open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geology

**Geology** of *Ierdkunde* is it part fan de Ierdwittenskip dat de Ierde en syn fysike skiednis beskriuwt, benammen de prosessen dy't de Ierde foarmjûn hawwe. Om't de kearn fan de Ierde net tagonklik is foar ûndersyk, hâldt in geolooch him fral dwaande mei de stúdzje fan de ierdkoarste. Wichtich is bygelyks de stúdzje fan it driuwen fan de kontininten.

Grûnlizzer fan de (moderne) geology is James Hutton.

## Fakgebieten
Fakgebieten binnen de Ierdkunde binne ûnder oaren:
* Endogene geografy
* Eksogene geografy
* Fulkaankunde
* Kristallografy
* Mineralogy
* Ofsettingskunde
* Petrology
* Skiedkundige ierdkunde
* Stratigrafy
* Tektonyske geology
Rink van der Veldepriis

De **Rink van der Veldepriis** is in priis foar it bêste oarspronklik en nij proaza, ferskynt as in selsstannige boekútjefte en skreaun yn it Frysk of yn ien fan de streektalen dy’t yn Fryslân brûkt wurde. De priis is neamd nei de yn 2001 ferstoarne skriuwer Rink van der Velde, en de eask is dan ek dat it folksaardich wurk wêze moat, skreaun foar in breed publyk, lykas dat ek gou foar Van der Velde syn wurk.

Gemeente Smellingerlân en de útjouwer Fryske Parse Boekery hawwe de priis yn 2003 ynsteld. De sjuery wurdt ynsteld troch de stifting It Fryske Boek. Foar eltse winner wurdt troch Anne Woudwijk in byldsje makke nei in tema út it wurk fan Rink van der Velde. Fierders krijt de winner in jildpriis fan 1.250 euro.

## Priiswinners
De priis wurdt ien kear yn de twa jier útrikt foar wurk dat yn de twa jierren derfoar ferskynd is:
* 2004: Koos Tiemersma - *De ljedder*.
* 2006: Harmen Wind - *It ferset*.
* 2008: Auck Peanstra - *Sitebuorren, myn eigen paradys*.
* 2010: Arjen Terpstra - *De hearen fan Fryslân*
* 2012: Ferdinand de Jong - *It dak fan de wrâld*
* 2014: Ale S. van Zandbergen - *Littenser merke*
* 2016: Anne Feddema - *De triennen fan Cheetah*
* 2018: Willem Schoorstra - *De nacht fan Mare*
* 2020: Johan Veenstra - *Vroeger is veurgoed veurbi'j*
* 2022: Leo Popma - *It sket fan Toussaint*
* 2024: Gerard de Jong - *Blau fan dagen, griis fan ônrust*

## Keppelings om utens
* De Rink van der Veldepriis by Tresoar.
Piter Jellespriis

De **Piter Jellespriis** is in literêre priis dy't yn 1973 ynsteld is troch de gemeente Ljouwert. Nammejouwer fan de priis is de yn Ljouwert berne dichter-steatsman Pieter Jelles Troelstra (1860-1930), dy't yn syn skriuwerij syn namme faak op de Fryske manear skreau: *Piter Jelles*.

De priis waard fan 1974 oant 1992 ien kear yn de twa jier útrikt. Dêrnei ien kear yn de fjouwer jier.

## Priiswinners
* 1974 - Tabe Beintema foar syn aktiviteiten op it gebiet fan de Fryske literatuer.
* 1976 - Theun de Vries foar syn oersetting nei it Nederlânsk fan *In memoriam* fan Douwe Annes Tamminga.
* 1978 - Sjoerd van der Schaaf - *Skiednis fan de Fryske Biweging*.
* 1980 - Hartog Beem foar syn wurk oer alle aspekten fan it Joadske libben yn in miene, en fan de Ljouwerter Joadske mienskip yn it bysûnder.
* 1982 - Jacob Kalma foar syn biografyen.
* 1984 - Sjoerd Leiker foar syn wurk fan nei de oarloch.
* 1986 - Douwe Annes Tamminga - *De boumasterfan de Aldehou*.
* 1988 - Pieter Terpstra foar al syn wurk, en foar syn ynset foar it kulturele libben yn Fryslân.
* 1990 - Rod Jellema foar *Country Fair* en *The Sound that remains*, twa boeken mei oersettings nei it Ingelsk fan Fryske poesij.
* 1992 - Net takend.
* 1997 - Kees 't Hart - *Blue Curaçao*.
* 2002 - Tineke Steenmeijer-Wielenga - *De oare helte*, en yn it miene it wurk dat se docht foar it Fryske literêre libben.
* 2006 - Nynke Laverman - foar har 1e programma/cd "Sielesâlt", dêr't se gedichten fan J. J. Slauerhoff yn it Frysk foar oersette.
* 2011 - Aggie van der Meer, histoaryske roman ‘De Oerfeart'.
* 2015 - Net takend
* 2016 - Nyk de Vries foar syn roman *Renger*
* 2019 - Poëzijprojekt *Poetic Potatoes* fan De Bildtske Jirpelwiken
Ruurd Wiersma

**Ruurd Wiersma** (Rinsumageast, 20 febrewaris 1904 - Burdaard, 15 desimber 1980) wie in molkfarder út Burdaard dy't bekend waard troch syn skilderjen.

## Skilderjen
Ruurd is berne op 20 febrewaris 1904 yn Rinsumageast as jongste soan fan in boerefeint. Hy wie molkfarder foar it molkfabryk fan Gytsjerk. Yn 1965 begûn hy te skilderjen; yn fiif jier tiid makke er fan syn wenkeamer ien panorama, wêrby't wannen, plafond, mar ek de meubels allegear beskildere binne. Mei fytslak hat de fanatike skilder troch syn hiele hûs skilderings oanbrocht. It wurk fan Ruurd Wiersma wurdt rekkene ta de naïve skilderkeunst. In protte fan syn wurk is ynspirearre troch de natoer; ek makke hy in soad skilderijen mei bibelske foarstellings.

Yn 1975 wie der in grutte eksposysje fan syn wurk yn it Westfrysk Museum in Hoarn en yn desimber 2010 wienen syn bibelske tafrelen ûnder de titel *De vrolijke bijbel van Ruurd Wiersma* yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert te sjen.

## Dokumintêre
Yn 1978 waard Ruurd Wiersma lânlike bekend troch de dokumintêre *Alle dagen Zondag* ('Alle dagen snein'), dy't filmmakker Marijke Jongbloed foar de IKON makke.

## Ruurd Wiersma Hûs
Nei syn dea op 15 desimber 1980 waard besletten syn hús sa te litten sa as Wiersma dat efterlitten hie. It hús is ynrjochte as museum fan Ruurd Wiersma syn wurk. 

## Keppeling om utens
* Webstee fan it Ruurd Wiersma Hûs.
Hânze

De **Hânze** wie in fan oarsprong Dútsk bûn fan hannelsstêden, letter útwreide mei stêden yn de omlizzende lannen, mei as doel ûnderlinge beskerming te bieden by de hannel yn bûtenlânske gebieten. De Hânze wie aktyf fan de 12e iuw oant de 17e iuw; op it hichtepunt wie it in bûn fan likernôch 200 stêden.

## Untstean
Oarspronklik wie *hansa* it rjocht dat frjemde keaplju betelje moasten om te hanneljen yn in stêd, hearlikheid of lân. Fakentiden joegen keaplju fan ferskillende stêden elkoar "frijheid fan de hânze". De ynternasjonale ferienigen dy't sa ûntstienen krige ek de namme hânzen. Yn de 12e en 13e iuw kamen de belangen fan Dútske stêden mei hannel en bysûndere rjochten yn it bûtenlân gear yn in bûn fan hannelsstêden. Earst yn 1357 waard lykwols formeel de Hânze stifte. 

