbyld:Panorama schloss monaco.jpg|It paleis fan Monako
File:Balconies_-_Monaco_2014.jpg|Monako hat sa'n bougrûnkrapte dat der oan lânwinning tocht wurdt
File:Monaco-Yachthafen.JPG|Lúkse jachten yn de haven


## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan Monako
Polsleat

De **Polsleat**  is in feart yn Akkrum, dy't rint fan de Alde Boarn nei de Djippe Sleat.

## Skiednis
De Polsleat is yn 1693 al opnaam yn de Schotanusatlas. Yn 1699 waard it Brêgegat yn de Súdlike Boarndyk iepene, wat de Polsleat in ferbining joech mei de Boarn. Dizze brêge waard letter part fan de Ljouwerterdyk.

## Polsleatmole
Earder stie hjir de Polsleatmole. Yn 2004 waard de mole ferpleatst nei de ouwer fan It Deel by it pontsje fan Nijskou. De mole waard wol yn bytsje feroare en krige de namme: Mellemole.

## 2005
Yn de rin fan de 20e iuw is it ferkear foar dizze brêge oer de Polsleat lykwols te folle wurden. Yn 2005 is de gemeente Boarnsterhim fan doel in beslút te nimmen in rûnwei om Akkrum hinne oan te lizzen, sa't oer de brêge, no in fêste bregge en part fan de Buorren, minder ferkear komme sil. Dêrfoar sil der ek in nije, súdlikere brêge oer de Polsleat oanlein wurde moatte, mar oer it plak fan de rûnwei en fan de nije brêge oer de Polsleat is de polityk it noch net iens.
Syprus

**Syprus** is in lân en eilân yn 'e Middellânske See. De haadstêd is Nicosia. Njonken it Grykske en Turkske diel fan Syprus is der in lyts stikje Britsk Syprus, twa Britske basissen dy't Britsk bleaun binne doe't de rest fan it eilân ûnôfhinklik waard.

## Geografy
Mei in oerflak fan likernôch 9.251 km² is Syprus nei Sisylje en Sardynje it tredgrutste eilân yn de Middellânske See. Fan west nei east is it eilân likernôch 230 km, fan noard nei súd sa'n 95 km. Fan it eilân nei de súdkust fan Turkije is 68 km. De berch Olympos (1,952 m) is it heechste punt fan it eilân. De kust om it eilân hinne is 671 km.

## Skiednis
It noarden fan it each is sûnt 1974 beset troch it Turkske leger en foarmet de facto in eigen steat, dy't lykwols troch gjin oar lân as Turkije erkend wurdt.

Yn 'e maitiid fan 2004 waard Syprus lid fan de Jeropeeske Uny en op 1 jannewaris 2008 krige it lân de euro as betelmiddel.

## Demografy

Op Syprus wenje etnyske Griken en Turken. 77 % fan de eilânbewenners is Gryksk en Ortodoksk Kristlik, 17 % is Turksk en Moslim. De talen fan it eilân binne:

* Gryksk
* Ingelsk
* Turksk

## Gearwurking
Syprus is sûnt 1960 lid fan de Feriene Naasjes. It lân is sûnt 24 maaie 1961 lid fan de Rie fan Jeropa. Sûnt 2004 is Syprus lid fan de Jeropeeske Uny, mar it hat gjin diel oan de monetêre uny.

## Ekonomy
BYP per persoan is $27.100 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 2,7% lânbou, 19,2% yndustry en 78% tsjinsten.

## Militêr
Op it eilân is der in Grykske folksmilysje en Turkske folksmilysje.
Ype Dijkstra

**Ype Dijkstra** (It Oranjewâld, 6 desimber 1944) wie fan 1992 oant 2004 boargemaster fan Boarnsterhim.

## Boargemasterskippen
Dijkstra wie sûnt 1 septimber 1992 PvdA boargemaster fan Boarnsterhim. Sûnt 1 novimber 2004 is er waarnimmend boargemaster fan Zeewolde, yn it plak fan T. A. Viezee. Hy wie lykwols oant en mei 31 desimber noch boargemaster fan Boarnsterhim, dat dy twa moanne hat er boargemaster fan twa gemeenten west. Fierders wie er boargemaster fan it Kameleondoarp Lenten, oan er 27 oktober 2004 dy funksje dellei.

## Wikseling fan post
By syn offisjeel ôfskie fan Boarnsterhim op 17 desimber 2004 is Dijkstra troch Kommisaris fan de Keninginne Ed Nijpels riddere, as Ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau. Hy is yn Boarnsterhim opfolge troch Ella Schadd-de Boer. Syn boargemasterstermyn yn Seewâlde rint oant de gemeenterieferkiezings fan 2006.

## Oare funksjes
Dijkstra wie fan 1993 oant 2002 bestjoerslid fan de Fryske Rie. Fierders wie er ûnder oaren foarsitter fan de Stifting de âlde Fryske Greidpleats. Yn 1995 wie er meioprjochter fan de Stifting Alkoholprevinsje, dêr't er sûnt dy tiid foarsitter fan is.
De Richel

**De Richel** is in sânplaat op it waad, east fan Flylân. De Richel leit in kilometer east-súdeast fan de eastein fan Flylân, op 53°17'30"N - 5°8'E. 

