open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ryksgreve

In **ryksgreve** (Dútsk: *Reichsgraf*) wie in aadlike titel yn it Hillige Roomske Ryk. Yn de midsiuwen waard de titel brûkt foar de bestjoerders fan in **ryksgreefskip**, dat streekrjocht ûnderhearrich oan de keizer wie, dus ryksûnmidlik, sûnder dat der in oare foarst, dy't in fazal fan de keizer wie, sa as karfoarst of hartoch, tusken siet. De ryksgreven sieten op ien fan de fjouwer "grevebanken", dêr't hja yn fertsjintwurdige waarden en stimme koene yn de Ryksdei oant 1806.

## Oarsprong
Yn it Frankyske Ryk, al ûnder de Merovingen, waarden greven oansteld as bestjoerder, en fertsjintwurdiger fan de kening, fan in goa. Ynearsten wiene greven ministerialen, oanstelde beämten, en wie haren funksje net erflik. Under de Ottoanske keizers waarden se ferheft ta in hegere klasse, boppe de lânadel en waarden se yntegrearre yn de hearskjende adel fan it feodale tiidrek. Harren fuksje waar dêrmei stadichoan ek erflik. De Roomsk-dútske keizers ferheften in stikmannich greefskippen ta ryksgreefskippen, dy't dus ryksûnmidlik waarden, en dêrtroch ta de saneamde ryksstannen kamen te hearren. Yn 1521 wiene der 44 fan sokke greefskippen.

## Politike rol
Doe't de struktuer fan it Hillige Roomske Ryk stadichoan feroare oan de ein fan de midsiuwen, waard yn 1489 de Ryksdei foarme, en waarden de ryksgreven útsletten foar persoanlike stimmen (*Virilstimme*), dy't ta de karfoarsten en oare ryksfoarsten hearde. Om harren belangen en frijheden fuort te sterkjen ferienen de ryksgreven yn saneamde "grevebanken" (*Grafenbänke*). Yn de sechtjinde iuw waarden grevebanken yn Swaben en Wetterau foarme en yn de santjinde iuw waarden de Frankyske en Westfaalske grevebanken foarme.

By Dútske Mediatisearring yn 1803 waarden in soad ryksgreefskippen opheft en anneksearre troch gruttere buorren. Guon aadlike skaaien holden nei it Kongres fan Wenen yn 1815 de titel fan ryksgreve symboalysk, dy't se as kompensaasje krigen foar it ferliezen fan harren gebieten.

## Eastfryslân
Greve Ulrik Sirksena fan it Greefskip Eastfryslân waard yn 1464 troch keizer Freark III ta ryksgreve ferheft en waard Eastfryslân in ryksgreefskip.

## Sjoch ek
* Greve
* Ryksstannen
* Ryksûnmidlikheid
Ministeriaal

In **ministeriaal** (fan it Latynske *ministerialis* dat "tsjinstman" betsjut) wie yn de midsiuwen yn it Hillige Roomske Ryk in persoan dy't  fan in net frij komôf wie, mar dy't in wichtige funsje yn it bestjoer en leger tabetroud waard, sa as it behearen fan domeinen en it beweitsjen fan boargen. Hja hiene in eigen juridyske status (it tsjinstrjocht) en waarden tsjinstmanlju (Dútsk: *Dienstmannen* as *Dienstleute*) neamd. De ministerialen waarden in wichtich part fan de Dútske ridderoarder

De ministerialiteit ûntjoech him fan de alfde iuw ôf as in selsstannige beropsstân. De spoaren fan harren ûnfrije komôf waarden fan de tolfde iuw ôf wiske.

Yn lytsere fêstingsstêden yn de Dútske lannen, sa as Horstmar, Quakenbrück en Lübbecke bestie in bysûndere groep ministerialen. Dêr wennen, yn opdracht fan de lânshear, saneamde boarchmanlju. In boarchman, dy't immen fan lege adel wie, wenne yn in boarchmanshof. Dat is in fersterke en kastieleftich hûs, tichteby of oan de stedsmuorren. De boarchmanlju hiene de taak en ferdigenje de stêd yn it belang fan de lânshear. Yn in tal fan sokke stedsjes wiene der mear as tsien fan sokke boarchmanlju mei de byhearrende boarchmanshuzen. Hja wiene winliken de "lange earm" fan de lânshear yn de stêd. Hja fersterken de macht fan harren lânshear om ek in sit yn it stedsbestjoer te hawwen.

Yn de lette midsiuwen giene de ministerialen op yn de ridderstân, it stedspatrisiaat en de lânadel. In grut part fan de ridderstân kaam fuort út de ministerialen.
Goagreve

In **goagreve** wie it haad fan in goa yn it Frankyske Ryk. Hy hie in bestjoerlike, militêre en juridyske funksje. Goagreven waarden ynearsten út de omkriten fan de kening fan oansteld, letter út de pleatslike adel fan de goa. Hja foarmen mank mei de biskoppen en abten de Frankyske aritokrasy. De goagreve wie ferantwurdlik foar syn eigen goa en moast him foar de kening ferantwurdzje. Dat makke it foar de Frankyske keningen, letter hofmeiers en keizers gâns makliker om it grutte ryk bestjoer te kinnen. It amt wie net erflik en beneamings wiene ynearsten foar it libben, mar yn gefal fan misbestjoer, of it fallen yn ûngeunst by de kening, koe de greve út syn amt set en ferfongen wurden. Doe't it Frankyske Ryk yn de njoggende iuw útinoar foel troch tsierderijen om de troan en it sintrale gesach fuortfoel, waard it greve-amt stadichoan erflik en ûntstiene der mear greeflike dynastyen yn West-Jeropa.

## Sjoch ek
* Goa (krite)
* Greve
Auwerkerlân

It **Auwerkerlân** is in histoarysk lânskip dat yn it midden fan East-Fryslân leit, en in grut gebiet om de stêd Auwerk omfiemet. 

It Auwerkerlân grinzget yn it westen oan it Brookmerlân, yn it noarden oan it Norderlân en it Harlingerlân, yn it easten oan Ostringen en yn it suden oan it Lengenerlân en it Moormerlân
Lengenerlân

It **Lengenerlân** is in histoarysk lânskip yn it noardeasten fan de lânkring Lier yn East-Fryslân. It gebiet is mei Oerledingerlân, it Moarmerlân en it Reiderlân ien fan de fjouwer âlde Fryske Goaen fan it fêstelân fan de lânkring Lier, dy't troch in klaverke fjouwer symbolisearre wurde. De namme fan it âlde Fryske goa komt werom yn de namme fan de hjoeddeistige gemeente Uplengen.

## Skiednis
Lykas de oare goaen yn de lânkring kaam it Lengenerlân út it âlde Frankyske goa fan Iemsgoa fuort. De goa waard foar it earst neamd yn in oarkonde fan 1398. It haadplak wie Remels dat it grutste karspel wie. It Lengenerlân hie in ferdigenjend karakter, om't it oan de grins fan it Fryske gebiet mei it Aldenburchske Ammerlân lei, dêr't it yn de rin fan de iuwen gauris mei yn konflikt kaam. Oerbliuwsels fan de wichtichste boarch yn de goa steane yn Großsander. Fierders hie it Lengenerlân it meast in yl sângrûn. Dêrom koe it wêze dat oan de ein fan de Fryske Frijheid him dêr gjin sintraal bestjoer fan haadlingen ûntjaan koe. Allinnich mar guon doarpshaadlingen  koene in foaroansteande posysje bemachtigje.

