open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arawakken

De **Arawakken** of **Arowakken** binne in kloft Yndiaanske folken dy't eartiids, op de ein fan de 15e iuw op de Antillen, yn it Amazônebekken, yn Floarida, en oan 'e foet fan 'e Andes wennen. De talen dy't se sprutsen, hearre ta de Arawakske taalfamylje.

De bekendste Awakske stamme wiene de Taïno, dy't op Hispanjoala, Porto Riko, en de eastlike útein fan Kuba libben (of *libje*, as we de Arawakken dy't harren tsjintwurdich de *Taino* neame, meitelle). De Arawakken dy't op de Bahama's libben, waarden de Lûkayanen neamd.

## Suriname
Likernôch fiiftûzen jier lyn teagen Arawakken dy't oan de rivier de Orinoko libben (Barrankos-kultuer) fan it westen út de Guyana's binnen, en ferdreaune de oarspronklike Yndiaanske befolking fan de kuststreek nei de savanne. Sy gongen op in soarte fan terpen by de kust lâns wenjen, en libben fan lânbou. Om-ende-by 1100 foelen de Kariben it gebiet yn en sa kaam in ein oan de terpekultuer fan de Arawakken. Sûnt dy tiid libben sy fan stikjes kostgrûn mear it binnenlân yn. 

Yn Suriname wennen ein 18e iuw sa'n sântichtûzen Arawakken. Tsjintwurdich libje der yn Suriname noch mar trijetûzen, en yn Nederlân om-ende-by 500. De Arawakken, dy't eartiids mei de Kariben de oarspronklike befolking fan Suriname wiene, binne yn distiid de lytste befolkingskloft yn Suriname. Sy neame harsels *Lokono* of *Lokonon*.

Yn 1986 rjochte de út Kasipora ôfkomstige Arawak Albert Sabajo de Sosjaal Kulturele Ferieniging *Ikyoshie* ('ljochtpuntsje) op. Yn 1989 waard in Arawaksk-Nederlânsk taalboek útjûn, yn 'de mande mei de Universiteit fan Amsterdam.

## Keppeling omt utens
* Side oer de âlde Taino kultuer yn Kuba
Opiumoarloggen

Tusken 1839 en 1860 waarden twa **opiumoarloggen** útfochten tusken Ingelân en Sina.

De Earste Opiumoarloch begûn yn 1839 en einige yn 1842. De reden foar de oarloch wie it slûkjen fan opium troch de Britten nei Sina dat miljoenen minsken, sels guons fan de hegerein, ferslaafd makke. Doe't de Sinezen dêrtsjin optrede woenen, seagen de Britten dat as in konflikt dat mei in kriich beslein wurde moast. Mar de feitlike reden lei djipper. De Sinezen hienen iuwenlang harren ekonomy sluten hâlden foar Jeropeeske hannelers en de Britten beskôgen dat as ûnakseptabel. 

De Twadde Opiumoarloch begûn yn 1856 en einige yn 1860. De reden dat de oarloch útbruts hie der mei te krijen dat de Sinezen it tige dreech fûnen om de ôfspraken, makke mei de Britten nei de earste kriich, nei te kommen en de Britten nije easken stelle woenen. Om dizze ûnwilligens fan de Sinezen foar altyd de kop yn de drukken, gong in kombinearre Britsk-Frânske troepemacht opnij yn de oanfal.
Makau

De **Spesjale Bestjoerlike Regio Makau fan de Folksrepublyk Sina**, meastentiids **Makau** of **Makao** (Portegeesk: *Macau* of *Macao*), is in lyts stêdseilân oan de súdlike kust fan de Folksrepublyk Sina. It leit 70 kilometer súdwestlik fan Hongkong en 145 kilometer fan Kanton. Makau bestiet út trije eilannen dy't mei brêgen en damen mei inoar ferbûn binne: it haadeilân Makau, it middelste eilân Taipa en it súdlikste eilân Koloane. Troch de Portegezen waard Makau yn 1557 stiften en is dêrmei de âldste Jeropeeske koloanje yn Sina. De Portegeeske regearing joech de soevereiniteit fan it gebiet oer oan de Folksrepublyk Sina yn 1999 en wurdt no bestjoerd as in spesjale bestjoerlike regio fan Sina. De memmetaal fan de ynwenners fan Makau is Kantoneesk.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Makau SAR
Bier

**Bier** is in licht alkoholyske en koalsoerhâldende drank makke mei wetter, fermintearre mout en plantaardige bestândielen, lykas krûden en hop, (of ekstrakten dêrfan) dy't tsjinje foar de smaak en/of de hâldberens fan it bier. Bier is ien fan de âldste alkoholyske dranken fan de wrâld en de meast konsumearre dêrfan, en op wetter en tee nei de populêrste drank.

Der bestean ferskate wizen om bier te meitsjen. De meast brûkte metoade yn Europa en Noard-Amearika is it yn wetter fermintearje litten (alkoholyske gêsting) fan de mout fan koarn mei in gêst fan it geslacht Saccharomyces. Yn dit proses wurde koalsoergas en alkohol foarme. Foar it gêstjen wurde hopbellen, de froulike blommen fan hop, meisean as smaakmakker en konservearmiddel.

## Fryslân
Bier wie oant yn de 18e iuw noch folksdrank, al kamen kofje, tee, jenever en brandewyn al op. Fryslân hie in soad ferneamde brouwerijen en biersoarten, *Dokkumer-* of *Maartebier*, *Knypster-* en *Biltbier*. Fierders waard it swiere *Grinzer bier* en *Dimter bier* noch nei 1800 mei skipsladingen ynfierd. Nei it Grinzer Bier (of *Klúnbier*) hiet in frachtskip fan Grins nei Ljouwert noch lang Klúnkof. Jûns waard ek waarm bier mei sjerp (of huning dronken, letter mei sûker) en in snjit brandewyn.

Al yn de 18e iuw ferfong de boerekofje it waarme bier. De lêste Fryske brouwers foar 1960 wienen Yde van der Meulen fan Ljouwert en Ivo Hansma fan Dokkum.

Anno 2023 binne der wer tsientallen aktive bierbrouwerijen yn Fryslân. Dat binne allegearre ambachtlike doarps-, steds- en mikrobrouwerijen. Guon fan dy brouwerijen binne feriene yn in kollektyf CRAFT.

## Taal
Byienkomsten dêr't bier skonken waard wienen:
* *Leedbier*, by begraffenissen
* *Pannebier*, by de bou fan in hûs
* *Flotbier*, as in skip fan steapel rûn
* *Hynstebier*, by ôfrekkenjen mei de hynstehâlder
* *Te bier gean*, feestfiere yn de herberch

## Sjoch ek
* List fan Fryske bierbrouwerijen
Aart van der Leeuw

**Aart van der Leeuw** (Delft, 23 juny 1876 – Foarburch, 17 april 1931) wie in Nederlânsk proazaskriuwer en dichter. 

Syn oeuvre waard net sa grut, mar syn roman *Ik en mijn speelman* út 1927 en *De kleine Rudolf* út 1930 wurde sjoen as klassikers fan de 20e-iuwske Nederlânske letterkunde. Wat de poëzy oanbelanget hat er him talein op it proazagedicht. Syn letterkundich ynsjoch feroare yngreven. Fan in fûleindich folger fan de Tachtigers, dêr't er benammen de stimmingskeunst fan bewûndere hie, waard syn skriuwen mear in foarmjouwing fan besonken gefoelens. It brocht him úteinlik by De Beweging fan Albert Verwey, wêryn't er benammen publisearje soe.

