open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kolorado

**Kolorado** is in steat yn de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Denver. De namme fan *Kolorado* komt út it Spaansk en betsjut "kleure". 

## Skiednis
Foardat de Jeropeanen kamen waard Kolorado bewenne troch Yndianestammen as de Ute, Cheyenne en Comanche. Yn 1803 kaam in part yn besit fan de Feriene Steaten wylst de rest nei ôfrin fan de Meksikaans-Amerikaanske Kriich yn hannen fan de FS kaam yn 1848. 

Resintere skiednis fan it gebiet is benammen beynfloede troch de Kolorado Gold Rush fan 1859, dy't nei in grutte taname fan de befolking late. In protte delsettings dy't yn dy tiid boud waarden, feroaren letter yn spûkstêdsjes doe't nei ferrin fan tiid it goud oprekke of de merk ynstoarte. Lykwols hawwe guons it oerlibbe as gok- of sky-plak. 

Yn 1861 waard it *Colorado Territory* foarme, mar it stribjen nei *statehood* soe fertrage wurde troch in twifeljend "Congress". Op 1 augustus 1876 waard Kolorado de 38e steat fan de Feriene Steaten.

Yn 1864 wie der in gewelddiedich treffen tusken de Yndianen en de Feriene Steaten, de saneamde Kolorado-oarloch, dy't troch de Amearikanen wûn waard en resultearre yn de ferwidering fan alle Yndianen út Kolorado nei Yndianereservaten yn Oklahoma.

## Geografy
Kolorado grinzet oan de steaten Wyoming, Nebraska, Kansas, Oklahoma, Nij Meksiko, Arizona en Utah en har oerflakte is 269.837 km² grut wêrby it eksakt rjochthoekich is. Troch de kromming fan de ierde is lykwols de súdgrins in myl of wat langer as de noardgrins. Trochstrings leit de steat 2073 meter boppe seenivo. It heechste punt is de top fan Mount Elbert (4399 m). 

It eastlike part fan Kolorado heart ta de Grutte Flakten, wylst it westen dominearre wurdt troch de Rocky Mountains. Hjir ûntspringe grutte rivieren as de Kolorado en de Rio Grande. It meastepart fan de ynwenners wennet lâns de eastrâne fan de Rockies, yn in smelle stripe dy't de *Front Range* neamd wurdt, wêr't troch de noard-súd highway I-25 trochhinne rint. 

De steat omfiemet 64 counties.

### Nasjonale parken
Colorado&nbsp;kent&nbsp; parken dy't troch de Nasjonal Park Service beheard wurde.
* Black Canyon of the Gunnison National Park
* Great Sand Dunes National Park
* Mesa Verde National Park
* Rocky Mountain National Park

### Klimaat
Kolorado beskikt foaral oer in drûch klimaat. Benammen it easten is skrok mei sawat 300 dagen sinne. It meastepart fan de delslach falt yn de foarm fan snie, rein is seldsum. Yn de bergen falt by 't winter wol in protte snie. Yn de winter is it yn treflik gebiet om te skyen. Mar it wetter floeit ôf nei it westen ta. 


Ofbyld:Longs_Peak.jpg|Longs Peaks yn Rocky Mountains
Image:Mesa Verde.jpg|Mesa Verde
Ofbyld:Corn_production_in_Colorado.jpg|Stynske weetproduksje yn Kolorado


## Nijsgjirrichheden
Yn de bergen by Colorado Springs, de Cheyenne Mountain stiet de NORAD-bunker. It stêdsje South Park út de tekentelsjerige mei deselde namme leit yn Kolorado. De soaprige Dynasty spile him ôf yn Denver. 

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Kolorado
Urkera

De **Urkera** foarmen in lytse Aldfryske rjochtsoptekening yn twa ferskillende redaksjes út wierskynlik de 11e of 12e iuw. De urkera binne yn Emsinger, Fivelgoër en Hunsinger hânskriften oerlevere. De earste helte fan de Urkera kin beskôge wurde as âldste grûnwet fan de Upstalbeam. De beide redaksjes oan de ein, oer it houliksrjocht, binne frijwat ûngelyk.
Us Heit

* Us Heit, stânbyld fan de byldhouwers Bart van Hove en Willem Molkenboer yn Ljouwert. 
* Us Heit (steedhâlder), bynamme fan Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg
* Us Heit (bier), in biersoarte dat yn Boalsert broud wurdt
* Us Heit (gebed), in kristlik gebed
Noard-Dakota

**Noard-Dakota** (Ingelsk: *North-Dakota*) is in steat fan de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Bismarck. Yn it gebiet lizze in protte Yndianereservaten. Om-ende-by fiif persint fan de befolking is Yndiaan.

## Skiednis
It gebiet dat tsjintwurdich Noard-Dakota hjit waard eartiids befolke troch de Yndianestammen as de Lakota en de Dakota, dy't mei-inoar ek bekend steane as de Sû. Lakota betsjut "freon". Letter kaam it gebiet yn Frânske hannen en yn 1818 alhiel by de Feriene Steaten. 

Op 2 novimber 1889 waarden sawol Noard-Dakota en Súd-Dakota as de 39e en 40e, steaten by de Feriene Steaten.

## Geografy
Noard-Dakota heart by de Grutte Flakte-regio en is 183.272 km² grut. It westlik part heart ta de *Mountain*-tiidsône, it easten ta de *Sintral* tiidsône en North Dakota grinzet yn it noarden oan Kanada en fierders oan de steaten Montana, Minnesota en Súd-Dakota.

De wichtichste rivier is de Missoery. It heechste punt yn it flakke Noard-Dakota is de top fan White Butte (1069 m).

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Noard-Dakota
Jan Knilles Femmes

**Jan Knilles Femmes** wie in boer dy't fan 1610 - 1611 in jier lang op it ûnbewenne Kampersân, ek wol Bosksân neamd, libbe hat fanwege in weddenskip. De sânplaat leit tusken Skylge en It Amelân en hjit tsjintwurdich Boskplaat, in ûnderdiel fan Skylge. 

## Weddenskip
De weddenskip waard ôfsluten mei Thomas Thomassoan en beide manlju kamen wierskynlik fan It Bilt. As Jan de weddenskip wûn, soed er djoer lânbou-ark en in soad fetten bier of in fergelykber bedrach oan jild fertsjinje. Yn it oare gefal soe hy itselde oan Thomas jaan moatte.

Mei wat famylje en kunde begjint Jan Knilles op 13 juny 1610 mei it bouwen fan in húske op peallen. Soks foel net ta om op in sânplaat peallen yn te graven. De hichte fan de flier kin mei in fizel, krektas by in heakape heger of leger draaid wurde. As soks slagget en de help wer ôfsetten is, bliuwt boer Jan allinnich efter.

Deputearre Steaten hienen lykwols argewaasje fan syn bouwerij krigen en fûnen it bouwurk in gefaar foar de skipfeart. Skippers soenen it bouwurk foar in beaken oansjen kinne. De 'Hoogh Mooghende Heeren' woenen it húske ôfbrekke litte, mar troch in soad protesten is dat net trochgien.

Stoarmen en springfloeden, mist en kjeld makken it bliuwen yn it húske lykwols in noedlik aventoer. Yn de maaitiid komme der wol wat toeristen te sjen en wat robbejagers mar fierder is it in iensum aventoer. Jan bliuwt yn libben troch fisk en ek wolris in fûgel te iten. As op 13 juny 1611 it jier om is wurdt Jan mei grut ûnthaal yn Fryslân ûntfongen en waard de priis fan de weddenskip oan him útrikt. 