De plaat wurdt begrinzge troch
* de Flylander Balch yn it westen;
* de Flysleat yn it noardwesten;
* De Flystream yn it easten;
* it Frânske Gatsje yn it súdeasten.

Lykas alles op it waad, feroarje de balchen en streamen om de plaat lykwols hieltiid fan foarm. Sa stie de Flylander Balch yn de tachtiger jierren fan de 20e iuw yn ferbining mei it Frânske Gatsje, mar yn de 21e iuw hat de Richel in ferbining nei it suden mei de Waardgrûnen. It is dizze ferbining dy't by it Waadrinnen nei de Richel brûkt wurdt. Ek yn de 19e iuw wie der in ferbining, mar doe wie dy direkter en westliker. Tusken de Flylander balch en de Flysleat troch wie der doe in ferbining mei it Flylânske waad.

## Skiednis
De ôfstân tusken Flylân en de Richel hat yn it ferline minder west, en de plaat hat ek grutter west. Yn de 19e iuw wie oan de noardkant fan de Richel it súdlike part fan de eardere Rezineplaat fêstgroeid. Dêrtroch lei de noardpunt fan de Richel fierder de Noardsee yn as Flylân. Om op Flylân te kommen moast in skip om de Richel hinne de Suder Stoartemelk yn om by de tagong ta de Flysleat te kommen. Der wie yn de Flystream ek in Flyree, east fan de Richel. De gruttere omfang fan de Richel soarge dêr foar beskutting tsjin de seeën út de Noardsee, wat it plak brûkber makke as ree foar Flylân.

## Fear
Ek hjoed moat it fear út Harns noch om de Richel hinne draaie om by it oanlisplak op Flylân te kommen. Dêrby kinne de toeristen op it skip dan faak de koloanje Grize Seehûnnen sjen dy't op de Richel en de Jabiksriggen libje.
Turfrûte

De **Turfrûte** is in toeristyske farrûte yn súdeast Fryslân en oanbuorjend Drinte en Oerisel.

## Rûte
De turfrûte giet troch in part fan de fearten dy't troch turfwinning ûntstean binne, benammen dy fearten dy't noch yn orizjinele steat binne, en dêrtroch beskikber foar de plezierfeart. De rûte hat trije farianten.

### Koarte rûte
* Fan Meppel fia it Meppelske Djip en de Beukers Grêft nei it Belter Wiid, en dan troch it Beukers Kanaal nei Stienwyk.
* Fan Stienwyk fia it Oksensylster Kanaal nei Oksensyl.
* Fan Oksensyl troch de Oksensylster Sleat en oer de Linde nei de Trijehoeksslûs, en dan troch de Jonkersfeart en oer de Tsjonger nei Mildaam.
* Fan Mildaam oer De Tsjonger fierder nei Easterwâlde.
* Fan Easterwâlde oer de Opsterlânske Kompanjonsfeart nei Appelskea.
* Fan Appelskea fierder oer de Opsterlânske Kompanjonsfeart en de Wite Wyk nei de Drintske Haadfeart en sa werom nei Meppel.

### Lange rûte
De lange rûte begjint krekt as de koarte, mar folget De Tsjonger mar oant it begjin fan de Engelenfeart.
* Fia de Engelenfeart nei It Hearrenfean.
* Fan It Hearrenfean fia it Nije Hearrenfeanster Kanaal nei de Hearresleat, of fan It Hearrenfean út daalks fia de Hearresleat, en dan fia de Nije Pompsleat, de Heafeart en de Nije Feart nei Terwispel.
* Fan Terwispel fierder oer de Nije Feart nei de Gordyk.
* Fan De Gordyk fierder oer de Nije Feart, en dan fia de Lange Wyk en de Koarte Wyk nei de Opsterlânske Kompanjonsfeart, en dy fierder folgje nei Appelskea dêr't fierder wer de koarte rûte folge wurde kin.

### Noardwest-rûte
Oan de lange rûte kin noch in stik tafoege wurde. Yn dat gefal moat net de Nije Pompsleat naam wurde.
* Fierder oer it Hearrenfeanster Kanaal en dan fia de Meinesleat nei Akkrum.
* Fan Akkrum oer De Boarn nei Nes.
* Fan Nes fierder oer De Boarn nei Aldeboarn.
* Fan Aldeboarn fierder oar De Boarn en fia it Nijdjip nei de Nije Feart, dy't neffens de lange rûte folge wurdt nei Terwispel.


Ofbyld:Engelenvaart 09.JPG|Engelenfeart by de wyk De Greiden op It Hearrenfean
Ofbyld: Jousterbrug 10.JPG|Jousterbrêge yn it Nije Hearrenfeanster Kanaal
Ofbyld:Gorredijk brug 04.JPG|Gordykbrêge
Ofbyld:Appelscha vaart 01.JPG|Slûs yn de feart by Appelskea
Ofbyld:De Tjongermolen Mildam 07.JPG|"Tsjongermole" oan de Tsjonger by Mildaam


## Sjoch ek
*Slûzen en keardammen yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Webstee fan part fan de Turfrûte (Nederlânsk).
Polymear

In **polymear** (Gryksk: *poly* is folle en *meros* is part) is in molekule dat bestiet út in sekwinsje fan identike of soartgelikense ûnderdielen (monomear) dy't oaninoar keppele binne.

