open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strjitten yn Wergea

De **Strjitten yn [[Wergea]]:**

## A
* *Ald Slotwei* - dyk nei museum It Ald Slot

## B
* *B K van de Bergstrjitte* -

## C
* *C Kasjestrjitte* -

## D
* *De Golle* - heafek fan in boerepleats 
* *De Heasouder* - diel fan in boerepleats
* *De Kuper* - in âld berop
* *De Marren* -
* *De Mûnder* - eigener fan in mûne
* *De Reedmakker* - in âld berop
* *De Skuorre* - diel fan in boerepleats
* *De Skûtmakker* - it âlde berop fan skûtmakker
* *De Terp* -
* *De Trije Hikken* -
* *De Turfskipper* - in âld berop
* *De Weinmakker* - in âld berop
* *Domwier* -
* *Ds de Stoppelaarstrjitte* - Reinder Jacobus de Stoppelaar (1873-1948), de dopersk predikant, skriuwer en sjoernalist. De Stoppelaar skreau tsientalen boeken en artikels oer de natoer en De Alde Feanen. 
* *De Foudering* -

## F
* *Floreentsien* -
* *Fricowei* - wei nei it molkfabryk Frico

## G
* *Giele Eker* -
* *Grutte Kritewei* -
* *Grutte Mar* -
* *Grutte Buorren* -

## H
* *H J Kooistrawei* -
* *Hillebuorren* -
* *Himpensermar* -  Himpensermar
* *Himpenserreed* -

## I
* *It Bûthús* - diel fan in boerepleats
* *It Foarhûs* - diel fan in boerepleats

## K
* *Keardok* -
* *Kleijstrjitte* -

## L
* *Lytse Buorren* -
* *Leechlân* -
* *Ljouwerterwei* - wei nei Ljouwert
* *Lyspôle* -

## M
* *M. Kalsbeekstrjitte* - M Kalsbeek

## N
* *Narderbuorren* -
* *Narderherne* -
* *Nije Hoeke* -
* *Nije Ljouwerterwei* -
* *Nije Wei* - 
* *Nieuwoldstrjitte* - dûmny Johannes Henricus Nieuwold wie om 1800 in bekend skoalleherfoarmer 

## O
* *Oan it Alddjip* -

## P
* *P Wijbengastrjitte* -
* *Palmastrjitte* -
* *Peinjedyk* -

## R
* *Ringfeartstrjitte* -

## S
* *Spûkefeartstrjitte* -

## T
* *Tsjerkebuert* - de buert om de tsjerke hinn

## W
* *Warstienzerdyk* - dyk nei it buorskip Warstiens
* *Wartensterdyk* - dyk nei it doarp Warten
* *Wergeasterdyk* -
Pomprak

It **Pomprak** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart ferbynt de Neare Galle mei it Eagumer Djip en de Wergeaster Feart.
Faramond

**Faramond** (Faramund), om-ende-by 370 - 427 wurdt troch guon skiedkundigen beskôge as de earste kening fan de Salyske Franken, alhoewol't er wierskynlyk earder in legindaryske figuer wie as in histoaryske. Hy soe de soan west hawwe fan Markomer en Frotmund.

## Skiednis
Om 420 liede Faramond it Frankyske folk nei it westen. Sy stutsen de Ryn oer en festigen harren yn Noard-Galje, dat krekt in tsiental jier dêrfoar troch it Romeinske leger ferlitten wie. De Romeinen sleaten mei de nijkommers in ferdrach. Sy mochten harren fêstigje, mar moasten yn ruil dêrfoar de ferdigening fan de Limes op harren nimme. 

Faromond wie troud mei Argotta, dy't in dochter wie fan Gennobaud. Hy stoar yn 427 en waard opfolge troch syn soan Klodio. 

## Leginde
Neffens guon dokuminten soe hy in ôfstammeling west ha fan Eurgen en Aminadab, dy't op har beurt wer ôfstammelings wienen fan Jezus Kristus en Jozef fan Arimatea.

## Boarnen
* Sint Prosper fan Akwitaanje (± 390-455) 
* Martin Bouquet, in Benediktyner muonts (1685-1754). 
* , *Decem Libri Historiae*, (± 590).
* , *Liber Historiae Francorum*, (± 727).
* , *The Merovingian Kingdoms*. Pearson Education, 1994.
Essenen

De **Essenen** is de namme fan in joadske godstsjinstige sekte út de 2e iuw f.Kr. oant en mei de 1e iuw n.Kr. De leden fan dy sekte libben yn mienskippen en neffens strange regels, ûnder oare yn Qumran tichtby de Deade See. Nei de Joadske Opstân tsjin de Romeinen binne sy út de skiednis ferdwûn. De ûntdekking fan de Deade-Seerôlen hat fan grut belang west om de mysterieuze rol fan dizze âldste joadske mienskip te trochgrûnjen. Ut harren skriften kin faak opmakke wurde dat sy in skeakel foarme hawwe tusken eardere tradysjes lykas it Zoroastrisme en it nije, yn dy tiid opkommende kristendom. 

Troch guon wurdt sein dat it libben fan Jezus Kristus nau ferweve west hat mei de Esseenske bruorremienskip en dat de Essenen in ynspiraasjeboarne wienen foar it hjoeddeistige kristendom. Oaren gean noch fierder en sizze dat de Essenen ien fan de earste kristlike groepearrings wienen. Mar oan dizze spekulaasje wurdt troch it grutste part fan it Kristendom gjin of net folle belang achte.

## Sjoch ek
* Fariseeërs
* Sadduseeërs
* Sikariërs
* Seloaten
Joadedom

It **joadedom** of **joadendom** is de godstsjinst fan it Joadske folk.

It Joadedom is in monoteïstyske godstsjinst. De Joaden leauwe dat er mar ien God is dy't alles makke hat, en dêr't alle wêzens ûnderhearrich oan binne. It is de âldste noch besteande monoteïstyske godstsjinst, en de twa grutte monotheïstyske godstsjinsten, it Kristendom en de Islam, binne fan it Joadedom ôflaat.

Yn de Joadske godstsjinst nimt syn hillige boek de Tenach, dat oerienkomt mei wat yn it Kristendom it Alde Testamint neamd wurdt, in wichtich plak yn. Mei útsondering fan inkele passaazjes yn it Arameesk, is it skreaun yn it Hebriuwsk. De Tenach wurdt troch de Joaden sjoen as in iepenbiering fan God.

## Keppeling om utens
* [[Joadsk Histoarysk Museum] yn Amsterdam]
* Nederlands Israëlitisch Kerkgenootschap, oerkoepeljende organisaasje fan Joadske Gemeenten yn Nederlân (mei û.o. list fan koustere produkten, nijs en ynformaasje oer it joadedom)
Pompster Ryd

De **Pompster Ryd** (Pompstersk en offisjeel: *Pompster Ryd*) is in wetter yn de gemeente Kollumerlân. De feart rint fan de Sylster Ryd benoarden Kollum yn in grutte bocht nei it noardeastliker lizzende  De Pomp. It earste stik fan dit wetter hjit de Dwersryd.

De namme *Pompster Ryd* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Pompsterried*.

In *ried* of *red*, *tith* en tsjintwurdich *rie(t)*, *riet*, *rij(t)* is in namme dy't faker foar komt. It betsjut faak in lytser streamke, op in grutter wetter útrinnend.
Poppiussleat

De **Poppiussleat** is in feart yn de gemeente It Hearrenfean. De feart rint noardwest fan Akkrum by de Terherster Dyk en de Nije Wjittering (ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal) lâns. De Poppiussleat rint fan de Ljouwerter Strjitwei nei it Slachtegat benoarden Jinshuzen.

