open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joachim van den Hove

**Joachim van den Hove** (Antwerpen, 1567 – De Haach, 1620) wie in komponist en lútist yn de Spaanske Nederlannen. Hy skreau wurken foar lút solo en foar lút en sang. Ek makke er in soad bewurkingen (yntavolearingen) foar lút fan Italiaanske, Frânske en Ingelske fokale en ynstrumintale muzyk, en fan Nederlânske en Flaamske folksmuzyk.

## Biografy
Van den Hove waard berne yn Antwerpen, yn it hartochdom Brabân yn de Spaanske Nederlannen. Syn heit, Peeter van den Hove, wie dêr in respektearre muzikant. It gesin Van den Hove flechte nei de Fal fan Antwerpen (1585) nei Hollân. De soannen Joachim en Hercules soene beiden lútist yn Leien wurde. Mooglik krigen se les fan de Antwerpse lútspiler Emanuel Adriaenssen. Joachim van den Hove troude yn 1594 mei Anna Rodius (oarspronklik *de Roy*) fan Utert.  Se krigen in ûnbekend oantal bern.

Van den Hove wenne in grut part fan syn libben yn Leien. Hy wie dêr lútist en joech der ek les. Syn bekendste learlingen wiene de jonge Maurits fan Oranje en Frederik Hendrik fan Oranje. Ynearsten wie er suksesfol yn de muzyk en giene de saken goed, mar fan 1610 ôf rûnen syn skulden op. Foardat syn Leidske went yn 1618 iepenbier feild waard, flechte er yn 1616 nei De Haach om syn skuldeaskers te ûntrinnen. Dêr brocht er syn lêste jierren yn earmoed troch. 

Van den Hove stoar yn 1620.

## Trivia
De Nederlânske progressive rockgroep Focus brûkte motiven út Van den Hove syn *Delitiae Musicae* yn it yntro mei deselde namme fan harren album *Hamburger Concerto* út 1974.

## Wurken
Publisearre wurk:
* *Florida* (Utert, 1601)
* *Delitiae Musicae* (Utert, 1612)
* *Praeludia testudinis* (Leien, 1616)
Ministearje fan Klimaat en Griene Groei

It **ministearje fan Klimaat en Griene Groei** (KGG) is in Nederlânsk ministearje. It ministearje hâldt him dwaande mei alle taken oangeande it klimaat. De minister is Sophie Hermans (VVD).

It ministerie waard op 2 july 2024 oprjochte, by it oantreden fan it kabinet-Schoof. Yn de foargeande kabinetten hearde it beliedsmêd by Ekonomyske Saken en Klimaat. By it oprjochtsjen fan dat ministearje waard it ministearje wer omneamd nei Economyske Saken.

## Taken
It ministearje fan Klimaat en Griene Groei is ferantwurdlik foar it Nederlânske enerzjy- en klimaatbelied. De minister hat de folgjende taken:

* Koördinaasje klimaatbelied
* Nederlânske Emisjeautoriteit
* It ferduorsumjen yndustry
* Enerzjybelied
* Klimaatfûns
* Steatstaforsjoch op de Minen
* Mynbou
* Untmanteling Grinslânfjild
* Beliedsdielnimmings
* Wittenskiplike klimaat
Sophie Hermans

**Sophia Theodora Monique (Sophie) Hermans** (Nimwegen, 1 maaie 1981) is in Nederlânsk politika. Hja is de dochter fan de Fryske âld-kommissaris fan de keninginne Loek Hermans. Sûnt 2 july 2024 is se minister fan Klimaat en Griene Groei en twadde fise-premier yn it kabinet-Schoof. Sûnt 23 maart 2017 wie se lid fan de Twadde Keamer út namme fan de Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy (VVD). Fan 11 jannewaris 2022 oant 6 desimber 2023 wie se dêr fraksjefoarsitter.

## Biografy
### Jonkheid en opleiding
Hermans waard yn Nimwegen berne as dochter fan Loek Hermans en Edith Hermans-van Dijk, mar brocht har jonge jierren troch yn Fryslân. Hja gie nei it tariedend wittenskiplip ûnderwiis op it Drachtster Lyseum. Hja studearre fan 2000 oant en mei 2006 politikology oan de Universiteit fan Amsterdam dêr't se har master yn bestjoerskunde helle. Dêrnei folge se postdoktorale fakken oan de San Francisco State University (Ynternasjonale relaasjes en ekonomy) en oan de London Business School (lieding jaan). 

### Karriêre
Hja sette útein mei har earste baan by organisaasjeadvysburo Andersson Elffers Felix. Fan novimber 2012 ôf wie se polityk adviseur fan de minister foar Wenjen en Rykstsjinst, Stef Blok. Yn jannewaris 2015 waard se polityk adviseur fan minister-presidint Mark Rutte. Foar de Twadde Keamerferkiezings 2017 stie se op it sechtjinde plak op de VVD-kandidatelist. As Keamerlid wie se yn har earste perioade wurdfierder foar it soarch- en jongereinbelied. Op 1 july 2020 waard se beneamd ta fisefraksjefoarsitter fan de VVD-fraksje. Foar de Twadde Keamerferkiezings 2021 stie se op it tredde plek op de VVD-kandidatelist. Nei dy ferkiezings wie se by de kabinetsformaasje waarnimmend fraksjefoarsitter, omreden gadingmakkker Mark Rutte tagelyk premier wie. Yn dy kabinetsformaasje wie se ek ûnderhanneler. Nei it beëdigjen fan it kabinet-Rutte IV waard se op 11 jannewaris 2022 keazen ta fraksjefoarsitter fan de VVD. Fan 16 september 2021 oant 6 desimber 2023 wie se tagelyk foarsitter fan de Kommisje foar de Inljochtinge- en Feiligenstsjinsten. Op 6 desimber 2023 hat se har fraksjefoarsitterskip oerdroegen oan Dilan Yeşilgöz, de gadingmakker fan de VVD by de Twadde Keamerferkiezings 2023.

Op it VVD-maitiidskongres fan 11 juny 2022 bestride se dat se har posysje as VVD-fraksjefoarsitter yn 'e Twadde Kamer te tankjen hie oan har heit, de promininte VVD-politikus Loek Hermans, of oan har eardere baan as polityk assistinte fan Rutte.

#### Ministerskip
Op 2 juli 2024 waard Hermans beneamd ta minister fan Klimaat en Griene Groei en twadde fise-premier yn it kabinet-Schoof. It ministarje fan Klimaat en Griene Groei waard by it oantreden fan dat kabinet oprjochte as selstannich ministearje, earder waard klimaat ûnderbrocht by Ekonomyske Saken.

## Persoanlik
Sophie Hermans is de dochter fan âld-VVD-politikus en Fryske kommissaris fan de keninginne Loek Hermans. Hja hat in broer en in jongere suster, Caroliene Hermans, dy't har yn maart 2017 opfolge as polityk assistinte fan premier Mark Rutte.

Hermans mei graach oan hockey dwaan.
Otsûn

**Otsûn** (Armeensk: Օձուն) is in doarp yn it noarden fan Armeenje. De stêd leit yn 'e provinsje Lori.

It doarp leit op in heech plato op'e linkerigge fan'e rivier de Debed. Otsûns bebouwing leit ferspraat en wurdt omjûn troch fruitbeammen en fruchtbere fjilden. It doarp krijt syn drinkwetter fan in boarne dy't 17 oant 18 kilometer fierderop leit.

Tige bekend is de tsjerke fan Otsûn, dy't yn 'e 5e oant 7e iuw boud waard.


