open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Bolle fan Amersfoart

**De Bolle fan Amersfoort** is in byld yn de stêd Amersfoart op de rotonde Flierbeeksingel/Kamp
fan byldzjend keunstner Thijs Trompert foar it Elizabeth ferpleechhûs.
 
## Histoarje
Yn de simmermoannen fan 2006 waard yn Amersoort de manifestaasje Urban Wijland hâlden. Foar dit projekt makke keunstner Trompert fan sloophout ‘De Bolle’. It byld kaam tydlik by it stedhûs oan it Stedhûsplein te stean en stie letter dat jier ek noch by Keunstkavel yn de stedswyk Vathorst. Yn septimber 2006 kocht de gemeente Amersfoart it  keunstwurk oan.
Yn novimber 2007 waard  ‘De Stier’ as tydlik bewenner op de rotonde Flierbeeksingel/Kamp te stean. De wykbewenners wienen fuort tige wiis mei it byld mar op 30 july 2009 stutsen fandalen it houten byld yn de brân. De kop wie hielal ôfbaarnd en it tehavene byld koe neffens de keunstner net wer restaurearre wurde en it ‘kastrearde’ bist waard op 11 desimber fan de rotonde helle. 

## Fernijd
Amersfoartske ûndernimmers, ferienings, frijwilligers en de gemeente beslueten jild by elkoar te bringen om keunstner Thijs Trompert in nije ‘Us Bolle’ meitsje te litten fan 'ûnstjerlik' stiel. It nije byld waard 5 meter heech en 8.000 kilo swier en moat in statement wurde tsjin fandalisme yn de stêd. Der binne leafst 30 rôlen lasktried, fan 15 kg it stik, yn ferwurke. In pear hûndert minsken hawwe fan de mooglikheid gebrûk makke om har ‘ferivigje’ te litten mei Us Bolle troch tsjin kostpriis it stikje tekst graveare te litten op in stikje stiel fan ‘De Bolle’. 
In seleksje:
*Vanuit de schroothoop herrijs je in stevig staal!*
*Stoere stier wat sta je hier sterk!*
*Fier ben ik en niet meer klein te krijgen*
*Ik kwam en ik zag en ik overwon!*
*Nu ben ik net zo onverwoestbaar als de Kei!*
*Een mooi beeld schets zichzelf…*
*Gestaalde kracht, karakter met kloten. Amersfoorts nieuwe pracht, de kei is van zijn plaats gestoten.*
;Bollebal
Meidat de Amersfoarters tige wiis wienen mei it âlde byld waard fan de pleatsing fan de nije bolle in spektakel makke yn de foarm fan in ‘Bollebal' (Het Stierenbal) op snein 27 maart 2011, de earste snein fan de maitiid. De bolle kaam doe werom nei syn greide (rotonde) op de râne fan de histoaryske binnenstêd, krekt bûten de âlde stedspoarten. Sa’n 60 ‘bollelûkers’ lûke it byld der hinne, wêrnei’t it fêstsetten waard. De staasje ferrûn yn ‘Pamplona-styl’ trochdat de lûkers yn in wite broek en shirt mei reade sjaal de bolle op in karre lûke nei syn greide mei in read-kleurjende arena der omhinne. De rook fan Argentynske briedlappen en oksesturtesop en it oansjen fan fjoerkuorren en fakkels wachte de bolle op. Ut de fierte kaam lûd: De bolle komt der oan! Oan de kant fan de arena stiet in poadium. Amersfoarters wiene dêrnei yn de gelegenheid in minút lang eat te sjongen, foar te dragen of te fertellen oer de bolle en artysten makken der in feest fan.

## Sjoch ek
* De Wytsing


Ofbyld:Amersfoart De Bolle 69.JPG
Ofbyld:Amersfoart De Bolle 65.JPG
Ofbyld:Amersfoart De Bolle 66.JPG
Ofbyld:Amersfoart De Bolle 58.JPG
Sjetlân

* Sjetlâneilannen: In eilannegroep, histoarysk greefskip en bestjoerlik distrikt (*council area*) yn it noarden fan Skotlân
* Sjetlânpony: In pony út Skotlân
Sjetlâneilannen

De **Sjetlâneilannen** (Skotsk-Gaelysk: *Sealtainn*, Ingelsk: *Shetland Islands*) binne in eilannekloft yn de Atlantyske Oseaan, noardlik fan it fêstelân fan Skotlân. De eilannen berinne in oerflak fan 1.426 km²; it haadeilân Mainland beslacht dêrfan in twa treddepart. It plak Lerwick op Mainland is it bestjoerlike sintrum fan de Sjetlâneilannen. Yn 'e mande mei de súdliker leine Orkney-eilannen foarmje de Sjetlâneilannen de Noardlike Eilannen fan Skotlân. Sûnt 1975 is Sjetlân fierders ek ien fan 'e Skotske riedsgebieten.

## Geografy
De hiele eilannekloft bestiet út likernôch 100 eilannen dêr't fyftsjin fan bewenne binne. Op dy fyftjin bewenne eilannen wenje om ende by 23.167 minsken yn 2011, dêr't 17.750 fan op it haadeilân Mainland wenje (2005).

De oare bewenne eilannen binne:
* Bressay (400 ynwenners)
* Burra
* Fetlar (60 ynwenners)
* Foula
* Muckle Roe
* Papa Stour
* Trondra
* Unst (806 ynwenners)
* Vaila
* Whalsay (sa. 1.000 ynwenners)
* Yell (sa. 960 ynwenners)

By de eilannen yn de Sjetlânkloft wurde ek rekkene: Fair Eilân yn it suden, en Housay en Bruray yn de Out Skerries yn it easten. 

De Sjetlâneilannen steane bekend om de grutte koloanjes seefûgels dy't dêr te finen binne. Under oare de seepappegaai en Mallemok briede der yn grutte oantallen. De eilannekloft leit op deselde breedtegraad (60° NB) as de súdpunt fan Grienlân, Kaap Farwel.

## Skiednis
Yn de begjin fan de Midsiuwen waarden de eilannen beset troch Wytsingen; de spoaren fan harren oanwêzigens binne noch oeral te sjen. Sjetlân waard yn 1472 by Skotlân foege as ûnderdiel fan in keninklike breidskat.

Op de Sjetlâneilannen stean in protte oerbliuwsels út eardere tiden. Alde forten lizze ferspraat oer de eilannen en kinne besichtige wurde. Yn Jarlshof op Mainland is in doarp út de Brûnstiid opgroeven. 

## Literatuer
* :*Die Orkney und Shetland-Inseln : Landschaft und Kultur im Nordatlantik*. DuMont, Keulen 1989, 298 siden (DuMont Kultur-Reiseführer) ISBN 3-7701-2174-0
* : *The windswept isles: Shetland and its people*. Londen: Gifford, 1977. (328 siden)

## Keppeling om utens

* Webside fan de Rie fan de Sjetlâneilannen
* Visit Shetland op de webside fan *Visit Scotland*
Biljetletter

**Biljetletters** waarden brûkt by it meitsjen fan affysjes yn heechdruk. Se wienen meastentiids makke fan kops hurdhout, bygelyks kersehout. Yn it earstoan waarden biljetletters mei de hân snien. Sûnt de njoggentjinde iuw waarden se freesd mei in mal en in pantograaf. De iere, ryk fersierde biljetletters wiene metalen plaatsjes, op hout monteard: de saneamde opsleine letters.

It korps wurdt net yn punten mar yn sisero of augustyn oanjûn. Hast alle biljetletters mjitte 8 augustyn (± 3,6 sm) of grutter, hoewol't lytsere korpsen ek foarkomme.