Ynearsten koe Fokko Ukena, in soan fan Amke fan Lengen, as legeroanfierder fan Keno II tom Brok, it bestjoer oer súdlik East-Fryslân bemachtigje, en feriene er it Legenerlân mei oanswettende kriten. Ukena kearde him dêrnei tsjin Tom Brok, marmoast guon jierren letter belies jaan oan de haadlingefamylje Sirksena. Dat Ukena noch sterk stie yn it Lengenerlân, bewiist in ferdrach fan 1 augustus 1435 dy't it Oerledingerlân, it Moormerlân en it Lengenerlân hjitte om noch ienris Fokko Ukena yn de striid by te stean. Dat ferdrach waard net mear fan krêft om't Ukena yn 1436 ferstoar. 

Dêrnei waard it Lengenerlân omfoarme ta it selsstannige Amt Lengen en kaam lieding ûnder Hamburch te stean, dy't it wer oan de Sirksena's ôfstean moasten. Dy waarden yn 1464 greven fan Eastfryslân. It Amt Lengen waard yn 1535 yn it Amt Stickhausen foege. Yn de twadde helte fan de tweintichste iuw krige it gebiet as de gemeente Uplengen syn bestjoerlike selsstannigens werom.
Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje 2002

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Itaalje]]** 2002 yn Monza op 15 septimber 2002.
It wie de fyftjinde fan 17 races fan de Formule 1 yn 2002. Hy waard op it Sirkwy fan Monza hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen, op it 5,7 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306,7 kilometer. 

## Kwalifikaasje
* Kimi Räikkönen's fluchste tiid (1:21.163) waard him ôfnaam nei in botsing mei Takuma Sato by de kwalifikaasje, wêrtroch 't er in plak sakke fan de fyfde nei it sechsde.

## Utslach Grutte Priis

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Omkearwurdboek fan de Fryske Taal

It **Omkearwurdboek fan de Fryske Taal** is in omkeard wurdboek fan Fryske wurden. Yn in omkearwurdboek steane wurden yn de alfabetyske folchoarder fan de einichste letters. De wurden fan de wurdlist binne dus alfabetisearre fan efterút, ek wol 'retrograde wurdlist' neamd. Sa steane bygelyks alle wurden dy't op *-um* einigje, ûnder elkoar. 

## Doel

It boek is ornearre as helpmiddel by it bestudearjen fan de morfology fan it Frysk. Sa kin bygelyks neigien wurde watfoar gearstallingen der binne mei *-hûs* as twadde lid of hokker ôfliedingen mei *-ich* of *-heid* der binne, of hokker wurden bygelyks einigje op *-keunst* of *-sân*.  Retrograde wurdboeken kinne ek brûkt wurde as rymwurdboek of as puzelwurdboek by taalpuzels. Sa kin om in oplossingswurd socht wurde dêr’t allinnich de lêste letter fan bekend is.
 
It Omkearwurdboek fan de Fryske taal waard makke op basis fan 58.170 lemmata fan it Frysk Wurdboek diel 1 fan J.W. Zantema. De lemmata binne oanfold mei plaknammen en gemeentenammen. Oars as by it gewoane wurdboeke wurde yn it Omkearwurdboek lettertekens mei diakrityske tekens beskôge as aparte karakters. Sa folgje nei *..-tún-bazún* bygelyks *ûn-bûn-...*  
It boek fan 194 siden waard gearstald troch leksikograaf Anne Dykstra en Jogchum Dykstra fan de ôfdieling Taaldatabank fan de Fryske Akademy.
Yn 1992 folge in útwreide werprintinge fan 470 siden.
Grutte Priis Formule 1 fan Japan 2002

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Japan]]** 2002 yn Suzuka op 13 oktober 2002.
It wie de santjinde fan 17 races fan de Formule 1 yn 2002. Hy waard op it sirkwy fan Suzuka hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen, op it 5,9 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,5 kilometer. 

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis
* It wie de lêste wedstriid yn de Formule 1 fan Eddie Irvine, Mika Salo, Alex Yoong en Allan McNish.
* Allan McNish crashte hurd yn de kwalifikaasje, hy gie efterút dwers troch de fangrail. Hy wie net ferwûne, mar hat sûnt dy tiid net yn de Formule 1 riden.

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Grutte Priis Formule 1 fan de Feriene Steaten 2002

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan de Feriene Steaten]]** 2002 yn Indianapolis op 29 septimber 2002.
It wie de sechstjinde fan 17 races fan de Formule 1 yn 2002. Hy waard op de Indianapolis Motor Speedway hâlden. De race waard hâlden oer 73 omgongen, op it 4,1 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 306 kilometer. 

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis
* Pedro de la Rosa parkearre syn auto flak by de yngong fan de pitstrjitte nei't syn auto stikken gie. Fan de baanfrijwilligers moast er oer de muorre springe, mar foel dêrtroch 1,8 meter nei ûnderen yn in lyts rivierke.

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Formule 1 yn 2003

It Formule 1-seizoen 2003 wie it 57ste Formule 1-seizoen. De "Formule 1", offisjieel it "FIA Formula One World Championship", is de heechste klasse yn de autosport, sa is bepaald troch de *[[Fédération Internationale de l'Automobile]]* (FIA).

Michael Schumacher wie by de start fan it seizoen de ferdigenjend wrâldkampioen by de koereurs, syn team Ferrari de regearjend wrâldkampioen by de konstrukteurs.

Michael Schumacher gie sûnt de Grutte Priis fan Kanada 2002 rjochting it kampioenskip. Syn team Ferrari wie pas nei de lêste Grutte Priis fan it seizoen wis fan de oerwinning by de konstrukteurs.

De Grutte Priis fan Belgje stie net op de kalinder fanwegen problemen omtrint wetjouwing fan tabaksreklame yn Belgje.

## Kalinder

## Utslaggen

## Klasseminten
### Klassemint by de koereurs

De top 8 klassearre auto's krije punten:

**Opmerkingen**:

† — Koereur hat de finish net helle yn de GP, maar hat wol 90% fan de race-ôfstân ôflein, wêrtroch't er as klassearre notearre stiet.

### Klassemint by de konstrukteurs

De top 8 klassearre auto's krije punten:

**Opmerkingen**:

† — Koereur hat de finish net helle yn de GP, maar hat wol 90% fan de race-ôfstân ôflein, wêrtroch't er as klassearre notearre stiet.
Iemsgoa

It **Iemsgoa** wie in histoarysk lânskip yn it suden en westen fan East-Fryslân. It âlde Fryske Iemsgoa is te ûnderskieden fan it Saksyske Iemsgoa (*Emsgau*), dat likernôch it hjoeddeistige Iemslân omfettet en hat in eigen ûntwikkeling trochmakke. Yn de earste helte fan de tolfde iuw krige greve Herman fan Ravensberg de greefrjochten oer it Fryske Iemsgoa fan de Saksyske hartoch Lotarius fan Süpplingenburg, dy't letter Roomsk-dútske keizer waard. Dy greefrjochten waarden yn 1253/1254 oan de biskoppen fan Múnster jûn. Wylst it Fryske Iemsgoa ta it bisdom Múnster hearde, hearde it Saksyske Iemsgoa ta it bisdom Osnabrück.