## Organisaasje
Yn de bloeitiid (14e-15e iuw) omfieme de Hânze mear as 150 stêden, dêr't Lubeck de wichtichste fan wie yn it gebiet dat har útstrekke tusken de Sudersee, de Finske Golf, de Baltyske See en Turingen. 
 
It bûn wie net ticht assosjearre; it wie fral in groep stêden dy't mienskiplike belangen op Noardsee en Eastsee ferdigene, ek mei oarlochsskippen at dat nedich wie. Beslissings wienen naam op de Hânzedei, ien kear yn it jier yn Lubeck. Fierders wie Lubeck ek de arbitraasje at de stêden ûnderinoar konflikten hienen. Der wienen sa'n santich wichtige hannelsstêden yn it bûn, en nochris hast dûbeld sa folle hannelsposten en oare hannelsrelaasjes dy't ek lid wienen.

## Delgong
De wurde trije faktoaren oanwiisd foar de delgong fan de Hânze:
* Trochdat it bûn him yn de twadde helte fan de 14e iuw yn syn kearngebiet in rige monopoaljeposysjes bemachtige, waard net genôch dien oan oanpassings oan nije situaasjes en nije ûntwikkelings.
* It bûn wie net strikt oan in nasjonaliteit keppele, en koe him yn de 15e iuw net goed ferdigenje tsjin it sterker wurden fan de naasjes.
* Mei it ferkennen fan hieltyd gruttere parten fan de wrâld ferskode it aksint fan de hannel wei fan de Eastsee en Noardsee, dêr't de Hânze grutte ynfloed op hie, en kaam mear op de oseaanhannel te lizzen, dêr't de Hânze gjin part yn hie.

Nei 1600 wie it bûn net mear as organisaasje aktyf. De lêste Hânzedei waard lykwols oan de ein fan de iuw holden, yn 1699. Formeel wie de Hânze doe lykwols net ôfsletten, en Lubeck, Hamburch en Bremen bleaunen as de lêste trije leden oer, en neame harsels hieltyd noch *Frije en Hânzestêd*.

## Sjoch ek
* Hânzestêd
Hûnsrich

De **Hûnsrich** (Nederlânsk en Nedersaksysk: *Hondsrug*) is in sânrich fan 70 km op de eastrâne fan it Drintsk Plato, fan Grins oant Erica. Der wurdt meast oannaam dat de Hûnsrich in sydmorene is. De namme soe komme fan *[[Hunze]]-rich*, nei de stream dy't oan de eastkant de rich bylâns rint. 

It noardlikste punt fan de Hûnsrich is yn Grins, dêr't it Heechstrjitsje it hichtepunt fan Grins foarmet. Yn it suden is it *[[Hoantsjedún]]* by Emmen it heechste punt fan Drinte, mei 26,5m hichte.

## Untstean
De Hûnsrich is de grutste fan in stikmannich rêgen dy't in kompleks fan parallel rinnende langhalige rêgen foarmje. De oare rêgen binne de Rêch fan Tynaarlo, Rolderrêch, De Rêch fan Zeijen, de Rêch fan Noardhorn en de Rêch fan Noarch. Dy subglasiale rêgen waarden foarme yn de lêste faze fan de op ien nei lêste iistiid, it let-Saalien likernôch 130.000 oant 150.000 jier ferlyn. De rêgen besteane út balstiennen dy't troch it lâniis meinommen waarden. De Hûnsrich rûn eartiids fan Emmen nei Baflo yn Grinslân. Oan de eastkant fan de Hûnsrich ûntstie yn it Eemien de Hunzedelling. De streamen fan it raanwetter yn dy delling brutsen yn it Eemien tusken Grins en Sauwerd troch de Hûnsrich en doe ûntstie der op dat plak de Keningsleechte. Yn it Holoseen waard it noardlike part bedutsen mei klaai.

Earder waard tocht dat de Hûnsrich in driuwwâl is. Oanwizings dêrfoar binne lywols allinnich fûn yn it súdlike part. Om't de rêgen allegear spierrjochte foarmen hawwe, wurdt de Hûnsrich as in kompleks fan *mega[[flute]]s* beskôge. In oare fyzje is dat tektoanyske warberens laten ta it foarmjen fan de rêgen yn it gea. Troch seismysk ûndersyk binne dêr gjin oanwizings foar fûn.

## Keppeling om utens
* It Hûnsrichsysteem yn Drinte
Rottum

* It doarp Rottum yn de gemeente Skarsterlân.
* It doarp Rottum yn de gemeente Iemsmûn.
* It eilân Rottum op it Grinslânske waad.
Blauwe Wimpel

De **Blauwe Wimpel** is in Britske ûnderskieding foar it passazjierskip dat it fluchst de Atlantyske Oseaan oerstutsen hat. Foar de faazje wurde it Ambrose ljochtskip foar de kust fan New York, en Biskoprots oan de Ingelske súdwestkust as mjitpunten brûkt. Der waard net wier in wimpel trochjûn fan de iene winner nei de oare, mar de ûnderskieding wie it rjocht om in blauwe wimpel te fieren. Sa koe it wêze dat in skip by de oankomst nei de fluchste oerstek daalks in blauwe wimpel toande. Sa'n wimpel wie dan in slach fan lint dat oer de heechste punten fan it skip spand wie. It idee wie dan ek oernaam fan de blauwe linten foar priiswinners, sa't dy yn ferskate lannen takend wurde. Om de selde reden is der by it hurdsilen somtiden ek in blauwe wimpel foar de winner.

## Belang
De Blauwe Wimpel wie ynsteld yn de sechtiger jierren fan de 19e iuw troch de skipfeartmaatskippijen sels. Harren belang wie dúdlik: dejinge dy't sizze koe dat er it fluchste skip hie, loek de measte passazjiers, net allinnich foar dat skip, mar ek foar de oare skippen fan de maatskippij. It jildlik belang wie sa grut dat de maatskippijen bij nije skippen der gau by wienen om nije technyken ta te passen. Dêrmei krige de Blauwe Wimpel ek in grut belang foar de skipfeartyndustry, dêr't de striid oansette ta it úttinken en ferbetterjen fan technyken, dy't dan letter ek yn oare skippen tapast wurde koenen. Dit is itselde soart fenomeen as by de nije technyken easke troch de romtefeart, dy't dan letter ek troch oaren tapast wurde kinne.

## United States
Mei de opkomst fan de loftferbinings is de lineskipfeart yn de twadde helte fan de 20e iuw weromrûn. De United States waard noch boud mei it doel it fluchste skip ea te bouwen, mar foar lettere skippen gou dat net mear. De *United States* waard hâlder fan de Blauwe Wimpel, en sil dat ek noch wol in skoftke bliuwe. De Cunard Line hat by de bou fan de *Queen Mary 2* bygelyks ynset op lukse, en op de faazje fan de *Queen Mary*, net op dy fan de United States. De United States is al hast in heale iuw hâlder fan de Blauwe Wimpel, en it liket dat dat net gau mear feroarje sil.

## Hales Trofee
Yn 1934 waard troch de Ingelsman Sir Harold Hales in gouden trofee ynsteld foar de fluchste oerstek troch in motorisearre skip. Utsein wat lytse reglemintêre ferskillen wienen de hâlders fan Blauwe Wimpel dêrmei ek hâlders fan Hales Trofee. Hales woe lykwols befoardering fan de meganisaasje, en hie gjin boadskip oan passazjiers. Troch dit ferskil is de United States net langer hâlder fan de trofee: op de ein fan de 20e iuw hawwe in pear Katamarans sûnder passazjierakkomodaasje noch fluggere oerstekken makke. De lêste en fluchste dêrfan wie op 20 july 1998 de *Cat-Link V*.