Nei de Twadde Wrâldoarloch is it brûken fan biljetletters weromrûn troch de opkomst fan offset en printsjen. Yn Nederlân binne no amperoan noch drukkerijen dy't biljetletters kommersjeel tapasse. Yn grafyske museums (bygelyks yn Museum De Jouwer ) en wurkplakken en by kontribuanten fan de Stichting Drukwerk yn de Marzje wurde se noch wol op lytse skeal tapast.
Antibioatikum

It klassike begrip **antibioatikum** bestiet út stoffen fan organyske oarsprong dy't sykteferwekkers (benammen baktearjes yn it lichem) bestride, soks neist gemoterapeutika, stoffen dy't troch de mins op syntetyske wize makke binne. Tsjintwurdich wurdt dat ûnderskied net mear makke en wurdt by alle stoffen dy 't oan minsk en bist tatsjinne wurde kinne om bakteriële ynfeksjes te bestriden sprutsen oer antibioatika. Mei de term gemoterapeutika wurde tsjintwurdich spesifyk anty-kankermiddels bedoeld, de sytostatika. Middels dy't sykteferwekkers deadzje dy't net yn it lichem mar op de hûd of op bygelyks wurkblêden sitte, wurde desinfektantsia of antiseptika neamd.

Der binne twa wichtige groepen antibioatika: de bakteriside of baktearjedeadzjende, en de bakteriostatyske of baktearjeremjende, dy't de groei foarkomme. Foar in bakteriside wurking (bg. by penisillinen) is groei fan de baktearje soms needsaaklik. Soksoarte middels kinne, alteast teoretysk besjoen, better net mei in antibioatikum út de bakteriostatyske groep (lykas de tetrasyklinen) kombinearre wurde.

## Skiednis
It earste antibioatikum penisilline waard yn 1928 troch Alexander Fleming ûntdekt as de wurksume stof ôfskieden troch in bepaalde penseelskimmel, *[[Penicillium notatum]]*. Pas yn 1941 ferskynden de earste publikaasjes fan tapassing op minsken. Letter kaam dêr it streptomysine noch by, en ferskate ôflate middels. 

De ûntdekking fan antibioatika as penisilline betsjutte in trochbrek yn de bestriding fan sykteferwekjende baktearjen, en der waard dan ek oer sprutsen as 'in wûndermiddel', dat in grutte effektiviteit kombinearre oan lytse bywurkings (yn de measte gefallen).

## Resistinsje tsjin antibioatika
It brûken fan antibioatika kin resistinsje jaan, de baktearjes wurde minder gefoelich foar it middel. Resistinsjes trede foaral op wannear 't in soad baktearjes fan in beskate soarte mei it middel yn oanrekking komme, en benammen wannear 't it middel net heech genôch dosearre is, of as it antibioatikum net genôch op it plak fan de ynfeksje oankomt, bygelyks yn in abses.

By in te koarte behanneltiid ûntwikkelje guon mikro-organismen, bygelyks de soarte fan mykobaktearium tuberkuloasis en de MRSA, in ûngefoeligens foar in antibioatikum, nettsjinsteande dat se in effektive konsintraasjes fan it brûkte antibioatikum te fernearjen krije.

De moderne genêskunde is hieltyd tebekhâldender mei it foarskriuwen fan antibioatika, om dêrmei de kâns op ûntstean fan resistinsjes lytser te meitsjen.

## Wrâldwiid gebrûk
De konsumpsje fan antibioatika ferskilt bot tusken lannen. It WHO-rapport oer surveillânse fan antibioatikagebrûk dat yn 2018 publisearre waard, analysearre gegevens út 2015 fan 65 lannen, metten yn definiearre deistige doases op 1.000 ynwenners op in dei. Mongoalië hie de heechste konsumpsje mei in persintaazje fan 64,4. Bûrûndy hie it leechste mei 4,4 persint. Amoksiilline en amoksiilline/klafulaansoer (© Augmentin) waarden it meast konsumearre.

## Keppeling om utens
* ''The Aftermath of Penicillin'' (oer de skiednis fan antibioatika)
* European Surveillance of Antimicrobial Consumption (ESAC) : projekt oer antybioatikumgebrûk yn Europa
Bridgetown

**Bridgetown** is de haadstêd fan it Karaïbyske eilân  Barbados. De stêd hat sa'n 7000 ynwenners, de stedekloft hat likernôch 96.000 ynwenners.

## Ekonomy
De havenstêd Bridgetown is in wichtich finânsjeelsintrum foar West-Ynje. Der binne in tal grutte banken festige.
Ek de *[[Barbados Stock Exchange]]* húsmannet dêr, ien fan de meast belangrike oandielebeurzen yn it Karibysk gebiet.

Fierders is it toerisme wichtich foar de ekonomy en wurdt der rum, sûker en melasse makke.

## Ut de skiednis
Bridgetown waard yn 1628 stifte as Britske koloanje mei de namme *Town of Saint Michael* (stêd fan St.-Michael). Foar dy tiid wennen dêr fermoedlik Arowakyndianen mar dy wienen doetiids al ferdwûn. Wol wie der noch in primitive brêge oer de rivier. Dêrom krige de nije stêd de bynamme *Bridgetown* dat nij ferrin fan tiid de offisjele namme waard.
Fan 1800 oant 1885 wie Bridgetown de haadstêd fan de Britske Boppewynske Eilannen. Yn 1966 waard Barbados ûnôfhinklik.

## Berne yn Bridgetown
* Robyn Rihanna Fenty of yn 't koart *Rihanna*, sjongster
* Obadele Thompson, sprinter
* Arthur Barclay, in eardere presidint fan Libearia
* Ryan Brathwaite, atleet

## Keppelings om utens
*  Histoaryske ynformaasje Bridgetown - Barbados postal service
*  Bridgetown wichtich yn de Nije Wrâld - The UNESCO World Heritage Centre
Baktearje

**Baktearjen** (wittenskiplike namme: **Bacteria**, iental Bacterium) binne (iensellige) mikro-organismen, dy't sa lyts binne dat se allinnich ûnder in mikroskoop te sjen binne. In wichtige eigenskip fan baktearjen is, dat se har hurd fermearderje kinne. In baktearje is in prokaryoat en hat dus gjin selkearn. It erflike materiaal sweeft om yn it sytoplasma. It DNA bestiet meastal út mar ien ringfoarmich gromosoam, faak beselskippe troch ien of mear plasmiden, dy't ek genetyske ynformaasje befetsje. Baktearjen kinne ûnderling plasmiden útwikselje (konjugaasje), wêrtroch't se rekombinearje. Sa ûntsteane allegeduerigen nije bacterievariëteiten.

De Bakteria waarden eartiids Eubakteria neamd. Yn it algemiene spraakgebrûk wurdt meastal gjin ûnderskied makke tusken Bacteria ("gewoane" baktearjen) en Archaea (oerbaktearjen), dy't tegearre de groep *prokaryoaten* foarmje. Yn de taksonomy foarmje de Bakteria lykwols in ôfsûnderlik *Ryk* of *Domein*.

Blaualgen of blauwieren, dy't gjin echte algen of wieren binne mar syanobaktearjen, hearre ek ta de prokaryoaten.

## Algemien
Baktearjen binne hast rûnom te finen. Fierwei de measte baktearjen binne net skealik foar de gesondheid. In soad baktearjen dogge tigenuttich wurk, bygelyks yn de terms. Ek wurde se ynsetten yn de yndustry om bygelyks bepaalde soarten ôffal ôf te brekken of om medisinen te meitsjen.