It Iemsgoa waard ferparte yn de goaen Reiderlân, Emsigerlân, Moarmerlân, Oerledingerlân, Lengenerlân en it Sealterlân as eksklave. Oars as yn de rest fan East-Fryslân foarme der dêr oant it bestjoer fan Tom Brok gjin haadlingssysteem en bleaune de lannen fan de Iemsgoa selsstannich. Ien fan de redens dêrfan wiene de beheinden mooglikheden de ekonomy yn de goa te ûntwikkeljen en de goaen bleaune reedlik isolearre. Lânbou wie lykwols beheind mooglik oan de ouwers fan de Iems, mar it Lengenerlân bestie it meast út geastgrûn. Dat tiidrek kaam ta in ein doe't de Likedielers dêr begûnen ta te hâlden. De hânzestêd Hamburch woe harren oanpakke en foel de Iemsgoa yn. De stêd liet dêre de Boarch Stickhausen bouwe om harren hannelsrûte nei it westen ta feilich te stellen.

It Emsigerlân, om de hjoeddeistige stêd Emden hinne, ûntjoech him nettsjinsteande dat ta it ekonomysk mulpunt fan de goa. Hy ferskynt yn de iere trettjinde iuw foar it earst yn de boarnen, en rûn fan de ûnderrin fan it rivierke de Flumm oant de Bocht fan Sielmönk. It Emsigerlân stie yn de Iemsgoa foaroan, dat er syn namme oernaam: *Emesgonia*, *universitas oder terra Emesgonie* fan *Emesgonum*). Doe't de haadlingsfamylje Tom Brok yn 1413 oan de macht kaam hold it âlde Iemsgoa winliken op te bestean. It Sealterlân dat him om 1400 hinne ta de Eastfryske goaen rekkene, bleau frij fan de Eastfryske haadlingen, mar kaam ûnder it bestjoer fan de biskoppen fan Múnster en hat sûnt dy tiid in eigen ûntwikkeling trochmakke. It Reiderlân, dat oan de westigge fan de Iems lei, wie foarhinne mear rjochte op de Ommelannen, mar troch it ynbrekken fan de Doalert yn de fyftjinde iuw rekke in grut part fan it Reiderlân ûnder wetter en dy ferfong de Iems as natuerlike grins fan de Iemsgoa. It oerbliuwende part fan it Reiderlân kaam yn 1413 mank mei de rest fan de Iemsgoa ûnder it gesach fan Tom Brok, en koart dêrnei ûnder dy fan de Sirksena's
 
## Boarnen
* Hajo van Lengen: *Geschichte des Emsigerlandes vom frühen 13. bis zum späten 15. Jahrhundert*. 2 dielen. Auwerk 1973.
* Jannes Ohling: *Ostfriesland im Schutze des Deiches: Politische Geschichte Ostfrieslands*, Lier 1975, side 483, sûnder ISBN, 
* Hajo van Lengen (Hrsg.): *Die Friesische Freiheit des Mittelalters - Leben und Legende*, útjouwerij Ostfriesische Landschaft, Auwerk 2003 ISBN 3-932206-30-4
Maulbronn

**Maulbronn** is in stêd yn 'e Enzkreis yn 'e Dútske dielsteat Baden-Wuerttemberch. De stêd is fral bekend fanwegen it kleaster Maulbronn, dat sûnt 1993 ta it wrâlderfgoed fan UNESCO rekkene wurdt.

De stêd Maulbronn bestiet út de trije stedsdielen Maulbronn, Schmie en Zaisersweiher. De trije stedsdielen wiene earder selsstannige gemeenten. Op 1 jannewaris 1970 waarden Schmie en Zaiserweiher by Maulbronn yndield.

Maulbronn leit yn it 328,2 km² grutte natoerpark Stromberg-Heuchelberg.
Fantastic Fest

**Fantastic Fest** (Ingelsk foar "Fantastysk Festival") is filmfestival yn 'e Feriene Steaten dat elts jier yn septimber holden wurdt yn Austin, de haadstêd fan Teksas. It evenemint bestiet sûnt 2005 en leit him ta op films fan sjenrefiksje, lykas horrorfilms, science fiction-films, fantasyfilms, aksjefilms, de Aziatyske sinema en cultfilms. Fantastic Fest wurdt organisearre troch de bioskoopkeatling Alama Drafthouse Cinema en de webside *[[Ain't It Cool News]]*.

## Beskriuwing
Fantastic Fest waard yn 2005 oprjochte troch Tim League fan Alamo Drafthouse Cinema, Harry Knowles fan *[[Ain't It Cool News]]*, Paul Alvarado-Dykstra en senarioskriuwer Tim McCanlies. It achtdeiske filmfestival wurdt sûnt holden yn it Alamo Drafthouse South Lamar, dêr't it gebrûk makket fan acht filmsealen. In opfallend ûnderdiel fan it festival wurdt foarme troch de saneamde 'geheime fertoanings', wêrby't it publyk yn 't foar net net wit hokker film oft it om giet. 

Njonken filmfertoanings omfettet Fantastic Fest ek moetings mei akteurs, regisseurs en senarioskriuwers, fan wa't guon bekend binne en oaren (noch) net. Sûnt 2007 hat Fantastic Fest in foaroansteande posysje ferovere mank de filmfestivals yn 'e Feriene Steaten. 

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Fantastic Fest
Grutte Priis Formule 1 fan Austraalje 2003

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Austraalje]]** 2003 yn Melbourne op 9 maart 2003.
It wie de earste fan 16 races fan de Formule 1 yn 2003. Hy waard op it Albert Park Circuit hâlden. De race waard hâlden oer 58 omgongen, op it 5,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 307,5 kilometer. 

## Kwalifikaasje
* Ralph Firman, Antônio Pizzonia, Justin Wilson en Cristiano da Matta makken harren debút yn de Formule 1.

## Utslach Grutte Priis

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Obituary

**Obituary** is in Amerikaanske deathmetal band, oprjochte yn Tampa, Floarida yn 1984. Yn 1989 ûntstie der in stabile besetting en waard it earste studio-album útbrocht "*Slowly We Rot*". Obituary  har teksten geane oer de dea en it libben, mar ek oer de natoer. Obituary hat op alle trije de grutte Fryske metalfestivals spile, trije kear op Wâldrock; 1994, 1998 en 2007, Dokk'em Open Air 2012 en yn 2015 stiene hja op it poadium fan Into the Grave, op it Aldehouster tsjerkhôf yn Ljouwert. 

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums

### Kompilaasje-albums
Minnistetsjerke (Wolvegea)

De Minnistetsjerke is in tsjerkegebou yn Wolvegea, gemeente Weststellingwerf, yn de provinsje Fryslân.

De fermanje waard yn 1875 boud en efter de roailine set. Oan de efterkant fan de tsjerke waard in wenning tsjin it koar pleatst. De yngong waard mei in list fan healpylders en in toppilaster omjûn. De tsjerke mei wenning is in gemeentlik monumint. It oargel út 1901 is boud troch Van Dam & Soannen. Yn 1992 waard it oargel troch Bakker & Timmenga restaurearre.
Janke Reitsma

**Janke Reitsma** (Driezum, 1988) is in Nederlânske ortopedagooch en skriuwster fan Frysk komôf. Anno 2021 wennet hja yn Swol.

Reitsma waard berne yn Driezum, mar opbrocht yn De Westereen. Se studearre ortopedagogyk oan de Universiteit fan Grins.

Se publisearre koarte ferhalen, folge de oplieding literêre fiksje oan de Schrijversvakschool yn Grins. Sy wûn ferskate skriuwwedstriden, dy fan de skriuwersfakskoalle, it *Nederlands Dagblad* en útjouwerij Kok-Boekencentrum.

