open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Lauwers

De **Lauwers** is de grinsrivier tusken Fryslân en Grinslân, en ek de fuortsetting dêrfan yn de foarm fan it seegat tusken Skiermûntseach en Rottum.

## Bopperin
Tsjintwurdich leit de boarne fan de Lauwers yn it leechfean súdeastlik fan It Surhústerfean. Foar it ôfgraven fan it heechfean lei de boarne lykwols in stik súdliker, yn it gebiet tusken de doetiidske gritenij Smellingerlân en it Westergoa.

Fan de bopperin fan de Lauwers is net mear oer as in foege sleat. De Lauwers wurdt by Strobos krúst troch it Prinses Margrietkanaal, en noardliker troch it spoar fan Ljouwert nei Grins.

## Underrin
Benoarden it spoar, komt de Aldfeart, dy't likernôch deselde kant út rint, yn de Lauwers út, en dêrmei kriget de Lauwers it oansjen fan in rivier. Nei't de rivier Fiskflyt foarby rint, split er benoarden fan dat plak yn twa earms. De westlike earm, de Alde Lauwers, is de oarspronklike rin fan de rivier. De eastlike, it Syldjip  is in kanalisearring oanlein troch de muontsen fan it Kleaster Jeruzalim. Foarby Pitersyl komme de earms wer byinoar. Fan dêr út wei rint de rivier it noarden yn nei Muntsjesyl.

## Utrin
By Muntsjesyl rûn de Lauwers earder yn de Lauwerssee. Mei it oanwinnen fan nij lân kaam der lykwols ferlet fan in nije syl, de Bûtensyl. Dêr foarby rint de Muntjesylster Ryd nei it noardeasten, oant dy by it Reiddjip komt. Foar it ôfsluten fan it Reiddjip rûnen de riden njonken elkoar nei it noarden, oant de Lauwers yn de omkriten fan de Griene Plaat útkaam yn it Ryddjip. Hjoed-de-dei wurde se fierder laat nei it noardwesten, en komt de Muntsjesylster Ryd fia de Fryske Slûs út yn de Sâltkamper Ril. Fia de Lauwersmar en de Lauwersslûzen hat de Lauwers in ferbining mei de Waadsee, en dêr wei fia it Sâltkamper Leech troch it Fryske Gat mei de Noardsee.

De mûning fan de Lauwers lei earder mear nei it noardwesten. Neffens guon boarnen soe de Lauwers oant likernôch 1300 fia de Lauwerssee lâns de eastkant fan Skiermûntseach (op it plak dêr’t tsjintwurdich it doarp leit) yn de Noardsee útkommen wêze. Yn de 17e iuw wiene it eilân en it seegat al sa fier opskoot dat it wetter doe oan beide kanten by it eilân lâns gong, en yn de 20e iuw is de ferbining mei it eastlik seegat ferdwûn. Ek sûnder dy ferbining hjit lykwols it seegat tusken Skiermûntseach en Rottum noch "Lauwers".

## Grins
De Lauwers is al iuwen de grins tusken Fryslân en Grinslân. Ek fan de grins dy't yn de Lex Frisionum neamd wurdt, wurdt meast oannaam dat dy de Lauwers oantsjut. Fanwegen de opdieling fan it Fryske gebiet oer dizze line, wurdt de provinsje Fryslân wol oantsjut as *Westerlauwersk Fryslân*, en de taal dy't dêr sprutsen wurdt as *Westerlauwersk Frysk*. De grins rint ek troch it seegat; it formele ferrin fan de grins moat derby oanpast wurde oan it kuierjen fan de eilannen.

## Sjoch ek
* De Lauwers yn Gryptsjerk
* De Lauwers yn Gruttegast

## Keppeling om utens
Ynformatika

Yn de meast generale sin is **ynformatika** de stúdzje fan kompjûterisaasje en ynformaasjeferwurking, sawol wat de apparatuer (*hardware*) as de programmatuer (*software*) oanbelanget. Yn de praktyk omfiemet ynformatika in grut ferskaat oan stúdzjefjilden dy't bining hawwe mei kompjûters.
:'Ynformatika giet like folle oer kompjûters as astronomy oer teleskopen' - Edsger Wybe Dijkstra.

De ynformatica bestudearret wat programma's wol en net kinne, keunstmjittige yntelliginsje, hoe't programma's it effisjintste in spesifike taak útfiere kinne, hoe't programma's ynformaasje opslaan en wer ophelje kinne en hoe't programma's har mei brûkers en oare programma's ûnderhâlde (brûkers ynteraksje en programmeartalen).

De earste universiteit mei in fakulteit Ynformatika wie yn 1962 de Purdue University.

## Keppeling om utens
Antropology

**Antropology** is de stúdzje of lear fan de minske: oer alle minsken fan alle tiid en oer alle fasetten fan it minskdom. It sintrale konsept yn de antropology is kultuer. Oars sein: dat ús soarte de keunst ûntwikkele hat om ús wrâld yn symboalen te sjen en dat we dy symboalen sosjaal oanleare en trochjaan kinne én dat we de wrâld (en ússels) op grûn fan dy symboalen feroarje kinne.

Antropology wurdt troch de American Anthropological Association (AAA) yn fjouwer gebieten ûnderferdield. Yn Noard-Amearika krije antropology studinten dan ek yn al dizze fjilden ûnderwiis, wylst yn Jeropa foar alle dielgebieten in aparte oplieding bestiet. 
De dielgebieten binne. 
# Biologyske antropology of antropobiology, dy’t de minske as biologysk organisme, it gedrach fan primaten, minsklike evolúsje en befolkingsgenetika bestudearret. 
# Linguïstyske antropology, dy’t de fariaasje yn taal troch de tiid en romte bestudearret en ek it sosjale gebrûk fan taal en de relaasje tusken taal en kultuer. 
# Archeology, dy’t de materiële oerbliuwsels fan minsklike maatskippij bestudearret. 
# Sosjale antropology of Kultuerele antropology is de wittenskip dy’t ûnder oaren it sosjale gedrach, de ekonomyske struktuer, en de ideology fan folken en befolkingsgroepen bestudearret.

Dêrneist binne dêr ek noch oare dielgebieten te ûnderskieden: 
# Medyske antropology, dy’t syktes en genêswizen yn ferskillende kultueren bestudearret. 
# Politike antropology
# Ekonomyske antropology 
# Wiisgearige antropology
# Krimonogyske antropology, it ûntstean fan de minske mei as ûnderwerp misdied. 
# Religieuze antropology, de ferhâlding tusken de minske en it hegere. 
# Maritime antropology

## Keppeling om utens
* Nederlânske Antropologe Beropsferiening (ABv)
Sosjology

**Sosjology** is de stúdzje fan de mienskip, wêrby't benammen de ynrjochting en feroaring dêrfan, swierrichheden en sosjale konflikten sintraal steane.
Sosjology bestudearret minsken en harren hâlden en dragen yn harren omjouwing yn relaasje ta de dominante moraal en etyk en yn ferbân mei politike en filosofykse gedrachskoades. 

Praktysk sjoen betsjut dat de bestudearring fan it deistich libben fan minsken en it funksjonearjen fan minsken yn harren fermidden, sosjale ferbannen en struktueren, rolpatroanen en kulturele ferbannen ensf.



image:Auguste Comte2.jpg|Auguste Comte
image:Emile Durkheim.jpg|Émile Durkheim
image:Vilfredo Pareto 1870s2.jpg|Vilfredo Pareto
image:Ferdinand Toennies Bueste Husum-Ausschnitt.jpg|Ferdinand Tönnies
image:Simmel 01.JPG|Georg Simmel
image:Max Weber 1894.jpg|Max Weber
Wiskunde

**Wiskunde** wurdt yn it algemien definiearre as de stúdzje fan patroanen fan struktueren, feroaring en romte; ynformeel soe sein wurde kinne dat it de stúdzje fan getallen en nûmers is. Yn de formalistyske opfetting is it ûndersyk fan aksiomatysk definiearre abstrakte struktueren fêstlein yn logyske en matematyske notaasjes.

