open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boarnsterhim

**Boarnsterhim** (offisjeel Frysk; Nederlânsk: *Boornsterhem*) is in eardere gemeente yn 'e midden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 in befolking fan 19.482 minsken, en besloech in oerflak fan 168,58&nbsp;km² (dêr't  17,04&nbsp;km² wetter fan is). De gemeente is mei yngong fan 1 jannewaris 2014 opholden te bestean en ferdield oer de oanbuorjende gemeenten Ljouwert, It Hearrenfean, Súdwest-Fryslân en (de op dyselde dei nij oprjochte gemeente) De Fryske Marren.

## Skiednis
De gemeente is foarme yn 1984 út de eardere gemeenten Idaerderadiel, Raerderhim, en it grutste part fan Utingeradiel. Fierders waard ek it súdlike diel fan De Alde Feanen, dat foartiid ta Smellingerlân heard hie, doe by de nije gemeente foege. Yn 1985 waard de offisjele namme feroare ta de Fryske namme. Boarnsterhim foarme by de oprjochting in 'oerbliuwsel', besteande út in gebiet dat oerbleau by de gemeentlike weryndieling fan 1984, wêrby it tal gemeenten fan 44 tebekbrocht ta 31. Fanôf it begjin foarme de gemeente dan ek net in ienheid, dat laat hat ta swak bestjoer. Dêrmei hie de gemeente in minne finânsjele posysje, dy't yn 2009 laat hat ta opstappen fan boargemaster en wethâlders en it oanfreegjen fan it ûnder finânsjeel tafersjoch bringen by it Ryk.

## It opdoeken
Op 7 septimber 2009 públisearre de gemeente in ûndersyk dat troch in ekstern búro útfierd waard. Dizze stelde dat de gemeente nea in ienheid wie en foarme, dat troch it gemeentebestjoer en de ynwenners ûnderstreke wie. De gemeente hat doe besletten dat it better wie en doek de gemeente op en partsje it op mei buorgemeenten. Hjirop begûnen petearen oer hokker doarp en gemeentediel by hokker gemeente komme soe. Ta einbeslút waard besletten dat de 
gemeente omparte waard oer 4 buorgemeenten te witten: Ljouwert, It Hearrenfean, De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. Dizze weryndieling is dienmakke op 1 jannewaris 2014.

It gebiet mei de doarpen Grou, Eagum, Idaerd, Jirnsum, Reduzum, Warstiens, Warten en Wergea kaam by Ljouwert.

It gebiet mei de doarpen Raerd, Dearsum, Poppenwier, Tersoal en Sibrandabuorren kaam by de gemeente Súdwest-Fryslân.

It part mei de doarpen Akkrum, Aldeboarn en Nes gie nei It Hearrenfean, wylst Terherne nei de nije gemeente De Fryske Marren ta giet.

## Plakken
It haadplak is Grou, en de oare plakken yn de gemeente binne:
Akkrum, Aldeboarn, Dearsum, Eagum, Friens, Idaerd, Jirnsum, Nes, Poppenwier, Raerd, Reduzum, Sibrandabuorren, Terherne, Tersoal, Warstiens, Warten en Wergea.

Fierders kinne de buorskippen Abbenwier, Aldskou, Bernsterbuorren, Flânsum, Poppenhuzen, Warniahuzen, Suorein en Tsienserbuorren neamd wurde.
 
De gemeente brûkt sûnt jannewaris 1989 Fryske plaknammen.

## Untwikkeling ynwennertal
* 1 april 2010 - 19.327
* 1 novimber 2006 - 19.304
* 1 jannewaris 2004 - 19.118
* 1 jannewaris 2003 - 18.989
* 1 jannewaris 2002 - 18.736
* 1 jannewaris 2001 - 18.591
* 1 jannewaris 2000 - 18.268
* 1 jannewaris 1995 - 17.847
* 1 jannewaris 1990 - 17.710

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* List fan boargemasters fan Boarnsterhim

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Coen de Koning

**Coen de Koning** (Edam, 30 maart 1879 – Breda, 29 july 1954) wie de twadde Nederlanner dy't Wrâldkampioen reedriden waard. 

Hy ferôvere de titel, de ienichste kear dat er meidie, yn 1905 yn Grins, syn thúsbasis. De tsjinstân wie net grut, der diene mar trije oare reedriders mei, wêrûnder ien út it bûtenlân, de Noar Martinus Lørdahl dy't de 500 meter wûn. Dêrnei wûn De Koning de oare trije ôfstannen en waard sa kampioen. 

De Koning die trije kear mei oan it Nederlânsk Kampioenskip, dêr't alle kearen earste waard, en twa kear oan it Europeesk Kampioenskip (1904 en 1906). Syn nasjonale rekôrtiden op de 500 meter en de 10 kilometer, út 1905, bleaunen stean oant 1926 en 1929.

Coen de Koning wie ek ferneamd fan it winnen fan de Alvestêdetocht yn 1912 en 1917. Hy ferstoar op 19 july 1954.
Deiskema

***[[jannewaris]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


***[[febrewaris]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29*


***[[maart]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


***[[april]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


***[[maaie]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


***[[juny]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


***[[july]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


***[[augustus]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


***[[septimber]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


***[[oktober]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


***[[novimber]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


***[[desimber]]***
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
Byldzjende keunst

It begryp **byldzjende keunst** omfiemet alle foarmen fan keunst dy't mei it each waar te nimmen binne, útsein keunstsinnige optredens lykas Teäter, konserten en opera. In hierskerpe grins is lykwols net te lûken: tink bygelyks mar oan lichemskeunst (*body art*) en ynteraktive keunst en fierder kin by in filmkeunst en by webkeunst wer integraasje mei suver alle oare keunstfoarmen plakfine.

## Byldzjende keunst nei foarm

* Byldhouwe
* Etskeunst
* Filmkeunst
* Foarmjouwing
* Fotografy
* Grafearkeunst
* Grafyk
* Houtfykkeunst
* Skilderkeunst
* Tekenkeunst

## Fryske priis foar byldzjende keunst
* Gerrit Benner Priis
Frysk damjen

**Frysk damjen** (ek wol *oer alles hinne* of *damjen, Frysk spul*) is in tinksport, in oare tûke fan damjen as  it "gewoane", ynternasjonale damjen. It is in âld spul, dat al sûnt de 17e iuw spile wurdt. Der jilde oare regels as by it gewoane damjen. In spiler mei nammentlik alle kanten opslaan, skean, rjochtút en oerdwers. Hjirtroch sit der protte aksje yn it spul, wat lykwols net ynhâldt dat it ienfâldiger is as it gewoane damjen. De Fryske fariant is noch altyd populêr en wurdt tsjintwurdich ek yn oare lannen spile. Yn augustus 2018 waard it earste wrâldkampioenskip Frysk damjen holden.