Yn oktober 2021 waard har debútroman *Niets ontgaat ons* publisearre. De roman giet oer in gesinsdrama en spilet him ôf oan de waadkust yn Fryslân. De roman waard nominearre foar de Hebban Debútpriis 2022. 

## Wurk
* *Niets ontgaat ons*, roman, 2021
* *Alles wordt lichter*, 2024
Moormerland

**Moormerland** is in ienheidsgemeente yn de lânkring Lier yn East-Fryslân dy't yn t ramt fan in gemeentlike weryndieling yn Nedersaksen 1973 út tsien fan oarsprong selsstannige doarpen foarme waard. Hy is mei  ynwenners foar Eastfyske en ek Nedersaksyske begripen in reedlik ticht befolke gemeente, dêr't er it tichts befolke yn it súdeasten, grinzgjend oan de stêd Lier, is. Hy is nei de stêd (*Kreisstadt*) Lier de twadgrutte gemeente yn de lânkring en nei Emden, Auwerk, Lier en Norden, noch foar Wittmund, Weener en Wiesmoor de fyfde grutte gemeente yn Eastfryslân. It haadplak fan de gemeente is Warsingsfehn.

## Skiednis
De namme Moormerland komt fan de âlde Fryske goa **Moarmerlân** dy't yn de snuorje fan de Fryske Frijheid it gebiet fan de gemeente, mar ek dy fan de stêd Lier, de gearwurkingsgemeente Hesel en de gemeenten Nortmoor en Filsum omfieme. It Moarmerlân wie it heitelân fan de skaai fan de haadlingsfamylje Ukena dy't yn de iere fyftjinde iuw in ynfloedrike rol yn de skiednis fan East-Fryslân spile hawwe. It goa is njonken Oerledingerlân, Reiderlân en Lengenerlân ien fan de fjouwer histoaryske lânskippen fan de lânkring Lier. It doarp Oldersum wie in wichtich hannelsplak oan de Iems en waard bekend om it Oldersumer Kollokwium, dat de oanset joech ta de reformaasje yn East-Fryslân

## Geografy
Moormerland leit noardlik fan de stêd Lier en wurdt yn it westen begrinzge troch de Iems. Oan dy rivier lizze âlde terpdoarpen lykas Rorichum, Oldersum en Gandersum. Op 'e hichte fan it lêste doarp is der sûnt 2002 in keardaam yn de Iems (*Emsperrwerk*). Fierders bestiet it grutste part fan de gemeente út feangrûn dêr't in soad doarpsnammen fan ôflaat binne. De A31 rint troch de gemeente hinne.

## Ekonomy
De ekonomy fan de gemeente bestiet benammen út de lânbou, toerisme en de middenstân, dy't bestiet út produksje, ambachten en hannelsûndernimmings. De gemeente is yn haadsaak in forinzegemeente fan de oanbuorjende stêden Lier en Emden.

## Taal
Yn Moormerland wurdt it Eastfrysk Plat, njonken it Heechdútsk, sprutsen. Troch it flechtsjen fan Nederlânske protestanten yn de tiid fan de Reformaasje waard it Nederlânsk ek in soad brûkt. Yn de herfoarme tsjerken fan de gemeente waard it Nederlânsk sels as fiertaal brûkt. Yn de njoggentjinde iuw oriïntearre East-Fryslân him folle mear op Dútslân en kamen der mear Dútsktalige dûmnys yn de tsjerken. Yn 1936 waard it Nederlânsk ûnder it nazy-bewâld sels ferbean. Hjoed-de-dei spilet it Nederlânsk amper in rol mear, mei útsûndering fan de ynfloed dy't it hân hie op it pleatslike dialekt.

It Platdútsk, dêr't it Eastfrysk Plat ûnder falt, is hjoed-de-dei yn de gemeente ferankere. Tsjerketsjinsten en brulloften wurde wol yn it Platdútsk holden.

## Doarpen

De gemeente Moormerland bestiet út alve doarpsgebieten (*Ortschaften*):

## Gearstalling gemeenteried
De gemeenteried bestiet út 34 keazen leden, plus in sit foar de keazen boargemaster. De ried bestiet sûnt de ferkiezings op 12 septimber 2021:  

## Keppeling om utens
* Offisjele side fan de gemeente
Sint-Antoniuskleaster (Waldsolms)

It **Koptysk-Otterdokse Kleaster fan de hillige Antonius**  is in kleaster fan de Koptysk-Otterdokse Tsjerke yn 'e gemeente Waldsolms yn de Dútske dielsteat Hessen. It is it religieuze sintrum fan de koptyske mienskip yn it Dútsktalige gebiet. It is sûnt Pinkster 2010 it earste offisjeel troch paus Schenouda III erkende koptysk-otterdokse kleaster op it Europeeske fêstelân.

## Skiednis
It Sint-Antoniuskleaster is it wichtichste koptyske kleaster fan Dútslân. It waard ferneamd nei Antonius de Grutte of Antonius fan Egypte, de grûnlizzer fan it kleasterlibben.

Yn 1980 kochten Kopten yn Dútslân in stik lân fan twa hektare grut mei twa âlde gebouwen yn it Solmsbachtal oan. It koptyske kleaster Baramous yn Wadi El-Natrun (Egypte) stjoerde de earste muontsen nei Kröffelbach en op 7 april 1980 folge de earste liturgyfiering yn in provisoarysk ynrjochte romte. Op 9 maart 1988 folge it lizzen fan de earste stien foar de nije tsjerke, dy't yn novimber 1990 troch paus Schenouda III en tsien biskoppen ynwijd waard.

Op it kleasterterrein stiet de earste yn koptyske styl boude tsjerke fan Europa. De romme tsjerke fertsjintwurdiget de koptyske arsjitektuer as in tsjerke mei in koepel en in frijsteande klokketoer en is ferdield yn in boppe- en ûndertsjerke. De tsjerke waard troch Egyptyske keunsters mei moderne ikoanen en fresko's fersierd.

It kleaster is in hûs fan gebet en meditaasje en in ûnderkommen foar muontsen en gasten, dy't treast en rêst sykje. Ek kristenen fan oare tsjerkmienskippen witte harren paad te finen nei it kleaster. 

Fanút it kleaster wurdt de sielssoarch oan de kopten yn it Dútsktalige gebiet koördinearre. Tagelyk wol it kleaster de religieuze ûnderbouwing fan de kopten fersoargje. Sa wurde de skriften fan de koptyske pausen ferspraat en útjûn en organisearret it kleaster foarmingsgearkomsten.

## Lokaasje
It Sint-Antoniuskleaster leit yn de gemeente Waldsoms tusken de bergen en bosken fan it Taunusberchte, krekt bûten it doarp Kröffelbach. It leit likernôch 15 kilometer fan Wetzlar, 25 km fan Giessen en 60 km fan Frankfurt am Main.
Oldersumer Kollokwium

It **Oldersumer Kollokwium** wie in kollokwium yn juny 1526 yn Oldersum yn East-Fryslân, op inysjatyf fan haadling Ulrik fan Dornum tusken de Emder predikant Georg Aportanus (protestantsk-luthersk) en de katolike Dominikaneprior Laurens Laurensen. It dokumint oer it kollokwium dat dêrnei troch Ulrich skreaun waard, waard wiidweidich brûkt en droech op dy manier by oan in flugge oergong nei it protestantisme yn East-Fryslân.

koart nei't Marten Luther op 31 oktober 1517 syn 95 stellings yn Wittenberg iepenbier makke hie, waard yn East-Fryslân de evangelyske lear oannommen. Al yn 1519 soe de Oldersumer pastoar Hinrich Arnoldi de evangelyske belidenis fereare hawwe, sa as Heinrich Brun yn Auwerk. Ulrik fan Dornum wie in fûleindich befoardere fan e Reformaasje. Ulrik, dy't yn 1494 troch boaskjen yn it besit fan de helte fan de Boarch en hearlikheid Oldersum kaam, joech it inysjatyf en organisearre yn juny 1526 it iepenbier striidpetear tusken de predikant Georg Aportanus fan Emden en de katolike Dominikaneprior Laurens Laurensen fan Grins. Ulrik hat oer it skeel in dokumint gearstald dy't yn Wittenberg printe waard.