Yn de measte talen (Ingelsk: *mathematics*; Dútsk: *Mathematik*; Frânsk: *mathématiques*) is it wurd foar wiskunde ôflaat fan it Grykske wurd μάθημα (*mathèma*), dat wittenskip, kennis of leare betsjut. It Nederlânske wurd *wiskunde* is troch Simon Stevin yn de 17e iuw as *wisconst* (kuenst fan it gewisse of it sekere) oan dizze wittenskip ferbûn.

In protte ûnderwerpen fan stúdzje yn de wiskunde fine harren oarsprong yn oare eksakte wittenskippen as de natuerkunde en de astronomy. Wiskundigen bestudearje ek matematyske struktueren en ûnderwerpen om estetyske redenen of om in mear algemiene oplossing te finen foar besibbe fraachstikken op ferskate dielmêden. Der wurdt hjirby ûnderskied makke tusken de teoretyske en de tapaste wiskunde.
Yn de teoretyske wiskunde bestudearje guon wiskundigen de wiskunde foar de aardichheid, wêrby't de wiskunde min of mear as keunstfoarm beskôge wurdt.
Statistyk

**Statistyk** is in foarm fan tapaste wiskunde, wêrby't data oangeande in beskaat ûnderwerp sammele en ynterpretearre wurde. De útkomsten kinne brûkt wurde foar bygelyks wittenskiplike, ekonomyske en politike doelen. Kânsberekkening makket diel út fan de statistyk. It eigenskipswurd dat by 'statistyk' heart, is **statistysk**. Immen dy't him mei statistyk dwaande hâldt is in **statistikus** (fr. **statistika**).

It wurd statistyk komt fan de Modern Latynske term *statisticum collegium* (les oer steatssaken).
Filosofy

**Filosofy** (ek wol: **wiisbegearte**) is de krityske stúdzje fan de meast wêzentlike fragen dêr't it minskdom mei omtysket. It wurd sels komt fan it Gryksk φιλοσοφία [philosophia] en betsjut "leafde foar de wiisheid". 

Fragen dêr't in filosoof him mei dwaande hâlde kin, binne bygelyks de folgjende:

* Ontologysk Wat is it wêzen fan dingen dy't bûten ús besteane? Stimt ús persepsje fan de realiteit oerien mei sa't dingen werklik binne? As dat sa is, hoe kinne we dat kontrolearje.
* Metafysysk Wat betsjut it om te tinken, in brein te hawwen?
* Etysk Is der ferskil tusken goed en kwea? 
* Teologysk Wat bedoele we mei de term "God"? Bestiet God?
* Epistomologysk Is kennis mooglik? Wat is kennis?

## Sjoch ek
* List fan bekende filosofen
Lânbou

De **lânbou** ek wol *agrikultuer* neamd, hâldt yn de produksje fan fiedsel troch de ferbou fan planten en it hoedzjen fan bisten. Lânbou is de praktyk, lânboukunde is de stúdzje dy't de lânbou as ûnderwerp hat. 

Njonken iten produsearret de lânbou ek saken as sierplanten, bûnt, lear, biodisel, tried, medisinen en drugs.

## Skiednis

Eartiids libbe de minsk as jager-samler. Hja wienen nomaden dy't gjin fêst wenplek hienen en omreizgen op syk nei iten en drinken foar har deistich bestean. Sy makken jacht op dieren en sochten tuskentroch nei wylde planten om te iten.

Neffens de histoarisy fûn tusken 7000 en 10.000 jier lyn in omslach plak, dat ek wol de agrikulturele revolúsje of neolityske revolúsje neamd wurdt. Yn it Midden-Easten en yn Sina wienen doedestiids minsken dy't har festigen op fêste plakken. Sy setten útein mei it hoedzjen fan fee en it kweken fan planten. De agrikulturele revolúsje markearret de oergong fan de Alde Stientiid of Paleolitikum nei de Nije Stientiid of Neolitikum. Dizze oergong fan jagen-samlen nei lânbou is hiel stadich ferrûn. De minsken ferbouden ynearsten wylde weet en oare gerzen. Dat wie geunstich foar it waaksen fan de befolking omdat fiedseloerskotten opslein wurde koene foar mindere tiden. Tagelyk fûn seleksje plak trochdat sied bewarre waard foar de nije oanplant, wat it begjin wie fan de planteferedeling. Nei alle gedachten hat de lânbou har op net minder as trije ferskate gebieten ûntwikkele, te witten: yn de Fruchtbere Sikkel lizzend yn it Midden-Easten, yn Midden-Amearika en yn East-Aazje.

De alderearste boeren bewurken de grûn mei bonken en geweien fan dieren, en mei primitive sikkels mei in hânfet fan hout of bien en in blêd fan fjoerstien. Letter waard de houwiel útfûn, in soart swiere skoffel. Dat ark wurdt tsjintwurdich noch hieltyd brûkt. 

Yn Jeropa waarden ynearsten foaral hak- en brântechniken brûkt om lânbougrûn te krijen fan bosk. Lykwols wie de grûn gau útrûpele en moasten de boeren in tal jierren oarewei oanslach sykje. Hja hienen dêrtroch in semy-nomadyske libbenswize. 

Sûnt de Midsiuwen kamen nije techniken yn swang. De grutte inisjator hjirfan wie Karel de Grutte dy't it trijeslachstelsel ynfierde en letter it fjouwerslachstelsel. 

Yn de 19e iuw soe minskkrêft stadichoan oernommen wurde troch masines, earst troch de masine op stoom dy't letter opfolge wurde soe troch krêftige, avansearre masines mei in diselmotor, lykas in trekker of in meantersker.
1895

## Foarfallen
;maart
* 19 - De Bruorren Lumiere meitsje de earste film, oer it útgean fan it fabryk.
;maaie
* 24 - De Lucania fan de Cunard line wint de Blauwe Wimpel.
;juny
* 20 - It Kieler Kanaal wurdt iepene.
;july
* 31 - Jan Reitsma, Pieter Baukes Yetsenga en Johannes Gerlofs Anema winne yn Frjentsjer de 44ste PC. Pieter Baukes Yetsenga wurdt útroppen ta kening.
;desimber
* 28 - Yn Parys jouwe de Bruorren Lumiere de earste publike filmfoarstelling.

## Berne
;jannewaris
* 1 - Jan Reitsma, Frysk keatser († 1972)
* 11 - Laurens Hammond, Amerikaansk yngenieur en útfiner († 1973)
* 26 - Theo Slot, Nederlânsk fleantúchbouwer († 1949)
;febrewaris
* 8 - Piet Hein van Asperen, Frysk keunstskilder en reklametekener († 1969)
* 16 - Garrett Gilmore, Amerikaansk roeier († 1969)
* 22 - Simon Kamminga, Frysk keunstskilder († 1984)
;maart
* 11 - Jacob Jongbloed, Frysk fysiolooch († 1974)
* 20 - Klaas Dijkstra, Frysk amateurwittenskipper en morosoof († 1969)
* 23 - José Álvarez de Bohórquez, Spaansk hynstesporter († 1993)
;april
* 11 - Pieter Helfrich, Frysk keatser († 1980)
* 12 - Elisabeth Menalda, Nederlânsk keunstner († 1997)
* 15 - Jeanne Malivel, Bretonsk keunstneresse († 1926)
* 26 - Carl de la Sablière, Frânsk siler († 1979)
;maaie
* 12 - Jiddu Krishnamurti, Yndiaask goeroe en filosoof († 1986)
* 18 - Tames Oud, Amelânsk keunstskilder en grafikus († 1953)
* 24 - Marcel Janco, Roemeensk Israelysk keunstskilder en arsjitekt († 1984)
;july
* 31 - André Derrien, Frânsk siler († 1994)
;augustus
* 2 - Pieter Jan van Winter, Nederlânsk heechlearaar Skiednis fan de nije en nijste tiid († 1990)
* 13 - István Barta, Hongaarsk wetterpoloër († 1948)
* 15 - Marten Zwaagstra, Frysk arsjitekt († 1988)
;septimber
* 22 - Edwin Argo, Amerikaansk hynstesporter († 1962)
;oktober
* 4 - Buster Keaton, Amerikaansk akteur († 1966)
* 13 - Carl Westergren, Sweedsk wrakselder († 1958)
* 27 - František Ventura, Tsjechysk hynstesporter († 1969)
;novimber
* 13 - Charles Leaf, Ingelsk siler († 1947)
* 21 - Sibe van Aangium (ps. fan Hendrik Steen), Frysk skriuwer († 1953)
;desimber
* 4 - Sándor Gombos, Hongaarsk skermer († 1968)
* 14 - kening George VI fan it Feriene Keninkryk († 1952)