De offisjele definysje útwurke troch de OESO yn 1991 (Toronto):
* In polymear moat bestean út in mearderheid (> 50% gewichtspersint) oan molekulen besteande út op syn minst 3 monomear-ienheden dy't mei atoombinings ferbûn binne oan op syn minst ien oare monomear-ienheid of oare reaktant.
* Der mei gjin mearderheid (> 50% gewichtspersint) oanwêzich wêze oan molekulen fan itselde molekulêre gewicht.
* De molekulen dy't it polymear útmeitsje moatte in distribúsje fertoane wêryn de ferskillen fan molekulêr gewicht primordiaal te witen binne oan ferskillen yn it oantal monomeare ienheden.

Dizze nije definysje hat as gefolch dat der yn de Jeropeeske wetjouwing no ek in list bestiet fan "No Longer Polymers" NLP-NoLongerPolymers (net mear polymearen). Dit is in list fan stoffen dy't yn 1982, by de meitsjen fan de EINECS noch sjoen waarden as polymearen, mar troch de feroaring fan de wetjouwing dêroer, harren status as polymear ferlern hawwe.

## Sjoch ek
* dimear
* oligomear

## Keppeling om utens
*
Sâlte Grêft

De **Sâlte Grêft** is in wetter tusken de Griene Dyk en de Nije Wjittering. Oarspronklike stie de Sâlte Grêft yn ferbining mei de Nije Wjittering, en rûn er oan de oare kant fan de Griene Dyk fierder nei de Krúsbrekken. Mar beide einen binne no ôfsletten. De Sâlte Grêft stiet al yn ferbining mei de Lekmar. De Sâlte Grêft leit yn de gemeente Ljouwert en foarmet de grins tusken de himrik fan Jirnsum en dy fan Tersoal.
Keunstiis

is iis dat keunstmjittich makke wurdt mei it doel om dêr sport, meastentiids reedriden, op te bedriuwen. Ek oare sporten brûke wol keunstiis.

Yn Nederlân binne in tal keunstiisbanen, wêrfan de folslein oerkape baan fan Thialf op It Hearrenfean de bekendste is.
Kloekswan

De **kloekswan** of **gûlswan** (*Cygnus cygnus*) is in 140-160 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De fûgel is hielendal wyt en liket krekt op de Lytse Swan mar is in stik grutter. De kloekswan is likegrut as de Knobbelswan mar is hjir fan te ûnderskieden troch syn giel mei swarte snaffel, en fansels it ûntbrekken fan de knobbel.

## Fersprieding

De Kloekswan briedt yn it noarden fan Jeropa, bygelyks yn Finlân en Noard-Ruslân. Syn briedgebiet leit krekt súdliker as dat fan 'e Lytse Swan. De swannen oerwinterje meast yn súdlik Skandinaavje of by de Swarte See. Ek briedt de Kloekswan op Yslân, dizze fûgels oerwinterje yn Grut-Brittanje. De soarte docht it goed yn Sweden, Dútslân en Poalen en wreidet him út, itjinge te krijen hat mei mear iten en de oanpassing fan 'e fûgel oan kultuerlân.    

Yn Nederlân is it tal pearkes dat hjir briedt tige beheind. Bekend is dat de soarte sûnt 2015 yn it Nasjonaal Park It Drintsk-Fryske Wâld en by Wapserfean bret hat, faaks ek noch yn 'e Weerribben. Winterdeis wurdt de soarte yn hieltiten gruttere oantallen en yn in grut diel fan it lân sjoen, mar de bêste lokaasjes lizze yn it noardeasten: it Lauwersmargebiet en fierder it easten fan Fryslân, de Noardeastpolder, de Rânemar, Drinte en súdeastlik Grinslân. 

## Iten
Lykas de knobbelswan binne de kloekswannen plante-iters. Se gerskje minder as de knobbelswannen en sykje mear nei wetterplanten.

## Fuortplanting

Kloekswannen bliuwe har hiele libben by deselde partner. It brieden begjint ôfhinklik fan it klimaat yn it briedgebiet yn april of maaie. It wyfke leit 4-9 aaien dy't nei sa'n moanne brieden útkomme. De jongen kinne nei sa'n 2,5 moanne fleane, mar bliuwe noch de hiele winter by harren âlden.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Lytse swan

De **lytse swan** (*Cygnus columbianus*) is in 127 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De fûgel is hielendal wyt en liket krekt op de Kloekswan mar is wat lytser. Der binne twa ûndersoarten fan dizze swan. De *Cygnus columbianus columbianus*, dy't yn Noard-Amerika foarkomt, en de *Cygnus columbianus bewickii*, dy't yn Jeraazje foarkomt. De ûndersoarten wurde ek noch wol sjoen as ferskillende soarten.

## Cygnus columbianus bewickii
De Lytse swan briedt op de Siberyske toendra en oerwinteret by de Noardseekust en yn Grut-Brittanje. Oare groepen Lytse swannen oerwinterje by de Kaspyske See, by it Aralmar en yn East-Aazje.
De fûgels fan de populaasjes yn it easten fan Ruslân, dy't yn Sina en Japan oerwinterje, wurde ek wol as in (tredde) ûndersoarte sjoen, de 
*Cygnus columbianus jankowski*.