## De spulregels
# Lis it boerd sa, dat it fjild loftsûnder donker is. Der wurdt op 'e donkere fjilden spile.
# Wyt begjint.
# In houtsje mei 1 fjild skean foarút skood wurde.
# In houtsje mei foarút likegoed as efterút slaan yn 8 rjochtings(dus ek horizontaal en fertikaal).
# In houtsje dat op 'e daamline komt wurdt in wolf, op sa'n houtsje wurdt in oar houtsje setten.(Tink derom: as in houtsje by in slach oer de daamline komt, dan bliuwt it in houtsje).
# In wolf mei skean foarút en skean efterút skood wurde safier as dat mooglik is.
# Mei in wolf mei mar trije kear efterinoar skood wurde, dêrnei moat er frij makke wurde troch in slach(eventueel mei deselde wolf) of in set fan in oare wolf of in houtsje. Dizze beheining ferfalt wannear't ien inkeld mar wolven hat.
# In wolf mei slaan yn 8 rjochtings (ek de wolf mei horizontaal en fertikaal slaan). De wolf(daam) hoecht net lyk efter in sleine stik delset te wurden.
# Slaan is ferplichte.
# Mearslach giet foar. Twa houtsje hawwe mear wearde as ien wolf. Ien houtsje hat minder wearde as ien wolf.
# Daamslach giet foar. Kinne in wolf en in houtsje in like grutte wearde slaan, dan giet de wolfslach foar, oars giet mearslach foar.
# Pas nei de slach wurde de sleine stikken fan it boerd krigen.
# By it slaan mei ien wol faker as ien kear oer itselde fjild komme, mar net faker as ien kear oer it selde stik.
# Oanreitsje is sette.
# As ien spiler 2 wolven hat en syn tsjinstanner hat 1 wolf, dan hat de spiler mei 2 wolven 7 setten om de partij út te meitsjen, oars is it kamp.
# As in spiler it net mear winne kin is de partij kamp(elk ien wolf).
# De partij is wûn as de tsjinstanner gjin stikken mear oer hat of fêst stiet.

## Keppeling om utens
* www.fryskdamjen.nl   Nijs oer it Frysk damjen en klub De Rûge Wolf
* www.friesdammen.nl ynformaasje en útlis
Iepenloftspul Wergea

It **Iepenloftspul Wergea** is begûn yn 1989. It spilet eltse twa jierren in stik, meast iepenloft-bewurkings fan bekende boeken of films. By de foarstellings spilet de musyk faak in grut part.

## Stikken
* 1989 - *Buorkjende Bisten*, nei it boek *Animal Farm* fan George Orwell.
* 1991 - *Twaspalt*, nei it tekenteltsje *La zizanie* (*Asterix en de Intrigant*) oer Asterix, fan Uderzo en Goscinny.
* 1993 - *Seks, fampiers en fergrutglêzen*, in orizjineel stik dat op trije lokaasjes yn Wergea plak fûn.
* 1995 - *De Blues Brothers*, nei de film The Blues Brothers.
* 1997 - *Kearewear*, nei it boek *Les jeux son fait*, fan Jean-Paul Sartre.
* 1999 - *Pocahontas, mar dan oars*, in kombinaasje fan it ferhaal fan Pocahontas mei de tekenteltsjes oer Hoempa Pa, fan Uderzo en Goscinny.
* 2002 -  *19-40-4-7-25-29*, nei de film Waking Ned.
* 2005 -  *Lucky Manuelo* nei de Flaamske film Iedereen Beroemd.
* 2009 -  *Cascada* op basis fan wurk fan Lewis Carroll

## Keppeling om utens
* http://www.iepenloft.nl - Webstee fan it iepenloftspul Wergea
Keunst

**Keunst** is it bewust skeppen fan in effekt, fral wêr't it effekt wichtiger is as in praktyske tapassing fan dy skepping. De measte keunstners besykje dêrby de minsklike sin foar estetyk oan te sprekken. Om't net eltse keunstner dat docht, en ek om't troch ferskillen yn persoan en kultuer de sin foar estetyk net foar eltsenien itselde is, kin it wêze dat wat foar de ien wol keunst is dat foar in oar net is. Fral dêr't effekt wichtiger is as tapassing wurdt in waarnimmer twongen in oare betsjutting te finen as brûkberens, wêrtroch keunst by de waarnimmer gefoelens oproppe kin.

## Soarten fan keunst

* Byldzjende keunst
** Byldhoukeunst
** Etskeunst
** Filmkeunst
** Foarmjouwing
** Fotografy
** Gravearkeunst
** Grafyk
** Houtfykkeunst
** Skilderkeunst
** Tekenkeunst
* Literatuer
* Utfierende keunst
** Muzyk
*** Jazz en Blues
*** Klassike muzyk
*** Popmuzyk
** Dûns
*** Ballet
** Teäter
*** Kabaret
*** Toaniel

## Keppeling om utens
* Art - Keunst sykje
Literatuer

**Literatuer** is in oantsjutting foar lykfol hokker samling fan skreaune teksten. De term wurdt lykwols faak yn ingere sin brûkt foar it skriuwen as keunstfoarm, en dêrmei ta ûnderskie fan lektuer, it skriuwen allinnich om in ferhaal oer te bringen. Mar in beskate foarm fan lektuer, bgl. teksten oangeande ien fakgebiet, wurdt dan wer "fakliteratuer" neamd (en net "faklektuer"). It by de term "literatuer" hearrende eigenskipswurd is **literêr**. De tûke fan 'e wittenskip dy't ûndersyk docht nei de literatuer (as keunstfoarm) is de **letterkunde** (of de **letteren**). 

## Etymology
It wurd "literatuer" is in lettere ôflieding fan it Latynske *littera*, de „boekstêf“. It meartal *litterae* betsjutte dêrneist sawat as „it skreaune, „dokuminten“, „brieven“, „wittenskip(pen)“. Yn it Frânsk en Ingelsk bleau fan de wurden *lettres* en *letters* de wurdbetsjutting „wittenskippen“ bestean.

