open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fedde Dijkstra

**Fedde B. Dijkstra** fan Ljouwert is in registertolk en registeroersetter en beëdige oersetter Dútsk en Frysk en foarsitter fan de Oarder fan Registertolken (ORT&V). Neist tolk Frysk-Nederlânsk, is hy tolk Dútsk-Nederlânsk. Dêrneist is er sûnt 1991 eigener fan oersetburo *It Ljocht* yn Ljouwert.

## Biografy
Nei it vwo yn Ljouwert studearre er Frysk en Dútsk oan de Ryksuniversiteit fan Grins. Yn 2018 studearre er ôf yn de rjochting Strafrjocht & Kriminology.
Sûnt 1986 wurke hy as learaar Frysk en Dútsk oan skoallemienskip *Oostergo* yn Dokkum, it Steedlik Gymnasium en it Friesland Kolleezje yn Ljouwert. Sûnt 1986 wie er boppedat learaar Frysk by de Afûk en ferskynde syn kursusboek ‘Stavering’.

Fedde Dijkstra hie him as rjochtbanktolk Frysk al jierren tige fertsjinstlik makke om Friezen dy’t yn Fryslân foar de rjochter ferskynden, yn de gelegenheid te stellen Frysk te praten. As foarsitter fan de feriening fan gerjochtstolken hat Dijkstra striden foar in (gâns) hegere finânsjele beleanning foar gerjochtstolken. 
Dijkstra brocht yn 2021, 70 jier nei Kneppelfreed (16 novimber 1951), mei aksjes it rjocht fan Friezen om har memmetaal te brûken foar de rjochter, yn it omtinken te bringen fan de lanlike media en de Haachske politisy. As lêste aktive sertifisearre rjochtbanktolk kundige Dijkstra ein 2021 nei tritich jier oan dat er net langer beskikber wie as rjochtbanktolk omdat der te min steun wie fanút De Haach. Ek al meidat de fêste tolketariven ûnderhannelber waarden. 

## Fear yn 'e Broek
Yn 2021 krige Dijkstra fan de De Ried fan de Fryske Beweging de saneamde Fear yn 'e Broek. De priis waard útrikt op sneon 27 novimber yn it skoft fan de Fedde Schurerlêzing yn de Koperen Tún yn Ljouwert. De priis bestiet út in hânmjittich ynkleure, orizjinele linofyk fan byldzjend keunstner Fedde Hoekstra en in oarkonde.

## Ferskaat
Yn 2006 en 2016 wûn Dijkstra it 'Grut Frysk Diktee'.

## Bibliografy
* *A-boek hantlieding*, Afûk 2010
* *Overzicht van de spellingsregels van het Fries*, Afûk, Ljouwert 2006
* Kursus Stavering, 1996 ISBN 9789062734535
* *Skoalwurkplan foar in brêgeklasse: skoalwurkplan makke yn it ramt fan 'e kolleezjes didaktyk fan 'e fakgroep Fryske taal- en skriftekennisse oan 'e Ryksuniversiteit Grins/Groningen*, ûnder begelieding fan drs. P. Breuker (1988)
Rûzje (make-up)

**Rûzje** (útspr.: [ˈruːʒə], likernôch: "rûû-zjuh") is in soarte make-up en in foarm fan kosmetika dy't brûkt wurdt om mear kleur oan 'e wangen te jaan en dêrmei in oantrekliker, sûner en jeugdiger foarkommen nei te bearen. De namme is in lienwurd op basis fan it Frânske wurd *rouge*, dat "read" betsjut. It wurdt mei in Ingelsk lienwurd ek wol **blush** neamd, dat "kaam" betsjut (yn 'e sin fan in reade holle), of **blusher**. Rûzje is in make-upprodukt dat tsjintwurdich hast útslutend troch froulju brûkt wurdt. It komt it meast foar as poeier, dat mei in kwastke op 'e hûd oanbrocht wurdt. Dêrnjonken wurdt it ek ferkocht as krêm (cream blusher), dat mei de finger oanbrocht wurdt, en as floeistof. Rûzje is gearstald út talkpoeier dat fermongen is mei in pigmint. De kleur is almeast in dûnkerder foarm fan 'e hûdskleur, dus rôze, read of brún.

De ierst bekende tapassing fan rûzje giet tebek oant yn 'e Egyptyske Aldheid, doe't men dierlik fet mei readoker, in grûnsoarte, fermong om op 'e wangen te smaren. Dat waard neitiid oernommen troch de hegerein fan 'e Alde Griken, dy't lykwols ynstee almeast plette moerbeien of ierdbeien, it sop fan reade biten of reade amarant as kleurstof brûkten. Yn Sina waard rûzje al yn 'e tiid fan 'e Shang-dynasty (1600–1045 f.Kr.) brûkt. Dêr waard it gearstald út reade en blauwe blommen. Yn it Alde Rome brûkten foaroansteande manlju en froulju in mingsel fan lead en it pigmint fermiljoen om op 'e wangen te smaren. Om't lead giftich is, witte we no dat dy praktyk kanker, demintens en úteinlik de dea feroarsake. Yn 'e moderne tiid kaam it gebrûk fan rûzje fan 'e sechstjinde iuw ôf yn 'e Westerske wrâld wer yn 'e moade.
Venom

**venom*, it Ingelske wurd foar gif produsearre troch bisten

## Ferfiermiddels
*Bell UH-1Y Venom, in Amerikaansk type helikopter
*Dodge Venom, in Amerikaansk model auto út 1994
*De Havilland Venom, in Britsk type strieljager
*Hennessey Viper Venom 1000 Twin Turbo, in Amerikaansk model sportauto
*Hennessey Venom GT, in Amerikaansk model sportauto
*Hennessey Venom F5, in Amerikaansk model sportauto
*Vickers Venom, in Britsk type jachtfleanmasine

## Films
**Venom*, de ynternasjonale titel foar de Deenske film *[[Gift (film)|Gift]]* út 1966
*''Venom'' (film út 1971), in Britske film út 1971
*''Venom'' (film út 1981), in Britske film út 1981
*''Venom'' (film út 2005), in Amerikaanske film út 2005
*''Venom'' (film út 2018), in Amerikaanske film út 2018
***, in Amerikaanske film út 2021, in ferfolch op 'e film út 2018

## Muzyk
### Bands
*Venom (band), in Britske metalband

### Albums
*''Venom'' (album fan Awesome Snakes), in album fan Awesome Snakes út 2006
*''Venom'' (album fan Bullet for My Valentine), in album fan Bullet for My Valentine út 2015
*''Venom'' (album fan Impellitteri), in album fan Impellitteri út 2015
*''Venom'' (album fan U-God), in album fan U-God út 2018
*''Venom'' (soundtrack), de soundtrack fan 'e film út 2018
*''Venom'' (album fan Chamillionaire), in ûnútbrocht album fan Chamillionaire 

### Lieten
*''Venom'' (liet fan Awesome Snakes), in liet fan Awesome Snakes út 2006
*''Venom'' (liet fan The Shermans), in liet fan The Shermans út 2009
*''Venom'' (liet fan Eminem), in liet fan Eminem út 2018
*''Venom'' (liet fan U-God), in liet fan U-God út 2018
*''Venom'' (liet fan Jesswar), in liet fan Jesswar út 2021
*''Venom'' (liet fan Little Simz), in liet fan Little Simz út 2021
*''Venom'' (liet fan Bvndit), in liet fan Bvndit út 2022
*''Venom'' (liet fan Stray Kids), in liet fan Stray Kids út 2022

## Persoanen
*Venom, bynamme fan Florian Kohler (b. 1988), in Frânsk poolspiler
*Venom, byneamme fan Joey Abs of Jason Arhndt (b. 1971), in Amerikaansk showwrakselder

## Personaazjes
*Venom (personaazje), in bûtenierdske symbiont dy't de minske Eddie Brock ta in superheld makket yn 'e strips fan Marvel Comics
*Venomm, in oar personaazje fan Marvel Comics

## Oar
*Venom Games, in Britske fideospultsjesprodusint
*VENOM (Virtualized Environment Neglected Operations Manipulation), in befeiligingsflater yn kompjûterprogramma's dy't yn 2015 bekendmakke waard
*Nashville Venom, in opheft sealfuotbalteam út Nashville (Tennessee)
Sint-Martinustsjerke (Utert)

De **Sint-Martinustsjerke** is in earder tsjerkegebou oan de *Oudegracht* yn 'e súdlike binnenstêd fan Utert. De tsjerke waard yn 'e jierren 1899-1901 troch arsjitekt Alfred Tepe yn neogoatyske styl boud en ferfong doe in skûltsjerke út 1753 op itselde plak.

