open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
André Roelof Scholten

**André Roelof Scholten** (Arnhim, 4 augustus 1910 – Skingen, 1 novimber 1944) wie in Frysk dichter en predikant.

## Libben en wurk
Scholten wie in soan fan de spoarwei-arbeider Koop Scholten (1872-1923) en Antje Gerbens (1870-1956); nei't  syn heit wurk krige yn Fryslân hold er de rest fan syn libben yn dy provinsje ta, útsein syn stúdzjejierren. Yn 1923 gie er nei it Steds Gymnasium Ljouwert dêr't er yn 1929 foar it eineksamen slagge. Dêrnei studearre er teology oan de Universiteit Leien. Al yn 1929 skreau er in toanielstik, en yn dyselde tiid skreau er oer de lettere nammekundige en heechlearaar Fryske taal- en letterkunde Jelle Hindriks Brouwer (1900-1981). Syn earste dichtbondel ferskynde yn 1931. Yn 1935 sette er wurk fan Samuel Taylor Coleridge oer yn it Frysk. Fan 1936 ôf oan publisearre er yn it Frysk, en yn it *[[Frysk jierboek]]*. Boppedat wie er belutsen by de Kristlike Fryske Mienskip. Fierdersoan sammele en publisearre er gedichten op muzyk, 'foar it húsgesin'. 

Scholten wie (frijsinnich) Nederlânsk-Herfoarme predikant fan efterinoar Oldeholtwolde (1935), fan 1938 ôf Lippenhuzen en fan 1942 ôf  Skingen; yn dat lêste plak ferstoar er yn 1944 nei in sykte yn de âldens fan 34 jier, nei't er yn augustus fan dat jier noch beroppen wie nei  de gemeente Bears-Jelsum.

De *[[Nieuwe Encyclopedie van Fryslân]]* beskriuwt him as in "lyrisch christelijk dichter en schrijver" en as mentor fan Anne Wadman. Hy is in broer fan de bibliotekaris Marten Koops Scholten (1904-1987) en in omke fan pedagooch Koop Scholten (1937).

## Bibliografy
### Eigen wurk
**Menschengang. Symbolisch spel in 5 tafreelen*. Ljouwert, 1929.
**Om groter droom. Verzen*. Middelburg, 1931.
**Liturgy for de bitinking fen it 1ste lustrum fen de "Rijzende kerk" yn Fryslân July 1935 (to Aldtsjerk)*. [Hurdegaryp, 1935].
**Jiergong. Fersen*. [Dokkum, 1936].
**De earste sneed in stikmannich wijingswirden en lieten*. Utert, 1938.
**"Ut de mûle fen lytsen". Ps. 8:3a. Ferskes for de Sneinskoalle*. Ljouwert, 1940 [Assen, 1942].
**Hwet wol de "Kristlike Fryske Mienskip op frijsinnige grounslach"?*. [Ljouwert, om 1942].
**For de hjeldagen. Twadde bondel ferskes for de Sneinsskoalle en it húsgesin*. Assen, 1947.
**Krystklanken. 25 bikende gesangen en lieten foar âld en jong yn fryske oersetting samle*. Drachten, 1947.

### Oersetting
*Samuel Taylor Coleridge, *De ballade fen d'ald-matroas*. Ljouwert, 1935.
Adorp

**Adorp** (Grinslannersk: *Oadörp*) is in doarp yn de gemeente It Hegelân yn de provinsje Grinslân. 

## Bestjoerlike yndieling
Adorp foarme tegearre mei de doarpen en buorskippen Arwert, Grut Wetsinge, Harssens, Hekkum, Lyts Wetsinge, Sauwerd en Wierum oant 1990 de selsstannige gemeente Adorp, wêrfan't it gemeentehûs yn Sauwerd stie. Yn dat jier waard de gemeente Adorp gearfoege mei de gemeente Winsum. By in folgjende weryndieling fusearre de gemeente Winsum op 1 jannewaris mei de gemeenten Bedum, Iemsmûn en De Marne ta de hjoeddeiske gemeente It Hegelân.

## Beskriuwing

Foar de namme Adorp binne ferskillende ferklearrings jûn. Sa wurdt der ornearre dat it oarspronklik "doarp yn it boulân" (arth) of "doarp fan Arn" (in persoan) betsjut. It meast oannimlik is lykwols dat it doarp oan de Aa betsjut. Krekt wat súdlik fan it doarp mûne yn de midsiuwen nammentlik de Drintske Aa yn 'e Hunze út. Nei't yn 1385 by Dorkwert in kanaal groeven waard fersâne it wetterke.    

Adorp leit op in wier op in útrinner fan de Hûnsrich oan in eardere meänder fan de Hunze, dat dêr it Selwerderdjipke neamd wurdt. Op de wier stiet de 13e-iuwske PKN-tsjerke,  dy't yn 1667 modernisearre waard. De tsjerke besiet ienris in frijsteande toer, dy't yn 1794 ôfbrutsen waard. Fierder stiet yn it doarp de nôtmûne Aeolus, dy't op it stuit restaurearre wurdt.
Noardwâlde (Grinslân)

**Noardwâlde** (Grinslannersk: Noordwòl; Nederlânsk: Noordwolde) is in doarp yn de gemeente It Hegelân yn de provinsje Grinslân. 

It doarp leit oan de âlde wei fan Grins nei Bedum. Fan it doarp rint in tsjerkepaad fan in kilometer nei Plattenburg, in pear hûskes oan it Bûterdjip. 

## It besjen wurdich

Yn it doarp stiet in romanogoatyske tsjerke út de 13e iuw. De toer fan it ryksmonumint wurdt bekroand mei in opfallende sipel.
Súdwâlde (Grinslân)

**Súdwâlde** (offisjeel *Zuidwolde*, Grinslannersk: *Zuudwòl*) is in doarp yn de gemeente It Hegelân yn de provinsje Grinslân. Noardlik fan it doarp leit Noardwâlde, dat folle lytser is. Tusken Súdwâlde en Noardwâlde leit de strjitwei nei de Iemshaven en tusken de Grinzer wyk Beijum en Súdwâlde leit noch mar in lyts stikje grien. 

Om't Súdwâlde ûnder de reek fan de stêd leit witte in soad minsken dy't kuierje of fytse it doarp te finen. Súdwâlde leit oan it Bûterdjip en ek it doarpskafee Moeke Vaatstra draacht der oan by dat in soad minsken efkes yn Súdwâlde oanstekke.   

## Tsjerken
* Herfoarme tsjerke (Herfoarme gemeente Noardwâlde-Súdwâlde)
* Ontmoetingskerk (PKN, foarhinne grifformearde tsjerke)

## Mûnen
Yn it poldergebiet om Súdwâlde hinne binne trije mûnen bewarre bleaun:

* De Koningslaagte (noch krekt binnen de westlike grins fan it doarpsgebiet)
* De Krimstermûne (de mûne stiet yn it doarpsgebiet fan Noardwâlde, krekt bûten de noardlike grins fan it doarpsgebiet fan Súdwâlde)
* 't Witte Lam (krekt bûten it súdlike doarpsgebiet en yn it stedsgebiet fan Grins)
Ginteftigen

De **ginteftigen** (wittenskiplike namme: *Suliformes*; syn. *Phalacrocoraciformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*) en it boppeskift fan 'e nije fûgels (*Neoaves*). Ta dit skift hearre 61&nbsp;libbene en resinte útstoarne soarten fûgels, ferdield oer 11&nbsp;skaaien yn 4&nbsp;famyljes. De bekendste soarten binne de ielgoes (*Phalacrocorax carbo*) en de gint (*Morus bassanus*).