Odzun church after restauration, summer of 2021.jpg
Հոռոմայրի Սբ. Նշան` վերին հուշարձանախումբ 03.jpg
Հոռոմայր ստորին 05.09.2021 04.jpg
Artasjat

**Artasjat** (Armeensk: Արտաշատ) is it haadplak fan 'e Armeenske provinsje Ararat. 

Artasjat leit goed 20 km súd fan 'e haadstêd Jerevan. De stêd is belangryk as hannelssintrum foar de agraryske omkriten op 'e Araratflakte. De namme fan 'e yn 1828 stifte stêd is ôflaat fan 'e antike haadstêd Artaxata, wêrfan't de ruïnes acht km súdlik by it kleaster Chor Virap lizze.
Lûsarat

**Lûsarat** (Armeensk: Լուսառատ) is in doarp yn 'e gemeente Vedi fan 'e provinsje Ararat yn Armeenje. It doarp grinzget oan 'e Armeensk-Turkske grins.  

## Namme
Oant 1968 wie de namme fan it doarp Chor Virap.

## Monuminten

By it doarp stiet in monumint fan in Armeenske fedaji (Ֆէտայի) út it begjin fan 'e 20e iuw, in wapene strider dy't as reaksje op 'e massamoarden op Armeenjers en de plonderingen fan Armeenske doarpen troch Koerdyske stammen frijwillich it gebiet tsjin frjemde krêften ferdigene.

Ferneamd is it monumintale Chor Virap-kleaster.
Goght

**Goght** (Armeensk: Գողթ; earder Goghot) is in doarp yn 'e Armeenske provinsje Kotajk. It doarp leit op 'e rjochter igge fan 'e bopperin fan 'e Azat. Yn 13e-iuwske manuskripten wurdt it doarp Goghot neamd. 

De bewenners libje fral fan 'e lânbou, fruittylt en it hâlden fan fee.

## It besjen wurdich
Goght leit net fier fan Garni (bekend fan 'e timpel fan Garni) en oan 'e wei nei it Geghard-kleaster. 

It doarp hat in lytse ruïnetsjerke út de 17e of 18e iuw. Oan 'e bûtenmuorren fan 'e tsjerke en by it alter binne in pear karakteristike Armeenske krússtiennen te sjen. 

Goght sjocht út op in grutte kleau en oan 'e oare kant dêrfan leit it 11e- oant 13e-iuwske kleaster Havûts Tar (Alderheljenkleaster).
Azat

De **Azat** (Armeensk: Ազատ) is in rivier yn 'e Armeenske provinsjes Kotajk en Ararat. 

De boarne fan 'e rivier is op 'e westlike helling fan it Geghamaberchtme en streamt dan yn súdwestlike rjochting. De bopperin fan 'e 55 km lange rivier heart by it UNESCO-wrâlderfgoed 'It Kleaster fan Geghard en de Boppe-Azatdelling'. 

De rivier streamt troch Garni en it Chosrovreservaat. Dêrnei is der in daam foar enerzjyproduksje en it bewetterjen fan it lân. Lang om let mûnet de rivier yn 'e Araks (of Aras) út. 

De rivier ûntwetteret in gebiet fan 572 km². De trochsneed ôfwettering bedraacht 4,88 m³/s.

## Ofbylden

Garni. Mountains. - panoramio.jpg|By Garni.
Bridge on Azat river, Garni, Kotayk region (2).jpg|11e-iuwske brêge by Garni.
Ազատի ջրամբար.JPG|Opslachmar.
Gosj

**Gosj** (Armeensk: Գոշ) is in doarp yn 'e gemeente Dilidzjan fan 'e Armeenske provinsje Tavûsj.

It doarp is ferneamd nei Mkhitar Gosj (1130-1213), dy't in earder kleaster yn 'e 12e en 13e iuw werboude, dat by in ierdskodding yn 1188 ferneatige waard. It nij boude kleaster waard letter Gosjavank neamd. Dat kleaster stiet wat ôfsidich fan 'e belangrykste dyk troch it doarp. 

Op 'e heuvel west fan it kleaster stiet de Sint-Joariskapel, dat as de grêfkapel foar Mkhitar Gosj tsjinne. Tichteby binne ek de resten fan wat it hûs fan Mkhitar west hawwe soe. De stiennen fûneminten en legere muorredielen binne dêrfan noch oerbleaun.

## Ofbylden

Gosh Saint Gevorg church, ՎԱՍ 02.jpg|Sint-Joariskapel.
Armenia - Callens.jpg|Gosjavank.
Goshavank September 2017.jpg|Byld Mkhitar Gosj.
Earrebarren

**Earrebarren** foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje eibertfûgels (*Ciconiidae*) yn it skift eiberteftigen (*Ciconiiformes*).

It skaai Ciconia (de "echte" earrebarren) bestiet út acht libbene soarten dy't oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat binne. De fûgels steane bekend om harren grutte ôfmjittings, lange poaten en snaffels, en harren fermogen om grutte ôfstannen te fleanen by de trek.

Alle soarten hawwe in kombinaasje fan swarte en wite fearren. De poaten en snaffels binne opfallend kleure yn tinten read, oranje, griis of swart. Oars as reagers fleane earrebarren altyd mei de nekke rjocht foarút útstutsen.

Earrebarren binne fleisiters dy't harren dieet oanpasse oan wat der beskikber is: fan ynsekten, wjirms en kikkerts oant lytse sûchdieren, hagedissen en fisken. In protte soarten briede graach yn 'e buert fan minsken op gebouwen of yn hege beammen, mar der binne ek skrutene soarten, dy't de djipte fan 'e bosken opsykje.
Haghpat

**Haghpat** (Armeensk: Հաղպատ) is in doarp yn 'e Armeenske provinsje Lori. It doarp leit tichteby de stêd Alaverdi en de grins mei Georgje.

It doarp is bekend fanwegen it kleaster Haghpat, in midsiuwsk kleasterkompleks dat yn 'e 10e iuw stifte waard. It kleaster stiet mei it tichtebylizzende kleaster fan Sanahin op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO.   

## Geografy
It doarp leit op in plato, in grut flak gebiet dat troch djippe en steile kleauwen trochsnien wurdt fan rivieren. Dêrûnder is ek de rivier de Debed.
Sanahin

**Sanahin** (Armeensk: Սանահին) is in stedsdiel fan 'e Armeenske stêd Alaverdi yn 'e provinsje Lori. Earder wie it in apart doarp. It plak is bekend fanwegen it Sanahin-kleaster dat yn 'e 10e iuw stifte waard en mei it Haghpat-kleaster op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO stiet.  

## Ferneamde ynwenners
Sanahin wie it berteplak fan de bruorren Anastas en Artjom Mikojan. Artjom wie in ferneamde fleantúchûntwerper en mei-oprjochter fan it Mikojan-Goerevitsj (MiG) ûntwerpburo tegearre mei Michael Goerevitsj. Anastas wie in Sovjetsteatsman en lang sittend lid fan it Politburo, bekend om syn rol yn de Sovjet itensyndustry, de-stalinisaasje en ynternasjonale diplomasy, benammen by de Kubaanske Raketkrisis.  Njonken it Sanahin-kleaster, gean in soad besikers ek nei it Bruorren Mikojan Museum, dat yn it wurk holden wurdt troch famyljeleden fan de famylje Mikojan.
T.W. Wood

**T.W. Wood** (berne as **Thomas Wood**, Londen, simmer 1839 - dêre, om 1910 hinne) wie in Ingelske soölogyske yllustrator dy't ferantwurdlik wie foar de sekuere tekeningen yn wichtige njoggentjinde-iuwske natuerhistoaryske wurken, wêrûnder Charles Darwin syn *The Descent of Man* en Wallace's *The Malay Archipelago*. Hy bestudearre it baltsgedrach fan fazanten, observearre se sekuer en publisearre de earste beskriuwing fan de Argusfazant (*Argusianus argus*). Hy yllustrearre in soad boeken, faak oer fûgels mar ek oer nachtflinters en sûchdieren.

