Kolumbiagrûniikhoarntsje

It **Kolumbiagrûniikhoarntsje** (wittenskiplike namme: *Urocitellus columbianus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (*Sciuridae*), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (*Marmotini*) en it skaai fan 'e langsturtgrûniikhoarntsjes (*Urocitellus*). Dit bist komt foar yn it westen fan Noard-Amearika en is ferneamd is nei de rivier de Kolumbia. It is ien fan 'e grutste grûniikhoarntsjes, mei in stevich lichem dat begroeid is mei in koarte, tichte pels. Kolumbiagrûniikhoarntsjes libje yn bercheftich terrein en hâlde in wintersliep dy't acht oant njoggen moannen duorret. Dit bist waard foar it earst ûnder de oandacht fan 'e wittenskip brocht troch de ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark. De IUCN klassifisearret de it Kolumbiagrûniikhoarntsje as net bedrige.

## Taksonomy
It Kolumbiagrûniikhoarntsje waard foar it earst ûnder de oandacht fan 'e Westerske wittenskip brocht troch in ferslach oer dit bist troch leden fan 'e ferneamde Ekspedysje fan Lewis en Clark (1804–1806), mar de gongbere oanname wie dat dy in soarte prêrjehûn sjoen hiene. Soölooch George Ord publisearre yn 1815 de earste wittenskiplike beskriuwing fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje, mar yn 1829 waard it bist werbeskreaun troch John Richardson, dy't ornearre dat it om in fariant fan it poalgrûniikhoarntsje (*Urocitellus parryi*) gie. In oare foaroansteande biolooch, C.&nbsp;Hart Merriam, dy't yn 1891 alle sûchdieren fan Idaho beskreau, kaam lykwols ta de konklúzje dat it Kolumbiagrûniikhoarntsje in selsstannige soarte wie en joech it bist de wittenskiplike namme werom dy't oarspronklik troch Ord betocht wie.

## Fersprieding
It Kolumbiagrûniikhoarntsje komt foar yn it easten en súdeasten fan 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia en it oanbuorjende westlike diel fan 'e provinsje Alberta. Besuden de Amerikaanske grins, yn 'e legere 48 steaten, libbet dit bist ek yn it westen fan 'e steat Montana, it noarden en sintrale diel fan Idaho, it easten fan Washinton en it noardeasten fan Oregon. It ferspriedingsgebiet leit foar it meastepart yn 'e Rocky Mountains en beslacht de hiele bopperin fan 'e rivier de Kolumbia.

## Uterlike skaaimerken
It Kolumbiagrûniikhoarntsje is ien fan 'e grutste grûniikhoarntsjes en hat in robúste lichemsbou. Hy hat trochinoar in kop-romplingte fan 24,5–29,4&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 8,0–11,6&nbsp;sm en in gewicht fan 440–490&nbsp;g. De lingte fan 'e efterpoaten berint 4,7–5,7&nbsp;sm en de earen binne 1,6–2,3&nbsp;sm lang. De pels is relatyf koart, mar tige ticht. Op 'e kop, rêch en poaten is it hier grizich brún mei wyt dertrochhinne. Wat tichter by de hûd, wat dûnkerder de kleur wurdt. De sturt is dûnkerder as it rêchhier. De siden binne bêzje of griis en de bealch is ljochter bêzje. Om 'e swarte eagen hinne sit in râne fan wyt of krêmkleurich hier. De kiel, wangen en rêch fan 'e noas binne rodzich, suver útskaaiend nei oranje. Fral oan dy kleur op 'e noas binne Kolumbiagrûniikhoarntsjes fan besibbe soarten te ûnderskieden.

## Biotoop
Kolumbiagrûniikhoarntsjes libje yn bercheftige kontreien, dêr't se foarkomme op hichten fan 210–2.450&nbsp;m boppe seenivo. As biotoop jouwe se de foarkar oan berchgreiden, hoewol't se ek (sij it yn mindere mjitte) foarkomme yn rotsige gebieten en op heide. Berchwâlden mije se, mar kriten dêr't de beammen omkappe binne, wurde faak gau kolonisearre.  

## Hâlden en dragen
Kolumbiagrûniikhoarntsjes libje yn koloanjes dy't diskontinu oer harren areaal ferspraat binne. Se grave hoalen fan 46–61&nbsp;sm djip, dy't njonken de eigentlike nêstromte wol trije oare 'keamers' hawwe kinne en njonken de haadyngong oer noch twa oare yngongen beskikke. It binne deidieren, dy't likernôch in oere foar sinne-opgong foar 't ljocht komme en mei it ûndergean fan 'e sinne har hoale wer opsykje. Boppe de grûn binne se ornaris oan it iten, om har hinne oan it sjen oft der ek gefaar driget of har pels oan it fersoargjen. In opmerklike foarm fan hâlden en dragen is dat Kolumbiagrûniikhoarntsjes by wize fan begroeiting faak de mûlen en noazen tsjininoar oandrukke, sadat it liket as tútsje se inoar. Sokke begroetings duorje 1–5&nbsp;sekonden en geane foarôf oan hast alle oare sosjale ynteraksjes, pearjen ynbegrepen.