## Libben
Hy wie in soan fan Adriaan van der Leeuw, gruthanneler yn bûter, en Johanna Sophia Cornelia de Fremerij. Van der Leeuw folge it gymnasium yn Delft, dat er mei lijen en wereksamens yn 1898 wist te heljen. Doe gie er foar stúdzje Rjocht nei de Universiteit fan Amsterdam. De kar foar dy stúdzje hat er foaral makke fanwegen it maatskiplik foarútsjoch en om't it in betreklik koarte stúdzje wie. Nei in promoasje wurke er in skoftsje op it gemeente-argyf fan Delft, en doe as *chef de bureau* by de 'Libbensfersekeringsmaatskippij Dordrecht' (1903). Yn datselde jier boaske er op 1 oktober mei syn eardere skoalfreondinne Antonia Johanna Kipp. Sy krigen gjin bern.

Van der Leeuw mocht net oer it wurk by de Dordtske fersekeringsmaatskippij. De lange wurkdagen en in ferplichte jûnsstúdzje boekhâlden, lieten him net folle tiid en romte foar syn kreative driuw. Syn swakke sûnens joech er as motyf foar it ûntslach nimmen yn 1907. Troch it ferstjerren fan syn skoanâlden krige er yn beskieden erfenis, mar it wie krekt genôch om selsstannich troch de tiid te kommen. Dêrnei sette it pear har yn Foarburch ta wenjen, dêr't Aart him dwaande hâlde mei fioelespyljen en de skriuwerij. Yn 1928 waard him de Van der Hoogtpriis takend troch de Maatskippij fan de Nederlânske Letterkunde te Leien.

Van der Leeuw waard pleage troch wurdblinens, en in stadichoan tanimmende dôvens. Beide oandwanings hawwe harres dien ta de swierrichheden dy't er ûnderfûn by syn oplieding en wurk.

## Wurk
* *Sint Veit* (1908) 
* *Liederen en balladen* (1911) 
* *Kinderland* (1914) 
* *Herscheppingen* (1916) 
* *Sint-Veit en andere vertellingen* (1919) 
* *De mythe van een jeugd* (1921) 
* *Opvluchten* (1922) 
* *De gezegenden* (1923) 
* *Vluchtige begroetingen* (1925) 
* *De zwerftochten van Odysseus* (1926) 
* *Het aardsche paradijs* (1927) 
* *Ik en mijn speelman* (1927) 
* *De kleine Rudolf* (1930) 
* *De opdracht* (1930) 
* *Verspreid proza* neilitten troch Aart van der Leeuw (1932) 
* *Die van hun leven vertelden* (1934) 
* *Vertellingen* (1935) 
* *Monumenten van schoonheid en bezinning* (1947) 
* *Verzamelde gedichten* (1950) 
* *De briefwisseling tussen P.N. van Eyck en Aart van der Leeuw*, besoarge troch Piet Delen (1973)
Oersetting

In **oersetting** is it oersetten fan in wurd of tekst yn in oare taal as de oarspronklike.

Om goede oersettings meitsje te kinnen is mear nedich as kennis fan beide talen. Fan de boarnetaal moatte net allinnich de letterlike betsjutting, mar moate ek de nuânses, grapkes en wurdboarterijen begrepen wurde (sjoch it foarbyld hjirûnder). Yn de doeltaal moat ek in sadanige behearsking oanwêzich wêze dat de oersetter sûnder muoite wat op in grut oantal ferskillende wizen sizze kin. Eltse taal hat in eigen idioom, stylkonstruksjes dy't net ien op ien oer te setten binne. Ek mei de kultuer fan it lân fan de boarnetaal moat de oersetter einliks goed yn thús wêze. Foar ien dy't net twatalich grutbrocht is, is meastentiids net mooglik om folslein yn in taal te skriuwen dy't net de memmetaal is. 

In goede oersetting lit in tekst sjen dy't wat kontekst oangiet de bêste kar is, dy't it bêst oerienkomt mei de betsjutting yn de oarspronklike taal, en dêr't net oan te sjen is dat it in oersetting is. Meastentiids is der diskusje oer hoe letterlik oft oerset wurde moat. De doelgroep dêr't foar oerset wurde moat, spilet in grutte rol by de beslissingen dy't de oersetter nimme moat by it oersetten. Hjir spilet ek it medium in wichtige rol: by de ûndertiteling fan in bûtenlânsk programma moat útsein oersetten de sinnen meastentiids sterk bekoarte wurde. 

In technyske hantlieding moat meastentiids letterliker oerset wurde as in romantysk ferhaal. Ferskillen yn kultuer liede faak, of altyd ta begripen yn de oarspronklike taal dy't foar de doelgroep sûnder ekstra útlis net te folgjen binne, sokke ekstra útlis wurde *[[realia (oersette)|realia]]* neamd. De oersetter moat yn sokke gefallen kieze foar mear útlis, of foar it substituere fan in oar mar ferlykber begryp in de doeltaal. In manier fan oersetten dy't troch in protte as ideaal sjoen wurdt, is in tekst sa ôf te leverjen dat it foar de lêzer krekt sa liket dat de skriuwer yn de eigen taal fan lêzer skreaun hat. 

Berucht binne wurden dy't wat foarm oan giet in soad lykje op (meastentiids etymologyske besibbe) wurden yn de oare taal, mar in oare betsjutting hawwe. In foarbyld: it Fryske wurd 'dreech' hat in folslein oare betsjutting as it Nederlânske *droog*. 

## Foarbyld: idioom
* Ingelsk 
** *it's raining cats and dogs*
* Nederlânsk
** *het regent pijpenstelen*/ *het is hondenweer*)
* Frysk
** *it reint eidetinen*

## Sjoch ek
* Hiëronymus fan Stridon, skutspatroon fan oersetters
* Foarbyld fan in stikje literêre fertaling: [Earste sin út ''The Catcher in the rye'' fan [J.D. Salinger]].
Sid Castle

**Sidney Ernest Rowland 'Sid' Castle** (12 maart 1892, Basingstoke - * 1978) wie in Ingelsk profesjoneel fuotballer en lettere trainer.

As fuotballer kaam Castle út foar *Basingstoke Town*, *Thornycroft Athletic*, *Guildford United*, *Tottenham Hotspur*, *Charlton Athletic* en *Chelsea*. Nei Chelsea gie hy werom nei Guildford United, wêrnei hy stoppe mei profesjoneel fuotbal.

Hy waard trainer en wie ûnder oare yn twa perioades by SK It Hearrenfean aktyf, dat doe noch de namme FF It Hearrenfean hie. Yn syn earste perioade by dy klup, yn 1932, helle hy de doe 12-jierrige Abe Lenstra by de klup. Noch datselde jier gie hy ek wer fuort. Mar yn de perioade 1936-1938 wie hy op nij de trainer fan It Hearrenfean.
Akteur

In **akteur** of **aktrise** is immen dy’t in personaazje útbyldet yn in ferhaal of in rollespul.

In akteur kin syn wurk dwaan yn in toanielfoarstelling, in film, op telefyzje, as treningsakteur en tal fan oare saken. Ek kin it allinnich gean om de stim, bygelyks foar tekenteltsjes en reklames. Sûnt de lêste jierren wurde guon personaazjes ek yn fideospultsjes útbylde. Al dy ferskate saken freegje in eigen technyk yn it aktearwurk.