## Winners fan de Blauwe Wimpel
Trompetswan

De **trompetswan** (*Cygnus buccinator*) is in grutte wite swan dy't foarkomt yn it westen fan Noard-Amearika. De soarte is besibbe oan de Kloekswan út Jeraazje.

De namme fan de soart komt fan it lûd dat de fûgels meitsje wat tinke lit oan it lúd fan trompetten.

## Foarkommen
De Trompetswan is mei sa'n 150-180 sm de grutste fan de swannen. Hy is lykwols net de swierste: mei in 12,5 kg is er wat lichter as de Knobbelswan. De Trompetswan is hielendal wyt en hat swarte poaten lykas al de oare swannen dy't op it noardlik healrûn foarkomme. Oars as de Kloekswan hat er in snaffel dy't hielendal swart is.

## Fersprieding
De Trompetswan kaam eartiids yn it grutste part Noard-Amearika foar. Yn it noarden fan Alaska oant Ontario en nei it suden fan Oregon oant Illinois. Troch de jacht komme trompetswannen foaral yn it súdliker briedgebiet net mear foar, mar yn Alaska en Kanada hawwe se harren better hanthavenje kind. Tsjintwurdich wurde de fûgels ek op 'e nij útset, yn it noardwesten fan de Feriene Steaten, mar dizze fûgels bliuwe it hiele jier op itselde plak en wurde gjin trekfûgels, wat de fûgels fan de wylde populaasje al binne.

## Iten
De Trompetswannen libje fan plantaardich iten, dat se mei harren lange nekke en platte snaffel fan de boaiem fan ûndjip wetter opslobberje. Winterdeis ite se ek gers en koarn. De jongen wurde earst troch de âlden fuorre mei ynsekten en oare lytse dieren, mar yn de rin fan de earste moannen feroaret harren dieet yn plantaarich iten.

## Fuortplanting
De Trompetswan makket in nêst op in eilân fan planteresten. Dit nêst kin troch it pearke, wat harren hiele libben byinoar bliuwt, meardere jierren brûkt wurde. It wyfke leit 3 oant 9 aaien.
Neidat de jongen útkaam binne kinne se fuortendaliks mei harren âlden mei swimme en rinne, mar it duorret noch 3-4 moannen foardat se fleane kinne.

## Sjoch ek
* List fan fûgels.
Albert Apuzzi

**Albert Apuzzi** is in Amerikaanske muorrekeatser dy't mei 7 nasjonale kampioenskippen op rige (1983 - 1989) by it dûbeljen yn de ien-muorre fariant, rekôrhâlder is. Yn 1992 waard hy yn dy klasse op 'e nij nasjonaal kampioen, tegearre mei Joe Durso, mei wa't hy yn syn rekôrrige ek seis kear steld hie.

Apuzzi waard ek twa kear nasjonaal kampioen by it inkeljen (1986 en 1993) en wie 6 kear ferliezend finalist, mar in swiere earmblessuere makke in ein oan syn karriêre by it inkeljen.

Albert Apuzzi is aktyf as organisator fan toernoaien en wurdt sjoen as ien fan de wichtichste ambassadeurs foar it muorrekeatsen yn de ien-muorre fariant mei de lytse bal. Yn oktober 2011 waard Apuzzi opnommen in de "Hall of Fame" fan it Amerikaansk keatsbûn (USHA).

## Ferwizing
* Heale finale tusken Joe Durso en Albert Apuzzi yn 1986 (QuickTime7)
Postkoade

In **postkoade** is in rige fan sifers en of letters dy´t stean foar in gebiet of in (diel fan) in strjitte. De koade is bedoeld foar it maklik sortearjen fan post of adressebestannen. Yn Nederlân is de kombinaasje fan de postkoade mei it hûsnûmer in unyk gegeven.

Hoewol de postkoade yn it foarste plak ynfierd is foar it (automatysk) sortearjen fan post, wurdt de koade ek in soad brûkt by it selektearjen, oarderjen en ûntdûbeljen fan adressebestannen. Troch de ferskate adressebestannen út te wreidzjen mei oare gegevens (bygelyks de soarten wenten dy yn in postkoadegebiet foarkomme) kinne se ek brûkt wurde foar marketing-doelen. Nei't se letter digitalisearre waarden, hat soks in grutte flecht naam.

De postkoade is yn Nederlân yn 1977 ynfierd en bestiet dêr út fjouwer sifers en twa letters. De PTT hat destiids in ferskaat oan aksjes hâlden om de postkoades rûnom akseptearre te krijen. Sa waarden fergees postkoadeboeken útdield en fergees brievekaarten beskikber steld om de postkoade oan kunde kenber te meitsjen en der waarden spesjale postkoade-postsegels útjûn.

## Tal adressen
Yn it begjin koe sels it lytste doarpke in eigen postkoade krije. No is de ûndergrins steld op 100 echte adressen. Dêrom hat Nij Altena koartlyn noch wol in eigen postkoade krigen, mar in doarp as De Skâns (*Ned. Oostmahorn*) net. By Feanwâldsterwâl is it wachtsjen op de grinskorreksje tusken de gemeenten Dantumadiel en Tytsjerksteradiel foardat it doarp in eigen postkoade kriget.

## Keppeling om utens
* Postkoaden sykje by TNT Post
Trompetkraanfûgel

De **trompetkraanfûgel** of **trompetkraan** (*Grus americana*) is in soarte út fan de famylje fan de kraanfûgels yn Noard-Amearika.

## Foarkommen
De trompetkraanfûgel is in 150 sm grutte fûgel dy't in 6 kg waget. De folwoeksen fûgels hawwe wite fearren mei in read plak boppe op de kop en in lange donkere snaffel. Lykas alle kraanfûgels fleane se mei de nekke útstrekt wêrby de swarte úteinen fan de wjukken opfalle neist de foar de rest wite fearren.

## Fersprieding
De trompetkraanfûgel komt foar yn Noard-Amearika. Syn briedgebiet leit yn sompen yn de prêrje yn it midden fan Kanada yn en rûnom it Nasjonaal Park Wood Buffalo. De fûgels oerwinterje yn Teksas yn Nasjonaal Faunareservaat, dat fanwege de trompetkraanfûgels in beskerme natoergebiet wurden is.

## Iten
Trompetkraanfûgels sykje harren iten yn ûndjip wetter en yn it fjild. Se ite ynsekten, wetterplanten en dieren dy't yn it wetter foarkomme sa as krabben.

## Fuortplanting
Trompetkraanfûgels meitsje harren nêst op de grûn yn de sompen, meast op in lytse ferheging. It wyfke leit ien oant trije aaien dy't in sa'n 30 dagen útbredt wurde. De jongen wurde troch beide âlden fuorre en kinne nei sa'n 80-90 dagen fleane.

## Populaasje
De trompetkraanfûgel is ien fan de selsumste fûgelsoarten fan de wrâld. De weromgong fan dizze kraanfûgelsoarte dy't eartiids yn it hiele middenwesten fan Noard-Amearika foarkaam is meast ta te skriuwen oan it ferliezen fan harren libbensgebiet. Yn 1941 bestie de populaasje yn it wyld noch mar út 21 fûgels. Sûnt dy tiid is it tal fûgels troch beskermjende maatregels wer wat grutter wurden. Hjoed-de-dei binne der sa'n 330 trompetkraanfûgels wêrfân in 200 yn it wyld libje.

## Keppelings om utens
* International Crane Foundation / Trompetkraan
Kanadeeske kraanfûgel

De **Kanadeeske kraanfûgel** of **Kanadeeske kraan** (*Antigone canadensis*) is in soarte út de famylje fan de kraanfûgels yn Noard-Amearika.