It wyfke leit 3-4 aaien yn in bult fan plantemateriaal flakby iepen wetter.

Yn de simmer bestiet it iten meastens út wetterplanten dy't se ûnder it swimmen ite. Under de trek meie se graach gerskje yn de greiden. Wylst de swannen oerwinterjen yn de Waadsee ite se ek wol skelpdieren.

## Cygnus columbianus columbianus
De Cygnus columbianus columbianus ferskilt yn úterlik fan de Cygnus columbianus bewickii trochdat syn snaffel hast hielendal swart is, ynstee fan swart mei giel.
Dizze Lytse swan briedt op de Noard-Amerikaanske toendra yn Alaska en Kanada. De swannen oerwinterje fierder nei it suden fan Noard-Amearika. De fûgels yn it westen oerwinterje oan de westkust, fan it suden fan Alaska oant en mei Kalifornje. De eastlike populaasjes oerwinterje by de Grutte Marren of oan de eastkust fan Marylân oant en mei Florida.

It wyfke leit 4-7 aaien yn in bult fan plantenmateriaal flakby iepen wetter. It pearke bout it nêst en ferdigenet yn grut territorium rûnom it nest.

Yn de simmer bestiet it iten meastens út wetterplanten dy't se ûnder it swimmen ite. Yn de gebieten dêr't se oerwinterje gerskje se ek wol op lânbougrûn.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Spjaltpoatgoesfûgels

De **spjaltpoatgoesfûgels** (*Anseranatidae*) binne in famylje yn it skift fan de goeseftigen (*Anseriformes*). Der is mar ien skaai yn dizze famylje, de spjaltpoatguozzen, mei yn dat skaai ien soarte, de ekstergoes.

Fan de taksonomy út besjoen is it doel fan dizze famylje dan ek allinnich om oan te jaan dat spjaltpoatguozzen net besibbe binne oan oare skaaien fan de goeseftigen. Foar guont fan de primitive fûgelsoarten dêr't bewiis fan fûn is, is der lykwols diskusje oer oft dy ek ta skaaien yn dizze famylje rekkene wurde moatte.

## Klassifikaasje
* *Skift*: Goeseftigen (*Anseriformes*)
** *Famylje*: **Spjaltpoatgoesfûgels** (*Anseranatidae*)
*** *Skaai*: Spjaltpoatguozzen (*Anseranas*)
Kleaster Betlehem

It **Kleaster Betlehem** wie fan 1163 oant 1580 in frouljuskleaster yn Tytsjerksteradiel, in proasdij neffens de regel fan de norbertinessen.

## Skiednis
It kleaster waard likernôch 1163 stifte as frouljuskleaster foar it kleaster Mariëngaard troch Freark fan Hallum, de earste abt fan dat kleaster. Sirka 1235 waard fan it kleaster Betlehem út it kleaster Belbog yn Pommeren stifte,[boarne nedich]  en yn 1242 it kleaster Marije' Grêf. Nei in tebekgong waard it troch Take Aebinga, abt fan it kleaster Mariëngaard ophelle. Hjirby waarden ek de eardere wite klean fan de nonnen ferfongen troch swarte klean. Yn 1580 waard it kleaster sletten, lykas dat mei alle kleasters yn Fryslân barde.

## Lizzing
It kleaster lei yn de klaaihoeke fan Tytsjerksteradiel, yn it noardwesten fan de gemeente. It lei op in terp tusken de Dokkumer Ie, de Aldtsjerkster Feart en it eardere Riedpoeltsje, likernôch op . It hie in weiferbining mei de wei de Dokkumer Ie bylâns.

De namme fan it kleaster bestiet, bastere, noch as de namme fan it buorskip Bartlehiem, dat dêr oan de Dokkumer Ie leit. Op it eardere plak fan it kleaster stean hieltyd noch gebouwen mei de namme *Betlehem*, mar no mei in ferbining mei de Wierewei.

## Sjoch ek
* Kleasters yn Fryslân
Spjaltpoatguozzen

De **spjaltpoatguozzen** (*Anseranas*) binne in skaai yn de famylje fan de spjaltpoatgoesfûgels (*Anseranatidae*). Der is mar ien soarte yn dit skaai: de ekstergoes.

Earder waarden de spjaltpoatguozzen sjoen as part fan de einfûgels, mar wylst Spaltpoatguozzen lykje op guozzen binne se dochs mei de Guozzen net nau besibbe. Der binne dúdlike ferskillen tusken de spjaltpoatguozzen en de einfûgels, wêrûnder de heale swimfluezzen dy't it skaai syn namme jouwe. Nei alle gedachten binne spjaltpoatguozzen nauwer besibbe mei de razerfûgels as mei de Einfûgels.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: Spjaltpoatgoesfûgels (*Anseranatidae*)
** *Skaai*: **Spjaltpoatguozzen** (*Anseranas*)
*** *Soarte*: Ekstergoes (*Anseranas semipalmata*)
Napoleon Bonaparte

**Napoleon Bonaparte** (15 augustus 1769 – 5 maaie 1821) wie in generaal fan de Frânske Revolúsje en wie de liedsman fan Frankryk as Earste Konsul fan de Frânske Republyk fan 11 novimber 1799 oant en mei 18 maaie 1804 en dêrnei as Keizer fan de Frânsen en Kening fan Itaalje ûnder de namme Napoleon I fan 18 maaie 1804 oant 6 april 1814, en noch in kear fan 20 maart oant 22 juny yn 1815. Napoleon wurdt beskôge as in militêr sjeny, en is ferneamd fan it lieden fan in grut tal súksesfolle kampanjes, hoewol't der ek in pear spektakulêre mislearrings tusken sieten. 

