Karel Lusiaan Bonaparte

**Karel Lusiaan Bonaparte**, prins fan Canino en Musignano (folút yn it Korsikaansk en Italjaansk: **Carlo Luciano Julio Laurenzio Bonaparte**, en yn it Frânsk: **Charles Lucien Jules Laurent Bonaparte**; Parys, 24&nbsp;maaie 1803 – dêre, 29&nbsp;july 1857) wie in Italjaansk-Frânsk ealman fan mingd Korsikaansk-Frânsk etnysk komôf. Hy wie in omkesizzer fan keizer Napoleon&nbsp;I. Bonaparte groeide op yn Itaalje en wie nettsjinsteande syn aadlik komôf in oertsjûge republikein. Yn 1849 wied er ien fan 'e stifters fan 'e Romeinske Republyk, dy't de hearskippij fan 'e paus oer de Tsjerklike Steat besocht ôf te smiten. Dat stribjen waard troch de troepen fan syn neef, keizer Napoleon&nbsp;III fan Frankryk, yn bloed smoard. Bonaparte waard lykwols benammen bekend omreden fan syn bydragen oan 'e biology. Fral op it mêd fan 'e ornitology wied er tige aktyf en beskreau er mear as 200 soarten. Mar ek bemuoide er him mei de mammalogy, de herpetology en de ichtyology.

## Libben en karriêre
### Jonkheid en komôf
Karel Lusiaan Bonaparte waard yn 1803 berne yn Parys as de soan fan Lusiaan Bonaparte en dy syn frou, de Frânske ealfrouwe Aleksandrine fan Bleschamp. Syn heit wie in jongere broer fan Napoleon&nbsp;I en hysels wie sadwaande in omkesizzer fan 'e keizer en in telch út 'e grutte Bonaparte-famylje. Hy waard grutbrocht yn Itaalje. Op 29&nbsp;juny 1822, doe't er 19 jier wie, troude er te Brussel mei syn folle nicht Zénaïde, de dochter fan syn omke Joazef Bonaparte, in oare broer fan Napoleon.

### Karriêre
#### Iere jierren
Koart nei syn brulloft sette Bonaparte mei syn breid ôf nei de Feriene Steaten, dêr't se harren by Zénaïde har heit Joazef joegen, dy't dêr doedestiden yn ballingskip ferbleau. Ear't er nei Brussel reizge foar syn houlik, hie Bonaparte yn Itaalje al in bydrage oan 'e ornitology levere troch de wittenskiplike beskriuwing fan in nije fûgel, de swartkopreidsjonger (*Acrocephalus melanopogon*), te publisearjen. (It auteurskip fan 'e fûgel waard lykwols letter oan 'e Nederlânske biolooch Coenraad Jacob Temminck taskreaun, dy't mei syn eigen wittenskiplike beskriuwing Bonaparte krekt eefkes foar wie.) En op 'e seereis oer de Atlantyske Oseaan sammele er ferskate spesimina fan in nij seemokje. Nei oankomst yn Philadelphia publisearre er dêr ek in wittenskiplike beskriuwing fan, wêrby't de fûgel de namme Wilsons seemokje (*Procelaria wilsonii*) joech en him sa ferneamde nei de Amerikaanske ornitolooch Alexander Wilson.

Bonaparte en de frou setten har nei wenjen by Joazef Bonaparte op syn lângoed Point Breeze, by Bordentown yn Nij-Jersey. Dêr begûn Bonaparte de ornitology fan Noard-Amearika te bestudearjen. Hy brocht Wilson syn *Ornithology or History of the Birds of the United States* ("Ornitology of Skiednis fan 'e Fûgels fan 'e Feriene Steaten") by de tiid yn in op 'e nij besjoene edysje dy't yn dielen útkaam tusken 1825 en 1833. Ek skreau er ferskate wurken oer fûgels dy't publisearre waarden yn 'e *Annalen fan it Lyseum fan New York*, lykas *Observations on the Nomenclature of Wilson's Ornithology* ("Oantekenings by de Nammejouweing fan Wilsons Ornitology") en *Synopsis of the Birds of the United States* ("Gearfetting fan 'e Fûgels fan 'e Feriene Steaten"). Hy publisearre de earste beskriuwings fan 'e Súdmeksikaanske gaai (*Aphelocoma ultramarina*) en de gielwjukbûdelprotter (*Cassiculus melanicterus*).