## Literêre foarmen
Njonken de bekende literêre foarmen as it gedicht, poëzy, proaza en toaniel binne der ek oare teksten dy't as literêr skaaimerke wurde kinne. Dat binne: filmteksten, proazateksten dy't optocht binne (de roman), proaza dat ferwiist nei echte ferhalen of persoanen (lykas it brief, it essay, de autobiografy) en tekenteltsjes.

## Fryske literatuer

Frysk literatuer begjint ornaris mei de 12e-iuwske wetboeken, yn de Sân Seelannen dat fan Fly nei Weser rûn (provinsje Fryslân, Grinslân en East-Fryslân). Tusken 500 en 800 waarden yn it gebiet fan it eardere Fryske Ryk, Anglofryske runen fûn. 

Guon Friezen teagen al yn de 7e en 8e iuw nei Noard-Fryslân en setten har nei dêr wenjen op de eilannen. Yn de 11e en 12e iuw wie der in twadde weach fan Friezen dy't nei Noard-Fryslân teagen, de twadde groep sette har nei wenjen op it fêstelân fan Noard-Fryslân. Om it jier 1600 fine wy it earste bewyske fan Noardfryske literatuer.

Yn de hjoeddeiske provinsje Fryslân is der mei troch Gysbert Japiks sprake fan in trochgeande Fryske literatuer fan de midsiuwen oant hjoed de dei ta. It Fryske taalgebiet yn Grinslân en East-Fryslân waard aloan lytser, hjoed de dei wurdt der yn it Sealterlân noch Frysk praat en skreaun. Dat ferklearret de skieding tusken de trije Fryske literaturen:

* Fryske literatuer
* Noardfryske literatuer
* Sealterfryske literatuer

## Sjoch ek
* Dútske literatuer
* Nederlânske literatuer
* Oersjoch fan literatuerprizen
* Westjeropeeske literatuer

## Keppeling om utens
* Wikiboarne
Ropta

**Ropta** is in buorskip ien kilometer benoarden Mitselwier yn Noardeast-Fryslân. Hy leit tusken Mitselwier, Easternijtsjerk en Ljussens. Dat is de reden wêrom't de mûne dêr bêst draaie koe: wyn út de earste hân, mar net fier fan de doarpen.

## Skiednis

### Roptastate
Ropta is begûn mei Roptastate, slot fan de Ropta's, dat der al wie yn 1297. In Ropta dy't it  namme makke hat, wie Worp fan Ropta († 1302). Ocko Scharlensis hat syn skeel mei Jucke fan Helbada wiidweidich beskreaun. Jucke Helbada hie de soan fan Worp om hals brocht. Doe't Worp letter Jucke foarby kaam by Hegebeintum hat hy him dêr delslein. Yn 1937 skreau A.M. Wijbenga 'It Soenhûs', dat dêr oer giet.
In oare bekende Ropta wie grytman Worp fan Ropta (1504-1551).

### De Mûne

Sa wie der yn 1836 romte en bou de Ropstermûne. De earste hat der mar fjouwer jier stien. Doe't dy mei in stoarm delfallen wie is der yn 1840 in gruttere, swierdere nôt- en pelmûne kaam. Dy hat fol yn bedriuw west oant en mei de Twadde Wrâldkriich. Nei de oarloch rûnen de saken tebek en yn 1963 hat de gemeente East-Dongeradiel de mûne kocht foar it symboalyske bedrach van ien gûne. De Ropstermûne wurdt no yn goede steat hâlden troch de Stifting Monumintebehâld Dongeradiel.

De Nijewierster dichter Anders Minnes Wijbenga hat in fers oan 'e mûne wijd.

### Kweekbedriuw
Tsjintwurdich is op it plak fan Ropta State it kweekbedriuw fan de HZPC te finen. It kweekbedriuw fan de Friesche Maatschappij van Landbouw kaam yn 1965 út Ingelum wei nei Mitselwier en waard op 22 juny troch Prinsesse Margriet iepene.

### Undersyk
By de tarieding fan 'e bou fan it kweekbedriuw yn 1962 binne de fûneminten fan 'e poarte fan Ropta State (ôfbrutsen yn 1769) bleat lein en ûndersocht. 

Teffens is op it eastlik part fan it terrein, dêr't earder arbeiderswenten stiene, in hurdstiennen liuw, dy't it wapenskyld fan de Ropta's fêsthâld, fûn. In kopy dêrfan is by de yngong fan it kweekbedriuw set.

Begjin 2009 hat in archeologysk ûndersyksburo, troch proefboarrings, ynventarisearjend ûndersyk op it eastlik diel fan it terrein útfierd, om't it bedriuw sloop en nijbou fan in kassekompleks fan doel wie. Op grûn fan de útkomsten fan it ûndersyk waard fierder ûndersyk op dat plak net nedich achte. 

## Keppelings om utens
* Oer de Ropta state
* www.molendatabase.nl Feiten oer de Ropstermûne
Toaniel

**Toaniel** is in foarm fan teater wêrby't persoanen foar in publyk in spul opfiere. Sy spylje dan al as net in persoanaazje (aktearjen). It ferhaal wurdt middels dialogen of in monolooch ferhelle.

## Toanielselskippen
* **Fryske toanielselskippen**
** Tryater
** Teatergroep SULT
** Noorder Compagnie 
* **Nederlânske toanielselskippen**
**

## Toanielskriuwers
;Fryske toanielskriuwers
* Berber van der Geest 
* Yme Schuitmaker
* Simy Sevenster 
* Barend van der Veen

;Nederlânske toanielskriuwers
* Christof Abspoel
* Benno Barnard
* Marian Boyer
* Gerbrand Bredero
* Jacob Cats
* Samuel Coster
* August Defresne
* Don Duyns
* Maria Goos
* Herman Heijermans
* Gerben Hellinga
* Pieter Corneliszoon Hooft
* Willem Jan Otten
* Gerardjan Rijnders
* Joost van den Vondel
* Ton Vorstenbosch
* Peer Wittenbols

;Europeeske toanielskriuwers
* Aischylos
* Aristofanes
* Edward Albee
* Samuel Beckett
* Bertolt Brecht
* Noël Coward
* Euripides
* John Galsworthy
* Andreas Gryphius
* Peter Handke
* Lillian Hellman
* Henrik Ibsen
* Sarah Kane
* Heiner Müller
* Harold Pinter
* Werner Schwab
* William Shakespeare
* George Bernard Shaw
* Sophokles
* August Strindberg
* Anton Tsjechov
* Oscar Wilde

;Amerikaansk toanielskriuwers
* Tennessee Williams

## Sjoch ek
* Dramafilm
* Dramadosint
* Dramaturgy
* Dramaturch
* Dramaterapy
20e iuw

De **20e iuw** of **tweintichste iuw** rûn fan 1 jannewaris 1901 oant 31 desimber 2000.