## Taksonomy
It skift fan 'e ginteftigen (*Suliformes*) waard yn 1891 yntrodusearre troch de Ingelske ornitolooch Richard Bowdler Sharpe. De Australyske ornitologen Les Christidis en Walter E. Boles stelden yn 2008 yn harren ynfloedrike wurk *Systematics and Taxonomy of Australian Birds* foar om 'e wittenskiplike namme te feroarjen fan *Suliformes*, nei de famylje fan 'e gintfûgels (*Sulidae*), yn *Phalacrocoraciformes* ("ielgoeseftigen"), nei de famylje fan 'e ielgoesfûgels (*Phalacrocoracidae*), om't der folle mear soarten ielgoesfûgels as gintfûgels binne. Dat idee sloech lykwols net oan.

Lange tiid waarden de ginteftigen noch yndield by de pilekaaneftigen (*Pelecaniformes*), mar dat skift bliek yn dy foarm parafyletysk en dêrom taksonomysk ûnjildich te wêzen. Op basis fan 'e útkomsten fan nij ûndersyk waarden de ginteftigen geandewei de 2010-er jierren troch de measte ornitologyske autoriteiten erkend as in selsstannich skift, begjinnend mei de Amerikaanske Uny fan Ornitologen (AOU) yn 2010 en de Ynternasjonale Uny fan Ornitologen (IOU) yn 2011. 

De taksonomyske bannen fan 'e ginteftigen mei besibbe skiften is kompleks. Se binne it naust besibbe oan 'e eiberteftigen (*Ciconiiformes*). Mei dat skift en de pilekaaneftigen, de mokeftigen (*Procelariiformes*), de pinguineftigen (*Sphenisciformes*) en de seedûkereftigen (*Gaviiformes*) foarmje se de (anno 2025 noch) rangleaze taksonomyske kloft fan 'e wetterfûgels (*Aquornithes*). Neffens in ûndersyk fan Shannon J. Hackett *et al.* út 2008 stamje dy kloften allegearre ôf fan ien mienskiplik foarâlder. Der is dêrom foarslein om fan 'e wetterfûgels in formeel boppeskift te meitsjen.

## Fersprieding en libbenswize
De ginteftigen komme yn grutte dielen fan de wrâld foar, altyd op of deunby it wetter fan seeën en oseänen (gintfûgels en fregatfûgels) of seeën, marren en rivieren (ielgoesfûgles en slangehalsfûgels). Foar it meastepart libje ginteftigen fan fisk.

## Skiftopbou
Ielgoesfûgels

De **ielgoesfûgels** (wittenskiplike namme: *Phalacrocoracidae*), ek **skolfers** neamd, binne in famylje fan wetterfûgels yn it skift fan de ginteftigen (*Suliformes*). De famylje telt sa'n 35-43 soarten ferdield oer 1-5 skaaien. Alle ielguozzen binne foar it meastepart swarte of swarteftige fûgels mei in lingte fan 50-100 cm.

## Famyljeopbou
* *Famylje*: **ielgoesfûgels** (*Phalacrocoracidae*)
** *Skaai*: lytse ielguozzen (*Microcarbo*), 5 soarten, dêrûnder:
*** langsturtielgoes (*Microcarbo africanus*)
*** dwerchielgoes (*Microcarbo pygmaeus*)
*** Yndyske dwerchielgoes (*Microcarbo niger*)
** *Skaai*: readpoatielguozzen (*Poikilocarbo*), 1 soarte:
*** readpoatielgoes (*Poikilocarbo gaimardi*)
** *Skaai*: toefielguozzen (*Gulosus*), 1 soarte:
*** toefielgoes (*Gulosus aristotelis*, ek wol *Phalacrocorax aristotelis*)
** *Skaai*: *[[Nannopterum]]*, 3 soarten:
*** (*Nannopterum harrisi*)
*** Neotropyske ielgoes (*Nannopterum brasilianum*)
*** dûbeltoefielgoes (*Nannopterum auritum*)
** *Skaai*: wytbûkielguozzen (*Leucocarbo*), 9 soarten, dêrûnder:
***  keizerielgoes (*Leucocarbo atriceps*)
** *Skaai*: *[[Urile]]*, 4 soarten:
*** blaukielielgoes (*Urile penicillatus*)
*** readmaskerielgoes (*Urile urile*)
*** pelagyske ielgoes (*Urile pelagicus*)
*** brilielgoes (*Urile perspicillatus*) (útstoarn)
** *Skaai*: ielguozzen (*Phalacrocorax*), 9 libbene soarten, dêrûnder:
*** Japanske ielgoes (*Phalacrocorax capillatus*)
*** ielgoes (*Phalacrocorax carbo*)
*** wytboarstielgoes (*Phalacrocorax (carbo) lucidus*)
*** Arabyske ielgoes (*Phalacrocorax nigrogularis*)
*** Yndyske ielgoes (*Phalacrocorax fuscicollis*)
Roosje Hindeloopen

**Roosje Hindeloopen** (folút: Oud Hindelooper Kunst v/h A. Roosje Anno 1894) is in bedriuw yn 'e Fryske stêd Hylpen, dat yn 1894 oprjochte waard. It bedriuw is spesjalisearre yn 'e makkelei fan tradisjonele Hylper keunst en de produksje fan hânmakke en beskildere meubilêr. Tsjintwurdich makket Roosje Hindeloopen ek eigentiidske meubels, wêrby't moderne ûntwerpen op it mêd fan foarm en patroan kombinearre wurde mei âlde techniken. 

Anno 2020 wie Roosje Hindeloopen mei 125 jier it âldste bedriuw yn 'e Hylper houtfykkeunst en Hylper skilderkeunst. It bedriuw wurdt sjoen as wichtich foar it behâld fan 'e Hylper keunst en kultuer. Eigner Titus Stallmann wie de fjirde generaasje út 'e neiteam fan oprjochter A. Roosje. 

Mids desimber 2020 waard Roosje Hindeloopen it predikaat hofleveransier takend. It soe op 18&nbsp;desimber troch kommissaris fan 'e kening yn Fryslân Arno Brok persoanlik oan Stallmann útrikt wurde, mar omreden fan 'e twadde Nederlânske lockdown yn it ramt fan 'e wrâldwide pandemy fan it koroanafirus moast dat útsteld wurde oant in lettere datum.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Roosje Hindeloopen
Herfoarme tsjerke (Súdwâlde)

De **Herfoarme tsjerke** fan Súdwâlde heart mei in âlderdom dy't werom giet ta de 11e iuw ta de âldste tsjerken fan de provinsje Grinslân. De tsjerke wurdt sneins troch de Herfoarme gemeente Noardwâlde-Súdwâlde brûkt, mar eigner is sûnt 1975 de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Op oare dagen is de tsjerke ek iepen foar konserten of as lokaasje foar spesjale tsjinsten. 

## Skiednis

De tsjerke giet werom op de 11e-iuws en is fan oarsprong in fan dowestien boud romaansk gebou. By in fergrutting fan 'e tsjerke yn 'e 13e iuw waard bakstien as materjaal brûkt. Yn 'e 16e iuw waard de tsjerke ferboud en doe is in diel fan it tufstiennen tsjerkegebou ferfongen troch bakstien en binne de romaanske finsters ferfongen troch goatyske. Yn 'e 17e iuw folge in nije ferbouwing. De tsjerke krige it tsjintwurdige portaal yn 'e súdlike muorre fan it tsjerkeskip en nei alle gedachten waard yn 'e selde tiid ek de toer ferhege. 

Foar de oanlis fan in bredere wei oan it Bûterdjip moast yn 1854 it midsiuwske koer ôfbrutsen wurde. Yn it ramt dêrfan waard de tsjerke bepleistere en krigen de finsters dekorative listen.

## Ynrjochting
By de 17e-iuwske ferbouwing krige de tsjerke nij meubilêr. Fan dy tiid datearje de preekstoel, dielen fan it doopstek en twa ienfâldige hearebanken.