Napoleon Bonaparte waard berne yn Ajaccio op it eilân Korsika en stamme út in laach fan patrisjers. Hy gong yn it leger en waard op 1785 artilleryluitnant. By it belis fan Toulon ûnderskiede hy him en waard brigadegeneraal (1794). Yn oktober 1795 krige hy opdracht fan de Konvinsje om in royalistyske opstân del te slaan by Parys. Dat die er mei súkses en yn maart 1796 waard er befoardere ta de rang fan oerbefelhawwer fan it leger dat tsjin Itaalje fjochtsje moast. Yn Itaalje helle hy grutte súksessen; yn 1797 waard de foar Frankryk geunstige Frede fan Campoformio sletten. In dêrop folgjende ekspedysje fan him tsjin Egypte mislearre lykwols; op 1 augustus 1798 waard de Frânske float by Aboekir troch Nelson ferneatige. By it útbrekken fan de *[[Twadde Koalisjekriich]]* kearde Napoleon werom nei Frankryk. Troch de steatsgreep fan 9 novimber 1799 brocht hy it Directoire-regear ten fal. Yn de nije regearing waard Napoleon earste konsul foar 10 jier en wie doe feitlik autokraat. 

Yn de rin fan krekt mear as 10 jier bemachtige er de kontrôle oar it grutste part fan west en sintraal Jeropa troch oerweldiging en troch ferdraggen te sluten, oant syn nederlaach yn de Slach by Leipzig yn oktober 1813. In pear moanne letter waard er ôfset en finzen set op it eilân Elba. In 10 moanne letter kaam er wer oan de macht, dizze tiid stiet bekend as de Hûndert Dagen. Hy waard úteinlik ferslein yn de Slach by Waterloo yn Belgje op 18 juny 1815. Koart dêrnei waard er opnij finzen naam troch de Ingelsen en waard der ferballe nei it eilân Sint-Helena, dêr't er yn 1821 stoarn is.
Feriene Arabyske Emiraten

De **Feriene Arabyske Emiraten** is in lân yn Súdwest-Aazje. De haadstêd is Abû Dabi en de presidint fan de federaasje is sûnt 2004 Sjeik Khalifa bin Zayed Al Nahayan.

## Geografy
### Lizzing
De steat fan Feriene Emiraten leit oan de eastlike kust fan de Arabyske skiereilân, oan de Persyske Golf. It wurdt begrinze troch:
* de Perzyske Golf yn it noarden;
* Oman en de Golf fan Oman yn it easten;
* Saûdy-Araabje yn it suden en westen.

### Lânskip
It lân bestiet út lege flakten by de kust dy't oergean yn sândúnen en woastinen fan de Rub-al-Kaly, nei it easten ta wurdt it berchiger en rikt it Al-Hajarberchtme oant 1100 meter. Yn it hite en skrokke klimaat is fegetaasje allinnich mooglik troch yrrigaasje. Trekpleister foar it toerisme is allinnich it emiraat Sjardja 

## Skiednis
De sân emiraten waarden nei iuwen fan konflikten yn de 19e iuw twongen troch Grut-Brittanje harren definsje en bûtenlânske polityk oan de Ingelsen oer te litten. Nei it fertrek fan de Ingelsen yn 1971 hawwe de emiraten harren ta in federaasje oansletten. Neffens de grûnwet foarme de sân emirs de Opperste Rie en kieze út harren midden in presidint. 

## Polityk
Sân emiraten foarmje de uny: 
* Abû Dabi
* Adjman
* Dûbai
* Fûdjeira
* Oem al-Keiwein
* Ras al-Chaima
* Sjardja

De uny hat gjin demokratysk systeem, mar de libbensstandert is ien fan de heechsten yn de wrâld.

## Demografy
### Befolking
It persintaazje fan lânseigen befolking, meastepart Arabieren fan Bedûynske komôf, is lyts, mar de lân begastet in tige grut tal fan bûtenlânske wurkers, foaral út Aazje.

## Ekonomy
It machtichste en rykste fan de emiraten is Abû Dabi, wylst Dûbai ferneamd is as in aktyf ynternasjonaal hannelssintrum. De grutte rykdom fan it lân ûntsprút oan de oalje; nei Saûdy-Araabje en Irak binne de Emiraten de grutste produsint fan oalje.
Krúsbrekken

De **Krúsbrekken**, of *Tersoalster Brekken*, is in krúsfoarmich marke yn de gemeente Boarnsterhim, yn 'e neite fan it doarp Tersoal.

De Krúsbrekken wurde foarme troch de krusing fan de Tersoalster Sylroede en de Bangafeart mei de ferbining tusken de Flânsumer Feart en de eardere Tersoalster Opfeart en Mûntsjefeart. It krúspunt leit likernôch op     .