It ferhaal fan Robinson Crusoe op in ûnbewenne eilân fan Daniel Defoe soe letter wrâldferneamd wurde.
Nevada

**Nevada** is in steat yn de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Carson City. De namme komt fan it Spaansk en betsjut "mei snie bedekt". 

## Skiednis
Foar de komst fan de Jeropeanen waard Nevada befolke troch Yndianestammen. De Spanjerts namen it yn besit en nei de ûnôfhinklikheid fan Latynsk Amearika hearde it by Meksiko. Dat lân rekke it gebiet kwyt nei de ferlerne kriich fan 1848 tsjin de Feriene Steaten. Yn 1850 ûntstie it Utah-territoarium. Doe't hjir yn 1859 goud en sulver ûntdekt waard, kamen in protte blanken nei de regio. Op 2 maart 1861 skiede Nevada him ôf fan it Utah-territorium en naam it syn hjoeddeiske namme oan. Op 31 oktober 1864 waard Nevada de 36e steat fan de Feriene Steaten.

## Geografy en klimaat
De steat Nevada is 286.585 km² grut en leit yn de *Pasifik*-tiidsône. It grinzet oan de steaten Oregon, Idaho, Kalifornje, Utah en Arizona

Nevada hat in protte berchtmen, mei de top fan Boundary Peak (4005 meter) as heechste punt, en woastinen. Fan alle Amerikaanske steaten hat Nevada de minste delslach.

De eastgrins fan Nevada folget foar in part de Koloradorivier, dy't troch Lake Mead streamt, dêr't him de grutte Hooverdaam befynt.

## Nijsgjirrichheden
* Las Vegas
* Hoover Dam
* Lake Mead
* Area 51 

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Nevada
* Nevada history - skiednis fan Nevada
Us Mem

**Us Mem** is in stânbyld fan in ko yn de stêd Ljouwert. De brûnzen Us Mem is makke troch Gerhardus Jan Adema. De ko is neffens de regels fan it Frysk Kowestamboek (FRS) foarmjûn en stelt sadwaande de ideale ko foar. De swartbûnte Frysk-Hollânske ko wurdt wol sjoen as it wichtichste Fryske eksportprodukt. It byld is in yn 1954 troch it FRS jûn as jublileumgeskink en stie dan ek tsjinoer it gebou fan de Stamboekferiening op it – eartiids beamkerike en troch Hotel De Klanderij flankearre – Suderplein. Sûnt 1990 stiet it op de rotonde Harnzersingel/Harnzerstrjitwei. De namme is gekoanstekkerich ûntstien as tsjinhinger fan Us Heit, de bynamme fan Willem Loadewyk waans stânbyld op it Hofplein stiet. 

It mear as libbensgrutte byld wie geregeld mikpunt fan aksjefierders. Sa waard it rôse ferve by in aksje tsjin diskriminaasje fan homo's en krige it in dek tsjin graffity en waard bekladde doe't de Molukkers oandacht fregen.

It byld wie fan de stichting Us Mem. Dy stichting is opgien yn it Frysk Lânboumuseum.
Belslide

In **belslide** is in slide dy't lutsen wurden troch hynders, rindieren of oare lûkdieren, en meast brûkt wurdt foar ferdivedaasje en foar de pronk.

It wurdsje bel hat te krijen mei de bellen dy't oan de slide en ek de hynstetugen sitte. Omdat de sliden net folle lûd meitsje soargje de beltsjes der foar dat elkenien gau genôch oan de kant gean kin. Der wurdt ek gauris in klokkespul brûkt op de sliden.

De âldst bekende belslide is dy fan Hylke Kingma út de 18e iuw. De Stifting Behâld Belsliden hat sa'n 500 belsliden werom fine kind en op de foto setten mei in beskriuwing. De helt fan dy sliden is boud nei de Twadde Wrâldkriich. Benammen op de Waadeilannen Skylge en It Amelân binne noch in soad sliden bewarre. De sliden fan de eilannen hawwe boppedat in eigen styl, wat grif gearhinget mei de pleatslike timmerlju dy't de sliden bouden. It wiene meast boeren dy't in belslide stean hienen, men moast der ommers in hynder foar hawwe en dus ek lân en jild. It barde ek wol dat in dokter in slide hie. It Fryske lânskip mei in soad beferzen wetter winterdeis soarge dat der yn Fryslân in soad belsliden wienen. It brûken moat al yn de 16e iuw ynboargere wêze, soks is noch wol te sjen op âlde skilderijen. 

In arretikker is in slide út Fryslân. It is in fraai beskildere, lytse bakslide foar ien of twa persoanen, bedoeld om lutsen te wurden troch in Frysk Hynder. Der binne ek belsliden mei it bakje fan in sjeas om yn te sitten. De kampioenen by grutte wedstriden op de keunstiisbaan Thialf meitsje oan de ein ek altyd in eareronde. Eartiids waarden in soad wedstriden hâlden, it belslydjeien. It gie der dan net allinnich om wa't hurdst koe mar der wiene ek prizen foar de moaiste presintaasje. In Frysk kostúm kaam dan ek goed ta syn rjocht.


Image:Orlov Trotter in racing sleigh by Sverchkov.jpg|Draver
Image:Orlowski podrozny.jpg|Trojka


## Ferskaat
* In belslide dy't troch mear as ien rindier lutsen wurdt is neffens de marketingôfdieling fan de firma Coca Cola it ferfiermiddel fan de krystman.
* Noard-Amerikaanske belsliden binne faak stjoerber trochdat der twa pear gliders oan sitte. 

### Literatuer
*  - *Arresleden in Friesland* útjouwerij Van Soeren, 91991, ISBN 90-6881-065-0

### Boarne
*Friesland Post - jannewaris 1992, side 37 - 39
Underkaak

De **ûnderkaak**, **ûndertsjeak** of **ûnderkake** (Latyn: *Mandibula*) is de grutste en sterkste bonke fan it gesicht. It hat de ûndertosken en foarmet tegearre mei de boppekaak de kaak.

It efterste fertikale part fan de ûnderkaak hat in knier mei it os temporale. It einstik is rûn fan foarm en wurdt caput mandibulae neamd. De kop fan de knier draait en glydt yn it part fan it os temporale dat fossa mandibularis neamd wurdt. Tusken de kop en kom fan de knier sit in knierskiif.

## Sjoch ek
* kaak
* boppekaak
* antlit
* minsklik lichem
Gesicht

It **gesicht** of **antlit** is de foarkant fan de holle.

It gesicht is it wichtichste part fan it lichem wêroan't minsken inoar as yndividu werkenne kinne.

Oan it antlit hearre:
* de foarholle
* de wynbrauwen
* de eagen
* de noas
* de mûle
* it kin
* de wangen
* de earen
Noasbonke

De **noaskbonke** (Latyn: *os nasale*), is in bonke yn de plasse, ûnder oare by de minske. Feitlik sjoen bestiet út in fergroeiing fan 2 parten, en foarmet hjirtroch de noasbrêge. De line tusken dizze twa noasbonken, is de *sutura internasalis*. De noasbonke sels is puntich en trijehoekich boud. De foarm en grutte ferskilt per persoan.
Jokbonke

De **jokbonke** (Latyn: *Os zygomaticum*) makket diel út fan de plasse en sit by in minske oan beide siden fan de holle oan de foarkant, boppe de wang en is ûnderdiel fan de eachkas en fan de wand fan de noasholte. Plak en foarm fan de jokbonken bepale mei hoe't it antlit fan in minske derút sjocht.
# foarhollebonke (Os frontale)
# wandbonke (Os parietale)
# noasbonke (Os nasale)
# triennebonke (Os lacrimale)
# seefbonke (Os ethmoidale)
# kielbonke (Os sphenoidale)
# efterhollebonke (Os occipitale)
# sliepbonke (Os temporale)
# jokbonke (Os zygomaticum)
# boppekaak (Maxillaris)
# ûnderkaak (Mandibula)
John Jorritsma

**Johannes Arnoldus (John) Jorritsma** (Boalsert, 16 septimber 1956) is in Nederlânsk bestjoerder en politikus fan de VVD.

