Tarzan of the Apes (roman)

***Tarzan of the Apes*** is in aventoereroman fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwer Edgar Rice Burroughs. De titel betsjut: "Tarzan fan 'e Apen". It wie it boek dêr't it personaazje fan Tarzan yn yntrodusearre waard. *Tarzan of the Apes* fertelt it ferhaal fan 'e aventoeren fan Tarzan, de soan fan Britske eallju dy't yn 1888 strâne reitsje op 'e kust fan Sintraal-Afrika. Nei de dea fan syn âlden wurdt er yn it tropysk reinwâld grutbrocht troch minskapen. Pas jierren letter komt er foar it earst yn 'e kunde mei de Westerske maatskippij en oare minsken, ûnder wa Jane Porter, op wa't er fereale rekket. 

*Tarzan of the Apes* waard yn 't earstoan fan oktober 1912 ôf as fúljeton publisearre yn it pulpblêd *[[The All-Story]]*, mar ferskynde yn juny 1914 yn romanfoarm by útjouwerij A.C. McClurg fan Chicago. It wie it earste diel fan 'e ''Tarzan''-romansearje. It boek sloech yn as in bom. Sà populêr wie it personaazje fan Tarzan, dat Burroughs oant yn 'e 1940-er jierren mear as 25 ferfolchromans skreau. Fan *Tarzan of the Apes* sels binne troch de jierren hinne withoefolle werprintingen ferskynd, en teffens is de roman adaptearre ta in grut tal oare media, lykas films, harkspullen en strips. 

## Ynhâld
De Ingelsman John Clatyon, boarchgreve Greystoke, en syn frou Alice reitsje yn 1888 strâne yn 'e jungle oan 'e westkust fan Sintraal-Afrika, dêr't se oan lân set binne nei't harren skip troch seerôvers oernommen is. Net folle letter wurdt harren soan John Clayton II* berne. As it jonkje ien jier âld is, komt syn mem te ferstjerren oan in sykte (mooglik malaria) en koarte tiid letter wurdt syn heit deamakke troch de ûnmeilydsume Kerchak, de hearsker oer de Mangani.
) Yn syn roman *[[Tarzan, Lord of the Jungle (roman)|Tarzan, Lord of the Jungle]]*, út 1928, lit Edgar Rice Burroughs der gjin twifel oer bestean dat John Clayton&nbsp;II, boarchgreve Greystoke de eigentlike namme fan Tarzan is. Lettere, minder kanonike boarnen (yn 't bysûnder de films **', út [[1984]], en ''[[The Legend of Tarzan (film)|The Legend of Tarzan]]'', út [[2016]]) wolle ynstee hawwe dat er John Clayton&nbsp;III, [[greve]] fan Greystoke wie, wylst John Clayton&nbsp;II dan de namme is dy't oan syn [[heit]] jûn wurdt.</small>

De Mangani binne in soarte fan [[minskapen]] dy't semy-[[yntelligint]] binne en harren eigen [[taal]] hawwe. Hja wurde yn 'e boeken fan Burroughs beskreaun as lykjend op [[gorilla's]] fan [[lichem (biology)|lichem]], mar mear op 'e folle [[agresje|agressivere]] [[sjimpansee]]s wat [[hâlden en dragen]] oangiet. Nei de dea fan syn heit wurdt de [[poppe]] [[adoptearre]] troch de apinne Kala. It neffens de mjitstêven fan 'e apen mar tergjend stadich opgroeiende bern kriget de namme "Tarzan", dat "Wythûd" betsjut yn 'e taal fan 'e Mangani-apen. Hy wurdt [[opfieding|grutbrocht]] yn folsleine ûnwittendheid fan syn [[minsklik]] [[erfskip]].