## Galery
In priuwke fan syn wurk.

File:Descent of Man - Burt 1874 - Fig 39.png|In prêrjehin, tekene troch Wood foar de twadde edysje fan Darwin syn boek *The Descent of Man*. (1874)
File:EB9 Harte-beest.jpg|Hartebeest
File:Expression of the Emotions Figure 18.png|Ut Charles Darwin's *The Expression of the Emotions in Man and Animals*. Fig. 18.— 'Sjimpansee teloarsteld en segrinich. Nei it libben tekene troch Mr. Wood.'
File:Profitable poultry keeping (1884) (14804425993).jpg|*Light Brahmas*, út *Profitable poultry keeping*	


## Wurken mei yllustraasjes fan Wood

* Wood, John George, illustrated by W. S. Coleman, E. Smith, T. W. Wood (1864), *Our Garden Friends and Foes*. Routledge, Warne, and Routledge.
* Wallace, Alfred Russel (1869), *The Malay Archipelago*.
* John George Wood, illustrated by W. S. Coleman, E. Smith, T. W. Wood (1870), *The Common Moths of England*. George Routledge and Sons.
* Wood, T. W. (1871), *Curiosities of Ornithology*. Groombridge.
* Darwin, Charles (2nd edition, 1874), *The Descent of Man*.
* Beeton, Samuel Orchart. Illustrated by Harrison Weir, T. W. Wood and others (1871), *Beeton's Dictionary of Natural History a Compendious Cyclopaedia of the Animal Kingdom Containing Upwards of Two Thousand Complete and Distinct Articles*. Ward, Lock & Tyler.
* Darwin, Charles (1872), *The Expression of the Emotions in Man and Animals*. John Murray.
* Weir, Harrison William; T. W. Wood (1872), *Wild Animals in Freedom and Captivity*. Ward, Lock, and Tyler.
* Tegetmeier, William Bernhardt (1873), *Pheasants for Coverts and Aviaries*. Horace Cox. (2nd edition appeared in 1881)
* Wood, John George, illustrated by W. S. Coleman, H. Weir, T. W. Wood, Joseph Wolf, Johann Baptist Zwecker (1875), *The Illustrated Natural History: Birds*. George Routledge and Sons.
* Wood, John George; Edward Alfred Smith; T. W. Wood (1875), *Common British Beetles*. George Routledge and Sons.
* Edward Blyth (1881), *The Natural History of the Cranes*. Horace Cox.
* Robert Armitage Sterndale (1885), *Natural History of the Mammalia of India and Ceylon*. Thacker, Spink, and Co.
* Taylor, J. E. (1889), *The Playtime Naturalist*. Chatto and Windus.
* Tegetmeier, William Bernhardt (1904), *Pheasants their natural history and practical management*. Horace Cox.
* Frank Finn, with colour plates by unknown artists, black and white drawings by T. W. Wood (1911), *Talks About Birds*. A&C Black.

## Keppelingen om utens
* Wurk fan Wood. Projekt Gutenberg
Koertan

**Koertan** (Armeensk: Կուրթան) is in doarp yn 'e Armeenske provinsje Lori.

## Ofbylden

Hnevank Monastery 08.jpg|Hnevank
Եկեղեցի Սբ. Աստվածածին 011.jpg|Hillige Mem Godstsjerke
Հուշարձան՝ Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածներին, 1969 01.jpg|Monumint slachtoffers Twadde Wrâldkriich
Tamboer (boukunde)

In **tamboer** of in **koepeltrommel** is yn 'e arsjitektuer in sirkelfoarmige of mearhoekige ûnderbou fan in koepel. De tamboer kin finsters ha en somtiden ek kolonnades, lykas by de Romeinske Sint-Piter en it Kapitoal yn Washington. It arsjitektoanyske foardiel fan 'e tamboer is dat de koepel heger is as sûnder tamboer, sadat de koepel mear opfalt. Ek de ynwindige ferljochting troch finsters kin in rol spylje. 

Koepels wurde fakentiden op 'e krusing fan in tsjerke set as it skip in dwersskip hat. De ferbiningen tusken de fjouwerkante opbou fan 'e krusing nei de sirkelfoarmige tamboer wurde pendintiven neamd.

De tapassing fan tamboeren by koepels datearret út de klassike âldheid. Yn 'e renêssânse, dy't him beynfloedzje liet troch de klassike âldheid, waard de koepel mei tamboer wer in soad tapast. In goed foarbyld dêrfan is de Santa Maria della Salute yn Feneesje, ûntwurpen troch de arsjitekt Baldassare Longhena (1598-1682). Ek it neoklassisisme hat in soad tapassingen fan dy boufoarm. Dêrfan is it Kapitoal yn Washington in ferneamd foarbyld.

## Ofbylden

Cuppolas Saint Peter's basilica, Vatican City.jpg|Koepel Sint-Piter.
(Venice) - Santa Maria della Salute - Le due cupole e i due campanili.jpg|Santa Maria della Salute, Feneesje.
US Capitol dome Jan 2006.jpg|Kapitoal, Washington.
Vorotnavank

**Vorotnavank** (Armeensk: Որոտնավանք) is in kleasterkompleks yn 'e delling fan 'e rivier de Vorotan. It kleaster leit tusken de doarpen Vaghatin en Vorotan, likernôch 14 km east fan Sisian yn 'e Armeenske provinsje Sjûnik. It kleaster wurdt omklamme troch in hege stiennen muorre om it tsjin fijannelike ynvaazjes te beskermjen. De Armeenske midisuwske filosoof en teolooch Hovnan Vorotnetsi (1315-1398) en stifter fan 'e Tatev Vadapetaran Universiteit wurke en libbe yn it kleaster.  

## Tsjerken fan Vorotnavank
Neffens histoarikus Stepanos Orbeljan waard de âlde Gregoariustsjerke fan Vorotnavank (ferneatige troch Seltsjoekske oanfallen en ierdskoddings) stifte troch Grigor Lûsavoritsj (Gregoarius de Ferljochter) en werboud troch in hearremyt mei de namme Stephanos. Yn 'e midsiuwen stie dy tsjerke bekend dêr't minsken genêzen waarden fan in slangebyt en it wie yn dy tiid in ferneamd beafeartsplak. 

De belangrykste hjoeddeiske tsjerke is de Sint-Stefanustsjerke (*Soerb Stephanos*), dy't yn opdracht fan keninginne Sjahandûcht om 1000 hinne boud waard. Foar dy tiid stie dêr in hillichdom foar Gregoarius de Ferljochter. Op it súdeastlike ein fan 'e tsjerke stienen fjouwer sakristy's.

De twadde tsjerke is de Jehannes de Doper-tsjerke (*Soerb Karapet*), dy't yn 'e jierren 1006-1007 yn opdracht fan Sjahandûcht's soan Sevada boud waard. It gebou hat in portikus mei trije bôgen foar de gevel. It krúsfoarmige gebou hat in hege rûne tamboer en dêrop in rekonstruearre koepel.

Fierder bestiet it kompleks út noch in kapel, de ruïnes fan ferskillende oare gebouwen en in diel fan 'e muorre om it kleaster.

## Ferneatiging
It kleaster hat yn 'e rin fan 'e tiid faak te lijen hân fan fijannige ynvaazjes. Yn 1004 foelen Seltsjoeken it kleaster en it tichteby lizzende fort Vorotnabert oan. De Armeenske prins Ivane Zakarjan befrijde it kleaster krapoan 100 jier letter en droech it mei it fort oan it Orbeljan-skaai oer. Under de oare ynvaazjes wiene ek dy fan 'e Gouden Heap (1236) en letter Timoer Lenk yn 1386. 