1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910

1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920

1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930

1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940

1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950

1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960

1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970

1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980

1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990

1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
19e iuw

De **19e iuw** of **njoggentjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1801 oant 31 desimber 1900.



1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810

1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820

1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830

1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840

1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850

1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860

1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870

1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880

1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890

1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
18e iuw

De **18e iuw** of **achttjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1701 oant 31 desimber 1800.



1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710

1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720

1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730

1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740

1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750

1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760

1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770

1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780

1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790

1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
17e iuw

De **17e iuw** of **santjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1601 oant 31 desimber 1700.

## Jiertabel


1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610

1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620

1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630

1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640

1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650

1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660

1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670

1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680

1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690

1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700



## Skiednis
Yn de Nederlannen wie dit de Gouden Iuw, in tiid fan bloeiende hannel (VOC, WIC) en grutte foarútgong op it mêd fan 'e skiene keunsten. Teffens wie it de tiid fan 'e Tachtichjierrige Oarloch, mei Spanje. 

Foar Westerlauwersk Fryslân wie dit lykwols in minne tiid. Ferskate kearen kaam de pest nei Fryslân, en it folk wie wurch nei't it mear as in iuw troch frjemde kultueren oerhearke wie. De oarloch koste allinnich mar minsken en jild. It Frysk wie as skriuwtaal hast ferdwûn; allinnich fan Gysbert Japiks waard noch Fryske literatuer publisearre.

## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
16e iuw

De **16e iuw** of **sechstjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1501 oant 31 desimber 1600.



1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510

1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520

1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530

1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540

1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550

1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560

1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570

1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580

1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590

1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
15e iuw

De **15e iuw** of **fyftjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1401 oant 31 desimber 1500.



1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410

1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420

1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430

1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440

1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450

1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460

1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470

1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480

1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490

1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
14e iuw

De **14e iuw** of **fjirtjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1301 oant 31 desimber 1400.

## Jiertabel


1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310

1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320

1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330

1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340

1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350

1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360

1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370

1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380

1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390

1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400



## Wichtige foarfallen yn de 14e iuw
### Fryslân
* De bestjoersfoarmen dy't har ûntwikkelen yn it tiidrek fan Fryske Frijheid reitsje stadichoan yn ferfal. 
* Yn East-Fryslân nimt de macht fan de haadlingen ta. 
* Yn Grinslân en Westerlauwersk Fryslân ûntstiet de partijstriid tusken Skieringers en Fetkeapers. 

### Jeropa

* De Hûndertjierrige Oarloch (1337-1454) tusken Ingelân en Frankryk brekt út.
* Nei alle gedachten sjitte tusken 1347 en 1351 troch de Swarte Dea in treddepart fan alle Jeropeänen it libben derby yn. Dêrby giet it om tsientallen miljoenen minsken. 
* Yn Ingelân fermingt it Normandysk-Frânsk fan 'e adel him mei it Angelsaksysk fan 'e legerein ta in nije folkstaal.
* Op 'e Balkan kringe de Osmaanske Turken op. De sultans Moerad I en Bajezid I feroveren efterinoar Bulgarije (1388–1393), Servje (1389) en Walachije (1395), besette Tessaloniki (1387) en Tessaalje (1393) en ferslane yn 1396 in Hongaars-Westerske striidmacht, dy't it Byzantynske Ryk te help komt, te Nikopolis.
* Slepende striid tusken Welfen en Gibelinen yn Beieren, Saksen en Noard-Itaalje.
* Italjaanske stêdsteaten as Florâns, Feneesje en Genua wurde skatryk troch harren handel mei it Fiere Easten fia de Siderûte.

## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
13e iuw

De **13e iuw** of **trettjinde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1201 oant 31 desimber 1300.



1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210

1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220

1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230

1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240

1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250

1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260

1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270

1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280

1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290

1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
11e iuw

De **11e iuw** of **alfde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1001 oant 31 desimber 1100.



1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010

1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020

1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030

1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040

1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050

1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060

1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070

1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080

1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090

1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
12e iuw

De **12e iuw** of **tolfde iuw** rûn fan 1 jannewaris 1101 oant 31 desimber 1200.



1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110

1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120

1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130

1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140

1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150

1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160

1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170

1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180

1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190

1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
10e iuw

De **10e iuw** of **tsiende iuw** rûn fan 1 jannewaris 901 oant 31 desimber 1000.



901
902
903
904
905
906
907
908
909
910

911
912
913
914
915
916
917
918
919
920

921
922
923
924
925
926
927
928
929
930

931
932
933
934
935
936
937
938
939
940

941
942
943
944
945
946
947
948
949
950

951
952
953
954
955
956
957
958
959
960

961
962
963
964
965
966
967
968
969
970

971
972
973
974
975
976
977
978
979
980

981
982
983
984
985
986
987
988
989
990

991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
9e iuw

De **9e iuw** of **njoggende iuw** rûn fan 1 jannewaris 801 oant 31 desimber 900. Foar Fryslân stie dizze iuw benammen yn it teken fan 'e Wytsingen, dy't mei harren oanfallen op 'e kustgebieten foar ûnrest en rampen soargen.



801
802
803
804
805
806
807
808
809
810

811
812
813
814
815
816
817
818
819
820

821
822
823
824
825
826
827
828
829
830

831
832
833
834
835
836
837
838
839
840

841
842
843
844
845
846
847
848
849
850

851
852
853
854
855
856
857
858
859
860

861
862
863
864
865
866
867
868
869
870

871
872
873
874
875
876
877
878
879
880

881
882
883
884
885
886
887
888
889
890

891
892
893
894
895
896
897
898
899
900



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
8e iuw

De **8e iuw** of **achtste iuw** rûn fan 1 jannewaris 701 oant 31 desimber 800.