Yn 1824 besocht Bonaparte om de doe noch ûnbekende ornitolooch John James Audubon akseptearre te krijen as in lid fan 'e Amerikaanske Akademy fan Natoerwittenskippen, mar dat krewearjen waard dwerseide troch de foaroansteande Amerikaanske ornitolooch George Ord. Bonaparte koe oars goed mei Ord, dy't mei Alexander Wilson befreone west hie en letter Bonaparte syn beskriuwing fan Wilsons seemokje beoardiele hie. Mar Audubon waard troch Ord beskôge as in omheechfallen boerekinkel dy't de wittenskip bedoar mei de dramatyske poazes dy't er oan 'e troch him beskreaune fûgels joech en trochdat er syn ûndewerp romantisearre.

Oan 'e ein fan 1826 kearde Bonaparte mei syn oanwaaksende húshâlding werom nei Jeropa, dêr't er de foaroansteande biologen Philipp Jakob Cretzschmar yn Dútslân en John Edward Gray yn it Britsk Museum yn Londen besocht. Teffens trof er Audubon dêr wer, mei wa't er syn kundskip oanhelle. Yn 1827 publisearre er yn Pisa syn *Specchio Comparativo delle Ornithologie di Roma e di Filadelfia*, in ferliking fan 'e fûgels fan Rome mei dy fan Philadelphia. 

Yn 1828 sette Bonaparte him mei syn gesin nei wenjen yn Rome, dêr't er de organisator wie fan ferskate wittenskiplike kongressen. Ek publisearre er wiidweidich op it mêd fan sawol de Jeropeeske as de Noardamerikaanske ornitology en teffens oer oare mêden fan 'e biology, lykas de mammalogy, de herpetology en de ichtyology. Sa brocht er tusken 1832 en 1841 yn dielen syn alomfetsjende wurk oer de fauna fan Itaalje út ûnder de titel *Iconografia della Fauna Italica*. Bonaparte skoep it taksonomyske skaai fan 'e treurdowen, dat er de wittenskiplike namme *Zenaida* joech, nei syn frou. Yn 1845 waard er ta lid keazen fan it Amerikaansk Aldheidkundich Genoatskip (AAS) en ek fan 'e Keninklike Akademy fan Wittenskippen en Letteren en Skiene Keunsten fan Belgje. Yn 1855 waard er beneamd ta lid om utens fan 'e Keninklike Sweedske Akademy fan Wittenskippen.

#### Yn 'e polityk
Yn 1840 stoar Bonaparte syn heit en folge er dyselde op as regearjend prins fan Canino en Musignano. Dêrtroch rekke er behelle yn 'e polityk fan 'e ûnderskate Italjaanske foarstedommen út dy tiid. Hy joech him yn 1848 by de beweging dy't him oankante tsjin 'e besetting fan Lombardije en de Veneto troch it Keizerryk Eastenryk en tsjin 'e oanboazjende Eastenrykske ynfloed op it Apenynsk Skiereilân en de eilannen.

Yn 1849 waard Bonaparte foar Viterbo keazen yn 'e Romeinske Assimblee en yn 'e hoedanichheid fan folksfertsjintwurdiger wied er ien fan 'e oprjochters fan 'e Romeinske Repubyk. Dêrmei besochten ynwenners fan Rome de hearskippij fan 'e paus yn 'e saneamde Tsjerklike Steat te beëinigjen. Doe't yn 'e assimblee by de stimming de namme fan Carlo Bonaparte oproppen waard, soed er antwurde hawwe mei de útrop "*Viva la Repubblica!*" ("Libje de Republyk!"). 

De paus liet it der lykwols net by sitte, en Bonaparte syn folle neef Napoleon&nbsp;III, de keizer fan Frankryk, stjoerde in leger fan 40.000 Frânsen om 'e pauslike soeäven by te stean. Bonaparte naam diel oan 'e ferdigening fan Rome, mar de opstân waard troch de oermacht fan 'e fijân yn july 1849 yn bloed smoard. Om 'e wraak fan 'e paus te ûntrinnen moast Bonaparte neitiid de wyk nimme út Rome. Hy lâne mei syn hiele húshâlding yn Marseille, mar waard troch Napoleon&nbsp;III hjitten dat er yn Frankryk net wolkom wie. Dêrop reizge er troch en fûn er beskûl yn it Feriene Keninkryk.

#### Lettere jierren
Yn Ingelân pakte Bonaparte syn âlde wurk as biolooch wer op. Hy wenne yn Birmingham in gearkomste fan 'e Britske Feriening (foar wittenskippen) by en reizge nei súdlik Skotlân om 'e biolooch sir William Jardine te besykjen. Yn 1850 befêstige er syn politike oertsjûgings troch in nije paradysfûgel, Wilsons paradysfûgel, de wittenskiplike namme *Cicinnurus respublica* te jaan, ta eare fan syn republikeinske ideälen. 