## Skiednis

De tsjerke waard yn 1974 sletten fanwegen it tebekrinnen fan it tal minsken dat nei tsjerke gie. Tusken 1988 en 1992 waard de tsjerke troch arsjitekt Dolf de Maar ferboud ta apparteminten. In part fan it neogoatyske ynterieur ferhûze nei de Sint-Antonius Abttsjerke yn Loo, dy't ek troch Tepe ûntwurpen wie. It neogoatyske Mengelbergaltaar ferhûze yn 1979 nei de roomsk Sint-Joaristsjerke fan Eindhoven, it folksalter krige in nij plak yn 'e kapel fan it Ariënskonvikt en de brânskildere ramen gyngen nei de Sint-Martinustsjerke fan Makkum. 

Foar de tsjerke stiet op it plein in grut byld fan Sint-Marten op it hynder, de patroanhillige fan 'e tsjerke. It byld is in ûntwerp fan Albert Termote en waard dêr yn 1948 delset. Oan it plein stiet ek de eardere pastorije fan 'e tsjerke, mei rjochts in oerdekt fytsehok út 1948.

## Oargel
It oargel fan 'e Martinustsjerke wie yn 1852  troch Pieter Maarschalkerweerd yn 'e skûltsjerke as galerijoargel boud. Michaël Maarschalkerweerd boude it oargel wer yn 'e nij neogoatyske Martinustsjerke fan Tepe op en wreide it wat letter yn 1924 en 1951 út. Mei't de Martinustsjerke sletten waard ferhûze it oargel nei de Grifformearde Tsjerke-frijmakke De Vaste Burcht yn Gouda. Dêr kaam it yn in nije oargelkas op de grûn te stean.

## Oars
De tsjerke wie oan it begjin fan 'e jierren 1980 regelmjittich yn útstjoerings fan Kees van Kooten en Wim de Bie as de Sint-Jodokustsjerke yn it fiktive plakje Juinen te sjen.
Glêsblazen

**Glêsblazen** is in technyk dy't hjoeddeisk fral brûkt wurdt om keunstsinnige  objekten fan glês te meitsjen, troch mei in blaasroer lucht yn in hoemanichte hjit glês te blazen.

Glês wurdt ornaris makke troch masines, of oars troch it blazen fan glês troch in glêsblazer. Saakkundigen hâlde út dat glês foar it earst makke waard yn Syrië om 5000 jier foar Kristus hinne. It brûken fan glêspulp wie doe beheind ta it "glazuerjen" fan foarwerpen fan stien en klaai.

De grûnstof fan glês is sân (59 %), polke (18 %), dolomyt (15 %), kalkstien (4 %), nefeline (3 %) en sulfaat (1%). De ferhâldings tusken de ferskate parten kinne lykwols feroarje. Dat hinget fral gear mei it doel fan it glês en hoe dreech it bewurkjen wêze mei. Foar it meitsen fan  kleure glês kinne ek ferskate metaaloksiden of oare gemikaliën lykas fosfaat, selenium of goud tafoege wurde.
Toefmies

De **toefmies** (*Lophophanes cristatus*, eartiids *Parus cristatus*) is in sjongfûgel út de famylje fan 'e echte miezen (*Paridae*).

## Beskriuwing
De toefmies is 10,5 oant 12 sm lang, like lang as de blaumies. It fûgeltsje hat in opfallend swart-wyt toefke mei in swart-wite tekening op it gesicht. De túf kin plat oer de krún lein wurde. It fearrekleed is oan 'e boppekant griisbrún en de ûnderkant brutsen wyt en wat gielich oan 'e flanken. De foarkop is wyt mei in brutsen swarte eachstreep. Fierder hat de fûgel in swarte halsbân, in donkere snaffel en donkerbrúne poatsjes.

## Nêst

De toefmies hat syn nêst yn in selsmakke holte fan fermôge hout en leit fiif oant acht wite aaikes mei kastanjebrune plakken, dy't allinne troch it wyfte bebret wurde. De aaikes wurde tusken de 15 oant 17 dagen útbret en de jongen bliuwe dan likernôch trije wiken yn it nêst. Nei it útfleanen wurde de jonge fûgels noch in skoftke fuorre.  

In toefmies hat twa lechsels yn 't jier. 

## Iten
It iten fan 'e toefmies bestiet simmerdeis út ynsekten, larven, spinnen en oar lyts guod. Yn 'e hjerst en winterdeis yt de toefmies meast sied fan nullebeammen.     

## Fersprieding en biotoop
De toefmies komt yn in grut part fan 'e nullebosken fan Europa mei fral dinnebeammen foar, ek yn Nederlân, mar net yn Ingelân, Ierlân, it noarden fan Skandinaavje, it grutste part fan Itaalje en dielen yn Súdeast-Europa. De grutste konsintraasjes fan 'e toefmies komme op 'e Feluwe, de Utertske Heuvelrêch, West-Drinte, Noard-Limburch en it Leenderbosk yn Brabân. Yn Fryslân is it fûgeltsje allinne yn lytsere oantallen yn 'e bosken fan it súdeasten te hearren. 

De toefmies is in stânfûgel en in honkfêst fûgeltsje. Hy ferlit net gau syn territoarium en allinne jonge fûgels swalkje wol yn groepkes om.

Oars as de blokmies en de blaumies wurdt de toefmies net in soad yn tunen sjoen, of der moatte wol nullebeammen yn 'e omjouwing stean. As nullebeammen ferfongen wurde troch leafbeammen ferdwynt de toefmies. Dêrfandinne hat der de lêste tiid in lytse ôfname west fan 'e toefmies. 
## Undersoarten

Fan 'e toefmies binne sân ûndersoarten:

* *L. c. scoticus*: it noardlike part fan Sintraal-Skotlân.
* *L. c. abadiei*: westelik Frankryk.
* *L. c. weigoldi*: it westelik en súdlik Ibearysk Skiereilân.
* *L. c. cristatus*: fan noardlik en eastlik Europa oant de Karpaten.
* *L. c. baschkirikus*: it súdwestlike en sintrale Oeralberchtme.
* *L. c. mitratus*: fan sintraal Europa oant noardeastlik Spanje, de Alpen en de noardlike Balkan.
* *L. c. bureschi*: fan Albaanje oant Bulgarije en Grikelân.
Strjitten yn Easthim

## Strjitten yn Easthim
## A
* *Alde Skatting* 
* *Ald Rien*

## D
* *De Cingel* 
* *De Himmen*
* *Draeisterhuzen* (buorskip)

## H
* *Hernepaed* 

## N
* *Nessenwei*
* *Nijesyl* 

## P
* *Parallelwei*
* *Pikedyk* 
* *Pytsjepôle*

## S
* *Skerdyk* 
* *Skerwâld*
* *Sylspaed*
Grindavík

**Grindavík** is in fiskerij-doarp oan de súdkant fan it Súdlik Skiereilân op Yslân.

Der binne net folle plakken mei  in haven oan de súdkant fan it skiereilân; it meastepart fan de lju dêr wurkje dan ek yn de fisk-yndustrie. Al is der 3 km fierders, de Blue Lagoon: Dit is in natuerlike warmwetter-boarne, dy't ien fan Yslâns top-attraksjes is.