## Foarkommen
De Kanadeeske kraanfûgel is tusken de 80 en 120 sm grut en waget tusken de 3 en 6,5 kg. De fûgels hawwe griisbrune fearren en de folwoeksen fûgels hawwe wite wangen, in lange skerpe snaffel en op de foarholle in reade flek. 

## Undersoarten
Yn it grutte ferspriedingsgebiet wurde seis ûndersoarten underskieden, dy't foaral yn grutte ferskille. Trije fan dizze soarten binne trekfûgels.
* lytse Kanadeeske kraanfûgel (*Grus canadensis canadensis*)
* gewoane Kanadeeske kraanfûgel (*Grus canadensis rowani*)
* grutte Kanadeeske kraanfûgel (*Grus canadensis tabida*)
* Floaridakraanfûgel (*Grus canadensis pratensis*)
* Mississippykraanfûgel (*Grus canadensis pulla*)
* Kubaanske kraanfûgel (*Grus canadensis nesiotes*)

## Fersprieding
De briedgebieten fan de Kanadeeske kraanfûgels lizze yn de sompegebieten yn sintraal en noardlik Kanada, yn Alaska en yn parten fan it midwesten en súdeasten fan de Feriene Steaten. Fierder ek noch yn Sibearje. 

De lytse Kanadeeske kraanfûgel briedt yn it arktysk gebiet fan Noard-Kanada, Alaska en it noardeasten fan Sibearje. Hy oerwinteret yn it súdwesten fan de Feriene Steaten en noard-Meksiko. De fûgels dy't yn Sibearje libje, moatte derby in ôfstân fan mear as 8.000 kilometer oerwinne. Yn de famylje fan de kraanfûgels is dit de soarte mei de grutste ôfstân tusken bried- en oerwinteringsgebiet.

De oerwinteringsgebieten fan de grutte Kanadeeske kraanfûgel en de gewoane Kanadeeske kraanfûgel lizze yn Kalifornje, Nij-Meksiko, Meksiko en Teksas. De rivier de Platte yn Nebraska is ien fan de bekendste tuskenstops op harren trek. Dêr sammelje harren yn it foarjier en yn de hjerst sa'n 450.000 Kanadeeske kranen.

Wylst de lytse en de gewoane Kanadeeske kraanfûgels net bedrige binne, is it tal Mississipykraanf6ugels troch de fersmoarging fan de rivier de Mississippy hurd tebekrûn. Fan dy ûndersoarte binne der noch mar 120 oant 300 fûgels.

## Fuortplanting
De Kanadeeske kraanfûgels dy't yn sompige gebieten briede meitsje harren nêsten yn de begroeiïng oan de wetterkant. De fûgels dy't op de prêrje briede meitsje eins gjin nêst mar lizze de aaien sa op de grûn. Meast wurde der twa aaien lein dy't yn 29-32 dagen útbret wurde. Beide âlden fuorje de jongen dy't nei sa'n 67-75 dagen fleane kinne.

## Keppeling om utens
* International Crane Foundation / Kanadeeske kraanfûgel
Gloeilampe

In **gloeilampe** is in metaaltriedlampe dy't elektrisiteit omset yn ljocht. De gloeilamp is út trije parten opboud: in metalen hâlder, in glêsfoarm en in gloeitried. De glêsfoarm, meast in bol, is fêstset yn de hâlder, en fan de einen fan gloeitried yn de bol liede elektrisiteitstriedden troch de hâlder nei bûten ta, of meast foarmje twa parten fan de hâlder sels in kontakt mei de elektrisiteit bûten de lampe.

De tried foarmet in hege wjêrstân. De enerzjy dy't yn dy wjerstân teloar giet ferwaarmet de tried sa bot dat dy begjint te gloeien. Yn de bol mei dêrom gjin lucht sitte, om't op it hege enerzjynivo fan de lampe de gloeitried oars daalks reagere soe mei de lucht en ferbaarne. Oarspronklik wie de lampe yn stee dêrfan hielendal luchtliddich. It neidiel dêrfan is dat de tried dan stadichoan ferdampt nei it luchtliddige, dat om dat foar te kommen wurdt in gloeilampe hjoed de dei meast folle mei in ynert gas.

## Patint

De útfining fan de gloeilampe wurdt faak taskreaun oan Thomas Alva Edison. It wurk dêr't dy 27 jannewaris 1880 yn de Feriene Steaten patint op krige wie lykwols basearre op it eardere wurk fan William Sawyer. Ek hie Joseph Swan twa jier earder al, yn 1878, in Britsk patint krigen op de gloeilampe. Al mei al laat Edison syn patint ta in protte protesten en rjochtsaken. Doe't yn 1893 alle rjochtsaken ôfwikkele wienen, hie bliken dien dat de Dútske ymmigrant Heinrich Göbel yn New York al yn 1854 gloeilampen makke hie, mar der gjin patint op oanfrege hie. Göbel hat lykwols net lang mei syn erkenning libje kind; hy ferstoar itselde jier noch oan longûntstekking.
UNESCO

**UNESCO** (*United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization*) is in organisaasje fan de Feriene Naasjes mei as doel om by te dragen oan frede en feiligens troch gearwurking tusken de ferskate lidsteaten op it mêd fan ûnderwiis, wittenskip, kultuer en kommunikaasje. UNESCO is oprjochte op 16 novimber 1945. It haadkantoar stiet yn Parys.

De UNESCO stelt ûnder oaren in list op fan Wrâlderfskip (*World Heritage*) en in register mei de wichtichste dokuminten oangeande de Wrâldskiednis (*Memory of the World*).

## List fan direkteuren-generaal
# Julian Huxley (Feriene Keninkryk, 1946–1948)
# Jaime Torres Bodet, (Meksiko, 1948–1952)
# John Wilkinson Taylor, (Feriene Steaten, 1952–1953)
# Luther Evans, (Feriene Steaten, 1953–1958)
# Vittorino Veronese, (Italië, 1958–1961)
# René Maheu, (Frankryk, 1961–1974)
# Amadou-Mahtar M'Bow, (Senegal, 1974–1987)
# Federico Mayor Zaragoza, (Spanje, 1987–1999)
# Koïchiro Matsuura, (Japan, 1999–2009)
# Irina Bokova, (Bulgarije, 2009–2017)
# Audrey Azoulay, (Frankryk, 2017– )

## Keppelingen om utens
* UNESCO
* Permanínte Fertsjintwurdiging fan Nederlân by de UNESCO
* Nasjonale UNESCO-Kommissy yn Nederlân
* Nederlânsk Nasjonaal IHP-Komitee
* UN-HERITAGE.ORG: UWHPP - ''Unesco World Heritage Photo Program''
Nederlânske kampioenskippen Reedriden Oer Alles foar Froulju

### Medaljewinners Nederlânske kampioenskippen Reedriden Oer Alles foar Froulju

## Medaljes
Medaljeferdieling nei persoan oant en mei 2025 (top-20 *(19)* klassemint):

## Sjoch ek
* Nederlânske kampioenskippen Reedriden Oer Alles foar Manlju
Tambora

De **Tambora** is in fulkaan op it Yndonesyske eilân Soembawa.

De útbarsting fan de fulkaan yn april 1815 wie ien fan de grutste útbarstingen sûnt minskeheugenis. By de útbarsting ferlear de fulkaan likernôch in tredde fan syn eardere hichte: fan sa'n 4.200 meter nei in 2.800 meter. Hjirby untstie in krater fan seis kilometer in trochsnee. De gefolgen fan de erupsje wiene desastreus. It direkte oantal deaden troch de útbarsting wurdt rûsd op 10.000 minsken.

Om't de útbarsting de rispinge ferneatige, ûntstie op Soembawa in grutte hongersneed mei derby sykten. Dêrtroch rekken nochris sa'n 37.000 minsken om hals. Ek de floara en fauna op it eilân hiene bot te leien fan de útbarsting.