701
702
703
704
705
706
707
708
709
710

711
712
713
714
715
716
717
718
719
720

721
722
723
724
725
726
727
728
729
730

731
732
733
734
735
736
737
738
739
740

741
742
743
744
745
746
747
748
749
750

751
752
753
754
755
756
757
758
759
760

761
762
763
764
765
766
767
768
769
770

771
772
773
774
775
776
777
778
779
780

781
782
783
784
785
786
787
788
789
790

791
792
793
794
795
796
797
798
799
800



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
7e iuw

De **7e iuw** of **sânde iuw** rûn fan 1 jannewaris 601 oant 31 desimber 700.


601
602
603
604
605
606
607
608
609
610

611
612
613
614
615
616
617
618
619
620

621
622
623
624
625
626
627
628
629
630

631
632
633
634
635
636
637
638
639
640

641
642
643
644
645
646
647
648
649
650

651
652
653
654
655
656
657
658
659
660

661
662
663
664
665
666
667
668
669
670

671
672
673
674
675
676
677
678
679
680

681
682
683
684
685
686
687
688
689
690

691
692
693
694
695
696
697
698
699
700



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
6e iuw

De **6e iuw** of **sechsde iuw** rûn fan 1 jannewaris 501 oant 31 desimber 600.



501
502
503
504
505
506
507
508
509
510

511
512
513
514
515
516
517
518
519
520

521
522
523
524
525
526
527
528
529
530

531
532
533
534
535
536
537
538
539
540

541
542
543
544
545
546
547
548
549
550

551
552
553
554
555
556
557
558
559
560

561
562
563
564
565
566
567
568
569
570

571
572
573
574
575
576
577
578
579
580

581
582
583
584
585
586
587
588
589
590

591
592
593
594
595
596
597
598
599
600



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
5e iuw

De **5e iuw** of **fyfde iuw** rûn fan 1 jannewaris 401 oant 31 desimber 500.



401
402
403
404
405
406
407
408
409
410

411
412
413
414
415
416
417
418
419
420

421
422
423
424
425
426
427
428
429
430

431
432
433
434
435
436
437
438
439
440

441
442
443
444
445
446
447
448
449
450

451
452
453
454
455
456
457
458
459
460

461
462
463
464
465
466
467
468
469
470

471
472
473
474
475
476
477
478
479
480

481
482
483
484
485
486
487
488
489
490

491
492
493
494
495
496
497
498
499
500



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
4e iuw

De **4e iuw** of **fjirde iuw** rûn fan 1 jannewaris 301 oant 31 desimber 400.



301
302
303
304
305
306
307
308
309
310

311
312
313
314
315
316
317
318
319
320

321
322
323
324
325
326
327
328
329
330

331
332
333
334
335
336
337
338
339
340

341
342
343
344
345
346
347
348
349
350

351
352
353
354
355
356
357
358
359
360

361
362
363
364
365
366
367
368
369
370

371
372
373
374
375
376
377
378
379
380

381
382
383
384
385
386
387
388
389
390

391
392
393
394
395
396
397
398
399
400



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
1e iuw

De **1e iuw** of **earste iuw** rûn fan 1 jannewaris 1 oant 31 desimber 100.



1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20

21
22
23
24
25
26
27
28
29
30

31
32
33
34
35
36
37
38
39
40

41
42
43
44
45
46
47
48
49
50

51
52
53
54
55
56
57
58
59
60

61
62
63
64
65
66
67
68
69
70

71
72
73
74
75
76
77
78
79
80

81
82
83
84
85
86
87
88
89
90

91
92
93
94
95
96
97
98
99
100



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
21e iuw

De **21e iuw** of **ienentweintichste iuw** rint fan 1 jannewaris 2001 oant 31 desimber 2100.



2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010

2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020

2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030

2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040

2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050

2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060

2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070

2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080

2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090

2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
Alve Stêden

**Alve St&#234;den** is in namme dy't mear br&ucirc;kt wurdt in Frysl&acirc;n:

* Alvest&#234;detocht
* Alve Fryske st&#234;den
* Sk&#251;tsje Alve St&#234;den
Skiednis

De **skiednis** is it gehiel fan al wat bard is yn fral it ferline fan de minsk, en de stúdzje dêrfan.

## Fjilden
Skiednis wurdt beskôge as in tûke fan sosjale wittenskip, om't it aksint fan de stúdzje leit op de minsklike skiednis. Lykwols, om't it grutste part fan de totale skiednis net-minsklik is, omfiemet it ek fjilden besibbe oan tûken fan wittenskippen bûten de Sosjale Wittenskip.

Fjilden fan stúdzje binnen de skiednis omfieme ûnder oaren:
* ekonomyske skiednis
* hânskriftekunde
* sibkunde
* skiedskriuwing
* tiidrekkening

## Mêd
Foar de stúdzje fan yn it bysûnder de skiednis fan it minskdom wurdt de tiid ferparte yn wurkbere stikken. Hjirfoar binne ferskate kriteariums, dy't ek noch wer kombinearre wurde kinne: gronology, kultuer, lokaasje en ûnderwerp. In foarbyld fan in skiedkundich mêd is dan: "de Argentynske arbeidersbeweging yn in tiidrek fan transysje, 1930 - 1945".

## Sjoch ek
 **** – Oersjoch fan Wikipedy siden oer skiednis
* Skiedkundige
* Skiednis fan Fryslân
* Skiednis fan Jeropa

### Perioaden
* Deiskema
* Iuwskema
* Jierskema
3e iuw

De **3e iuw** of **tredde iuw** rûn fan 1 jannewaris 201 oant 31 desimber 300.



201
202
203
204
205
206
207
208
209
210

211
212
213
214
215
216
217
218
219
220

221
222
223
224
225
226
227
228
229
230

231
232
233
234
235
236
237
238
239
240

241
242
243
244
245
246
247
248
249
250

251
252
253
254
255
256
257
258
259
260

261
262
263
264
265
266
267
268
269
270

271
272
273
274
275
276
277
278
279
280

281
282
283
284
285
286
287
288
289
290

291
292
293
294
295
296
297
298
299
300



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
2e iuw

De **2e iuw** of **twadde iuw** rûn fan 1 jannewaris 101 oant 31 desimber 200.