Yn oktober 2023, wie der in tanimmend tal ierdskokken in de omkriten fan it doarp en de boarne. Dêrom waard der yn november de needtastân útroppen. It die bliken dat der him in magma-tunnel ûnder it doarp foarme, en dat der in kâns wie dat dat der him in ierdspleet foarmje soe dy't ta in fulkaanútbarsting liede koe.

## Twillinplakken
Grindavík is twillingplak mei:

* Ílhavo, Portegal
* Jonzac, Frankryk
* Penistone, Ingelân, Feriene Keninryk
* Piteå, Sweden
* Rovaniemi, Finlân
* Uniejów, Polen
Sineesk skaken

**Sineesk skaken** (Sineesk *Xiangqi*) is in foarm fan it skaakspul, sa't dy ûntstean liket te wêzen yn Sina.

## Sibskip mei skaken
It komôf fan it spul is dúdlik it Yndyske Tsjatoeuranga, mar like dúdlik heart it ta in oar skaai as skaken. It boerd is oars, en de stikken binne oars en bewege oars. De generaal en mandaryn binne folle mear beheind. 

## Regels yn it koart
Sinees skaken is a skaakspul foar twa, elts mei 16 stikkken, mei de spiler fan de stikken dúdlik werkinber. De winstkondysje is it nimmen fan de generaal fan de oare spiler.

## Oare spullen
Lykas skaken is ek Sinees skaken ien soarte yn in skaai fan besibbe boerdspullen.
Pappegaaien fan de Alde Wrâld

De **pappegaaien fan de Alde Wrâld** (wittenskiplike namme: *Psittaculidae*) foarmje in famylje fan 'e pappegaai-eftigen (*Psittaciformes*). De soarten út dizze famylje komme benammen foar yn Jeraazje, Austraalje en Polyneezje, mei trije skaaien dy't yn Afrika libje. Ta de pappegaaien fan de Alde Wrâld hearre ûnder mear de loarys en de kakarikys en gersparkiten.

## Famylje-opbou
* famylje **pappegaaien fan de Alde Wrâld** (*Psittaculidae*)
** ûnderfamylje breedsturtpappegaaifûgels (*Platycercinae*)
*** tûke breedsturtpappegaaien (*Platycercini*)
**** skaai hoarnparkiten (*Eunymphicus*)
**** skaai kakarikys (*Cyanoramphus*)
**** skaai paradysparkiten (*Psephotellus*)
**** skaai Port-Lincolnparkiten (*Barnardius*)
**** skaai readkapeparkiten (*Purpureicephalus*)
**** skaai readrêchparkiten (*Psephotus*)
**** skaai rosella's (*Platycercus*)
**** skaai swelpappegaaien (*Lathamus*)
*** tûke grûnpappegaaien (*Pezoporini*)
**** skaai bourkeparkiten of Bourke's parkiten (*Neopsephotus*)
**** skaai echte grûnpappegaaien (*Pezoporus*)
**** skaai ûnechte gersparkiten (*Neophema*)
** ûnderfamylje dwerchpappegaaifûgels (*Agapornithinae*)
*** skaai dwerchpappegaaien (*Agapornis*)
*** skaai flearmûsparkiten (*Loriculus*)
*** skaai gûajabearo's (*Bolbopsittacus*)
** ûnderfamylje echte pappegaaien fan de Alde Wrâld (*Psittaculinae*)
*** tûke Aziatyske pappegaaien (*Psittaculini*)
**** skaai blaurêchpappegaaien (*Psittinus*)
**** skaai ealpappegaaien (*Eclectus*)
**** skaai flachsturtpappegaaien of flaggesturtpappegaaien (*Prioniturus*)
**** skaai geoffroypappegaaien of Geoffroy's pappegaaien (*Geoffroyus*)
**** skaai ealparkiten (*Psittacula*)
**** skaai grutsnaffelpappegaaien of grutsnabelpappegaaien (*Tanygnathus*)
**** skaai Maskarenenpappegaaien (*Mascarinus*) †
*** tûke pronkparkiten (*Polytelini*)
**** skaai echte pronkparkiten (*Polytelis*)
**** skaai keningsparkiten (*Alisterus*)
**** skaai readwjukparkiten (*Aprosmictus*)
*** tûke spjochtpappegaaien (*Micropsittini*)
**** skaai echte spjochtpappegaaien (*Micropsitta*)
*** tûke gersparkytfûgels (*Melopsittacini*)
**** skaai gersparkiten (*Melopsittacus*)
** ûnderfamylje loaryfûgels (*Loriinae*)
*** tûke fiichpappegaaien (*Cyclopsittini*)
**** skaai rûneachfiichpappegaaien (*Cyclopsitta*)
*** tûke loarys (*Loriini*)
**** skaai brûnsloarys (*Chalcopsitta*)
**** skaai dageloarys (*Eos (skaai)*)
**** skaai echte loarys (*Lorius*)
**** skaai hiertongloarys (*Trichoglossus*)
**** skaai ûnechte dageloarys (*Pseudeos*)
** ûnderfamylje tigerparkytfûgels (*Psittacellinae*)
*** skaai tigerparkiten (*Psittacella*)
Hoarnfeehâlderij

De **hoarnfeehâlderij** of **kofeehâlderij** is de tûke fan feehâlderij dêr't kij by holden wurde. Kij binne de wichtichste boarne foar de produksje fan molke en fleis yn 'e wrâld.
Spjochtpappegaaien

De **spjochtpappegaaien** (*Micropsittini*) binne in tûke út de famylje fan pappegaaien fan de Alde Wrâld. De tûke is allinnich in taksonomysk stee foar it skaai fan de echte spjochtpappegaaien (*Micropsitta*).

## Tûke-opbou
* famylje pappegaaien fan de Alde Wrâld (*Psittaculidae*)
** ûnderfamylje echte pappegaaien fan de Alde Wrâld (*Psittaculinae*)
*** tûke spjochtpappegaaien (*Micropsittini*)
**** skaai echte spjochtpappegaaien (*Micropsitta*)
***** Biakspjochtpappegaai (*Micropsitta geelvinkiana*)
***** finschspjochtpappegaai of Finsch' spjochtpappegaai (*Micropsitta finschii*)
***** gielkapespjochtpappegaai (*Micropsitta keiensis*)
***** meekspjochtpappegaai of Meeks spjochtpappegaai (*Micropsitta meeki*)
***** readboarstspjochtpappegaai (*Micropsitta bruijnii*)
***** sclaterspjochtpappegaai of Sclaters spjochtpappegaai (*Micropsitta pusio*)
Japansk skaken

**Japansk skaken** (Japansk: *shōgi*; útspr.: [ʃoːɡi], likernôch: "sjoo-gy") is in foarm fan it skaakspul, sa't dy ûntstean liket te wêzen yn Japan.

## Sibskip mei skaken
It komôf fan it spul is dúdlik it Yndyske Tsjatoeuranga, mar like dúdlik heart it ta in oar skaai as skaken. It grutste ferskil is dat stikken dy't slein binne troch de oare spiler wer ynbrocht wurde kinne as in stik foar de oare kant. Dat is yn ferhâlding lykwols in nije ûntjouwing, út de 16e iuw.