Fierders bleaune de gefolgen fan de útbarsting net beheind ta Soembawa; ek de omlizzende eilannen underfûnen de gefolgen. Foaral Bali en Lombok waarden troffen troch in fûle jiskerein, wêrtroch ek op dy eilannen de rispinge foar in grut part ferlern gie, mei hongersneed as gefolch.

Resinte stúdzjes hawwe oantoand dat de gefolgen noch folle grutter west hawwe. De fulkaanútbarsting beynfloede it waar oer de hiele wrâld, wêrtroch de rispinge sels op plakken yn Jeropa en Kanada mislearre. De wrâldwiide gefolgen fan dizze fulkaanútbarsting mei in grut tal yndirekte deaden, lykas nei skatting yn Jeropa mear as 100.000, binne hast net te befetsjen.
Burgumer Mar

**Burgumer Mar** kin wêze:
* De mar de Burgumer Mar by Burgum.
* De sylboat de Burgumer Mar ûntwurpen troch Hendrik Bulthuis.
Yep Kramer

**Yep Gerardus Kramer** (Nijskoat, 15 novimber 1957) is in Frysk reedrider. Yep is ferneamd wurden troch it reedriden  op de langebaan; jierrenlang wie er ien fan de bêste Nederlânske langebaanriders. Hy hat lykwols nea in kampioenskip wûn omdat er de pech hie dat yn syn tiid Hilbert van der Duim ek aktyf wie. Yn 1984 waard er opereare oan in hernia en hy siet oant 1986 yn de kearnploech. Neidat Yep mei it langebaan-reedriden ophold is er oerstapt op it maratonriden. Helle 28 maratonoerwinnings op keunstiis, en waard yn 1996 kampioen op natueriis. Ek hjir hat er jierrenlang ien fan de toppers west. Waard dêrnei langebaantrener by it gewest Fryslân. Sûnt 2011 is er maratoncoach.

Yn 1997 die Kramer mei oan de Alvestêdetocht en waard yn dizze barre tocht 8e, efter de winner Henk Angenent.

Yep Kramer is de heit fan Sven en Brecht Kramer. Soan fan Hendrik Kramer dy't seis Alvestêdekrúskes helle. 

; Maratonresultaten 
* 1989: winner KNSB-cup maratonriden
* 1990: winner KNSB-cup maratonriden
* 1996: winner NK maraton op natoeriis

## Persoanlike rekords
* 500m     38.60
* 1500m    1.57.42
* 5000m    7.04.97
* 10000m   14.49.50
Jemen

**Jemen**, sûnt 1990 de **Republyk Jemen**, is in lân yn Súdwest-Aazje. De haadstêd is Sana'a en de presidint fan de republyk is sûnt 1990 Ali Abdullah Saleh. It is in oaljeprodusearend lân en ûnderdiel fan de Arabyske Liga.

## Geografy

Jemen wurdt begrinzge troch:
* Saûdy-Araabje yn it noarden;
* Oman yn it easten;
* de Arabyske See yn it súdeasten;
* de Golf fan Aden yn it suden;
* de Reade See yn it westen.

Jemen bestiet foar in part út woestynlânskip, geberchten en bylâns de kust ek út leechlân. 

## Skiednis
Oant en mei it ein fan de Earste Wrâldkriich yn 1918 makke Noard-Jemen part út fan it Ottomaanske Ryk, dernei waard it noarden ûnôfhinklik, it suden wie sûnt 1839 in protektoraat gebiet (protektoraat Aden) fan de Britten. Yn 1967 gongen de Britten dêr fuort en waard it suden Súd-Jemen. Yn 1990 waarden Noard-Jemen en Súd-Jemen mei inoar feriene yn de Republyk Jemen.

## Demografy
De befolking fan Jemen bestiet benammen út Arabieren en hat it heechste bertesifer (3%) fan de wrâld. De wichtichste godstsjinst is de Islam en der wenje in lyts oantal Joaden, Kristenen en Hindoeïsten. De taal dy't sprutsen wurdt is Arabysk. 

## Wichtige stêden yn Jemen
* Sana
* Sa'dah
* As-Sjalif
* Al-Hoedajdah
* Ibb
* Ta'izz
* Mocha
* Aden
* Abyan
* Al Moekalla
* Say'oen
* Sayhoet
* Nisjtoen
* Al-Ghajdah
* Habaroet
Michel Ney

**Michel Ney** ((Saarlouis, 10 jannewaris 1769 – Parys, 7 desimber 1815), hartoch fan Elchingen, prins fan de Moskwa, wie maarskalk in het leger fan Napoleon Bonaparte.

Hy makke yn de Frânske Revolúsje-oarloggen fluch promoasje yn it leger en waard yn 1804 maarskalk. Hy ûnderskiede him ûnder oaren troch it oerweldigjen fan Maagdeburch yn 1806, en yn de slach by Borodino oan de Moskwa yn 1812.

Om't er de Restauraasje erkende, beneamde Loadewyk XVIII him nei de ferballing fan Napoleon ta befelhawwer fan de 6e Frânske difyzje. Doe't er útstjoerd waard om Napoleon dy't weromkaam finzen te nimmen, rûn hy by Auxerre wer oer nei Napoleon.

Yn de kampagne fan de Hûndert Dagen wie er de lieder fan de Frânske troepen yn de Slach by Quatre Bras en fan de linkerflank fan Napoleons leger yn de Slach by Waterloo.

Nei de folsleine nederlaach fan Napoleon waard Michel Ney yn Parys fanwege heechferrie fusilearre. Hy wegere blyndoeke te wurden en it waard him tastien sels it befel om te sjitten te jaan.

Michel Ney kaam te hôf op Pere Lachaise yn Parys.


Ofbyld:Ney grave.JPG|Grêf fan Ney op Pere Lachaise
Ofbyld:P1010441 Paris VI Statue du maréchal Ney reductwk.JPG|Stânbyld fan Ney yn Parys
Ofbyld:Blason Michel Ney (1769-1815) duc d'Elchingen.svg|It wapen fan Michel Ney
Mokeftigen

De **Mokeftigen** (*Procellariiformes*) binne in skift yn de klasse fan de fûgels (*Aves*). 

Mokeftigen binne echte seefûgels, dy't meastentiids op de iepen oseaan omswalkje; se komme eins allinich oan wâl om te brieden. Alle soarten hawwe noasters dy't útrinne yn de foarm fan buiskes. By guon soarten lizze dy oan wjersiden fan de snaffel, by oaren komme se byinoar ta ien buis boppe op de snaffel. Fierder hawwe mokeftigen meastentiids lange smelle wjukken. Harren poaten hawwe swimfluezen en de lytse eftertean is lyts of is hielendal net oanwêzich. De kleur fan de fearren is meast swart of griis.

De measte soarten fan de mokeftigen kinne net op lân rinne en in protte soarten komme ek allinich by nacht op harren eilannen om te brieden. De mokeftigen lizze mar ien aai en útsein de albatrossen meitsje hja gjin nêst mar brûke se in kûle yn de grûn.

Fierder is opfallend oan dizze fûgels dat sy yn harren mage in soarte fan oalje hawwe, dy't se brûke om harren jongen iten te jaan. Dizze floeistof spuie se ek wol út foar harren ferdigening, at se harren bedrige fiele.

## Klassifikaasje
Der binne 93 soarten yn 4 famyljes. De 'Súdlike' en 'Noardlike' seemokjes waarden fuorhinne as ien famylje sjoen. Oan 'e oare kant wurde de dûkermokfûgels tsjinwûrdich net mear as aparte famylje (*Pelecanoididae*) behandele, mar as skaai binnen de mokfûgels.