101
102
103
104
105
106
107
108
109
110

111
112
113
114
115
116
117
118
119
120

121
122
123
124
125
126
127
128
129
130

131
132
133
134
135
136
137
138
139
140

141
142
143
144
145
146
147
148
149
150

151
152
153
154
155
156
157
158
159
160

161
162
163
164
165
166
167
168
169
170

171
172
173
174
175
176
177
178
179
180

181
182
183
184
185
186
187
188
189
190

191
192
193
194
195
196
197
198
199
200



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
Technyk

De **technyk** omskriuwt de hannelingen om't wittenskip ta te passen. Mear yn it bysûnder wurdt it faak beheind ta tapassing op it fysyke flak.



Autotechnyk
Boukunde
Elektrotechnyk
Loftfearttechnyk
Meganika
Sivyle technyk
Skipsboutechnyk
Elektrotechnyk

**Elektrotechnyk** is de tapassing fan witteskippen op it flak fan elektrisiteit en elektromagnetisme.



Elektroanika
Mjit- en stjoertechnyk
Elektromeganika
Telekommunikaasjetechnyk
Elektroanika

**Elektroanika** is in part fan elektrotechnyk, beheind ta wurkjen op it nivo fan elektroanen, en elektroanyske komponinten.

## Sjoch ek
* Wjerstân
Jierskema

Dit **jierskema** jout tagong ta de ynformaasje keppele oan data:

### [[]]
De side foar it rinnende jier.

### [[Iuwskema|Jierskemas per iuw]]
Tagong ta jiersiden foar de hiele skiednis.

### [[Deiskema]]
Tagong ta wichtige foarfallen, oardere nei de dei yn it jier dêr't se op bard binne.
30 febrewaris

**30 febrewaris** hat it faaks yn trije gefallen west:

## [[Sweden]]
Yn Sweden hie men op it ein fan de 17e iuw betocht dat men fan de Juliaanske kalinder op de Gregoriaanske kalinder oergean koe sûnder in sprong fan 11 dagen te meitsjen. Dat soe barre troch mei yngong fan 1700 gjin skrikkeldei mear te nimmen oant Sweden lyk wie mei de nije kalinder.

Mar nei't de Sweden yn 1700 de earste skrikkeldei weilitten hienen (dat wol sizze: neffens de Juliaanse kalinder), fûn men út dat it gjin dwaan wie en haw 40 jier in oare kalinder as alle oare lannen. Yn 1704 en 1708 hat men al in skrikkeldei hâlden, en yn 1712 is de Sweedske kalinder wer lyk brocht troch in twadde skrikkeldei: 30 febrewaris.

## [[Sowjetuny]]
Yn de Sowjetuny hie men 1 oktober 1929 in revolúsjonêre kalinder ynfierd, mei alle moannen 30 dagen, dy't brûkt west hat oant 1 desimber 1931. Sa hie men dêr 30 febrewaris 1930 en 30 febrewaris 1931.

## [[Romeinen (folk)|Romeinske ryk]]
Men is der net wis fan hoe't de kalinder dy't Julius Caesar ynsteld hie yn it begjin opboud wie, mar it kin goed sa west hawwe dat febrewaris yn it earst 29 dagen hie. 

Doe't Augustus Octavianus, mei yngong fan it jier 8, augustus in dei langer makke; is dy dei dan by febrewaris weihelle. Mar yn dy tuskentiid moat eltse skrikkelmoanne sa ien dei mear as njoggenentweintich hân hawwe: Febrewaris mei tritich dagen.

Om't it yn it begjin noch wat skeef gong mei dy skrikkeldagen hat der dan nei alle gedachten yn 43 f.Kr., 40 f.Kr., 37 f.Kr., 34 f.Kr., 31 f.Kr., 28 f.Kr., 25 f.Kr., 22 f.Kr., 19 f.Kr., 16 f.Kr., 13 f.Kr. en 4 n.Kr. in datum 30 febrewaris west.
Fryske stêden

Der binne fan âlds alve **Fryske stêden** yn Westerlauwersk Fryslân. De measte dêrfan binne ûntstien, net troch't se stêdsrjochten fan in hear krigen, mar trochdat it omlizzende lân harren as stêden erkend hat. Meidat de measte hannel earder mei it westen plakfûn en dêr ek de bêste ferbiningen mei see wiene, lizze de measte stêden yn it westen fan de provinsje; mar twa lizze eastlik fan de eardere Middelsee, nammentlik Ljouwert en Dokkum..

## Stedsfrysk
Yn sân fan de alve stêden wurdt neist it Frysk in eigen dialekt sprutsen, nammentlik it Stedsk. Dizze sân dialekten binne:
* Ljouwertersk
* Snitsersk
* Frjentsjertersk
* Harnzersk,
* Boalsertersk
* Dokkumersk
* Starumersk

## Alvestêdetochten
As it sterk iis is, wurdt winters de ferneamde Alvestêdetocht op redens hâlden. Dêrneist wurdt de Alvestêdetocht yn organisearre ferbân noch op ferskate oare wizen ôflein, de Kuier- en Fyts-alvestêdetochten binne dêr de bekendste fan.

## Alve stêden
De stêden fan it kertier:

Alle stêden, mei útsûndering fan Starum hawwe de status fan beskerme stedsgesicht.
Maart

**Maart** is de tredde moanne yn it jier, neffens de Gregoriaanske kalinder, en hat 31 dagen. De moanne is neamd nei de Romeinske god Mars, god fan oarloch.

In oare namme foar maart is "Foarjiersmoanne". Yn de waarkunde is Maart yndie in maitiidsmoanne; yn de stjerrekunde is it in maitiids- en wintermoanne.

## Sjoch ek
* Moannen: Jannewaris, Febrewaris, *Maart*, April, Maaie, Juny, July, Augustus, Septimber, Oktober, Novimber, Desimber

* Dagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

## Keppeling om utens
*
Augustus

**Augustus** is de achtste moanne yn it jier, foar de Gregoriaanske kalinder, en hat 31 dagen. De moanne is neamd nei de Romeinske keizer Augustus Oktavianus.