## Libbensrin
Jorritsma wie tusken 1987 en 1991 gemeentesekretaris fan Loenen oan de Fecht. Fan 1991 oant 1997 wie hy dit yn de gemeente Sint Oedenrode. Dêrnei waard hy, fan 1997 oant 2002, boargemaster fan Kranendonk. Ek wie hy yn dizze perioade, 1994 oant 1998, lid fan de Provinsjale Steaten fan Noard-Brabân foar de VVD. Nei syn boargemasterskip fan Kranendonk waard hy de direkteur fan it Brabânske Untwikkelings Maatskippij. Fan 1 maaie 2008 oant septimber 2016 wie hy de Kommissaris fan de Kening(inne) fan Fryslân, hjirmei wie hy de opfolger fan Ed Nijpels en hjirmei wie hy de fjirde VVD'er op rige dy't dizze baan hat. Sûnt 13 septimber 2016 is hy boargemaster fan Eindhoven.

## Njonkenfunksjes
As boargemaster fan Eindhoven is Jorritsma ek foarsitter fan de Metropoalregio Eindhoven (MRE). foarsitter fan de feilichheidsregio Brabân Súdeast (VRBZO). Binnen it domein fan iepenbiere oarder en feilichheid is er regioboargemaster en mei-foarsitter fan de Taskforce Noard-Brabân en Seelân. Dêrneist is er foarsitter fan Brainport Eindhoven, lid fan it Ynternasjonaal Strategysk Oerlis en lid fan de Ried fan Tafersjoch fan it Dutch Institute for Technology, Safety and Security (DITSS).

Jorritsma hat ek noch funksjes dy't net oan it amt fan boargemaster ferbûn binne, nammentlik: foarsitter fan de Ried fan Tafersjoch en Ried fan Advys fan Stichting Innovatie Recreatie en Ruimte en lid fan it bestjoer fan it Nasjonaal Restauraasjefûns.

## Keppeling om utens
*John Jorritsma foardroegen as nije  Kommissaris fan de Kening yn Fryslân.
Oerflak

It **oerflak** jout oan hoe grut in 2-diminsjonaal gebiet is. Dit kin it oerflak wêze fan in twadiminsjonale foarm, mar ek dat fan in trijediminsjonale foarm.

De SI-ienheid fan in oerflak is de kante meter, m². Dizze is ôfliede fan de SI-ienheid meter.

## Formules
### Twadiminsjonale figueren
It oerflak fan inkele twadiminsjonale figueren:

*Oerflak fan in fjouwerkant: side × side.
*Oerflak fan in rjochthoek: lingte × breedte.
*Oerflak fan in rút: ½ × earste diagonaal × twadde diagonaal.
*Oerflak fan in trijehoek: ½ × basis × hichte.
**It oerflak fan in trijehoek kin ek mei de Formúle fan Heron berekkene wurde.
*Oerflak fan in sirkel: π × striel²

### Trijediminsjonale figueren
It oerflak fan inkele trijediminsjonale figueren:

*Oerflak fan in kubus: 6 × side x side.
*Oerflak fan in balke: 2 × ((l × w) + (l × h) + (w × h)), wêryn l, w en h steane foar de lingte, breedte en hichte fan in balke.
*Oerflak fan in bol: 4 × π × striel²
*Oerflak fan in silinder: 2 × π × r  × (h + r), wêryn de r de striel fan de sirkelfoarmige basis is, en h de hichte fan de silinder.
*Oerflak fan in kegel: π × r × (r + √(r² + h²)), wêryn de r de striel fan de sirkelfoarmige basis is, en h de hichte fan de kegel.
Sealter Liet

It **Sealter Liet** (Sealtersk: *Seelter Läid*) is in liet dat oer Sealterlân giet. It kin sjoen wurde as it folksliet fan Sealterlân. De tekst fan it liet waard skreaun troch Fikoar Schulte, dy't pastoar yn Skäddel wie. De meldije komt fan it liet *Brüder lagert euch im Kreise* http://www.ekfrysk.host22.com/217_brue.mid, fan Johann Christian Heinrich Rinck.

## Tekst

## Keppelings om utens
*  Meldije Sealter Liet
* Liet mei de ''Seelter Sjungere''
*  Bouk "SEALTERLAN" , Geakundige skets, Boalsert 1934, 58 Siden, mei ôfbylden fan Dr. Botke (PDF-Doatäie 40 MB).

## Noaten
Sportferiening Suwâld

**Sportferiening Suwâld** is in sportklup út Suwâld. De feriening waard stifte op 12 febrewaris 1974. SV Suwâld spilet op it Sportpark Suderfinne.

De fuotbaltak fan de feriening spilet yn de Sneons 6e klasse B 

## Gegevens
**Namme**
*SV Suwâld

**Oprjochte**
*12 febrewaris 1974

**Tenu**
*Giel-swart shirt
*Swarte broek
*Swart-Giele sokken

**Fjilden**
*Sportpark Suderfinne

**Earste team**
*Sneon 5e klasse B

**Trainer**
*

**Bysûnderheden**

## Keppeling om utens
*De webstee fan de feriening.

## Sjoch ek
List fan Fryske fuotbalklubs
Diepenveen

**Diepenveen** (Nedersaksysk: *Diepenvene*) is in doarp yn de gemeente Dimter yn de provinsje Oerisel benoarden de stêd Dimter. Diepenveen hat likernôch 4300 ynwenners.

De histoaryske kearn is it eardere frouljuskleaster, wêrfan't no allinnich mar de (restaurearre) tsjerke oer is. 
Fan 1811 oant de gemeentlike weryndieling op 1 jannewaris 1999 wie Diepenveen in selsstannige gemeente mei in eigen bestjoer. De destiidske gemeente telde op 1 jannewaris 1998 10.530 ynwenners. It gemeentehûs stie lykwols net yn Diepenveen, mar yn Schalkhaar. De oare doarpen yn de gemeente wienen Lettele, Okkenbroek, oant 1974 Colmschate en de buorskippen Averlo, Linde, Alde Mole en Tjoene, en oant 1960 ek noch de buorskippen de Platvoet en Borgele.

Yn 1890 kamen trappisten fan de Oarder fan de Sistersjenzers fan de Strikte Observânsje op de pleatsen 'De Vulik' en 'Het Leeuwen' en stiften dêr de Abdij Sion, it ienige trappistekleaster yn Nederlân boppe de grutte rivieren.


WLM - lbrt - Hervormde Kerk.jpg|*Herfoarme tsjerke (2010)*
Overzicht voorzijde van het kloostercomplex - Diepenveen - 20418768 - RCE.jpg|*[[Abdij Sion]] (2007)*
Molenweg 10 Diepenveen 2013.jpg|*Filla Lariksbos oan 'e Molenweg (2013)*
Station Diepenveen Oost.jpg|*Monumint op it plak fan it eardere [[stasjon Diepenveen Oost]] (2007)*
Dorpspomp te Diepenveen -02.jpg|*Doarpspomp yn it sintrum (2011)*
Oud Rande in Diepenveen -01.jpg|*Toer fan kastiel Oud Rande (2011)*
Tryntsje-muoi

**Tryntsje-muoi** is de haadfiguur fan it útlisteltsje oer de Trynwâlden.

Neffens it teltsje soe de namme fan de *Tryntsje Wâlden* komme, nei Tryntsje-muoi. Dy Tryntsje-muoi hie sân soanen, dy't elts ien fan de doarpen fan de Trynwâlden stiften hawwe. De âldste stifte Aldtsjerk, en de oaren - Oene, Reade, Wynse, Giker, Rypke en Tite - stiften Oentsjerk, Readtsjerk, Wyns, Gytsjerk, Ryptsjerk en Tytsjerk.