## Ferstoarn
;febrewaris
* 20 - Frederick Douglass, Amerikaansk aktivist en steatsman (* 1818)
* 26 - François-Marie Luzel, Bretonsk folklorist en dichter (* 1821)
;maart
* 20 - Oepke Haitzes Bonnema, Frysk keapman en emigrant (* 1825).
;maaie
* 19 - Jose Marti, Kubaansk politikus, kranteman, filosoof en dichter (* 1853)
;july
* 31 - Pieter Baukes Rijpma, Frysk keatser (* 1829)
;augustus 
* 2 - J.J.A Ploos van Amstel, Nederlânsk predikant en teolooch (* 1835)
* 5 - Friedrich Engels, Dútsk sosjalist, filosoof en grûnlizzer fan it kommunisme (* 1820)
* 31 - Ely S. Parker (Donehogawa), Amerikaansk militêr en politikus (* 1828)
;septimber
* 8 - Théodore Hersart de la Villemarqué, Bretonsk taalkundige (* 1815)
* 13 - William Royall, Amerikaansk militêr (* 1825)
* 28 - Louis Pasteur, Frânsk skiedkundige en biolooch (* 1822)

## Literatuer
;novelles
* H.G. Wells, *[[The Time Machine]]* (oerset yn it Frysk as *De Tiidmasine*)
;non-fiksje
* Waling Dykstra, *[[Uit Friesland's Volksleven]]*
1894

## Foarfallen
;juny
* 23 - It Ynternasjonaal Olympysk Kommittee wurdt oprjochte oan de Sorbonne yn Parys.
;augustus
* 1 - Johannes Douwes Bierma, Klaas Dirks Leeuwen en Arjen Lammerts de Vries winne yn Frjentsjer de 43ste PC. Johannes Douwes Bierma wurdt útroppen ta kening.
;septimber
* 15 - Slach fan Ping Jang.
;datum ûnbekend
* - Yn Aldeboarn wurdt de Andringastate ôfbrutsen.

## Berne
;jannewaris
* 19 - Jacobus Wiersma, Frysk skriuwer en sjoernalist († 1973)
* 22 - R.P. Sybesma, Frysk dichter en skriuwer († 1975)
;maart
* 10 - Ids Roukema, Frysk keatser († 1964)
* 16 - Marten Hedzers Castelein, Frysk amateur-histoarikus († 1981)
* 30 - Thomas Green, Ingelsk hurdwandeler († 1975)
;april
* 2 - Rudolph Cleveringa, Nederlânsk heechlearaar rjochten († 1980)
* 3 - John Christmas Møller, Deensk politikus († 1948)
* 5 - Pieter Jacob Six, Nederlânsk fersetsstrider († 1986)
* 13 - Johannes Oldsen, Noardfrysk taalaktivist († 1958)
* 15 - Bessie Smith, Amerikaansk sjongster († 1937)
* 15 - Reinder Sierks Roorda, Frysk geneälooch en skriuwer († 1965)
* 17 - Nikita Chroesjtsjov, Russysk politikus en lieder fan de Sovjet-Uny († 1971)
* 26 - Rudolf Hess, Dútsk politikus († 1987)
;maaie
* 16 - Alexander van Voss, rykskargivaris fan Fryslân († 1948)
;juny
* 13 - Karl Schöchlin, Switsersk roeier († 1974)
* 22 - Lammert Zwanenburg, Frysk fersetsman († 1944)
* 23 - kening Edwart VIII fan it Feriene Keninkryk († 1972)
;july
* 2 - Carlo Galimberti, Italjaansk gewichtheffer († 1939)
* 6 - Filippo Zappata, Italjaansk yngenieur en fleantúchûntwerper († 1994)
* 26 - Aldous Huxley, Ingelsk-Amearikaanske skriuwer († 1963)
* 27 - André Jousseaume, Frânsk hynstesporter († 1960)
;augustus
* 10 - Josef Straßberger, Dútsk gewichtheffer († 1950)
* 15 - Rinse Brink, Frysk keatser en predikant († 1980)
* 22 - Durk Mozes, Frysk fakbûnslieder († 1985)
;septimber
* 13 - Inne de Jong, Frysk skriuwer en oersetter († 1975)
;oktober
* 15 - Hermann Hänggi, Switsersk turner († 1978)
;novimber
* 17 - Eelco Nicolaas van Kleffens, Frysk diplomaat en politikus († 1983)
* 27 - Konosuke Matsushita, Japansk ûndernimmer († 1989)
;desimber
* 27 - Paul Costello, Amerikaansk roeier († 1986)
* 31 - Julio García Fernández, Spaansk hynstesporter († 1969)

## Ferstoarn
;jannewaris
* 1 - Heinrich Hertz, Dútsk natuerkundige (* 1857)
* 19 - Piet Paaltjens (François Haverschmidt), Frysk dichter (* 1835)
* 27 - Auke Boonemmer, Frysk skriuwer (* 1823)
;april
* 7 - Wigger Arnoldus Peereboom, Frysk notaris en steatelid (* 1837)
;septimber
* 20 - Heinrich Hoffmann, Dútsk psychiater en skriuwer (* 1809)
;oktober
* 4 oktober - John M. Chivington, Amerikaansk militêr (* 1821)
;desimber
* 3 - Robert Louis Stevenson, Skotsk skriuwer (* 1850)
* 5 - Gal (*Gall*), opperhaad fan 'e Lakota (* 1840)
* 19 - Jan Ensing, Nederlânske skilder (* 1819)

## Literatuer
;toaniel
* Henrik Ibsen, *[[Lille Eyolf]]* (oerset yn it Frysk as *Lytse Eyolf*)
1893

## Foarfallen
;jannewaris
* 1 - Japan giet oer op de Gregoriaanske kalinder.
* 17 - Amerikaanske kolonisten dogge yn it Keninkryk Hawaï in steatsgreep tsjin de Hawaïaanske monargy, wêrby't keninginne Lili‘uokalani ôfset wurdt.
;augustus
* 2 - Johannes Gerlofs Anema, Jan Reitsma en Pieter Baukes Yetsenga winne yn Frjentsjer de 42ste PC. Jan Reitsma wurdt útroppen ta kening.
;septimber
* 19 - Nij Seelân fiert as earste lân it Frouljuskiesrjocht yn.
;datum ûnbekend
* - John Eric Banck ferkeapet Skiermûntseach oan greve Hartwig Arthur von Bernstorff-Wehningen.

## Berne
;jannewaris
* 9 - Fernande Barrey, Frânsk neakenmodel († 1974)
* 15 - A. Leslie Scott, Amerikaansk skriuwer († 1974)
;febrewaris
* 4 - Jakob Klok, Frysk politikus en fersetsman († 1984)
;maart
* 6 - Hans Schöchlin, Switsersk roeier († 1978)
* 13 - Anne Smidts, Frysk keatser († 1969)
* 23 - Bouwe van Ens, Frysk boer en fersetsman († 1945)
* 31 - Alfredo Pezzana, Italjaansk skermer († 1986)
;april
* 5 - Clas Thunberg, Finsk reedrider († 1973)
* 9 - Gyula Glykais, Hongaarsk skermer († 1948)
* 22 - Hilbrand Boschma, Frysk soölooch en museumdirekteur († 1976)
* 27 - Hendrik Schippers, Frysk dirigint, oersetter en ûnderwizer († 1971)
;maaie
* 15 - Gerrit Bosch, Frysk natoerbeskermer († 1981)
* 18 - Wike Zijlstra, Frysk ûnderwizeres en pedagoge († 1964)
* 27 - Jan Planting, Frysk keunstskilder († 1955)
;juny
* 13 - Dorothy L. Sayers, Ingelsk skriuwster († 1957)
;augustus
* 1 - kening Aleksander I fan Grikelân († 1920)
* 1 - Yme van der Meer, Aldste persoan fan Fryslân († 2001)
* 17 - Mae West, Amerikaansk aktrise († 1980)
;oktober
* 14 - Lillian Gish, Amerikaansk aktrise († 1993)
* 26 - Karel van Seben, Nederlânsk byldzjend keunstner († 1988)
;novimber
* 13 - Eeltsje Boates Folkertsma, Frysk skriuwer en bibeloersetter († 1968)
;desimber
* 21 - Georges Buchard, Frânsk skermer († 1987)
* 26 - Mao Tse-toeng, lieder fan Sina († 1976)