By de restauraasje fan 1999 waarden 27 grêfstiennen ûntdutsen, allegear fan 'e selde foarm. Der waard in nije flier lein, mar de twa grêfstiennen fan dûmny Andreas Straetman († 1632), earder ek dûmny yn Himmelum, en syn frou Elsien Straetman († 1646) bleaune foar it sicht. 

## Oargel
Al yn 1669 hie de tsjerke in oargel. It tsjintwurdige oargel yn 'e tsjerke is yn 1817 troch Nicolaus Anthony Lohman boud as ienmanualich ynstrumint mei oanhongen pedaal. Yn 1836 fergrutten de bruorren Lohman it oargel mei in boppewurk mei seis stimmen. Tsjin it ein fan de 19e iuw fergrutte Jan Doornbos de oargelkreake mei fjouwer meter en dêrby feroare it boppewurk yn in ûnderposityf. Ek krige it oargel yn nije wynfoarsjenning. Yn 'e jierren 2009-2010 restaurearre Mense Ruiter it oargel. By de restauraasje waard de Trompet 8' ferfongen troch in kopy fan de Trompet 8' fan in oar Lohman-oargel.

## Sjoch ek
* Herfoarme tsjerke fan Noardwâlde

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel
Kaskade

**Kaskade** is in keunstwurk fan Klaas Gubbels by it parkearplak oan de Sinnebuorren op it foarterrein fan Museum De Jouwer. 

Klaas Gubbels brûkt faak deiske foarwerpen lykas kofje- en teepotten as motyf foar syn objekten. In kaskade (Latyn: cascare, falle) is in wetterfal dy’t bestiet út in treppen fan wetterfaltsjes. De term kaskade wurdt ek brûkt foar in rige opienfolgjende ferskynsels. Kaskade bestiet út grutte steapele kofjekannen fan read waarfêst stiel. De kannen binne in ferwizing nei de kofje fan Douwe Egberts, de grûnlizzer fan it kofje- tee- en tabakfabryk op De Jouwer.
 
Nei oanlieding fan de komst fan it byld waard in tentoanstelling hâlden yn museum De Jouwer. It Jouster museum hat in soad kofjekannen en oare deiske foarwerpen yn de kolleksje. 

Kaskade stie foarhinne yn Amsterdam en wie dêr ûnderdiel fan de keunstrûte Art Zuid. Keunstsamler Thom Mercuur, dy’t it byld seach op ArtZuid 2015 yn Amsterdam, naam inisjatyf om it byld nei De Jouwer te heljen. Mercuur wie ek inisjatyfnimmer foar Museum Belvédère yn It Oranjewâld. Troch crowdfunding fan de stichting Jouster Kofjepot koe it byld nei De Jouwer komme.  It keunstwurk waard op 19 septimber 2020 ûntbleate troch John Brands, fan Jacobs Douwe Egberts yn it bywêzen fan de keunstner. It byld waard pleatst troch Koninklijke Saan dy’t yn Nederlân mear keunstwurken delset, lykas foar it Ryksmuseum.
Rehburg-Loccum

**Rehburg-Loccum** is in gemeente yn de lânkring Nienburg/Weser yn de Dútske dielsteat Nedersaksen. De stêd ûntstie nei in gearfoeging fan ferskate gemeentes op 1 maart 1974

## Stedsyndieling
De stêd Rehburg-Loccum bestiet sûnt 1974 út de folgjende plakken (*Ortsteile*):
# Bad Rehburg
# Loccum
# Münchehagen
# Rehburg
# Winzlar

## It besjen wurdich
* Bad Rehburg hat in histoarysk kuerkompleks dat bestiet út baaiynrjochtings, in museum oer de baaikultuer, útstallingsromtes en de 19e iuwske Friederikenkapelle. De gebouwen datearje út it tiidrek 1750-1850, mar geane op it jier 1690 werom, doe't de heilsume wurking fan de boarnen bekend waard en de Hannoverske hegerein dêr graach wêze mocht. 
* It kleaster Loccum wie eartiids in sistersjinzersk kleaster en wurdt tsjintwurdich brûkt troch de Evangelische-Lutherische Landeskirche Hannovers.
* It Dinopark Münchehagen is it grutste wittenskiplike attraksje- en temapark fan Dútslân.
  
## Musea
* Heimatmuseum (Rehburg)
* Weef- en Tekstylmuseum (Loccum)


Kloster Loccum in Loccum-Rehburg IMG 6139.jpg|*Sint-Joaristsjerke, kleaster Loccum*
Münchehagen, 31547 Rehburg-Loccum, Germany - panoramio (24).jpg|*Münchehagen: Dinopark*
Loccumer Windmühle in Loccum (Rehburg-Loccum) IMG 9715.jpg|*Loccum: restaurearre wynmûne*
Naturschutzgebiet Rehburger Moor IMG 7498.jpg|*Feangebiet by Rehburg*
Kriegerdenkmal in Winzlar (Rehburg-Loccum) IMG 1626.jpg|*Winzlar: kriichsmonumint*
Klaas Gubbels

**Klaas Gubbels** (Rotterdam, 19 jannewaris 1934) is in Nederlânsk keunstner. It meast bekend is hy mei syn stillibbens fan tafels, stuollen en kofjekannen.

## Wurkpaad
Klaas Gubbels makke op seisjierrige leeftyd it bombardemint mei op syn bertestêd Rotterdam. Syn jeugd spile him oan de iene kant ôf tusken de útbaarnde of yn folsleine ruïnes feroare huzen fan de binnenstêd, oan de oare kant by syn pake en beppe, dy ’t oan it Balkengat (letter: Balkenstraat) wennen, tichtby in haventsje fan in houtkeaperij oan de Delfshavenske Schie.

Gubbels kaam yn oanrekking mei de byldzjende keunst troch syn heit Kees Gubbels (1894-1974), dy ’t yn de oarloch Keunsthandel De Brug oprjochtte.
Yn de jierren fyftich folge Gubbels ferskate opliedings. Sa folge hy fan 1949 oant 1951 oan de technyske skoalle yn Rotterdam in oplieding reklameskilderjen, wêrnei ’t hy wurk fûn op it reklame-atelier fan de Rotterdamske Bijenkorf. Fan 1951 oant 1952 folge hy in jûnskursus oan de Akademy fan Byldzjende Keunsten Rotterdam.
As gefolch fan de skieding  fan syn âlden gie Gubbels yn febrewaris 1952 nei Arnhim, wêr ’t hy fan 1952 oant 1958 studearre oan de Academie Kunstoefening yn Arnhim. Boppedat folge hy doe jûnslessen yn byldhoukunde. Klaas Gubbels die gjin eineksamen omt er bang wie om te sakjen op it ûnderdiel keunstskiednis.
Yn 1955 hie Gubbels tegearre mei Just Sark syn earste eksposysje yn de universiteitsmensa yn Utert, en by boekhannel De Violier yn De Haach. Yn 1965 hied er syn earste bûtenlânske eksposysje, yn Lissabon en Parys.
Yn de jierren santich wie Klaas Gubbels leraar oan de Willem de Kooning Akademy yn Rotterdam, tagelyk mei oare skilders en grafisy as Hannes Postma en byldhouwer Kees Franse.
Ein 2004/begjin 2005 hie Gubbels in grutte retrospektive tentoanstelling fan syn wurk yn it Museum foar Moderne Keunst Arnhim.
Syn tachtichste jierdei waard fierd mei in spesjale tema-tentoanstelling op Paleis Soestdyk (sep-nov 2014).
Gubbels wurket yn Arnhim op syn atelier yn it koetshús fan lângoed Lichtenbeek of yn Frankryk yn de Ardèche.