Nei sizzen hat de keizer dizze moanne sels keazen, om't Kleopatra yn dizze moanne ferstoarn wie. Foar syn tiid wie dizze moanne "Sextilis", Latynsk foar "sechde", om't it eartiids de sechde moanne wie. It wie doe in moanne mei 30 dagen, mar Augustus woe net dat syn moanne koarter wie as Julius Caesar syn moanne, july, en sa binne der twa moannen mei 31 dagen nei-elkoar kaam.

In oare namme foar augustus is "Rispmoanne".

## Sjoch ek
* Moannen: jannewaris, febrewaris, maart, april, maaie, juny, july, *augustus*, septimber, oktober, novimber, desimber

* Dagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
Novimber

**Novimber** is de alfte moanne yn it jier, foar de Gregoriaanske kalinder, en hat 30 dagen. De namme komt fan "Novem", Latynsk foar "njoggen", om't it eartiids de njoggende moanne wie. In oare namme foar novimber is "Slachtmoanne".

### Barrens
* 1 Novimber: Alderheljen
* 2 Novimber: Aldersielen
* 11 Novimber: Wapenstilstândei
* 11 Novimber: Sint-Marten (dei)
* 15 Novimber: Keningsdei België
* 29 Novimber: Sint Pannekoek
## Sjoch ek
* Moannen: Jannewaris, Febrewaris, Maart, April, Maaie, Juny, July, Augustus, Septimber, Oktober, *Novimber*, Desimber

* Dagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
Jannewaris

**Jannewaris** of *jannewaarje* is foar de Gregoriaanske kalinder de earste moanne yn it jier. De moanne hat 31 dagen en is neamd nei de Romeinske god Janus, god fan oergongen. In oare namme foar jannewaris is "Foarmoanne".

## Sjoch ek
* Moannen: *Jannewaris*, Febrewaris, Maart, April, Maaie, Juny, July, Augustus, Septimber, Oktober, Novimber, Desimber

* Dagen: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

## Keppeling om utens
*
Boalsert (gemeente)

**Boalsert** (Nederlânsk en offisjeel: *Bolsward*) is in eardere gemeente yn it westlike part fan 'e Nederlânske provinsje Fryslân. Dizze gemeente omfieme inkeld de stêd Boalsert mei syn histoaryske klokslach. De gemeente hie op 1 jannewaris 2010 in befolking fan 9.916 minsken, en besloech in oerflak fan 9,42&nbsp;km², wêrfan 0,3&nbsp;km² wetter. 

## Skiednis
De stêd Boalsert krige yn 1455 stedsrjochten, wat beskôge wurde kin as it begjin fan it gemeentlik bestjoer. It wie ien fan 'e Hânzestêden, sa't noch oan 'e flagge te sjen is.

De gemeentlike weryndieling fan 1984 gie oan Boalsert foarby om't de gemeente doe krekt omtrint it minimumoantal fan 10.000 ynwenners hie. Op 1 jannewaris 2011 gie de gemeente Boalsert lykwols by in nije gemeentlike weryndieling yn 'e mande mei de gemeenten Nijefurd, Snits, Wymbritseradiel en Wûnseradiel op yn 'e nije fúzjegemeente Súdwest-Fryslân.

## Kultuer
Yn Boalsert waard njonken Frysk en Nederlânsk ek in Stedsk dialekt sprutsen, it Boalsertersk.

Tsjintwurdich fynt yn Boalsert de start plak fan 'e Alvestêdetocht op de fyts. Fierders stiet de stêd bekend om û.m. de Heamieldagen en Bolletongersdei.

## Sjoch ek
* Boalsert (stêd)
* list fan boargemasters fan Boalsert
* stedhûs fan Boalsert
* Súdwest-Fryslân
* Fryske stêden
* Fryske gemeenten

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Romeinen

De **Romeinen** wienen in folk dat libbe yn Itaalje, sawat yn it milennium om Kristus hinne. Oan it begjin fan ús jiertelling hawwe se in keizerryk opboud dat de hiele Middellânske See en grutte parten fan Europa omfieme hat.

Yn dy tiid hawwe se ek de Friezen moete, en yn dy tiid, doe't de grins fan harren ryk by de Ryn lâns rûn, hawwe de súdlikste stammen, dy't troch de Romeinen Frisiavones neamd waarden, part fan it Romeinske ryk west. De Romeinen hawwe ek in part fan Grut-Brittanje behearske, en guon fan de Frisiavones hawwe yn harren tsjinst dêr ek west.

De Romeinen hawwe ek de noardlikere Friezen, dy't se Frisii neamden, betwongen, mar se hawwe harren gjin fêst part fan it ryk makke. Se hienen, sa't liket, net sa folle op mei in gebiet dat, sa't sy it seagen, twa kear deis lân en twa kear deis see waard.

Yn de 3e iuw binne de Romeinen hieltyd mear gebiet kwytrekke, oant it lêste stik 476 troch de Germanen oerweldige is.

## Sjoch ek
* Romeinske Ryk
* Romeinske keizers
* Romeinske leger 
* Romeinske mytology
Sjoerd de Vries (byldzjend keunstner)

**Sjoerd de Vries** (Aldehaske, 9 novimber 1941 - Ljouwert, 7 jannewaris 2020) wie in Frysk byldzjend keunstner.

## Libben en wurk
De Vries hat syn jongesjierren yn Aldehaske trochbrocht. Nei de ambachtsskoalle gie er in blauwe moandei nei keunstakademy Minerva yn Grins, mar wie dêr min yn te passen. Werom yn Aldehaske arbeide er as hûsskilder, molkkontroleur en lânarbeider om troch de tiid te kommen. Yn syn jeugd wie de Vries ek in betûft hurdrinner en reedrider. Yn de fyftiger jierren kaam De Vries yn kontakt mei de autodidaktyske skilder Boele Bregman en de naïve skilder Jentsje van der Sloot. Yn 1963 ferhuze er nei Ljouwert, dêr't er noch altyd wennet. De earste eksposysje fan syn wurk yn 1962 brocht him erkenning. Letter folgen solotentoanstellingen yn it Singer Museum yn Laren (1996) en it Gemeentemuseum De Haach (2003). Yn 1964 boaske er en krige yn 1970 in dochter.

Wilens wie De Vries in stûf drinker en oanhelle mei depresjes. Nei in sikehûsopname yn 1990 waard er better en joech er de drank oer. De Vries joech yn de jierren njoggentich les oan de Frije Akademy yn Ljouwert.