## Regels yn it koart
Japansk skaken is a skaakspul foar twa, elts mei 20 stikkken, mei de der't de stikken allinnich ferskille yn de rjochting dy't hja hawwe. Stikken dy't it spiler nimt, kinne dêrnei troch dy spiler wer ynbrocht wurde mei de stikken de oare kant út. Stikken dy't op it boerd lizze, kinne oare stiken net foarby. Allinnich dat at in fijandich stik is, dan kin it slein wurde. De winstkondysje is it nimmen fan de generaal fan de oare spiler. 

## Oare spullen
Lykas skaken is ek Japansk skaken ien soarte yn in skaai fan besibbe boerdspullen.
Strjitten yn Blauhûs

## Strjitten yn Blauhûs
## A
* *Atsemar*

## B
* *[[Broer de Witte]]strjitte*

## D
* *De Kie* 
* *De Polle*
* *De [[Sylroede]]*
* *Dykslân*

## G
* *[[Gerben Rijpma]]strjitte*

## J
* *Jacobidyk* 

## L
* *Lytse Finne*

## S
* *Sinserpaad* 
* *[[Sinsmar]]*

## T
* *Teatskehiem*

## V
* * Van der Looswei*
* *Vitusdyk*
Wildernis

**Wildernis** (Ingelsk: *Wilderness*) is in plak yn it distrikt Garden Route yn Súd-Afrika. It plak makket diel út fan 'e gemeente George. Wildernis leit likernôch 450 km eastlik fan Kaapstêd en 315 km west fan Port Elizabeth.

Wildernis is bekend fanwegen de acht km lange wite sânstrannen. West fan Wildernis streamt de Kaaimansrivier. De Touwsrivier streamt troch Wildernis en foarmet tusken de dunen in langune. 

Wildernis hat in tuskenbeide klimaat mei temperatueren tusken 10° en 28° Selsius.

De eardere president fan Súd-Afrika, Pieter Willem Botha, wenne dêr yn syn hûs "Die Anker" oant syn ferstjerren yn 2006.

## Geografy
It National Wilderness Park mei in oerflak fan 2.612 hektare leit eastlik fan it plak en foarmet in 28 km lang gea oan 'e kuststripe. Dêr libje 230 ferskillende soarten bisten, wêrûnder 79 fan 'e 95 soarten wetterfûgels yn Súd-Afrika.

De berchrivieren en it seewetter fan 'e Yndyske Oséaan binne in geskikt leefgebiet foar wetterbisten, lykas dolfinen. 

## Befolking
### Etnisiteit
De etnyske gearstalling fan  Wildernis wie yn 2011:

* Kleurlingen 47,2%
* Blanken: 38,5%
* Swarten 12%
* Aziaten: 0,6%
* Oars: 1,8%

### Taal
De taalsitewaasje wie yn 2011:
 
* Afrikaansk 68,5%
* Ingelsk 23,7%
* Ksosa 4,9%

## Subplakken
It Nasjonaal Ynstitút foar de Statistyk, Stats SA, ferdielt Wilders sûnt de sensus 2011 yn fjouwer ferskillende subplakken:

* Hoekwil	
* Kleinkrantz	
* Wilderness Heights	
* Wilderness SP
Daniel Rufeisen

**Daniel Rufeisen** (berne op 29 jannewaris 1922 yn Zadziele by Żywiec as Shmuel Oswald Rufeisen; ferstoarn op 1 july 1998 yn Haifa) wie in karmelyt en oarderpreester.

## Libben
Oswald Rufeisen waard yn in ûntwikkele joadske hûshâlding yn Poalen grutbrocht. Thús waard Dútsk praat en al gau hied er kontakt mei de Sionistyske beweging. Doe't Hitler's troepen Poalen oanfoelen, flechte de hûshâlding nei it easten. Syn âlders bleaune lykwols efter en waarden yn Auschwitz-Birkenau fermoarde. Oswald Rufeisen bedarre ynearsten yn Vilnius yn Litouwen en sette him dêr yn in kibboets nei wenjen, dy't neffens Israelysk foarbyld stifte wie. Doe't de oarloch en in Dútske besetting ek Litouwen trof, sette dêr ek de planmjittige moard op joaden útein. Oswald Rufeisen wist lykwols de oarloch op aventoerlike wize te oerlibjen. 

Yn 1941 flechte hy fierder it easten yn en sa bedarre er yn Wyt-Ruslân. Om't er goed Dútsk prate koe, slagge hy der yn om him as etnysk Dútske Poal foar te dwaan. Hy wurke as oersetter foar de plysje yn it fan Dútsers besette gebiet (*Generalkommissariat Weißruthenien*). Tagelyk hied er syn kontakten mei partisanen en spile er har ynformaasje troch oer wat Dútsers fan doel wiene. Ek levere er de partisanen wapens.

Op 13 augustus 1942 soene de Dútsers it getto yn it kastiel Mir likwidearje. Rufeisen wist de bewakers mei in falske warskôging foar partisanen te ferrifeljen en warskôge joaden dêr, sadat likernôch 300 bewenners fan it getto yn 'e bosken wisten te ferdwinen. Rufeisen waard oppakt, fêstset en útkloarke, mar flak foar syn eksekúsje wist er te flechtsjen en him yn in kleaster te ferstopjen. Dêr makke er kennis mei it Nije Testamint, bekearde er him ta it kristendom en liet er him dope. Letter foege er him by de partisanen.    

## Karmelyt
Nei de Twadde Wrâldkriich joech Oswald Rufeisen him as postulant by de Karmeliten, dêr't er de oardernamme Daniel Maria krige. Yn 1952 waard Daniel ta preester wijd. Sân jier letter gyng er op fersyk fan 'e oarder nei Israel. Alhoewol't er oarderpreester wie, tsjinne er fanwegen syn joadske komôf en mei in berop op 'e Wet op Weromkommen in fersyk yn foar it krijen fan 'e Israelyske nasjonaliteit, dy't him lykwols wegere waard. Syn yn 1962 behannele klacht foar it Heechste Gerjochtshôf fan Israel bleau sûnder súkses: it oardiel fan it hôf wie dat immen mei in oare godstsjinst gjin joad wêze koe. Pater Daniel fielde him lykwols as kristen ek joadsk.

Yn Israel wurke er yn in parochy dy't foar it measte út Poalske katoliken bestie, dy't mei joaden troud wiene. Dêrnjonken wurke er ek as reisleider foar toeristen. Al foar it Twadde Fatikaanske Konsylje begûn pater Daniel der mei de missen yn 'e lânstaal op te dragen. Njonken de al oanwêzige Arabyske kristenen ûnstie der ek noch in gemeente fan Hebriuwsk pratende kristenen. 

Fuort nei de dea fan pater Danielyn 1998 waard de bou fan in katolyk senioarenkompleks foltôge, dat no syn namme draacht,
Hendrik Jan Woudenberg

**Hendrik Jan (Henk) Woudenberg** (Amsterdam, 19 septimber 1891 – dêre, 4 july 1967) wie in Nederlânske politikus út namme fan de SDAP en letter de NSB.

## Biografy
Woudenberg út IJmuiden wie in politikus en fakbûnsman fan de NSB. Hy krige dat lêste predikaat, omdat er sûnt 1935 foarsitter wie fan de *Nationale Werknemers-Vereeniging* (NWV), it nasjonaalsosjalistyske fakbûn. Yn 1938 waard er keazen as lid fan de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal foar de NSB. Yn de Twadde Wrâldoarloch wied er fan 1940 oant 1942 foarsitter fan it NVV. Yn 1942 waard er lieder fan it *[[Nederlânsk Arbeidsfront|Nederlandsche Arbeidsfront]]* (NAF), in (foar it grutste part mislearre) kopy fan de *Deutsche Arbeitsfront* (DAF). Hy wie tagelyk redakteur fan ferskate NSB-blêden, lykas *Volk en Vaderland*.

