Tinkteken foar de USS Arizona

It **Tinkteken foar de USS ''Arizona*** ([[Ingelsk]]: *'USS *Arizona* Memorial*') is in [[monumint]] en [[museum]] yn 'e [[lagune]] [[Pearl Harbor (lagune)|Pearl Harbor]], by [[Honolulu]], de [[haadstêd]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]]. It is oer it [[skipswrak]] hinne boud fan it [[slachskip]] de [[USS Arizona (BB-39)|USS *Arizona*]], dat ta [[sinken]] brocht waard op [[7&nbsp;desimber]] [[1941]], by de [[Japan]]ske [[Oanfal op Pearl Harbor]]. It tinkteken markearret it plak dêr't 1.102 fan 'e 1.177 [[matroas (rang)|matroazen]] en [[marinier (rang)|mariniers]] dy't dêrby omkamen, noch altyd rêste yn wat sûnt de [[Twadde Wrâldoarloch]] as in [[oarlochsgrêf]] beskôge wurdt. It Tinkteken foar de USS *Arizona* wurdt yn bredere sin ek wol brûkt as monumint foar alle 2.403 Amerikaanske [[dea]]dlike [[slachtoffer]]s fan it Japanske [[bombardemint]].

==Eftergrûn==
Fanwegen oprinnende spannings yn it gebiet fan 'e [[Stille Oseaan]], dy't ferbân holden mei de [[Twadde Sineesk-Japanske Oarloch]] en oanboaze waarden troch de oangeande [[Twadde Wrâldoarloch]] yn [[Jeropa]], ferhuze de [[Amerikaanske presidint]] [[Franklin D. Roosevelt]] de [[Amerikaanske Pasifyske Float]] yn begjin [[1941]] fan [[San Diego]], yn [[Kalifornje]], nei it [[Marinestasjon Pearl Harbor]], yn wat doe it [[Territoarium Hawaï]] wie. Op [[7&nbsp;desimber]] [[1941]] lei it grutste part fan 'e float yn 'e [[lagune]] [[Pearl Harbor (lagune)|Pearl Harbor]] ôfmarre, doe't de [[Keizerlike Japanske Marine]] in ferrassingsoanfal útfierde. Dat [[bombardemint]], dat neitiid bekend kaam te stean as de [[Oanfal op Pearl Harbor]], wie bedoeld om 'e Amerikaanske Pasifyske Float mei ien ferpletterjende klap út te skeakeljen, sadat de [[Japan]]ners de hannen frij hawwe soene foar de ferovering fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]], [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Nederlân]]ske [[koloanje]]s yn [[Súdeast-Aazje]].


Om't men yn [[1941]] noch rûnom yn 'e oertsjûging ferkearde dat [[oarloggen]] op [[see]] wûn en ferlern wurde soene troch de ynset (of it gebrek dêroan) fan [[slachskip]]pen, konsintrearre de Japanske oanfal him benammen op 'e Amerikaanske slachskippen, dy't foar it meastepart ôfmarre leine oan [[Battleship Row]], oan 'e súdeastkant fan [[Ford Island]] yn 'e midden fan 'e lagune. (Yn 'e folgjende jierren soe bliken dwaan dat slachskippen foar oarlochfiering op see al folslein efter de tiid rekke wiene, en dat de oarloch eins beslist wurde soe troch de ynset fan [[fleandekskip]]pen.) 

Fan 'e sân slachskippen oan Battleship Row rûnen de [[USS Maryland (BB-46)|USS *Maryland*]] en de [[USS Tennessee (BB-43)|USS *Tennessee*]] relatyf lichte skea op. De [[USS Nevada (BB-36)|USS *Nevada*]], de iennichste fan 'e slachskippen dy't it slagge om 'e trossen los te goaien en by Battleship Row wei te farren, waard troch syn [[bemanning]] mei opsetsin oan 'e grûn set om [[sinken]] foar te kommen. De [[USS California (BB-44)|USS *California*]] en de [[USS West Virginia (BB-48)|USS *West Virginia*]] waarden ta sinken brocht, mar koene letter relatyf flot [[berging|burgen]] en reparearre wurde om wer yn 'e tsjinst nommen te wurden. 

De [[USS Oklahoma (BB-37)|USS *Oklahoma*]] sonk ek, en rekke sa slim skansearre dat er nei berging net mear te reparearjen wie. De [[USS Pennsylvania (BB-38)|USS *Pennsylvania*]] wie it iennichste slachskip fan 'e Pasifyske Float dat net by Battleship Row foar anker lei om't der [[ûnderhâld]] oan ferrjochte waard yn in [[drûchdok]] oan 'e súdkant fan Pearl Harbor. It rûn lichte skea op, mar koe al hiel gau wer yn 'e tsjinst nommen wurde. In njoggende slachskip, de [[USS Utah (BB-31)|USS *Utah*]], wie yn [[1931]] ôftanke, en tsjinne sûnt dy tiid as ûnbewapene [[doelskip]] foar oefenings. Ek dit skip waard ta sinken brocht en bleau neitiid op 'e boaiem fan 'e lagune lizzen.