## Wurk
Yn de rin fan de tiid binne de keunstwerken fan Klaas Gubbels hieltiten abstrakter wurden. It liket yn earste ynstânsje wat ienkennich, fanwege it beheinde oantal oan fisuele tema's. Mar dat is ek krekt wer de krêft en sjarme fan syn keunstwurken, neffens guon. Dêrneist brûkt Gubbels foar dizze ûnderwerpen in soad techniken en materialen, lykas fotografy, lito, houtfyk, muorreskildering, kollaazje, objet trouvé, glês en metaal.
Syn wurk hat reitsflakken mei keunstwurken fan keunstners as Giorgio Morandi en Amedeo Modigliani en liket er beynfloede troch Marcel Duchamp, Man Ray en George Segal.
Syn wurk is fertsjintwurdige yn ferskate grutte Nederlânske musea en bedriuwskolleksjes as Ahold, Akzo en TNT.

## Fotogalerij

Sculpture De Tafel, Wijchen (Gld, NL).JPG|*De Tafel*, Wijchen, 1994
Voorburg kunstwerk in de hemel gevlogen.jpg|*Yn de himel flein*, Voorburg
Helmond - Op hoge hakken - Klaas Gubbels.jpg|*Op hege hakken*, Helmond
De Jouwer Kaskade.jpg|*[[Kaskade]]*, De Jouwer
Simmertreast

***Simmertreast*** is in Frysk liet fan Gerrit Breteler, op muzyk fan Jelmer Grypstra  mei Fardau van der Woude en Syb van der Ploeg.  

*Simmertreast* waard yn 2004 útbrocht op de CD *Lit ús dêrom drinke*. De meldij is fan Jelmer Grijpstra, de tekst is fan Breteler. Simmertreast wie oarspronklik in solo-útfiering mei pianobegeleiding fan Gerrit Breteler.  It nûmer *Simmertreast* út 2004 beskriuwt de kommende maitiid en begjint dan ek mei 'Oer de droechferzen fjilden, naait de âlde winter út. Wylst yn 'e sinne op ’t suden, it farske grien de grûn ûntsprút'.

## Klip
De klip Simmertreast ferskynde yn deselde tiid as it boek *[[Giftige Simmer]]*. Yn dat boek smite skriuwers, skilders en dichters in krityske blik op destiidske grutte Fryske projekten as de Sintrale As, de ferbaarningsûne by Harns en de Heak om Ljouwert. Neist it liet Simmertreast skreau Breteler ek in fers en makke in skilderij.

Fanút ynspiraasje waard yn 2009 in fideoklip fan it nûmer *Simmertreast* makke. Foar de klip is it nûmer omfoarme nei in ferzje mei de sopraan Fardau en Syb van der Ploeg mei syn band. Yn de fideoklip spylje in hynder-en-wein mei jonge fammen, fyftich hynders en in âld boerepleats de haadrollen. De ferhaalline waard skreaun troch Anke Bijlsma, de frou fan Gerrit Breteler. Hja wie ek regisseur fan de opnames. 

De klip waard opnomd yn it lân by Breteler en Bijlsma foar hûs. Mear as hûndert minsken en fyftich hynders wurken mei oan de clip. *Der binne in pear massasênes, der komt in boerewein fol jonge fammen foarby en Gerrit en Syb komme fansels yn byld. Mar de echte haadpersoan is eins de ruïne fan de âlde pleats* sei Bijlsma dêroer. 

## Ferskynd op
* *Lit ús dêrom drinke* (CD) – nr. 13; (4:49, july 2004) 
* *Sier en Tier al 125 jier* (single) - nr. 3; Tweespan Ruitersport (2004) 
;Te hearren en te sjen op:
* CD-ferzje op YouTube
* Clipferzje op YouTube
Dûdû fan Akkad

**Dûdû** (Akkadysk: 𒁺𒁺, sekuere transliteraasje: *Du-du*; Akkad?, 23e&nbsp;iuw&nbsp;f.Kr. – dêre?, 2169&nbsp;f.Kr.) wie de tsiende kening fan it Akkadyske Ryk, dy't neffens de *[[Sûmearyske Keningslist]]* tweintich of ienentweintich jier regearre, fan 2189&nbsp;f.Kr. oant syn ferstjerren. Hy kaam oan 'e macht nei in likernôch trijejierrich ynterregnum mei fjouwer ûnderskate troanpretendinten, dat folge op 'e dea fan Sjar-Kali-Sjarri, yn 2193&nbsp;f.Kr. It is net dúdlik oft, en sa ja, hoe't Dûdû besibbe wie oan it Hûs fan Akkad fan 'e ierdere Akkadyske keningen.

## Regear
Dûdû kaam yn 2189&nbsp;f.Kr. op 'e troan fan it Akkadyske Ryk, wêrmei't in ein kaam oan 'e gaos en anargy dy't dat ryk parten spile hie sûnt de dea fan Sjar-Kali-Sjarri, yn 2193&nbsp;f.Kr. Yn 'e tuskenlizzende perioade, dy't ek wol karakterisearre is as in ynterregnum, strieden fjouwer troanpretendinten om 'e macht: Igigi, Imi, Nanûm en Ilûlû. Dûdû naam de macht oer fan Ilûlû en liket wer oarder yn it ryk brocht te hawwen, hoewol't ûndúdlik is hoefolle oft dêr tsjin dy tiid fan oer wie. 

Al sûnt it regear fan Naram-Sin, de heit fan Sjar-Kali-Sjarri, stie it Akkadyske Ryk nammentlik bleat oan ynfallen 'e Gûtjers, in folk út it Sagrosberchtme yn wat no it westen fan Iraan is. Dy ynfallen boazen meitiid oan, en it soe sadwaande skoan kinne, de snuorje fan ynterne strideraasje yn acht nommen, dat der tsjin 'e troansbestiging fan Dûdû eins net folle mear fan it Akkadyske Ryk oerwie as inkeld de stêd Akkad en de krite mei deselde namme dêromhinne yn it noarden fan Mesopotaamje.

Dûdû syn fjouwer foargongers binne inkeld bekend út 'e *[[Sûmearyske Keningslist]]*, mar fan himsels binne inkele artefakten mei ynskripsjes oerlevere, wêrfan't de teksten syn hearskippij oer it Akkadyske Ryk befêstigje. Oars as de eardere keningen fan it Akkadyske Ryk, dy't harrensels net inkeld 'kening fan Akkad', mar ek 'kening fan Sûmearje' neamden, wurdt Dûdû yn 'e ynskripsjes inkeld oantsjut as 'kening fan Akkad'. Ek dat is in oanwizing dat de macht fan it Akkadyske Ryk tsjin it begjin fan syn regear bot weromrûn wie. 

As kening liket Dûdû, behalven tsjin 'e Gûtjers, ek oarlochfierd te hawwen tsjin gebieten yn it suden fan Mesopotaamje, dy't foarhinne ta it Akkadyske Ryk hearden. Sa wurdt yn 'e ynskripsjes sprutsen fan fjildtocht tsjin 'e stêd Oemma en fan 'e ferwoastging (troch Dûdû) fan 'e stêd Girsû. It is mooglik dat er ek op fjildtocht tsjin it lân Elam gie, yn wat no it súdwesten fan Iraan is, mar dat hinget ôf fan in twifelige ynterpretaasje fan ien fan syn jiernammen. 

Oars as by eardere Akkadyske keningen it gefal wie, binne der gjin wisse nammen fan jierren fan 'e hearskippij fan Dûdû oerlevere. Guon histoarisy achtsje it dêrom ûnwierskynlik dat er wier tweintich of ienentweintich jier regearre hat. Neffens de *Sûmearyske Keningslist* waard Dûdû nei syn dea yn 2169&nbsp;f.Kr. opfolge troch syn soan Sjû-Toerûl, dy't de lêste kening fan it Akkadyske Ryk wie.
Pilekaaneftigen

De **pilekaaneftigen** (wittenskiplike namme: *Pelecaniformes*) foarmje in skift fan de klasse fan de fûgels (*Aves*), en it boppeskift fan de nije fûgels (*Neoaves*). Ta dit skift hearre sa'n 120 ûnderskate soarten fûgels. De pilekaaneftigen komme yn grutte dielen fan de wrâld foar, mei útsondering fan 'e poalgebieten, altyd op of deunby it wetter fan seeën, marren of rivieren. Foar it meastepart libje de pilekaaneftigen fan fisk.