De measte baktearjen binne sa'n 1–5 µm (0,001-0,005 mm) lang. De grutte kin per soarte lykwols frijwat farieare. De parasitêre baktearje Rickettsia kin 0,1 μm (0,0001 mm) mjitte, wylst de "swervel-itende" reuzebaktearje *[[Thiomargarita namibiensis]]* ôfmjittingen oant 750 mikrometer (0,75 mm) berikke kin. Baktearjen binne de lytste organismen dy't noch mei in ljochtmikroskoop waarnimber binne.
Rebekka Kadijk

**Rebekka Kadijk** (Werkendam, 16 juny 1979) is in earder Nederlânske follybalster en strânfollybalster. Mei ferskate partners waard Kadijk njoggen ris Nederlânsk kampioen by it strânfollybal. Ek kaam hja út op de Olympyske Spullen fan 2000, 2004 en 2008.

## Libben
Earst rjochte Kadijk har op it follybal, har follybalkarriêre begûn yn 1992 by *Foranto Werkendam*. Fierder hat hja spile foar *Sliedrecht Sport*, *Cornix Schelle* (Belgje) en *AMVJ*. Yn 1995 makke hja diel út fan de nasjonale jeugdseleksje. Fan 1997 ôf foarme hja mei har suster Debora in strânfollybalduo. It duo waard tusken 1997 en 2000 alle jierren Nederlânsk kampioen en helle op de Europeeske kampioenskippen in sulveren (1998) en in brûnzen medalje (2000). Op de Olympyske Spullen fan 2000 hie it duo gjin súkses, de twa wedstriden dy't spile waarden, giene beide ferlern. Debora Kadijk besleat nei de Spullen op te hâlden. Rebekka Kadijk rjochte har fan 2001 ôf allinne op it strânfollybal en gie fierder mei Marrit Leenstra. 

Leenstra en Kadijk waarden yn 2001, 2002 en 2004 Nederlânsk kampioen, stiene yn 2002 yn de finale fan it Europeesk kampioenskip en wûnen yn 2003 in World Cup yn it Sineeske Lianyungang. Op de Olympyske Simmerspullen fan 2004 waard it duo lykwols sûnder in oerwinning te heljen útskeakele yn de groepsfaze. Mei har nij partner waard Kadijk yn 2005, 2006 op 'e nij Nederlânsk kampioen en waard yn deselde jierren op it Europeesk kampioenskip in twadde plak berikt. Mei Mooren pleatste Kadijk har foar de Olympyske Simmerspullen fan 2008. Ek by dy Spullen hie Kadijk gjin súkses, beide wedstriden yn de groepsfaze waarden wer ferlern.

Kadijk makke op 21 oktober 2008 bekend dat se ophâld mei strânfollybal.

## Persoanlik
Kadijk studearre kommersjele ekonomy en is troud mei Richard de Kogel, dy't ek aktyf is as strânfollyballer. Tegearre hawwe se in soan. 

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske follyballers
Francien Huurman

**Francien Huurman** (Pijnacker, 18 april 1975) is in Nederlânske follybalster.

Francien Huurman hat in protte ûnderfining op it mêd fan follybal, yn 1997 spile hja har earste wedstriid foar Oranje. Francien Huurman spile koart dêrnei, op it wrâldkampioenskip fan 1998, fuort al har earste grutte toernoai, De ploech waard doe sânde fan de sechstjin dielnimmende lannen. Huurman hat dan ek in soad ynterlannen spile foar de Nederlânske ploech, nammentlik 382 (15-11-2010). Hja hat ferskate súksessen helle, sa waard der yn 2007 op it grutte World Grand Prix ûnferwachts goud helle. Op it Europeesk kampioenskip 2009 yn Poalen waard der in sulveren medalje helle, Itaalje wie yn de finale mei 3-0 te sterk. Op it Wrâldkampioenskip yn 2010 waard de ploech alfde fan de 24 dielnimmende lannen. 

Nei de sulveren medalje yn Poalen yn 2009 besleat Huurman om net mear foar in follybalklup te spiljen, hja woe har folslein rjochtsje op de Nederlânske ploech. Hja rjochtet har mei de ploech op de Olympyske Simmerspullen fan 2012 yn Londen. Huurman hat ûnder oare foar de folgjende klups spile: *Hisamitsu Springs* (Japan), *Famila Imola, Figurella Firenze, Omnitel Modena* (Itaalje), VC Nesselande, TVC Amstelveen en Network Pijnacker. 

## Clubs

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske follyballers
Santo Domingo (Dominikaanske Republyk)

**Santo Domingo** (Spaansk: *Santo Domingo de Guzmán*) is de haadstêd fan de Dominikaanske Republyk. De stêd waard stifte op 4 augustus 1496 troch de Spaanske gûverneur Don Bartolomé Colón, en hat 3.166.000 ynwenners (2001). Fan 1936 oant 1961 hjitte de stêd offisjeel 'Ciudad Trujillo', nei de diktator Rafael Leónidas Trujillo.

## Keppeling om utens
* Santo Domingo yn it Nederlânsk
Marigot

**Marigot** is it haadplak fan it Frânske part fan it eilân Sint Maarten. It plak is in frije haven. Yn 2006 wennen der 5700 minsken.

Marigot waard haadstêd ûnder it regear fan Loadewyk XVI. Dy liet it Fort St. Louis bouwe op in hichte by Marigot Bay. It is noch altyd it wichtichste gebou fan Marigot.

## Keppelings om utens
*  Site de l'Office de tourisme de Saint-Martin.
*  Website of the tourist office of St. Martin.
Brazzaville

**Brazzaville** is de haadstêd fan de Republyk Kongo en leit oan de rivier de Kongo (mei in haven), rjocht foar Kinsjasa, de haadstêd fan it buorlân Kongo-Kinshasa, oer. De stêd waard yn 1880 boud en is neamd nei Pierre Savorgnan de Brazza, in Frânske ûntdekkingsreizger fan Italjaansk komôf.

De stêd is in "commune" dy't los stiet fan oare gebieten fan de republyk; it wurdt omjûn troch de regio Pool.

## Ferskaat

* Brazzaville leit op mar 1600 meter fan Kinsjasa, de haadstêd fan de Demokratyske Republyk Kongo. Dat is de op ien nei lytste ôfstân tusken twa haadstêden fan selsstannige lannen yn de wrâld; allinne Rome en Fatikaanstêd lizze tichter by elkoar.

## Berne yn Brazzaville
* Fulbert Youlou (19 july 1917), premier en presidint fan de Republyk Kongo

## Partnerstêden
*  Dresden, Dútslân
*  Washington D.C., Feriene Steaten

## Bibliografy
* , *Brazza, A Life for Africa* (2006) ISBN 978-1-4259-1198-0
Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck

**Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck** (ek wol: **Sommelsdijk**) (De Haach?, 20 augustus 1637 - Paramaribo, 19 july 1688) wie gûverneur fan Suriname fan 28 novimber 1683 oant de dei dat er dea dien waard. Hy wie hear fan Sommelsdijk, Plaat, Bommel, Spijk, (ûnder Leardam of yn de Tielerwaard). Van Aerssen wie troch syn wiif, de dochter fan in Frânske militêr, markys fan Châtillon en Saint André Montbrun, teffens baron fan Bernière yn Basois. De Van Aerssens hearden by de meast rike famyljes yn de Gouden Iuw.
Antananarivo (stêd)

**Antananarivo** (Frânsk: **Tananarive**) is de haadstêd fan de provinsje Antananarivo en teffens de haadstêd fan Madagaskar. De ynkoarte namme fan de stêd is "Tana".