Fanwegen de grutte ynfloed fan de kalvinisten, benammen troch Jehannes Kalvyn en Huldrych Zwingli, waard it westlike part fan East-Fryslân yn 'e haadsaak evangelysk-herfoarme.

Oldersum wie njonken Emden it mulpunt fan de Eastfryske tsjerkeherfoarming. Boarchhear Ulrik hie yn 1529 Andreas Bodenstein (alias Karlsadt), en letter nei alle gedachten Minne Simens en oare minnisten útfanhûs dêre.

## Boarne
Martin Thielke (Hrsg.): *Die Oldersumer Disputation von 1526. Zweisprachige Edition der Darstellungen Ulrichs von Dornum (Übersetzung Gerhard Ohling) und Laurens Laurensens (Übersetzung Enno Schmidt)*, Auwerk: Ostfriesische Landschaft 2009

## Keppeling om utens
* It Oldersumer Kollokwium yn juny 1526
* It dokumint fan Ulrik fan Dornum oer it Oldersumer Kollokwium
Einheitsgemeinde

In ***Einheitsgemeinde*** (Dútsk foar ienheidsgemeente) is in gemeentefoarm yn in pear Dútske dielsteaten, yn Eastenryk en yn guon kantons fan Switserlân.

## Dútslân
Yn Dútslân is de gemeentewet in saak fan de dielsteat. De struktueren en betingsten fan en foar ienheidsgemeenten ferskille fan dielsteat oant dielsteat. In ienheidsgemeente is in selsstannige gemeente of stêd mei fakentiden ûnselsstannige dielen, lykas *Ortschaften* of *Stadtbezirke*. In ienheidsgemeente hat bygelyks it foech om sels te barren en út te jaan of in eigen persoanielsbelied te fieren. In *[[Samtgemeinde]]* of in *[[Verbandsgemeinde]]* dêrfoar oer is in gemeenteferbân, dy't foar ferskillende, oansletten gemeenten taken útfierd. Yn guon dielsteaten is de ienheidsgemeente foar in part wetlik fêstlein; yn oare dielsteaten, lykas Beieren, net. Net oeral hat de einheitsgemeinde in selde namme. Yn Hessen en yn it Saarlân wurdt de namme *Großgemeinde* (grutte gemeente) brûkt. De dielsteat Brandenburch, Meklenburch-Foarpommeren en Sleeswyk-Holstein hawwe *amtsfreie Gemeinden* (amtsfrije gemeenten) en dat binne gruttere gemeenten, dy't ek alle taken fan 'e gemeente yn eigen ferantwurdlikens útfiere.    

### Nedersaksen, Saksen, Saksen-Anhalt, Brandenburch
Yn Nedersaksen, Saksen, Saksen-Anhalt en Beieren is de *Einheitsgemeinde* de offisjele namme foar in by in lânkring hearrende gemeente, dy't *net* oansletten is by in gearwurkingsferbân fan gemeenten. De betreffende ienheidsgemeente fiert alle gemeentlike taken sels út. 

### Berlyn en Hamburch
Op grûn fan 'e rjochtsstatus fan 'e de twa dielsteaten Berlyn en Hamburch as stedsteaten is ienheidsgemeente de juridyske term foar it feit dat de taken fan de gemeente en de dielsteat net fan inoar skieden binne. 

## Eastenryk
Yn Eastenryk binne de *Einheitsgemeinden* neffens de grûnwet allegear op 'e selde wize organisearre, los fan 'e fraach of it om in grutte yndustriële stêd giet of om in lytse agraryske gemeente. Dat wie lykwols foar de haadstêd Wenen net akseptabel, dy't ek in dielsteat is en likemin foar de stêden mei in eigen statút. In stêd mei mear as 20.000 ynwenners kin op oanfraach in bysûndere status ferliend wurde, as de belangen fan 'e dielsteat dêrmei net yn it geding komme. De stêden mei in eigen statút hawwe yn ferlikening mei de ienheidsgemeenten mear rjochten. Dat is it eigen stedsrjocht (statút), wêryn't de dielsteat de stêd in gemeentewet op maat ferliene kin.  

## Switserlân
Switserlân kent in rige bysûndere gemeentefoarmen, dy't ornearre binne foar bysûndere taken. De trije wichtichste foarmen binne bygelyks de ynwennergemeenten (*Eihnwohnergemeinde*), de boargergemeenten (*Bürgergemeinde*) en de skoalgemeenten (*Schulgemeinde*). De *Einheitsgemeinde* is in gemeente yn kantons, dêr't gjin bysûndere gemeenten binne en alle taken fan de bysûndere gemeenten hat.

## Sjoch ek
* Samtgemeinde
* Verbandsgemeinde
Gemeente (Dútslân)

De **gemeente** yn Dútslân (Dútsk: *Gemeinde* of *Kommune*) is de leechste bestjoerslaach. Yn jannewaris 2021 wiene der 10.790 selsstannige stêden en gemeenten, dêr't der 2.054 stêden fan binne. In gemeente en stêd kinne de twadde, tredde, fjirde of fyfde laach wêze, ôfhinklik fan de status fan de gemeente en de dielsteat, dêr't de gemeente yn leit. Yn de stedssteaten Berlyn en Hamburch binne se de twadde laach, om't de stêden net allinnich in gemeente, mar ek in dielsteat foarmje. Ek yn Bremen foarmje se de twadde laach, mar dy dielsteat bestiet út twa stêden.

Yn de oare dielsteaten steane de gemeenten ûnder de bestjoerslaach fan de lânkring - *[[Landkreis]]*, of yn Sleeswyk-Holstein en Noardryn-Westfalen, en earder yn Prusen *Kreis* neamd. Guon gemeenten binne yn gemeenteferbannen - *Gemeindeverband*, yn Nedersaksen *[[Samtgemeinde]]*, oansletten, dêr't se guon administrative taken mei-inoar diele.

Ornaris wurde stedsgemeenten oantsjutten as *Stadt* en plattelânsgemeenten as *Gemeinde*. De heechste mjitte fan selsstannigens fan in gemeente binne de stêden dy't net in part fan in lânkring binne, de *[[Kreisfreie Stadt]]* (kringfrije stêd). Yn guon dielsteaten hawwe se, ôfhinklik fan harren grutte, mear selsstannigens, sa as de *Große Kreisstadt* (grutte kringstêd). 

De grutste gemeente is Berlyn, mei likernôch 3.600.000 ynwenners, en de lytste gemeente is Groue yn Noard-Fryslân mei 11 ynwenners.