* *Skift* **mokeftigen** (*Procellariiformes*)
** *Famylje* Súdlike seemokjes (*Oceanitidae*), 9 soarten, dêrûnder:
*** bûnt seemokje (*Pelagodroma marina*)
** *Famylje* albatrossen (*[[Albatrossen|Diomedeidae]]*), 20 soarten
** *Famylje* Noardlike seemokjes (*Hydrobatidae*), 18 soarten, dêrûnder:
*** seemokje (*Hydrobates pelagicus*)
** *Famylje* mokfûgels (*Procellariidae*), 99 soarten, dêrûnder:
*** mallemok (*Fulmarus glacialis*)
*** swartsnaffelmok (*Puffinus puffinus*)
Pinguïns

De **pinguïns** (*Spheniscidae*) is de iennichste famylje fan fûgels yn it skift fan de pinguïneftigen.

De pinguïns binne fûgels dy't net fleane kinne. Ynstee binne se oanpast oan it libben yn it wetter, en binne it bêste swimmers en dûkers.

De ferskate soarten fan de famylje komme op ferskillende breedten fan it súdlik healrûn foar, fan it súdpoalgebiet oant en mei de evener. De Galapagospinguïn, dy't libbet op de Galapagoseilannen, is de ienige soarte dy't in lyts part fan syn libbensgebiet op it noardlik healrûn hat.

## Klassifikaasje
* *Skift* pinguïneftigen (*Sphenisciformes*)
** *Famylje* **pinguïns** (*Spheniscidae*)
*** *Skaai*: grutte pinguïns (*Aptenodytes*)
**** *Soarte*:keizerspinguïn (*Aptenodytes forsteri*)
**** *Soarte*:keningspinguïn (*Aptenodytes patagonicus*)
*** *Skaai*: boarstelsturtpinguïns (*Pygoscelis*)
**** *Soarte*:Adéliepinguïn (*Pygoscelis adeliae*)
**** *Soarte*:kinriempinguïn (*Pygoscelis antarctica*)
**** *Soarte*:ezelspinguïn (*Pygoscelis papua*)
*** *Skaai*: túfpinguïns (*Eudyptes*)
**** *Soarte*:westlike rotspinguïn (*Eudyptes chrysocome*)
**** *Soarte*:Macaronipinguïn (*Eudyptes chrysolophus*)
**** *Soarte*:eastlike rotspinguïn (*Eudyptes filholi*)
**** *Soarte*:noardlike rotspinguïn (*Eudyptes moseleyi*)
**** *Soarte*:Fjordlântúfpinguïn (*Eudyptes pachyrhynchus*)
**** *Soarte*:Snarestúfpinguïn (*Eudyptes robustus*)
**** *Soarte*:wytwangpinguïn of Schlegels pinguïn (*Eudyptes schlegeli*)
**** *Soarte*:grutte túfpinguïn (*Eudyptes sclateri*)
*** *Skaai*: gieleachpinguïns (*Megadyptes*)
**** *Soarte*:gieleachpinguïn (*Megadyptes antipodes*)
*** *Skaai*: dwerchpinguïns (*Eudyptula*)
**** *Soarte*:dwerchpinguïn (*Eudyptula minor*)
***** *Undersoarte*:wytwjukpinguïn (*Eudyptula minor albosignata*)
*** *Skaai*: brilpinguïns (*Spheniscus*)
**** *Soarte*:brilpinguïn (*Spheniscus demersus*)
**** *Soarte*:humboldtpinguïn of Humboldts pinguïn (*Spheniscus humboldti*)
**** *Soarte*:Magelhaenpinguïn (*Spheniscus magellanicus*)
**** *Soarte*:Galapagospinguïn (*Spheniscus mendiculus*)

## Sjoch ek
It Kanaal

**It Kanaal** is de see (of brede seestrjitte) tusken Grut-Brittanje en de Jeropeeske fêste wâl, en in ferbining tusken de Noardsee en de Atlantyske Oseaan. De middeldjipte fan it Kanaal is sa'n 60m, en healweis, tusken Dover en Calais, is in trochgong dy't mar 31km breed is, it Nau fan Calais. 

## Skipfeart
It kanaal wurdt yntensyf brûkt troch de skipfeart tusken Noard-Jeropa en Súd-Jeropa en fierder. It ferkear is sa drok dat der ferkearsbanen oanwiisd binne om botsings fan de grutte skippen, lykas de oaljeskippen foar Rotterdam, foar te kommen.

## Tij
Om't it tij fan west nei east giet, rint it oan de súdwestkant in Kanaal yn, en wurdt dêrby fuortsterke troch de trachterfoarm fan de seestrjitte. Wat tichter by it Nau fan Calais, wat grutter it tijferskil. In oar gefolch hjirfan is dat benoarden it Nau en yn de súdlike Noardsee it tij letter is as it neffens de geografyske lingte wêze moatte soe.

## Eurotunnel
Troch de Eurotunnel tusken Folkestone (Grut-Brittanje) en Sangatte (Frankryk) hat Grut-Brittanje sûnt 1994 in treinferbining mei de rest fan de Europeeske fêstewâl.

## Skiednis
Yn de lêste iistiid wie de hichte fan it wetter sa likernôch 120 meter leger as hjoed de dei. Dêrtroch lei in grut part fan it kanaal drûch, wêrtroch de Britske eilannen mei de fêstewâl ferbûn wienen. Neffens ûndersiken wie der in grutte rivier dy't nei it súdwesten streamde en útmûne yn de Atlantyske Oseaan. Dy rivier wie ûnder oare ferbûn mei de Ryn, Seine en Teems. 

Doe't it iis fuortteide ûntstie yn it súdlike diel fan de hjoeddeiske Noardsee in grutte swietwettermar. It teiwetter koe net nei it noarden omdat de Noardsee noch hieltyd tichtferzen wie. Sa'n 12.000 jier lyn koe it swietwetter troch it Nau fan Calais yn de Atlantyske Oseaan streame.
Kambodja

**Kambodja** is in lân yn Súdeast-Aazje. De haadstêd is Phnom Penh en de kening fan de monargy is sûnt 2004 Norodom Sihamoni.

## Geografy
### Lizzing
Kambodja wurdt begrinzge troch:
* Tailân en Laos yn it noarden;
* Fjetnam yn it easten en suden;
* de Golf fan Tailân yn it súdeasten.

### Lânskip
De Tônlé-Sap-bekken en de Mekong-delta foarmje in leechflakte dy't begrinzge wurdt troch bergen. Dizze flakte foarmet it tichtbefolke part fan Kambodja en is tige fruchtber. It wichtichste lânbouprodukt dat hjir ferboud wurdt is rys. Troch de flakte streamt de Mekongrivier fanút Laos út nei de Golf fan Tailân. 

Yn it noarden fan Kambodja leit it Dongrek-berchte mei piken oant 700 meter hichte en yn it suden en súdwesten it Kardamom-berchtme mei as heechste pyk de Aoralberch dy't op 1771 meter hichte leit. 

It lân hat in fochtich tropysk klimaat mei in fegetaasje dat fariearet fan mangrove oan de kust oer moessonbosken yn it sintrale part, oant reinwâlden yn it berchlân.

## Skiednis
 
Yn de 1e iuw fan de jiertelling sette minsken har nei wenjen yn Kambodja. Fan 802 oant likernôch 1350 hearde Kambodja by it Kmer-Ryk. Dat ryk besloech grutte dielen fan Súdeast-Aazje. Angkor Wat en oare Hindûtimpels binne oerbliuwsels fan dy tiid. Nei ferskate oarloggen mei it keninkryk Ayutthaya en Lan Xhang waard de Phnom-Penh haadstêd fan it Kmer-ryk en yn dy tiid feroaren hja de namme nei *Kambû-ja* (Kambodja). 

