Testikel

In **testikel**, **siedbal** of **testis** (meartal: **testes**) is de geslachtsklier (gonade) fan manlike organismen. Ornaris hawwe sokke organismen dêr twa fan, en dêrom sprekt men almeast fan 'e **testikels**. Yn 'e regel wurde dizze lichemsdielen oantsjut mei minder fatsoenlike synonimen, bygelyks **ballen**, **kloaten** of **nuten**, of mei humoristyske eufemismen, lykas 'kroanjuwiellen' of 'klokkespul'. It eigenskipswurd dat by testikels heart, is **testikulêr**. De testikels binne ekstreem gefoelich en kinne by ûnachtsume oanrekking foar slimme en lang oanhâldende pine soargje. Yn 'e testikels wurdt it hormoan testosteron produsearre en dêr wurde ek de manlike gameten (geslachtssellen), de siedsellen, makke. De siedsellen bedarje nei't se produsearre binne yn 'e bybal (*epididymis*). By sûchdieren sitte de testikels yn 'e balsek (it skroatum). Dat is in soartemint pûde fan hûd dy't tusken de efterpoaten (of by minsken tusken de skonken) sit, efter de penis en foàr it perineum en de anus. 

## Untwikkeling
De testikels ûntsteane út 'e *crista gonadalis*, de gonadale list, dy't yn 'e embryonale faze morfologysk itselde is by beide geslachten. Gromosomaal is lykwols de sekse al bepaald. By froulju en froulike bisten ûntjouwe deselde struktueren har ta de aaistokken. Testikels en aaistokken binne dus morfologysk homolooch oaninoar. De kymklieren dêr't de testikels út ûntsteane, binne oanwêzich by de efterste lichemswand. Fan 'e ein fan 'e trêde embryonale wike ôf ûntwikkelje dy kymklieren har troch de proliferaasje fan it epiteel fan 'e lichemsholte en it dêrûnder leine bynweefsel (*mesenchym*). Yn 'e sechsde wike nêstelje de oergeslachtssellen har yn 'e geslachtsklier yn oanlis. Under ynfloed fan dy geslachtssellen giet de ûntwikkeling fierder yn manlike of froulike rjochting.

De primêre kymstringen groeie troch oant yn 'e midden, of it moarch, fan 'e geslachtsklier en foarmje dêr de siedbalstringen. Yn 'e neite fan it *[[hilum]]* ûntstiet út dy kymstringen in netwurk fan fine kanaaltsjes, it lettere *rete testis*, dat him neitiid ferienje sil mei de siedbalstringen. Dy wurde dan troch in bynweefsellaach, de *tunica albuginea*, fan it epiteel skaat. De earste solide siedbalstringen besteane út spermatogonia en sertolisellen en hawwe gjin dwersferbinings mear. Om 'e sechsde of sânde wike hinne begjinne leydigsellen mei it oanmeitsjen fan testosteron. Dat liedt ta de seksespesifike ûntjouwing fan 'e geslachtsgongen. Al yn it embryo begjinne de testikels del te gean út har oarspronklike hege lizzing yn 'e ûnderbúk yn 'e rjochting fan it skroatum.

## Delgong
De testikels ûntsteane embryologysk sjoen út njonken de nier lein weefsel en geane by de measte sûchdieren foar of koart nei de berte del út 'e búkholte nei de balsek (skroatum). Reden dêrfoar is dat der by de measte sûchdieren foar de produksje fan siedsellen ferlet is fan in temperatuer dy't leger leit as de wenstige lichemstemperatuer. De pleatsing fan 'e testikels yn in hûdpûde bûten it eigentlike lichem is dus eins in foarm fan natuerlike kuolling. By oaljefanten en seesûchdieren bliuwe de testikels lykwols al yn it lichem.

By de minske groeie de testikels oan 'e dorsale wand (rêchside) fan 'e búkholte (peritoneäle holte). Letter geane se del (*descensus testicolorum*) en fiere se de siedstring (*ductus deferens*) mei nei ûnderen ta. It delgean bart of slagget net altyd. Dêrom wurdt yn Nederlân, as it goed is, by jonkjes by de berte en dêrnei by in oantal gelegenheden op it konsultaasjeburo of by it Sintrum foar Learlingebegelieding (CLB) kontrolearre oft beide testikels wol yn it skroatum sitte. As dat net sa is, hat de jonge dêr't it om giet in ôfwiking dy't kryptorchisme hjit.