Om 'e strange winters yn syn ferspriedingsgebiet te ûntrinnen, hâldt it Kolumbiagrûniikhoarntsje in wintersliep fan 8–9&nbsp;moannen, oftewol sa'n 250&nbsp;dagen fan it jier. Dêrtroch is dit bist mar 69–94&nbsp;dagen yn it jier aktyf. De krekte doer fan 'e wintersliep fariëarret op basis fan faktoaren as noarderbreedte, hichte boppe seenivo, klimaat, leeftyd en geslacht. Kolumbiagrûniikhoarntsjes sliepe yn fertikale posysje oprôle ta in bol. De folwoeksen mantsjes begjinne it ierst oan 'e wintersliep, folge troch de folwoeksen wyfkes, dan de inters en úteinlik de healwoeksen jongen fan it oanbelangjende jier. Op legere hichten wurde de bisten earder út har wintersliep wekker as yn heger leine dielen fan it ferspriedingsgebiet. 

As se krekt út har wintersliep komme, binne Kolumbiagrûniikhoarntsjes sterk fermeagere. It hat dan ek de heechste prioriteit om gau wer wat oan te kommen, mar de peartiid begjint ek al rillegau. De wyfkes bringe jiers ien nêst fan 2–4 (mar mei útsjitters oant 7) jongen grut. Dy komme nei in draachtiid fan likernôch 24&nbsp;dagen keal, blyn en sûnder tosken te wrâld. Binnen in wike ferdûbelje se yn gewicht. Mei 12&nbsp;dagen is de pels yngroeid en mei 17&nbsp;dagen geane de eachjes iepen. Mei likernôch 3&nbsp;wiken weagje se har foar it earst bûtendoar. Mei 27&nbsp;dagen wurde se ôfwûn en om dyselde tiid hinne kinne se harsels rêde en geane se by de mem wei. De libbensferwachting bedraacht foar Kolumbiagrûniikhoarntsjes trochinoar 2–3&nbsp;jier.

## Fretten
It fretten fan Kolumbiagrûniikhoarntsjes is foar it meastepart plantaardich. Oan it begjin fan it simmerhealjier, as se krekt út har wintersliep komme, bestiet it dieet benammen út ûnderskate soarten farske gerzen en krûden. Neigeraden dat dy planten âlder en taaier wurde, geane Kolumbiagrûniikhoarntsjes oer op it fretten fan sieden. Datoangeande mije se lânbougewaaksen lykas nôt alhiel net, wat har wol yn konfrontaasje brocht hat mei bouboeren. Njonken planteguod frette Kolumbiagrûniikhoarntsjes ek wol ynsekten en oare lyts wringeleas dierte, en soms sels lytsere sûchdieren lykas mûzen en wrotmûzen. In ûndersyk yn 1918 nei de mage-ynhâld fan in groep fan 43&nbsp;Kolumbiagrûniikhoarntsjes brocht oan it ljocht dat se allegear plantaardich guod fretten hiene, mar 86% fan 'e bisten hie allinnich mar planten fretten, wylst 14% ek ynsekten iten hie en 2% oare sûchdieren.

## Natuerlike fijannen
De wichtichste natuerlike fijannen fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje binne de grizzlybear (*Ursus arctos horribilis*), de grize wolf (*Canis lupus*), de prêrjewolf (*Canis latrans*), de poema (*Puma concolor*), de Kanadeeske lynks (*Lynx canadensis*), de Pasifyske marter (*Martes caurina*), de sulverdas (*Taxidea taxus*), de Amerikaanske nerts (*Neogale vison*), de langsturtwezeling (*Neogale frenata*), de Amerikaanske harmeling (*Mustela richardsonii*), de wezeling (*Mustela nivalis*), de keningsearn (*Aquila chrysaetos*), de readsturtmûzefalk (*Buteo jamaicensis*) en de Amerikaanske hauk (*Astur atricapillus*).

## Status
It Kolumbiagrûniikhoarntsje hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Troch boeren dy't lânbou bedriuwe yn it ferspriedingsgebiet fan dit bist wurde Kolumbiagrûniikhoarntsjes wol as ûngedierte beskôge, om't se yn har fretten gjin ûnderskie meitsje tusken wylde planten en lânbougewaaksen.

## Undersoarten
Der binne 2 (stân fan saken yn 2005) erkende ûndersoarten fan it Kolumbiagrûniikhoarntsje (*Urocitellus columbianus*):
*eastlik Kolumbiagrûniikhoarntsje (*U. c. columbianus*) (Rocky Mountains)
*westlik Kolumbiagrûniikhoarntsje (*U. c. ruficaudus*) (eastlik Oregon en Washington)