Wylst er yn ballingskip yn Ingelân libbe, sette Bonaparte útein mei it opstellen fan in stelselmjittige taksonomyske klassifikaasje fan alle fûgels yn 'e wrâld. Dêrfoar reizge er hiel Jeropa troch om kolleksjes fan spesimina yn museä te bestudearjen. Yn 1850 waard him tastien om werom te kearen nei Frankryk, dêr't er him mei syn húshâlding foar de rest fan syn libben yn Parys fêstige. Yn 1854 waard Bonaparte oansteld as direkteur fan 'e Jardin des Plantes, de wichtichste botanyske tún fan 'e Frânske haadstêd.

As ornitolooch wie Bonaparte tige warber. Neffens in list fan it Ynternasjonaal Ornitologysk Komitee (IOC) út 2019 wie Bonaparte de offisjele beskriuwer fan 203 nije fûgelsoarten, 262 nije ûndersoarten fan fûgels en 165 nije skaaien fan fûgels. Yn dy list is ek Alberts lierfûgel (*Menura alberti*) opnommen, in seldsume fûgel út Austraalje, mar syn auteurskip fan dy soarte berêst op in formaliteit: de eigentlike wittenskiplike beskriuwing fan dy fûgelsoarte is fan 'e hân fan 'e Ingelske ornitolooch John Gould, mar Bonaparte ferwiisde dêrnei yn ien fan syn publikaasjes foar't dy beskriuwing sels publisearre waard, mei as gefolch dat it auteurskip op syn konto kaam. Fierders beskreau Bonaparte as herpetolooch ek ien nije soarte reptyl: de spitssnútnjirre (*Vipera ursinii*).

### Priveelibben
Bonaparte en syn frou Zénaïde hiene tolve bern:
* Joseph Lucien Charles Napoleon Bonaparte, 3e prins fan Canino en Musignano, berne op 13&nbsp;febrewaris 1824; ferstoarn mei 41 jier op 2&nbsp;septimber 1865
* Alexandrine Gertrude Zénaïde Bonaparte, berne op 9&nbsp;juny 1826; ferstoarn mei 2 jier yn maaie 1828
* Lucien Louis Joseph Napoleon Bonaparte, 4e prins fan Canino en Musignano, letter kardinaal fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, berne op 15&nbsp;novimber 1828; ferstoarn mei 67 jier op 19&nbsp;novimber 1895
* Julie Charlotte Bonaparte, berne op 5&nbsp;juny 1830; ferstoarn mei 70 jier op 28&nbsp;oktober 1900
* Charlotte Honorine Joséphine Pauline Bonaparte, berne op 4&nbsp;maart 1832; ferstoarn mei 69 jier op 1&nbsp;oktober 1901
* Léonie Stéphanie Elise Bonaparte, berne op 18&nbsp;septimber 1833; ferstoarn mei 5 jier op 14&nbsp;septimber 1839
* Marie Désirée Eugénie Joséphine Philomène Bonaparte, berne op 18&nbsp;maart 1835; ferstoarn mei 55 jier op 28&nbsp;augustus 1890
* Augusta Amélie Maximilienne Jacqueline Bonaparte, berne op 9&nbsp;novimber 1836; ferstoarn mei 63 jier op 29&nbsp;maart 1900
* Napoleon Charles Grégoire Jacques Philippe Bonaparte, 5e prins fan Canino en Musignano, berne op 5&nbsp;febrewaris 1839; ferstoarn mei 60 jier op 11&nbsp;febrewaris 1899
* Bathilde Aloïse Léonie Bonaparte, berne op 26&nbsp;novimber 1840; ferstoarn mei 20 jier op 9&nbsp;juny 1861
* Albertine Marie Thérèse Bonaparte, berne op 12&nbsp;maart 1842; ferstoarn yn 'e widze op 3&nbsp;juny 1842
* Charles Albert Bonaparte, berne op 22&nbsp;maart 1843; ferstoarn mei 4 jier op 6&nbsp;desimber 1847

### Ferstjerren
Karel Lusiaan Bonaparte kaam op 29&nbsp;july 1857 yn Parys te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 54&nbsp;jier. Krekt foar syn dea kaam it earste diel fan syn ornitologyske wurk *Conspectus Generum Avium* út; it twadde diel waard postúm publisearre ûnder redaksje fan Hermann Schlegel.

## Ferneamings
Bonaparte syn bydragen oan 'e biology en yn 't bysûnder oan 'e ornitology waarden eare troch ferskate wittenskiplike nammen fan nije bistesoarten nei him te ferneamen, lykas Bonaparte's parkyt of prins Lusiaans parkyt (*Pyrrhura lucianii*), de berchtinamû (*Nothocercus bonapertei*) en de pearsbânslangiel (*Ophichtus bonaparti*).