Troch de deportaasje fan Armeenjers nei Perzje yn 'e 16e iuw kaam it kleaster leech te stean. Nei de weriepening yn 'e 17e iuw bleau der oant yn 'e 19e iuw in lytse kleastermienskip. 

By de lêste ierdskodding fan 1931 stoarte de hjoed-de-dei rekonstruearre koepel fan 'e Karapettsjerke yn.

Der wie ûndergrûnsk in ferbining tusken it fort en it kleaster, dat brûkt waard as fijannen it kleaster omsingelen. Sûnt 1980 wurdt der wurke oan 'e restauraasje fan it kompleks.
Mandorla

In **mandorla** is in amandelfoarmige figuer, dêr't faak Kristus of in hillige yn ôfbylde wurdt. "Mandorla" is it Italiaanske wurd foar amandel. De mandorla is ûntstien troch twa sirkelsegminten dy't in amandelfoarmige figuer foarmje. It symbolisearret it gearkommen fan twa wrâlden. Yn de ierkristlike keunst betsjutte it mandorla bygelyks it gearkommen fan himel en ierde. Wannear't Kristus of Maria ôfbylde wurdt, is de mandorla fertikaal rjochte. Mei Maria wurdt de mandorla faak tapast yn de saneamde marianums.

In mandorla ûnderskiedt him fan in aureoal trochdat er it hiele lichem omsirkelet en net allinnich de holle. It wurdt faak brûkt om de figuer fan Kristus yn Majesteit te omlisten yn iermidsiuwske en Romaanske keunst, lykas ek yn Byzantynske keunst út deselde perioaden. It is de foarm dy't oer it algemien brûkt wurdt foar midsiuwske tsjerklike segels; wrâldlike segels binne oer it algemien rûn.


Ofbyld:Codex Bruchsal 1 01v cropped.jpg|Mandorla mei Kristusfiguer en de symbolen foar de fjouwer evangelisten (om 1220)
Ofbyld:Seal StonePriory Staffordshire 13th14thC (MirrorImage).png|Segel fan de Priorij fan Stone yn Staffordshire, Ingelân, yn'e foarm fan in mandorla	
Ofbyld:Aachen Cathedral altar detail.jpg|Detail fan de Pala doro yn de katedraal fan Aken: *Majestas Domini* omjûn troch fjouwer medaljons fan de Evangelisten (11e iuw)
Sisian

**Sisian** (Armeensk: Սիսիան [sisˈjɑn]) is in lytse stêd en gemeente yn 'e Armeenske provinsje Sjûnik. Sisian leit oan beide kanten fan 'e Vorotan-rivier op in hichte fan 1600 m boppe seenivo, 217 km súdeast fan Jerevan en 115 km noard fan 'e provinsjale haadstêd Kapan.

## Geografy

Sisian leit yn it súdeasten fan Armeenje, yn in bercheftige omjouwing. De stêd leit oan 'e iggen fan 'e Vorotan op in hichte fan trochsneed 1600 m, op sa'n 6 km fan 'e autodyk dy't Armeenje mei Iran en Nagorno-Karabach ferbynt. 

## Omjouwing
Om Sisian binne in soad histoaryske nijsgjirrichheden, dy't út de tiid fan it Paleolitikum en de iere Brûnstiid datearje. 

De berch Ughtasar is in berch yn it sintrale diel fan it Sjûnik-plato op likernôch 30 km fan Sisian. By de berch waarden yn 1968 tekeningen yn 'e rotsen ûntdutsen. De likernôch 2.000 Ughtasar-petrogliven foarmje ien  fan 'e âldste fynplakken mei rotstekeningen fan 'e wrâld. Se datearje út de 12e iuw f.Kr. 

Yn 'e omjouwing fan 'e stêd leit de archeologyske lokaasje Zorats Karer, dat ek wol it Armeenske stonehenge neamd wurdt. Zorats Karer bestiet út in sintrale sirkel, in noardlike earm, in súdlike earm, in noardeastlike passaazje, in rige om de sintrale sirkel en frijsteande stiennen. Der binne meiïnoar 223 menhirs identifisearre.

It doarp Aghitu 7 km east fan Sisian is ferneamd fanwegen it mausoleum en it begraafplak út de 6e oant 7e iuw. In monumint mei ryk bewurke pylders stiet boppe it mausoleum. Goed fiif km fierder eastlik leit Vorotnavank.

Seis kilometer noardwestlik fan Sisian, súdlik fan it doarp Sjaki, is in grutte wetterfal in natoermonumint.

## Ofbylden

Hôtel de ville de Sissian (2).jpg|Stedhûs Sisian.
Meliq Tangi bridge 5.jpg|19e iuwske brêge.
Zorats Karer 2008, part of the stone circle.jpg|Zorats Karer.


Shaki waterfall.jpg|Wetterfal fan Sjaki.
Aghitu-monument1.jpg|Mausoleum Aghitu.
Oughtasar-Lac (2).jpg|Ughtasar-kratermar
Ararat (berch)

De **Berch Ararat** of de **Grutte Ararat**  (Armeensk: Մասիս Masis of Արարատ Ararat, Koerdysk: *Çiyayê Agirî*, Turksk: *Büyük Ağrı Dağı*) is in fulkaan yn 'e Armeenske Heechlannen yn it easten fan Anatoalje oan 'e grins mei Armeenje. Mei 5.137 m is de Ararat de heechste berch fan Turkije. De Koerdykse namme Çiyayê Agirî betsjut de fjoerige berch (*agir*: 'Fjoer', *çiya* 'Berch').

De lytsere oanbuorjende berch wurdt de **Lytse Ararat** neamd (Armeensk: Սիս Sis; Turksk: *Küçük Ağrı Dağı*) en is 3896 m heech. Sûnt 2004 binne de Grutte en Lytse Ararat ûnderdiel fan in nasjonaal park. 

## Geoglogy

De lêste útbarsting fan 'e fulkaan fûn yn 1840 plak. Dêrby waard it doarp Ahora oan 'e noardeastlike kant ferneatige.

## Arke fan Noäch
Op 'e Ararat spielde nei de Sûndfloed neffens Genesis 8:4 de arke fan Noäch oan. De Fulgata skriuwt oer de *montes Armeniae*, dus de berch fan Armeenje, wylst de namme yn 'e Nova Fulgata feroare yn 'e *montes Ararat*, de berch fan Ararat. Dêr is lykwols gjin bewiis foar. Guon gelearden wolle ha dat de Bibelske skiednis net fuort nei de berch Ararat ferwiist, mar mear yn it algemien nei it Ryk Oerartû, dat yn it Assyryske spikerskrift krektallyk skreaun wurdt. Neffens de Koran is it plak dêr't de arke oanspielde de berch Al-Djûdy (Soera XI, 44). Undúdlik is of dat Koran dêrmei de Cudi Dağı yn Turkije of in berch yn Araabje bedoeld.

In as de Ararat-anamoly bekende geologyske formaasje yn 'e foarm fan in grut skip waard yn 'e 20e iuw troch loftopnames ûntdutsen. Dat soarge foar spekulaasjes dat it om de resten fan 'e Bibelske arke gean koe. 

In oare oerlevering is it ferhaal fan 'e tsientûzen martlers, dy't op Ararat krusige wêze soene. 

## Wapenstriid

De Ararat leit hjoed-de-dei yn Turkije, mar is it nasjonale symboal fan Armeenje. Oant de genoside op 'e Armeenjers yn 1915 wennen Armeenjers yn 'e seis eastlike Armeenske provinsjes fan it Osmaanske Ryk. Dy provinsjes leinen om en by de Ararat. De Ararat stie yn it wapen fan 'e Armeenske Sovjetrepublyk en stiet ek op it wapen fan it hjoeddeiske Armeenje. Turkije protestearre dêrtjin en sei dat de berch op Turksk gebiet leit en dêrom net troch de Armeenjers of de Sovjet-Uny op in wapen oernommen wurde mocht. Andrej Gromyko, Minister fan Bûtenlânske Saken fan 'e Heechste Sovjet fan 'e USSR, sei letter dat Turkije dêrfoar oer de moanne op syn flagge stean hie, alhoewol't de moanne en sels net in diel dêrfan by Turkije hearre.