Der kin ûnderskied makke wurde yn it soart rolle dat ien spilet. Sa beskikke minsken as Sylvester Stallone en Arnold Schwarzenegger dúdlik oer oare kwaliteiten as bygelyks in Robin Williams of Dustin Hoffman. In bepaald slach akteur past mear yn in komeedzje, in oar yn in romantyske film en wer in oar yn in aksjefilm.

Foar it spyljen yn sjongspul en opera’s wurdt ek noch fan minsken easke dat se sjonge kinne. 

## Stúdzjes
Foar akteurs binne spesjale stúdzjes stifte. Sa is dêr in tonielskoalle yn ûnder oare Amsterdam en Utert, de *Akademy foar Drama* yn Eindhoven en de *Teaterskoalle* yn Amsterdam.

## Prizen
Foar akteurs binne tal fan prizen yn it libben roppen. Inkele fan dizze prizen binne:
*De Academy Award
*De Emmy Award
*It Gouden Kalf
*De Rembrandt Award

## Ferneamde Fryske akteurs en aktrises
*Peter Tuinman
*Steven de Jong
*Rense Westra
*Rients Gratama
*Joke Tjalsma
*Lianne Zandstra

----
Mazoovje

**Mazoovje** (Poalsk: *Mazowsze*) is in gebiet yn sintraal-Poalen, mei Warsjau as Haadstêd. De Poalske regearing makke fan Mazoovje yn 1999 offisjeel ien fan de sechtsjin woiwodskippen fan it lân, en tagelyk de grutste mei mear as 5 miljoen ynwenners.

## Skiednis
It gebiet dat tsjintwurdich Mazoovje hiet waard eartiids nei alle gedachten foar it earst ferovere troch hartoch Mieszko I yn de 10e iuw. Nei syn dea yn 1033 folge in machtsfakuüm, oant de Tsjechyske ynvaazje, doe't it gebiet selsstannich waard. 

Casimir I weroverde it yn 1039 mei help fan Russyske troepen, mar nei de dea fan hearsker Bolesław III yn 1138 foel it lân útinoar yn hartochdommen. Mazoovje kaam ûnder it bewâld fan de hartoggenfan de Piastendynasty, dy't nettsjinsteande besikingen fan Poalen it gebiet werom te oermasterjen, it gebiet yn hannen hâlden oant 1526. Nei de Poalske opdieling fan 1815 gong Mazoovje diel útmeitsje fan Poalen en sûnt 1831 fan it Russyske Ryk. Yn 1918 waard it wer by Poalen foege. 

De woiwodskip mei deselde namme beslacht om-ende-by itselde gebiet, en waard oprjochte yn 1999 na gearfoeging fan de eardere woiwodskippen Warsjau, Plock, Ciechanów, Ostroleka, Siedlce en Radom.
Steur fan Nijewier

De **Steur fan Nijewier** is de steur *(Acipenser sturio)* dy't earst yn de grêften fan Dokkum sjoen waard en op 7 septimber 1860 yn de opfeart fan Nijewier fongen waard. It bist hie him grif mei in boat skutte litten yn de Nijewierster Feart. Dat smelle wetter gie foarby Nijewier oer yn de Alde Peazens en waard drok befearn troch skûtsjes.

Begjin septimber 1860 gie yn de omkriten fan Nijewier praat oer in *ontzaggelijk groote visch* dy't yn de Peazens sjoen wêze soe. Op 5 septimber waard er yn de Nijwierster Opfeart sinjalearre. In keppel manlju besocht it bist de oare deis te fangen. Op tongerdei 6 septimber mislearre it trochdat kneppels en heafoarken net geskikt blieken. De oare deis, freed 7 septimber, middeis om ien oere krige men him te pakken. De Nijewierster Feart waard ôfsetten mei eiden en koalsiedsekken en it bist waard fan de iene kant nei de oare jage om him ôf te mêdzjen. Uteinlik slagge it Klaas de smid om him op de wâl te krijen.
It noch libbene bist waard woegen en metten. De lingte wie 2,60 m., de omfang 1,117 jellen en hy woech 80 *Nederlandsche ponden* (dat is yn it metrysk stelsel fan no 80 kg). De steur waard waard in skoft útstald yn in mei wetter folde pream sadat eltsenien him besjen koe. In pear dagen letter wie er dea.

It fleis, faaks ek de kaviaar, waard ferkocht oan begoedige Kollumers. De hûd waard drûge en opstoppe mei reid. Op it plak fan de kiuwen waard reade baai (reade tabak) stoppe.

It opstoppe bist hat oant 1974 op in pear skreagen yn de eardere trochreed fan Nijewier hongen, foar kafee 'De Steur' oer. Doe't de trochreed ôfbrutsen waard krige de fisk yn de santiger jierren in plakje yn doarpshûs 'Nij Sion'. It bist waard earst profesjoneel preparearre, de reiden stutsen der ommers oan alle kanten út. Nei de ferbou fan "Nij Sion" yn 2011 hie de fisk gjin fêst plak mear, mar 26 maart 2013 waard er nei it Natuerhistoarysk Museum Bruinenberg by Boarters- en Bistepark SanjesFertier ûnder De Westereen brocht, dêr't er foarearst in fêst plak hat.

De steur is in soarte fan symboal fan Nijewier wurden.
Trochreed

In **trochreed** wie in stalling by herbergen, faak lykrinnend mei de dyk, sadat se der maklik mei hynder en koets trochhinne komme koenen. 

De boeren of boargers dy't nei de merk of de merke west wiene, of oare reizgers, koene dêr hynder en reau stalle. It hynder waard der fuorre wylst de baas oanstiek.

De measte trochreden binne ôfbrutsen, oaren krigen in twadde libben as garaazje.
Aisopus

**Aisopos** of **Aesopus** of **Esopus** (±620 f.Kr. – 564 f.Kr.) wie in Grykske dichter fan fabels. De saneamde Aisopyske fabels wiene yn de âldheid al ferneamd en foarmen in ynspiraasjeboarne foar lettere skriuwers.

## Biografy
Aisopos' biografy is mar in bytsje fan bekend en der is striderij oer. Syn berteplak is ûnbekend, mar Aristoteles sei dat er fan Traasje kaam. Neffens Herodotos (*Hist.* 2, 134) wie Aisopos as slaaf yn tsjnst by Iapedon, op it eilân Samos, en dat er fermoarde wurden is. Herodotos beskôget dit ferhaal as bekend, want hy giet der fierder net op troch. Herakleidos Pontikos giet er noch wat neier op yn: Aisopos soe in gouden offerskeal stellen hawwe en dêrfoar straft wêze. Mar hy moat dan dochs frij man wurden wêze, want letter libbe er oan it Hof fan Kroesus, dêr't er Solon moete en iten hat oan de tafel fan Periander yn Korinte. Yn de regearperioade fan Peisistratus soe er Athene besocht hawwe en syn fabel *De kikkerts dy't in kening winsken* ferhelle hawwe. De bedoeling dêrfan binne ek wer ferskillend ferhalen fan yn omrin.

It falt wol op dat der faak Afrikaanske bisten optrede yn syn ferhaalsjes. Richard Lobban, in Ingelske professer Afrikaanske Stúdzjes, hat beargumintearre dat syn namme fan "Etioopjer" komme kin, in wurd dat de Griken brûkten foar eltsenien mei in donkere hûd út Afrika. Oare Ingelske gelearden sprekke dat wer tsjin. In soad histoarisy tinke tsjintwurdich oan Frygje yn Lyts Aazje as te bertegrûn fan Aesopus.