## De namme
Antananarivo waard om 1625 hinne fanwege kening Andrianjaka stifte. De namme betsjut "stêd fan tûzen minsken", fanwege it tal soldaten dat de stêd beweitsje moast.

Yn 1894 waard it keninkryk Madagaskar in Frânske koloanje. De kolonisten besleaten de haadstêd Antananarivo *Tananarive* te dopen, neffens de Malagassyske gewoante om de earste en lêste wurdlid fan plaknammen net te sizzen. Oant 1960, it jier dat Madagaskar ûnôfhinklik waard fan Frankryk, wie de offisjele skriuwwize dan ek **Tananarive**. Dêrnei waard de âlde namme wer yn eare oannaam.

## Geografy
Antananarivo leit op in lytse 1300 meter hichte op in fan bergen omjûn plato.

Hoewol't de stêd yn de tropen leit, is de trochsneed deitemperatuer fanwegen de hege lizzing 15 graden yn de winter en simmers 22 graden. Nachtfroast is seldsum winterdeis, mar komt wol foar. Temperaturen fan 30 graden en heger binne seldsum yn de simmer.

## Stedebannen
*  Jerevan (Armeenje)
*  Suzhou (Sina)

## Berne
* Claude Simon (10 oktober 1913 - 6 july 2005), Frânsk skriuwer en Nobelpriiswinner

## Besjen wurdich
* Bistetún fan Antananarivo


Ofbyld:Tana Stadion.jpg|Sicht op in part fan de stêd en it stadion
Ofbyld:Antananarivo05.jpg|*Drokke strjitte yn Antananarivo*
File:Antananarivo07.jpg|*Treppen nei it Unôfhinklikensplein*
File:Air Madagascar Office Analakely Antananarivo Madagascar.jpg|*Haadkertier fan [[Air Madagascar]]*
File:Antananarivo Four Roads c1905.jpg|*Antananarivo, 1905*
Ofbyld:Antananarivo03.jpg|*Grimelgrammel fan huzen yn Antananarivo*
Boek (betsjuttingsside)

* boek (dokumint), in boek om yn te lêzen, ynformaasje út te heljen of om te besjen.
* boek (beam), in beammesoarte (sûnt 2015 offisjeel stavere as bûk)
Olympyske Winterspullen 1980

De **Olympyske Winterspullen 1980**, ek wol de XIIIe Olympiade neamd, waarden yn **[[1980]]** yn Lake Placid,  de Feriene Steaten hâlden. Dat wie fan 13 oant en mei 24 febrewaris.

## Akkommodaasjes

## Sporten

Op de Spullen fan 1980 stiene seis sporten op it programma en 38 ûnderdielen ferdield oer 10 dissiplines.
  

## Medaljes

### Medaljespegel

### Fryske medalje

## Dielnimmende lannen
Sânentritich lannen diene mei oan de Spullen. Troch de oankundigde Amerikaanske boykot fan de Simmerspullen dy't letter dat jier yn Moskou hâlden waarden, wie der foarôfgeand oan de Winterspullen al in spannen situaasje tusken de Feriene Steaten en de Sowjetuny. Nettsjinsteande dat wiene de Sowjetuny en harren bûnsgenoaten oanwêzich. 

It tal dielnimmers wie likefolle as by de foarige edysje. De Folksrepublyk Sina, Kosta Rika en Syprus debutearren, Bolivia en Mongoalje makken harren rentree. Sily, Iran, San Marino, Taiwan en Turkije ûntbrutsen yn ferliking mei de foarige kear.

Taiwan boykotte de Spullen sjoen de problemen mei de erkenning troch de Folksrepublyk Sina. 

## Sjoch ek
*Paralympyske Winterspullen 1980

## Keppeling om utens
* IOC webstee oer de Olympyske Winterspullen fan 1980
Ynfeksjesykte

In **ynfeksjesykte** is in sykte by bist of minsk dy't de gasthear skea tabringt en feroarsake wurdt troch de oanwêzichheid fan ien of mear mikro-organismen, lykas in baktearje, in firus, in skimmel, of in ôfwikend aaiwyt, in saneamd prion. It oerdragen fan ynfeksjesykten kin op meardere wizen barre, lykas kontakt mei besmette fiedsel, of dranken, de ynademing fan besmette loft, troch ynsekten, mar ek direkt troch kontakt mei besmette persoanen. Lang net alle ynfeksjesykten binne oerdraachber fan minsk (of bist) op minsk, dit jildt allinnich foar de besmetlike sykten. Besmetlike sykten (of oerdraachbere sykten) ferspriede har troch direkt kontakt mei in yndividu, kontakt mei lichemsfloeistoffen fan ynfektearre yndividuen, of mei foarwerpen dy't besmetten binne troch in ynfektearre yndividu. Ynfeksjesykten kinne ûnderferdield wurde nei de wei wêrlâns se oerbrocht wurde (bygelyks geslachtssykten) of nei it orgaansysteem dêr't se betrekking op hawwe (bygelyks luchtwegen ynfeksjes). Ynfeksjesykten by de minsk dy't (mei) troch besmette bisten oerdroegen wurde, hjitte soönose. De ynfektiviteit beskriuwt it fermogen fan in mikro-organisme binnen te kringen yn in gasthear, te oerlibjen en him te fermannichfâldigjen, wylst de besmetlikheid fan in sykte it gemak wêrmei't de sykte oerdroegen wurde kin oan oare gasthearen betreft. Mar in mikro-organisme kan him ek fêstigje (kolonisearje) yn in gasthear, sûnder sykte te feroarsaakjen. De gasthear kin dêrtroch drager wurde fan in mikro-organisme (foarbyld MRSA-dragerskip). 

## Epidemiology
Epidemiology is in wichtich ynstrumint om sykte yn in populaasje te bestudearjen. Foar in ynfeksjesykte helpt it om te bepalen oft in optredende sykte in sporadysk gefal betsjut of dat sprake is fan in epidemyske ferheffing. Epidemiology hâldt him ek mei oare fenomenen as ynfeksjesykten dwaande.

## Diagnostyk
De diagnostyk fan in ynfeksjesykte is klassyk ûnderdiel fan de ynterne genêskunde en de medyske mikrobiology. De ynternist brûkt dêrby anamneze, lichaamlik ûndersyk en laboratoariumûndersyk. Yn it medysk mikrobiologysk laboratoarium kin de laboratoariumdiagnoaze steld wurde, dy't, mei de klinyske wierskynlikheidsdiagnoaze (ek wol wurkdiagnoaze neamd), ta de eindiagnoaze liede kin.

* Baktearjele ynfeksjesyktes binne û,o.: pest, goalera, bepaalde foarmen fan meningitis en longûntstekking, stienpûsten, blaasûntstekking, krinten om it kin, wûnroas, sykte fan Weil, gonorroe, syfilis, diftery, tetanus, kinkhoast, tuberkuloaze, feteranesykte.
* Foarbylden fan firale ynfeksjesyktes binne: HIV, pokken, wetterpokken, mûzels, bof, reade hûn, SARS, COVID-19, gryp, ferkâldheid, hepatitis, herpes, knokkelkoarts.
* Bekende troch in prion feroarsake syktes: kuru, de sykte fan Creutzfeldt-Jakob, Boviene spongiforme ensefalopaty (ko), skrapy (skiep en geit).
* Bekende troch in skimmel feroarsake syktes: kandida-faginitis, sprou.
* Bekende troch in parasyt ferioarsake syktes: malaria, sliepsykte, kala-azar.
Stacey McKenzie

**Stacey McKenzie** (Kingston, 1978?) is in Kanadeesk model fan Jamaikaansk komôf.

Sy gong yn it Kanadeeske Toronto nei skoalle. De 1,78 meter lange McKenzie wist al betiid dat se model wurde woe en gong mei 17 jier nei New York, dêr't Elite Model it each op har falle liet. Yn 1995 ferhuze hja nei Parys, dêr't se foar ûntwerpers sa as Jean-Paul Gaultier en Christian Lacroix wurke. Dêrnei waard se ynternasjonaal bekend troch in fotokampanje foar Benetton. Fierders die sy modellewurk foar ûnder oaren Tommy Hilfiger, Calvin Klein, Mexx en Reebok.