## Beklimming
De earste offisjele beklimming fan 'e Grutte Ararat wie op 27 septimber (juliaanske kalinder) / 9 oktober 1829 (gregoariaanske kalinder) troch in lytse ekspedysje ûnder leiding fan 'e Dútser Friedrich Parrot.
Eddie van Marum

**Eltje (Eddie) van Marum** (Grins, 25 maaie 1968) is in Nederlânske politikus út namme fan de BoerBoargerBeweging (BBB). Sûnt 2 july 2024 is er steatssekretaris Werophelpen Grinslân yn it kabinet-Schoof. Fan 29 maart 2023 oant 2 juli 2024 wie er Steatelid yn Grinslân. 

## Libbensrin
### Jonkheid en oplieding
Van Marum yn Grins  berne en brocht syn jonge jierren troch yn it Hegelân yn Winsum (Grinslân). Hy gie fan 1981 oant 1984 nei de hafû en vwo op de *CSG Wessel Gansfort* en fan 1984 oant 1985 nei de kristlike mafû yn Winsum en Baflo. Fan 1986 oant 1990 gie er nei de kristlike middelbere agraryske skoalle yn Grins, dat er net dien makke hat.

Fan 1992 oant 1993 folge Van Marum in jachtoplieding. Fan 2010 oant 2011 folge er in dieltiidmajor Natuer- en Lânskipstechnyk op 'e Hegeskoalle Van Hall Larenstein yn Felp, dêr't er lykwols mei opholden hie om't it net mei syn wurk útkaam.

### Karriêre
Van Marum wie fan 1989 oant 1990 njonken studint selsstannich melker en feefersoarger op in melkfeehâlderij. Fan 1990 oant 1991 wie er algemien meiwurker by elektrotechnysk bedriuw Bolhuis yn Baflo. Dêrnei gie er yn 1991 yn militêre tsjinst by it Korps Kommandotroepen (KCT) op de Engelbrecht van Nassaukazerne yn Roosendaal.

Fan 1991 oant 2006 wie Van Marum muskusrôtebestrider by de provinsje Grinslân. Fan 2006 oant 2008 wie er greidfûgelkoördinator by de Agraryske Nateur Feriening Stêd en Ommelân. Yn 2007 kearde er by de provinsje Grinslân werom en waard er dêr administratyf en koördinearjend rayonamtner muskusrôtebestriding. Oant 2010 die er ferskate wurksumheden by de provinsje.

Fan 2010 oant july 2024 wie Van Marum ûnder mear útfeartfersoarger, kontra-ekspert op it mêd fan brân-, wetter-, stoarm- en mynbouskea en fauna-adviseur op it mêd fan agrarysk natuerbehear, predatoarebehear en fjildmeiwurker foar it fangen en it ynbringen fan stjoerders fan greidbisten en fûgels. Njonken syn karriêre wie er warber foar ferskate ferienings en stiftings.

## Polityk
### Steatelid fan Grinslân
Van Marum wie út namme fan de BoerBoargerBeweging (BBB) fan 29 maart 2023 oant 2 juli 2024 Steatelid yn Grinslân. Ut namme fan dy partij fierde er it wurd oer de portefúljes lânbou, fiskerij, natuer, wetter, lânskip en mynbouskea. Hy stie op plak 20 op de kandidatelist fan de BBB foar de Jeropeeske Parlemintsferkiezings 2024 en helle 2.860 stimmen.

### Steatssekretaris Werophelpen Grinslân
Ut namme fan de BBB is Van Marum sûnt 2 juli 2024 steatssekretaris Werophelpen Grinslân ûnder it ministearje fan Ynlânske Saken en Keninkryksrelaasjes yn it kabinet-Schoof. 

## Persoanlik
Van Marum wennet tegearre mei syn freon yn Nijtsjerk. Hy hat in soan út in eardere relaasje en is styfheit fan de twa dochters fan syn freon.
Maarten Harpertssoan Tromp

**Maarten Harpertssoan Tromp** (Brielle, 23 april 1598 – Skeveningen, 31 july 1653) wie in Nederlânske floatfâd út de Tachtichjierrige Oarloch en de Earste Ingelsk-Nederlânske Oarloch. Hy waard berne yn Brielle en wie de soan fan in skipskaptein. Al jong gie Tromp mei syn heit mei op see en tsjinne letter by de Nederlânske marine.

Yn syn karriêre makke Tromp ferskate militêre oerwinnings, en waard er yn 1629 oansteld as luitenant-admiraal fan de Noardsee en de Westerschelde. Tromp stie bekend om syn strategy en moed yn ferskate seeslaggen, en wie in wichtige figuer yn de striid tsjin de Spaanske float en letter tsjin de Ingelsken. Ien fan syn meast ferneamde oerwinnings wie de Slach by Duins yn it Kanaal yn 1639, dêr't er de Spaanske float in swiere ferlies tabrocht.

Yn de Earste Ingelske Oarloch (1652-1654) spile Tromp in wichtige rol. Hy kaam yn 1653 om yn de Slach by Skeveningen, dêr't er troffen waard troch in Ingelske kanonsskot. Tromp syn dea wie in swiere klap foar de Nederlânske marine, mar syn taktyske ynfloeden bliuwe oant hjoed-de-dei noch sichtber yn de skiednis fan de Nederlânske marine.

Tromp wie trije kear troud en hie tolve bern. Ien fan syn soannen, Cornelis Tromp, waard ek luitenant-admiraal yn de Nederlânske float.
Minister foar Bûtenlânske Hannel en Untwikkelingshelp

De **minister foar Bûtenlânske Hannel en Untwikkelingshelp** is in Nederlânske minister sûnder portefúlje dy't by it ministearje fan Bûtenlânske Saken ûnderbrocht is.

Doe't it kabinet-Cals yn 1965 foarme waard, waard it ministerskip foar Help oan Untwikkelingslannen skepen. Theo Bot wie de earste amtsdrager. By de formaasje fan it kabinet-Biesheuvel I yn 1971 waard de namme ta minister foar Untwikkelingsgearwurkin feroare. De minister waard, en wurdt hjoed-de-dei, ûnderstipe troch in eigen ûnderdiel op it ministearje fan Bûtenlânske saken: it direktoraat-generaal foar Ynternasjonale Gearwurking (DGIS).

Yn it kabinet-Balkenende I (2002-2003) en kabinet-Rutte I (2010-2012) waard it omtinkensmêd tawiisd oan de steatssekretaris.

By de formaasje fan it kabinet-Rutte II yn 2012 waard it omtinkensmêd Bûtenlânske Hannel, dat earder ûnder it ministearje fan Ekonomyske Saken, Lânbou en Ynnovaasje foel, oan dy minister tabetroud. De namme waard feroare yn minister foar Bûtenlânske Hannel en Untwikkelingsgearwurking.

By de formaasje fan it kabinet-Schoof yn 2024 waard de namme feroare yn minister foar Bûtenlânske Hannel en Untwikkelingshelp.
Boppe-Azatdelling

De **Boppe-Azatdelling** is in delling mei hege kliffen yn Armeenje. Yn 'e delling streamt de rivier de Azat.