Guon gelearden twifelje sels oft Aisopos wol wier bestien hat. Neffens de Grykske tradysje moast elts literêr sjenre in al as net optochte - *euretes* of útfiner hawwe. Herodotos neamt Aisopos as sadanich oangeande de fabels. At er no al as net bestien hat, hy waard wurdearre en wie ferneamd yn it klassike Athene. Syn populêrens docht ûnder oaren bliken út it feit dat Aristofanes us faker as ien kear fernijt mei syn namme yn syn komedy (*Waspen* f. 1259; *De Frede* f. 139).

## Wurk

Oan Aisopos wurde mear as 350 fabels taskreaun. Sy binne yn it Gryksk en ferskille yn lingte. Oer de presise komôf fan de gedichten is men net wis. Der wurdt oannomd dat net alle fabels fan Grykske oarsprong binne. 

Guon Aisopische fabels, sa as *It imerke en de mieren* en *De raven en de foks* binne yn Nederlân, yn in wat oanpaste foarm, noch algemien bekend. Dit is te tankjen oan Phaedrus, Jean de la Fontaine en in ûnbekende midsiuwske Nederlânsktalige auteur dy't de bondel de Esopet skreau.

## Keppeling om utens
* The Fables of Aesop List fan Aesopus syn fabels]
Kaviaar

**Kaviaar**, ek wol it **swarte goud** neamd, bestiet út de ûnbefruchte aaikes fan de steur. Yn it Westen is kaviaar in delikatesse en dêrom djoer. Guon miene dat de namme komt fan it Perzyske wurd خاگ‌آور (*Khag-avar*). De earste kaviaariters wiene Perzjers dy't leauwen dat kaviaar har potinsje en úthâldingsfermogen ferbetterje soe. Njoggentich persint fan de kaviaar dy't op de merk brocht wurdt is fan Russyske of Iraanske komôf.

De wylde steur wurdt lykwols slim yn syn fuortbestean bedrige troch fersmoarging fan de Kaspyske See en de Wolga. Yn de 90er jierren wiene de Feriene Steaten en Kanada wichtige leveransiers fan kaviaar oan Jeropa. Dêr waard lykwols de steur ek seldsumer. Dêrom wurdt der ek eksperimintearre mei it kweken fan steur. Op ferskate plakken yn de wrâld, bygelyks yn Spanje, Frankryk, Urûguay, en Kalifornje. wurde kaviaarbuorkerijen opset. Men ûntwikkelt metoaden om de kût te heinen sûnder de fisk te deadzjen, mar net alle 'boeren' binne betûft yn dy (somtiden sjirurgyske) techniken, sadat noch in protte fisk sneuvelet. 

## Soarten kaviaar

* **Kaviaar fan steur** komt út de Kaspyske See
** De Belugakaviaar *([[Huso huso]])* (sulvereftige oant swarte kleur)
** De Osciëtrakaviaar *([[Acipenser gueldenstaedti]])* (swart oant grieneftich griis)
** De Sevrugakaviaar *([[Acipenser Stellatus]])* (donkergriis)
* **Kaviaar van steur** komt út de Sibearyske Amoer-rivier:
** De Kalugakaviaar *([[Huso dauricus]])*

Ek is der **imitaasjekaviaar**, dy't fan oare fisksoarten komt:
* lompfisk-kaviaar (read of swart, de kleure troch middel fan natuerlike kleuring.)
* wylde salm-kaviaar út Alaska (read fan kleur)
* forel-kaviaar (oranje fan kleur)
Dizze lêste soarten meie yn begjinsel net kaviaar hjitte.

**Sardynske kaviaar** is feitlik gjin kaviaar, mar de drûge en parste kût fan harder. Dizze spesjaliteit wurdt 'bottarga' neamd. Somtiden wurdt se ek makke fan de aaien fan de tonyn of swurdfisk.

## Beskerming
Foar de kaviaarhannel jilde strange kwota. om't de steur oars útstjerre soe. Der wurdt lykwols min op tasjoen, dat de steur yn de Kaspyske See wurdt slim bedrige.

## Keppelings om utens
* Cooking For Engineers: Caviar''
* ''Stolt Sea Farm''
* Sturgeon population in Hudson River - Steur komt werom yn de Hudson Rivier, seit in stúdzje.
* Kaspyske kaviaar bedrige

## Referinsjes
De Bosatlas van Fryslân

***De Bosatlas van Fryslân*** (*Fryske Bosatlas*) is in atlas oer de provinsje Fryslân. De atlas waard op 22 oktober 2009 útbrocht troch Noordhoff Utjouwers. De Bosatlas waard yn de earste moanne nei de presintaasje mear as tsientûzen kear ferkocht. De Fryske Bosatlas is de earste atlas dy’t oer ien provinsje fan Nederlân giet.

Neist topografyske ynformaasje oer Fryslân steane der oare saken yn dy’t nau besibbe binne mei de provinsje. Bygelyks sporten yn Fryslân, it leauwe, saken oer de Fryske taal en mannich histoarysk barren.

De atlas is oanfold mei foto’s fan de loftfotograaf Karel Tomeï.

## Ynformaasje
*  (2009). *De Bosatlas van Fryslân* - *Een ontdekkingsreis door Fryslân in kaarten en beelden.* Noordhoff Atlas Producties. ISBN 9789001779047

## Keppeling om utens
* Webstee fan Noordhoff oer de Bosatlas fan Fryslân
Blimp

In **blimp** is in slop loftskip. Yn tsjinstelling ta de stive seppelin hat in blimp gjin skelet. De foarm fan in blimp ûntstiet troch oerdruk fan it gas dêr't er mei fold is. Neist dit slappe type bestiet der ek in healstiif type, dat gjin folslein skelet hat, mar wol in stevige kyl ûnder in grut part fan de ûnderside fan de ballon, dêr't de gondel oan fêst sit. 

De term *blimp* komt wierskynlik fan Lt. A.D. Conningham fan de Britske Keninklike Marine yn 1915. 

## Trivia
*Captain Beefheart skreau in nûmer mei de titel *The Blimp*
Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest

**Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest** ("Piraten fan itKaribysk Gebiet: Deademanskiste") is in film út 2006 ûnder rezjy fan Gore Verbinski. It is it twadde part fan de *Pirates of the Caribbean*-searje. De film is útbrocht troch Walt Disney Pictures, en hat mear jild opbrocht as hokfoar oare fan harren films ek. Tagelyk mei it útbringen fan dizze film waard de oarspronklike *Pirates of the Caribbean*-attraksje yn Disneyworld oanpast, wêrby de Kaptein Jack Sparrow, haadfiguer fan 'e filmsearje, opnaam waard yn de attraksje. Fan de film is ek in fideospultsje makke.
Gouden Iuw

De **Gouden Iuw** wie in perioade yn de Nederlânske skiednis (rûchwei de 17e iuw) fan bloei yn hannel, wittenskip, keunst en militêre macht (fral op see), foaral yn de noardlike sân Feriene Provinsjes. Nederlân wie in wrâldmacht yn dy tiid.