De namme tsjut oan dat it wetter mooglik ûntstien is by in trochbrek fan in dyk, dat dan de Griene Dyk west hawwe moat. It wiidste part fan de Krúsbrekken is lykwols de eastlike earm, dy't likernôch mei de dyk parallel rint. Troch de oerhearskjende westewyn slacht de wâl oan de eastkant fan dy earm stadichoan ôf sadat de Krúsbrekken oan dy kant geandewei grutter wurdt.

Earder kaam ek de Sâlte Grêft út yn de Krúsbrekken. Hjoed de dei binne alle útgongen ôfsluten of ferdwûn, útsein de noard-súdferbining troch de Bangafeart en de Tersoalster Sylroede. Dy ferbining is ek part fan de rûte fan De Krite troch. It part fan de Krúsbrekken tusken de Sâlte Grêft en de Flânsumer Feart is part fan de grins fan de himrik fan Jirnsum.
Titus (keizer)

**Titus** (*Latyn: Titus Flavius Vespasianus*; 30 desimber 39 - 13 septimber 81) wie in Romeinske keizer. Hy hie syn regearperioade fan 79 oant 81 nei Kristus. 

## Skiednis
Under keizer Nearo tsjinne hy as militêr kommandant yn Brittania. Yn 67 gie er mei syn heit Fespasianus nei it easten om de Joadske Rebelje del te slaan. Yn 69, it saneamde Fjouwerkeizerjier gie Fespasianus nei Rome om de macht te gripen. Titus bleau yn Judea om de opstannelingen te ferslaan. Dit slagge him in jier letter. Titus soarge der foar dat de timpel yn Jeruzalim ôfbaarnd waard en de minorrah dêrút meinaam waard nei Rome. Nei de dea fan syn heit op 24 juny 79 folge hy him op mar hy regearde mar twa jier. 

*Leafhawwer fan de minske* neamde syn folk him. Under syn koarte regearperioade makke hy de útbarsting fan de Fesuvius mei, dy't yn 79 Pompeï ûnder in dikke lavalaach bedobbe. It jier derop wie der in pest-epidemy en waard in grut part fan Rome troch in grutte brân ferwoastge.
Mar yn 80 makke hy ek de bou ôf fan it *Amphiteatrum Flavium*, dêr 't syn heit mei begûn wie. It waard letter ferneamd ûnder de namme *[[Kolosseum]]*. Titus ferstoar oan in sykte.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Titus (79-81), yn ''DIR'' (2004), (Ingelsk).
Jacobus Fruytier

**Jacobus Fruytier** (Middelburch, 5 juny 1659 - Rotterdam, 23 maaie 1731) wie in grifformeard predikant.
Hy wie predikant yn Aardenburch (1681-1688), Dirksland (1688-1691), Flissingen (1691-1695), Middelboarch (1695-1700) en Rotterdam (1700-1731). Hy wie Voetiaan en in fertsjinwurdiger fan de Fierdere Reformaasje.

## Bibliografy
Inkelde boeken skreaun troch Jacobus Fruyter:

* *Gerigt-handelingen van den Alderhoogsten Godt met Zyn Volk van Nederland* (Rjochthanjen fan de Alderheechste God mei Syn folk fan Nederlân) (1707)
* *Sions Worstelingen* (It wrakseljen fan Sion) (1715)
* *Salomons Raedt aen de Jeugt*. (De rie fan Salomo oan it jongfolk) (1725)
* *Groot Voorregt van de Christen Kinderen* (Grut foarrjocht fan Kristenbern) (1726) - Dit boek is in ferhanneling oer it bibelfers út it lêste part fan 1 Korinthe 7 : 14: “Want oars soene jimme bern ûnrein wêse, mar no binne hje hillich”.

## Ferskaat
Yn Apeldoarn is in reformatoaryske skoallemienskip nei him neamd, de *Jacobus Fruytier Scholengemeenschap* (mei dependânses yn Uddel en Rijssen.
Swannen

De **swannen** (*Cygnus*) is in skaai út de famylje fan de einfûgels (*Anatidae*). Swannen binne de grutste wetterfûgels ûnder de einfûgels. It binne liddige fûgels, mar de lange nekke jout harren dochs wat sierliks. De soarten op it noardlik healrûn binne hielendal wyt, mei swarte poaten. Op it súdlik healrûn libje twa soarten mei swarte fearen: de swarte swan en de swartnekke swan.

It skaai bestiet út de nijkomende soarten:


## Klassifikaasje
* *Famylje*: einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **swannen** (*Cygnus*)
*** *Soarte*: kloekswan (*Cygnus cygnus*), briedt op Yslân en yn Noard-Jeraazje; oerwinteret súdliker yn Jeropa en Aazje.
*** *Soarte*: trompetswan, (*Cygnus buccinator*) is in Noard-Amerikaanske soarte besibbe oan de Kloekswan (en soms ek wol sjoen as deselde soarte).
*** *Soarte*: lytse swan, (*Cygnus columbianus*) is in yn ferhâlding lytse soarte swan dy't meastens ûnderferdield wurdt yn twa ûndersoarten.
**** *Cygnus columbianus columbianus* ("fluitswan") is de Noard-Amerikaanske foarm.
**** *Cygnus columbianus bewickii* is de foarm dy't foarkomt yn Jeraazje.
*** *Soarte*: swarte swan, (*Cygnus atratus*) is de swan dy't foarkomt yn Austraalje en troch de minsk ek yn Nij-Seelân ynfierd is.
*** *Soarte*: swartnekkeswan (*Cygnus melanocoryphus*) is de swan dy't foarkomt yn Súd-Amearika
*** *Soarte*: knobbelswan (*Cygnus olor*) is de meast foarkommende soarte yn West- en Sintraal Jeropa.