De delling is tegearre mei it 12e-iuwske kleaster fan Geghard wrâlderfgoed fan UNESCO. Guon tsjerken fan it kleasterkompleks binne út de rotsen houd.
Vahanavank

It **kleaster Vahanavank** (Armeensk: Վահանավանք) is in earder kleaster fan 'e Armeensk-Apostoalyske Tsjerke yn 'e Súd-Armeenske provinsje Sjûnik. It kleaster giet op 'e 10e iuw werom en hie yn 'e 11e iuw syn bloeitiid. Dêrnei ferlear it kleaster oan betsjutting en sûnt de 14e iuw stie it leech. Oant yn 'e jierren 1960 wie it in ruïne. Nei't it kleaster yn 1966 archeologysk yn kaart brocht waard, folge sûnt 1969 en fral yn 'e jierren 2006–2009 werbou.

## Skiednis
It kleaster wie yn 'e midsiuwen yn it suden, noarden en westen fan in muorre omklamme. De haadtsjerke is in oan Gregoarius de Ferljochter wijde krúskoepeltsjerke fan readkleurige basalt. De haadtagong is yn it suden en oan 'e westlike kant is noch in tagong. 

Foar de tsjerke is in gavit mei in rjochthoekich grûnplan oanboud. Trije massive hoefizerfoarmige bôgen drage it dak. By ien fan 'e ierdskoddings stoarte de middelste bôge yn en dêr waard in soad skea oan it gebou fersoarsake.  De tagong fan 'e foarhal wie yn it suden. Yn 'e gavit is in fries mei florale en geometryske patroanen. 

By de arkades om 'e tsjerke en de gavit binnen in soad grêfstiennen mei ynskriften út de 11e en 12e iuw bewarre bleaun. Dêrûnder binne ek de grêven fan 'e keningen Smbat II, Grigor I, de keninginnen Sofia en Dinar en ferskillende prinsen en prinsessen. Boppedat waard yn it gebou in ynskrift fûn, dat it jier 1046 neamt. It is net wis of dat jier ferwiist nei it boujier.  

De ienfâldige Mem Godstsjerke (*Soerb Astvatsatsin*) is in relatyf lyts mausoleum. De tsjerke stiet tsjin in berch yn it west en stiet op in ferwulft fan rûge natoerstien. Lykas alle gebouwen fan it kleaster wie de tsjerke mei dakpannen dutsen.

It refektoarium waard hast hielendal ferneatige en waard pas by de opgravingen wer ûntdutsen.

Súdeast fan it kleaster is in grut grêffjild, dat út de 2e iuw f.Kr. stamt.

## Skiednis
Neffens de midsiuwske kronykskriuwer en metropolyt fan Sjûnik, Stephanos Orbeljan (Armeensk: Ստեփանոս Օրբելյան; ca. 1250–1305) waard it kleaster troch Vahan stifte, de soan fan 'e sjûnityske foarst Dzagik, en nei him ferneamd. Neffens him waard Vahan muonts om himsels fan 'e duvel te befrijen. Dêrnei socht er 100 lyksinnigen en boude sûnt 911 de Gregoariustsjerke. Syn opfolger mei de selde namme gie fierder mei de bou fan it kleaster. Under syn lieding waard de gavit, in refektoarium en in pylderhal boud. Vahan waard letter metropolyt fan Sjûnik en katolikos.

It kleaster waard yn 'e 11e iuw it religieuze sintrum fan 'e keningen fan Sjûnik. De tsjerke fan 'e Mem Gods waard yn opdracht fan keninginne Sjahandûcht en har suster Kata yn 1086 fuort by de haadtsjerke as mausoleum foar harren skaai boud. Meardere keningen, foarsten en hege pommeranten waarden dêr begroeven. 

Yn 'e 12e iuw oermasteren ynkringers it keninkryk Sjûnik. It kleaster ferlear oan betsjutting en sûnt de 14e iuw waard it ferlitten en ferfoelen de gebouwen.

Yn 1966 waarden de earste opgravingen útfierd. Under lieding fan 'e Armeenske arsjitekt Arthur Meschjan sette yn 1969 de werbou útein. Yn 'e jierren 2006-2006 folge de werbou fan 'e arkades en de restauraasje fan 'e Gregoariustsjerke en de gavit.
Freonen fan Fossylfrij Fryslân

De **Freonen fan Fossylfrij Fryslân** binne in yn 2017 oprjochte stichting, mei as doel de ferduorsuming fan de provinsje Fryslân te ferhastigjen. It Freonenetwurk, besteande út Fryske bedriuwen, ûnderwiisynstellingen, doarpen en (lokale) oerheden, wurket gear oan in provinsje Fryslân dy't folslein fossylfrij is. It duorsumensnetwurk hat, mei yngong fan 14 oktober 2024, goed 140 leden.

## Temas en doelen
De Freonen fan Fossylfrij Fryslân hâlde harren binnen har duorsumensambysjes dwaande mei fjouwer tema's, te witten: Bedriuwen, Wenningen, Enerzjy en Mobiliteit.

### Bedriuwen
De Freonen stimulearje Fryske bedriuwen de oerstap te meitsjen nei in fossylfrije bedriuwsfiering. By produksjeprosessen, gebouferwaarming en weinpark wurdt dan net mear gebrûk makke fan fossile brânstoffen, lykas ierdgas, koalen, benzine en disel. It Freonenetwurk rjochtet him op it realisearjen fan 100 ekstra fossylfrije bedriuwen yn Fryslân yn 2020, ôfset tsjin de peildatum yn de tiid fan de oprjochting fan de stichting.

### Wenten
In trochsneed húshâlden stjit alle jierren troch enerzjy yn'e hûs en ferfier acht ton koalstofdiokside út. De Freonen ambiearje 2.000 ekstra gasleaze wenningen en 5.000 ekstra wenningen mei sinnepanielen binnen Fryslân realisearre te hawwen yn 2020, ôfset tsjin de peildatum yn de tiid fan de oprjochting fan de stichting.

### Enerzjy
Fryslân hie yn 2019 lanlik sjoen de measte lokale enerzjykoöperaasjes (64). Enerzjykoöperaasjes binne alliânsjes tusken boargers, bedriuwen en gemeenten. De koöperaasjes meitsje har sterk foar duorsume enerzjyopwekking en - distribúsje yn kollektyf behear. It mienskiplik behear kin bygelyks ynkeap fan sinnepanielen, realisaasje fan in biogasynstallaasje of eigendom fan in wynturbine ynhâlde. De koöperaasje is ofwol in feriening of in bedriuw. Yn it earste gefal wurdt gebrûk makke fan lidmaatskipsjilden om lokale inisjativen te ûntploaien, lykas de oanskaf fan in mienskiplike wynmûne. Yn it lêste gefal transportearret men - by in griene leveransier ynkochte - enerzjy. De Freonen ambiearje 10.000 klanten fan lokale, grien opwekte stroom binnen Fryslân realisearre te hawwen yn 2020.

### Mobiliteit
Goed tweintich prosint fan de koalstofdiokside-útstjit yn Nederlân komt foar rekken fan de kategory ferkear en ferfier. It weiferfier jildt dêryn as grutste fersmoarger. De Freonen trúnje Fryske boargers en ûndernimmers oan de oerstap te meitsjen nei fossylfrij ferfier, lykas auto's op elektrisiteit, griengas en blauwe disel. Feartugen kinne ek gebrûk meitsje fan dizze fossylfrije brânstoffen. It Freonen-netwurk stelt him as doel 10.000 ekstra skjinne weinen op de dyk realisearre te hawwen yn 2020, ôfset tsjin de peildatum yn de tiid fan de oprjochting fan de stichting.

## Bestjoer
Gerben Gerbrandy, earder lid fan de Earste Keamer en eardere boargemaster fan Achtkarspelen, wie sûnt de oprjochting fan de stichting oant yn 2023 bestjoersfoarsitter. Jetze Lont hat de funksje fan bestjoersfoarsitter yn dat jier oernaam.