Nei de oarloch waard Woudenberg úteinlik ta tweintich jier sel feroardiele, mar al yn 1956 frijlitten. Hy wie de broer fan de sosjalistyske foaroanman Kees Woudenberg. Hy hie in dochter en twa soannen, fan wa't de ien, Dick Woudenberg, de heit is fan aktrise Kathenka Woudenberg en de oar, Jan, de heit is fan akteur Helmert Woudenberg.

Yn 2015 kaam Woudenberg koart yn it nijs doe't it FNV by de fiering fan de Dei fan de Arbeid by fersin in filmfragmint ôfspile dêr 't Woudenberg sprekt by de fiering fan de Dei fan de Arbeid yn 1941.

## Filmkes

Ofbyld:Kameraad Woudenberg spreekt voor het NVV - Spiegel der beweging nr. 6, item 2 51164.webm|thumb|thumbtime=0:12|Filmtsjinst fan de NSB, 20 maart 1941: "Kammeraat Woudenberg sprekt foar it NVV"
Ofbyld:Woudenberg spreekt op de dag van den arbeid - Spiegel der beweging nr. 3 (akte 2), item 3 49733.webm||thumbtime=0:14|Propagandafilm út 1941 fan de *Filmdienst der Nationaal-Socialistische Beweging*; Woudenberg sprekt op 1 maaie, de Dei fan de Arbeid.


## Keppeling om utens
* [ [Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland] (BWSA)]
Swartkieltsje

It **swartkieltsje** (*Saxicola rubicola*) of **readboarstfitop** is in lytse sjongfûgel, dy't foarhinne yndield waard by de lysterfûgels (*Turdidae*), mar neffens resint ynsjoch yndield is by de miggesnappers, lykas ek it oan it swartkieltsje besibbe paapke.

## Beskriuwing
It swartkieltsje is in frij lytse sjongfûgel fan 11,5 sm oant 13 sm. It mantsje hat yn 'e briedtiid in swarte kop en witte plakken op 'e sydkanten fan 'e hals en oant it búkje in oranje boarst. De boppekant fan it fûgeltsje is donkerbrún.

It wyfke is fan boppe brún kleure, ek op it plak dêr't it mantsje op it kopke swart is. Hja hat gjin dúdlike wite halsflekken en it oranje op it boarst is by har minder sprekkend. Jonge fûgels binne ek brún kleure mei in soarte fan donkerbrún skobbich patroan.  

## Iten, biotoop, fuortplanting
It swartkieltsje yt ynsekten. 

De fûgel libbet yn in healiepen lânskip mei net tefolle begroeiing. Dat kin agraryske kultuergrûn, mar ek natoergebiet lykas healiepen heidefjild wêze. 

Healwei maart oant augustus wurdt der bret. It wyfke leit fiif oant seis aaikes yn in goed ferstoppe nêst yn in holte yn 'e grûn, dat bestiet út raai, gers, moas en woartels.  

## Fersprieding
It swartkieltsje is in trekfûgel, mar reizget minder fier as it besibbe paapke. It liket der op dat in rige fan sêfte winters de fûgel minder oanstriid jout om te trekken en it tal oerwinterjende fûgels is dan ek tanommen. Mar dat komt nei alle gedachten ek om't it tal pearkes spektakulêr tanommen is. Yn Nederlân briedt de fûgel op sângrûn, yn 'e dunen oan 'e kust, Seelân en de Waadeilannen.

De fûgel kaam yn 'e jierren 1970 oant ein jierren 1980 yn Nederlân yn 'e swierrichheden. De populaasje gyng lykas dy fan it paapke foars efterút, al wiene der grutte regionale ferskillen. Rûsd waard dat der yn Nederlân om 1975 hinne likernôch 5.000 pearkes wiene, mar acht jier letter wiene dat yn 1983 noch mar 2.000.   

Sûnt ein jierren 1980 profitearre de fûgel fan it ferbettere behear fan 'e natoer. Foarbylden dêrfan binne de feroarings fan agrarysk gebrûk, natoerûntwikkeling en it minder faak meanen fan berms. Neffens SOVON fermannichfâldige it tal briedpearkes tusken 1990-2005 sân kear. Dêrfandinne waarden yn 2018-2020 wer 18.000 oant 22.000 pearkes yn Nederlân telt en dat is mear as foar it begjin fan 'e delgong yn 'e jierren 1970. Gruttere konsintraasjes fan 'e fûgel binne te finen yn Drinte, de Feluwe, East-Brabân en Noard-Limburch. 

Ek yn Fryslân is it tal plakken dêr't it swartkieltsje foarkomt tanommen. De eilannen mei rûchwei de eastlike helte fan 'e provinsje en it Lauwersmargebiet foarmet it ferspriedingsgebiet fan it swartkieltsje yn Fryslân.(2023)

## Undersoarten
Neffens de IOC World Bird List binne der yn Europa twa ûndersoarten:

* S. r. rubicola (de nominaat) yn West-, Midden- en Súd-Europa, it noarden fan Afrika en it Midden-Easten. 
* S. r. hibernans yn Ierlân, Grut-Brittanje, it west fan Frankryk en Portugal.
Kees Woudenberg

**Cornelis (Kees) Woudenberg** (Amsterdam, 16 desimber 1883 - dêre, 16 oktober 1954) wie in Nederlânske syndikalist, bestjoerder en politikus foar de S.D.A.P. en dêrnei de PfdA.

## Biografy
Syn heit wie molkboer yn de Joden Houttuinen yn Amsterdam en lid fan de Apostolyske Gemeenten. Syn mem wie Nederlânsk herfoarme. De húshâlding hie njoggen bern, wêrfan 't der twa betiid stoaren. Hy wie de âldere broer fan ûnder oaren Henk Woudenberg, dy 't foarsitter wie fan de *Nationale Werknemers Vereeniging* (NWV) en politikus foar de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). 

Woudenberg gie nei de ambachtsskoalle, dêr't er in oplieding ta meubelmakker folge. Yn 1901 kaam er yn kontakt mei it sosjalistyske bûn * De Zaaier* en fuort dêrnei sleat er him oan by de Amsterdamske ôfdieling fan it Algemeene Meubelmakerbond *Amstel Eendracht*. Nei't *Amstel Eendracht* him ôfskiede fan it bûn rjochte Woudenberg mei in pear lykgesinden in eigen Amsterdamske ôfdieling fan it Algemeene Meubelmakersbond op. Yn 1909 fusearre dat fakbûn mei it *Nederlandsche Behangers-, Stoffeerders- en Beddenmakersbond* ta it *Algemeene Nederlandsche Bond voor Meubelmakers, Behangers en Aanverwante Beroepen* en in skoftke dêrnei waard Woudenberg oansteld as sekretaris fan de Amsterdamske ôfdieling.

Yn 1919 waard er oansteld as algemien sekretaris fan de *International Federation of Woodworkers* (IFW) dêr't er de Dútser Theodor Leipart opfolge. Dy funksje hat er útoefene oant 1929. Under it kongres yn Heidelberg waard de Dútser Fritz Tarnow as syn opfolger keazen. 

Nei de besetting fan Nederlân troch de nazi's waard Woudenberg in skoftke haad fan de SDAP, mar hy fernaam dat de nazi's de SDAP as marionette-organisaasje brûke woene en naam dêrom ûntslach. Woudenberg reizge de rest fan de oarloch troch it lân en ûnderhold kontakten tusken S.D.A.P-oanhingers.