## Taksonomy
De pilekaaneftigen formje mei de eiberteftigen (*Ciconiiformes*), ginteftigen (*Suliformes*), mokeftigen (*Procellariiformes*), pinguineftigen (*Sphenisciformes*) en seedûkereftigen (*Gaviiformes*) in klade fan 'e wetterfûgels (*Aequornithes*). De gearhing tusken de pilekaaneftigen en de oanbuorjende skiften fan de ginteftigen en eiberteftigen is kompleks en haw forskate resinte taksonomyske útwikselingen meibrocht. Tsjintwurdich wurde de pilekaaneftigen opdield yn twa ûnderskiften, de reagerfûgels en sibben (*Ardei*) en de pilekaanfûgels (*Pelicani*) en fiif famyljes. De grutste famylje is dy't fan de reagerfûgels.

## Skiftopbou
* *skift*: **pilekaaneftigen ** (*Pelecaniformes*)
** *famylje*: wylpreagerfûgels (*Threskiornithidae*), 13 skaaien, 31 soarten
** *famylje*: reagerfûgels (*Ardeidae*), 18 skaaien, 70-80 soarten
** *famylje*: hammerkoppen (*Scopidae*), 1 skaai, 1 soarte
** *famylje*: skuonbekken (*Balaenicipitidae*), 1 skaai, 1 soarte
** *famylje*: pilekanen (*Pelecanidae*), 1 skaai, 8 soarten
Tsjerke fan Adorp

De **Tsjerke fan Adorp** is in 17e-iuwsk tsjerkegebou yn it Grinslânske Adorp. De tsjerke is sûnt 1979 in tsjerke fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De tsjerke wurdt troch de PKN noch jimmeroan brûkt as tsjerke, mar dêrnjonken is it gebou ek yn gebrûk foar eksposysjes, konserten en útfierings.

## Skiednis
De oarspronklike tsjerke wie neffens in pastoarssegel út 1409 in oan Dionysius wijd tsjerkegebou mei in toer. De âlde sealtektoer, dy't westlik fan 'e tsjerke stie en tsjin it ein fan 'e 18e iuw ôfbrutsen waard, wie frijsteand en tsjinne as wartoer foar de lokale befolking. Sûnt dy tiid hat de tsjerke in ienfâldige dakruter boppe de westlike gevel. Yn 'e 17e iuw waard de tsjerke ferboud, wêrtroch't alle midsiuwske skaaimerken fan de tsjerke ferlern gyngen en de noardlike en súdlike tagongen tichtmitsele waarden. By dy ferbouwing waard ek de mei bline nissen of finsters fersierde topgevel ôfbrutsen. Mooglik is yn 'e muorre noch in sakramintsnis bewarre bleaun. De tsjerke waard yn de 19e iuw bepleistere en yn dy tiid ferdwûnen ek de glês-yn-leadramen. 

## Ynterieur

By de ferbouwing fan 1667 waard it hjoeddeiske balkeplafond ynbrocht. De romaanske finsters waarden fergrutte en krigen glês-yn-leadramen. By dy ferbouwing krige de tsjerke ek de tsjintwurdige ynrjochting. Preekstoel, dooptún, tsjerkebanken, koerhek, offerblok en nachtmielstafel datearje allegear út dy tiid. De âldste grêfstien yn 'e tsjerke is fan Albert Koenders († 1561). Oare grêfstiennen binne 17e en 18e-iuwsk.  

Yn de dakruter hinget in klok út 1618, dy't oarspronklik yn 'e toer fan 'e yn 1800 ôfbrutsen tsjerke fan Harssens hong en getten waard troch Henrick Wegewart .

## Oargel
It oargel fan 'e tsjerke waard yn 1899 boud troch Marten Eertman. Hy makke by de bou gebrûk fan 18e-iuwsk piipwurk. It fykwurk oan 'e oargelkas is ôfkomstich fan in 19e-iuwsk oargel. Yn 1915 ferfong Eertman de Roerfluit 4′ troch in Fluit Travers 4′. It ienmanualige oargel hat acht registers en in oanhongen pedaal.

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje, omskriuwing en lûdsfragminten fan it oargel
Herfoarme tsjerke (Mearum)

De **Herfoarme tsjerke** fan Mearum is ien fan 'e âldste bakstiennen tsjerken fan Grinslân. Fan oarsprong is de tsjerke romaansk, mar fan dy boustyl is net in soad bewarre bleaun. 
 
## Skiednis

It fiifsidich koer fan 'e tsjerke ûnstie yn 'e tolfte iuw en is dêrmei it âldste diel fan 'e tsjerke. It tichtmitsele portaal yn 'e súdlike muorre fan it koer wie eartiids de yngong foar de preester. Yn 'e noardlike muorre is noch in tichtset romaansk finster te sjen. Yn 'e muorren fan it koer binne tichtmitsele finsters, dy't yn 'e 16e iuw ynbrocht binne.

It tsjerkeskip datearret út it earste fearn fan 'e 13e iuw. Yn 'e twadde helte fan 'e 18e iuw waarden oan wjerskanten fan 'e tsjerke steunbearen oanboud om fierdere fersakking op te kearen. Sawol oan 'e noardlike as oan 'e súdlike kant fan 'e tsjerke sieten noardske poartsjes. Dy foar de froulju waard tichtmitsele en giet foar de helte skûl efter in steunbear, wylst dy foar de manlju hjoed-de-dei tsjinst docht as tagong fan 'e tsjerke. By in 18e-iuwske ferbouwing binne de grutte rûnbôgefinsters ynbrocht en nei alle gedachten is doe ek de noardlike gevel op 'e nij ommitsele.

De westlike toer is lykas it skip út it earste fearn fan 'e 13e iuw. Healwei de 16e iuw waard de toer heger makke en krige it skip de hjoeddeiske kape. Op in hichte fan trettjin meter hat de gevel oan alle kanten galmgatten. De tsjintwurdige spits datearret út 1923 en ferfong eartiids in opmitsele spits. De toer stiet tichteby in sleat en hinget dêrtroch 20 sintimeter út it lead.

Om 'e tsjerke hinne lei foarhinne in grêft.

## Ynterieur

De oergong fan it yn ferhâlding lytse skip nei it koer is oan 'e binnenkant en oan 'e bûtenkant goed te sjen troch it ferspringen fan it muorrewurk. De apsis wie oarspronklik healwei de muorrehichte opmitsele. It healrûne koepelferwulft lykas dat noch yn 'e Sint-Fitustsjerke fan Doezum bewarre bleau, is net mear oanwêzich.

De preekstoel út 1826 is makke troch D. Duursma út Drachten. De tsjerke besit in hearebank út it earste fearn fan 'e 18e iuw. De bank is fersierd mei it wapen fan Carel Ferdinand von Inn- und Knipphausen, fan 1714 oant 1717 hear fan Nienoard en Fredewâld. Ut de roomske tiid fan 'e tsjerke sit efter dy hearebank noch in nis foar it hillich sakramint. De tsjerkebanken binne net mear oanwêzich en ferfongen troch stuollen.

## Oargel
Yn 1658 boude Johann Reinschmitt in oargel foar de tsjerke yn it Brabânske Ginneken. Jan van Gelder út Leien boude yn 1809 yn 'e âlde oargelkas in nij binnenwurk, dat yn 1939 troch de Herfoarme gemeente fan Mearum oankocht waard. De firma Valckx & Van Kouteren ferhûze it ynstrumint nei Mearum en boude it dêr wer op. It oargel hat ien manuaal mei tsien registers en in oanhongen pedaal.