## Keppeling om utens
* Offisjele webside
Readgrize wrotmûzen

De **readgrize wrotmûzen** (wittenskiplike namme: *Craseomys*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*) en de tûke fan 'e reade wrotmûzen (*Clethrionomyini*). Ta dit skaai hearre sân soarten, dy't foar 2019 ta it nau besibbe skaai fan 'e reade wrotmûzen (*Clethrionomys*) rekkene waarden. Nij DNA-ûndersyk hat lykwols útwiisd dat de readgrize wrotmûzen in apart skaai foarmje.

## Soarten
Kapan

**Kapan** (Armeensk: Կապան) is in Armeenske stêd mei likernôch 43.000 ynwenners (2011) en de haadstêd fan 'e provinsje Sjûnik. Kapan leit yn it súdeast fan Armeenje oan 'e grins mei Nagorno-Karabach en tichteby de grins mei Iran. De stêd is wat ekonomy oanbelanget ôfhinklik fan mynbou.

## Namme
De namme Kapan is ôflaat fan it Ald-armeenske haadwurd *kapan* (нанкание), itjinge 'berchpas' betsjut. Letter evolearre de namme nei Ghapan (Ղափան). Dy namme bleau oant 1991 yn gebrûk. Yn dat jier waard de âlde foarm wer ynfierd as offisjele plaknamme.

## Skiednis
Oan it begjin fan 'e 18e iuw hie de kommandant David Bek de lieding fan 'e befrijing fan Sjûnik tsjin de Perzen en de ynfallende Turken. Hy wurdt yn 'e stêd mei in byld fereare. 

Yn 'e Earste Nagorno-Karabach-kriich waard Kapan yn 1992 bombardearre troch artillery út Azerbeidzjan. De bombardeminten makke slachtoffers ûnder de ynwenners en late yn desimber ta in Armeenske operaasje, wêrby't ferskillende Azerbeidzjaanske grinsdoarpen ynnommen waarden.

Kapan waard yn 1995 de haadstêd fan 'e nije provinsje Sjûnik.
Timpel fan Garni

De **Timpel fan Garni** (Armeensk:Գառնիի տաճար) is in timpel yn Garni, likernôch 30 km east fan 'e Armeenske stêd Jerevan. De timpel datearret fan foar it kerstenjen fan Armeenje en is goed bewarre en foar in part renovearre. Der wurdt sein dat de timpel it meast eastlike monumint fan 'e Gryksk-Romeinske wrâld is en de iennige foar it measte part bewarre Hellenistyske timpel út de Romeinske tiid fan 'e eardere Sovjet-Uny.

De yn 'e ioanyske oarder boude timpel waard as heidenske timpel ûnder kening Tiridates I yn 'e 1e iuw boud. De timpel tsjinne om dêr de god Mihr te ferearjen. Der binne ek guon dy't tinke dat de timpel yn 'e 2e iuw as tombe boud waard. 

Yn 1679 stoarte de timpel by in ierdskodding yn, mar de measte fragminten bleaune op 'e lokaasje. Yn 'e 19e iuw groeide de belangstelling foar de ruïne en oan it begjin fan en healwei de 20e iuw fûnen der opgravings plak. 

Tusken 1969 en 1975 waard de timpel wer rekonstruearre en hjoed-de-dei is it ien fan 'e belangrykste toeristyske attraksjes fan Armeenje.

## Ofbylden

Garni temple 1.gif|Plattegrûn.
Garni Temple ruins in 1947.jpg|De ruïne yn 1947.
Garni reconstruction 1974.png|Rekonstruksje yn 1974
Heinebal

**Heinebal** (wittenskiplike namme: *Bolboschoenus maritimus*, synonym: *Scirpus maritimus*) is in plantesoarte út 'e famylje fan 'e blaugerzen (*Cyperaceae*). It komt foar yn skoarren, kwelders en op plakken dêr't de grûn noch sâltich is troch eardere dyktrochbrekken dy't streamkes, rillen, slinken en wielen foarmen. Heinebal is werom te kennen troch de trijekantige stâle en de bloeiwize. Under de grûn hat de plant rûne houtene knollen dêr't fiedingsstoffen yn opslein binne. Dy knollen wurde in soad fretten troch oerwinterjende skiere guozzen.
Fegebart

**Fegebart** is in Fryske indie pop rockband mei in folkeftige oanpak út Damwâld. *Fegebart*, *fegebeart* of *fegebeurt* betsjut yn it Frysk: ’fekke’, in 'hellefeech' dus.

Fegebart bestiet út de bruorren Piter en Jehannes Reitsma. Piter sjongt en spilet elektryske gitaar, Jehannes sjongt en spilet akoestyske gitaar. Fierders bestiet de band op it stuit út muzykdosint en drummer Anne Martin Koree en bassist Inge de Vries. Fegebart hie oarspronklik in oare bassist, Watze Houtstra. Mar doe ’t dy nei Súd-Afrika emigrearre waard hy ferfongen troch Inge de Vries.

## Skiednis
Fegebart ûntstie doe't Watze Houtstra en Jehannes Reitsma as 'Friezen foar utens' inoar yn koroanatiden wer fûnen. Hja koene elkoar eins al hiel lang, mar se songen altyd yn it Ingelsk. De bandleden wennen doe allegear op ferskillende plakken, mar se kamen byinoar om ferskes yn harren memmetaal te skriuwen. Se kamen allegear út de rockmuzyk en woene mear nei de folkkant op.

## Muzyk
De muzyk bestiet neffens de leden út indiepoprock mei in folkeftige oanpak en hjir en dêr in twist. De lieten fertelle ferhalen lykas minsken yn 'e kroech se fertelle kinne. De teksten geane oer fertroude saken: in moeting yn 'e kroech, in keardel út it doarp, it wetter yn 'e feart.  De band hellet ynspiraasje út in protte ferskillende bands en sjongers, fan Bruce Springsteen oant Radiohead.
Yn 2020 helle Fegebart mei it nûmer *Tseard Deadogger* de finale fan Liet. Troch de koronakrisis waard de finale fersetten nei 2021 en Fegebart waarden doe sânde.

Mei it nûmer 'Heitelân' stie de band meardere kearen yn de Fryske Top 100.
;Bingojûn
Foar it skriuwen fan in nij nûmer socht Reitsma nei in moai en komysk nûmer, dêr ‘t ek spanning yn sitte moast. Sa kaam er op it konsept fan in bingojûn yn in âldereinhûs. Ynspiraasje wie it nûmer 'De begraffenis fan omke Wopke' fan Doede Veeman. De senioaren soene inoar grif net it ljocht yn 'e eagen gunne at der in all-inclusive wrâldreis op it spul stean soe. De eskalaasje dy't dan ûntstean soe waard de setting foar it ferske. It humoristyske ferhaal stiet fol one-liners en jout in wat absurdistysk sicht op it doarpslibben.

## Prizen
Yn 2024 wûn Fegebart yn Ljouwerter poppoadium Neushoorn mei *Bingojûn* it Fryske sjongfestival Liet.

Neist de haadpriis wûn Fegebart ek de Gryt van Duinen tekstpriis foar de bêste Fryske tekst. Mei de tekstpriis wol de organisaasje it skriuwen fan Frysktalige muzyk stimulearje.

De band sil Fryslân op 9 novimber 2024 Fryslân ferstjintwurdigje op it Regio Songfestival yn Maastricht.
Garni

**Garni** (Armeensk: Գառնի) is in doarp yn 'e Armeenske provinsje Kotajk. It doarp is fral bekend fanwegen de 1e- of 2e-iuwske timpel, mar der binne mear histoaryske bouwurken en ruïnes. Garni leit op in klif oan 'e delling fan 'e Azat en it Geghamaberchtme. Tichteby it doarp leit de kleau mei deselde namme. It kleaster Geghard leit sân km noardeast fan Garni.