## Stânbyld
Yn Oentsjerk stiet sûnt 1986 yn stânbyld fan Tryntsje-muoi en har sân soannen, makke troch Annet Haring.
Minnesota

**Minnesota** is ien fan de steaten fan de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Saint Paul, en de grutste stêd is Minneapolis. Dizze stêden lizze tsjin inoar, oan beide kanten fan de Mississippy rivier en wurde de Twin Cities ("Twillingstêden") neamd. De namme Minnesota betsjut "himelkleurich wetter". Yn it noarden fan de steat lizze in soad Yndianereservaten. 

## Skiednis
Eartiids waard it gebiet befolke troch Yndianestammen as de Ojibwe en de Sû. Nei de ûntdekking fan Amerika troch Kolumbus kamen de Jeropeanen. Oant it midden fan de 18e iuw hienen yearsten de Frânsken kontrôle, dêrnei kaam it yn Ingelske hannen. Yn 1849 waard Minnesota in territoarium dat ek it grûngebiet fan de lettere steaten Noard en Súd Dakota omfieme. De eastlike helt fan it territoarium waard op 11 maaie 1858 de 32e steat fan de Feriene Steaten. Tidens de Amerikaanske boargeroarloch stie it oan de side fan de Uny.
: Minnesota had in net in wapen, mar brûkt in grut segel. De werjefte fan it segel fan 1858 waard yn 2024 lykwols feroare:

Ofbyld:Minnesota-StateSeal.svg|1858
File:Seal of Minnesota.svg|2024
{...}


## Geografy en klimaat
De steat Minnesota is 225.365 km² grut en leit yn de *Sintral*-tiidsône. It grinzet yn it noarden oan Kanada, yn it westen oan de steaten Noard Dakota en Súd Dakota, yn it easten oan Wiskonsin en yn it suden oan Iowa. De steat is opdield yn 87 *counties*.

Yn de *Itasca State Park* ûntspringt de lange rivier de Mississippy. Fierders telt Minnesota in soad grutere en lytsere marren. It noardeasten fan de steat leit oan de Boppemar. Minnesota is frij flak. It heechste punt is de top van Eagle Mountain (701 meter). 

Minnesota stiet bekend fanwege harren barre klimaat. Op 2 febrewaris 1996 waard by it plak Tower -51&nbsp;°C mjitten, wylst der yn de simmers fan 1917 en 1936 temperatueren berikt waarden fan 46&nbsp;°C. 

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Minnesota
Nije Wetterwei

De **Nije Wetterwei** (Nederlânsk en offisjeel **'Nieuwe Waterweg**') is in kanaal dat Rotterdam mei see ferbynt. It waard yn 1872 foltôge; de lingte fan dy trochgraving fan de dunen by wat no Hoeke fan Hollân hjit, mar destiids yn de gemeente 's Gravenzande lei, bedroech 4,3 km. Troch de ferbreding fan it strân is hy no wat "langer". De eastlike grins wurdt tsjintwurdich markearre troch de Maeslantkearing. De Maeslantkearing leit krekt efter of op de grins dêr't de nei it suden ôfbûgende De Scheur ôfdamme waard en dêr't de trochgraving fan de dunen begûn). De hiele ferbinding fan Rotterdam mei see bestiet no sadwaande út in al normalisearre rivier en in lyts stikje kanaal, te witten: de Nije Maas fân Rotterdam ôf, de Scheur nei de gearrin Alde Maas en Nije Maas oant en mei de Maeslantkearing, en as lêste fan de Maeslantkering ôf de Nije Wetterwei. It is in drokbefearne skipfeartrûte foar it havengebiet fan Rotterdam, mei útsûndering fan de Europoarte en de Maasflakte. Utsein ûnder omstannichheden de Maeslantkering, binne der gjin obstakels as slûzen of brêgen dy't de ferbining fan Rotterdam mei see behinderje. Der is in feartsjinst tusken Maasslûs en Roazenburch foar fuotgongers, fytsers, persoaneweinen en frachtweinen. 


Ofbyld:Maeslantkering-04.jpg|Nije Wetterwei by de Maeslantkearing
Image:Maassluis Nieuwe waterweg.jpg|De Scheur by Maasslûs
File:Maeslantkering 10.jpg| De Maeslantkearing
Fryske Feriening foar Fjildbiology

De **Fryske Feriening foar Fjildbiology** (**FFF**) is in feriening fan frijwilligers dy't natuerwittenskiplike feiten sammelet om in natuerlike floara en fauna mooglik te meitsjen.

De feriening is ûntstien út in waadfûgelwurkgroep. Doe't de Hollânske ynfloed guon te grut waard is yn 1972 in Fryske waadfûgelgroep oprjochte. Oan it BFVW waarden meiwurkers frege, mar dy feriening wie it mear om it sykjen fan aaien te dwaan. Dochs kamen der mear fûgeltellers by. Omdat de BFVW net meiwurkje woe, waard yn novimber 1976 de FFF oprjochte. Om de BFVW net yn 'e wei te sitten beheind de feriening him ta it tellen fan fûgels. 

De frijwilligers binne aktyf yn 'planteferbân' foar it tellen fan planten, yn 'fûgelferbân' en yn in ferbân mei 'oare bisten'. It binne allegear leafhawwers dy't harren ferbûn fiele mei de natuer, faak autodidakt, mar selden wittenskipper.

De resultaten fan de tellingen wurde trochjûn oan lanlike organisaasjes as SOVO en FLORON. Ek provinsjes en beliedsmakkers meitsje gauris gebrûk fan de tellingen. Der wurde ek lêzings jûn troch de leden oer fûgel- , plant-  en moasûndersyk.

### Keppeling om utens
* Webstee FFF
KING (pipermunt)

**KING** is in pipermuntmerk út de eardere Tonnemafabryk fan Tonnema yn Snits. It resept soe mar by fjouwer minsken bekend wêze. [boarne nedich] 

## Skiednis

Yn 1902 rjochten in pear manlju it sûkerwurkbedriuw Tonnema yn Snits op. It fabryk makke pipermunt foar ferskate ôfnimmers yn ferskate kwaliteiten en smaken. Yn de jierren '20 ferliet men dy opset en keas foar in strak merk- en kwaliteitsbelied. Yn 1923 waard it eigen merk deponearre: KING, de kening fan de pipermunt. KING betsjutte **K**waliteit **I**n **N**iets **G**eëvenaard. De losferkochte pipermunt ferdwûn. Fan 1929 ôf waarden it pipermuntrôlen, dy't de earste fjouwer jierren noch mei de hân berôlje waarden.

## Smaak: ''Extra Strong''
Yn it begjin fûn men de smaak tige sterk. Tonnema sette der dêrom "Extra Strong" op. No is dat de normale smaak woarn, sadat der in nije sterkere pipermunt makke is. Yn 1993 kaam de nije Ekstra Strong; "in kombinaasje tusken krêft en lekker".