## Keppeling om utens
*
Ekstergoes

De **ekstergoes** (*Anseranas semipalmata*) is in frjemde soart yn it skift fan de goeseftigen. De soart wykt sa ôf fan de rest fan de fûgels dat er yn in eigen famylje set is, de spjaltpoatgoesfûgels. De twa oare famyljes binne de Razerfûgels en de Einfûgels. Hoewol de ekstergoes in protte op in goes liket is er nei alle gedachten mear besibbe oan de razerfûgels. De Ekstergoes is goed wer te kennen oan syn swart en wite dek en syn giel-oranje poaten. 

Ekstergouzzen komme foar yn Noard-Austraalje en yn it suden fan Nij-Guinea. Se binne te finen yn iepen lân mei wetter, sa as wetterflakten en sompen. It nêst makket de Ekstergoes op de grûn. Yn it nêst wurde sa'n 5-14 aaien lein. De Ekstergoes briedt yn koloanjes. As ienigste fûgel yn it skift is de Ekstergoes gewoan om syn jongen in skoft te fuorjen, wylst by alle oare soarten goeseftigen de jonge pykjes sels harren iten byinoar skarrelje moatte.
Doejongeftigen

De **doejongeftigen** of **doejongdieren** (*Dugongidae*) foarmje in famylje yn it skift fan de seekij (*Sirenia*). Der is op it stuit mar ien skaai yn dizze famylje, de doejongs, mei yn dat skaai ien soarte, de doejong.

Doejongeftigen hawwe, oars as lamantyneftigen mar krekt as oare sûchdieren, sân halswringen. Harren sturten hawwe in fiskeftige foarkfoarmige sturtfin.

Njonken de doejongs wurde ek de, útstoarne, grutte seekij ta dizze famylje rekkene.

## Klassifikaasje
* *Skift*: seekij (*Sirenia*)
** *Famylje*: **doejongeftigen** (*Dugongidae*)
*** *Skaai*: doejongs (*Dugong*)
*** *Skaai*: †grutte seekij (*Hydrodamalis*)
Ryk (taksonomy)

In **ryk** is yn de taksonomy it heechste nivo fan taksa. Under it ryk komt it nivo fan de stamme.

## Oarsprong
Lineaus brûkte yn syn *Systema Naturae* it "ryk", yn it Latyn *regnum*, as it heechste nivo fan syn taksonomy. Hy beskreau trije riken, dy't yn syn tiid sjoen waarden as folslein ûnôfhinklik:
* Dieren
* Planten
* Mineralen

## Besibbens
Mei de opkomst fan it idee dat taksa net allinnich oanjoegen dat soarten oerienkomsten hienen, mar ek dat se besibbe binne, en in mienskiplike foarfaar hawwe, is de betsjutting fan it ryk ek wat feroare. Foar mineralen jildt dat nije ynsicht net, dat dy binne weifallen. En om't ek de riken no in wisse sibskip hawwe binne se net mear de alles-omfetsjende taksa, mar mear it heechste nivo fan sibskip.

## Hjoeddeisk
Mei it tafoegen fan foarmen fan libben dy't yn de tiid fan Linnaeus noch net beskreaun wienen is no in nivo mei fiif of mear riken ûntstien:

* De baktearjes (*Bacteria*) - organismen fan sa'n 0,2-5 mikrometer grut, mei in opbou dy't liket op in sel, of somtiden mear sellen, mar dy't gjin selkearn hawwe dy't it DNA byinoar hâldt.
* De protisten (*Protista*) - organismen út ien folsleine sel. Somtiden wurde ek de firussen hjir ta rekkene.
* De planten (*Plantae*) - mearsellige organismen dy't troch fotosynteze enerzjy opnimme kinne, mar harren net ferpleatse kinne.
* De skimmels (*Fungi*) - mearsellige organismen dy't net troch fotosynteze enerzjy opnimme kinne, en harren ek net ferpleatse kinne. Skimmels moatte enerzjy opnimme út oare organismen, of de oerbliuwsels dêrfan.
* De dieren (*Animalia*) - mearsellige organismen dy't net troch fotosynteze enerzjy opnimme kinne, mar harren al ferpleatse kinne. Dieren moatte enerzjy opnimme út oare organismen, of de oerbliuwsels dêrfan.

Dizze opdieling is lykwols net langer in fêst útgongspunt: Ofhinklik fan de ynsichten kinne de organismen yn noch mear riken opdield wurde. Om de besibbens tusken guon fan de riken oan te jaan wurde ek bopperiken definiearre. Der is lykwols gjin nij nivo definiearre foar it takson fan alle Organismen.
Stamme (taksonomy)

In **stamme** is yn de taksonomy it twadde nivo fan taksa. Boppe de stamme komt it nivo fan it ryk; ûnder de stamme komt it nivo fan de klasse.