De Vries syn 'hannelsmerk' is de mingde technyk dy't er foar syn wurk brûkt: âld karton mei bonkelym tusken de lagen dat er ynsneit, bewurket mei in strykizer, beskildert (mei oaljeferve), op 'e nij mei it mes bewurket, ensfh.

Fan 1991 ôf hie er syn atelier yn de Muntflat op It Hearrenfean dat er  wol syn 'laboratorium' neamde.
De Deelen, neffens de Vries 'de ûnderkant fan de Himalaya' is ien fan syn favoarite ûnderwerpen. Fierder is er bekend fan syn (sels-)portretten. Syn wurk is ûnder oaren te sjen yn Museum Belvédère op It Oranjewâld.

Yn it ramt fan de BKR skilderde De Vries yn 1971 fanwege de gemeente Ljouwert portretten fan trije boargemasters fan nei de oarloch: mr. Adriaan Anne Marie van der Meulen (1946-1966), Wim Harmsma (1966-1967) en Johannes Brandsma (1967-1983). Dat jier ûntstie der rebûlje oer in portret dat de Vries fan âld-boargemaster Van der Meulen makke hie. Van der Meulen fûn dat it skilderij net goed like, syn earen soene te grut ôfbylde wêze. Fia de rjochter twong er in eksposysjeferbod foar it portret ôf oant tsien jier nei syn ferstjerren. Op freed 24 oktober 2003 rûn dat ultimatum ôf en waard it portret tentoansteld yn it Frysk Museum.

De Vries wie jierren oanhelle mei COPD. Hy stoar yn de âldens fan 78 jier.
Jopie Huisman

**Jotje (Jopie) Huisman** (Warkum, 18 oktober 1922 - dêre, 29 septimber 2000) wie skilder, foddeman en âldizerkeapman.

Hy wie jongste fan sân bern, heit wie boere-arbeider en syn mem hie in manifakturewinkeltsje. Nei de ambachtsskoalle wurke er oant 1950 benammen as skilder yn in Warkumer ierdewurkfabryk. Fan jongs ôf oan tekene Jopie Huisman in soad fan wat er om him hinne seach en wat him rekke. Portretten út syn jonge jierren toane foaral syn famylje. Letter tekene er ek stedsgenoaten út Warkum. It binne nea de pommeranten fan de stêd, mar altiten de gewoane man dy't syn belangstelling hawwe. As realistysk skilder besocht er altyd de emoasjes fan gewoane dingen en minsken wer te jaan. Hy wie autodidakt. Skilderijen ferkeapje woe er net: 'In bern ferkeapje jo dochs ek net'.   

Yn 1986 is yn syn berteplak it Jopie Huisman Museum iepene dat sûnt dy tiid mear as 1,5 miljoen besikers luts.   

## Keppelingen om utens
* Biografy mei foto's, Jopie Huisman Museum
* Profyl by it RKD-Nederlânsk Ynstitút foar Keunstskiednis
Middelsee

De **Middelsee **, ek wol *Bordine* neamd, wie yn de Midsiuwen in seeëarm dy't de ôfskieding foarme tusken Westergoa en Eastergoa. De Middelsee kaam hast sa súdlik as Snits, dat begûn is op de himdyk fan de Middelsee. De seeëarm bestie út twa stikken. De wide mûning fan de Boarn, dêr't it tij it frij hie, rûn op de hichte fan Raerd noardwerts oant foarby Ljouwert.

Nei it westen bestie der fan Raerd ôf in ferbining mei it Fly, foarby Snits en Boalsert fia de Marne. Doe't de Marne ôfdamme waard begûn de westlike kom ticht te slibjen wêrnei't dy by parten ynpoldere waard. Nijlân wurdt al yn 1230 as doarp neamd. Koart foar 1199 hie Skearnegoutum noch bot te lijen fan de see. By dy ramp moat gâns in delsetting weispield wêzen, dêr't de spoaren fan yn de Snitser Stedsfinne weromfûn waarden doe't dy bouryp makke waarden.

Yn de rin fan 'e tiid is de Middelsee hieltiid fierder tichtslike; de gebieten dy't sa ûntstienen, waarden de Nije lannen neamd. Njonken it doarp Nijlân binne der ek ferskate doarpen dêr't it part dat ea Middelsee west hat noch "it Nijlân" hjit. Dat it giet om nij lân is noch te sjen oan it lytse tal doarpen yn it gebiet fan de eardere Middelsee, de fruchtbere seeklaai is foar fierwei it grutste part as weidlân yn gebrûk naam.

De skieding tusken Eastergoa en Westergoa wurdt yn it ynpoldere lân foarme troch de Swette. As feart rint dy tsjintwurdich fan Snits nei Ljouwert, mar de oarspronklike skieding rûn troch oant it begjin fan it Bilt oan ta.

Tsjin de 15e iuw wie de Middelsee net oars mear as in grutte trachterfoarm yn de Fryske noardkust. Fan de 16e iuw ôf, is út it ynpolderjen fan dy trachter it Bilt woeksen, dat no hiel de mûning fan de Middelsee follet.

De namme **Middelsee** wurdt sûnt 1 desimber 2005 ek brûkt foar it Middelseeferbân.

## Histoaryske nammen foar de Middelsee
*Bordaa*, *Borndiep*, *Boerdiep*, *Bordena* as *Bordine*.
Klaverke Fjouwer

Klaverke Fjouwer is in priis foar dy keatsers dy't de fjouwer wichtichste  wûn hawwe: De Freulepartij, de Jong Nederlânpartij, de Bûnspartij foar Senioaren en de PC. De priis is ynsteld troch de PC.

## Winners
Oant no ta binne der mar trettjin keatsers dy't der yn slagge binne dizze fjouwer partijen op har namme te bringen. Foar har nammen stiet it jiertal wêryn de fjirde fan de neamde partijen wûn is:

## Bysûnderheden
Ids Jousma en Erik Seerden binne fan dizze 13 dejingen dy't it Klaverke Fjouwer it hurdst yn harren besit hienen. Fjouwer jier nei it winnen fan de Freule wûnen hja de Bûnspartij en de PC. Ids Jousma hie ûnderwilens de Jong Nederlânpartij wûn, Seerden wûn dy yn itselde jier as de oare twa.

## Froulju
It ekwivalint fan it Klaverke Fjouwer foar froulju is de Fjouwer Wimpels.