## Sjoch ek
* Moetingstsjerke, Mearum
## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje
Tora! Tora! Tora!

"**Tora! Tora! Tora!**" of "**Tora Tora Tora**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*''Tora! Tora! Tora!'' (boek), in non-fiksjeboek út 1969 fan Gordon W. Prange
*''Tora! Tora! Tora!'' (film), in Amerikaanske film út 1970 oer de Oanfal op Pearl Harbor, foar in diel basearre op it boek mei deselde namme
*''Tora! Tora! Tora!'' (liet), in liet fan Depeche Mode út 1981

*''Tora Tora Tora'' (album), in EP fan de Melvins út 1995
*''Tora Tora Tora'' (liet), in liet fan MAX út 1996
Feitze de Vries

**Feitze de Vries** (De Jouwer, 10 april 1921 - Utert, 29 oktober 1965) wie in Fryske fersetsstrider yn de Twadde Wrâldoarloch en ien van de oprjochters fan de Knokploech-Aalten. Syn fersetsnamme wie "Gerrit" en hy hat in soad ferset plege.

Tegearre mei Jan Ket wie hy belutsen by de dramatyske ûntknoping op 20 april 1944 yn Doesburg fan it ferrie fan Willy Markus. Omdat hja op 'e fyts neffens ôfspraak op ferkenning giene, bleaune se bûten skot, mar se waarden wol troch de Dútsers oppakt. De oare moarns waarden se troch de SD út Arnhim wei mei 30 finzenen op transport setten nei Kamp Vught. Underweis yn de binnenstêd fan Den Bosch mindere de auto snelheid en slagge it harren - los fan elkoar - te ûntkommen troch ûnder it dekseil wei fan de treeplanke te springen. Mei help fan "goede" lângenoaten wisten se har in pear wike letter wer oan te sluten by de KP-Aalten.

Nei de befrijiing hat De Vries aktyf west as pelotonskommandant fan de 1e Kompanjy fan it Dutch National Battalion.
Op 12 july 1945 gie dit bataljon oer yn in ûnderdiel fan de Keninklike Lânmacht. De Vries wie ûnderdiel fan dit rezjimint yn de funksje fan twadde luitenant.

### Underskiedings
Nei de oarloch krige Feitze meardere ûnderskiedings foar syn fersetsdieden en aksjes by it wapene ferset.

* Brûnzen Krús op 29 april 1953, út hannen fan Prins Bernhard yn it Paleis op de Daam.
* Mobilisaasje-Oarlochskrús
* Ferzetsbetinkingskrús (postúm, oan it Dutch National Battalion)
Miranda Werkman

**Miranda Werkman** (Frjentsjer) is in Fryske sjoernalist, programmamakster, telefyzjepresintatrise en ferslachjouster.

Nei de hafû oan de Anna Maria fan Schurmanskoalle yn Frjentsjer slagge se yn 1997 oan de Skoalle foar Sjoernalistyk yn Swol. Sûnt 1996 wurket se by Omrop Fryslân.

## Omrop Fryslân
As ferslachjouster bringt se aktueel radio- en telefyzjenijs yn programma’s as *Aktueel* en *Hjoed*. Ek presintearre se telefyzjeprogramma’s en eveneminten lykas de Alvestêdetocht en de Slachtemaraton.

;Programma's
* *Hjoed*
* *Aktueel*
* *TV-Talint*
* *Audyzje D&D*
* *De Leafde*
* *SneonS*
* *Simmer yn Fryslan Live*
* *De Slachte*
* *MUSE*
* *Bynt*
* *Stille Skatten*
* *Fan Us*
* *Soarch oer de takomst, takomst fan de soarch*
* *Fan binnenút, ferhalen ut de GGZ wei*
Afke Boven

**Afke Boven** (Dokkum, 13 augustus 1980) is in Fryske programmamakster, presintatrise, redaktrise en skriuwster. 

Afke Boven waard berne yn Dokkum, mar brocht in grut part fan hat jonkheid troch op It Amelân. Har oplieding as sjoernalist krige se fan 1999 oant 2003 op hegeskoalle Windesheim yn Swol.

## Telefyzje
Yn har opliedingstiid rûn se staazje by *RTL Boulevard* en *Tros Vermist*. 
De earste jierren dêrnei wurke hja oant 2007 as redakteur by RTL4 en SBS6. Letter die se ek freelancewurk foar Omrop Max, de KRO en de EO. Yn 2019-2020 die Boven foar de NPO de redaksje en presintaasje fan *Kijk op Fryslân*.

Afke Boven wurket sûnt 2013 foar Omrop Fryslân. De earste jierren as redakteur en ferslachjouster foar it programma *Bynt*. Sûnt 2016 die se live ferslach fan it skûtsjesilen, de Slachtemaraton en de Alvestêdeswimtocht fan Maarten van der Weijden.

Yn 2021 krige Boven in dieltiidsbaan by de NOS as freelance-redaktrise fan it *NOS Journaal Regio*. Yn febrewaris 2022 waard bekend dat Boven út 39 gadingmakkers keazen wie om by de NPO nijslêzeresse by it *NOS Journaal* te wurden.

## Skriuwster
As freelancer wurke Afke Boven foar Weight Watchers. Sûnt 1997 skriuwt se foar it moanneblêd De Amelander en yn novimber is se belutsen by de Keunstmoanne op It Amelân. Sûnt 2013 wurket se foar it Dagblad van het Noorden. Yn 2020 waard se einredakteur fan de Skûtsjekrante.
Roelof Lousma

**Roelof Lousma** is in Fryske sjoernalist, programmamakker en presintator út Frjentsjer. 

Fan 1998 oant 1999 studearre Lousma Kommunikaasje oan de Noardlike Hegeskoalle Ljouwert. Fan 2000 oant 2004 die hy de oplieding Sjoernalistyk oan hegeskoalle Windesheim yn Swol. 

Sûnt 2004 wurket Lousma as radioferslachjouwer by Omrop Fryslân. Yn it telefyzjeprogramma *Fryslân Hjoed* ynterviewt er gasten oer aktuele ûnderwerpen. Yn it deistige live-programma *Bynt* ynterviewt er trije gasten oer ûnderwerpen as sport, kultuer, ekonomy, polityk, plattelân en sûnens.

## Presintaasje
* *Fryslân Hjoed*
* *Bynt*
Rôldereftigen

De **rôldereftigen** (wittenskiplike namme: *Coraciiformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), dy't foar it meastepart bestiet út lytseftige, bûnt kleure ynsektivoaren en iters fan fisken, amfibyen en hagedissen. Ta de rôldereftigen hearre seis taksonomyske famyljes. De bekendste soarten út it skift binne de iisfûgel (*Alcedo atthis*) en de bijefretter (*Merops apiaster*). 

## Etymology
De oantsjutting 'rôldereftigen' komt fan 'e typefamylje fan dit skift, de rôlders (*Coraciidae*). De namme fan dy famylje ferwiist nei de karakteristike rôl fan 'e kop wêrmei't de fûgels har yn 'e snaffel fêstholden proai deaslane. De wittenskiplike namme *Coraciiformes* is Latyn foar "raven-foarmigen", fan *corax* ("raven") en *forma* ("foarm").

## Fersprieding
De rôldereftigen binne yn har fersprieding fierhinne beheind ta de Alde Wrâld. De fertsjintwurdiging fan dit skift yn 'e Nije Wrâld bestiet út 'e fiif soarten todys (*Todidae*), de fjirtjin soarten motmots (*Motmotidae*) en in hantsjefol soarten iisfûgels (*Alcedinidae*). Yn totaal binne der sa'n 186 soarten rôldereftigen.