## Ferstoarn
* 17 jannewaris - Rutherford B. Hayes, presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1822)
* 1 maart - Swarte Moanne (*Black Moon*), opperhaad fan 'e Lakota (* 1821)
* 6 july - Guy de Maupassant, Frânsk skriuwer (* 1850)
* 10 july - Swarte Koallen (*Black Coal*), opperhaad fan 'e Noardlike Arapaho (* 1840)
* 1 oktober - Benjamin Jowett, Ingelsk klassikus en teolooch (* 1817)
* 6 novimber - Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, Russyske komponist (* 1840)
* 29 novimber - Age Buma, Frysk politikus (* 1820)
* 4 desimber - Heinrich Göbel, Dútsk útfiner fan de gloeilampe (* 1818)
1891

## Foarfallen
;maart
* 18 - It earste tillefoanpetear tusken Parys en Londen, fia in tillefoankabel troch it Kanaal.
;july
* 29 - Johannes Gerlofs Anema, Hemke Geerts Elzinga en Cornelis Baukes van der Weg winne yn Frjentsjer de 40ste PC. Johannes Gerlofs Anema wurdt útroppen ta kening.
;desimber
* 15 - James Naismith betinkt it basketbal.
* 29 - Thomas Edison patintearret de radio.

## Berne
;febrewaris
* 5 - Renato Petronio, Italjaansk roeier († 1976)
* 18 - Oreste Puliti, Italjaansk skermer († 1958)
* 22 - Jan Wils, Nederlânsk arsjitekt († 1972)
* 28 - Wouter Theunis Zwart, Frysk taalaktivist († 1983)
;maart
* 24 - Charley Toorop, Nederlânsk skilderske († 1955)
;april
* 30 - Watse Cuperus, Frysk skriuwer († 1966)
* 30 - Lutske Vonk, Frysk byldzjend keunstner († 1983)
;maaie
* 20 - Gerben Koster, Frysk keatser († 1981)
* 25 - Rinke Tolman, Frysk fjildbiolooch, publisist, oersetter en sjoernalist († 1983)
;juny
* 9 - Cole Porter, Amerikaansk komponist en lietsjeskriuwer († 1964)
;july
* 4 - Frederik Cornelis Rab, boargemaster fan Flylân († 1947)
* 8 - Elisabeth Zernike, Nederlânsk skriuwster († 1982)
;augustus
* 7 - Piethein Focken, Nederlânsk boargemaster († 1988)
;septimber
* 30 - Henry Potez, Frânsk fleantúchfabrikant († 1981)
;novimber
* 15 - Erwin Rommel, Dútsk fjildmaarskalk († 1944)
;*datum ûnbekend*
*Minnie Devereaux, Kanadeesk stomme-filmaktrise († 1984)

## Ferstoarn
* 25 jannewaris - Theo fan Gogh, Nederlânsk keunsthanneler, broer fan Vincent van Gogh (* 1857)
* 29 maart - Johan Binkes, Nederlânsk fise-admiraal (* 1828)
* 19 april - Jan Anne Lycklama à Nijeholt, Frysk politikus (* 1809)
* 14 septimber - Johannes Bosboom, Nederlânsk keunstskilder (* 1817)
* 28 septimber - Herman Melville, Amerikaansk skriuwer (* 1819)
* 10 novimber - Arthur Rimbaud, Frânsk dichter (* 1854)
### bisten
* 7 novimber - Comanche, maskotte fan it Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint (* ±1862)

## Literatuer
;romans
* Thomas Hardy, *[[Tess of the d'Urbervilles]]* (oerset yn it Frysk as *Tess fan de D'Urbervilles*)
1887

## Foarfallen
;jannewaris
* 26 - Slach by Dogaly: It Abessynske leger ferslacht it Italjaanske.
* 28 - Der wurdt úteinset mei de bou fan de Eiffeltoer.
;july
* 26 - Esperanto wurdt publisearre troch Ludovich Zamenhof.
;augustus
* 3 - Jacob Klazes Wassenaar, Klaas Willems Boorsma, en Lammert Scheltes Hilarides winne yn Frjentsjer de 36ste PC. Lammert Scheltes Hilarides wurdt útroppen ta kening.
;septimber
* 1 - Emile Berliner freget oktroai oan op de grammofoanplaat
* 4 - Ferdinand Domela Nieuwenhuis wurdt as in foarst ynhelle troch de Amsterdamske arbeiders. Fiif dagen earder is de sosjalistyske oanfierder ûntslein út de finzenis fan Utert, dêr't er in straf útsitten hie fanwege majesteitsskeining.
* 27 - Troch dagen fûle rein yn Sina rint de Giele Rivier oer. It wurdt de grutste natoerramp yn de hystoarje; 900.000 minsken komme om hals.
* 30 - Yn Montana brekt troch in misferstân de Krieë-Oarloch út tusken de Feriene Steaten en de Krieën.
;novimber
* 5 - Yn it ramt fan 'e Krieë-Oarloch fynt de Slach by Crow Agency plak, wêrby't it Amerikaanske Leger in oerwinning behellet.
;datum ûnbekend
* - Ruslân ferlit it Trijekeizersbûn.
* - Henry Morton Stanley makket de lêste reis, om Emin Pasha út Afrika werom te heljen.
* - Earste emigraasjeweach fan Russyske joaden yn Palestina.

## Berne
;maart
* 5 - Pieter Horjus, Frysk winkelman en amateur-archeolooch († 1962)
* 12 - Jaring Walta, Frysk keunstkilder († 1971)
* 22 - Chico Marx, Amerikaansk komyk en akteur († 1961)
;maaie
* 19 - Harry Chamberlin, Amerikaansk militêr en hynstesporter († 1944)
* 28 - Jim Thorpe, Amerikaansk atleet († 1953)
;juny
* 29 - Geertje Roelinga-De Groot, Aldste persoan fan Nederlân († 1997)
;july
* 25 - Carl-Friedrich von Langen, Dútsk baron en hynstesporter († 1934)
;augustus
* 5 augustus - Hendrik Voordewind, Nederlânsk skriuwer en plysjeman († 1972)
;septimber
* 27 - Rixt, Frysk dichteresse († 1979)
* 28 - Avery Brundage, Amerikaansk sportbestjoerder, foarsitter fan it IOC († 1975)
;oktober
* 8 oktober - Michiel Sjouke Elings Visser, Frysk boer en oersetter († 1971)
* 23 oktober - William F. Hanson, Amerikaansk komponist en musikolooch († 1969)
;novimber
* 15 - Georgia O'Keeffe, Amerikaansk keunstskilder († 1986)
;*datum ûnbekend*

## Ferstoarn
* 19 febrewaris - Eduard Douwes Dekker (Multatuli), Nederlânsk skriuwer (* 1820)
* 13 septimber - Hjerre Gjerrits van der Veen, Frysk ûnderwizer en skriuwer (* 1816)
* novimber - Swurddrager (*Sword Bearer*), opperhaad fan 'e Krieën (* 1865)
* 6 novimber - Eugène Pottier, Frânsk dichter en revolúsjonêr, skriuwer fan *[[De Ynternasjonale]]* (* 1816)
* 7 novimber - Assuerus Quaestius, Frysk jurist, keunstskilder en keunstsamler (* 1815)
* 8 novimber - Doc Holliday, Amerikaansk gokker en revolverman (* 1851)
1889

## Foarfallen
;maart
* 2 - It Amerikaanske Kongres nimt in wet oan dy't it Grutte Sû Reservaat, it Yndianereservaat fan 'e Lakota yn it Dakota-territoarium, opheft. De helte fan it lân wurdt frijjûn foar kolonisaasje troch de blanken, en de rest fan it gebiet wurdt opdield yn fiif ôfsûnderlike, lytsere reservaten.
;maaie
* 6 - De Eiffeltoer wurdt offisjeel iepene.
;july
* 31 - Lammert Scheltes Hilarides, Wiebren Tjeerds Kooistra en Meindert Geerts Kooistra winne yn Frjentsjer de 38ste PC. Lammert Scheltes Hilarides wurdt útroppen ta kening.
;oktober
* 27 - Broedertrouw oprjochte, feriening fan lânarbeiders op It Bilt.
;novimber
* 2 - Súd-Dakota wurdt as 40e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 8 - Montana wurdt as 41e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
;desimber
* 8 - Op inisjatyf fan Pim Mulier wurdt de Nederlânske Atletyk- en Fuotbalbûn oprjochte.
;datum ûnbekend
* - De baggellju fan Appelskea rjochtsje arbeidersferiening De Iendracht op.