De namme *Poppiussleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Poppiussloot*.
Strjitten yn Wommels

De **Strjitten yn [[Wommels]]:**

## 't
* 't Bosk -  
* 't Noard -  

## A
* Ald Hiem -  

## B
* Boppe -  
* Bûtenwei -  

## D
* De Homeie -  
* De Iisbaan -  
* De Jister -  
* De Koarte Baan -  
* De Lange Baan -  
* De Tsjerne -  
* De Untfangst -  
* Doctor S Stapertstrjitte -  

## F
* Fabrykswei -  
* Freuleleane -  
* Fyns -  

## G
* Geins -  

## H
* Hofkamp -  
* Hottingawei -  

## I
* It Stalt -  

## K
* Keatsebaan -  
* Klampe -  
* Krabbedyk -  

## L
* Littenserbuorren -  

## M
* Middenline -  
* Molewâl -  

## O
* O Hiemstrastrjitte -  
* Opslach -  

## P
* Perk -  
* Pipegaal -  

## R
* Roede -  
* Rôlpeal -  

## S
* Saad -  
* Slachte -  
* Stroek -  
* Stuit -  
* Suderhaven -  
* Súdhoeke -  
* Swingoerd -  
* Swynzerpaad -  
* Sybren de Vlasstrjitte -  

## T
* Terp -  
* Trekwei -  
* Tywert -  

## V
* Van Sminialeane -  
* Vicarystrjitte -  

## W
Walperterwei -
Jinshuzen

**Jinshuzen** is in buorskip yn de gemeente It Hearrenfean, foarh. Boarnsterhim, yn 'e himrik fan Akkrum. Hy leit oan noarkant fan de Terhernsterdyk dy't Terherne ferbynt mei de Ljouwerter Strjitwei tusken Akkrum en Jirnsum by Meskenwier.

De namme komt ek foar as *Heenshuysen*, *Henshuizen*, *Jenshuizen*, *Hinssahussem* en yn *He(y)nshuystera gued*. De namme soe komme kinne fan de eigennamme Heen/Heense, mar ek fan de plantenamme hean.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Prinsewyk (Aldeberkeap)

De **Prinsewyk** (Stellingwerfsk en offisjeel: *Preenzewiek*) is in wyk yn de gemeente Eaststellingwerf. De feart rint fan Aldeberkeap nei De Tsjonger njonken de Hearrenfeansterwei.

De namme *Preenzewiek* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Prinsenwijk*.

In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.
Prinsepoel

De **Prinsepoel** is in marke yn de gemeente Nijefurd. De poel leit west fan Molkwar tsjin de âlde seedyk oan. It is in ferbreding fan de dyksfeart nei Starum.
Prinsewyk (It Oranjewâld)

De **Prinsewyk** is in feart fan 4,5 km langte yn de gemeente It Hearrenfean. De feart rint njonken de Wâldsterdyk tusken it lângoed Oranjestein yn It Oranjewâld en De Knipe. Boppe-oer de Prinsewyk stiet Museum Belvedêre.

De namme *Prinsewyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Prinsenwijk*.
Puolfeart

De **Puolfeart** is in feart yn de gemeente De Waadhoeke. De feart rint east fan Dronryp fan De Mieden nei it súdliker lizzende Van Harinxmakanaal. It gebiet tsjin it Van Harinxmakaal oan hjit De Puollen.

De namme *Puolfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Poelvaart*.
Raarder Feart

De **Raarder Feart** is in feart yn de gemeente Dongeradiel. De feart ferbynt Raard mei de Dokkumer Ie en rint ûnder de wei De Tange troch. Oan de noardkant fan Raard rint de feart troch as Holwerter Feart. 

De namme *Raarder Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Raardervaart*.
Reidmar

De **Reidmar** is in mar yn de gemeente Wymbritseradiel. De mar leit tusken de Aldegeaster Brekken en Westhim. De mar hat oan de súdkant yn ferbining mei de Sipkemar en oan de noardeastkant in feart nei Westhim.

De namme *Reidmar* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rietmeer*.
Rânsleat

De **Rânsleat** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart rint yn De Alde Feanen tusken de Folkertssleat en it gedielte fan De Geau yn De Alde Feanen.

De namme *Rânsleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Raamsloot*.
Geart Stevens Ruiter

**Geart Stevens Ruiter** (1820-1916) wie de grûnlizzer fan de reedfabryk Ruiter yn Akkrum. Yn 1889 naam soan Geart Ruiter it fabryk oer en wreide it út. Doe't hy saaklik spul krige mei syn kompanjon Johannes de Jong (1860-1925) ferhuze Geart yn 1901 nei Boalsert. De Jong gie fierder mei de NV G.S. Ruiter en hie op it hichtepunt wol 25 man yn tsjinst. Nei de oarloch waarden ek oare artikels makke. Sa ûntwikkele de lettere direkteur Abe Willemsma (1919 - ) in eigen hege noar. Troch de swiere konkurrinsje mei noaren út Japan is it bedriuw yn 1970 sluten. Keunstner Ids Willemsma is in soan fan lêste direkteur Abe Willemsma.

## Keppeling om utens
*  - De noar fan G.S. Ruiter
Tjirk

De **tjirk** of **tsjirk** (*Tringa totanus*) is in fûgel út de famylje fan de snipfûgels (*Scolopacidae*). 

## Foarkommen
De tjirk is in 25 oant 30 sm grutte greidefûgel. Hy hat hielendal brune fearren, mar is goed wer te kennen oan syn lange reade poaten en syn reade snaffel mei swarte punt. Besibbe soarten dêr't der wol wat op liket binne de krekt gruttere Grienskonk, mar dat ferskil is oan de poaten goed te sjen. Fierders is der ek noch de Sewyt dy't krekt sa grut is en ek reade poaten hat. Dy soart is lykwols by't simmerdeis folle donkerder, suver swart. By't winterdeis is de sewyt wer ljochter, mear brúngriis.

## Fersprieding
Yn Fryslân komme tjirken allinnich by't simmer foar. Yn it Feriene Keninkryk en Portegal binne de bisten it hiele jier troch. Sommige tjirken briede yn East-Jeropa en lûke yn 'e winter nei it suden ta. Yn 2006 wiene der minder as 25000 briedpearen yn Nederlân, mei in justjes weromrinnende trend. De tjirk stiet op de Nederlânske Reade List fan bedrige of kwetsbere soarten.

## Fuortplanting
It briedseizoen fan de tjirk rint fan heal april oant yn juny. It brieden duorret 22 - 25 dagen. Dizze greidefûgel leit ornaris fjouwer aaien fan gemiddeld 45 x 32 mm, yn in kûltsje yn it gers, meastal yn in stik lân. De raaien om it nêst wurde oer it nêst bûge, wêrtroch't it goed ferburgen is. Typearjend is dat de tjirk faak op mar in pear meter ôfstân bret fan it nêst fan in ljip. De tjirk profitearret dêrtroch fan de techniken dy't de ljip hat om fijannen op ôfstân te hâlden.