Fierwei de measte [[dea]]den foelen op 'e [[USS Arizona (BB-39)|USS *Arizona*]], dêr't troch in Japanske [[bom]] in [[munysje]]magazyn rekke waard. It skip ûntplofte en sonk fluch, mei 1.177 deaden ta gefolch. It wrak fan 'e USS *Arizona* waard net burgen; ynstee liet men it gewurde om't it as [[oarlochsgrêf]] sjoen waard. Fan 'e omkommen bemanningsleden waarden de [[stoflike omskotten]] fan 1.102 manlju nea weromfûn; fan harren wurdt oannommen dat se noch yn it wrak sitte. It achtste skip oan Battleship Row, de folle lytsere [[USS Vestal (AR-4)|USS *Vestal*]], dy't njonken de USS *Arizona* foar anker lei, rekke swier skansearre troch twa bommen dy't it slachskip misten. It moast troch de bemanning oan 'e grûn set wurde om sinken foar te kommen.

==Skiednis==
Yn [[1942]] brocht [[Robert Ripley]], in [[sjoernalist]] dy't bekendheid krigen hie troch syn [[kollumn]] *Ripley's Believe It or Not!*, wêryn't er aparte dingen beljochte, in besyk oan Pearl Harbor. Seis jier letter, yn [[1948]], naam er kontakt op mei de [[Amerikaanske Marine]] om't er fûn dat der in [[tinkteken]] oprjochte wurde moast ta [[neitins]] oan 'e 1.204 Amerikaanske [[militêr]]en en [[boarger]]s dy't by de [[Oanfal op Pearl Harbor]] omkommen wiene. Hy tsjinne dêr ek in idee foar yn, dat lykwols omreden fan 'e hege kosten troch de [[marine]] fuortendaliks nei de foddekoer ferwiisd waard. Men wie it lykwols al mei him iens dat der in tinkteken komme moast. Dêrta waard doe in [[kommisje]], de Pacific War Memorial Commission, ynsteld.


Yn [[1950]] hyste [[admiraal]] [[Arthur W. Radford]], de [[kommandant]] fan 'e Pasifyske Float, in [[Amerikaanske flagge]] oan 'e boppe wetter útstykjende [[mêst]] fan 'e USS *Arizona*. It hisen en wer ynheljen fan 'e flagge dêre groeide al rillegau út ta in [[tradysje]]. Datselde jiers kaam de kommisje mei in foarstel om foarearst in tydlik tinkteken oer it [[skipswrak|wrak]] fan 'e USS *Arizona* hinne te bouwen. Radford frege [[finansiering]] oan om dat plan ta útfiering te bringen, mar dat fersyk waard ôfwiisd fanwegen [[jild]]krapte dy't feroarsake waard troch it útbrekken fan 'e [[Koreaanske Oarloch]]. 

Uteinlik waard it earste permaninte monumint, in 3&nbsp;[[meter|m]] hege [[basalt]]stien mei in [[plakkette]], op [[7&nbsp;desimber]] [[1955]] by de USS *Arizona* oanbrocht. Yn [[1958]] hechte [[presidint]] [[Dwight Eisenhower]] syn goedkarring oan in plan om in grutter tinkteken te bouwen. De finansiering dêrfoar waard út ferskate boarnen gearfandele:
*[[$]]50.000 fan it [[regear]] fan it [[Territoarium Hawaï]] yn [[1958]];
*$95.000 út in ynsammelingsaksje dy't fan start gie mei in segmint yn it [[tillefyzjeprogramma]] *This is Your Life* yn [[1958]], dêr't [[skout-by-nacht]] ([[Ofkoarting#B|b.tsj.]]) [[Samuel G. Fuqua]] oan meiwurke, de drager fan in [[Medal of Honor]] en yn [[militêre rang|rang]] it heechste oerlibjende bemanningslid fan 'e USS *Arizona*;
*$64.000 út in [[benefyt]]konsert fan [[Elvis Presley]] yn [[maart]] [[1961]];
*$40.000 út 'e [[ferkeap]] fan [[plestik]] [[skaalmodel]]len fan 'e USS *Arizona*, in projekt fan 'e [[Fleet Reserve Association]] y.g.m. de [[Revell|Revell Model Company]];
*$150.000 oan [[subsydzje]] fan 'e Amerikaanske federale [[oerheid]] nei't dêrta yn [[1961]] in foarstel yntsjinne wie troch de Hawaïaanske [[senator (Feriene Steaten)|senator]] [[Daniel Inouye]].