## Berne
;jannewaris
* 14 jannewaris - Mar. Naberman, Frysk musikus en muzykpedagooch († 1968)
;febrewaris
* 23 - János Garay Hongaarsk skermer († 1945)
* 24 - Albin Stenroos, Finsk lange-ôfstânsdraver († 1971)
;maart
* 23 - Tjeerd Venstra, Frysk arsjitekt († 1977)
;april
* 5 - Sikke Bruinsma, Frysk sportsjitter († 1963)
* 16 - Charlie Chaplin, Ingelsk akteur en regisseur († 1977)
* 20 - Adolf Hitler, lieder fan nazy-Dútslân († 1945)
;maaie
* 17 - Karst Leemburg, Frysk maratonrider († 1958)
;juny
* 12 - Julius Skutnabb, Finsk reedrider († 1965)
;july
* 19 - Johannes Rijpstra, Frysk politikus en fersetsman († 1944)
;augustus
* 23 - Truus Schröder-Schräder, Nederlânsk byldzjend keunstner († 1985)
;septimber
* 24 - Hanna Beekhuis, Frysk komponiste en pianiste († 1980)
;oktober
* 8 - Philippe Thys, Belgysk hurdfytser († 1971)
* 10 - Han van Meegeren, Nederlânsk keunstskilder en master-ferfalsker († 1947)
* 13 - Anna Maria Catharina Buma, Frysk dichteresse († 1963)
;novimber
* 7 - Ids Roukema, Frysk keatser († 1949)
* 16 - Jan Herder, Frysk kommunist en fersetsstrider († 1978)
* 24 - Cissy van Marxveldt, Frysk berneboekeskriuwster († 1948)
;datum ûnbekend
* Émile Hoyois, Belgysk keatser († 19??)

## Ferstoarn
* 3 jannewaris - James Halliwell-Phillipps, Ingelsk letterkundige en folklorist (* 1820)
* 19 jannewaris - Ranald S. Mackenzie, Amerikaansk militêr (* 1840)
* 9 maart - keizer Jehannes IV fan Abessynje (* 1831)
* 30 maart - Marcus Reno, Amerikaansk militêr (* 1834)
* 26 septimber - Martin Heidegger, Dútsk filosoof († 1976)
* 28 septimber - Samuel D. Sturgis, Amerikaansk militêr (* 1822)
* 8 oktober - Johann Jakob von Tschudi, Switsersk biolooch (* 1818)
* 11 oktober - James Prescott Joule, Ingelsk natuerkundige (* 1818)
* 19 oktober - kening Loadewyk I fan Portegal (* 1838)
;*datum ûnbekend*
*Lytse Raven (*Little Raven*), opperhaad fan 'e Súdlike Arapaho (* 1810)

## Literatuer
;poëzij
* Herman Gorter, *[[Mei (Gorter)|Mei]]* (oerset yn it Frysk as *Maaie*)
Biogemy

De **biogemy** ûndersiket de gearstalling en gewurking fan gemyske ferbinings, dy't bydrage ta de struktuer fan organismen en harren stofwisselingsprosessen. Biogemy is in stúdzje dy't biology en gemy mei inoar verbynt.

As basiswittenskip besiket se in ferklearring fan it libben op molekulêrbiologysk nivo te jaan. De gemyske reaksjes dy't by in bepaald biologysk proses hearre, wurde ûndersocht oant op it molekulêr nivo. Troch de analyse fan ferskynsels op it lytste nivo, kinne dy op in grutter nivo, bygelyks selnivo, ferklearre wurde.

Biogemy is sterk ferbûn mei de biotechnology en genetika.
Anatomy

De **anatomy** (fan it Grykske *anatome*, fan *ana-temnein*, yn stikken snije) ûndersiket en beskriuwt de foarm en bou fan libbene wêzens en har útwendige en ynwendige struktueren.

De fergelykjende anatomy sjocht nei oerienkomsten tusken ferskillende soarten, meast om de mjitte fan oerienkomst fêst stelle te kinnen. Dy oerienkomsten foarmje in wichtich helpmiddel foar de taksonomy.

De measte anatomen betsjinne har fan it Latyn om maklik mei wittenskippers yn oare talen kommunisearje te kinnen. Foar de minske is der in algemien akseptearre terminology, de *terminologia anatomica*, fêststeld troch it FCAT, Federative Committee of Anatomical Terminology. 

Oare (eardere) anatomyske terminologysystemen binne neamd nei it plak dêr't de gearkomste hâlden is, wêryn se fêststeld binne:

:Nomina Anatomica Basel (1895), 
:Nomina Anatomica Jena (1935), 
:Nomina Anatomica Paris (1955). 

Om de fiif jier wurdt de list troch it International Anatomical Nomenclature Committee (IANC) oanpast.
1886

## Foarfallen
;july
* 3 - Karl Benz yntrodusearret de earste automobyl op benz-ine.
* 15 - De geregelde feartsjinst Starum-Inkhuzen set útein.
;augustus
* 4 - Jacob Klazes Wassenaar, Sjirk de Wal en Klaas Willems Boorsma winne yn Frjentsjer de 35ste PC. Klaas Willems Boorsma wurdt útroppen ta kening.
;septimber
* 4 - Nei hast 30 jier kriich jout de Yndiaanske lieder Geronimo him oer.

## Berne
;maart
* 8 - Germ de Jong, Frysk keunstskilder en tekener († 1967)
;april
* 18 - Gauke Boelens, Frysk ûndernimmer en politikus († 1942)
* 26 - Ma Rainey, Amerikaansk sjongster († 1939)
;maaie
* 31 - Goaitsen Burgy, Frysk skriuwer († 1944)
;july
* 5 - Willem Drees, premier fan Nederlân († 1988)
;augustus
* 21 - Ruth Manning-Sanders, Welsk dichter en skriuwer († 1988)
;septimber
* 27 - Lucien Gaudin, Frânsk skermer († 1934)
;oktober
* 5 - Han Hollander, Nederlânsk radio-sportferslachjouwer († 1943)
* 19 - Arjen Goodijk, Frysk arsjitekt († 1952)
* 22 - Mees Toxopeus, Frysk rêdingsboatskipper en fersetsman († 1974)
;novimber
* 30 - Douwe Tot, Skylger fisker en rêdingboatskipper († 1959)
;desimber
* 2 - Geart Japiks van den Berg, Frysk rimelder en folksdichter († 1954)
* 3 - Uiltje Tijmstra, Frysk keatser en skoalmaster († 1965)
* 11 - Božena Laglerová, Tsjechysk loftfeartpionier († 1941)
* 16 - Nikolaj Stroennikov, Russysk reedrider († 1940)

## Ferstoarn
* 12 jannewaris - Tjeert Eernstman, Frysk keunstskilder en tekenlearaar (* 1801)
* 31 jannewaris - Baruch Bendit Dusnus, oerrabbyn fan Ljouwert en ressort Fryslân (* 1811)
* 5 febrewaris - Tjeerd Annes Keikes, Frysk sulversmid en medaljeur (* 1804)
* 23 maart - Salomon Siewerd de Koe, Frysk teolooch en predikant (* 1842)
* 15 maaie - Emily Dickinson, Amerikaansk dichteresse (* 1830)
* 13 juny - kening Loadewyk II fan Beieren, de "Mearkekening" (* 1845)
* 4 july - Bizonfâlemakker, opperhaad fan 'e Kry (* 1842)
* 31 july - Franz Liszt, Hongaarsk komponist (* 1811)

## Literatuer
;romans
* Robert Louis Stevenson, *The Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde*
;poëzij
* Louis Couperus, *Orchideeën*

## Byldzjende keunst
* Lêste útstalling fan it ympresjonisme. It ympresjonisme giet oer yn it postympresjonisme. De Skoalle fan Pont-Aven wurdt oprjochte.
* Auguste Rodin makket *De tút*.
* Auguste Rodin set út ein mei *De Boargers fan Calais*.
* 28 oktober - Yn New York wurdt it Frijheidsbyld ûntbleate.