## Skaaimerken
Rôldereftigen binne oer it algemien lytseftige fûgels mei in kleurryk fearrekleed. De measte soarten hawwe syndaktyly, wat sizze wol dat der oan 'e poaten trije teannen foarút wize en ien efterút. Dêrby binne de trêde en de fjirde tean oan 'e basis mei-inoar fergroeid. By in protte iisfûgels (*Alcedinidae*) ûntbrekt ien fan 'e nei foarren wizende teannen. De measte famyljes fan 'e rôldereftigen besteane út soarten dy't yn haadsaak ynsektivoar binne. De iisfûgels binne yn it foarste plak piskivoaren (fiskefretters), hoewol't guon soarten ek kikkerts en oare amfibyen en sels lytse hagedissen frette. Wat alle rôldereftigen mei-inoar ferbynt, is dat se de proai, as se dy ienris yn 'e snaffel hawwe, mei in rôl fan 'e kop earne tsjin oan slane om him te deadzjen of te ferdôvjen, sadat se him sûnder tsjinakseljen trochslokke kinne.

## Skiftopbou

Foarhinne waarden der nòch fjouwer famyljes ta de rôldereftigen rekkene: de noashoarnfûgels (*Bucerotidae*), hoarnravens (*Bucorvidae*), hûpen (*Upupidae*) en beamhûpen (*Phoeniculidae*). Op basis fan nij DNA-ûndersyk wurde dy sûnt 2017 lykwols yn it eigen skift fan 'e noashoarnfûgeleftigen (*Bucerotiformes*) pleatst. De koerol (*Leptosomus discolor*) wurdt soms noch yn in eigen famylje (*Leptosomidae*) by de rôldereftigen yndield, mar heart dêr nei alle gedachten net thús en wurdt dêrom no ornaris yn in eigen skift pleats, dat fan 'e koeroleftigen (*Leptosomiformes*). Ek de trogons (*Trogonidae*) wurde soms yn dit skift pleatst, mar tsjintwurdich krije se faker in eigen skift, de trogoneftigen (*Trogoniformes*).

Fierders binne der noch ferskate fossile famyljes dy't ta de rôldereftigen hearre:
**[[Eocoraciidae]]* út it Mid-Eoseen
**[[Geranopteridae]]* út it Let Eoseen oant Ier Mioseen
**[[Primobucconidae]]* út it Mid-Eoseen oant Ier Oligoseen
Soms wurde de folgjende fossile famyljes ek yn it skift fan 'e rôldereftigen pleatst (mar dat is twifelich): 
**[[Palaeospizidae]]* út it Let Eoseen
**[[Sylphornithidae]]* út it Ier Oligoseen
Sjû-Toerûl

**Sjû-Toerûl** (Akkadysk: 𒋗𒄙𒄒, sekuere transliteraasje: *Šu-turul*; Akkad?, 22e&nbsp;iuw&nbsp;f.Kr. – dêre?, 2154&nbsp;f.Kr.) wie de alfde en lêste kening fan it Akkadyske Ryk, dy't neffens de *[[Sûmearyske Keningslist]]* fyftjin jier regearre, fan 2169&nbsp;f.Kr. oant syn ferstjerren. Neffens deselde boarne wie syn foargonger Dûdû syn heit. In stikmannich artefakten tsjûgje derfan dat it Akkadyske Ryk yn 'e tiid fan Sjû-Toerûl op dramatyske wize yn omfang ynkrompen wie.

## Regear
Sjû-Toerûl kaam yn 2169&nbsp;f.Kr. op 'e troan fan it Akkadyske Ryk, nei de dea fan syn foargonger Dûdû, dy't neffens de *[[Sûmearyske Keningslist]]* syn heit wie. De rivier de Dijala waard doedestiden ek 'Sjû-Toerûl' neamd.

By argeologyske opgravings binne ferskate artefakten út 'e tiid fan it regear fan Sjû-Toerûl weromfûn, lykas segelôfdrukken. Dêrút docht bliken dat it Akkadyske Ryk doe sterk yn omfang belune wie. It soe behalven Akkad sels noch de Mesopotamyske stêden Kisj, Tûtûb en Esjnûnna omfieme hawwe. 

Neffens de *Sûmearyske Keningslist* soe Sjû-Toerûl noch fyftjin jier regearre hawwe. Neffens de *Keningslist* soe de hegemony yn Mesopotaamje neitiid wer weromkeard wêze te Oerûk, dêr't doe seis keningen fan in dynasty oer Sûmearje hearske hawwe soene. Fan net ien fan dy seis is it bestean lykwols befêstige troch argeologyske fynsten. 

Neffens alle bewiis út oare boarnen waard de ein fan it regear fan Sjû-Toerûl en de definitive ynstoarting fan it Akkadyske Ryk tewei brocht troch in nije ynvaazje fan 'e Gûtjers, in barbaarsk folk út it Sagrosberchtme yn wat no westlik Iraan is. Dyselden fêstigen neitiid troch de Gûtyske dynasty fan Sûmearje in eigen bewâld oer Mesopotaamje, hoewol't inkele stêdsteaten, lykas Oerûk, Oer en Lagasj, harren ûnôfhinklikheid wierskynlik wisten te behâlden.
Iisfûgel

De **iisfûgel** (*Alcedo atthis*) is in fûgel út de famylje fan de iisfûgels, en út it skift fan de rôldereftigen.

## Foarkommen
De iisfûgel is in foar it meastepart opfallend blau fûgeltsje mei oranje-brune en wite ûnderdielen, en yn flinke swarte snaffel. Hy is likernôch 18 cm grut, en weacht sa'n 30-40 g, it wyfke wat mear as it mantsje. 

## Fersprieding
Midden- en Súd-Jeropa, Midden-, Súd en Súdeast-Aazje en Afrika. Fryslân hat alle jieren tsientallen briedpearen en in pear hûndert wintergasten. De iisfûgel hat gewoanlik hiel wat te lijen fan strange winters; in protte oerlibje dan net. Sûnt 2000 is it oantal briedpearen yn Nederlân ferdûbele oant sa'n 500-1000 yn 2014-2022. De iisfûgel wurdt dêrom in Nederlând net mear als bedrige besjoun en stiet net mear op de Nederlânske Reade List fan fûgels.

## Iten
De iisfûgels frette benammen fisk yn heldere, leafst rinnende wetters.

## Taksonomy
De iisfûgel hat sân ûndersoarten:
* *Alcedo atthis ispida* - West- en Midden-Jeropa (ek Nederlân), Midden-Easten, Afrika
* *Alcedo atthis atthis* - Súd-Jeropa, Midden-Easten, Súdwest-Aazje
* *Alcedo atthis bengalensis* - Súd- en East-Aazje
* *Alcedo atthis taprobana* - Súd-Yndia, Sri Lanka
* *Alcedo atthis floresiana* - Lytse Sûnda-eilannen
* *Alcedo atthis hispidoides* - East-Yndonesië
* *Alcedo atthis salomonensis* - Solomoneilannen
Jesús Moncada

**Jesús Moncada Estruga** (Mequinenza, 1 desimber 1941 - Barcelona, 13 juny 2005) wie in Spaansk skriuwer yn it Katalaansk.

Moncada wurdt Beskôge as ien fan 'e wichtichste Katalaanske auteurs fan syn tiid. Hy krige ferskate prizen foar syn oeuvre, ûnder mear de  Premio Ciutat de Barcelona ("Priis fan 'e Stêd Barcelona") en de Premio Nacional de la Crítica ("Nasjonale Priis fan 'e Kritisy") yn 1989 foar *Camí de Sirga* ("It Jaachpaad"), en de Creu de Sant Jordi ("Krús fan Sint-Joaris"), útrikt troch de Generaliteit fan Kataloanje yn 2001. Yn 2004 waard him de  Premio de las Letras Aragonesas ("Aragoneeske Literatuerpriis") takend, dy't er in pear moanne foar syn dea yn ûntfangst naam.