## KING pipermunt as in woldiedich medisyn
Yn it earstoan wie de pipermunt as natuersuver produkt yn trek as medisinale pipermunt. De KING pipermunt waard advertearre as 'opwekkend en ferkwikjend as in woldiedich medisyn'. Men woe de kwaliteit kontrolearje litte troch in ûnôfhinklik ynstitút en kaam út by it "Laboratoarium foar Gemysk en Mikroskopysk Undersyk: P. van Hamel-Roos; Adviseurs foar Skiekundige en Hygiënyske saken fan it hûs fan H.M. de Keninginne". Dokter Van Hamel-Roos, apteker en analist yn Amsterdam, kontrolearre de kwaliteit in pear kear yn 't jier. Hy wenne doe oan de Keizersgrêft (nr 800) en hie dêr ek syn gemysk laboratoarium. Letter naam de oerheid mei it TNO dit type keurings oer. Troch in wetswiziging ferdwûn it predikaat "medisinaal" fan de ferpakking. Wat bleau is it antlit fan dokter Van Hamel-Roos, dat noch altyd op alle rôlen KING pipermunt stiet.

## Ferskaat
* Stef Bos hat in liet skreaun oer King pipermunt, mei de tapaslike namme 'pepermunt'. (*Het wordt gefabriceerd in Friesland / Het heeft een koninklijke naam*, *Het is de protestantse cocaïne / Voor de gereformeerde junk...*).

## Literatuer
* , *[https://archive.org/details/dekingfamilieges0000jage De King-familie, geschiedenis van een pepermuntje]*. Friese Pers Boekerij 2010, ISBN 9789033009365
Aald Hielpen

**Aald Hielpen** (Hylpersk, *Ald Hylpen*) is in folkloristyske sjong- en dûnsgroep út Hylpen. De feriening is oprjochte yn 1912.

Trochdat Hylpen eartiids isolearre lei en  oer wetter in soad kontakten mei Amsterdam hie, is net allinnich in eigen dialekt ûntstien, mar ek in eigen Hylper dracht. Nei 1880 waard der net folle Hylper dracht mear alle dagen droegen. De lêste frou dy't it noch alle dagen oan hie wie Dirkje Husser dy't yn 1882 ferstoar. 

Om de klaaiïnge yn eare te hâlden waard yn 1912 is stifting oprjochte. Net allinnich foar it garjen fan klean, mar ek sieraden, gebrûken, ferskes, dûnsen en alles wat der mei anneks wie.
Aald Hielpen dûnset tsjintwurdich yn klean út de 18e en 19e iuw. De feriening treedt op by festiviteiten en hat ek optreden yn it bûtenlân. Der wurde ek útwikselingen dien mei oare groepen yn it bûtenlân. Yn 1992 is noch in Hylper kapteinsbrulloft neispile wêrby't de breid it tradisjonele read-wite kostúm draacht, it 'molke en bloed' sa't it yn de folksmûle neamd wurdt.

## Keppeling om utens
*Webstee Aald Hielpen
Floddermûtse

*floddermûtse (holdeksel), in frouljusmûtse dy't ta de Fryske dracht heard en by in earizer droegen wurdt
*floddermûtse (plant), oare namme foar de barchjeblom
Floddermûtse (earizer)

In **floddermûtse** is in mûtse dy't by it Fryske earizer heart. Oer in opbûne of koartknipte hier komt in wite mûtse, dy't ôfwurke is mei in breidene of haakte râne om it efterste hier te bedekken. Dêr oerhinne komt in swarte mûtse wêr't it earizer opsetten wurdt. Oer it earizer hinne komt dan de floddermûtse. Dy kinne breide wêze of haakt en fan kloste kant of tule. Healwei de 19e iuw waard it moade om it ûnderste rântsje pypke en stisele sadat it moai ôfhong.

De floddermûtsen binne troch de tiid feroare. Om 1800 hinne wiene der twa soarten: De wiid útsteande Dútske floddermûtse en ien dy't dy't breed oer it skouder hong.

Earizers mei floddermûtsen wurde tsjintwurdich noch brûkt by ringriden, belslydjeien en troch skotsploegen.
Ygo Gaeles Galama

**Ygo Gaeles Galama**, ek wol **Ige Galama** of **Yga Galama** (* ± 1450  -  Warkum, 25 jannewaris 1492 ) wie in rike Fetkeaperske ealman út Gaasterlân dy't yn Himmelum en Koudum en Aldegea wenne hat. 

## Skiednis
Yge wie de soan fan Gale Yges Galama en Tryn Douwesdr Harinxma. It houlik fan Gale en Tryn wie bedoeld om in soarte fan frede te krijen tusken Skieringers en Fetkeapers. Gale wie fan hûs út in Fetkeaper en Tryn kaam út in Skieringer famylje. Yge troude mei in Goslinga, it houlik wurdt neamd yn it “Stamboek van de Friese Adel", en se krigen fjouwer bern: Tryn, Otto, Maaike en Juw. Syn bynamme *It Wâldswyn* krige Ige troch syn wrede fjochterijen. Syn stins by Aldegea wie neffens oerlevering meters dik.

Yn dy tiid wie Westergoa, en dus ek Koudum in bolwurk fan de Skieringers. Yge krige spul mei de abt fan it Sint Odulfuskleaster yn Himmelum by Starum oer de hieropbringsten fan pleatsen om't er fûn dat it jild foar him wie. Begjin 1486 bruts tusken beiden in fûleindige kriich út dêr't Yge bûtenlânske knechten by it lân yn brocht. Harren striid gie sa fûl dat Yge sels yn de tsjerklike ban dien waard. Dochs seagen de Trynstêden derfan ôf om yn te gripen en ek Sicka Siarda en Piter Harinxma hâlden har bûten de striid. Nei alle gedachten waard frede sletten en Yge stjoerde syn bûtenlânske knechten tebek. Mar it konflikt flamme wer op en yn de maaitiid fan 1487 brutsen op 'e nij gefjochten út oer en wer op. Diskear wie it de abt dy't knechten op it striidtoaniel brocht. De Fetkeaperske stêden Ljouwert en Boalsert easken dat dizze it lân útsetten waard en al gau spatte it stêdeferbûn útinoar. De striid wreide har fierder út, Ljouwert en Boalsert kamen tsjinoer Snits en Frjentsjer te stean, dy't de side fan de abt fan Himmelum keazen. Nei de oermastering fan de stêd Ljouwert yn july 1487 slagge Snits en Frjentsjer deryn alle wichtige steunpunten fan Gale yn te nimmen, wêrnei dizze útwike moast nei Hollân.

Hjirnei besiket Yge Galema ferskillende kearen om yn Westerlauwersk Fryslân werom te kommen. Twa kear mislearren syn besikingen, mar yn jannewaris 1492 slagget hy deryn yn it geheim Boalsert te beriken om ferfolgens mei help fan Juw Juwinga in súksesfolle greep nei de macht te dwaan yn Warkum. De Skieringer haadlingen Bocka Harinxma en Juw Hottinga komme dêrop yn it gewear en Yge rekket yn de striid slim ferwûne en hy wurdt neidat er bychte hat troch de soldaten wreed fermoarde. 

## Oar
Tsjintwurdich is der in wei nei him neamd by Aldegea: de Ige Galamawei.
Wetterskip Blije Bûtendyks

**Wetterskip Blije Bûtendyks** wie de namme fan it lytste Fryske wetterskip, dat oan de noardkant fan Blije lei. It waard oprjochte yn 1917 en wie ek it lytste wetterskip fan Nederlân. 