Oan de ein fan de Twadde Wrâldoarloch waard de SDAP op 'e nij oprjochte en Woudenberg bleau sekretaris en ponghâlder. Yn 1946 waard de S.D.A.P. ferfongen troch de Partij fan de Arbeid. Woudenberg waard opnij sekretaris en ponghâlder en gie yn 1949 mei pensjoen. Fan 1945 oant 1950 siet er ek yn de senaat.
Bearzerûch

**Bearzerûch** (*Nymphoides peltata*) ek **Bearzekrûd**, **bearskekrûd**, **bearzeflaaks**, **bearzeflaach** of **bearzewier**, is in plant út it skaai fan it skaai Bearzerûchplanten *Menyanthaceae*. De plant komt fan natuere foar yn Noardwest-Europa. It is in fêste wetterplant. De plant groeit yn 25-80 sm djip wetter.

Bearzerûch liket op in swanneblom, mar der binne in pear dúdlike ferskillen. De blêdfoarm, ynsnien hertfoarmich, liket der it measte op, mar is by bearzerûch folle lytser as by in swanneblom. Ek is de ûnderside faak read oanrûn. De plant heart ta deselde famylje as it trijeblêd  (koartsblêd of wetterklaver) *Menyanthes trifoliata*. De ûnderdûkte blêden binne mear spatelfoarmich. De ûnderwetterdielen fan de plant hawwe op 'pûkels' lykjende groepen sellen, dy’t fiedsel út it wetter opnimme.

De giele (soms wite) blommen hawwe kerve kroanblêden en wike dêrtroch sterk ôf fan in swanneblom. De blommen steane op in 5-10 sm heech stâlstsje boppe it wetter, faak yn lytse groepkes. De bloeitiid rint fan july oant augustus, soms oant de earste helte fan septimber.

De blommen binne iendeisblommen: nei in dei lûkt de plant de blommen wer ûnder wetter en stjoert nije knoppen nei boppe it oerflak. Dêrtroch bliuwt de plant frij lang bloeien.

De fersprieding bart alderearst troch de woartelstokken. De tinne woartels krûpe oant 80 sm djip oer de boaiem. De jonge plantsjes dy’t dêroan ûntstean, litte los en driuwe nei it oerflak fan it wetter.

## Foarkommen
Yn de midden fan Nederlân en ek yn stikken fan België komt de plant geregeldwei foar. It soarte ûntbrekt yn de provinsje Seelân en op de Waadeilannen. Dêr’t de plant foarkomt, wreidet er him gauris sterk út. In Europa komt er ferspraat oer in frij grut gebiet foar: Frankryk, Súd- en Midden-Ingelân, fia België en Nederlân, Dútslân en Poalen oant Noard- en Midden-Ruslân. De súdgrins leit yn Europa by de Alpen, de noardgrins by de Eastsee, al komt se yn Súd-Sweden advintyf wol foar. Yn Aazje komt se foar oant yn Sjina en Japan.

## Ekologyske aspekten
Leeljetuorren kinne in soad skea oanrjochtsje, hjirneist is de plant fiedsel foar ferskate soarten slakken, dy’t graach de jonge dielen fan de plant oanfrette.

## Tún
De bearzerûch is in dekorative plant yn middelgrutte tún-en parkfivers. Foar lytse fivers is de plant net sa geskikt, meidat de plant woekeret en yn in lytse romte oare planten ferkringje kin. In fiverkoer kin dat foar in part opkeare, meidat de plant min oer froast kin. Helje de fiverkoer winterdeis binnen, de woartels stjerre oars yn in ûndjippe fiver by strange froast ôf.

Yn grutte fivers mei in dikke modderlaach leit de plant it faak ôf tsjin de giele plomp. Nei in goede skjinmakbeurt fan de boaiem komt it bearzerûch faak wer as earste werom, meidat de woartels sa yn de boaiem ferspraat binne.
Omgong fan Itaalje 1970

De 53ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje]]** waard hâlden fan 18 maaie oant en mei 7 juny 1970. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn San Pellegrino Terme, in gemeente yn de Italjaanske provinsje Bergamo regio Lombardije. De einstreek lei yn Bolzano de haadstêd fan Alto Adige.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Mark Jansen

**Mark Jansen** (Reuver, 15 desimber 1978) is in Nederlânske gitarist. Hy is bekend as gitarist en oprjochter fan de bands Epica en After Forever.
 
Jansen rjochte yn 1995 After Forever op, mar nei twa studio albums ferliet Mark yn 2002 de band nei kreative mieningsferskillen mei de oare bandleden. Nei syn fertrek rjochte Mark Jansen de band Epica op. Sawol by After Forever en fan 2002 ôf by Epica docht Jansen de grunts, screams en gitaar. Yn 2010 rjochte er de death-, black - en progressive metalband MaYaN op, as njonkenprojekt neist Epica.

Mark Jansen hat in relaasje mei de Italjaanske sopraan Laura Macrì, hy hat my har in dochter.

## Diskografy
### Albums

### As gastmuzikant
Christopher Nolan

**Christopher Jonathan James (Chris) Nolan** (Westminster (Londen), 30 july 1970 út in Ingelske heit en in Amerikaanske mem) is in Ingelsk-Amerikaansk filmregisseur, filmprodusint, senarioskriuwer, kameraregisseur en filmeditor. 

## Filmografy
### Langspylfilms
* *Following* (1998)
* *Memento* (2000)
* *Insomnia* (2002)
* *Batman Begins* (2005)
* *The Prestige* (2006)
* *The Dark Knight* (2008)
* *Inception* (2010)
* *The Dark Knight Rises* (2012)
* *[[Interstellar (film)|Interstellar]]* (2014)
* *[[Dunkirk (film út 2017)|Dunkirk]]* (2017)
* *Tenet* (2020)
* *Oppenheimer* (2023)

### Koartfilms
* *Tarantella (1989)*
* *Larceny (1996)*
* *Doodlebug (1997)*
Pseudobasilyk

In **pseudobasilyk** (*pseudo-basilica*) is in tsjerkegebou mei in middenskip en twa legere sydskippen. By in pseudobasilyk oerbrêget in muorre sûnder ruten it hichteferskil tusken it hegere middenskip en it legere sydskip. By in pseudobasilyk rinne yn it ekstreemste gefal de dakken fan 'e sydskippen oer yn dat fan it middenskip, mar dat hoecht dus net perfoarst.

Hawwe de muorren tusken it middenskip en de sydskippen wol ramen om it middenskip te ferljochtsjen, dan wurdt dat in ljochtbeuk neamd. In mearskippich tsjerkegebou mei in ljochtbeuk wurdt in basilyk neamd.  

In pseudobasilyk kin oarspronklik in basilyk west ha as sydskippen neitiid ferhege wurde. Wurde de sydskippen ferhege oant deselde hichte as it middenskip en krije dy allegear in eigen dak, dan wurdt der fan in halletsjerke praat. 

## Sjoch ek
* Basilyk
* Halletsjerke
* Sealtsjerke
Omgong fan Itaalje 1969

De 52ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje]]** waard hâlden fan 16 maaie oant en mei 8 juny 1969. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Garda, in gemeente yn de Italjaanske provinsje Verona regio Veneto. De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.

## Doping
Eddy Merckx wûn de 3e etappe fan Mirandola nei Montecatini Terme, de 4e etappe fan Montecatini Terme nei Montecatini Terme, de 7e etappe fan Viterbo nei Terracina en de 15e etappe fan Cesenatico nei San Marino, mar moast as drager fan de rôze trui de Giro ferlitte, nei in positive dopingtest. Merckx teste positief op it brûken fan in amfetamine, hy waard foar in moanne op non-aktyf set.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Tuskenfamylje

In **tuskenfamylje** is in taksonomyske rang dy't tusken in ûnderfamylje en in boppetûke yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan famyljes en ûnderfamyljes.