## Sjoch ek
* List fan fûgels

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oer en foto's fan tjirken (ek jongen)
* SoortenBank.nl beskriuwung, ôfbylden en lûd
Riedshearswyk

De **Riedshearswyk** is in feart yn de gemeente Opsterlân. De wyk rint fan Himrikerferlaat nei de wei Welgelegen dy't fan Jobbegea nei Donkerbroek giet. Mear eastlik rinne bylâns dizze wyk de Mandewyk en Tsjerkewyk. Mear rjochting Jobbegea û.o. de Kalkwyk en de Jonkerswyk.

In wyk is in fan de haadfeart ôfgeande lytsere feart om turf ôf te fieren.

De namme *Riedshearswyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Raadsheerswijk*.
Reidsleat

De **Reidsleat** is in feart yn de gemeente Smellingerlân. De feart rint by De Alde Feanen west fan De Koai en Aldegea yn de Jan Durkspolder. De feart rint noard-súd fan de wei Westersanning en rint út yn de Wide Ie by Brêgeham.

De namme *Reidsleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Reidsloot*.
Tenach

De ***Tenach***, yn it Hebriuwsk: **תַּנַ"ךְ**, ***Ṯěnaḵ***, is de joadske Bibel, besteande út wat de kristenen it Alde Testamint neame, sij it mei in radikaal oare yndieling en oardering fan 'e ûnderskate boeken. Om dat ferskil oan te jaan, wurdt der (troch kristenen) ek wol de oantsjutting "Hebriuwske Bibel" foar brûkt. De namme "Tenach" is in akronym fan 'e trije tradisjonele ûnderferdielings fan 'e joadske Bibel: de *[[Torah]]* ("Leare" of "Wet"), de *Neḇi'im* ("Profeten") en de *Ḵeṯuḇim* ("Geskriften"), dêrfandinne: ***T'''e'''N'''a'''Ch*** (Om't yn it Hebriuwsk gjin lûden skreaun wurde, hawwe de 'e' en de 'a' hjir gjin betsjutting). De *Tenach* wurdt ek wol oantsjut as de Masoretyske Tekst of de *Miqra* ("Wat Lêzen Wurdt").

## Yndieling fan de ''Tenach''
* de *[[Torah]]* (תּוֹרָה; "Leare" of "Wet")
** *Ḇerešiṯ* (בראשית; *[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]*)
** *Šemot* (שמות; *[[Exodus (bibelboek)|Exodus]]*)
** *Vayikra* (ויקרא; *[[Leviticus]]*)
** *Ḇamidḇar* (במדבר; *[[Numeri]]*)
** *Deḇarim* (דברים; *[[Deuteronomium]]*)
* de *Neḇi'im* (נְבִיאִים; "Profeten")
** de *Neḇi'im Rišonim* (נביאים ראשונים; "Eardere Profeten")
*** *Yehošua* (יהושע; *[[Jozua (bibelboek)|Jozua]]*)
*** *Šofṭim* (שופטים; *[[Rjochters]]*)
*** *Šmu'el* (שמואל; *[[1 en 2 Samuël|Samuël]]*)
*** *Melaḵim* (מלכים; *[[1 en 2 Keningen|Keningen]]*)
** de *Neḇi'im Aḥaronim* (נביאים אחרונים; "Lettere Profeten")
*** *Yešayahu* (ישעיהו; *[[Jesaja (bibelboek)|Jesaja]]*)
*** *Yirmiyahu* (ירמיהו; *[[Jeremia (bibelboek)|Jeremia]]*)
*** *Yeḥezq'el* (יחזקאל; *[[Ezechiël (bibelboek)|Ezechiël]]*)
*** *Ṯrei Asar* (תרי עשר; *[[Lytse Profeten|De Tolve (lytse profeten)]]*, gearboske yn ien boek)
**** *Hošea* (הושע; *[[Hoséa (bibelboek)|Hoséa]]*)
**** *Yoel* (יואל; *[[Joël (bibelboek)|Joël]]*)
**** *Amos* (עמוס; *[[Amos (bibelboek)|Amos]]*)
**** *Oḇadyah* (עבדיה; *[[Obadja (bibelboek)|Obadja]]*)
**** *Yonah* (יונה; *[[Jona (bibelboek)|Jona]]*)
**** *Miḵah* (מיכה; *[[Micha (bibelboek)|Micha]]*)
**** *Naḥum* (נחום; *[[Nahum (bibelboek)|Nahum]]*)
**** *Ḥaḇakuk* (חבקוק; *[[Habakuk (bibelboek)|Habakuk]]*)
**** *Ẓefanya* (צפניה; *[[Sefanja (bibelboek)|Sefanja]]*)
**** *Ḥagay* (חגי; *[[Haggai (bibelboek)|Haggai]]*)
**** *Zeḵaryah* (זכריה; *[[Sacharja (bibelboek)|Sacharja]]*)
**** *Malaḵi* (מלאכי; *[[Maleächy (bibelboek)|Maleächy]]*)
* *Ḵeṯuḇim* (כְּתוּבִים; *Geskriften*)
** *Ruṯ* (רוּת; *[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]*)
** *Ṯehillim* (תְהִלִּים; *[[Psalmen]]*)
** *Iyyoḇ* (אִיּוֹב; *[[Job (bibelboek)|Job]]*)
** *Mišlei* (מִשְלֵי; *[[Spreuken]]*)
** *Qoheleṯ* (קהלת; *[[Preker (bibelboek)|Preker]]*)
** *Šir Hašširim* (שִׁיר הַשׁשִׁירִים; *[[Heechliet]]*)
** *Eiḵah* (איכה; *[[Kleilieten]]*)
** *Dani’el* (דָּנִיֵּאל; *[[Daniël (bibelboek)|Daniël]]*)
** *Esṯer* (אֶסְתֵר; *[[Ester (bibelboek)|Ester]]*)
** *͑Ezra* (עזרא; *[[Ezra (bibelboek)|Ezra]]*)
** *Diḇrei ha-Yamim* (דברי הימים; *[[1 en 2 Kroniken|Kroniken]]*)
Riensleat

De **Riensleat** is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. It wie earder de grins tusken de gemeentes Lemsterlân en Skarsterlân. De feart ferbynt de Grutte Brekken mei de Hjerringsleat dy't yn de BRandemar útkomt.

De namme *Riensleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rijnsloot*.
Ringfeart

De **Ringfeart** is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint om it noarklike diel fan De Alde Feanen benoarden Earnewâld. De Ringfeart leit oan de binnenkant fan de polderdyk mei de Lange Sleat en it Sigersdjip.

De namme *Ringfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ringvaart*.
Ringsleat (Wergea)

De **Ringsleat** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart leit om Polder de Grutte Wergeaster Mar. Noardeast fan Eagum en besuden Wergea is ferbining mei de Wergeaster Feart. De Wergeaster Feart foarmet sa in diel fan de ringsleat. Oan de westkant is ferbining mei de Nije Feart nei Wurdum en De Jokse rjochting Tsjaard.

De namme *Ringsleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ringsloot*.
De Rien

**De Rien** is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint yn de Polder Harich-Ealahuzen. Troch de Wide Rien stiet de feart yn ferbining mei natoerreservaat It Swin yn it noardeasten. Nei it súdwesten hat de feart oansluting mei de Ryster Feart.
Rintmaster

*Rintmaster (berop), in berop
*Rintmaster (feart), in feart ûnder Menaam
*De Rintmaster, in poldermûne by Menaam
Ringwielgrêft

De **Ringwielgrêft** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Yn 1998 is tusken de Tsjerkesleat en it Ringwiel een kanorûte groeven. Op foarstel fan it bestjoer fan de feriening foar Doarpsbelangen Aldegea is oan dit wetter de namme Ringwielgrêft jûn. De Ringwielgrêft is in ûnderdiel fan in kanorûte troch de gemeente Wymbritseradiel. Oer de Tsjerkesleat is ein 1999 in romaanske brêge boud.