De Fryske stêden hiene yn dy tiid in nauwe bân mei Hollânske stêden; dit hat de Fryske ekonomy in soad fertuten dien.
Folkert Bock

**Folkert Bock** (Dokkum, doopt 21 oktober 1632 - Ljouwert, 13 jannewaris 1696) wie in keunstskilder. Hy boaske yn Ljouwert yn 1682 en waard yn 1683 boarger fan Ljouwert. Hy is bekend wurden as skilder fan rutergefjochten en Italjaanse lânskippen. Wurk fan him hinget yn it Frysk Museum.
Harm de Boer

**Harmen (Harm) de Boer** (Wergea, 30 juny 1887 - Ljouwert, 20 maaie 1941) wie in ûnderwizer en politikus.

Nei de kweekskoalle hat De Boer ûnderwizer west yn Penjum, oant 1907, en yn Ljouwert fan 1907 oant 1918. Yn 1914 waard er sekretaris foar de SDAP foar it gewest Fryslân. De Boer wie warber foar de gehielûnthâlding en wie tusken 1930-1933 Twadde Keamerlid. 
Hy kaam yn de Keamer tsjin it sin fan it partijbestjoer dat de foarkar joech oan Koos Vorrink. Yn de Keamer wie er ûnder mear dwaande mei binnenskippers, lânbou, yndustry en it Frysk. Yn 1930 ynterpellearre er minister Paul Reymer oer de needtastân yn de binnenskipperij. Yn 1933 waard er wol troch de gewestlike fergadering op it earste plak fan de Fryske kandidatelist set, mar it partijbestjoer sette him op it twadde plak efter Pieter Hiemstra. Dêrnei waard er ek net nochris keazen.
Dêrnei, yn 1936, waard er wer gewestlik sekretaris en partijpropagandist SDAP foar it noarden. Hy wie boppedat fan 1939 ôf gemeenteriedslid en  wethâlder fan Ljouwert en lid fan de Fryske Steaten.

Harmen wie in soan fan feehâlder Tiemen Martens de Boer, dy't ien fan de oprjochters fan de SDAP-ôfdieling Wergea en ek provinsjaal politikus wie. 

Hy kaam te hôf yn Eagum.

## Keppeling om utens
* H. (Harm) de Boer, Parlemint & Polityk
*  De Boer yn it Biografysk portaal fan Nederlân
Magnus fan Trani

**Magnus fan Trani** wie ien de earste helte fan de 3e iuw biskop fan de Súditaljaanske havenstêd Trani. Hy stoar de marteldea en waard letter hillich ferkeare. Syn hjeldei is op 19 augustus. Hie is in mei-patroan fan de Friezetsjerke yn Rome. 

De sêge oar Magnus Forteman giet wierskynlik oer him.
Tatianus

**Tatianus** wie in iere Gryksk Kristlike skriuwer yn de (2e helte 2e iuw n.Kr.). Hy wie ôfkomstich út Mesopotaamje en kaam nei Rome, dêr't er learling waard fan Justinus de Marteler. Om-ende-by 172 kearde hy werom nei it Easten en waard geastlik lieder fan in tige strange sekte. Hy is bekend wurden as grut propagandist fan de enkrateia, in foarm fan rigoureuze assese.

Hy wie ûntwerper fan de *[[Diatessaron]]* ('út fjouwer gearstald'; skreaun tusken 170 en 180), in harmony fan de fjouwer evangelyen. Fan al syn oare wurk is allinnich de *Oratio ad Graecos* ('Rede ta de Griken') beware bleaun. Dat is in apologetysk skrift, dêr't de tiidleaze suverheid fan it kristendom yn ferhearlike wurdt en de heidenske kultuer fel kritiseare.
Otto de Boer

**Otto de Boer** (Wâldsein, 11 july 1797 - Ljouwert, 14 augustus 1856) wie in keunstskilder.

Hy wie de wichtichste learling fan Willem Bartel van der Kooi en learmaster fan Wytse de Haan, Jurjen de Jong (Harns) en Gosling Posthuma (Dokkum, 1800-1832). 

Hy makke yn 1823 in keunstreis nei Itaalje mei Gosling Posthuma. Nei syn weromkomst libbe er fan profane opdrachten en joech er tekenles. Lanlik hat syn namme net folle klank krigen. 

Syn wurk bestiet benammen út portretten en alterstikken. Wurk fan him hinget yn it Frysk Museum en yn roomske tsjerken. Syn alter stikken yn Reahûs en Wâldsein binne bekend.

## Kar út syn wurk

Otto de Boer - Portret van Houkje Overmeer.jpg|*Houkje Overmeer*
Otto de Boer - The resurrection of Christ from the grave.jpg|*De ferrizenis fan Kristus út it grêf*
Otto de Boer - Vader en zoon Vegilin van Claerbergen (ca. 1838).jpg|*Heit en soan Vegilin van Claerbergen* (om 1838)
Bok (pream)

In **bok** is in houten pream mei in platte boaiem en in lingte fan goed 12 meter. In bok waard brûkt yn de Fryske feanstreken foar ferfier fan turf of hea en troch boeren om guod mei te ferfieren.

Mei in bok wurdt as regel net syld. It fartúch wurdt fan de wâl ôf treaun mei in boom (trilkje). 
Yn De Knipe hat noch lang in werf foar bokken west. Der stiet as earebetoan noch in bok opsteld yn De Knipe oan de feart rjochting Bontebok.
Briedwoarst

In **briedwoarst** (Dútsk: *Bratwurst*) is in soarte woarst makke fan barge-, ko- of keallefleis. In briedwoarst is geskikt om yn in panne te brieden of op in barbecue te grillen.
By it brieden yn de panne wurdt in briedwoarst tichtskroeid yn bûter of oalje en dêrnei in kertierke bret. Foarôfgeand oan it bakken op de barbecue wurdt in briedwoarst earst heal gear bret.
Bok

*bok, in manlik bist fan de geiten en harteftigen
*bokken (*Caprinae*), in ûnderfamylje fan de holhoarnigen, dêr't ûnder oare de geit, it skiep en de gims ta hearre.
*Bokje, in fûgel út de famylje fan Scolopacidae (Strânrinners)
*bok (druktechnyk), in setbok, meubelstik dat brûkt wurdt by it meitsjen fan hânsetsel yn in setterij.
*bok (pream), in pream sûnder seil foar turf- en heaferfier
*bok (skipstype), in histoarysk type schip
*bok (turntoestel), in tastel by turnje
*bokbier, in spesjaalbier
*boken of bokken, de Japanske beneaming foar in houten oefenswurd
*bok, it gedielte fan in reau dê'r de menner op sit
*bok, in ûndersteuning dêr't swiere tastellen op setten wurde kinne foar bygelyks ûnderhâld
*driuwende bok, in hyskraan op in ponton, sjoch bok (skipstype)

## Persoanen
* Bart Jan Bok, in ta Amerikaan naturalisearre Nederlânske astronoom
* Johan Bok, in Frysk musikus
Sjoerd Evert Wendelaar Bonga

**Sjoerd Evert Wendelaar Bonga** (Dronryp, 24 jannewaris 1887 - Dokkum, 3 maart 1961) wie in Frysk ûnderwizer en fjildbiolooch. 

Hy wie earst ûnderwizer yn Driezum en waard haad fan de skoalle yn Dokkum fan 1920-1947. Jierrenlang wie er foarsitter fan it Kristlik Frysk Selskip fan de Underrjochtliga. As fjildbiolooch wie er meiwurker oan de Nieuwe Dokkumer Courant. Bonga publisearre as lokaalhistoarikus oer Dokkum en omkriten. Boppedat wie er mei-oprjochter fan de Dokkumer Aldheidkeamer. Nei syn ferstjerren waard de S.E. Wendelaar Bonga Stifting oprjochte om syn neilittenskip te behearen.