Sy hie yn 1997 lytse filmrollen yn de Frânske komeedzje *Portraits chinois* en de sciencefictionfilm *[[The Fifth Element]]*. Yn 1999 presintearre sy de programma's *Fashion File* en *Stylissimo* foar MTV Europe en yn 2006 wie se sjuery yn it earste seizoen fan *Canada's Next Top Model* en gast yn it 7e seizoen fan *[[America's Next Top Model]]*.

## Undernimming
McKenzie hat it bedriuw *Walk This Way Workshops* oprjochte, dat him yn it earstoan rjochte op allerhanne aspekten fan de modelle-yndustry en ûnder oaren in ynspiraasjeboarne foar modellen wêze woe, mar letter ek ornearre wie foar (jonge)lju dy't wurkje wolle oan it fergrutsjen fan harren gefoel fan eigenwearde en dy't mear wis fan harsels wurde wolle.
Ek op skoallen hâldt hja sprekbeurten mei as ûnderwerpen selswearde, wis wêze fan jinsels en selsakseptaasje.

## Keppeling om utens
* Stacey McKenzie's webside
Tûzen-en-ien Nacht

De fertellingen fan ***Tûzen-en-ien Nacht*** (Arabysk: الف ليلة وليلة / *alf laila wa-laila*, 'tûzen nachten en in nacht', Perzysk: هزار و یک شب / *Hezar-o-yek shab*) foarmje in samling ferhalen yn de foarm fan in ramtferhaal út it Midden-Easten. Guon fan dizze ferhalen binne âlder as de kristlike jiertelling. Oaren komme út de Midsiuwen. 
 
## Skiednis
Lang waard tocht dat de ferhalen fan *Tûzen-en-ien Nacht* fan oarsprong Perzysk wienen. Dat blykt net sa te wêzen. De ferhalen komme út ferskate Arabyske lannen en diels fan it Yndiaaske subkontinint. Guon ferhalen komme fuort út in Jaïnistyske ferzje út de 5e iuw.

Gedielten fan de ferhalebondel wienen yn Europa al bekend yn de 18e iuw. De oarspronklike ferhalen wienen eroatysk kleure. Dêrtroch waard it ferhaal yn de Arabyske wrâld oant yn de 20e iuw net as wiere literatuer sjoen, oars as yn Europa. Doe't de Britske avontoersman en ûntdekkingsreizger Richard Francis Burton yn 1850 in folsleine, mar earbere oersetting publisearre, waard hy fan pornografy beskuldige. 

Yn letter tiden (1885-1888) waarden de ferhalen útjûn sûnder de eroatyske dielen en waarden se populêr as mearkes foar bern en folwoeksenen. Soks barde oars mei hast alle mearkes, soks is bygelyks dúdlik te merkbiten yn de ferskate printingen fan *[[Kinder- und Hausmärchen]]*, wêrby't de seksuele eleminten yn lettere útjeften symboalysk beskreaun wurde. Nammers befette de samling mearkes fan de bruorren Grimm yn eardere printingen mear mearkes út *Tûzen-en-ien Nacht* as yn lettere printingen, dêr't dy dêr't de Nederlânske oersetting op basearre is, ûnder binne. Dy waarden weilitten omt se net út it Dútske gebiet kamen. Dat barde bygelyks ek mei mearkes dy't opnomd wienen yn de bondel fan Charles Perrault).

Dochs binne de ferhalen út *Tûzen-en-ien Nacht* net allinnich pornografysk fan aard. Yn de bloeitiid fan de islam hantearre de mûllah dizze ferhalen om syn harkers in les te jaan. Troch de tiid hinne waard it ek folksterapy. In Perzyske arts en psychoterapeut hat de ferhalen brûkt yn de psychosomatyske genêskunde foar it behanneljen fan konflikten en terapeutyske situaasjes. Yn it boek *[[De Keapman en de Pappegaai]]* makke hy de tapassing fan dizze ferhalen tagonklik foar de lêzer.

De meast ferneamde ferhalen dy't assosjearre wurde mei *Tûzen-en-ien Nacht*, binne:
* *[[Aladin en de Wûnderlampe]]*
* *[[Sinbad de Seeman]]*
* *[[Ali Baba en de Fjirtich Rôvers]]*
It is iroanysk dat dat krekt de ferhalen binne dy't oarspronklik net yn 'e samling foarkamen, en dy't tafoege binne troch de earste oersetter, de Frânske oriïntalist Antoine Galland, dy't tusken 1704-1717 yn tolve dielen de earste Westerske fertaling fan 'e samling publisearre.

Minder bekende ferhalen binne:
* *De Fisker en de Geast*
* *Prins Achmed en de Fee Pari Banû*
* *De Bochel*
* *Prins Kamar Alzaman en Boedoer*
* *Abûkier en Abûzier* (*Abu Kir en Abu Sir*)
Nassau (Bahama's)

**Nassau**  is de haadstêd fan de Bahama's. Mei syn 210.832 ynwenners (folkstelling fan 2000) is it de grutste stêd fan it lân, dêr't 70% fan de ynwenners fan de Bahama's wennet.

It wichtichste fleanfjild fan de Bahama's, Lindling Pindling International Airport, leit op 16 kilometer ten westen fan it sintrum fan Nassau. Dêrwei binne der alle dagen ferbinings mei de grutste stêden fan de Feriene Steaten, Kanada, it Feriene Keninkryk en it Karibysk gebiet. 

Nassau hjitte earder Charles Towne of Charles Town; it is troch de Spanjerts oan de grûn ta ôfbaarnd yn 1684, mar letter werboud en Nassau neamd yn 1695, nei de Nederlânske steedhâlder en kening fan Ingelân, Skotlân en Ierlân Willem III fan Oranje-Nassau, yn Grut-Brittanje bekend as *William III & II*.

Nassau leit op it eilân New Providence. It hat in oantreklike haven, in kleurrike kombinaasje fan arsjitektuer út de Alde Wrâld en koloniale arsjitektuer en in drok havengebiet. Tanksij it tropyske klimaat en de moaie natoer is Nassau in populêre toeristyske bestimming mei in ferneamd nachtlibben.

Elts jier yn septimber wurdt yn Nassau it Ynternasjonaal Filmfestival fan de Bahama's holden.
Margaretha fan Kleef

* Margaretha fan Kleef (frou fan Loadewyk III fan Türingen) (-1190)
* Margaretha fan Kleef (frou fan Otto II fan Gelre) (-1251)
* Margaretha fan Kleef (frou fan Adolf II fan der Mark) (± 1310 - ± 1341)
* Margaretha fan Kleef (frou fan Albrecht fan Beieren) (-1412)
* Margaretha fan Kleef (1416-1444), frou fan Willem III fan Beieren en Ulrich V fan Württemberg
Hartochdom Beieren

It **hartochdom Beieren** wie yn it earstoan it lân fan de Bajuwaren of Bavarii, ien fan de stamhartochdommen yn Dútslân.