As [[jonge]] fielt Tarzan him ferfrjemde fan syn leeftydsgenoaten mank de Mangani omreden fan harren [[lichem (biology)|lichaamlike]] ferskillen. Hy is sadwaande in protte op himsels, en op ien fan syn [[ferkenning]]stochten ûntdekt er de [[hutte]] dy't syn wiere [[âlden]] boud hawwe. Dêre kriget er út 'e efterbleaune [[boek]]en foar it earst foar it ferstân dat der oaren binne dy't der krekt sa útsjogge as hysels. Troch ienfâldige [[abc-boek]]en mei [[yllustraasje|plaatsjes]] te brûken, leart er himsels om [[Ingelsk]] te [[lêzen]], hoewol't er gjin idee hat hoe't dy taal [[útsprutsen]] wurdt, om't er it noch nea ([[bewustwêzen|bewust]]) heard hat. De taal dy't er op 't lêst floeiend lêst, kin er sadwaande net sprekke. 

Op in kear, as er weromkeart fan in besyk oan 'e hutte, wurdt Tarzan oanfallen troch in ûnbidich grutte [[gorilla]], dy't er wit te deadzjen mei it [[mês]] fan syn heit, hoewol't er dêrby sels [[swierferwûne]] rekket. Hy wurdt neitiid fersoarge troch Kala, dy't [[leafde|fan him begûn is te hâlden]] as wied er har bloedeigen jong. Wat âlder Tarzan wurdt, wat better syn [[jacht (aktiviteit)|jacht]]feardichheden har ûntjouwe. Dat ropt de [[oergeunstigens]] op fan Kerchak, de lieder fan 'e Mangani. Op 't lêst wurdt syn [[jaloerskens]] Kerchak oermânsk en falt er Tarzan oan. Mar yn it gefjocht ferslacht Tarzan Kerchak en deadet him, wêrnei't er syn plak ynnimt as lieder fan 'e Mangani.

Net folle letter fêstiget in ynlânske [[stamme]] fan [[negroïde|swarte]] [[Afrika]]nen him yn 'e neite fan it [[territoarium (biology)|territoarium]] fan 'e Mangani. Kala, de iennichste mem dy't Tarzan him tebinnenbringe kin, wurdt deade troch ien fan 'e [[jacht (aktiviteit)|jagers]] fan 'e stamme. Tarzan nimt [[wraak]] op 'e dieder en [[moard|fermoardet]] him, wêrnei't er in [[antagonist]]yske [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] begjint mei de rest fan 'e stamme. Hy oerfalt harren [[delsetting]] om harren [[wapen]]s te [[dieverij|stellen]] en makket [[wredens|wrede]] [[grap]]pen yn harren neidiel. De [[byleauwe|byleauwige]] Afrikanen, dy't noch nea in [[jeropide ras|blanke man]] sjoen hawwe, beskôgje him as in [[kweageast]] en besykje him te [[fermoedsoening|fermoedsoenjen]].

Inkele jierren letter, wannear't Tarzan 21 jier is, rekket der in nij selskip fan [[Westerske wrâld|Westerske]] reizgers yn it territoarium fan 'e Mangani strâne op 'e Afrikaanske kust. Under dyselden binne [[Jane Porter (personaazje)|Jane Porter]], in njoggentjinjierrige [[Feriene Steaten|Amerikaanse]], dy't de earste blanke [[frou]] is dy't Tarzan ea sjoen hat, en syn eigen [[neef (famyljelid)|neef]] William Cecil Clayton, dy't sûnder dat er it sels wit [[usurpator]] is fan it [[lângoed]] en de [[aadlike titel]] dy't fan rjochten oan Tarzan takomme. Ut it beskûl fan [[beam]]men en [[strewelleguod]] wei begluorket Tarzan de groep en helpt er harren sûnder dat se it merke. Yn 't bysûnder soarget er dat Jane de gefaren fan 'e jungle oerlibbet.