De namme *Ringwielgrêft* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ringwielgracht*.
Rintsjepoel

De **Rintsjepoel** is in mar yn de gemeente Wymbritseradiel. De mar hat troch de Tsjerkesleat en de Djippe Sleat yn ferbining mei de westkant fan Heech. Nei it noarden stiet de poel troch de Palsepoel yn ferbining mei de Skûtelpoel.

De namme *Rintsjepoel* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rintjepoel*.
Rintsjegrêft

De **Rintsjegrêft** is in feart yn de gemeente De Fryske Marren. De feart rint yn de Graverijpolder benoarden de N359 fan de Sânpoel nei de Ie foar de Lange Sleat oer nei De Lemmer.

De namme *Rintsjegrêft* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rintjegracht*.
Geert Knol

**Geert Knol** (Stiens, 12 novimber 1914 – Garmerwolde, 9 septimber 1944) wie in plysjeman dy't mei arsjitekt Uilke Boonstra en Jetze Veldstra yn de Twadde Wrâldkriich ta de fersetshelden fan De Jouwer en omkriten rekkene wurde. Troch ferrie of arrestaasje binne alle trije yn de oarloch omkomd. 

Op 30 augustus 1944 waard hy as wmr. fan de Marechaussee arrestearre doe't hy in frachtwein mei 253 radiotastellen by De Jouwer yn 'e brân stuts.

Yn it Grinslanner Garmerwolde waard Knol deasketten. Op 9 septimber 1944 waard syn omskot fûn yn it Damsterdjip by Grins. 

Op De Jouwer is in strjitte nei him neamd en de noardmuorre fan de NH-tsjerke hat in tinkstien.
Riper Feart

De **Riper Feart** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Drylts nei Jutryp. Benoarden Jutryp is in de ôfslach nei it easten, de Soalsleat. By Jutryp binne de Hingstepoel en de Louwepoel ûnderdiel fan de Riper Feart.

De namme *Riper Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Jutrijpervaart*.
Rjochte Grou

De **Rjochte Grou** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart is de fuortsetting fan de Kromme Grou dy't nei de A32 oer yndustryterrein Biensma oan de noardkant fan Grou nei de Pikmar rint.

De namme *Rjochte Grou* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rechte Grouw*.
Marten Luther

**Marten Luther** (Eisleben, 10 novimber 1483 - Eisleben, 18 febrewaris 1546) wie in tige wichtige Dútsk protestantske teolooch en reformer. Hy wurdt tegearre mei Huldrych Zwingli en Jehannes Kalvyn rekkene ta de liedende persoanlikheden fan de Reformaasje. Mei syn optreden op 31 oktober 1517 soed er it startsein jaan oan dizze beweging. 

## Biografy
Luther waard berne út in famylje fan mynwurkers dy't harren opwurke hienen. Hy brocht syn jeugd gruttendiels troch yn Mansfeld en krige les op Latynske skoallen.
Op 17-jierrige leeftiid gong er nei de universiteit fan Erfurt om jurist te wurden, mar al gau soed er nei it Augustinekleaster gean om muonts te wurden (1505).

Hy waard ta pryster wijd en yn 1508 ta heechlearaar yn de moraalteology oan de universiteit fan Wittenberg. Op 31 oktober 1517 makke er yn Wittenberg syn 95 stellings tsjin de hannel yn ôflaten troch de Roomsk-Katolike Tsjerke bekend. Dat wie it begjin fan de Reformaasje, dy't late ta de ûntwikkeling fan it Protestantisme. It populêre byld is dat er syn stellings tsjin de doar fan de tsjerke spikere, mar feitlik is hjir gjin ûnbestriden bewiis foar.

Luther waard troch syn lear yn 1521 yn de ban dien troch de Roomske tsjerke.

## Luther syn wetten

Luther formulearre in stikmannich wetten foar de tsjerke:
* de Bibel is de ienige boarne fan it leauwe;
* eltse leauwige hat it rjocht de bibel op syn wize út te lizzen;
* de minske kin allinne yn de himel komme troch leauwe;
* de hannel yn ôflaten fan de Tsjerke moat ôfskaft wurde;
* de foarst is yn eltse steat haad fan de Tsjerke;
* ûnderdienigen moatte altyd hearrich oan de foarst wêze, ek at de foarst him misdraacht;
* it pausskip moat ôfskaft wurde;
* troch de doop binne wy allegear pryster.

## Keppelings om utens
* luther.de/nl
* 95 stellings yn it Nederlânsk
* Wurk fan Marten Luther
* Luthers opfetting fan frijheid
* Dokumintêre oer it libben fan Marten Luther
* Bibliografy Martin Luther
Ynkwisysje

De **Ynkwisysje** (fan it Latyn *inquisitio* = 'ûndersyk'), folút: *Inquisitio haereticae pravitatis* ('ûndersyk nei it ferdjer fan de ketterij') wie in soartemint rjochtbank fan de Roomsk-Katolike Tsjerke, belêst mei de opspoaring, it ûndersyk en it straffen fan ketters, dat wol sizze minsken dy't earder oare opfettings hienen oer it leauwen yn Kristus, en de offisjele lear fan de Tsjerke ôfwize.

De Ynkwisysje wie in tige krêftich ynstrumint, dat fuortendaliks ûnder it gesach stie fan de paus. Sels de biskoppen hienen gjin sizzenskip oer de ienfâldige muontsen dy't de ynkwisiteurs eins wienen, omdat ynkwisiteurs ek it dwaan en litten fan biskoppen ûndersykje mochten. Boppedat hie de paus bepale dat alle dieden tsjin de Inkwisysje, ek rjochterlike prosedueres, bestrafe soenen wurde mei ekskommunikaasje. Dêrtroch stie de ynkwisysje ek boppe alle wrâldske gesach en wie tige machtich. 

Dochs wie de ynkwisysje op bepaalde hichte ôfhinklik fan de wrâldske macht, omdat sy sels net straffe koenen. Hja hienen allinnich it foech om te ûndersykjen. Sa gau as de *ketters* feroardiele wienen, wie de wrâldske autoriteit nedich om de straf út te fieren. 

## Oprjochting
De Ynkwisysje waard oprjochte troch de dominikanen, in kleasteroarder stifte troch Dominikus Guzman, tidens de krústocht tsjin de Kataren.

De earste oanset waard jûn yn 1157 op it Konsily fan Reims, dêr't foar it earst troch de Tsjerke praten waard oer metoadyske bestriding fan ketterijen. Yn 1184 folge it dekreet fan Ferona, dêr't Lusius III yn oerlis mei keizer Frederik II de wrâldske macht oprôp yn te gripen tsjin de doedestiids wiidfersprate "ketterijen" yn Jeropa.

Yn 1211 rôp Simon fan Montfort, de lieder fan de krústocht tsjin de Kataren yn Pamiers in ‘parlemint’ gear. Hjir waarden rigels betocht dy't letter brûkt wurde soenen en waard de gearwurking tusken tsjerke en steat fêstlein. Sûnt dy tiid koe de ynkwisysje stadichoan begjinne mei in systematyske ferfolging fan Kataren en oarstinkenden.