## Wetjouwing
De gemeenten binne de ûnderste bestjoerslaach yn Dútslân. Neffens de grûnwet fan de Bûnsrepublyk (kêst 28) moatte se in demokratyske struktuer hawwe. Hja binne ferantwurdlik foar alle saken fan de pleatslike mienskip. Harren macht wurdt lykwols beheind troc de federale wetjouwing en de wetjouwing fan de oanbelangjende dielsteaat. De *Kommunale Selbstverwaltung* betsjut dat yn gemeenten yn eigen behear itjinge dien wurdt dêr't oars de dielsteat fearnatwurdlik foar wêze soe. De gemeente hat allinnich in útfierende taak, en is in gemeenteried yn dy sin gjin folksfertsjintwurdiging.

De dielsteat is der in *Gemeindeordnung* of *Kommunalferfassung*, dêr't de dielsteat yn regelet wat de taken fan de gemeenten binne en hokker struktuer se hawwe moatte. Yn dy wetjouwing kin in gemeente syn eigen regels fêststelle. Fúzjes fan gemeenten wurde troch in dielsteatwet regele.

In gemeente hat syn eigen budzjet en mei belesting heffe. Typysk ferplichte taken fan in gemeente binne berneopfang, it hûsfestjen fan skoallen, bestriden fan rampen en rioelearing. Gruttere gemeenten kinne op frijwillich grûnwurk soargje foar merken, museums, sosjale saken, iepenbier ferfier, ensafuorthinne.

## Sjoch ek
* *[[Einheitsgemeinde]]*
* *[[Samtgemeinde]]*
* *[[Kreisfreie Stadt]]*
Ulrik fan Dornum

**Ulrik fan Dornum** (Dornum 1455/1456 - Oldersum 12 maart 1536) wie in soan fan de Eastfryske haadling Sibet Attena en syn twadde frou Margarete fan Westerwâlde.

Troch syn houlik mei Essa fan Oldersum yn 1494 waard Ulrik hear fan de helte fan de hearlikheid Oldersum, allyksa fan Jarßum en Widdelswehr. Dêrfoaroer waard syn erfdiel fan syn heit yn Harlingerlân troch syn âldere healbroer ynholden. Ulrik syn frou Essa ferstoar yn 1515 en út harren houlik waarden gjin bern berne. Dêrom foel harren erfenis op it Hûs fan Oldersum werom. Ulrik boaske foar de twadde kear Hyma fan Grimersum.

Yn juny 1526 organisearre Ulrik it saneamde Oldersumer Kollokwium yn de tsjerke fan Oldersum. It dokumint dat er dêr oer gearstalde waard noch yn itselde jier troch Nikolaus Schirlentz yn Wittenberg printe. Troch it fersprieden fan it dokumint joech Ulrik de oanset ta in flugge oergong nei de Reformaasje yn East-Fryslân.

## Boarne
* Klaus Euhausen (*Ortschronisten der ostfriesischen Landschaft*): *[https://www.ostfriesischelandschaft.de/fileadmin/user%20upload/BIBLIOTHEK/HOO/HOO%20Oldersum.pdf Oldersum, Gemeinde Moormerland, Landkreis Leer]* (PDF; 1,2 MB)

## Literatuer
* Paul Wagner: *[https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Dornum,%20Ulrich%20von Dornum, Ulrich von.]* Yn: *[https://de.wikipedia.org/wiki/Allgemeine%20Deutsche%20Biographie Allgemeine Deutsche Biographie]* (ADB). Band 39, Duncker & Humblot, Leipzig 1895, siden 246–248.
* Gerhard Ohling: *[https://www.deutsche-biographie.de/gnd119656620.html Dornum, Ulrich von]*. Yn: *[https://de.wikipedia.org/wiki/Neue%20Deutsche%20Biographie Neue Deutsche Biographie]* (NDB). Band 4, Duncker & Humblot, Berlyn 1959, ISBN 3-428-00185-0, S. 82 (Digitalisat).
Waldsolms

**Waldsolms** is in gemeente yn de Dútske dielsteat Hessen. De gemeente makket diel út fan de Lahn-Dill-Kreis.

## Yndieling
Waldsolms bestiet út de *Ortsteilen* Brandoberndorf, Griedelbach, Hasselborn, Kraftsolms, Kröffelbach en Weiperfelden en ûntstie yn 31 desimber 1971 by de hessyske weryndieling. Oant dy tiid wiene de plakken selstannige gemeenten. Brandoberndorf is it haadplak fan de gemeente.

Troch de gemeente streamt de 24,6 kilometer lange Somsbach, dy't yn de Lahn útmûnet.

## It besjen wurdich
De gemeente leit yn it Taunusberchtme en is ryk oan natoer. In pear doarpstsjerken en in tal fakwurkhûzen foarmje de kultuermonuminten fan de gemeente. 

Dêrnjonken wurdt it koptyske kleaster by Kröffelbach troch fral de koptyske mienskip yn Dútslân drok besocht. 

## Ofbylden

Waldsolms Kraftsolms.jpg|*Kraftsolms*
2020-07-06 geleitete Linde in Griedelbach, Hessen 02.jpg|*Monumintale linebeam yn Griedelbach*
Kröffelbach, Kirche (1).jpg|*Protestantske tsjerke fan Kröffelbach*
Grutte Priis Formule 1 fan Maleizje 2003

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Maleizje]]** 2003 yn Kuala Lumpur op 23 maart 2003.
It wie de twadde fan 16 races fan de Formule 1 yn 2003. Hy waard op Sepang hâlden. De race waard hâlden oer 56 omgongen, op it 5,5 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 310,4 kilometer. 

## Kwalifikaasje
* Earste pole posysje fan Fernando Alonso

## Utslach Grutte Priis
* Fernando Alonso stie foar it earst op it poadium yn de Formule 1.
* Christiano da Matta starte fanút de pitstrjitte.
* Giancarlo Fisichella stie yn de ferkearde rige fan de startopstelling doe't earst besocht waard mei de start út ein te setten. Fisichella wist syn auto noch wol nei it goeie plak ta te krijen mar hie dêrnei problemen mei de start. Twa jier earder begie er in soartgelikense flater.

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Lexicon Frisicum

It **Lexicon Frisicum** wie de oanset fan in Frysk wurdboek. It wurdboek waard yn 1872 skreaun troch Joast Halbertsma, yn it Latyn, de taal fan de wittenskip. It wurdboek beskreau 6400 wurden, wat mar in lyts diel is fan de totale wurdskat, trochdat Halbertsma ferstoar eardat er it boek ôfmeitsje koe. It boek ferskynde postúm, trije jier nei syn dea. It boek fan Halbertsma wie it earste boek dat systematysk it eigentiidske Frysk beskreau, it 'Nij-Frysk'. It Lexicon Frisicum wie bedoeld foar taalgelearden en oare wittenskippers.  De Lexicon Frisicum late úteinlik ta it wittenskiplike Grut Frysk Wurdboek (1984-2011) fan de Fryske Akademy, en dêrmei ta in ferskaat oan oare wurdboeken dy’t by de Fryske Akademy ferskynd binne.