Mank it selskip is ek de [[Frankryk|Frânske]] [[marine]]-[[ofsier]] Paul d'Arnot. Dyselde wurdt [[finzen]] nommen troch de ynlanners. Wylst Tarzan him oan it rêden is, arrivearret der by de kust in skip dat de rest fan 'e groep oan board nimt en mei harren ôfset. D'Arnot, dy't sadwaande allinne efterbliuwt, ûntdekt dat Tarzan Ingelsk lêze en ek in bytsje skriuwe kin. Op dy wize kinne se [[kommunisearje]]. Hy leart Tarzan om [[Frânsk]] te sprekken en biedt him oan om him mei te nimmen nei it lân fan 'e blanken. Dat is oanloklik foar Tarzan, mei't er dêre Jane weromfine kin, op wa't er hopeleas [[fereale]] rekke is. Op harren reis leart D'Arnot oan Tarzan hoe't er him [[hâlde en drage]] moat as er mank de blanken is. Yn 'e [[moanne (tiid)|moannen]] dêrnei leart Tarzan ek om Ingelsk te sprekken.

Uteinlik berikt Tarzan op syn omdoarmings de [[Amerikaanske steat]] [[Wisconsin]], dêr't er Jane weromfynt. Hy rêdt har [[libben]] by in [[brân]], mar it wersjen wurdt foar him in bittere pil as bliken docht dat Jane har ûnderwilens [[ferloofd]] hat mei William Clayton. Tarzan wit no dat hysels eins de rjochtlike boarchgreve Greystoke is, want hy hat D'Arnot meinommen nei de hutte fan syn âlden, en de Frânsman koe harren [[identiteit]] fêststelle oan 'e hân fan 'e besittings dy't dêr efterbleaun wiene. Mar ynstee dat er syn erfskip weromeasket fan syn neef, kiest er derfoar om te ferberjen wa't er is om't er it [[gelokkigens|gelok]] fan Jane net bedjerre wol. 

==Eftergrûn==
[[Edgar Rice Burroughs]] swalke mei koarte tuskenskoften troch de [[Feriene Steaten]] oant er 36 jier wie, wêrby't er santjin opienfolgjende [[wurkpaden]] folge ear't er besleat om [[skriuwer]] te wurden. Sa wied er [[kavalerist]] yn it [[Amerikaanske Leger]], [[goudsiker]] yn [[Oregon]], [[cowboy]] yn [[Idaho]], [[spoarplysje]] yn [[Salt Lake City]] en de eigner fan ferskate mislearre [[bedriuw]]en. Hy besleat om [[pulpfiksje]] te skriuwen nei't er [[teloarsteld]] rekke wie oer de kwaliteit fan it materiaal fan oare skriuwers. Hy sette mei syn nijste karriêre útein yn [[1910]] en publisearre syn wurk as [[fúljeton]]s yn [[pulpblêd]]en. Syn earste [[roman]] dy't sa útkaam, wie it ta it [[science fiction]]-[[sjenre]] hearrende ''Under the Moons of Mars'' ([[1912]]) it earste diel fan 'e [[Barsoom|''Barsoom''-searje]], dat yn [[1917]] yn [[boek]]foarm útkomme soe as ''[[A Princess of Mars]]''.

''Tarzan of the Apes'', dat Burroughs syn bekendste en ynfloedrykste wurk wurde soe, waard fan it [[oktober]]nûmer fan [[1912]] ôf as fúljeton yn it pulpblêd ''[[The All-Story]]'' publisearre. Yn [[1914]] kaam de roman yn boekfoarm út (it earste wurk fan Burroughs dat soks barre mocht) by [[útjouwerij]] [[A.C. McClurg]] yn [[Chicago]]. It [[personaazje]] fan [[Tarzan]] wie in [[kulturele]] sensaasje doe't er yntrodusearre waard, en it boek foarme foar Burroughs de trochbraak as skriuwer. Hoewol't [[letterkundige]]n syn wurk [[desennia]] lang negearren, foel it der wakker yn by de gewoane man. In twadde roman yn 'e [[Tarzan (romansearje)|''Tarzan''-rige]], ''[[The Return of Tarzan]]'', folge sadwaande al yn [[1913]] as fúljeton en yn [[1915]] as boek. Noch 22 oare romans oer Tarzan kamen by Burroughs syn libben út, en dêropta wiene der twa dy't [[postúm]] ferskynden. ''Tarzan'' wie Burroughs syn súksesfolste [[romansearje]]. 