## Ein
Lykas as oerienkomd wie hie de ynkwisysje net it foech om straffen út te fieren. Doe't letter de wrâldske macht net langer meiwurkje woe oan de útfiering fan de straf, lykas úteinlik opnommen waard yn de grûnwet, nammentlik troch de skieding fan tsjerke en steat, waard tsjerklike ynkwisysje eins machteleas. Sûnt dy tiid beheint de macht fan de ynkwisysje har inkeld ta de eigen rigen binnen de tsjerke. 

## Keppeling om utens
* De ynkwisysje en de kataren (Nederlânsk)
* Guy Bedouelle: "Holy inquisition: Dominic and Dominicans" (Ingelsk)
Hûndertjierrige Oarloch

De **Hûndertjierrige Oarloch** is in lange rige fan konflikten ôfwiksele mei koart oanhâldende wapenstilstannen tusken de keningen fan Ingelân en Frankryk. De beneaming dêrfoar komt út de 19e iuw en de doer fan de oarloch wurdt meastentiids rekkene tusken 1337 oant 1453.

De Ingelsen behellen ynearsten in protte súksessen, mar it optreden fan Jeanne d'Arc yn 1429 betsjutte foarfêst in kearpunt yn de kriich. Mei de ferovering fan Bordeaux yn 1453 kaam de striid ta in ein. Allinnich de stêd Kales bleau oant 1559 yn Ingelske hannen. 

## Oanlieding en kriichsferrin
Nei it útstjerren fan de haadline fan it Frânske keningshûs Kapet (1328) makke de Ingelske kening Eduard III, dy't troch syn mem in pakesizzer fan kening Filips IV fan Frankryk wie, oanspraak op de Frânske troan. Yn 1337 fernijde hy syn oanspraak út frees foar Frânske yntervinsje yn Flaanderen en Skotlân. De Frânske kening, Filips VI fan Valois, út de sydline fan de Kapets, besette doe it hartochdom Guyenne, it ienige oerbleaune besit fan de Ingelske kening op it fêstelân. Dat barren wie de direkte oanlieding foar de kriich. Eduard rôp himsels ta kening fan Frankryk út yn 1340 (in titel dy't troch de Ingelske keningen oant 1801 brûkt wurde soe). 

De "oarloch" dy't út in rige fan konflikten bestie wurdt meastentiids opdield yn trije of fjouwer parten: de Oarloch fan Eduard (1337-1360), de Oarloch fan Karel (1369-1389), de Oarloch fan Lancaster (1415-1429) en it trage ferfal fan de Plantagenets harren lok neidat Jeanne d'Arc op it toaniel ferskynde (1412-1431).

## Betsjutting
Ferskate oare eigentiidske Jeropeeske konflikten hawwe streekrjocht betrekking op it konflikt: de Bretonske Suksesjeoarloch, Kastiljaanske Boargeroarloch, de Oarloch fan de Twa Peters en de Krisis fan 1383-1385. De term "Hûndertjierrige Oarloch" is in letter optinksel fan histoarisy, betocht om de rige fan foarfallen beskriuwe te kinnen. 

De oarloch hat syn histoaryske betsjutting oan tal fan faktoaren te tankjen. Ek al wie it konflikt yn oanlis in dynastyk konflikt, de kriich hat de oanset jûn ta de ideeën fan sawol it Frânske as Ingelske nasjonalisme. Op militêr flak soarge it foar ynfiering fan nije wapens en kriichstaktiken, dy't de âldere feodale legers troch swiere kavalery dominearre yn West-Jeropa ûndermynje soe. De earste beropslegers yn West-Jeropa sûnt de Romeinske tiid waarden foarme foar it fieren fan oarloch. Troch dat alles, mar ek fanwege syn lange doer, wurdt de hûndertjierrige oarloch faak sjoen as ien fan de wichtichste konflikten yn de skiednis fan Midsiuwske oarlochsfiering.
Johannes Galenus van Sytzama

**Johannes Galenus baron van Sytzama** (Driezum, 2 augustus 1767 - Ljouwert, 13 desimber 1839) wie in Fryske kavalery-offisier en politikus.

Johannes Galenus fan Sytzama, lid fan it laach Van Sytzama, waard berne op de Rinsmastate yn Driezum, as soan fan Maurits Pico Diederik fan Sytzama (1731-1795), kommys-generaal fan Finansjen en lid fan de Steaten fan Fryslân, en Catherina Maria fan Heemstra. Yn 1781 naam hy, 14 jier âld, tsjinst by it Steatske leger en waard yndield by it *Rezjimint Garde Dragonders*. Nei de Frânske machtsoername yn 1795 naam hy ûntslach.

Yn 1814 naam hy opnij tsjinst by de striidkrêften fan it Keninkryk fan de Nederlannen. Kening Willem I fersocht him in Rezjimint Dragonders op te rjochtsjen en stelde him dêrfoar op 6 jannewaris fan dat jier oan yn de rang fan luitenant-kolonel.

Neidat it formearjen fan it rezjimint op 18 july 1814 syn beslach krigen hie, krige Fan Sytzama in oare taak: hy waard kommandant fan it garnizoen yn Ljouwert. Letter dat jier, op 2 septimber 1814 waard hy beneamd ta Provinsjaal Kommandant yn Fryslân en yn 1825 waard hy promovearre ta generaal-majoar. Yn 1839 gie hy as luitenant-generaal mei pinsjoen. Foar syn fertsjinsten waard hy ûnderskieden, hy waard beneamd ta Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw.

Fan Sytzama wie behalve militêr ek politikus, hy wie lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Ek famyljeleden fan Johannes Galenus fan Sytzama wienen polityk en bestjoerlik aktyf: syn soan Maurits Pico Diederik fan Sytzama (1789-1848) wie û.o. Twadde Keamerlid en foarsitter en gûverneur fan Fryslân, syn broer Willem Hendrik fan Sytzama (1763-1848) wie û.o. Twadde Keamerlid en grytman fan Westdongeradiel.

It troch him yn 1814 oprjochte rezjimint makket noch altyd diel út fan de Keninklike Lânmacht, sûnt 1950 ûnder de namme *[[Rezjimint Huzaren fan Sytzama]]*.
Gemalen yn Fryslân

De **gemalen yn Fryslân** soargje foar it ôffieren fan wetter om it polderpeil yn de Fryske boezem te regeljen. Der binne in pear hûndert gemalen.
 
## Skiednis
De earste gemalen wienen fan it type stoomgemaal, wêrfan de bekendste it ir. D.F. Woudagemaal by De Lemmer is. Suver alle stoomgemalen waarden letter omboud ta elektryske gemalen. Dêrnei kamen der ek in soad lytsere elektryske gemalen om it polderpeil te regeljen. De gemalen ferfongen de protte poldermoles by it ôffieren fan it wetter. De measte molens waarden letter sloopt. De gemalen wienen earst gebouwen, mar letter waarden der allinnich kasten (meastentiids donkergrien of donkerblau fan kleur) setten.

## Tabel gemalen

## Sjoch ek
* *Boppesteand artikel is ien fan de oersjochsartikelen yn de searje oer * Arsjitektuer yn Fryslân
## Keppeling om utens
*Oersjoch fan gemalen
Grutte of Sint-Gertrudistsjerke

De **Grutte of Sint-Gertrudistsjerke** yn Warkum is de grutste krústsjerke fan Fryslân en de tsjerke fan de Protestantske gemeente fan Warkum.