Net alle stammen binne lyk. De Lidpoatigen (*Arthropoda*) is in stamme mei hast in miljoen soarten; de Krânsdierkes (*Cycliophora*) is in stamme mei mar ien soart. Foar presyzere oantsjutting fan de sibskip op dit nivo wurde ek *boppestammen* of *ûnderstammen* definiearre. By Linnaeus hjit dit nivo yn it Latyn *Phylum*.
Krânsdieren

De **krânsdieren** of **krânsdierkes** (Latynske namme: *Cycliophora*) foarmje in stamme fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), de boppestamme fan 'e oermûnigen (*Protostomata*) en it rangleaze takson fan 'e platwjirmeftigen (*Platyzoa*). Dizze stamme omfiemet mar trije soarten fan mikroskopysk lytse, wringeleaze, rjusellige organismen, dy't pas yn 1995 wittenskiplik beskreaun waarden.

## Beskriuwing
Yn 1995 waard troch de biologen Reinhardt Kristensen en Peter Funch in bistke beskreaun dat yn 'e sechtiger jierren troch Tom Fenchel fûn wie en op 'e hierkes by de bek fan 'e Noarske kreeft (*Nephrops norvegicus*) libbe. Ut 'e beskriuwing die bliken dat dit bistke folslein oars wie as alle oare bekende dieren, en dat it yn net ien fan 'e besteande taksonomyske stammen ynpast wurde koe. Dêrom waard foar dizze nije diersoarte ek in nije stamme definiëarre, de *Cycliophora* of krânsdieren.

Krânsdieren hawwe in soarte fan sûchnap oan 'e efterkant fan it lichem, dêr't se har mei fêsthechtsje oan 'e hierkes op 'e bek fan 'e kreeft. Se kinne har wol fuortbewege, mar net mear as hiel stadich. Har lichem is sekfoarmich, mei oan 'e foarkant in bûtenproporsjoneel grutte mûle-iepening dy't foarsjoen is fan in rûnte of "krâns" (dêrfandinne de namme) fan behurde "toskjes". Krânsdieren kinne likernôch 0,35 mm grut wurde, wêrby't de mantsjes dwergen binne yn ferliking mei de wyfkes. De mantsjes beskikke net iens oer in spiisfertarringsstelsel, en tsjinje inkeld om 'e wyfkes te befruchtsjen.

Krânsdieren libje fan 'e lytsere, yn it wetter omdriuwkeljende itensdieltsjes dy't frijkomme as de kreeft syn proai lytsman makket. Om't se de kreeft gjin inkele lêst besoargje, wurde se net sjoen as parasiten, mar as kommensalisten. Nei't der krânsdieren by de Noarske kreeft fêststeld wiene, waarden se letter ek ûntdutsen by de  Amerikaanske kreeft (*Homarus americanus*) en de Jeropeeske kreeft (*Homarus gammarus*). It die bliken dat it om trije ferskillende soarten gie, mar de soarte dy't foarkomt op 'e Jeropeeske kreeft hat noch gjin wittenskiplike namme krigen.

## Stamme-opbou
Symbions

De **symbions** (Latynske namme: *Symbion*) foarmje in skaai fan 'e boppestamme fan 'e oermûnigen (*Protostomata*), it rangleaze takson fan 'e platwjirmeftigen (*Platyzoa*) en de stamme fan 'e krânsdieren (*Cycliophora*). Binnen de klasse fan 'e krânsdieren (*Eucycliophora*), it skift fan 'e symbions (*Symbiida*) en de famylje fan 'e symbions (*Symbiidae*) is dit skaai monotypysk (d.w.s. dat dy nivo's inkeld dit skaai omfiemje).

Symbions binne mikroskopysk lytse, wringeleaze, rjusellige organismen, dy't pas yn 1995 wittenskiplik beskreaun waarden troch de biologen Reinhardt Kristensen en Peter Funch. Der binne trije soarten fan bekend, al is ien dêrfan sa koartby ûntdutsen dat er noch gjin wittenskiplike namme hat. Symbions komme foar op 'e hierkes by de bek fan ferskate kreeftesoarten, dêr't se libje fan 'e lytsere, yn it wetter omdriuwkeljende itensdieltsjes dy't frijkomme as de kreeft syn proai lytsman makket. Om't se de kreeft gjin inkele lêst besoargje, wurde se net sjoen as parasiten, mar as kommensalisten.

## Soarten
Lamantyneftigen

De **lamantyneftigen** of **lamantyndieren** (*Trichechidae*) binne in famylje fan grutte wettersûchdieren út it skift fan 'e seekij. Der is mar ien skaai yn dizze famylje, de lamantinen, mei yn dat skaai trije soarten.

Fan 'e taksonomy út besjoen is it doel fan dizze famylje dan ek allinnich om oan te jaan dat lamantinen net besibbe binne oan oare skaaien fan 'e seekij. 

## Klassifikaasje
* *Skift*: seekij (*Sirenia*)
** *Famylje*: **lamantyneftigen** (*Trichechidae*)
*** *Skaai*: lamantinen (*Trichechus*)