==Ynspiraasje==
Hoewol't ''[[The Jungle Book (ferhalebondel)|The Jungle Book]]'' ([[1894]]) fan [[Rudyard Kipling]] gauris neamd wurdt as in ynfloed op [[Edgar Rice Burroughs]] by it skriuwen fan ''Tarzan of the Apes'', hold Burroughs sels út dat syn iennichste [[ynspiraasje (keunst)|ynspiraasje]] foar it boek de [[Romeinen|Romeinske]] [[myte]] fan [[Romulus en Remus]] wie (oer de [[legindarysk]]e stifters fan [[Rome (stêd)|Rome]], dy't troch [[wolven]] grutbrocht waarden). Kipling skreau yn it [[autobiografy]]ske ''Something of Myself'' ([[1937]]) dat Burroughs "it [[motyf (fiksje)|motyf]] fan ''The Jungle Book'' ferfraaid hat, en, sa stel ik my foar, himsels dêrby kostlik fermakke hat."

==Tematyk==
[[Letterkundige]]n, dy't geandewei de twadde helte fan 'e [[tweintichste iuw]] einlings belangstelling foar it wurk fan [[Edgar Rice Burroughs]] krigen, hawwe de oanwêzigens fan ferskate wichtige [[tema (fiksje)|tema's]] yn ''Tarzan of the Apes'' fêststeld. It wichtichste is nei alle gedachten de ynfloed fan [[erflikheid]] op [[minsklik]] [[hâlden en dragen]], mei't [[Tarzan]], nettsjinsteande it feit dat er net wit dat er fan [[adel]] is en noch nea in [[Ingelsman]] met hat, dochs in soarte fan Ingelske [[hear (maatskippij)|hear]] bliuwt en net ferfalt ta [[barbarij]], al hoe'n bytsje helpmiddels oft er ek hat. 

Problematysk foar in protte moderne lêzers is de [[rasisme|rasiale superioariteit]] fan 'e [[jeropide ras|blanke]] oer de [[negroïde ras|swarte]] dy't út it boek nei foarren komt. It is lykwols net botte ferrassend dat soks foarkomt yn in boek út in tiid dat de grutte mearderheid fan 'e [[Westerske wrâld]] fan miening wie dat [[Afrika]] [[kolonisearre]] wurde moast út goederbêst foar de ynlânske [[befolking]], dy't ferlet hie fan 'e blanken om har te fertellen hoe't se har [[maatskippij]] ynrjochtsje moasten en hokker [[religy]] se oanhingje moasten. 

Oare wichtige tema's binne [[seksualiteit]] (yn Tarzan syn relaasje foar [[Jane Porter (personaazje)|Jane]] oer), en [[eskapisme]].