It gebiet besloech it grutste part fan it hjoeddeiske Beieren, Tiroal yn Eastenryk en Súd-Tiroal yn Noard-Itaalje. Regensburch wie de haadstêd fan de Bajuwaren, mar ek fan it hartochdom Beieren en fan it Eastfrankyske Ryk.
Hindy

**Hindy** (हिन्दी) is in Yndo-Aryske taal dy't benammen yn Yndia sprutsen wurdt. It is in standerisearre fariant fan it Hindoestany.

## Status
It Hindy is de primêre offisjele taal fan Yndia en wurdt yn in grut diel fan it noarden fan dat lân sprutsen, ek as lingua franca. It is de offisjele taal of ien fan de offisjele talen fan de steaten Bihar, Chhattisgarh, Haryana, Himachal Pradesh, Jharkhand, Madhya Pradesh, Rajasthan, Uttarakhand en Uttar Pradesh. Dêrneist ek fan Delhy en de unyterritoria de Andamanen en Nicobaren en Chandigarh.

Yn it suden fan Yndia, dêr't Dravidyske talen sprutsen wurde, dy't dus perfoarst net besibbe binne oan de Yndo-Europeeske Yndo-Aryske talen yn it noarden, hat de taal net de status fan in lingua franca.

## Skaaimerken
De taal wurdt suver fonetysk skreaun yn it Devanagary, krektas it Sanskryt en Nepaleesk. Hindy stammet ôf fan ferskate Prakrits en is úteinlik besibbe oan it Sanskryt, mar hat it stelsel fan namfallen fan dizze taal goeddiels ferlern. De offisjele standert - de saneamde *kharî bolî*: "rjochtopsteande spraak" - basearret neologismen op it Sanskryt. Der binne noch mar twa namfallen: in neutrale namfal (te fergelykjen mei de nominatyf-foarm) en in (meastal troch in efterheaksel) regearde namfal:

* De jonge seit: *larkâ kahtâ hai* (neutraal)
* De jonge sei: *larke ne kahâ* (regeard troch *ne*)
* Myn namme: *merâ nâma* (neutraal)
* Foar my: *mere liye* (regeard troch *liye*)

Fierders wurdt de taal skaaimerke troch it faak brûken fan gearstalde tiidwurden. Sa bestiet de notiid fan elk tiidwurd út in tsjintwurdich mulwurd en in persoansfoarm fan it tiidwurd *hona* (wêze).

* Sprekke: *bolnâ*
* De jonge sprekt: *larkâ boltâ hai*
* It famke sprekt: *larkî boltî hai*

De taal ken, lykas bygelyks it Frânsk, twa geslachten: manlik en froulik.

## Hindy en Urdu
It Hindy en it Urdu binne tige oan elkoar besibbe en party beskôgje it dêrom ek as deselde taal. Urdu, de nasjonale taal fan Pakistan, wurdt lykwols mei it Arabyske alfabet skreaun en hat folle mear Arabyske en Perzyske lienwurden. Hoewol't Urdu en Hindy ûnderling tige begryplik binne, hechtsje Ynjers en Pakistanen deroan se as ferskillende talen te beskôgjen.
Famme-eilannen

De **Famme-eilannen** lizze beëasten Porto Riko en bewesten de SSS-eilannen en Anguilla. Se binne neamd nei keninginne Elizabeth I fan Ingelân. De arsjipel bestiet út in Britsk en in Amerikaansk diel:
* Amerikaanske Famme-eilannen
* Britske Famme-eilannen

Eardere Europeeske gebietsdielen op de hjoeddeiske Famme-eilannen wienen:
* Nederlânske Famme-eilannen
* Deensk West-Ynje
Luna 10

**Luna 10** of **Lunik 10** (E-6S-searje) wie in romtefartúch dat op 31 maart 1966 lansearre waard nei de moanne, fanôf in Earth Orbit-platfoarm. It wie de earste keunstmjittige satellyt fan de moanne (of in oar himellichem). De romtesonde kaam yn in baan om de moanne op 3 april 1966 en makke syn earste baan 3 oere letter (op 4 april, Moskou tiid). Oan board wienen wittenskiplike ynstruminten as in gammastrieling spektrometer foar de enerzjy tusken 0.3-3 MeV (50-500 PJ ), in triaksiale magnetometer, in meteorytdetektor, ynstruminten foar sinne-plasma stúdzjes en ek apparaten foar it mjitten fan ynfraread-útstjit fan de moanne en strielingstastân fan it moannemiljeu. Swiertekrêftstúdzjes waarden ek dien. It romtefartúch Luna 10 hie batterijen foar 460 moannebanen en 219 aktive data-útstjoerings, de sinjalen waarden beëinige op 30 maaie 1966.
Japansk

It **Japansk** (日本語, *Nihongo*) wurdt sprutsen troch ûngefear 127 miljoen minsken yn Japan en ymmigranten yn ûnder oare Brazylje, de Feriene Steaten en Perû.

## Skiednis
It Japansk hat fjouwer dúdlike tiidrekken hân.
* *Ald-Japansk*: It Japansk fan foar de 8e iuw
* *Ier-Japansk*: It Japansk fan de 9e -11e iuw
* *Middel-Japansk*: It Japansk fan de 12e -16e iuw
* *Modern-Japansk*: It Japansk fan nei de 16e iuw

## Relaasje mei oare talen
Der is gjin dúdlike relaasje mei oare talen. De Japanske grammatika fertoant noch de measte oerienkomst mei dy fan de Altayske taalfamylje. In protte taalkundigen tinke dan ek dat it Japansk in al hiel gau ôfsplitst lid is fan dizze groep en/of besibbe oan it Koreaansk. It soe ek in soarte prehistoaryske kreoalske taal wêze kinne, mei in Austronesysk substraat en in Altaysk superstraat.

Foar sprekkers fan bygelyks Turkske talen is it fanwege de sterke oerienkomst tusken de Japanske en de Altayske grammatika makliker om Japansk te learen as foar sprekkers fan Yndo-Europeeske talen. It Ald-Japansk liket klinkerharmony hân te hawwen, hoewol't dit net hielendal te bewizen is. De mieningen oer hoefolle lûden it Ald-Japansk hie en hoe't dy har ta elkoar ferhâlden rinne útien. Oer it generaal wurdt oannomd dat it Moderne Japansk gjin lûdharmony (mear} hat.

It Japanske wurd foar "kofje" is *koohii*. Dit is in swerfwurd fan Arabyske komôf dat fia Nederlânske hannelers (Desjima) yn de Japanske wurdskat opnomd is.

It Japansk hat yn it ferline in hiel soad Sineeske lienwurden ymportearre, mar is tsjintwurdich lardearre mei oare en benammen Ingelske lienwurden.

Der binne ek pseudo-Ingelske wurden yn it Japansk, dus wurden dy't der wol Ingelsk útsjogge mar yn it Ingelsk sels hielendal net besteane, de saneamde *wasei-eigo* (和製英語). Bygelyks *mai-kaa* (my car) yn de betsjutting fan in eigen persoanlike auto. NG (*no good*) brûkt men om taboes/blunders oan te jaan (it Nederlânsk hat dit soarte pseudo-lienwoorden trouwens ek: *oldtimer, stationcar*). In nijsgjirrich foarbyld is *hanbaagu* en *hanbaagaa*, beide ôflaat fan it Ingelske hamburger, mar by it earste wurd giet it allinnich mar om it fleis en by it twadde om it fleis tusken it broadsje.