It Tinkteken foar de USS *Arizona* waard op [[30&nbsp;maaie]] ([[Memorial Day]]) [[1962]] formeel iepene troch it [[Amerikaansk Kongres]]lid út [[Teksas]] [[Olin E. Teague]] (dy't teffens [[foarsitter]] wie fan 'e kommisje foar [[feteraan|feteranesaken]]) en de [[takomst]]ige [[gûverneur]] fan Hawaï [[John A. Burns]]. It wrak fan 'e USS *Arizona* en it Tinkteken foar de USS *Arizona* waarden op [[15&nbsp;oktober]] [[1966]] beide los faninoar opnommen yn it Amerikaanske [[Nasjonaal Register fan Histoaryske Plakken]] (NHRP). Yn [[1989]] waard it monumint ek útroppen ta in [[nasjonaalhistoarysk plak (Feriene Steaten)|nasjonaalhistoarysk plak]] (*national historic landmark*). Sûnt [[9&nbsp;septimber]] [[1980]] stiet it Tinkteken foar de USS *Arizona* ûnder mienskiplik behear fan 'e [[Amerikaanske Marine]] en de [[National Park Service]].

Sûnt it Tinkteken foar de USS *Arizona* yn [[1962]] ynwijd waard, hat eltse sittende [[Amerikaanske presidint]] it monumint besocht om [[betinking|ear te bewizen]] oan 'e fallenen. Op [[27&nbsp;desimber]] [[2016]] wie [[Shinzō Abe]] de earste [[Japan]]ske [[premier]] dy't Pearl Harbor en it Tinkteken foar de USS *Arizona* besocht. Dat died er yn it selskip fan 'e Amerikaanske presidint [[Barack Obama]] ta gelegenheid fan 'e 75e [[betinking]] fan 'e Oanfal op Pearl Harbor. Deunby it Tinkteken leit no de [[USS Missouri (BB-63)|USS *Missouri*]] ôfmarre as [[museum]]skip. De USS *Missouri* is it Amerikaanske slachskip dat op [[2&nbsp;septimber]] [[1945]] yn 'e [[Baai fan Tokio]] tsjinne as it plak dêr't de [[Alliëarden]] formeel de [[kapitulaasje fan Japan]] yn ûntfangst namen.


==Beskriuwing==
It ûntwerp foar it Tinkteken foar de USS *Arizona* waard makke troch [[arsjitekt]] [[Alfred Preis]] út [[Honolulu]], dy't ûnder de [[Twadde Wrâldoarloch]] [[ynternearring|ynternearre]] waard op [[Sand Island (Hawaï)|Sand Island]], yn 'e mûning fan 'e [[haven]] fan Honolulu, om't er yn [[Eastenryk]] [[berne]] wie. De [[Amerikaanske Marine]] spesifisearre by it takennen fan 'e opdracht oan him dat it in soartemint '[[brêge]]' wurde moast dy't boppe it wrak fan 'e USS *Arizona* dreau en dêr't 200 [[minske]]n yn passe moasten. Preis ûntwurp in langwerpich [[gebou]] fan 56&nbsp;[[meter|m]] lang en likernôch 9&nbsp;m breed, wêrfan't it [[dak]] oan 'e beide úteinen likernôch 7&nbsp;m heech is, mar nei de midden ta stadichwei 'ynsakket'. ([[Krityk|Kritisy]] hawwe it gebou wol omskreaun as "in yndûkt [[molkepak]]".)

It gebou bestiet út trije dielen: de yntree, de gearkomsteseal en it [[hillichdom]]. Yn 'e yntree binne ien fan 'e trije [[anker]]s fan 'e USS *Arizona* (in gefaarte fan 8.884&nbsp;[[kg]]) en ien fan 'e beide [[skipsklok]]ken [[tentoanstelling|útstald]]. Ien fan 'e oare beide ankers leit útstald yn it [[Steatskapitoal fan Arizona]] yn [[Phoenix (Arizona)|Phoenix]] (de [[Amerikaanske steat]] dêr't de USS *Arizona* nei ferneamd wie), wylst it trêde anker noch by it wrak op 'e boaiem fan 'e lagune leit. De oare skipsklok hinget yn 'e [[klokketoer]] fan it Student Memorial Center fan 'e [[Universiteit fan Arizona]] yn [[Tucson (Arizona)|Tucson]].