## Wurk
* *Frysk ûnderwiis eask fan moderne paedagogyk* (1911)
* *Folk neist folk* (1916)
* *Bûten út* (1916)
* *De foargonger: ynliedende tael- en lêslessen foar skoallebern út de hegere klassen (1927)
* *Hwet de forline 25 jier ús leard hat (1933)
* *De twatalige skoalle yn Fryslân*  (1933) 
* *Dêr't it glimket en suchtet* (1934)
* *Us tael: in rige lessen yn 'e Fryske tael foar de heechste klassen fen ús folksskoallen en foar private kursussen* (1938)
* *De Streek en Betterwird Oer Ealsum, âld en nij, Oer Eastrum, âld en nij* (1942)
* *Oer de Fryske folkskinst* (1946)
* *Ut it boargerlibben fan Dukkum om 1840 hinne* (1952)
* *Dokkum: by de kaerte fan J. Blaeu (1954)
* *Losse grepen út de skiednis fan Dokkum (1955)

## Keppeling om utens
* Syn foto by Tresoar
Autodyk

In **autodyk** of **autowei** is yn Nederlân in wei dêr’t allinnich fluch motorreau op ride meie. Deselde soarte dyk komt ek yn oare lannen foar, bygelyks yn Dútslân, Belgje, Ingelân, Noarwegen, Eastenryk, Switserlân, Frankryk en Sweden.

## Ferkearsregels

Op in autodyk mei net efterút riden wurde, net keare en ek net stilstean as dat net nedich is. Op in autodyk kinne jo te krijen hawwe mei tsjinlizzers en krusend ferkear.

Yn Nederlân leit de maksimumfaasje, of it moat wêze dat oars oanjûn wurdt, op 100 kilometer yn 'e oere bûten de beboude kom. Yn de beboude kom is dat 50 kilometer yn 'e oere. Yn Nederlân, en ek yn Belgje en Frankryk, is in autodyk meastal oanjûn as in N-dyk.

## Autodiken yn Fryslân
Yn Fryslân binne de neikommende provinsjale wegen autodiken:

De measte fan dy diken binne útfierd as inkelde rydbaan, dus mei twa rydstripen. In part fan de N356 fan Dokkum nei Nijegea (de Sintrale As), in part fan de N355 fan Ljouwert nei Hurdegaryp en in part fan de N381 fan it knooppunt Drachten nei Easterwâlde binne útfierd mei in dûbele rydbaan (2x2).

De Rykswei 31 is foar in part útfierd as autowei mei dûbele rydbaan fan Surch nei Mullum en fan Marsum nei it knooppunt Drachten.

## Keppeling om utens
*
Middenstanner

In **middenstanner**, ek wol **detailhanneler**, is immen dy’t fuort oan de konsumint leveret. Eartiids wie dêr in diploma foar nedich, it saneamde middenstânsdiploma. Dizze waard easke foar it lieding jaan oan bedriuwen dy’t ûnder de Fêstigingswet foelen. It binne yn alle gefallen lytse selsstannige ûndernimmers, dy’t in ienmanssaak liede. Om it ûnderskied mei gruttere bedriuwen of op gruttere skaal aktive bedriuwen te meitsjen wurdt der foar de term ek wol *lyts* setten, bygelyks yn *lytse middenstanner*.

It wurd komt noch út de tiid dat de maatskippij noch yn stannen, of sosjale klassen, ferdield wie. De middenstân wie dan de buorgerstân fan selsstannige ûndernimmers en ambachtslju. It wie de stân tusken de arbeiders en de kapitalisten.
Omropper (histoarysk)

In **omropper** wie in persoan dy't in stêden en doarpen saaklike meidielings "op 'e bel" die. De omropper hie in fêste rûte troch in stêd of doarp en luts de oandacht troch te beljen of mei it slaan op in bekken.

Dêrmei frege er omtinken foar meidielings fan de gemeenteried, in foarstelling yn it pleatslik kafee, oanbiedings fan in winkelman of fan in needslachting, ensafuorthinne.

De doarpsomropper wie oant yn de sechtiger jierren fan de 20e iuw warber as bringer fan it pleatslike nijs.
Catharina Geertruid Schrader

**Catharina Geertruid(a) Schrader** (Bentheim, septimber 1655 - Dokkum, 30 oktober 1746) wie in froedfou (ek wol: goedfrou) út Dokkum fan Dútske komôf. Ein 1670-er jierren ferhuze se mei har âlden nei Nederlân.

Frou Schrader har earste man wie de sjirurgyn Ernst Willem Cramer út Bentheim. Yn 1713 wertroude se mei de goudsmid en boargemaster fan Dokkum, Thomas Higt.

Foar har Dokkumer tiid hat se noch in pear jier goedfrou yn Hallum west.

Catharina Schrader die sekuer ferslach fan de befallings yn har praktyk fan 1696 oant 1745, mar jout ek tal fan feiten oer de maatskiplike posysje fan har klanten. Dit *Memory Boeck van de Vrouwens* is bewarre bleaun en is part fan de bibleteek fan de KNMG. It wurdt beskôge as in wichtich medysk-histoarysk dokumint. Yn totaal hat Schrader yn sa'n 4000 kreamen behelle west.

De Amerikaanske histoarikus Simon Schama behannelet Catharina Schrader en har deiboek wiidweidich yn syn boek *Overvloed en onbehagen* oer de Nederlânske Gouden Iuw

## Ferskaat
De roman 'Goedfrou foar it libben' (KFFB, 2008) fan Tineke de Jager-van der Zee, giet oer Catharina Schrader.
De roman waard ek oerset yn it Nederlânsk: *Catharina Schrader. Vroedvrouw tegen wil en dank*. Dokkum, Dokkumerdiep, 2010. ISBN 978-90-75412-13-0

## Literatuer
* , *Catharina Geertruyd Schraders. Investigatrice du caractère anatomique de la placenta praevia*, Janus 1 (1896-1897) 537-540.
* , ‘Catharina Geertruid Schraders 1655-1745, It Beaken 16 (1954) 192-196.
* , ‘It birop yn it Memorijboeck fan C.G. Schrader’, It Beaken 16 (1954) 192-196.
* , *The embarrassment of riches. An interpretation of Dutch culture in the Golden Age* (z.p. 1987) 529-535.
* , ‘Catharina Schrader (1656-1745). Een bijzondere vroedvrouw of vrouw van haar tijd?’, yn: Monique Stavenuiter, Karin Bijsterveld en Saskia Jansens red., *Lange levens, stille getuigen. Oudere vrouwen in het verleden* (Sutfen 1995) 105-117.
Albertus Samuel Carpentier Alting

**Albertus Samuel Carpentier Alting** (Purmerland, 30 desimber 1837 - De Haach, 4 augustus 1915) wie in Nederlânsk-herfoarme predikant en frijmitselder. Hy wie troud mei Elsje Zaalberg.

Nei syn stúdzje teology yn Leien stie Alting as predikant yn Colmschate (1862-1865), Dokkum, Hoarn (Noard-Hollân) (1882), ferskate plakken yn Nederlânsk-Ynje (1885-1905) en De Haach (1905-1915).