## Skiednis

Dizze goatyske tsjerke ûntstie ein 15e iuw troch útwreiding fan in foargonger, dêr't fierder gjin dielen fan oerbleaun binne. It âldste diel fan de hjoeddeiske tsjerke is it koer, dat om 1480 ferriisde. Fuort dêrnei folgen it transept en de toer. Yn de 16e iuw waard it âlde skip ferfongen troch de hjoeddeiske trijeskippige halletsjerke, dat ûnfoltôge bleau en oant 1946 ôfsluten wie mei in houten westgevel. 

De frijsteande tsjerketoer waard begjin 17e iuw oanpast, mar bleau ûnfoltôge. Yn de toer hingje twa klokken. Yn 2007 bruts fan ien fan dy klokken de jitizeren bingel ôf.

Yn 2010 waard begûn mei de restauraasje.  

## Ynterieur
De barokke preekstoel út 1718 is makke trou Gerbrandus van der Haven en fersierd mei fiif Bibelske foarstellings. It renêssânse koerhek waard yn 1569 makke troch Claes Thiebbes. 

It besjen wurdich binne inkele gildebieren. Der binne acht monumintale lykbieren. Yn 'e tsjerke binne âlde grêftsjerken, wêrfan de âldste út 1523 stamt.   

## Oargel
De tsjerke hat twa oargels. 

Yn 1696-1697 boude Jan Harmenss. Camp út Berltsum in nij oargel foar de Grutte Tsjerke. Mooglik waard dêr piipwurk by brûkt fan it eardere oargel. Yn 'e Holpijp 8' fan it haadwurk binne noch likernôch 30 ier-16e-iuwske pipen. De oargelkas en de balustrade waarden makke troch Jan Claessen en Symon Joostes. It fykwurk waard levere troch de Ljouwerter Jan Freecks. Yn 'e rin fan 'e tiid waard it oargel restaurearre en feroare, oant yn 'e jierren 1877-1878 Eeltje Sjoerds Ypma fan Boalsert mei gebrûk fan in soad âld piipwurk in hiel nij oargel efter de âlde oargelkas boude. Ek dat oargel waard yn 'e rin fan 'e tiid oanpast en feroare. Yn 'e jierren 1980-1981 folge troch de firma Flentrop út Saandam in rekonstruksje fan it oargel yn 'e styl fan Jan Harmenss. Camp.     

It koeroargel waard yn 1784 troch J.P. Künckel boud foar in notaris yn Delft. De tsjerke waard yn 1934 yn de doe nije rjochtsinnich-herfoarme Eikstraatkerk fan Hoarn delset en yn 1973 restaurearre. Nei't de tsjerke yn 2001 sletten waard, ferhûze it oargel yn 2005 nei de Grutte Tsjerke fan Warkum. 

## Keppeling om utens
* Oargelsite: disposyje haadoargel
* Oargelsite: disposyje koeroargel

## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân
Rollemersfeart

De **Rollemersfeart** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart rint fan Gau (by Snits) nei de Alde Ryd en de Gaustersyl by de Gauster Hoppen oan de Snitser Mar.

De namme *Rollemersfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rollemervaart*.
Roptafeart

De **Roptafeart** is in feart op de grins fan de gemeenten Harns en De Waadhoeke. De feart is it sydfeart fan lêste stik fan de Seisbierrumer Feart dy't benoarden Winaam nei Harns ôfbûcht. De Roptafeart rint by Roptastate lâns nei de Waadsee.

De namme *Roptafeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Roptavaart*.
Ropster Herne

De **Ropster Herne** is in wetter yn de gemeente Snits. It is in diel fan de Snitser Mar by de jachthaven fan rekreaasjegebiet De Potten.

De namme *Ropster Herne* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ropsterhorne*.
Rûgesleat

De **Rûgesleat** (ek: *Nije Sleat*) is in feart yn de gemeente It Hearrenfean. De feart rint fan de Prikwei west fan Poppenhuzen troch Polder Jinswâlde nei de Soarremoarster Mar.

De namme *Rûgesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ruige Sloot*.
Rotster Sleat

De **Rotster Sleat** is in sleat yn de gemeente De Fryske Marren. De sleat rint fan de Alde Postwei by Rottum nei it súdeasten troch de Grutte Sint-Jânsgeaster Feanpolder. De feart komt út yn De Tsjonger foar de Schipsloot nei Wolvegea oer.

De namme *Rotster Sleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rotstersloot*.
Ryptsjerkster Feart

De **Ryptsjerkster Feart** is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel. De feart rint fan de slûs by de Ponderosa, east fan Ryptsjerk, troch Ryptsjerk hinne njonken de Slachtedyk nei it westen en rint út yn de Grutte Wielen.

De namme 'Rypstjerkster Feart' jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rijperkerkstervaart*.
Rypster Feart

De **Rypster Feart** is in feart yn de gemeente Ferwerderadiel. De feart rint fan buorskip De Ryp oan de Ljouwerterdyk by Jansmastate nei it súdliker lizzende Hegebeintum. Hy wetteret dêr út op de Ferwerter Feart. Efkes benoarden Hegebeintum is in sydfeart dy't nei de east lizzende Blijer Feart rint.

De namme *Rypster Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rijpstervaart*.
Saiterpetten

De **Saiterpetten** is in mar yn de gemeente Ljouwert. It is ûnderdiel fan De Alde Feanen. Oan de petten leit it eilân Sân Mêd en troch de Wide Saiter stiet de mar yn ferbining mei de Kweamar as ûnderdiel fan it Prinses Margrietkanaal besuden Warten.

De namme *Saiterpetten* is sûnt 15 maart 2007 de offisjele namme bleaun.
Ryster Feart

De **Ryster Feart** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De feart foarme foar de gemeentlike weryndieling de grins tusken de eardere gemeentes Gaasterlân-Sleat en Nijefurd. De sleat rint fan Lyts Riis by de Ryster Bosk fan Riis nei it noardeasten. It wetter rint dan ûnder de N359 (Suderseewei) troch rjochting Koudum en makket dan daliks in bocht nei it noardwesten. Njonken de Suderseewei rint it wetter dan nei de Oardenwei en de Wâldbrêge út yn de Aldkarre as súdlik diel fan de Fluezen.

## Skiednis
De famylje Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg namen yn de 17e iuw it inisjatyf om in feart fan Riis nei Kolderwâlde te graven, de Schwartzenbergsleat. Sa krige it lângoed yn Riis ferbining mei De Fluezen. De sleat hie ferskate sydsleatten dy't dearûnen yn Riis. Ien dêrfan wie de Merdersleat. Dy gruttere sleat kaam troch de markes Rysterpoel, 't Wytwetter, de Merderpoel en de Kolk út by de Sudersee.

Letter waard de namme Schwartzenbergsleat feroare yn Ryster Feart.
De namme *Ryster Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Rijstervaart*.

## Keppeling om utens
*Oer de skiednis fan de wetters by Riis
Sânige Grûns

De **Sânige Grûns** is in mar yn de gemeente Nijefurd. De mar leit oan de oergong fan Langfliet nei Koartfliet, foar De Grûns oer dy't nei de Flakke Brekken rint.
Kraantsjekanne

In **kraantsjekanne** is in kofjekanne op trije poatsjes mei in kraantsje der oan. Der waard ek wol tee yn setten. De kanne ûntwikkele him yn de 17e iuw. Der besteane kannen fan sulver, messing, tin en ek wol fan keramyk.