## Folkskultuer
Halbertsma hie in soad belangstelling foar taal. Hy wie bygelyks ek dwaande mei it Mid-Nederlânsk en oare talen. De leksikograaf Anne Dykstra beskreau yn syn promoasje hoe’t Halbertsma net allinne it moderne Westerlauwersk Frysk opnaam, mar ek it Easterlauwersk en Noardfrysk en sels it Aldfrysk, al hat er fan dat lêste net in hiel soad wurden opnommen. Halbertsma gie derfan út dat it moderne Ingelsk in grut part fan syn wurdskat út it Frysk ûntliend hie. Halbertsma bestege in soad oandacht oan wurden dy’t mei folkskultuer te krijen hiene. Neffens Dykstra, dy’t promovearre op Joast Halbertsma, past it yn it kulturele nasjonalisme fan dy tiid dat er niget hie oan folksaardige gebrûken, byleauwe en soksoarte dingen. Yn taal koe neffens Halbertsma kultuer en skiednis weromfûn wurde. Westgermaanske talen en harren skiednis wiene neffens him allinnich te begripen mei in goede kennis fan it Frysk. Dêrom joech er in soad omtinken oan de etymology fan Fryske wurden. Sa beskreau er de oarsprong fan de wurden en ferwiisde dan nei itselde wurd yn oare talen, fan Yslânsk en Goatysk oant Ingelsk en Gryksk. De Grouster Halbertsma wie dûmny yn Dimter, mar hie in pleats yn Warkum. Omdat hy yn dy tiid noch gjin oare boeken rieplachtsje koe, moast er minsken befreegje oer wurden. Sa frege Halbertsma bygelyks boeren en fiskers fan alles oer harren berop. By sokke petearen hie er in skriuwboekje by de hân.

## Fryske oersetting
It útwreide Lexicon soe yn in Fryske oersetting in boek fan wol 1500 siden wurde. Dêrom waard troch de provinsje Fryslân keazen om in online ferzje te publisearjen. Sa koe de Latynske ynhâld troch in gruttere groep minsken lêzen wurde.  Yn 2020 waard in diel fan de Fryske oersetting online setten troch leksikograaf en taalkundige Anne Dykstra út Akkrum en syn kollega Bouke Slofstra en in tal frijwilligers.   De Fryske online oersetting wie yn 2020 foar 60 persint klear, 30 persint wie doe oerset yn it Nederlânsk en 30 persint yn it Ingelsk.
Riksja

In **riksja** is fan oarsprong in troch in minske oandreaun weintsje mei twa tsjillen. De oarsprong is nei gedachten Japansk: *jinrikisha* (dat: jin=minske, riki=kreft, sha=fartúch). Dat dit wie in reau op minskekrêft.

De earste fersjes moat fan de jierren 1870 west hawwe. Njonken dizze "triuw-riksja", fral noch brûkt foar toerisme, is der in ferzje mei de fyts as oantruwen ûntstean. Ornaris wurdt de namme no foar dizze ferzje, de fytsriksja, brûkt. Fierdere ûntwikkelings binne ferzjes op basis fan auto's en ferzjes op basis fan elektrisiteit. Alle ferzjes binne lykwols it oantriuwen foar ien as twa passazjiers troch ien bestjoerder (somtiden mei helpmotor).


Ofbyld:Human.rickshaw.kolkata.india.JPG|Riksja yn India
Ofbyld:NonomiyaRickshaw0289.jpg|Riksja in Kioto
Ofbyld:Cycle rickshaw wallah in Dhaka.jpg|Een riksja in Dhaka
Ofbyld:School-rickshaw.jpg|Skoalbern yn in fytsriksja in Lucknow
Grutte Priis Formule 1 fan San Marino 2003

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan San Marino]]** 2003 yn Imola op 20 april 2003.
It wie de fjirde race fan 16 races fan de Formule 1 yn 2003. Hy waard op Imola hâlden. De race waard hâlden oer 62 omgongen, op it 4,9 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 305,6 kilometer. 

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Flagge fan Itaalje

De **flagge fan Itaalje** bestiet út trije fertikale banen. De kleuren binne grien, wyt en read. De kleuren op 'e flagge fertsjintwurdigje de kleuren fan 'e Italjaanske steat. It is ek bekend as *il Tricolore*, "de trijekleur".
Slottsjerke (Weilburg)

De **Slottsjerke** (*Schlosskirche*) fan Weilburg yn de Dútske dielsteat Hessen is in barokke tsjerke, dy't by it slotkompleks fan Weilburg heart. 

## Skiednis
De tsjerke waard fan 1707 oant 1713 yn it ramt fan de werynrjochting fan de stêd nei ôfbraak fan de foargonger op it plak boud. De massive toer fan de âlde tsjerke waard yn de nijbou yntegrearre. De tsjerke krige sawol de funksje fan stedstsjerke as hoftsjerke.

Oan de kant fan it Marktplatz waard it âlde stedshûs fan Weilburg yntegrearre yn de nije tsjerke, dêr't hjoed-de-dei in kafee en romtes om gear te kommen yn ûnderbrocht binne. De tsjerkeseal is in grutte fjouwerkante romte mei yn it midden fan de súdlike kant in healrûne nis mei de preekstoel fan Anton Ruprecht en it oargel fan Johann Jakob Dahm. Dêrfoar oer is de foarstelôzje.

In yn 1555 yn it dak fan de toer ynstallearre wettertank fan likernôch 80 m³ foar de wetterfoarsjenning foar de doe nije wetterpartijen yn de paleistunen waard yn 1700 ferfongen troch in nije tank mei in kapasiteit fan 26 m³, dy't 8 jier letter fanwegen de lytse kapasiteit dochs wer útboud en ferfongen waard troch in tsjettel fan 68 m³. Nei de fergrutting fan it wetterreservoir yn it Wehrhölzer Wald yn 1776 waard de tank yn 1779 lang om let ferwidere. 

De keunstner Georg Friedrich Christian Seekatz fersoarge de beskildering fan it gebou, it stúkwurk waard troch Andreas Gallasini oanbrocht.

## Grêfkelder Nassau
Under de preekstoel leit de grêfkelder foar de Nassauske foarsten. Greve Johann Ernst wie de earste dy't dêr byset waard. Meiïnoar binne 30 foarsten fan Nassau en Lúksemboarch yn de kelder byset, foar it lêst Adolf I (dy't oant 1866 de lêste hartoch fan Nassau en fan 1890 oant 1905 gruthartoch fan Lúksemboarch wie) en syn soan Willem IV (dy't fan 1905 oant 1912 gruthartoch fan Lúksemboarch wie). De grêfkelder wurdt alle jierren op 17 novimber iepene foar besikers. De kelder falt ûnder it territoariale gebiet fan it gruthartochdom Lúksemboarch.

## Oargel
Yn 1710 krige Johann Jakob Dahm út Mainz de opdracht om foar 1900 gûne in nij oargel foar de tsjerke te bouwen. It oargel hie 23 registers, ferdield oer haadwurk, rêchposityf en pedaal. Wilhelm Sauer ferfong it oargel un 1902-1903 as Opus 896 mei in frije spyltafel op de galerij ûnder it oargel. Allinne de barokke oargelkas en de frontpipen bleaune fan it âlde ynstrumint bewarre. It Sauer-oargel waard yn 1972 troch de firma G.F. Steinmeyer & Co ferboud en fergrutte nei 28 registers. It oargel krige ek in nije spyltafel mei in tredde manuaal.
Tintsje-beamke

**Tintsje-beamke**, ek wol **Tinten en Beammen** of **Campingpuzel** is in logyske puzel. It fjouwerkante diagram fan tintsje-beamke stelt in camping foar. Op sommige fekjes steane beammen. De nûmers oan de boppe- en ûnderkant fan it diagram jouwe oan hoefolle tinten der yn de byhearrende rige of kolom steane. De puzel kin online en op papier makke wurde. De puzels kinne fariëarje yn grutte en swierrichheid.