## Yn Dokkum
Dokkum wie syn gemeente fan 1865 oant 1882. Hy stie dêr bekend as modern predikant, mar ek as moedich en belutsen by syn gemeente. Sa gie er yn de golera-epidemy dy't op seker stuit hearske gewoan troch mei syn húsbesites. Yn 1868 wie er ien fan de mannen efter de gearkomsten fan moderne teologen út de noardlike provinsjes yn Ljouwert en yndirekt ek efter de oprjochting fan it Protestantebûn yn 1870.

Teffens wie er dêr de lêste rektor fan de Latynske skoalle, redakteur fan de krante *Oostergo*, stifter fan it blêd *De Nieuwe Richting in het leven. Bladen ter godsdienstige ontwikkeling* (1868-1871) en oprjochter fan de Dokkumer frijmitselerslôge.

## Yn Nederlânsk-Ynje
Alting stie as dûmny yn Padang (Sumatra, 1885-1890), Semarang (1895-1897), Batavia (1897-1905). Yn Batavia wie mei-oprjochter fan in HBS dy't bekend stie as 'CAS', ôfkoarting fan Carpentier Alting Stichting. Ferneamde âld-learlingen fan dy HBS binne ûnder oaren de skriuwsters Hella Haase en Aya Zikken.

Fan 1899 oant 1905 hie er ek de funksje fan Deputearre Grutmaster fan de Oarder fan Frijmitselers yn Nederlânsk-Ynje, in hege post dy't er werom yn Hollân ek besette oant syn dea.

## Yn Den Haach
Werom út Ynje waard Alting predikant foar de NPB (Nederlânske Protestantebûn). Nei syn emeritaat hat Alting koart siik west; hy is ferstoarn en kremearre yn De Haach. By routsjinst waard er foaral troch de frijmitselers huldige.
Albert Jan ten Brink

**Albert Jan ten Brink** (Appingedam, 30 jannewaris 1836 - De Haach, 22 oktober 1917) wie learaar, dichter, skriuwer, en publisist.

Ten Brink wie fan 1859 - 1862 gûverneur fan de famylje Van Harinxma yn Beetstersweach. Oer dy perioade skreau er de roman *Willem van Harpens leerjaren* (1871).Fan dat boek is hast de hiele printinge opkocht troch de Van Harinxma's: it kritisearre de aadlike famyljes en de doarpssfear fan Beetstersweach en omkriten. 

Ten Brink skreau oer ierdrykskundige ûnderwerpen, makke tal fan opstellen dy't yn tydskriften publisearre waarden, skreau blijspullen en in pear romans. Faaks wie syn fertaling fan Sofokles syn *[[Antigone]]* syn wichtichste wurk.
Simon Schama

**Simon Schama** (Londen, 13 febrewaris 1945) is in Britsk histoarikus.

Hy is in soan fan Arthur Osias en Gertrude Clare Steinberg. Hy studearre oan it Christ's College fan de Universiteit fan Cambridge dêr't er ek arbeide as assistint fan 1969 oant 1976. Doe ferfear er nei de Universiteit fan Oxford, nei it *Brasenose College* dêr't er dosint moderne skiednis waard. Yn 1980 gie er nei Harvard yn de Feriene Steaten. In koart skoft letter krige er in plak oan de *Columbia University*.

Schama hat him spesjalisearre yn Europeeske skiednis, ekologyske skiednis en keunstskiednis.

*Landscape and memory*, *A history of Britain* en *Power of Art* waard troch himsels bewurke ta  dokumintêrerigen foar de BBC.

## Nederlânske oersettings
* *Overvloed en onbehagen; de Nederlandse cultuur in de Gouden Eeuw*. Amsterdam: Contact, 1988.
* *Burgers; een kroniek van de Franse Revolutie*. Amsterdam: Contact, 1989.
* *Patriotten en bevrijders: revolutie in de Noordelijke Nederlanden, 1780-1813*. Amsterdam: Agon, 1989.
* *De ogen van Rembrandt*. Amsterdam / Antwerpen: Contact. 1999.
* *De kracht van kunst*. Amsterdam / Antwerpen: Contact, 2007.  ISBN 978-90-254-1966-0
* *De Amerikaanse toekomst, een geschiedenis*, 475 siden, Amsterdam / Antwerpen: Contact 2009. ISBN 978-90-254-2964-5
* *De geschiedenis van de Joden. Deel 1: De woorden vinden 1000 v.C.-1492*, 575 siden, Amsterdam: Atlas Contact, 2013, ISBN 978 90 254 3517 2 
* *Het gezicht van een wereldrijk; Groot-Brittannië in portretten*, Amsterdam: Atlas Contact, 2016,
* *De geschiedenis van de Joden. Deel 2: Erbij Horen 1492-1900*, 935 siden, Amsterdam: Atlas Contact, 2017, ISBN 978 90 450 2544 5

## Keppelings om utens
*Columbia side fan de fakulteit skiednis
*Columbia side fan de keunsthistoarje fakulteit
*"Free Fight", mei Schama, biedt "a new look at Britain, America, slavery and freedom during the Revolutionary War". *The Brian Lehrer Show*, 8 maaie 2006.
Faustina de Aldere

**Anja Galeria Faustina** (16 febrewaris ±100 – oktober/novimber 140) wie de frou fan de Romeinske keizer Antoninus Pius en hie fan ôf 138 oant har dea de titel 'Augusta' (keizerin). Sy is ek wol bekend as  Faustina Senior en Faustina Maior of Major.

## Skiednis
Oer it libben fan Faustina de Aldere is net folle bekend. Sa is har eksakte bertedatum (earne tusken 98 en 105) net bekend, lykas har houliksdatum mei Antoninus Pius en sels de datum fan har dea (om-ende-by 140-141) is ûnbekend. Har heit wie konsul Markus Annius Ferus fan Rome.

Wol bekend is dat Faustina in gelokkich houlik hie mei Antoninus en dat sy tegearre fjouwer berne krigen, dy't allegear berne waarden noch foardat Antoninus keizer waard. Mar ien fan dizze bern soe har oerlibje, nammentlik harren dochter Faustina (Faustina de Jongere), dy letter de frou wurde soe fan keizer Markus Aurelius, de adoptyfsoan en opfolger fan har heit. 

Fierders is bekend dat Faustina in fleurich libben libbe en net bjuster trou wie oan har man Antonius. Nei alle gedachten hat de keizer, dy't bekend stie as in sober en tawijd man, as  reaksje op it gedrach fan syn frou, ien fan har slavinnen, Galeria Lysistrate, as byfrou nommen. Dat wie miskien wol Antoninus syn ienige swakte yn syn fierders treftich libben. Antoninus hat nea fan Faustina skiede wollen en hat har nei har dea hillich ferklearje litten. Ek hat er in grut tal munten mei har byltenis slaan litten en de tekst DIVA AVG(VSTA) FAVSTINA (hillige keizerinne Faustina).
Ian Kershaw

Sir **Ian Kershaw** (Oldham, 29 april 1943) is in Ingelsk heechlearaar moderne skiednis oan de Universiteit fan Sheffield en jildt as ien fan de meast promininte ûndersikers fan Nazi-Dútslân. Hy waard foaral bekend troch syn biografyen fan Adolf Hitler en de striderij dêroer.