By mear as 80% fan 'e manlju is de loftertestikel wat lytser as de rjochter- en hinget de loftertestikel boppedat in bytsje leger yn it skroatum. De oarsaak dêrfan is ûnbekend, mar dokters geane derfan út dat de oarsaak identyk en like ûnskeadlik is as dy fan ferskate oare asymmetryen yn it minsklik lichem. In ferbân mei lofts- en rjochtshannigens wurdt fermoede, mar is noch ûnfoldwaande troch ûndersyk oantoand.

## Anatomy
Beide testikels sitte yn 'e balsek of it skroatum. Dat hat twa funksjes, te witten: it beskermjen fan 'e testikels en de regulearring fan 'e temperatuer. De optimale temperatuer foar testikels is by de minske 35,6&nbsp;°C, wat 2&nbsp;graden leger is as de wenstige minsklike lichemstemperatuer. Binnen de balsek sit om 'e testikel hinne in kapsel dat út trije lagen bestiet: de *tunica vaginalis*, de *tunica albuginea* en de *tunica vasculosa*.

Sawol de bûtenste laach fan 'e testikels as de binnenste laach fan it skroatum is bedutsen mei in serosa, de *tunica vaginalis*. Dêr kinne de testikels in bytsje yn bewege, sadat guon skansearrings foarkomd wurde kinne. Under de *tunica vaginalis* sit de *tunica albuginea*, in frij stevich kapsel. Dat bestiet út straf fibrillêr bynweefsel en ferbredet him oan 'e efterkant ta de *mediastinum testis*. De *tunica vasculosa* befettet in netwurk fan bloedfetsjes en sit ûnder de *tunica albuginea*.

Ut it *mediastinum testis* wei ferdiele bynweefselsepta (tuskenskotten tusken ferskillende blaaskes) de testikel yn likernôch 250 piramidefoarmige kwabben (*lobuli*). Yn eltse kwab sitte ien oant fjouwer sterk opwuolle siedbuiskes (*tubuli semenifer*), dêr't de siedsellen yn rypje. De siedbuiskes lizze ynbêde tusken losmêskich bynweefsel. Se mjitte likernôch 150–250&nbsp;μm yn diameter en 30–70&nbsp;sm lang. Yn totaal binne alle siedbuiskes mei-inoar likernôch 400&nbsp;m lang. Se binne ferantwurdlik foar ûngefear de helte fan 'e testikulêre massa. Tusken de siedbuiskes yn lizze de leydigsellen, dy't testosteron oanmeitsje.

Oan 'e ein fan elts siedbuiske wurdt it kanaal nauwer. Dêr giet it mearlagige epiteel fan it buiske oer yn in ienlagich kubysk epiteel mei mikrofilly. Dy úteinen fan 'e siedbuiskes hjitte *tubuli recti*. Se ferbine de siedbuiskes mei het *rete testis*, in netwurk fan buiskes dat yn it bynweefsel fan it *mediastinum testis* leit. Ut it *rete testis* wurde de siedsellen (of spermatozoën) troch de *ductuli efferentes* hinne ferfierd nei de bybal (*epididymis*).

De bloedfoarsjenning fan 'e testikels wurdt fersoarge troch de testikelslachieren (*arteriae testiculares*). It bloed wurdt wer ôffierd troch fine ierkes dy't mei-inoar in netwurk foarmje: de *plexus pampiniformis*. Dat netwurk mûnet by beide testikels út yn in testikelier (*vena testicularis*). 

## Folume
De grutte en it folume fan in testikel ferskilt sterk fan it iene yndividu nei it oare. Om it folume te bepalen wurdt almeast gebrûk makke fan echografy of fan orchidometry. Foar de puberteit is het folume fan in minsklike testikel likernôch 1–3&nbsp;ml. Dat nimt yn 'e puberteit ta oant in folwoeksen folume fan 12–25&nbsp;ml. De folwoeksen testikel hat yn 'e Westerske wrâld in folume fan trochinoar 18,6&nbsp;ml. De lingte bedraacht 3,6–5,5&nbsp;sm mei in gemiddelde fan 4,6&nbsp;sm. De breedte is 2,1–3,2&nbsp;sm mei in gemiddelde fan 2,6&nbsp;sm.

## Sykten
De testikels hingje oan it siedstring en wurde dêr bylâns fan bloed en senuwen foarsjoen. By in torsio testis, in "draaibal", is der sprake fan in ferdraaiïng fan 'e siedlieder, dy't, sûnder medyske behanneling, liede kin ta it ôfstjerren fan 'e testikel. Siedbalkanker is, salang't it op 'e tiid ûntdutsen wurdt, ien fan 'e bêst behannelbere foarmen fan kanker.