It wetterskip omfieme in gebiet fan likernôch 100 hektare bûtendyks gebiet, dat sûnder problemen blank komme koe te stean, omdat der gjin minsken op wennen. De organisaasje wie de útsûndering op in proses fan skaalfergrutting by de Nederlânske wetterskippen, dat yn de rin fan de tweintichste iuw op gong kaam en dêrtroch fan de 2500 wetterskippen yn Nederlân yn 1950 der yn 2005 noch mar 27 oerbleaun wienen. Wylst alle oare Fryske wetterskippen yn 2004 part waarden fan it Wetterskip Fryslân, bleau Blije Bûtendyks selsstannich. Dat kaam trochdat it bestjoer fan it wetterskip it net iens wurde koe mei It Fryske Gea oer it behear fan it gebiet. De ferwachting wie yn 2008 al dat ek Blije Bûtendyks nei ferrin fan tiid yn it Wetterskip Fryslân opgean soe.
Op 23 maaie 2010 gie it kantoar fan it wetterskip yn Blije folslein ferlern troch in útslaande brân. Om reden fan it ûntbrekken fan bewenners die it net mei oan Wetterskipsferkiezingen. Yn septimber 2017 makke de provinsje Fryslân buorkundich dat it wetterskip opheft wurde soe. It beslút waard goedkard troch it Ministearje fan Ynfrastruktuer en Wettersteat op 13 maart 2018; dêrnei is it beslút publisearre en jildich wurden op 17 maaie 2018.
Martin A. Veltman

**Martin A. Veltman** (folút: **Martinus Antonius Veltman**; Ljouwert, 11 desimber 1928 - Amsterdam, 11 juny 1995) wie in  dichter en tekstskriuwer. Hy skreau poëzij dy't nei 1953 publisearre waard (ûnder de namme *Martin A. Veltman*). Syn reklameteksten binne lykwols bekender wurden as syn gedichten. Ta dizze teksten hearre *Heerlijk, helder, Heineken* (ek troch oaren kleemd, bygelyks troch Alfred Heineken) en *‘s Lands grootste kruidenier blijft op de kleintjes letten* (foar Albert Heijn).

## Libben
Veltman gie yn Ljouwert nei de Ulo op de Twibaksmerk en oan de Wissedwinger. Tusken 1940 en 1945 siet de famylje yn Wâldsein en Dronryp út eangst foar de oarloch. Nei de oarloch ferskynt in gedicht fan him yn it roomske blêd "Ons Noorden". Nei syn tsjinsttiid wurket er yn in laboratoarium yn Weesp en wurdt dan tekstskriuwer op de Medyske tsjinst yn Amsterdam. Yn 1953 en 1956 ferskynden twa dichtbondels, mar dan bliuwt it hast 25 jier stil op dat mêd. Hy hat it dan te drok as copywriter op in reklame en advysburo. Dêr kaam hy ek yn de kunde mei skriuwer Herman Pieter de Boer. It buro groeide út ta ien fan de grutste yn Nederlân. De ferlegen begjinnende tekstskriuwer wie ien fan de betinkers fan in kreatyf team dat mei-inoar in reklamekampanje opsette ynstee fan los fan elkoar te wurkjen lykas dêrfoar wenst wie. Bûten it gewoane wurk fan bureau FHV (Franzen, Heyt en Veltman) holp Feltman ek mei oan de opkomst fan D66 dat yn 1966 mei sân sitten en Hans van Mierlo yn de Twadde Keamer kaam.

Yn 1977 nimt er ôfstân fan syn wurk en begûn yn syn twadde wente yn Eerbeek op de Feluwe wer poezij te skriuwen. Op oantrunen fan Harry Mulisch ferskynt yn 1980 syn nije poezijbondel "De zaken en de dood". Veltman hat altyd kritysk west oer it reklamewrâldsje, wat yn guon ferzen werom te kennen is, bg. yn it gedicht "Agenda".

Martin Veltman wie troud mei de aktrise Petra Laseur.

## Publikaasjes
* [Titelloze plaquette]. Amsterdam, de Beuk, 1953
* *Bij het monument op de afsluitdijk*. Amsterdam, de Beuk, 1954
* *Amen is amen*. Amsterdam, de Beuk, 1956
* *De zaken & De dood*. Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1980
* *Spiegelgevecht*. Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1981
* *Destinaties*. Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1984
* *Zes villanellen*. Amsterdam, Regulierenpers, 1984
* *Tien quintijnen*. Amsterdam, Regulierenpers, 1984
* *Negentien villanellen*. Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1985
* *Soms dwalen op zee lichten*. Amsterdam, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 1986
* *Zout*. Zutphen, A.P. ten Bosch, 1987
* *Zout*. Amsterdam, De Arbeiderspers, 1988
* *Hollandse quintijnen*. Amsterdam, De Arbeiderspers, 1991
* *Vijfenzestig gedichten. Een keuze*. Amsterdam, De arbeiderspers, 1993
* *De voetganger. Vier wandelingen op rijm door de Amsterdamse binnenstad*. [Amsterdam, Stedelijk Beheer, 1993]
* *De Veltman-verzameling*. Amsterdam, Antwerpen, De Arbeiderspers, [1996]
Samar

**Samar** wie in Fryske kabaretgroep fan 1965 oant 1995. 

## Skiednis
De groep waard 1965 oprjochte troch Jan Hettinga út Aldehaske. It slotoptreden fan de kabaretgroep wie yn novimber 1994 yn it 
Posthûs op It Hearrenfean. Dêrnei binne der mei in mear muzikale besetting twa cd’s makke fan meast lieten út de kabaretprogrammas. Ek dy groep hat oant 2002 ta wol optreden. Der hawwe njoggen kabaretprogrammas west mei meiinoar mear as 800 optredens rûnom yn Fryslân en bûtenút by Fryske kriten.
De kabaretgroep stoppe yn 1995 en fûn doe tiid om opnames te meitsjen. Doe ûntstie der ek in nij sjong- en muzykselskip. De nije cd-ploech treedt sa no en dan op, ûnder de titel 'Fan kabaret nei konsert'.

Nei syn stúdzje oan de HBCS (*Hogere Bosbouw en Cultuurtechnische School*) yn Arnhim, hat Jan Hettinga syn pleatske yn Aldehaske omboud ta in lyts teäter, it “Fladdeteater”. Dêr waard optreden foar besletten groepen, mar ek in tal jierren wie der alle earste sneonen fan de moanne in iepen optreden foar op syn meast 80 minsken. Dat wie hast altiten fan te foaren útferkocht. Doe’t dat te lyts en omslachtich waard foar amateurs, bleau it in rippetysjeromte. 

Yn de rin fan de jierren hawwe der ferskate minsken meidien, mar Durk Nota fan Turns en broer Titus fan Boalsert hawwe alle programmas meidien. Pianist Tjitte Feenstra fan Sint Nyk hat fan de muzikanten it langst meidien. De cd-ploech bestie yn 1997 út Pytrick Bruinsma (sjongen), Gezina Dijkstra (sjongen), Froukje de Jong (sjongen), Durk Nota (sjongen), Wim Beckers (gitaar, banjo en sjongen), Tjitte Feenstra (piano), Peter Taconis (basgitaar en sjongen) en Henk Waterlander (drums, perkusje en sjongen). Op de earste cd dienen ek Marjon Waterlander (dwersfluit) en Gerard Dijkstra (es-bas) mei.

## Programmas
* 1966-1970: *Slach yn de Romte*
* 1970-1972: *Sille wy?*
* 1973-1976: *Stikken en Brokken*
* 1977-1980: *Smots mei Bonken*
* 1978	: *Boeresmots* (oanpast cbtb-jubileumprogram)    
* 1980-1984: *(Sa)beare goed*
* 1985-1986: *De Weromstuit*
* 1987-1991: *Skytmerakels*
* 1992-1994: *Sa Sawat*
* 1998-2002: *Fan kabaret nei konsert* (cd-ploech)

## CD's
* *Fan 'e Lemmer oant Lauwersmar*, (Stichting Samar CD-1, 1997)
* *Rûntsje nei rûntsje* (Stichting Samar CD-2, 2000)
Alliearden

De **Alliearden**, de *ferbûnenen*, is in namme foar de groepen lannen dy't yn de Earste Wrâldkriich en yn de Twadde Wrâldkriich fochten tsjin Dútslân en de oare aggressors.