Healwei de 15e iuw oant de Frânske tiid hienen de keningen net folle macht, mar wol ynlânske swierrichheden. Troch kriich mei it Keninkryk Ayutthaya en Fjetnam ferliest Kambodja sawol grûngebiet as rykdom. De glory tiid fan it Khmer-ryk soe net wer weromkomme. Tusken 11 augustus 1863 en 9 novimber 1953 wie Kambodja in Frânske kolony. Op 9 novimber 1953 ferklearre kening Norodom Sihanouk de ûnôfhinklikens.

Yn 1970 ûntstie in boargerkriich dy't einige yn it foardiel fan de kommunistyske Reade Kmer. Fan 1975 ôf fierden hja in wier skrikbewâld dat pas troch in ynfal fan Fjetnameeske troepen beëinige wurde soe. Neidat it Fjetnameeske leger har weromluts waarden frije ferkiezings holden. De lêste ienheden fan de Reade Kmer joegen har oer yn 1998. 

## Demografy
### Befolking
It meastepart fan de Kambodjanen (94%) hearre etnysk besjoen by de Kmer. De Sjinezen binne de ien nei grutste groep mei sawat 3%, de Moslimske Gams folgje mei 2%. De rest fan de befolking bestiet út Fjetnamezen, Tais en berchfolken. 

Der is ek in grutte groep Kambodjanen dy't bûten it lân wenje, nammentlik yn it noardeasten fan Tailân en yn it súdlike diel fan Fjetnam. Kambodja hat in jonge befolking dy't hurd waakst. 

### Religy
De wichtichste religy yn Kambodja is it boedisme dêr't om-en-de-by 88% fan de befolking by heart. De islam is mei 3% fan de befolking de twadde grutste religy. Fierders is der in lytse kristlike minderheid. 

## Ekonomy

De lânbou draacht foar 50% by oan it Bruto Nasjonaal Produkt en jout wurk foar 85% fan de befolking. Utsein rys wurde dêr sojabeanen, stynske weet en piper ferboud. Tabak, fisk en tropysk hout wurde allyksa útfierd. 

De yndustrysektor is lyts en produsearret fral foar de eigen merk.
Slurfdieren

De **Slurfdieren** (*Proboscidea*) binne in skift yn de klasse fan de Sûchdieren (*Mammalia*). Der is mar ien famylje yn dit skift: de Oaljefanten. Ek foar it skift wurdt somtiden de namme *Oaljefanten* brûkt.

Fan de taksonomy út besjoen is it doel fan dit skift allinnich om oan te jaan dat Oaljefanten net besibbe binne oan oare sûchdierfamyljes.

## Klassifikaasje
* *Klasse* Sûchdieren (*Mammalia*)
** *Skift* **Slurfdieren** (*Proboscidea*)
*** *Famylje* Oaljefanten (*Elephantidae*)
Afrikaanske oaljefanten

De **Afrikaanske oaljefanten** (*Loxodonta*) binne in skaai yn de famylje fan de Oaljefanten (*Elephantidae*).

## Soarten
Oant 2001 waard de Afrikaanske oaljefant beskôge as de ienichste noch libbene soarte yn it skaai. Yn dat jier hat genetysk ûndersyk lykwols útwiisd dat de boskoaljefant en de savanne-oaljefant aparte soarten binne en net ûndersoarten.

Dat skaai hat yn hiel Afrika libbe. De hjoeddeiske soarten stamje ôf fan de twa miljoen jier lyn útstoarne *Loxodonta adaurora*. Oant yn de 1e iuw of 2e iuw libben yn it noarden fan Afrika oaljefanten dy't beskôge waarden as in soarte apart fan de Afrikaanske oaljefant, de *Loxodonta pharaoensis*. It is noch net dúdlik of dy no as boskoaljefanten sjoen wurde moatte, of as in aparte tredde soarte.

## Karakteristiken
De soarten út dat skaai hearre ta de grutste hjoeddeiske lânbisten op ierde. De bolle fan de savanne-oaljefant kin mear as seis ton swier wurde. Hja komme foar yn alle lânskippen fan Afrika, útsein de drûchste.

Afrikaanske oaljefanten binne tige grutte bisten mei in lange sloarf, grutte earen en slachtosken. De jongen wurde tige hierrich berne. Folwoeksen bisten hawwe noch koarte poathierren op de sloarf, en op it kin.

It binne herbivoaren, dy't meast yn groepen libje. De wyfkes libje yn groepen ûnder lieding fan de âldste en de grutste ko. It binne oer it algemien famyljegroepen. De wyfkes bliuwe in hiel libben by in groep. Sadree't der mear as tsien bisten yn in groep binne splits de groep him op. Freonskiplike bannen wurde ûnderhâlden tusken besibbe wyfkes út ferskate groepen. Mantsjes wurde at hja grutter wurde ferstjitten út dy groepen en libje dan ornaris yn losse mânljusgroepkes.

## Klassifikaasje
* *Famylje* : Oaljefanten (*Elephantidae*)
** *Skaai*: **Afrikaanske oaljefanten** (*Loxodonta*)
*** *Soarte* † *Loxodonta adaurora*
*** *Soarte*: Boskoaljefant (*Loxodonta cyclotis*)
*** *Soarte*: Savanne-oaljefant (*Loxodonta africana*)
*** *Soarte* † Noardafrikaanske oaljefant (*Loxodonta pharaoensis*)
Afrikaanske oaljefant

De **Afrikaanske oaljefant** (*Loxodonta africana*) wie in soarte yn it skaai fan de Afrikaanske oaljefanten.

Yn 2001 die bliken dat de boskoaljefant, dy't oant doe beskôge waard as de ûndersoarte *Loxodonta africana cyclotis*, genetysk net neier besibbe wie oan oare oaljefanten yn Afrika as in tiger besibbe is oan in liuw. De soarte Afrikaanske oaljefant waard doe opdield yn de twa soarten de savanne-oaljefant (*Loxodonta africana*) en boskoaljefant (*Loxodonta cyclotis*).
Oaljefanten

De **Oaljefanten** (*Elephantidae*) binne in famylje fan sûchdieren yn it skift fan de Slurfdieren (*Proboscidea*). De namme wurdt ek wol brûkt foar gâns it skift omdat dat mar ien famylje hat.

## Untwikkeling

Oaljefanten, hoe grut se ek binne, binne yn it Tertiêr mei de Seekij evoluearre út de Klipdaske. De moderne oaljefantsoarten binne likernôch fjouwer meter heech en wage sa'n 5.000 (Aziatyske Oaljefant) oant 7.000 (Savanne-oaljefant) kilo. De noas is útwoeksen ta in slurf, dy't de oaljefanten as in lidmaat mear brûke. Dit hawwe se nedich omdat de fjouwer grouwe poaten allinich noch foar it dragen fan har swiere liif boud binne.

## Hjoed de dei
De Aziatyske oaljefant waard oant foar koart noch in soad brûkt by swier wurk, en hie dêrby in funksje lykas yn Jeropa it hynder. De Afrikaanske oaljefanten lieten harren net foar minskewurk ynsette.

Alle soarten waarden oant yn dizze tiid bejage om harren ivoar; strikte konvinsjes, dêr't de measte lannen harren oan hâlde, hawwe dêr fierhinne in ein oan makke. De Afrikaanske oaljefanten stean byelkoar op 600.000 eksimplaren en foarmje hjir en dêr alwer in pleach; de Aziatyske soarte hat noch mar 40.000 fertsjintwurdigers en docht it net sa goed.