Moncada is ien fan 'e meast oersette auteurs yn 'e hjoeddeiske Katalaanske literatuer. *Camí de Sirga* is oerset yn fyftjin talen, wêrûnder it Japansk en it Fjetnameesk. Moncada hat ek tal fan wurken fan auteurs lykas Guillaume Apollinaire, Alexandre Dumas, Jules Verne en Boris Vian út it Spaansk, Frânsk en Ingelsk oerset nei it Katalaansk.
Konsonanteskrift

In **konsonanteskrift** of ***abjad*** (/ˈæbdʒæd/) is in skrift dêr't, ta tsjinstelling fan wiere alfabetten, elts symboal of glyf foar in konsonant stiet en dêr't de lêzer sels de gaadlike fokaal by lêze kin. Yn saneamde **ûnsuvere abjads** komme wol opsjonele diakrityske tekens, of in beheind tal fokalen, of beide foar. De namme *abjad* (أبجد) komt fan de earste letters fan it Arabysk skrift, dy't mei de a, b, j en d oerienkomme. De folchoarder (*abjadī*) fan Arabyske letters kaam eartiids oerien mei dy fan de âldere Fenisyske, Hebriuwske en Semityske proto-alfabetten: alef, bet, gimel, dalet.

## Terminology
Nei in opstel fan Peter T. Daniels út 1990 is it begryp *abjad* foar konsonanteskriften en -alfabetten gebrûkliker wurden. Neffens him ferskille konsonanteskriften fan alfabetten om't der allinnich mar konsonanten as de basisletters brûkt wurde. Konsonanteskriften ferskille fan abugida's, in oare kategory dy't troch Daniels omskreaun waard, yn de sin dat yn abjads de konsonant ynsletten wurdt troch fonology en dêr't diakrityske tekens yn it skrift besteane, lykas it *niqqud* foar it Hebriuwsk en *ḥarakāt* foar it Arabysk, is it gebrûk dêrfan opsjoneel en net de dominante (of belêzen) foarm. Abiguda's tsjutte alle fokalen oan, útsein de ynherinte fokalen (almeast /a/), mei in diakritysk teken (in lytse taheaksel oan de letter) of in letter dy't op himsels stiet. Guon abiguda's brûke in spesjaal teken om de ynherinte fokalen te ûnderdruken, sa't allinnich in konsonant goed oantsjutten wurdt. Yn in wurdlidskrift tsjut ien teken in folslein wurdlid oan. Dat wol sizze dat der in inkeld fokaal of in kombinaasje fan in fokaal mei ien of mear konsonanten.

## Skiednis
It earste konsonanteskrift dat op grutte skaal brûkt waard wie it Fenisysk alfabet. Yn tsjinstelling ta oare skriften út dy tiid, lykas it spikerskrift en de Egyptyske hieroglifen, bestie it Fenisysk alfabet út in stikmannich tekens. Sadwaande wie it skrift makliker te learen en de Fenisyske seehannelslju namen dat skrift mei oer de doetiidske bekende wrâld.

It Fenisysk alfabet wie gâns ienfâldiger foar it fonetysk skriuwen as it skriuwen mei hieroglifen. Fan it Fenisysk alfabet ûntstiene der nije skriften, lykas it Gryksk alfabet, it Arameesk alfabet, dat ek in konsonanteskrift wie dat in soad brûkt waard, en nei alle gedachten it Tifinagh, ek in konsonanteskrift, yn Noard-Afrika. Fan it Grysksk alfabet ûntstiene de westerske alfabetten, lykas it Latynsk alfabet en it Syrillysk alfabet, wylst fan it Arameesk alfabet in soad moderne konsonanteskriften en abugida's fan Aazje ûntstiene. Fan it Tifinagh waard der in moderne foarm, it Nij-Tifinagh ûntwikkele, mar it wurdt net in soad foar offisjele doelen brûkt.
Berbersk-Latynsk alfabet

It **Berbersk-Latynsk alfabet** (Berbersk: *Agemmay Amaziɣ Alatin*) is de foarm fan it Latynsk alfabet dat ornearre is om yn de Berbertalen, likegoed yn de noardlike en súdlike (Tûarek) farianten, te skriuwen. It waard yn de njoggentjinde iuw ûntwikkele. 

## Skiednis
De Berbertalen waarden oarspronklik yn it Libysk skrift skreaun en in bot letter waard it Tûarek-Tifinaghskrift foar de Tûarektalen brûkt. In moderne foarm, it Nij-Tifinagh, is in konsonanteskrift dat in oanpaste foarm fan it Tifinagh is en wurdt hjoed-de-dei, alhoewol net al te folle, brûkt.

It brûken fan it Latynsk alfabet waard warber mei de Jeropeeske kolonisaasje yn Noard-Afrika. Wurdboeken en wurdlisten, skreaun mei Latynske letters, waarden op alfabetyske folchoarder set, en dy wiene orneare foar de kolonjale administraasje, hannel en militêre offisieren. Taalkundigen, dy't yn Semityske talen spesjalisearre wiene, ûntwikkelen in systeem op basis fan Semityske romanisearring. Dêrby waarden diakrityske tekens brûkt en wurdboeken waarden oardere neffens de Semityske radikaal. Dat systeem waard dêrnei ornaris brûkt foar Berberske dokuminten en literatuer.

## Noardberbersk-Latynsk alfabet
It **Noardberbersk-Latynsk alfabet** (ornearre foar alle Berberfarianten útsein de Tûarektalen) bestiet, oer it algemien, út 34 letters: 
* 23 standertletters (alle letters út it standert Latynsk alfabet útsein **O**, **P** en **V**)
* 11 oanpaste letters: **Č, Ḍ, Ǧ, Ɣ, Ḥ, Ɛ, Ř, Ṛ, Ṣ, Ṭ** en **Ẓ**.

## Súdberbersk-Latynsk alfabet
It **Súdberbersk-Latynsk alfabet** (ornearre foar it Tûarek-Berbersk) bestiet, oer it algemien, út 36 letters.

## Berbersk-Latynsk alfabet mei Tifinagh

## Sjoch ek
* Berbertalen
* Tifinagh

## Keppeling om utens
* Kabilyske Wikipedy
Simone Scheffer

**Simone Scheffer** (Boalsert, 27 maaie 1965) is in Fryske programmamakster, redakteur, ferslachjouwer en presintatrise út Harns.  

Simone Scheffer, dochter fan keatser Bauke Scheffer, waard nei it Jan Brugman College yn Boalsert in pear kear útlotte foar de Skoalle foar Sjoernalistyk yn Utert. Se begûn dêrom wylst oan in stúdzje Nederlânsk oan de learare-oplieding Ubbo Emmius yn Winschoten. Yn har studintetiid wurke se foar it popprogramma *Radio 18* en rûn se staazje by Omrop Fryslân. 

## Telefyzje
Neidat se in pear jier foar de klas stien hie kaam se yn 1993 yn tsjinst by Omrop Fryslân. Scheffer wurke oan it begjin foar radio en telefyzje. Ien fan de earste telefyzjeprogramma’s wie it sportprogramma *Boppeslach*. Letter presintearre se ek nijs- en praatprogramma’s. 
 
## Radio
Sûnt 2016 wurket Scheffer foaral foar de radio.  Yn 2017 wûn se mei Omrop Fryslân in *NL Award* foar de rige reportaazjes *Mohammed* yn de kategory ‘Duiding’.  Simone Scheffer folge dêryn in jier lang de Syryske famylje Haj Ali dy’t yn septimber 2015 yn de Harnzer krisisopfang siet.
 
## Programma’s (kar-út)
* *Hjoed*
* *Boppeslach*
* *Skûtsjesjoernaal*
* *Ferslach fan de Alvestêdetocht*
* *Ferslach fan PC*
* *Buro De Vries*
* *Simmer yn Fryslân*