De sintrale gearkomsteseal hat sân grutte iepen [[finster]]s oan eltse sydkant en ek yn it [[dak]]. It oantal 7 stiet [[symboal]] foar [[7&nbsp;desimber]] (de [[datum]] fan 'e Oanfal op Pearl Harbor), en it oantal 21 (3&nbsp;×&nbsp;7) soe ek in offisjele [[salútskot|salútkanonnade]] fan 21 [[sjitten|skotten]] symbolisearje kinne, mar in offisjele útlis op in [[plakkette]] oan 'e sydwand makket dúdlik dat dat lêste tafal is en net de bewuste bedoeling fan 'e arsjitekt. De seal hat ek in iepening yn 'e [[flier]], dêr't men útsjen kin oer it wrak fan 'e USS *Arizona*. Dêr waarden foarhinne as [[betinking|earbewiis]] *lei* (tradisjonele Hawaïaanske [[blom]]mekeatlings) yn it wetter smiten, mar om't de [[tou|stringen]] fan *lei* gefaarlik binne foar it [[organisme|libben]] yn [[see]], wurde se no oer spesjaal foar dat doel tafoege standerts hongen by de nammen fan 'e slachtoffers.

Dy nammen binne ynkurven yn 'e wand fan it hillichdom, en foarmje in opsomming fan 'e [[namme]]n fan alle 1.177 deadlike slachtoffers ûnder de bemanning fan 'e USS *Arizona*. Foar de wand mei de nammen hâlde in stikmannich [[metaal|metalene]] pealtsjes, dy't mei-inoar ferbûn binne troch [[koarde]]n fan [[ferwiel]], de besikers op in [[earbied]]ige ôfstân. Lofts fan 'e wand mei de nammen is in behindige [[plakkette]] dêr't de nammen op steane fan 'e likernôch 30 bemanningsleden dy't ûnder de Oanfal op Pearl Harbor wol oan board fan 'e USS *Arizona* wiene, mar it bombardemint oerlibben (de rest fan 'e 1.512 bemanningsleden wie op dat stuit mei [[ferlof]] op 'e fêste wâl). Elts fan 'e 335 oerlibjende bemanningsleden hat it rjocht om nei [[kremaasje]] syn [[jiske (ferbaarning)|jiske]] troch [[djipseedûken|dûkers]] yn it wrak fan 'e USS *Arizona* [[útfeart|bysette]] te litten by syn fallen kammeraten.


==Seremonieel==
Elts jier op [[7&nbsp;desimber]] is it Tinkteken foar de USS *Arizona* it mulpunt fan 'e [[betinking]] fan 'e [[Oanfal op Pearl Harbor]]. Los dêrfan bringt elts [[skip]] fan 'e [[Amerikaanske Marine]] en de [[Amerikaanske Kustwacht]] en ek elts [[keapfardij]]skip dat de [[lagune]] [[Pearl Harbor (lagune)|Pearl Harbor]] ynfart, in [[seremonieel]] salút oan 'e USS *Arizona* dat it 'bemanjen fan 'e reling' hjit. Dêrby stelt de hiele bemanning him oan 'e [[reling]] yn 'e hâlding op by it foarbyfarren fan it wrak en it monumint.

==Miljeu-omtinkens==
Tachtich jier nei de [[Oanfal op Pearl Harbor]] lekt der noch altyd [[oalje]] út it wrak fan 'e USS *Arizona*. Dat ferskynsel, dat soms op [[poëtysk]]e wize omskreaun wurdt as "de triennen fan 'e USS *Arizona*" of de "swarte triennen", hat oanlieding jûn ta noed om it [[miljeu]] fan 'e [[lagune]] [[Pearl Harbor (lagune)|Pearl Harbor]]. Yn in [[artikel (publikaasje)|artikel]] dat al yn [[2001]] yn it [[tydskrift]] *National Geographic* ferskynde, joegen ferskate saakkundigen utering oan harren soarch dat de oanhâldende bleatstelling oan it [[seewetter|sâlte seewetter]] de wanden fan 'e [[oaljetank]]s fan it slachskip meitiid sa oantaaste sil dat se it bejouwe, wat in [[oaljeramp]] fan oansjenlike proporsjes ta gefolch hawwe soe. It is lykwols net dúdlik hoe't dat foarkomd wurde kin sûnder it [[grêfskeining|oarlochsgrêf te skeinen]]. De [[National Park Service]], dy't it meastepart fan it deistich behear fan it Tinkteken foar de USS *Arizona* berêdt, hat bekendmakke dat de tastân fan it skipswrak sekuer yn 'e rekken holden wurdt.

==Keppelings om utens==
*[http://www.nps.gov/usar/ Offisjele webside fan it Tinkteken foar de USS *Arizona'']