==Adaptaasjes==
===Films===
''Tarzan of the Apes'' is ferskate kearen ferfilme. De earste beide filmadaptaasjes wiene de [[stomme film]]s ''[[Tarzan of the Apes (film út 1918)|Tarzan of the Apes]]'' en ''[[The Romance of Tarzan]]'', allebeide út [[1918]]. Allebeide hiene se [[Elmo Lincoln]] yn 'e [[titelrol]], hoewol't [[Gordon Griffith]] yn it earste stikje fan ''Tarzan of the Apes'' de jonge Tarzan spilet, sadat hy eins beskôge wurde kin as de earste Tarzan-fertolker. De beide films wiene basearre op 'e earste en twadde helte fan it boek fan [[Edgar Rice Burroughs]]. De folgjende en folle bekendere ferfilming dêrfan wie ''[[Tarzan the Ape Man (film út 1932)|Tarzan the Ape Man]]'', út [[1932]], de earste film mei [[Johnny Weissmüller]] yn 'e rol fan [[Tarzan]]. Weissmüller soe neitiid deselde rol spylje yn noch alve [[ferfolchfilm]]s. De film út [[1932]] waard twaris in [[remake]] fan makke: ''[[Tarzan, the Ape Man (film út 1959)|Tarzan, the Ape Man]]'' ([[1959]]), mei [[Denny Miller]] yn 'e titelrol, en ''[[Tarzan the Ape Man (film út 1981)|Tarzan the Ape Man]]'' ([[1981]]), in mear [[seksualiteit|seksualisearre]] ferfilming mei  [[Miles O'Keeffe]] as Tarzan, dy't benammen bekend is om 'e rol fan [[sekssymboal]] [[Bo Derek]] as [[Jane Porter (personaazje)|Jane]].

Tagelyk mei de Weismüller-films waard yn [[1935]] de [[searjefilm]] ''[[The New Adventures of Tarzan]]'' as fjirde filmadaptaasje fan ''Tarzan of the Apes'' makke, mei [[Herman Brix]] yn 'e titelrol. Neitiid ferskynden nochris fjouwer ferfilmings fan 'e roman. **' (1984) wie in adaptaasje mei Christopher Lambert as Tarzan, dy't folle trouwer is oan it boek as de oare films. Dêrnei folgen twa lange tekenfilms: *[[Tarzan of the Apes (film út 1999)|Tarzan of the Apes]]* (1999), in relative lowbudgetproduksje dy't direkt-op-fideo útbrocht waard, en *[[Tarzan (film út 1999)|Tarzan]]* (1999), it begjin fan 'e Disney-franchise mei deselde namme. *[[The Legend of Tarzan (film)|The Legend of Tarzan]]* (2016), mei Alexander Skarsgård as Tarzan en Margot Robbie as in opmerklik selsrêdige Jane, wie in mear histoarysk kontekstualisearre update dêr't ek histoaryske persoanen yn opfierd wurde, lykas de Afro-Amerikaanske abolisjonist George Washington Williams (spile troch Samuel L. Jackson) en de ûnmeilydsume Belgyske funksjonaris Léon Rom (spile troch Christoph Waltz).

### Harkspullen
Fan 1932 oant 1935 waard op 'e Amerikaanske radio it harkspul *[[Tarzan of the Apes (harkspul)|Tarzan of the Apes]]* útstjoerd, dat basearre wie op 'e roman fan Burroughs. De rol fan Tarzan waard oant 1934 spile troch James Pierce en dêrnei troch Carlton KaDell, wylst Burroughs syn dochter Joan de rol fan Jane op har naam. Fan 1951 oant 1953 wie der in nij harkspul te hearren, *[[Tarzan (harkspul)|Tarzan]]*, mei Lamont Johnson yn 'e titelrol.

### Strips
*Tarzan of the Apes* is ek ferskate kearen adaptearre ta stripferhaal. De earste kear dat soks barde, wie mei de adaptaasje fan it boek troch Hal Foster. Oare adaptaasjes binne dy fan Gold Key Comics yn *Tarzan* nû. 155 (septimber 1966, werôfprinte yn nû. 178, oktober 1969); fan DC Comics yn *Tarzan* nû. 207-210 (april-july 1972); en fan Marvel Comics yn *Tarzan Super Special* nû. 1 (werôfprinte yn *Tarzan of the Apes* nû. 1-2, july-augustus 1984). It measte prestiizje hat nei alle gedachten de adaptaasje fan 'e earste helte fan it boek troch striptekener Burne Hogarth út 1972 as in grafyske roman mei de titel *Tarzan of the Apes*. Fierders adaptearre Dynamite Entertainment it ferhaal fan 'e roman fan Burroughs foar de earste seis nûmers fan *Lord of the Jungle*, sij it tige loskes.