Ofbyld:JanToorop-trio-fleuri-1886.jpg|*Trio fleuri* (1886) Jan Toorop
Ofbyld:Georges Seurat - Un dimanche après-midi à l'Île de la Grande Jatte.jpg|*Un dimanche après-midi à l'Île de la Grande Jatte* (1886) Georges Seurat
Ofbyld:Statue-of-liberty tysto.jpg|*Frijheidsbyld* Frédéric Bartholdi 


## Boukeunst

Ofbyld:Paleiskerk - Den Haag.JPG|Paleistsjerke (De Haach) (1886) fan K. Stoffels
1885

## Foarfallen
;july
* 29 - Sjirk de Wal, Klaas Willems Boorsma en Auke Miedema winne yn Frjentsjer de 34ste PC. Sjirk de Wal wurdt útroppen ta kening.
;septimber
* 19 - Đồng Khánh wurdt keizer fan Fjetnam.
;novimber
* 8 - Iepening fan it lêste part fan it spoar fan Ljouwert nei Starum.
;datum ûnbekend
* - De tolfde wrâldtentoanstalling wurdt holden yn Antwerpen.

## Berne
;jannewaris
* 11 - Lorenz Conrad Peters, Noardfrysk skriuwer en learaar († 1949)
* 21 - Umberto Nobile, Italjaansk loftskipsbouwer († 1978)
* 29 - Leadbelly, Amerikaansk muzikant († 1949)
;febrewaris
* 7 - Sinclair Lewis, Amerikaansk skriuwer († 1951)
* 9 - Jens Emil Mungard, Noardfrysk dichter († 1940)
* 24 - Chester Nimitz, Amerikaansk admiraal († 1966)
;april
* 13 - Piter Sjoerds Gerbrandy, premier fan Nederlân († 1961)
* 17 - Karen Blixen, Deensk skriuwster († 1962)
* 23 - Hendrik Jan Popping, Stellingwerfsk boekhanneler en amateur-archeolooch († 1950)
* 27 - Marcello Bertinetti, Italjaansk skermer († 1967)
;maaie
* 10 - Hendrik Wouda, Frysk arsjitekt en meubelûntwerper († 1946)
;july
* 5 - Joris in 't Veld, Nederlânsk politikus († 1981)
* 8 - Ann Flower, Aldste persoan fan Nederlân († 1995)
;augustus
* 3 - Lolke Siderius, Frysk boer en astronoom († 1920)
* 24 - Jacob Bleeker, Nederlânsk boargemaster († 1961)
;septimber
* 9 - Piet van der Hem, Frysk keunstskilder, tekener en boekbânûntwerper († 1961)
* 26 - Hanso Schotanus à Steringa Idzerda, Frysk radiopionier († 1944)
;oktober
* 7 - Niels Bohr, Deensk natuerkundige († 1962)
* 25 - Xavier Lesage, Frânsk hynstesporter († 1968)
* 30 - Ezra Pound, Amerikaansk dichter († 1972)

## Ferstoarn
* 15 maart - Frank North, Amerikaansk militêr (* 1840)
* 22 maaie - Victor Hugo, Frânsk skriuwer (* 1802)
* 14 juny - Pieter Ulbes Rijpma, Frysk keatser (* 1839)
* 23 july - Ulysses S. Grant, presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1822)
* 24 july - Johannes Bieruma Oosting, Frysk politikus en steatsman (* 1816)
* 25 novimber - kening Alfûns XII fan Spanje (* 1857)
;*datum ûnbekend*
*Moardearn (*Kill Eagle*), opperhaad fan 'e Lakota (* 1827)
*Stiennen Keal (*Stone Calf*), opperhaad fan 'e Súdlike Sjajinnen (* 18??)

### Bisten
* 15 septimber - Jumbo, ferneamde sirkusoaljefant (* 1859)

## Literatuer
;romans
* Émile Zola, *Germinal*
* Friedrich Nietzsche, *[[Jenseits von Gut und Böse]]* (oerset yn it Frysk as *Oarekant Goed en Kwea*)
* Frederik van Eeden, *De Kleine Johannes*
;poëzij
* Alfred Lord Tennyson, *[[Idylls of the King]]* (oerset yn it Frysk as *De Fal fan Camelot*)

## Byldzjende keunst

Ofbyld:Pierre-Auguste_Renoir,_Portrait_of_Madame_Renoir_(c._1885).jpg|*Aline Charigot* (1885) Pierre-Auguste Renoir
Ofbyld:Still Life with an Earthen Bowl and Potatoes by Vincent van Gogh.jpg|*Pot met aardappelen* (1885) Vincent van Gogh 


## Boukeunst

Ofbyld:Rijksmuseum Amsterdam ca 1895.jpg|Ryksmuseum, Amsterdam, Pierre Cuypers
Selbiology

**Selbiology** is it akademyske stúdzjefjild, ûnderdiel fan de biology, dat him dwaande hâldt mei de fysiologyske eigenskippen fan sellen likegoed as harren gedragingen, yntersellulêre ynteraksjes en omjouwing. Yn de selbiology wurde sawol ienselligen as baktearjes en spesjalisearre sellen yn multisellulêre organismen bestudearre.

Selbiology is besibbe oan genetika, biogemy, molekulêre biology en ûntwikkelings biology.
1883

## Foarfallen
;maart
* 6 - Yn in fleanende stoarm fergie de fiskersfloat fan Peazens-Moddergat. Santjin skippen fergiene en 83 fiskers ferlearen derby it libben.
;april
* 13 - Alfred Packer wurdt skuldich fûn oan kannibalisme.
* 16 - Paul Krüger wurdt presidint fan Transvaal.
* 23 - Beëdiging fan it Kabinet-Heemskerk Azn.
;july
* 1 - Yn Utert wurdt de Nederlandsche Vélocipèdisten-Bond oprjochte mei earst 200 leden.
* 16 - Iepening fan it earste part, Ljouwert - Snits, fan it spoar fan Ljouwert nei Starum.
;augustus
* 1 - Klaas Willems Boorsma, Auke Miedema en Sjirk de Wal winne yn Frjentsjer de 32ste PC. Auke Miedema fan Sweins wurdt as earste útroppen ta kening fan dy keatspartij.
* 27 - By de útbarsting fan de fulkaan Krakatau ûntstiet in tsûnamy, dêr't mear as 36.000 minsken it libben by litte.