## Sjoch ek
* Taksonomy
* Takson
Nikolaaskatedraal (Nizjni Novgorod)

De **Katedraal fan 'e hillige Nikolaas de Wûnderdogger** (Russysk: Собор Николая Чудотворца; Sobor Nikolaja Tsjûdotvortsa) is in russysk-otterdokse katedraal yn Nizjni Novgorod. Nei de Aleksander Nevskikatedraal is it de grutste tsjerke fan 'e stêd. 

De katedraal falt ûnder de eparchy Nizjni Novgorod en stiet oan 'e Ulitsa Dijakonova.

## Skiednis
Yn 'e iere jierren 1990 ûntstie ûnder in groep otterdoksen it plan om in tsjerke te bouwen yn it sintrum fan it Avtozavodski-rajon. In pear jier letter waard de parochy stifte en in provisoaryske tsjerke ynrjochte yn in beukerskoalle. Yn 1998 waard in houten tsjerke boud, dy't oan 'e hillige Tatjana wijd waard. 

De earste stien foar de katedraal waard yn 1999 lein. Fanwegen jildbrek moasten de bouaktiviteiten foar in skoft dellein wurde ,mar sûnt 2006 waard de bou fan 'e tsjerke wer oppakt. Sûnt 2010 waard der wurke foar in nije ikonostaze, dy't troch itselde atelier boud waard as de ikonostaze fan 'e nije Opstanningskatedraal yn Dzerzjinsk.

Yn 'e noch net alhiel foltôge tsjerke waard foar it earst yn 2011 in tsjinst holden. De klokken waarden yn septimber fan it jier 2012 konsekrearre troch metropolyt Georgi. Mar it wurk gie noch troch en oan de dekoraasje fan it ynterieur moast noch langer wurke wurde. 

Njonken de fiifkoepelige katedraal bestiet it kompleks út de Tatjanatsjerke, in kapel en in klokketoer. Op 'e earste ferdjipping fan 'e tsjerke is in romte foar gearkomsten, in sneinsskoalle, in bibleteek en de sakristy. De boppeferdjipping hat plak foar 3.000 minsken. 

Sûnt 2010 hat de tsjerke ek in sintrum foar help oan alkohol- en drugsferslaafden iepene.

## Keppeling om utens
*  Side tsjerken en kleasters yn Ruslân
Annetsjerke (Moskou-Zarjadjepark)

De **Annetsjerke** of de **Tsjerke fan 'e Untfinzenis fan 'e hillige Anne** (Russysk: Аннинская церковь, *Anninskaja tsjerkov*) is in otterdokse tsjerke yn it Zarjadjepark tichteby de kaai fan 'e Moskva yn it sintrum fan 'e Russyske haadstêd Moskou. 

## Skiednis
Op it plak stie al yn 1493 in houten tsjerke. By it grutte tal brannen dat de histoaryske wyk Zaradje yn 'e rin fan 'e tiid meimakke, waard de tsjerke yn 'e jierren 1493 en 1547 ferneatige. De tsjerke waard beide kearen wer opboud en is yn 'e rin fan 'e tiid foars ferboud. 

Yn 'e jierren 1758-1768 waard om 'e tsjerke in galerij boud. De Romanovs mochten graach yn 'e tsjerke in liturgy bywenje en droegen rynsk by oan it gebou. 

## Sovjettiid

Yn 'e jierren 1920 waard de tsjerke sletten. Boarnen ferskille hokker jier dat krekt wie (1920 of 1929). Der folge gjin ôfbraak om 't de bolsjewiken it gebou as kultureel monumint oanwiisden. Wol gie de ynrjochting fan 'e tsjerke folslein ferlern. It gebou tsjinne as kantoar en waard letter ek as reisburo brûkt.  

De tsjerke waard yn 'e jierren 1955-1958 restaurearre en krige by dy restauraasje mei behâld fan de galerij de arsjitektoanyske foarm werom fan 'e 16e iuw. By de restauraasje waard de klokketoer ôfbrutsen.

## Weriepening
Nei de fal fan 'e Sovjet-Uny folge yn 1994 de weromjefte fan 'e tsjerke oan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke. Fanwegen de sloop fan it oangrinzgjende alderheislikst grutte hotelkompleks Rossija wie de tsjerke foar in skoft net berikber en dêrfandinne op 'e nij sletten. 

## Keppeling om utens
*  Rekonstruksje fan 'e tsjerke: ôfbylden en tekenings
*  Otterdoks Kristendom, ynfo tsjerke
Krusifiks

In **krusifiks** is in latynsk krús mei it byld fan it lichem (*corpus*) fan 'e krusige Kristus. 

## Beskriuwing
Krusifiksen wurde yn alle maten, foarmen en soarten en fan alle tinkbere materialen makke. Se kinne hiel ienfâldich wêze, mar binne somtiden ek fersierd mei dekoratyf fykwurk en/of symboalen fan it lijen fan Kristus. Yn 'e regel draacht de corpus in muldoek en rêste de fuotten op in sokkel, alhoewol't dêr gjin Bibelske oanwizings fan binne. Ek binne der krusifiksen mei tafoege bylden fan Marije en Jehannes. Boppe de corpus is oan it krús altiten in skyld of buordsje oanbrocht mei de letters *INRI*, de ôfkoarting fan 'e Latynske wurden Jezus fan Nazareth, kening fan 'e joaden. De letters ferwize nei de tekst dy't Pilatus neffens Jehannes 19:19-22 boppe it krús hingje liet. It wurd is ôflaat fan it Latynske *cruci fix*, dat "oan in krús fêstmakke" bestjut. 

## Gebrûk
In krús as byld bestie flak nei Jezus' tiid net. De âldst bekende krusifiks sit op de houten doar fan 'e Santa Sabina yn Rome en datearret fan 430 nei Kristus. 

Krusifiksen binne te finen yn roomske tsjerken, mar ek yn lutherske en anglikaanske tsjerken. Dêrnjonken binne krusifiksen wenst yn roomske fermiddens, dêr't se fakentiden boppe doarren hingje of earne oars steane. Mei Palmpeaske wurde der yn tsjerken saneamde palmktûkjes wijd, yn 'e werklikheid buksustûkjes, dy't parochianen thús oan 'e krusifiks befêstigje. De tûkjes wurde oan it begjin fan 'e fêsteltiid wer ferwidere en yn 'e tsjerke mei Jiskewoansdei ferbaarnd.

Yn gebieten mei tradisjoneel grutte roomske mearderheden wurde ek wol grutte krusifiksen oan 'e dyk sjoen. Sokke krusen wurde wei- of fjildkrusen neamd. Yn Nederlân komme weikrusen allinne yn Limburch, Noard-Brabân, de Achterhoek en Twinte foar.          

Yn protestantske tsjerken en fermiddens hinget faak in krús sûnder corpus. It lege krús fan 'e protestanten ferwiist nei de opstanning fan Kristus, wylst it roomske krús mei de corpus ferwiist nei Jezus' marlersdea foar de sûnden fan 'e minsken.
Sint-Nikolaas fan Tolentyntsjerke (Wytmarsum)

De **Nikolaas fan Tolentyntsjerke** is in roomske tsjerke oan 'e Arumerwei yn Wytmarsum. It is de iennige roomske tsjerke fan Nederlân dy't oan Nikolaas fan Tolentyn wijd is.