## Opjefte
It is waarm en de camping stiet fol mei gasten. Eltsenien wol in plakje yn it skaad fan in beam. De beammen steane ferspraat op it terrein, mar nimmen stiet graach te ticht by syn buorlju. De campingbehearder siket by elke beam in plak foar in tinte. Sa hat elke tinte syn eigen beam. It kampearplek moat foldwaan oan ûndersteande easken:
* Der binne likefolle tinten as beammen.
* In tinte mei wol njonken oare beammen stean. 
* Tinten reitsje inoar noait: noch horizontaal, noch fertikaal, noch diagonaal.
* In tinte kin kontakt meitsje mei meardere beammen, mar is mar mei ien direkt ferbûn.
* It oantal tinten yn elke rige en kolom moat oerien komme mei de nûmers op de rânen fan it ruster.

## Strategy
Mei logysk neitinken fuortendaliks al in tal fekjes as 'gers' markearre wurde (weistreke):
* Rigen/kolommen mei it sifer 0
* Fekjes dy’t net horizontaal of fertikaal oan in beam grinzje
* Fier fan in beam lizzende fekjes
* Fekjes dy’t inkeld diagonaal ferbûn binne mei in beam
* Rigen/kolommen dêr’t alle tinten al steane
* Soms moatte in tal boppesteande regels werhelle wurde om de puzel folslein op te lossen
* At in beam meardere opsjes foar it delsetten fan in tinte hat, mar dat alle opsjes it foar in bepaald fek ûnmooglik meitsje om dêr in tinte del te setten.

## Sûnt 1989
De puzel waard betocht troch de Nederlanner Léon Balmaekers en waard yn 1989 foar it earst publisearre yn it Nederlânske puzelblêd *Breinbrekers*, ûnder de namme "Alle ballen verzamelen".
Farianten op it tema tintsje-beamke binne houtkaper-beammen, finzene-sipier, bijen-blommen en it jaan fan coronafaksins.
Broekside

De **broekside** fan is flagge is dý side dêr't de flagge mei oan de mêst of line fêstsit. At der in ûnderskie is, dan komt it haad fan de broeking boppeoan.

Foar de measte flaggen wurdt de flagge fêst ôfbylde mei de broekside rjochts. Foar de *taskôger* is de broekside dan lofts. Utsûnderings binne flaggen mei in Arabysk of Islaamsk komôf, dêr't it dan krekt oarsom is.

Foar guon flaggen makket it sa'n ûnderskie tusken broekside en flechtside net in soad út. Bygelyks, de flagge van Skylge is oan beide kanten gelyk: rea boppen en dan blau, giel, grien en wyt. Dat is net oars as men de flagge fan de flechtside besjocht. Dat betsjut net dat men sa'n flagge net ferkeard hise kinne: de flagge fan Snits is altiten kreas mei it swart oan de line. De flagge fan Skylge, mei in broekside mei mear kleuren, kin mei fersin mei rea ûnder hise wurde.

Bysûnder is de flagge rjochtop fan Fryslân. De flagge sa't de famylje De Zee fan Jirnsum, om 1895 hinne, de flagge (wer?) stal joech, wie in flagge  rjochtop. Dêrom siet de broekside oan de boppekant. Doe't Heerke Wenning der letter in flagge rjochtút fan makke. moast er lykwols it ûntwerp oanpasse, om't oars de pompeblêden nei ûnder seagen; dat no moast it haad oan de oare kant komme. Dat is wêrom in Fryske flagge rjochtop en in Fryske flagge rjochtút net deselde broekside hawwe.

## Sloch ek
* flechtside
* flagge
Willem Cornelis Heinsius

**Willem Cornelis Heinsius** (Starum, 21 juny 1689 - dêre, 23 septimber 1755) wie yn bestjoerder (1747) en boargemaster (1753) fan Starum.  

Hy waard yn 1747 ta lid fan de ried fan Starum keazen, nei't syn foargonger, de galjoenskipper Gerbrand Lam, ferstoarn wie op Sint-Eustasius. Hy wie in súksesfol en eare lid fan 'e ried. Hy waard yn 1753 unanym keazen en beneamd ta boargemaster fan Starum en goedkard troch prinsesse Anna fan Hannover, de widdo fan steedhâlder Willem IV. 

Hja wennen yn Starum njonken de widdo fan Jacob Binckes, dy't New York fan de Ingelsen werom ferovere hie, en in neisiet, de sekretaris Dr. Simon Binckes. Teffens spile er in rol yn de hierdersrellen dy't beheind wiene ta it fernielen fan de cherchershuzen en it ferbaarnen fan de rekkens. 

## Sjoch ek
*Nederlandsche Jaerboecken
Weilburg

**Weilburg** is in stêd yn de Hessyske lânkring Limburg-Weilburg yn Dútslân (Regierungsbezirk Gießen). Iuwenlang wie de stêd de residinsje fan in adelsskaai fan de Nassau's, wêrút it tsjintwurdige gruthartochlike Hûs fan Lúksemboarch stammet. Weilburg leit tusken it Westerwâld en de Taunus en is nei Limburg an der Lahn en Bad Camberg wat ynwennertal oanbelanget de grutste stêd fan de lânkring.

## Stedsdielen
Weilburg bestiet út alve stedsdielen:

* Ahausen
* Bermbach
* Drommershausen
* Gaudernbach
* Hasselbach
* Hirschhausen
* Kirschhofen
* Kubach
* Odersbach
* Waldhausen
* Weilburg (sintrum)

## It besjen wurdich

Boppe de Lahn stiet sûnt de 12e iuw oan de râne fan de histoaryske binnenstêd de boarch fan de greven fan Nassau. Yn de 16e oant 18e iuw makken hja dêr harren residinsje fan en de âlde boarch feroare doe yn in kompleks yn renêssânsestyl. Fan 1659-1703 folge in barokke ferbouwing. 

De protestantske Slottsjerke en it riedshûs binne yn ien gebou ûnderbrocht, dat fan deselde boumaster is as dy fan de barokke ferbouwing fan de boarch. It ynterieur is as in preektsjerke ynrjochte; sintraal stiet de preekstoel mei dêrboppe it oargel. De tsjerke hat it wichtichste barokke ynterieur fan alle protestantske tsjerken yn Hessen.

Op it tsjerkhôf tichteby it sintrum stiet de Hillich Grêfkapel, in midsiuwsk tsjerkje dat as achthoekige sintraalbou boud waard. Foar it tsjerkje oer stiet wat heger in barokke krusigingsgroep. 

De Lahn giet yn in ombocht om de Mühlberg hinne, dêr't de histoaryske binnenstêd op leit. De ombocht waard foar it skipferkear ôfsnien troch it oanlizzen fan de Weilburger Schiffstunnel troch de Mühlberg, de iennige fan syn soarte yn Dútslân. De tunnel is 195 meter lang en waard yn de jierren 1844-1847 oanlein.

## Musea
* Stätisches und Bergbaumuseum (museum oer de skiednis fan de stêd en de mynbou, mei in myngong op echte skaal)
* Rosenhang Museum (museum foar hjoeddeiske keunst)

## Ofbylden

Weilburg-Schloss-Hochschloss-Innenhof-1-CTH.jpg|*Binnenhôf Slot*
Weilburg, Schlossgarten, Untere Orangerie-20160609-002.jpg|*Oranjery*
Landtor und Stadtturm (Weilburg).jpg|*Poarte en stedstoer*
MJL WS03.jpg||*Weilburger Schiffstunnel*
Weilburg, Hillich Grêfkapel.jpg|*Hillich Grêfkapel*

## Keppeling om utens
* Toeristyske ynformaasje