Earst hiene de kannen de foarm fan in kegel of par, mar yn it twadde kwart fan de 18e iuw rekke de faasfoarm yn de moade troch de hofstyl fan Loadewyk XIV.
Der besteane ek kannen mei mear as ien kraantsje. Faak waarden dy brûkt yn kafees.

Yn it Frysk Museum steane ek sulveren kraantsjekannen.
Rjochtbank

In **rjochtbank** is de offisjele ynstânsje dy't beslist oer gefallen dêr't boargers ûnienichheid oer hawwe. 

Alle minsken dy't fine dat harren ûnrjocht oandien is, kinne nei in rjochtbank gean en freegje oft sy har gefal behandelje wolle. Dêrnjonken binne der guon dy't as oanklager fan it folk of de steat, de saneamde ofsier fan Justysje, him keart ta de rjochtbank om wetsoertrêders te straffen. 

By de rjochtbank is it de rjochter dy't oer it gefal oardielet en in beslissing jout. Is dejinge dy't it oanbelanget it der net mei iens dan kin er yn sommige gefallen yn heger berop gean. It komt der dan op del dat in oare (hegere) rjochter him oer it gefal bûcht en de beslissing fan de (legere) rjochter ferneatigje kin of befêstigje. 

Rjochtbanken hearre by de rjochterlike macht fan in lân. Neffens de prinsipes fan de trije machten hat de rjochterlike macht neat te krijen mei de útfierende macht (it regear) en de wetjouwende (it parlemint).
Kanaal fan Korbulo

De **Fossa Corbulonis** of **Kanaal fan [[Korbulo]]** wie in om 47 n.Kr. hinne groeven kanaal yn Súd-Hollân dat de Maas mei de Ryn ferbûn. Hoe't it kanaal krekt rûn hat, is lykwols net bekend, mar der binne oanwizings dat it it Romeinske legerplak by Naaldwyk ferbûn mei it fort Matilo (by Leien) en foar in part parallel rûn oan de Flyt. 

## Oanlis
It kanaal hat de namme fan de Romeinske fjildhear Korbulo, omdat hy syn soldaten opdracht joech de 23 Romeinske milen lange kanaal (± 34 km) te graven. Wierskynlik hoegden de soldaten net folle te graven, omdat sy allinnich mar de besteande wettergongen, wêrûnder de Gantel, mei elkoar ferbine moasten . 

It kanaal hie as doel om skipfeart tusken Maas en Ryn mooglik te meitsjen sadat sy net oer de Noardsee hoegden. De skippen dy't benammen yn dat tiidrek brûkt waarden, wienen foaral lytse platboaiems en net bot seeweardich.

## Opgravings
Yn 1962 is te noardwesten fan Leiden in part fan it âld kanaal opgroeven. Oare opgravings hawwe west tusken 1989 en 1992 by Leidschendam en yn 2004, allyksa by Leidschendam. Ut ûndersyk docht bliken dat it om in kanaal mei houten beskoeiïng gie, dat om-ende-by 50 n.Kr. te plak brocht wie. It kanaal wie 12 oant 14 meter breed en sa'n 2 meter djip en der binne spoaren fûn fan in jaachpaad by it kanaal del. Ek docht bliken dat der in earste kanaal wie dat tichtslike en dat der op 'e nij in twadde kanaal groeven is. Yn de wenwyk *De Reidfink* yn Leidschendam is in rekonstruksje makke, kompleet mei houten brêge lykas eartiids.

## Naaldwyk
Yn Naaldwyk is yn 2004 in part fan in brûnzen plaat fûn, nei alle gedachten in fragmint fan in sokkel fan in stânbyld fan keizer Klaudius. Earder wie yn de omkriten dêrfan al in brûnzen hân oantroffen. Yn de Romeinske tiid kaam de Maas by Naaldwyk del en der wurdt sein dat oan dy kant in Romeinske floatbasis wie. 

## Keppeling om utens
* Archeologyske Wurkmienskip foar Nederlân, ôfdieling Rynstreek
* kanaal fan Korbulo op cultuurwijzer.nl
Sâltpoel

De **Sâltpoel** is in mar op de grins fan de gemeente De Fryske Marren. De mar leit besuden Terherne by de brêge Hearrensyl, dy't ferbining jout mei de Terkaplester Puollen. Troch it Hearregat komt men op de Snitser Mar. De namme *Sâltpoel* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Zoutepoel*.

## Skiednis
Yn eardere tiden wie de Sâltpoel in poel dat net yn iepen ferbining stie mei de Middelsee. Troch it stigen fan de seespegel  oerstreamde de Middelsee geregeld. It wetter krong fanút it waad fier Fryslân yn en it brak wetter blieu yn de Sâltpoel stean, dêr't it ferfolgens foar in part ferdampte wertroch't de poel hieltyd sâlter waard. Fanôf de 12e en 13e ieu waarden leechfeanôfgravings dien yn dy omkriten dy't de poel grutter makken. Op kaarten út de 16e en 17e iuw wurdt de poel al oanjûn. Net yn de hjoeddeiske foarm, mar wol oanwêzich. Hjir waard fean groeven dêr't sâlt út wûn waard. De feangrûn wie frijwat sâlt troch de  eardere oerstreamings. It fean waard ôfgroeven, drûge en ferbaarnd, wêrnei't de sâlte jiske mei skippen ferfierd waard nei in plak dêr't it fierder ferwurke waard.

## Wrotmûs
Oan de Sâltpoel stiet oan de Kleasterwei in pankoekpaviljoen. Der hat in soad ferset west doe't dat restaurant der komme soe. Natoerleafhawwers mienden yn 2003 dat de seldsume Noardske wrotmûs (*M. oeconomus*) yn it gebiet foarkaam. Alhoewol't it bist net wer oantroffen waard krige it paviljoen dochs de namme "De Wrotmûs". De Sâltpoel wurdt yn it ramt fan it Kameleondoarp Terherne ek wol oantsjutten mei de "Mar fan Lenten". 
De folksnamme 'Pankoekhaven', in ynholte fan de Sâltpoel, is ûntstien yn de perioade 1700-1800, doe't der in iepen trochgong wie tusken de Terkaplester Puollen en de Sâltpoel. At de wyn út it westen kaam, en de mar te rûch wie om oer te stekken, bleau men faak yn de ynholte lizzen. 'Mem de frou' hie it dan oan tiid om pankoeken te bakken foar it middeisiten.

## Adam en Eva en it Lusiferbosk
Yn de Sâltpoel lizze twa lytse eilânnen met de namme Adam en Eva. It binne fermoedlik oerbliuwsels út de tiid fan de feanôfgravings. It mei beammen begroeide eilân is Adam, it oare Eva. Mear resinter is it Lusiferbosk. It bosk waard foar de twadde wrâldoarloch oanlein om foar  houtkap te tsjinjen. Lykwols is it dêr neat fan kaam, de ôffier fan it hout soe te folle jild kostje. Dêrom is it bosk stean bleaun en foarmet tjintwuridch in markant herkenningspunt fanút it doarp Terherne.
Theodor Mommsen

**Theodor Mommsen** (folút: **Christian Matthias Theodor Mommsen**; 30 novimber 1817 - 1 novimber 1903) wie in Noardfrysk dosint en professor yn de klassike fakulteit. Hy wurdt algemien beskôge as de wichtichste klassike histoarikus fan de 19e iuw. Syn wurk oer de Roomske skiednis is hjoed noch wichtich foar ûndersyk op dat mêd. Hy hat de Nobelpriis foar de Literatuer krigen yn 1902 en wie ek in politikus, as lid fan it Prusyske- en it Dútske parlemint.