## Publisearre wurk
** Bolton Priory Rentals and Ministers; Accounts, 1473–1539*, (ed.) (Leeds, 1969)
**Bolton Priory. The Economy of a Northern Monastery*, (Oxford, 1973).
*"The Persecution of the Jews and German Popular Opinion in the Third Reich" siden 261-289 út *Yearbook of the Leo Baeck Institute*, Volume 26, 1981. 
**Popular Opinion and Political Dissent in the Third Reich. Bavaria, 1933–45*, (Oxford, 1983, rev. 2002), ISBN 0198219229
**The Nazi Dictatorship. Problems and Perspectives of Interpretation*, (Londen, 1985, 4e ed., 2000) ISBN 0-340-76028-1
**The 'Hitler Myth'. Image and Reality in the Third Reich* (Oxford, 1987, rev. 2001). ISBN 0-19-280206-2
**Weimar. Why did German Democracy Fail?*, (ed.) (Londen, 1990) ISBN 0-312-04470-4
**Hitler: A Profile in Power*, (Londen, 1991, rev. 2001)
*"'Improvised genocide?' The Emergence of the 'Final Solution' in the 'Wargenthau" siden 51–78 from *Transactions of the Royal Historical Society*,  Volume 2 desimber 1992.
*"Working Towards the Führer: Reflections on the Nature of the Hitler Dictatorship" siden 103-118 út *Contemporary European History*, Volume 2, Issue #2, 1993; werprinte op siden 231-252 fan *The Third Reich* edited by Christian Leitz, Londen: Blackwill, 1999, ISBN 0631207007.
**Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison*, (ed. mei Moshe Lewin) (Cambridge, 1997) ISBN 0-521-56521-9
**Hitler 1889–1936: Hubris*, (Londen, 1998) ISBN 0-393-32035-9
**Hitler 1936–1945: Nemesis*, (Londen, 2000) ISBN 0-393-32252-1
**The Bolton Priory Compotus 1286-1325* (ed. mei David Smith) (Londen, 2001)
**Making Friends with Hitler: Lord Londonderry and the British Road to War*, (Londen, 2004) ISBN 0-7139-9717-6
*“Europe's Second Thirty Years War” siden 10–17 fan *History Today*, Volume 55, Issue # 9 septimber 2005
**Fateful Choices: Ten Decisions That Changed the World, 1940-1941* (London, 2007) ISBN 1-5942-0123-4
**Hitler, The Germans, and the Final Solution* (Yale, 2008) ISBN 0-3001-2427-9
**Hitler* (one-volume abridgment of *Hitler 1889–1936* en *Hitler 1936–1945*; Londen, 2008) ISBN 1846140692
**Luck of the Devil The Story of Operation Valkyrie*, (Londen: Penguin Books, 2009), ISBN 0141040068

## Keppelings om utens
Oer Kershaw
*Ian Kershaw's webstee by de Universiteit fan Sheffield
*De wei nei ferneatiging, Richard Gott oer ''Hitler: Nemesis''
*Sir Ian Kershaw: Hitler ûntleed
*Review of Hitler, 1889–1936: Hubris
*[The Germans Are Coming, [Haaretz]]
*Review of Fateful Choices troch Gerhard Weinberg. 
Kershaw yn fraachpetearen
*Interview mei Ian Kershaw op de Penguin webside
*Ian Kershaw ynterviewd yn Vision
*Ynterview mei Ian Kershaw
*Ynterview mei Kershaw 
*Ynterview mei Ian Kershaw
Troch Kershaw
*Beware the Moral High Ground
*Review of Hitler's Library
Breedyk

De **Breedyk** is in ferkearswei, in saneamde planwei, tusken Stiens en Ljouwert. It wie eartiids de Middelseedyk fan Eastergoa en waard yn de 10e iuw oanlein. De Breedyk waard in binnendyk troch ynpolderingen fan de Middelsee yn de 13e en 14e iuw. De dyk moast doe it nijlân beskermje tsjin oerstreamings.
Bras

In **bras** is in sulveren of yn sulver sittend frouljusark (mes, skjirre, nillekoker, spjeldekessentsje en soks) oan in sulveren gurl of oan in sulveren keatling hingjend fan de rokkebân. It wurdt ek sydsulver of "chatelaine" neamd. 

De namme sydsulver gie letter oer op de frou sels: in boer mei syn 'sydsulver'. In bras wie eartiids in kado fan in heit oan syn takomstige skoandochter.
Brol

De **Brol** is in dûbele brêge mei plein yn de stêd Ljouwert. 

De Brol bestie al yn 1400 en wie lang in merkplak foar griente, bûter en tsiis. Hjir stie begjin 16e iuw it skafot en, earst oan de noardside, lettertusken 1615-1617 oan de eastside de braak (oant 1685). Oan de súdkant siet oant 1684 in bierdragerswachthúske  by de Boerkade oan De Kelders. Der wienen yn Fryslân ek brollen yn Frjentsjer, Hallum, Ferwert, grûnen (bou of lânbou) dy't net yn gebrûk binne, Easthim, Hitsum en Easterlittens. It sille eartiids 'lege, sompige plakken' en letter 'pleinen' west hawwe.
Gelimer

**Gelimer** (480-553) wie de lêste kening fan de Fandalen en de Alanen, in Germaansk folk dy't yn it tiidrek fan de Grutte Folkeferfarren yn Noard-Afrika in keninkryk stifte hat. Hy regearde fan 530 oant 534 nei Kristus.

## Skiednis
Gelimer wie de soan fan Geilarit, pakesizzer fan Gento en oerpakesizzer fan de Fandalenkening Geiserik (regearde fan 428 oant 477). Yn 530 skode hy syn neef kening Hilderik, dy't pro-Romeinsk wie, oan de kant en grypte de macht. De East-Romeinske keizer Justinianus I, dy't dreamde fan it werom feroverjen fan it ferlern giene West-Romeinske Ryk, seach yn dizze died oanlieding om yn 533 in strafekspedysje ûnder lieding fan syn generaal Belisarius te stjoeren.

Dat leger bestie út 18.000 soldaten (10.000 man fuotfolk en 5000 man ruterij) en noch wat helptroepen. De Romeinen kamen yn Caput Vada oan wâl en marsjearden lâns de kustlyn nei Kartago. Gelimer, dy't krekt dêrfoar troepen mei syn broer Tata útstjoerd hie om in opstân op Sardynje te stopjen, wie troch dizze ynvaazje folslein ferrast. Yn twa fjildslaggen (slach by Ad decimum en slach by Trikameron) waard it leger fan de Fandalen ferslein en ûnskealik makke. Kening Gelimer waard finzen nommen en it Fandaalske Ryk hâlde op te bestean.

Belisarius kearde nei dizze oerwinning werom nei Konstantinopel mei Fandaalske finzenen en foar him waard in triomfantlike rûntocht hâlden. De finzen nommen Gelimer waard ferbannen nei Galaatsje en 2000 fan syn krigers soenen opnomd wurde by it Byzantynske leger.

## Keppeling om utens
*  Gelimer op Medieval Lands 

## Literatuer
* Hermann Schreiber, *De Vandalen, Zegetocht en ondergang van een Germaans volk*, Amsterdam, 1979.
Anthonie Johannes Wolters

**Anthonie Johannes Wolters** (Rhenen, 11 april 1854 - Dokkum, 31 july 1916) wie in organist, dirigint, komponist en muzykpedagooch.

Wolters wie in foaropman yn it Dokkumer muzyklibben. Hy joech konserten mei de skutterijmuzyk yn Dokkum en omkriten. Syn potpourri fan Fryske lieten waard in soad spile. Hy joech ek oargelkonserten.

## Wurk
* *Frysk griemmank, opus 35, foar harmony- en fanfarekorps*; yn 1911 ferskynde in bewurking foar piano
* *Koarwurken*