Nei alle gedachten wurdt de lokaasje al sûnt it 3e millenium f.Kr. bewenne. Op it strategyske plak waard om de 3e f.Kr. in fort op 'e klif boud. Yn 1386 plondere de Mongoalske oanfierder Timoer Lenk it fort. It gebiet waard yn 1679 troffen troch in ierdskodding.

## Sjoch ek
* Timpel fan Garni
Azjdahak

De **Azjdahak** is in fulkaan yn 'e Armeenske provinsjes Kotajk en Gegharkûnik. De berch hat in hichte fan 3.597 meter boppe seenivo en is it heechste punt fan it Geghamaberchtme. De fulkaan is foar it lêst om 1900 f.Kr. hinne útbarsten.

De top fan 'e berch jout útsjoch op 'e oare fulkanen fan it berchtme en op 'e Ararat en Aragats. Likernôch seis km noard fan 'e Azjdahak is de mar Akna. Yn it easten leit de Sevanmar te sen en yn it west de Hrazdandelling.   

Yn 'e krater fan 'e Azjdahak is troch ranende snie in mar ûntstien dat likernôch 8 m djip is. It wetter is sa skjin, dat de boaiem fan 'e krater te sjen is.

Yn 'e omjouwing fan 'e fulkaan binne in soad petrogliven fûn. Simmerdeis brûke Jezidi's, ien fan 'e minderheden yn Armeenje, it berchtme om dêr harren fee te weidzjen, dy't dêr yn tinten mei harren hûshâldingen wenje.
Aragats

De **Aragats** (Armeensk: Արագած) is in stratofulkaan fan 4.090 m heech. De berch is tagelyk it heechste punt fan Armeenje en de Lytse Kaukasus. De Aragats leit yn 'e provinsjes	Aragatsotn en Sjirak, likernôch 40 km noardwest fan 'e Armeenske haadstêd Jerevan. Op 'e hellingen fan 'e fulkaan lizze de plakken Asjtarak, Artik, Aparan, Talin, Osjakan en Bjûrakan.

Neffens de Armeenske tradysje is de namme Aragats gearstald fan 'e wurden *Ara* en *gah*, dat as 'Ara's troan' oerset wurde kin, in ferwizing nei de legindaryske kening Ara de Kreaze. Neffens de iermidsiuwske kronykskriuwer Movses Chorenatsi soe de berch ferneamd wêze nei Aramaneak, de soan fan Hajk, de legindaryske patriarch fan 'e Armeenjers.

Neffens in âlde Armeenske leginde soe Gregoarius de Ferljochter faak op 'e top fan 'e berch bidden ha. Nachts krige er dêr ljocht fan in lampe, dy't sûnder tou oan 'e himel hong. Guon sizze dat ek hjoed-de-dei in ljocht boppe de berch te sjen is, mar allinne dyjingen kinne dat ljocht waarnimme dy't dêrta útkeazen binne.

De berch spile in grutte rol yn 'e Armeenske skiednis en kultuer. In soad monuminten binne op 'e hellingen te sjen, lykas û.o.:

* It mausoleum yn Aghdzk fan 'e dynasty fan 'e Arsasiden datearret út de 4e iuw.
* Op in hichte fan 2.300 m stiet it midsiuwske fort Amberd en de 11e-iuwske Vahramasjentsjerke.
* Oan 'e autodyk nei Amberd leit in magnetyske heuvel, dy't in toeristyske attraksje waard fanwegen in optyske yllúzje dat in ôfdaling in beklimming liket te wêzen.
* Op 'e hellingen leit ek de ferneamde stjerrewacht fan Bjûrakan, dy 't yn 'e 20e iuw fan Armeenje ien fan 'e sintra yn 'e wrâld fan it ûndersyk fan 'e astrofysika makke.
Fredestimpel fan Riis

De **fredestimpel fan Riis** is in fredesmonumint yn 'e Rysterbosk by Riis yn de gemeente De Fryske Marren. It is ryksmonumint en in kriichsmonumint.

## Skiednis
De timpel waard oarspronklik yn 1814 ta omtinken foar de frede nei de Frânske tiid nei't Napoleon nei Elba ferballe wie. Yn 1941 waard de Rysterbosk mei de timpel eigendom fan It Fryske Gea. Op 30 septimber 1944 rekke de timpel swier skansearre nei in mislearre ôffjurjen fan in V2-raket troch de Dútske besetter.

Yn 1945 waard de timpel weropboud en bekostige troch baron Van der Feltz, dy't ien fan de eardere eigeners fan 'e Rysterbosk wie. Dy twadde timpel moast lykwols yn 1969 sloopt wurde omreden de minne boumateriaal dêr't er mei boud wie.

Yn 1977 waard de timpel fannijs weropboud troch frijwillige 65-plussers. It jild waard byinoar sammele troch middel fan in aksje fan 'e doetiidske gemeente Gaasterlân. Hjerstmis dat jiers waard de timpel oerdroegen.

## Tekst
Op 'e fronton stiet de tekst:

PAX
MCCMXIV
RENOVATUM
MCMXLV MCMLXXVII

Dêrûnder stiet de tekst: 
*Vrede, groot geschenk van God, Blijft bestendig Neerlands lot; Laat het dankbaar op U zien. Altijd twist en wraakzucht vlien.*

## Keppelling om utens
* Fredestimpel op webside fan Nasjonaal Kommitee 4 en 5 maaie
* Ryksmonuminteregister
Ara de Kreaze

**Ara de Kreaze** is in legindaryske kening fan Armeenje. Ara is de soan fan Aram, dus de pakesizzer fan 'e  Hajk, de legindaryske stamheit fan alle Armeenjers en dy't neffens de 5e-iuwske Armeenske skiedkundige Movses Chorenatsi fan Noächs jongste soan Jafet ôfstamde. Ara is in sintrale figuer yn 'e Armeenske mytology en hy is fral bekend fanwegen syn konflikt mei de Assyryske keningine Semiramis. 

## De leginde fan Ara de Kreaze en Semiramis
Keninginne Semiramis fan Assyrje socht de leafde fan Ara, mar hy wiisde har jimmeroan ôf. Om him lang om let dochs te krijen fierde Semiramis oarloch tsjin Armeenje. Hja hie opdracht jûn om de kening libben te fangen, mar neffens de leginde ferlear Ara it libben yn 'e striid, doe't ien fan 'e minnaars fan Semiramis kening Ara mei sin mei in fergiftige pylk yn it boarst skeat om sa fan syn rivaal ôf te kommen.

De keninginne koe syn dea net aksepearje. Hja joech opdracht om it lichem fan Ara nei har ta te bringen, sadat hja noch ien kear nei de man sjen koe dêr't hja sa fan hold. De soldaten brochten it iene nei it oare lichem nei de keninginne want it slachfjild tilde op fan 'e deade Armeenske soldaten, mar gjin ien wie Ara. Neffens in oare ferzje besocht de keninginne it deade lichem fan Ara mei har tsjoenderskeunsten wer ta libben te bringen. Hja fersocht de goaden om de wûnen fan 'e deade Ara skjin te slikjen, mar der barde neat. It lichem fan Ara fergie en hja liet him temûk begrave. Semiramis ferburch har bedroch troch in oare man as kening Ara te ferklaaien en de minsken wiis te meitsjen dat de goaden him de wûnen skjin slikke hiene en him sa wer it libben joegen. 

Dat optinksel gie der by de Armeense befolking yn en dêrmei koe de man syn macht oer Armeenje jilde litte. Semiramis modernisearre it lân en boude yn Armeenje stêden, paleizen en akwadukten.