## Skiednis
Foar katolike Wytmarsumers wie it oant it ein fan 'e 19e iuw in oardel oere rinnen nei Boalsert om de misse by te wenjen. Om 't de tsjerke dêr te lyts wie, moasten hja dêr ek nochris de misse steande folgje. Dêrom fregen hja om in eigen tsjerke en foar dat doel waard yn 1898 in hûs mei in stik grûn oankocht, dêr't ynearsten de misse opdroegen waard. Op 2 july 1902 waard de earste stien lein foar in tsjerke mei in oangrinzgjend kleaster foar Augustynske bruorren om de parochianen te betsjinjen.

De tsjerke, de pastorije en it kleaster binne neffens in ûntwerp fan A.J. van Schaik út Utert boud. Timmerman T. Kloosterman út Snits naam de bou foar 48.560 gûne oan. Yn 1903 wiene tsjerke en kleaster foltôge en yn dat jier waard ek it kleaster bewenne troch acht Augustynske bruorren. It wie it earste maljuskleaster yn Fryslân nei de reformaasje. It duorre noch oant 1938 dat it heechalter troch aartsbiskop Johannes de Jong konsekrearre waard. It tal bruorren wie yn 'e Twadde Wrâldoarloch al oant 25 tanommen.

Nei de oarloch waard by it kleaster it foarmingssintrum 'Vinea Domini' (de Wyngert fan 'e Heare) boud. De earste Fryske eucharistyfiering waard op 13 desimber 1964 fierd, twa wiken nei't it Fatikaan de folkstaal tastie. 

Mei't de bruorren oan it begjin fan 'e jierren 1960 it kleaster ferlitten en nei it suden fan it lân werom gyngen, waard it kleaster oernommen troch de Susters fan Leafde fan Schijndel. Hja namen ek de soach foar âlderen en siken oer en der waard in nij bejaardehûs boud dat iepen stie foar alle religy's.   

## Sluting
Dêrnei sette de delgong fan it rike roomske libben yn. It kleaster moast yn 1974 de doarren slute en it foarmingssintrum moast yn 1984 fusearje mei De Oorsprong yn Sint-Nyk. Ek it bejaardesintrum moast yn 1987 fusearje mei Avondrood yn Makkum, dat fiif jier letter opgie yn 'e Stifting Soarchsintrum De Greidhoeke. Dêrmei rekken de susters harren bestjoerlike taken kwyt. Undertusken wurke de Wytmarsumer parochy gear mei dy fan Makkum en Warkum, dy't sûnt 2014 mei dy fan Boalsert opgien binne yn 'e Titus Brandsmaparochy. 

In plan yn 2016 om in asylsikerssintrum foar 200 asylsikers yn it kleaster ûnder te bringen gie net troch. It doarp fersette him om 'e nocht tsjin de komst fan it asylsintrum, mar de wegering fan 'e eigner fan it eardere gemeentehûs om dat foar it personiel fan it COA te ferkeapjen, makke in ein oan 'e plannen.

## Ferkeap
De tsjerke en it kleaster waarden yn 2019 ferkocht oan in Belgyske belizzingsfirma. 

De parochy brûkt it foarste diel fan 'e tsjerke foar missen, wylst de rest mei it oangrinzgjende kleaster ferboud waard en troch in soarchynstellng brûkt wurdt..

## Keppeling om utens
De Nije

**De Nije** wie in Frysk tydskrift dat útjûn waard troch de Ried fan de Fryske Beweging. It blêd ferskynde tusken 2018 en 2022. 

Neidat yn 2017 it fyftichste nûmer fan Swingel útkomd wie waarden plannen makke foar in Frysktalige glossy, as opfolger foar de Swingel. It folslein Frysktalige nulnûmer waard by gelegenheid fan de Fedde Schurerlêzing op 8 desimber 2018 presintearre mei de namme ‘De Nije‘. It blêd waard ferspraat fia Betapress en lei te keap by boekhannels, de Bruna, de Primera en de Poiesz. Yn 2019 besleat de Ried mei fiif tematyske nûmers yn it jier te kommen, in jier letter waard dat werombrocht ta fjouwer kear yn it jier. Tema’s wiene bygelyks Rekreaasje & Toerisme’ en ‘Iten en Drinken’.  Foar it blêd wie de Ried ôfhinklik fan frijwilligers. De Nije hie sa’n 350 abonnees en yn de winkel waarden sa’n 250 nûmers ferkocht.
 
Doe ’t de organisaasje in tekoart op de begrutting hie fan mear as 20.000 euro en de provinsje net byspringe woe, stoppe it tydskrift ein 2022.
Fedde Schurerlêzing

De **Fedde Schurerlêzing** is in lêzing oer in tema dat ferbûn is mei dichter, sjoernalist, politikus en pasifist Fedde Schurer. 

De lêzing wurdt organisearre sûnt 2010. Oanlieding ta it ynstellen fan de lêzing is de betinking fan Kneppelfreed, de rebûlje yn Ljouwert yn novimber 1951 dat in nije faze yn de emansipaasje fan it Frysk ynlate. 

De Fedde Schurerlêzing is in inisjatyf fan de Ried fan de Fryske Beweging en wurdt alle jierren organisearre op in sneontemiddei yn novimber. De lêzing is in gearwurking mei Tresoar, de Fryske Akademy, Histoarysk Sintrum Ljouwert en de Ljouwerter Krante.

De lêzing wurdt hâlden by Tresoar oan de Bûterhoeke yn Ljouwert.
Arjen Dijkstra (1979)

**Arjen Folkert Benjamin Dijkstra** (Dokkum, 1979) is in skiedkundige en direkteur fan Tresoar yn Ljouwert.

## Karriêre

Nei de havo studearre hy skiednis oan de Noardlike Hegeskoalle Ljouwert en studearre ôf op in skripsje oer santjinde-iuwske wiskunde oan de Universiteit fan Frjentsjer.
Dijkstra studearre dêrnei skiednis oan de Ryksuniversiteit Grins (RUG) mei as spesjalisaasje de kultuerskiednis en de skiednis fan de wittenskip. Yn 2012 promovearre hy oan de Universiteit fan Twinte op it proefskrift ‘’Between Academics and Idiots, A cultural history of mathematics in the Dutch province of Friesland (1600-1700)’’. 

Sûnt 2011 wie Dijkstra dosint oan de RUG en koördinearre hy de Scholierenacademie fan dy universiteit. Dêrby seach er nei de ynhâldlike oansluting tusken vwo en universiteit. 
Dêrneist die er histoarysk ûndersyk by de ôfdieling Frysk. Sûnt 2018 stie it Universiteitsmuseum ûnder syn lieding. Dijkstra begelate yn dy funksje de werynrjochting fan it museum.  

Op 1 oktober 2022 waard er as direkteur beneamd by Tresoar as opfolger fan Bert Looper.

## Skriuwer
Syn ûndersyk nei de skiednis fan it Frjentsjerter planetarium late ta in biografy fan de Fryske astronoom Eise Eisinga mei as titel *De Hemelbouwer*.

Mei Mark Hektor skreau er *It Himelbouwerke*, in berneboek oer it ûntstean fan it Frjentsjerter Planetarium. Yn datselde jier ferskynde *De jonge filosoof* oer de jonge Fryske haadpersoan David Gorlaeus dy’t lang ferlyn filosofyske fragen stelde. It boekje ûntstie doe’t Dijkstra ien fan organisators wie fan it kongres oer David Gorlaeus.

## Bibliografy
* *De Hemelbouwer. Een biografie van Eise Eisinga*, útjouwerij Noordboek (2021); ISBN 9789056157890  

### Berneboeken
* *Het Hemelbouwertje*, útjouwerij Noordboek (2022); ISBN 9789056158514
* *De jonge filosoof*, útjouwerij Noordboek (2022); ISBN 9789056159368