It Japansk omfiemet ek guon Nederlânske lienwurden: *biiru* (fan *bier*), *torappu* (fan *trap*) en *karan* (fan *kraan*). Oarsom binne ferskate Japanske wurden yn in protte Westerske talen opnommen: *[[haiku]]*, *[[karaoke]]* en *[[tsunami]]*.
Pûndjaabsk

**Pûndjaabsk** is in taal dy't sprutsen wurdt yn de Pûndjaab (dat "lân fan de fiif rivieren" betsjut).
De taal hat likernôch 129 miljoen sprekkers.
It is de offisjele taal yn de Yndiaaske dielsteat Pûndjaab en de meast sprutsen taal fan Pakistan. De taal wurdt benammen sprutsen troch de Pûndjaby.

## Wurdskat
De moderne Pûndjaabske wurdskat is beynfloede troch oare talen, lykas Hindy, Oerdû, Perzysk, Sanskryt en Ingelsk.

Krektas it Ingelsk hat Pûndjaabsk him oer de wrâld ferspraat en lokale foarmen ûntwikkele troch lokale wurdskat yn him op te nimmen. Hoewol't de measte lienwurden út it Hindûstaansk, Perzysk en Ingelsk komme, hawwe Pûndjaabske emigranten oer de hiele wrâld de termen oernomd út talen as it Spaansk en Nederlânsk. In "Pûndjaabske diaspoara" docht him dus foar. Om't der gjin formele konsensus is oer de wurdskat en de stavering fan it Pûndjaabsk, is it oannimlik dat de Pûndjaabske diaspoara yn de takomst mear en mear ôfwike sil fan de foarmen op it Yndiaaske subkontinint.

## Notaasje
Der wurde meardere skriften brûkt om Pûndjaabsk te skriuwen, ôfhinklik fan de streek en it sprutsen dialekt en ek it leauwe fan de sprekker. It skrift dat brûkt wurdt foar it skriuwen yn Pûndjaabsk yn de Pûndjaab provinsje fan Pakistan stiet bekend as Sjamûky (*út de mûle fan de Keningen*), in modifisearre ferzje fan it Nasta'lysk skrift. Siks en oaren yn de Yndiaaske steat Pûndjaab brûke it Gurmûky (*út de mûle fan de Goeroes*) skrift. Hindoes en dejingen dy't yn omlizzende steaten libje lykas Haryana en Himachal Pradesh brûkte soms it Devanjagary skrift. It Gurmûky en Sjahmûky skrift wurde it meast brûkt yn it Pûndjaabsk en dy wurde beskôge as de offisjele skriuwwizen foar de taal.
Stanley (Falklâneilannen)

**Stanley** (yn it ferline **Port Stanley** neamd) is de iennige stêd en haadstêd fan de Falklâneilannen. Stanley leit op East-Falklân. De havenstêd hat sa'n 2000 ynwenners (2001).

Stanley is ferneamd nei de Britske minister fan Koloanjes fan 1841 oant 1844, Lord Stanley, fanwegen wa't de delsetting yn 1843 stifte waard.

De delsetting waard rillegau in reparaasjehaven foar skippen ûnderweis troch de pleatslik rûge seeën nei de Stille Oseaan fia Magellaanstrjitte (foar de oanlis fan it Panamakanaal). Letter waard Stanley in basis foar de walfisk- en seehûnejagers yn de Súdlike Oseaan.

Earst yn 1979 waard der in fleanfjild iepene. Dêrwei wurde kommersjele flechten op Sily ûnderhâlden en militêre troch de *Royal Airforce* op Grut-Brittanje dy't ek troch boargers benutte wurde kin. 

## Falklânkriich
Under de Falklânoarloch yn 1982 besetten de Argentinen it plak, en werneamde har **Puerto Argentino**, de Argentynske namme foar it plak. Nei de kriich waard dat weromdraaid.


Ofbyld:Aerial photo Port Stanley.jpg|*Stanley út de loft wei sjoen*
Ofbyld:WhaleboneArchCathedral.JPG|*Katedraal fan Stanley*
Ofbyld:Coa Falkland.svg|*Wapen fan Stanley*
Ofbyld:14th Earl of Derby.jpg|*[[Edward Smith-Stanley]]*
Wurd

It **wurd** is it lytste selsstannich brûkte taalelemint dat op it nivo fan de sprektaal opboud is út klanken en op it nivo fan de skreaune taal út letters. Sûnt Ferdinand de Saussure is bekend dat it 'wurd' skieden is fan it konsept. It is dêrom net goed om te stellen dat in wurd de lytste ienheid fan betsjutting wêze soe: de relaasje tusken ideeën en wurden is nammmentlik frij willekeurich.

In oare definysje fan "wurd" is de lytste psychologysk-taalkundige ienheid yn de taal dy't op himsels stean kin, oars as it bûne morfeem. In wurd bestiet út minimaal ien frij morfeem en nul of mear bûne morfemen. Yn de praktyk is it in opienfolging fan oan elkoar skreaune letters, wêroan in troch konvinsje oerienkomde betsjutting ferbûn is. Dit betsjut net dat in wurd per definysje in 'betsjuttingdragende' (semantyske) ienheid is, want de dielen wêrút it gearstald is hawwe op harsels ek in betsjutting: de affiksen *be-*, *fer-*, *-en* ensfh. hawwe ellegear in eigen betsjutting.

De betsjutting fan lekseem komt frijwol oerien mei dy fan wurd. De term lekseem wurdt lykwols spesifyk brûkt om it wurd te ûnderskieden fan de betsjuttingsfolle ienheden op leger nivo, ofwol de bûne morfemen. 

## Wurdsoarten
Neigeraden de grammatikale funksje yn de sin wurde de ( foar it Frysk ) as wurdsoarten ûnderskieden:
* bynwurd (konjunksje)
* bywurd (adverbium)
* eigenskipswurd (adjektyf)
* ferhâldingswurd (preposysje)
* haadwurd (substantyf)
* lidwurd (artikel)
* omnamwurd of foarnamwurd (pronomen)
** betreklik foarnamwurd (relativum)
* telwurd (numerale)
* tiidwurd (verbum)
* tuskenwurd (ynterjeksje)

## Foarmen
Wurdfoarmen dy't gauris brûkt wurde binne:
* anagram
* dûblet (dûbelfoarm)
* eufemisme
* ferlytsingswurd (diminutyf)
* gearstalling
* hapaks
* homofoan
* homograaf
* homonym
* hyperoniem (oerbegryp)
* hyponym (ûnderbegryp)
* lienwurd
* neologisme (of nijfoarming)
* njonkenfoarm (of byfoarm, fariant)
* ôflieding
* palindroom
* pejoratyf
* synonym
* antonym

Lienwurden en swerfwurden binne wurden dy't oan in oare taal ûntliend binne.
Caracas

**Caracas** (of **Karakas** yn Westerlauwersk Frysk) is de haadstêd en grutste stêd fan Fenezuëla. De stêd leit yn noarden fan it lân yn in delling fan de Cordillera de la Costa Central, tichtby de Karibyske See, mar dêrfan skieden troch in steil, heech berchtme, de Cerro Ávila; nei it suden ta lizze mear hichten en bergen. Caracas heart net by ien fan de steaten fan Fenezuëla, mar foarmet it Haadsteedlik Distrikt.

## Ut de skiednis
De stêd waard stifte yn 1567 as **Santiago de León de Caracas** troch de Spaanske ûntdekkingsreizger Diego de Losada.

Yn Caracas waarden twa persoanen berne dy't tige wichtich west hawwe yn de skiednis fan Súd-Amearika. Francisco de Miranda waard dêr yn 1750 berne en Simón Bolívar yn 1783.

Caracas waard op 26 maart 1812 ferwoastge troch in ierdskodding. De Spanjerds leinen dat út as in straf fan God foar de rebûlje tsjin de Spaanske oerhearsking.

### 20e iuw
Earste helte 20e iuw waard ierdoalje yn Fenezuëla ûntdutsen. Dat joech de ekonomy fan de stêd in enoarme ynpuls.