## Klassifikaasje
* *Skift*: Slurfdieren (*Proboscidea*)
** *Famylje* : **Oaljefanten** (*Elephantidae*)
*** *Skaai*: Afrikaanske Oaljefanten (*Loxodonta*)
**** *Soarte*: Boskoaljefant (*Loxodonta cycliotis*)
**** *Soarte*: Savanne-oaljefant (*Loxodonta africana*)
**** *Soarte* † Noardafrikaanske Oaljefant (*Loxodonta pharaoensis*)
*** *Skaai*: Aziatyske Oaljefanten (*Elephas*)
**** *Elephas maximus*, Asiatyske oaljefant
*** *Skaai* † Mammoeten (*Mammuthus*)

## Sjoch ek
* Mastodont
* Mammoeten
Albatrossen

De **albatrossen** (*Diomedeidae*) binne in famylje seefûgels yn it skift fan de mokeftigen (*Procellariformes*). Se komme foar yn de súdlike oseanen en yn de noardlike Stille Oseaan.
 
Se hawwe lange smelle wjukken wêrmei't se hast har hiele libben oer de see sweve. Op it lân kinne se harren net best rêde en dêr komme se ek allinnich om te brieden.

De measte soarten wurde slim bedrige. It tal albatrossen is earst bot weromrûn trochdat de fearren fan de albatrossen brûkt waarden. Tsjintwurdich wurde de albatrossen bedrige troch rôten en katten dy't de aaien, jongen en briedende fûgels oanfalle. Mar ek troch de fersmoarging en foaral it fiskjen mei lange linen. By it fiskjen mei lange linen wurde de albatrossen lokke troch it aas en at se oan de heak sitte dan fersûpe se.

## Klassifikaasje
* *Skift*: mokeftigen (*Procellariformes*)
** *Famylje*: **albatrossen** (*Diomedeidae*)
*** *Skaai*: (*Diomedea*)
**** *Soarte*: swalkalbatros (*Diomedea exulans*)
**** *Soarte*: Tristanalbatros (*(Diomedea dabbenena*)
**** *Soarte*: keningsalbatros (*Diomedea epomophora*)
**** *Soarte*: Amsterdam-eilânalbatros (*Diomedea amsterdamensis*)
*** *Skaai*: (*Phoebastria*)
**** *Soarte*: koartsturtalbatros (*Phoebastria albatrus*)
**** *Soarte*: Galapagosalbatros (*Phoebastria irrorata*)
**** *Soarte*: Laysanalbatros (*Phoebastria immutabilis*)
**** *Soarte*: swartpoatalbatros (*Phoebastria nigripes*)
*** *Skaai*: (*Thalassarche*)
**** *Soarte*: griiskopalbatros (*Thalassarche chrysostoma*)
**** *Soarte*: swartbrau-albatros (*Thalassarche melanophris*)
**** *Soarte*: bullersalbatros of Bulleralbatros (*Thalassarche bulleri*)
**** *Soarte*: wytkapalbatros (*Thalassarche cauta*)
**** *Soarte*: gielnoasalbatros (*Thalassarche chlororhynchos*)
*****Soarte*: Yndyske gielnoasalbatros (*Thalassarche carteri)*
*** *Skaai*: (*Phoebetria*)
**** *Soarte*: swarte albatros (*Phoebetria fusca*)
**** *Soarte*: roetkopalbatros (*Phoebetria palpebrata*)
Raerder Roek

De **Raerder Roek** is in skûtsje dat útkomt yn de IFKS. It skip is te plak yn Raerd, en de skipper en eigner is Michiel Kalsbeek.

## De Zwaluw
De Raerder Roek kaam 11 maart 1906 fan de werf fan *Van der Werff* yn Bûtenstfallaat as de *Zwaluw* (de *Swel*). It wie boud foar Berend Boom út Eastermar, dy't it foar de jirpelfeart sylde.

Doe't er it skûtsje yn 1920 oer die oan syn omkesizzer Jelle Stoker waard it langer makke, mûglik om't Stoker in oare soarte fan fracht op it each hie. Nei't it skûtsje fan 15,66m nei 18,12m brocht wie, brûkte dy it foar feart mei terpierde, en yn de hjerst mei biten.

## De Vier Gebroeders
Al yn 1927 waard it skip oernaam troch Ale Zwerver, dy't it de namme *De Vier Gebroeders* (*De Fjouwer Bruorren*) joech, om't er fjouwer soannen hie. Zwerver brûkte it skûtsje ek foar it skûtsjesilen; as der om jild syld waard, koe dat likefolle opsmite as dagen fracht. Hy sylde ek mei yn de earste jierren, 1945 - 1947, fan it SKS-kampioenskip.

Yn 1948 kaam der in ein oan it oarspronklike doel fan it skûtsje. Swerver ferkoft it oan Fedde Akkerman dy it fral as wente brûkte, en ek lettere eigners hawwe der gjin frachtfeart mear mei syld. Akkerman lei meast yn Ljouwert foar de wâl, útsein dat er mei syn eigen skûtsje te sjen gong nei it Skûtsjesilen.

## Wer de Zwaluw
It skip waard wer de *Zwaluw* doe' it yn 1965 ferkoft waard oan de Spakenboarger Gerrit van de Groep. Dy boude it skûtsje om ta motorskip, dat er foar de fakânsjes yn Fryslân hie. Yn 1984 ferkoft Van de Groep it oan Jappie Strikwerda, dy't allinnich fan doel wie it fierder te ferkeapjen.

## De Twee Gebroeders
Yn 1985 waard it dan ek koft troch Jan de Boer. Dy restaurearre it skip wêr ta in silend skûtsje, mar de namme de *Zwaluw* ferdwûn wer. It skûtsje waard no *Twee Gebroeders*. Mei dy namme wie it dielnimmmer oan de IFKS dêr't it yn 1988 winner fan waard.

Net folle letter, yn 1990, waard it wer ferkoft, oan Philip van der Woude. Dy sile der ek wedstriiden mei, mar doe't dy as piloat oannaam waard troch de Sultan fan Brûnei koe er der net mear nei omsjen, dat yn 1995 waard it skûtsje ferkoft oan Michiel Kalsbeek.

## De Raerder Roek
Michiel Kalsbeek hat it skûtsje de *Raerder Roek* neamd. It sylt no mei it seilteken fan it silhûet fan in fleanende  Roek mei in wite R der oerhinne. It wurdt brûkt foar sjarterfeart en sylt mei goede risseltaten mei yn de IFKS. Yn 2000 is it skip op 'e nij langer makke, ta 20,52m.

## Keppeling om utens
* Webstee fan de stichting skûtsje 'Raerder Roek'
Hegemer Mar

De **Hegemer Mar** is in mar dy't yn de gemeente Súdwest-Fryslân, oant 2011 yn de gemeente Wymbritseradiel, súdwest fan Heech leit. De oerflakte is 650 ha, de djipte 1-3 m.

It Johan Frisokanaal komt oan de noardeast ein troch de Jeltesleat yn de mar, en rint troch in soal nei it súdwesten, dêr't tusken Langeherne en Leiepôle de mar oergiet yn de Fluezen. Oan de eastkant jouwe de Wâldseinster Rakken ferbining mei Wâldsein, en fia de Ie mei de Sleattemer Mar. 

Njonken Heech leit oan de súdeastkant ek Yndyk oan de mar. Yn de mar, besuden Heech, leit it eilân de Rakkepôle.

Nei alle gedachten binne de Hegemer Mar, de Fluezen en De Moarre in gletsjerdelling foarme yn de Saale-iistiid. Dat it is net sa dat de lizzing yn de rjochting fan de súdwestewyn wiist op troch de weagen foarme marren. Dy rjochting betsjut al dat de Hegemer Mar by min waar mei weagen dy't fan de Fluezen weikomme gefaarlik wetter wêze kin. By goed waar is de mar lykwols in goed plak foar wettersport.