De namme is ûntstean yn de Earste Wrâldkriich doe't der wier in ferbûn wie, de "Triple Entente", wêrfan de trije lidden, Ruslân, Frankryk en Grut-Brittanje fan hast it begjin fan de oarloch alle trije tsjin Dútslân, en de oare Sintrale Steaten fochten. Oare lannen fochten letter ek mei oan de kant fan dy *alliearden*, benammen de Feriene Steaten en de lannen ûnder de Britske Kroan. Nei de Russyske Revolúsje foel Ruslân wei út it ferbûn.

Yn de Twadde Wrâldkriich fjochten op 'e nij Frankryk en Grut-Brittanje tsjin Dútslân, en de oare Assteaten. Dêrom waard al gau wer de namme "De "Alliearden" brûkt, hoewol der dizze kear net sa'n ferbûn bestie. Op 'e nij fochten ûnder oaren de Feriene Steaten oan de kant fan de "alliearden", en yn de rin fan de oarloch rûn de Sowjetuny ek oer nei de Ingelsk/Frânske side.
Romtestasjon

In **Romtestasjon** is in romtefartúch, faak yn in baan om in planeet (oant no ta allinne de Ierde), dêr't it foar in mins mooglik is om langere tiid te wêzen. Minsken moatte mei in oar romtefartúch dêrhinne en werom.  

It earste romtestasjon wie yn 1971 de Saljoet 1. It romtestasjon Mir is tige ferneamd en de súksesfolle kant neist, dat hast 15 jier brûkt is.

Oant no ta binne der alve romtestasjons yn in baan om de ierde brocht, dêr't njoggen fan bemanne west ha.

### List fan romtestasjons
* Saljoet 1 *Sovjet-Uny*
* Saljoet 2 *Sovjet-Uny*
* Saljoet 3 *Sovjet-Uny*
* Saljoet 4 *Sovjet-Uny*
* Saljoet 5 *Sovjet-Uny*
* Saljoet 6 *Sovjet-Uny*
* Saljoet 7 *Sovjet-Uny*
* Skylab *Feriene Steaten*
* Mir *Sovjet-Uny / Ruslân*
* ISS *Ynternasjonaal*
Sintrale Steaten

De **Sintrale Steaten** wienen yn de Earste Wrâldkriich: Dútslân, Eastenryk-Hongarije, it Osmaanske Ryk en Bulgarije. 

De Alliearden wienen: Grut-Brittanje, Frankryk, Belgje, Ruslân en Itaalje. Ruslân hold op mei kriich yn 1917 nei de Oktoberrevolúsje. Itaalje keas foar de alliânsje tsjin de Sintrale Steaten yn 1915. Oare lannen dy't meidienen wienen Montenegro (yn 1916), Roemeenje (yn 1916) en Grikelân (yn 1917). Yn 1917 kaam de Feriene Steaten ek by de Alliearden; dat feroare de sterkteferhâlding frijwat en hat ek ta de ein bydroegen fan de Sintrale Steaten en de Earste Wrâldkriich yn 1918.
Oktoberrevolúsje

De **Oktoberrevolúsje** is de machtsoername fan de Russyske kommunistyske Bolsjewiken yn 1917.

Nei't tsaar Nikolaas II fan Ruslân syn macht yn 'e Febrewarisrevolúsje al oan de liberalen ferlern hie, ferlear dy groep, dêr't Kerenski lieder fan wie, har macht oan de kommunisten. Dy machtsoername, dêr't Lenin en Trotski in wichtige rol yn spile hawwe, is it begjin fan de Sowjetuny. Earst nei 1921 belune de politike ûnfrede yn de Sowjetuny.

Omdat de Gregoriaanske kalinder de standert kalinder waard yn de Sowjetuny is de betinking jimmer op 7 novimber.
Piter Bergsma

**Piter Bergsma** (Warten, 21 desimber 1927 - Terwispel, 21 juny 2012) wie in Fryske dammer dy't yn 1968 Nederlânsk Kampioen waard. Hy is rekordkampioen fan Fryslân mei 14 titels (de earste yn 1948 en de lêste yn 1984). Hy die mei oan it Jeropeesk Kampioenskip fan 1971 en 1974. Hy hat alle troch him spile kompetysje-, toernoai- en klubwedstriden - meiïnoar hast 2500 partijen - opskreaun en bewarre. Hy wie foarsitter fan de Kommisje Propaganda fan it provinsjale Fryske Dambûn.

Hy spile tsjin misken as Ton Sijbrands, Harm Wiersma, Rob Clerc, Auke Scholma en Jannes van der Wal. Hy wennet no yn Terwispel dêr't er de lêste jierren as haadûnderwizer oan skoalle stie.

Piter Bergsma wie krektas syn broer Roel Bergsma, revuskriuwer, dampublisist en ûnderwizer, kuorballer yn ieren en sinen, waard lid fan de damklub "Troch neitinken Sterk" yn Warten doe't er 14 jier wie. 

## Oer Fryske dammers
* Piet Tuik en oaren: *Liefhebbers en Topdammers*; jubileumboek Provinsjale Fryske Dambûn 1928-2003. Utjefte: Provinciale Friese Dambond.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Tim Krabbé

**Hans Maarten Timotheus (Tim) Krabbé** (Amsterdam, 13 april 1943) is in Nederlânske skriuwer en skaker. Hy hat romans en skaakboeken skreaun.
Hektare

In **hektare** is in ienheid fan oerflakte fan 100 m × 100 m = 10.000 m² en wurdt ôfkoarte as "**ha**". Yn in hektare geane 100 *aren*. In are hat in oerflak fan 10 m × 10 m = 100 m². In **bunder**, fan oarsprong in âldere oerflaktemjitte dy't justjes grutter wie as in hektare, waard by de ynfiering fan it metrike stelsel yn 1816 yn Nederlân gelyk steld oan in hektare.

De hektare en de are bestean as ienheidsmjitte sûnt de ynfiering fan it metryk stelsel yn 1816. Dêrfoar (en ek dêrnei noch) waarden begripen brûkt as pûnsmjit, bunder en moargen (sawat itselde as in hektare), dy't berekkene wiene op basis fan yn dy tiid jildende lingtemjitten lykas: in jellen, in foet, in roede, in tomme ensfh. De ôfmjittings dy't dêrmei oantsjutten waarden, ferskilden fan plak oant plak en fan gebiet oant gebiet. Tsjintwurdich wurde de beneamingen allinnich noch pleatslik brûkt.

Minsken dy't har net rjocht foarstelle kinne hoe't in hektare der út sjocht kinne tinke oan oardel fuotbalfjild. In  fuotbalfjild mjit sawat 65 m × 100 meter, dat: 65 m × 100 m × 1,5 = 9.750 m².

## Sjoch ek
* Flaktemjitte
Flaktemjitte

De tsjintwurdige **flaktemjitte**, de ienheid om de grutte fan oerflaktes wer te jaan, is de kante meter. 

By de ynfiering fan it metrike stelsel wie der in aparte flaktemjitte, de are (oantsjutten mei in a) dy't 10 m x 10 m = 100 m² mjit. Hjirfan ôflaat wiene de sintiare (1 sa = 1/100 a = 1 m²) en de bunder of hektare (1 ha = 100 a = 10.000 m²). Dizze mjitten wurde yn de sprektaal noch wol brûkt.