## Libbensrin
Mommsen is berne yn Garding yn Eiderstêd en is tein yn Bad Oldesloe. Hy wie earst professor by de Universiteit fan Leipzig waard yn 1858 lid fan de akademy en nei 1868 professor yn de Roomske skiednis oan de Universiteit fan Berlyn.

Hy hat mannich earbetoan krigen foar syn wittenskiplik wurk: de “ween Max”, it heechste militêre earbetoan yn 1868, eareboarger fan Rome, en de Nobelpriis.

## Wittenskiplik wurk
* De skiednis fan Rome: 1854 en 1856. 
* Roomske grûnwet: (1871-1888)
* Roomsk Strafrjocht (1899)

## Nobelpriis-feit

Mommsen wie de âldste persoan dy't in literatuerpriis krigen hat (hy wie doe 85 jier) en ek de persoan dy't it leechste bertejier (1817).

## Keppelings om utens

* Theodor Mommsen as „Klassiker der Geschichtswissenschaft“
* Biografyske beskriuwing
* Mommsens ''Roomske skiednis,'' Dútsk en Ingelsk, by Projekt Gutenberg
* ''Roomske skiednis'' in prive webstek
* tynge út dy tiid
* Phönix aus der Asche 
* libbensrin, stambeam, sitaten, galery ... in priveewebstee fan de famylje Mommsen
Sealterfrysktalige literatuer

De **Sealterfrysktalige literatuer** bestiet út in lyts ferskaat oan proaza en poëzij. Oant healwei de 20e iuw waarden de measte teltsjes troch frjemden opskreaun en publisearre. Nei 1950 hawwe der ferskate minsken yn it Sealterfrysk skreaun of besteande wurken nei it Sealterfrysk oerset.

## Foar 1950
Foar sa likernôch 1550 waard it Aldfrysk brûkt foar it fêstlizzen fan rjochtsteksten. Der is net ien spesifike rjochtstekst dy't út it Sealterlân komt. Yn de tiid dêrnei wurde der mar in pear Fryske teksten skreaun yn East-Fryslân. 

De earste Sealter ferteller wie Hermann Griep (1800-1871), ek wol Fokke Hämken neamd. Yn 1846 skreau er talrike mearkes en teltsjes. Syn wurk waard yn 1970 pas útbrocht. Theodor Siebs (1862-1941) publisearre yn 1893 in bondel mei dêryn in ferskaat oan ferhalen fan anonime fertellers. 

Gesina Lechte-Siemer (1911-2007) wie de earste dichter in de Sealterfryske taal. Hja begûn al yn har bernetiid mei it dichtsjen yn har memmetaal. It teaterstik *Louts Hinerks Tjoue* hat hja yn 1931/32 skreaun. 

## Nei 1950
Hermann Janssen (1888-1971) skreau yn de jierren 1953-1962 talrike Sealterfryske artikelen oer de taal en kultuer fan 't Sealterlân. Dy stikken binne letter bondele yn it *Lesebouk foar Seelterlound*. Yn 1960 hie Janssen it earste stripferhaal *Deer waas iensen 'n oold Wieu* publisearre. Yn 1964 publisearre Hermann Janssen mei Pyt Kramer (1923) *Dät Ooldenhuus*. Fan Pyt Kramer ferskynde yn 1971 de Sealterfryske oersetting *Litje Swotte Sambo*. Janssen en Kramer joegen yn de jierren 1966-1972 *Seelter Trjoue - Tidschrift foar alle Seelter* út, in tydskrift dat fjouwer kear jiers ferskynde. In oare wichtige meiwurker fan dat tydskrift wie Theo Griep, dy't yn dy tiid it boek *Twiske Ticheläi un Baarenbierich* skreau.

Yn 1977 ferskynde in dichtbondel fan it wurk fan Gesina Lechte-Siemer mei de namme *Ju Seelter Kroune*. De fan oarsprong Amerikaanske Marron Curtis Fort publisearre yn 1985 de ferhalebondel *Saterfriesisches Volksleben* en yn 1990 in ferhalebondel mei de titel *Saterfriesische Stimmen*. Yn beide gefallen giet it om it opskriuwen fan mûnling oerlevere folksferhalen. Yn it jier 2000 is Fort syn Sealterfryske oersetting fan it Nije Testamint ferskynd. *Twiske Ticheläi un Baarenbierich* is part fan it Sealterfryske wurk fan Theo Griep (1916-2007) dat er allinnich skreaun hat, mar yn gearwurking hat er sawol yn it Sealterfrysk as ek Dútsk skreaun. 

Theo Deddens skreau fan 1977-1990 Sealterfryske stikken yn de regionale krante, de *Münsterländische Tageszeitung*. Yn totaal hat er sa'n 300 artikelen skreaun yn it Skäddeler dialekt fan it Sealterfrysk. Margaretha Grosser (*1934) hat in soad wurken foar folwoeksenen skreaun en klassike berneliteratuer oerset. Boeken as *Dööntjen un Fertälstere uut Seelterlound* en *Mien Tuunschiere* binne ferhalebondels foar folwoeksenen. Klassike berneboeken lykas *Die litje Prins ([[De Lytse Prins]])*, *Tuusterpäiter ([[Smoarge Piter]])* en *Die fljoogende Klassenruum* hat sy respektyflik yn 2009, 2010 en 2013 oerset. Ek skreau hja Sealterfryske stikken yn de regionale kranten.
Japanske See

De **Japanske See** is in binnensee yn it westen fan de Stille Oseaan. Om de see hinne lizze de Japanske eilannen Hokkaido, Honsjû en Kjûsjû, it Russyske eilân Sachalin en fierders it Koreaansk Skiereilân en it Russyske fêstelân fan it Kustterritoarium. Tusken Sachalin en it fêstelân fan Sibearje troch rint yn it noarden de Tataresont, in seestrjitte dy't de Japanske See ferbynt mei de See fan Ochotsk. Yn it suden wurdt de Japanske See fia de Koreästrjitte, tusken de súdein fan it Koreaansk Skiereilân en de Japanske Eilannen troch, ferbûn mei de Eastsineeske See.

## Namme
De lokale nammen fan de see binne net allegear itselde. Yn it Japansk wurdt de see *Nihonkai* neamd, (日本海) en yn it Russysk *Japonskoje more* (Японское море) wat beide oersetten wurde kin as *Japanske see*. Yn it Koreaansk wurdt de see lykwols *Eastsee* (東海) neamd (yn Noard-Koreä *Eastsee fan Koreä*).

## Oar
Fan de Japanske See wurdt wol sein dat it in Duvelske see is. Krekt as de Bermudatrijehoeke stiet er bekend om mysterieuze ferdwinings.[boarne?] 


Ofbyld:日本海.JPG|Japanske See
Ofbyld:Mer_du_Japon.jpg|By Hinomisaki
Ofbyld:SunSet - Sea of Japan.jpg|Fan it suden fan it Kustterritoarium
Ofbyld:Sunset from ougon misaki.jpg|Fan Ougon Misaki