De metro fan Caracas kin sûnt 1983 brûkt wurde.

Maiquetia International Airport is it fleanfjild fan Caracas


File:Parque del este caracas venezuela 2008.JPG|Eastpark Caracas
File:Caracas Cathedral 2.jpg|Katedraal Caracas
File:Casa natal del Libertador.JPG|*Casa del Liberator*, bertehûs fan Simon Bolivar
File:Las Mercedes - Caracas.jpg|*Las Mercedes*, hannelsdistrikt


## Stadions

File:Universitario-caracas.jpg|UCV Baseball stadion
File:Estadio Olímpico (Caracas).jpg|UCV Olympysk Stadion


## Berne yn Caracas
* Andrés Bello (1781-1865), humanist, dichter, wetjouwer, filosoof, politikus, diplomaat, wittenskipper, taalkundige en universitêr rektor
* Simón Bolívar (1783-1830), frijheidsstrider en presidint
* Julio Borges (1969- ), politikus
* Teresa Carreño (1853-1917), pianiste, sjongster, komponiste, en diriginte
* Johnny Cecotto (1956- ), autokûreur
* Carlos Cruz-Díez (1923- ), skilder en byldhouwer
* Hein van der Gaag , Nederlânsk pianist en komponist
* Rómulo Gallegos (1884-1969), romanskriuwer en politikus.
* Boris Izaguirre (1965- ), senarioskriuwer, sjoernalist, skriuwer en showman
* Héléna Manson (1898-1994), Frânske aktrise
* Francisco de Miranda (1750-1816), generaal, revolúsjonêr en frijheidsstrider
* Eugenio Montejo (1938-2008), dichter
* Oscar Montero, honkballer
* Omar Pumar (1970- ), hurdfytser
* Ilich Ramírez Sánchez (1949- ), guerrillastrider
* María Vento-Kabchi (1974- ), tennisster
* Ernesto Viso (1985- ), autockûreur
Jojo

In **jojo** is in stik boartersguod. Oarspronklik waarden se fan ivoar en terrakotta skyfkes makke, tsjintwurdich besteane der ek farianten fan hout, keunststof en metaal. In jojo bestiet út twa rûne skyfkes fan likense grutte dy't mei in lyts aske oan elkoar ferbûn binne. Om dat aske sit in tou wuolle. Oan de ein fan dat tou sit in luske om in finger (ring- of middelfinger) yn te stekken. Troch de jojo nei ûnderen ta te goaien rôlet de jojo him ôf en op de júste wize wer op te lûken komt dizze fansels wer nei boppen ta.
Eventueel sit om it aske noch in rinkje fold mei kûgellagerkes. Troch in jojo mei dizze útrêsting krêftich nei ûnderen ta te smiten begjint dizze te 'spinnen'; hy bliuwt dan ûnder, mar bliuwt ek trochdraaien. Troch dêrnei in koarte, lûkende beweging te meitsjen rôlet de jojo him wer op. By it spinnen binne der mooglikheden foar trúks. 

## Skiednis
De skiednis fan de jojo giet werom oant 500 f.Kr., doe't de jojo's fan terrakotta skyfkes makke waarden. Op in faas út de âldheid is in ôfbyld te sjen fan in jonkje dat mei in jojo boartet.

Yn Frankryk waard de jojo yn de 18e iuw populêr yn aadlike fermiddens. De jojo hjitte dêr *bandalore*. De jojo waard yn de jierren 20 fan de 20e iuw in echte raazje yn Amearika, doe't in Filipynske Amerikaan, Pedro Flores, yn Santa Barbara, Kalifornje de Yo-Yo Manufacturing Company iepene.

De namme 'jojo' lit him mooglik ferklearje mei de neikommende teoryen:
#De namme komt út it Tagaloch (taal op de Filipinen) en kin oerset wurde mei *kom-kom*,
#De namme komt út de stam fan it Frânske wurd *jouer* (boartsje).

Neffens it Polygoon-journaal wie der yn 1932 in jojoraazje yn Nederlân. Jong en âld, eltsenien boarte mei de jojo. Letter om it jier 1998 waard it *jojoë* 'werûntdekt'. Diskear waarden der sels op de bernestjoerders spesjale koarte programma's oan wijd.

## Nijsgjirrich
Yn it Frysk kinne mei it foarnamwurd 'jo' en it haadwurd 'jojo' ferskillende tongbrekkers makke wurde: 
**Hawwe jo jo jojo ek by jo?*
**Mei ik mei jo jojo jojoë?*
**Jojoje jo mar mei jo eigen jojo.*

## Keppeling om utens

*Oersjoch fan Yo-Yo Associations oer de hiele wrâld
*Wrâldkampioenskip jojo
Skriuwen

**Skriuwen** is de werjefte fan in taal yn in tekstueel medium troch it brûken fan in samling fan tekens of symboalen (dat bekend stiet as in skrift). Skriuwen wurdt ûnderskieden fan yllustraasje, lykas grottekeningen skilderjen, net-symboalyske manieren om de taal te bewarjen troch gebrûk te meitsjen fan net-tekstuele media, lykas magneetbân.

Skriuwen is in útwreiding fan de minsklike taal yn de tiid en de romte. Skriuwen is grif yn âlde kultueren begûn as in byprodukt fan politike ekspânsje. Dizze âlde kultueren hienen in betrouber middel nedich foar it oerbringen fan ynformaasje fan de perifery nei it sintrum. Men hâlde in finansjele boekhâlding by, skreau histoaryske gegevens op en soksoarte aktiviteiten. Om it 4e millennium foar Kristus, ûntgroeide de kompleksiteit fan de hannel en administraasje de mooglikheden fan it minsklik ûnthâld en waard skriuwen in mear betroubere metoade foar it yn in permaninte foarm registrearjen en presintearjen fan transaksjes.  Yn Meso-Amearika mar ek yn it Alde Egypte soe it skriuwen him ûntwikkelje kind hawwe út it byhâlden fan kalinders en de politike needsaak foar it registrearjen fan histoaryske en natuerlike foarfallen.
Genoatskip

In **genoatskip** is in spesifike organisaasjefoarm dy't tsjintwurdich net folle mear foarkomt.  

It is in feriening waans leden genoaten neamd wurde. Elk lid ferbynt frijwillich syn lot mei dat fan oare diel- of lotsgenoaten oan it wol en wee fan de feriening. In synonym is selskip. Eardat der sprakewêze soe fan in genoatskip moatte in oantal foarmlike skaaimerken foldien wurde:

* omfang en gearstalling: It oantal leden fan in genoatskip is beperkt. In genoatskip kin grut wêze, mar is nea in massaferiening. Hjirút blykt har wat besletten karakter. Men wurdt net automatysk lid op eigen oanfraach.
* doelstelling: It doel fan in genoatskip wurdt troch de leden sels altiten mei in sekere earnstigens neistribbe, ûnôfhinklik fan de fraach oft dit doel grut maatskiplik belang hat, of net. Hjirút komt ek har eptige karakter karakter en belang foar dekoarum fuort.

## Soarten
* Diskreet genoatskip
* Geheim genoatskip
* Inisjaasjegenoatskip
* Wittenskiplik genoatskip

## Foarbylden
* Republikeinsk Genoatskip
* Nij Republikeinsk Genoatskip
* Theun de Vries Genoatskip
* Keninklik Frysk Genoatskip foar Skiednis en Kultuer
* Teosofysk Genoatskip
* Russysk Geografysk Genoatskip
* Mei Tiid en Flyt
* Aktuarieel Genoatskip
* Louis Couperus Genoatskip