Foar de ynfiering waarden oare, regionaal ferskillende flaktemjittes brûkt. Sa wie der:

*de *[[bunder]]*
*it *[[mad]]*, *[[mêd (flaktemjitte)|mêd]]*, *[[deimad]]*, *[[deimêd]]* of *[[deimt]]*, de grutte fan in stik lân dat in meander op ien dei mei in seine meane koe, ± 50 are
*de *[[einse]]* of * [[einze]]*
*it *[[haad]]*
*de *[[kogong]]*
*de *[[lepsen]]*
*de *[[moargen]]*
*de *[[pûnsmiet]]*
*de *[[roede (flaktemjitte)|roede]]*
*de *[[snies]]*
*de *[[spyn (flaktemjitte)|spyn]]*

In oardeheale wie in stik lân fan oardel pûnsmiet.
Jan Roos (artyst)

**Jan Roos**, artystenamme fan *Jan de Roos* (Oerterp, 23 novimber 1896 – Grins, 13 desimber 1979) wie in Grinslanner strjitartyst.

Yn it tillefoanboek stie hy ûnder de namme *Roos, J. de, sjonger, Ferlingde Nijstrjitte 16b*. En dat wie fout, neffens him. Want it moast wêze: *Grut sjonger*, en fierder: *Syn Eksellinsje Jan de Roos*.

Jan Roos wie oant syn ferstjerren in begryp yn Grinslân en omkriten. Mei syn slipjas, hege hoed, keatlingen en medailjes koe men him rûnom tsjinkomme. Hy hie in gongelstôk dêr't hy syn strofen krêft mei bysette, djip troch de knibbels bûgjend om syn hege halen te aksintuerjen en yn ûnneifolchber fibrato. "*Ik mei graach trilje*", fertroude hy yn dy jierren in ferslachjouwer ta "*En dat troch de knibbels gean, dat doch ik foar de reklame. As jo fan sokke bûgings meitsje moatte se wol sjen*".

De Roos waard berne yn Oerterp. Nei in karriêre as lânarbeider dêr, waard hy skipsbouwer yn Wetterhuzen, dêrnei grûnwurker yn Ten Boer, dêr't hy Verdi en Beethoven neisong boppe de kroade. Dy song hy nei fan de radio. De boargemaster, sa sei er letter, hie him ûntdekt en doe waard hy keunstner mei in grutte K.

Jan Roos song op strjitte yn de stêd Grins, mar ek yn Grinslân. Dêr wêr't men him frege, dêr wie Jan. Rûnom krige hy medaljes dy't hy op syn slipjas meitôge, hoewol't hy yn lettere jierren wolris wat thúslitte moast, omdat hy te swier beladen wie. Ek Willem Duys ûntfong him yn syn populêre telefyzjeprogramma De Vuist, dêr't hy einlik allinnich mar fertelle woe oer wat er song. En sjongen fansels.

De mieningen oer syn kwaliteiten as sjonger wiene ferdield. Guon fûnen it neat, wer oaren seagen him as in kleurryk fenomeen. himsels fûn Jan tige goed. Guon minsken laken om him, mar dêr luts hy him neat fan oan, want hy hâlde fan syn sang.

Yn 1979 ferstoar hy nei in lang siikbêd yn de âldens fan 83 jier. De keatlingen dêr't er sa mâl mei wie hold er om doe't hy yn it sikehûs lei. Hy waard, mei dy keatlingen om, begroeven yn Oerterp. Mar in hantsjefol belangstellenden út Grinslân wie oanwêzich op it kâlde tsjerkhôf.

It Grinzer Museum krige yn oktober 2011 in gipsen holle fan de sjonger. It giet om in foarstúdzje fan in nea realisearre byld dat makke is troch keuntsner Jan Wagensfeld.

## Keppeling om utens
* Grêf fan Jan Roos
* Kertiersteat mei genealogyske gegevens
Kentucky

**Kentucky** is in steat fan de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Frankfort.

## Skiednis
Eartiids waard it gebiet befolke troch Yndianestammen. De namme is ôflaat fan it Yndiaanske *Ken-tah-teh*, dat "lân fan moarn" betsjut.

Ynearsten makke it diel út fan de steat Firginia. Tusken 1784 en 1792 waarden in tsiental offisjele gearkomsten yn it plak Danville hâlden. Dy laten ta in akkoard, dêr't de steat op 1 juny 1792 de 15e steat fan de Feriene Steaten by waard. 

Op 20 maaie 1861 ferklearre Kentucky harren neutraal yn it konflikt dat tusken de Amerikaanske steaten ûntstie; wat no oantsjut wurdt as de Amerikaanske Boargeroarloch. Al rillegau keas Kentucky lykwols de side fan de Uny.

## Geografy
De steat Kentucky is 104.749 km² grut. It westlik part fan de steat leit yn de *Sintral* tiidsône, it eastlik part yn *Eastlik* tiidsône. By elkoar is de steat gearstald út 120 countys.

Kentucky grinzet yn it noarden oan de steaten Illinois, Indiana en Ohio, yn it westen oan Missoery, yn it easten oan West Firginia en Firginia en yn it suden oan Tennessee.

De wichtichtste rivieren binne de Ohio, dy't alhiel de noardgrins foarmet, en de Mississippy, dy't suver eksakt de westgrins foarmet. Lykwols hat in ierdskodding begjin 19e ieu de rin fan de Mississippy feroare, dat sûnt is yn it westen in lyts stikje fan de steat in eksklave wurden. Yn Kentucky lizze in protte grutte en lytse marren, bygelyks Kentucky Lake, Lake Barkley en Lake Cumberland.

It suden is nochal heuveleftich mei de Black Mountain (1262 meter) as heechste pyk.

Kentucky is ek ferneamd troch syn protte grotten. De ferneamdste is de tige grutte Mammoth Cave.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Kentucky
Marylân

**Marylân** is in steat fan de Feriene Steaten fan Amearika en ferneamd nei de frou fan kening Karel I fan Ingelân. De haadstêd is Annapolis.

## Skiednis
Marylân wie foarhinne in Britske koloanje, stifte troch George Calvert (Lord Baltimore), dy't op 25 maart 1634 de earste kolonisten nei it gebiet helle. It meastepart fan de ynwenners wie katolyk, wylst dat destiidsk by de measte oare kolonys net it gefal wie. De *Maryland toleration act* út 1649 wie ien fan de earste wetten dy't eksplisyt meardere (kristlike) leauwens tastie. 

Marylân wie ien fan de trettjin koloanjes dy't yn opstân kamen tsjin de Britske kroan (sjoch Amerikaanske Revolúsje). Under de Amerikaanske Boargeroarloch hâlde Marylân, dat tusken de Uny- en de Konfederaasjesteaten yn lei, har foar it grutste part ôfsidich. Wol fûn der op 17 septimber 1862 de bluodderige fjildslach by Antietam plak.

## Geografy
De steat Marylân is 32.160 km² grut en leit yn de *Eastern* tiidsône. It gebiet grinzet yn noarden oan Pennsylvania, yn it westen en suden oan West Firginia en Firginia, en yn it easten oan Delaware. De steat is opdield yn 23 counties.

It lân is nei it westen ta in stik heuveleftiger as yn it easten. It heechste punt leit op 1024 meter boppe seenivo.
De súdgrins wurdt foarme troch de Potomak, dy't krekt as de Susquehanna útkomt yn de Chesapeake Bay. It gebiet by dizze baai is sompich.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee Marylân