## Berne
;febrewaris
* 25 -  Clarence Addison Dykstra, Amerikaansk heechlearaar, politikus en ûnderwiisbestjoerder († 1950)
;maaie
* 20 - kening Faisal I fan Irak († 1933)
;juny
* 2 - Bokke R.S. Pollema, Frysk skriuwer († 1948)
;july
* 3 - Franz Kafka, Tsjechysk skriuwer († 1924)
;septimber
* 17 - William Carlos Williams, Amerikaansk dichter en skriuwer († 1963)
;oktober
* 4 - Tjeerd Wiebrens Kooistra, Frysk keatser († 1961)
;novimber
* 29 - Murk Boerstra, Frysk generaal († 1953)
;desimber
* 19 - Louis Davids, Nederlânsk kabaretier en revu-artyst († 1939)
* 21 - Moje Öholm, Sweedsk reedrider († 1954)

## Ferstoarn
* 13 febrewaris - Richard Wagner, Dútsk komponist (* 1813)
* 14 maart - Karl Marx, Dútsk filosoof en grûnlizzer fan it marxisme (* 1818)
* 30 april - Edouard Manet, Frânsk keunstskilder (* 1832)
;*datum ûnbekend*
*Stomp Mês (*Dull Knife*), opperhaad fan 'e Noardlike Sjajinnen (* 1810)

## Literatuer
* Friedrich Nietzsche, *[[Also Sprach Zarathustra]]* (yn it Frysk oerset as *Dat Sei Zarathustra*)
* Robert Louis Stevenson, *[[Treasure Island (roman)|Treasure Island]]*

## Byldzjende keunst

Ofbyld:Denhaag kunstwerk binnenhof fontein.jpg|*Fontein Binnenhôf mei byld greve Willem II* (1883) Cuypers & Jünger, Binnenhôf, De Haach
Ofbyld:Vincent van Gogh Ophaalbrug in Nieuw-Amsterdam.jpg|*Flapbrêge yn Nij-Amsterdam* (1883) Vincent van Gogh 
Ofbyld:Pierre-Auguste Renoir 081.jpg|*See en klippen* (sa. 1883) Pierre-Auguste Renoir, Metropolitan Museum


## Boukeunst

Ofbyld:Amsterdamkrijtberg.jpg|Ksaveriustsjerke, Amsterdam (1883) Alfred Tepe
Ofbyld:Stadsschouwburg Groningen.jpg|*[[Stedsskouburch (Grins)]]* (1883) Frederik Willem van Gendt en Hugo Pieter Vogel
1882

## Foarfallen
;juny
* 6 - Troch in sykloan yn Arabyske See streamt de haven fan Bombai oer, mei 100.000 deaden as gefolch.
;augustus
* 3 - Wiebren Tjeerds Kooistra, Meindert Tjeerds Kooistra en Rein van de Witte winne yn Frjentsjer de 31ste PC.
* 8 - De Nederlânske Tramwei Maatskippij (NTM) iepenet de line Snits-Boalsert.
;Datum ûnbekend
* - De Amelânske Daam wurdt oerjûn.

## Berne
;jannewaris
* 6 - Fan Noli, Albaneesk politikus, geastlike, skriuwer en oersetter († 1965)
* 18 - A.A. Milne, Ingelsk berneboekeskriuwer († 1956)
* 30 - Franklin D. Roosevelt, presidint fan 'e Feriene Steaten († 1945)
;febrewaris
* 2 - James Joyce, Iersk skriuwer († 1941)
* 3 - Trijntje Jansma-Boskma, Aldste persoan fan Nederlân († 1991)
;maart
* 4 - Tjerk Bottema, Frysk keunstskilder en grafikus († 1940)
* 27 - Janke Spanninga-Posthuma, Frysk skriuwster en modiste († 1966)
;april
* 21 - Pieter Hovinga, Frysk keatser († 1942)
* 29 - Nine van der Schaaf, Frysk dichteresse en skriuwster († 1973)
;maaie
* 7 - Willem Elsschot, Flaamsk skriuwer († 1960)
* 10 - Donatien Bouché, Frânsk siler († 1965)
* 23 - Reinder Brolsma, Frysk skriuwer en sjoernalist († 1953)
;septimber
* 7 - Johanna Zandstra-Giezen, Aldste persoan fan Nederlân († 1993)
;oktober
* 21 - Ane Nauta, Frysk arsjitekt († (1946)
;novimber
* 11 - kening Gustaaf VI Adolf fan Sweden († 1973)
* 29 - Henri Fabre, Frânsk yngenieur en loftfeartpionier († 1984)

## Ferstoarn
* 24 maart - Henry Wadsworth Longfellow, Amerikaansk dichter (* 1807)
* 27 maart - Thomas French, Amerikaansk militêr (* 1843)
* 3 april - Jesse James, Amerikaansk bandyt (* 1847)
* 19 april - Charles Darwin, Ingelsk natoerûndersiker en grûnlizzer fan de evolúsjeteory (* 1809)
* 27 april - Ralph Waldo Emerson, Amerikaansk filosoof en skriuwer (* 1803)
* 2 july - Giuseppe Garibaldi, Italjaansk nasjonalist en militêr (* 1807)
* 27 desimber - Giovanni Losi, Italjaansk preester en misjonaris yn Sûdan (* 1838)
1881

## Foarfallen
;april
* 28 - Billy the Kid ûntkomt út 'e finzenis.
;maaie
* 12 - Frankryk beset Tuneezje, dat in Frânsk protektoraat wurdt.
* 31 - De Sint-Michaelstsjerke fan Harns wurdt wijd.
;juny
* 18 - It Trijekeizersbûn wurdt oprjochte.
;july
* 19 - It Lakota-opperhaad Sittende Bolle keart werom nei de Feriene Steaten út in fiifjierrige ballingskip yn Kanada.
;augustus
* 3 - Jan Eeltjes Bonnema, Klaas Willems Boorsma en Sjirk de Wal winne yn Frjentsjer de 30ste PC.
;oktober
* 26 - Gefjocht by de O.K.-kraal, yn Tombstone (Arizona).
;datum ûnbekend
* - Louis Pasteur bewiist dat faksinearre bern ôfwar opbouwe.
* - Under Ekslo wurdt it Kralestring fan Ekslo út de brûnstiid fûn.
* - Yn Nederlân wurdt it Neo-Maltusiaanske Bûn oprjochte om bertebeheining te befoarderjen. (Winkler Prins jout 1882).

## Berne
;jannewaris
* 8 - John G. Neihardt, Amerikaansk dichter, skiedkundige en etnolooch († 1973)
;febrewaris
* 15 - Willem Dijk, Frysk ûnderwizer en keunstner († 1970)
* 23 - Titus Brandsma, Frysk preester en fersetsman († 1942)
;maart
* 25 - Bela Bartok, Hongaarsk komponist († 1945)
;maaie
* 19 - Mustafa Kemal Atatürk, earste presidint fan Turkije († 1938)
;juny
* 14 - Sytze Abeles Kooistra, Frysk keatser († 1947)
;july
* 2 - Jetze Doorman, Frysk skermer († 1931)
* 9 - Richard Hagemann, Frysk-Amerikaansk konsertpianist, dirigint en filmmuzykkomponist († 1966)
;augustus
* 2 - Gustave van de Woestijne, Belgysk keunstskilder († 1947)
* 3 - Cees Rienks de Boer, Nederlânsk arsjitekt († 1966)
;septimber
* 28 - Ymkje Hofstra-Booi, âldste frou fan Nederlân († 1989)
;oktober
* 25 - Pablo Picasso, Spaansk keunstskilder († 1973)
* 25 - Anders Minnes Wijbenga, Frysk bestjoerder en frisiast († 1948)
;desimber
* 11 - Lammert Wiersma, Skiermûntseager dichter en skriuwer († 1980)
* 21 - Lolle Piers de Boer, Frysk skiedkundige en frisiast († 1964)
;*datum ûnbekend*
*Carl Sweezy, Amerikaansk keunstner († 1953)

## Ferstoarn
* 18 jannewaris - Auguste Mariette, Frânsk egyptolooch (* 1821)
* 9 febrewaris - Feodor Dostojevski, Russysk skriuwer (* 1821)
* 24 febrewaris - Thomas Romein, Frysk arsjitekt (* 1811)
* 14 july - Billy the Kid, Amerikaansk bandyt (* 1859)
* 5 augustus - Bûnte Sturt (*Spotted Tail*), opperhaad fan 'e Lakota (* 1823)
;*datum ûnbekend*
*Bizonkeal (*Buffalo Calf*), froulik kriger fan 'e Súdlike Sjajinnen (* 1841)
*Reade Mûtse (*Red Cap*), opperhaad fan 'e Eastlike Dakota (* 1797)

## Literatuer
;romans
* Johanna Spyri, *[[Heidi (roman)|Heidi]]*

## Muzyk
* Johannes Brahms, *Pianokonsert nr 2 Opus 83*
* Gabriel Fauré, *Ballade yn Fis-gr.t. foar piano en orkest, Opus 19*
* William S. Gilbert en Arthur Sullivan, *Patience* (opera)

## Byldzjende Keunst

Ofbyld:Van Gogh - Grassnijder.jpg|*Jongbaas, gerssnijend mei in sichte* (1881) Vincent van Gogh, Kröller-Müller Museum
Ofbyld:L'Evasion de Rochefort - Edouard Manet (Kunsthaus Zürich).jpg|*L'Evasion de Rochefort* (1881) Edouard Manet, Kunsthaus, Zurich 


## Boukeunst

Ofbyld:Stedelijk Gymnasium Leeuwarden.jpg|Stedsgymnasium Ljouwert, Thomas Adrianus Romein
Ofbyld:Station Hemmen-Dodewaard1.jpg|'Stasjon Hemmen-Dodewaard' (1881) M.A. van Wadenoyen
1880

## Foarfallen
;jannewaris
* 1 - Der wurdt in begjin makke mei it Panamakanaal
* 27 - Thomas Edison kriget oktroai op de gloeilampe.
;juny
* 29 - Kening Pōmare V fan Tahity docht ôfstân fan 'e troan en fermakket it Keninkryk Tahity oan Frankryk. It gebiet wurdt fan no ôf oan in Frânske koloanje.
;augustus
* 4 - Jan Eeltjes Bonnema, Jelle Hilbrands Bruinsma en Sjirk de Wal winne yn Frjentsjer de 29ste PC.
;septimber
* 9 - Frankryk stichtet yn West-Afrika oan de bopperin fan de Senegal de koloanje dy't letter  Maly hjitte soe.
;oktober
* 20 - De Frije Universiteit Amsterdam wurdt oprjochte.
;novimber
* 9 - De Kroätyske stêd Zagreb en omkriten, yn Eastenryk-Hongarije, wurde troffen troch de swiere ierdbeving fan Zagreb. Wûnder boppe wûnder komt dêrby mar ien persoan om it libben, hoewol't tûzenen gebouwen skansearre reitsje of alhiel ferwoastge wurde.
;desimber
* 18 - De Boeren út Transvaal roppe ûnder lieding fan Paul Kruger de republyk út, dat oarloch mei de Ingelsen ta gefolch hat.
;datum ûnbekend
* - De *[[Feriening tsjin de Kwaksalverij|Vereniging tegen de Kwakzalverij]]* wurdt oprjochte yn Nederlân.
* - De Hondsbossche Zeewering wurdt oanlein.
* - It skip de USRC *Thomas Corwin*, mei funksjonarissen fan 'e Amerikaanske oerheid, docht it eilân St. Lawrence yn 'e Beringsee oan, dat diel útmakket fan it Departemint Alaska. Der wurdt fêststeld dat fan 'e oerbleaune 1.500 Eskimo's op it eilân de ôfrûne twa jier omtrint 1.000 omkommen binne by de hongersneed op St. Lawrence.

## Berne
;jannewaris
* 6 - Hendrik Kersken, Nederlânsk siler († 1967)
* 18 - Paul Ehrenfest, Eastenryksk natuerkundige († 1933)
* 24 - Jarich van der Wielen, Frysk politikus en bestjoerder († 1950)
* 26 - Douglas MacArthur, Amerikaansk generaal († 1964)
* 29 - W.C. Fields, Amerikaansk akteur († 1946)
;febrewaris
* 12 - Just Havelaar, Nederlânsk skilder en skriuwer († 1930)
;juny
* 11 - Jeannette Rankin, Amerikaansk politika († 1973)
;augustus
* 28 - Evert Rinsema, skuonmakker, skriuwer en dichter († 1958)
* 31 - keninginne Wilhelmina fan de Nederlannen († 1962)
;novimber
* 28 -  Aleksander Blok, Russysk dichter († 1921)
;desimber
* 31 - George Marshall, Amerikaansk politikus, nammejouwer fan it Marshallplan († 1959)

## Ferstoarn
* 8 jannewaris - Joshua Norton, Amerikaansk ûndernimmer dy't himsels útrôp ta 'keizer fan de Feriene Steaten' (* 1819)
* 12 febrewaris - Wopke Eekhoff, Frysk skiedkundige, argivaris en útjouwer (* 1809)
* 23 maart - Eelco Verwijs, Nederlânsk taalkundige en argivaris-bibliotekaris (* 1830)
* 7 maaie - Gustave Flaubert, Frânsk skriuwer (* 1821)
* 17 augustus - Ole Bull, Noarsk komponist (* 1810)
* 4 desimber - Hessel Brandenburgh, Frysk boekdrukker-útjouwer (* 1795)
* 22 desimber - George Eliot (Mary Ann Evans), Ingelsk skriuwster (* 1819).

## Literatuer
;romans
* Fjodor Dostojevski, *De Bruorren Karamazov*

## Boukeunst

Ofbyld:Bibliotheek Leeuwarden 03.JPG|*Beurs- en waachgebou*, Ljouwert Thomas Adrianus Romein
Ofbyld:Aqua1.jpg|*Artis-Akwarium*, Gerlof Salm
Ofbyld:Oudenbosch Basilica04.JPG|*[[Basilyk fan de H.H. Agatha en Barbara|Basilyk Oudenbosch]]* (1880) P.J.H. Cuypers en G.J. van Swaay
1878

## Foarfallen
;febrewaris
* 18 - Yn it Amerikaanske Territoarium Nij-Meksiko giet de Prêrjeoarloch fan Lincoln County in nije, ekstreem gewelddiedige faze yn mei de moard op rancher John Tunstall. It is yn dit konflikt dat de bandyt Billy the Kid syn reputaasje fêstiget.
;juny
* 25 - It lêste stik fan 'e Warkumermar wurdt drûchlein.
;july
* 20 - Yn it Amerikaanske Territoarium Nij-Meksiko einiget de Prêrjeoarloch fan Lincoln County mei de saneamde Slach om Lincoln.
* 31-1 augustus - Jan Eeltjes Bonnema, Sjirk de Wal en Rein van de Witte winne yn Frjentsjer de 27ste PC.
;septimber
* 9 - De Uttocht fan de Noardlike Sjajinnen begjint, wêrby't de Noardlike Sjajinnen, efterfolge troch it Amerikaanske Leger, besykje om út it Yndiaanske Territoarium (it lettere Oklahoma), dêr't se hinne deportearre binne, werom te kearen nei harren heitelân yn Montana.
;oktober
* 20 - In diel fan 'e Noardlike Sjajinnen dy't meidogge oan 'e Uttocht fan de Noardlike Sjajinnen jout him ûnder lieding fan it opperhaad Stomp Mês oan it Amerikaanske Leger oer by Fort Robinson, yn Nebraska.
;datum ûnbekend
* - Joseph Swan krijt Britsk patint op de gloeilampe.
* - Op it eilân St. Lawrence, yn 'e Beringsee, dat diel útmakket fan it Amerikaanske Departemint Alaska, brekt ûnder de Eskimo-befolking de hongersneed op St. Lawrence út.

## Berne
* 26 april - Johannes Kolk, Frysk politikus († 1939)
* 26 maaie - Isadora Duncan, Amerikaansk dûnseresse († 1927)
* 10 juny - Johannes Struiksma, Frysk keatser († 1944)
* 12 juny - James Oliver Curwood, Amerikaansk skriuwer († 1927)
* 21 juny - Ids Wiersma, Frysk keunstskilder († 1965)
* 13 augustus - Salomon de Wolff, Frysk ekonoom, politikus en sionist ([† 1960])
* 2 oktober - Adzer de Vries, Frysk bibletekaris en oersetter († 1961)
* 20 oktober - Henricus Eskelhoff Gravemeijer, Frysk predikant en politikus († 1967)
* 29 oktober - Taeke Schuilenga, Frysk ûndernimmer, slachtoffer fan Aksje Sulverdin († 1943)

## Ferstoarn
* 18 jannewaris - Antoine César Becquerel, Frânsk natuerkundige (* 1788)
* 8 febrewaris - Elias Magnus Fries, Sweedsk biolooch (* 1794)
* 25 maaie - Pieter Klazes Pel, Frysk bestjoerder, dokter en froedmaster (* 1797)
* 6 juny - Robert Stirling, Skotsk útfiner (* 1790)

### Bisten
**datum ûnbekend* - Cincinnati - kriichshynder fan generaal Ulysses S. Grant (* ±1860)

## Literatuer
;poëzij
* Henry Wadsworth Longfellow, *[[The Revenge of Rain-in-the-Face]]*