open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karakalla

**Marcus Aurelius Antoninus** (Lugdunum, 4 april 188 – ûnderweis tusken Edessa en Carrhae, 8 april 217), better bekend ûnder de namme **Karakalla**, wie de soan fan keizer Septimius Severus en wie Romeinske keizer fan 198 oant 217. Hy is foaral bekend wurden fanwege de protte bouwurken dy't yn opdracht fan him boud waarden, û.o. de Termen fan Karakalla, mar hy stie ek bekend as in wrede, geastlike sike keizer, dy't syn broer Geta fermoarde en úteinlik sels fermoarde waard troch syn praetoriaanske garde .

## Keppeling om utens
* , artikel oer Karacalla (211-217), yn ''DIR'' (1997), (Ingelsk).
* , ''Historyske biografy fan Keizer Karacalla (188-217)'', diss. Universiteit Gent, 2003-2004.
268

## Foarfallen

* Slach by Naissus tusken de Romeinen en de Goaten, wûn troch de Romeinen.
* Slach by Milaan tusken twa Romeinske legers.
* Klaudius Gothicus folget Gallienus op as keizer.
* De Allemannen kringe Itaalje yn.
* Slach by de Gardamar tusken de Allemannen en de Romeinen, wûn troch de Romeinen.

## Berne

## Ferstoarn
* Gallienus, Romeinske keizer, sneuvelet tsjin tsjin-keizer Aureolus.
* Dionysius, paus fan 259 oant 268.
Konstantius Kloarus

**Konstantius Kloarus** of **Konstantius I**, folút: **Gajus Flavius Falearius Konstantius** (Latyn: **Gaius Flavius Valerius Constantius**; 31 maart 250? – 25 july 306, York), wie keizer fan Rome fan 1 maaie 305 oant 25 july 306. De namme *Kloarus* (*Chlorus* = *de Bleke*) hat er krigen fan de Byzantynske skiedkundigen. Hy wie de heit fan Konstantyn de Grutte. Konstantius kaam út Illyria en neffens syn pakesizzer Konstantyn II wie de famylje besibbe oan dy fan Klaudius Goatikus.

## Skiednis
Oer de jonge jierren fan Konstantius is net folle wis. Hast alle besikbere ynformaasje oer him komt út de *[[Historia Regum Britanniae]]* fan Geoffrey fan Monmouth, wat net in echt betroubere boarne is. 

Konstantius wie troud mei Flavia Iulia Helena, dy't ien soan krige. Neidat hja útinoar gongen wienen, troude er yn 289 mei Flavia Maksimiana Teodora. Hja krigen nochris seis bern. Fanwegen syn militêre prestaasjes en syn kundich en behearste regear oer Dalmaasje waard Konstantius op 11 maart 293 troch Diokletianus ta Caesar ûnder Maksimianus beneamd. By de ferdieling fan de provinsjes waarden Galje en Brittanje oan Konstantius tawiisd.

As Caesar wie Konstantius drok dwaande mei ferskate fjildtochten tsjin alderlei barbaarske stammen en tsjinstanners as usurpators. Yn de simmer fan 293 jeie er de troepen fan de usurpator Karausius, ursurpator fan Grut Brittanje, fuort út Noard-Galje. Nei't Konstantius Boulogne oanfallen hie, wie de posysje fan Karausius sa swak wurden dat syn ponghâlder, Allectus him fermoarde, en syn plak ynnaam. Yn 296 stutsen de troepen fan Konstantius oer nei Grut-Brittanje en koene dêr úteinlik Allectus ferslaan, dy't dêrby om hals rekke. Yn 298 oerwûn Konstantius de Allemannen, in Germaansk folk dat him yn de kriten fan Main ôphâlde.

Under de ferfolging fan de Kristenen yn 303 hold Konstantius him ôfsidich. Dêr't de oare keizers tige strang wienen, beheine hy syn aksjes ta it ferwoastgjen fan in pear tjerken. Op 1 maaie 305 waard Konstantius de nije *[[Augustus (keizer)|Augustus]]* (keizer) en Severus II waard syn *[[Caesar (titel)|Caesar]]*. Konstantius stoar lykwols in jier letter yn Eboracum, wylst er op in fjildtocht wie tsjin de Pikten en de Skotten. Severus folge him op as keizer en syn soan Konstantyn de Grutte waard Caesar fan Severus.

## Keppeling om utens
● , artikel oer Konstantius Kloarus (305-306) yn ''DIR'' (1996), (Ingelsk).
293

## Foarfallen
* Diokletianus ferdielt it Romeinske Ryk yn fjouwer stikken, mei twa keizers en twa Caesars. Hysels en Maksimianus wurde Augustus (keizer), Galerius en Konstantius Kloarus wurde Caesar.
* Konstantius Kloarus hâldt in fjildtocht yn it Noarden: 
**Hy feroveret Boelonje op de Britske tsjin-keizer Karausius; dy ferliest syn gebieten yn Galje;
** De Friezen en Sjamaven wurde troch it Romeinske leger ferslein en twongen it gebiet tusken Skelde en Ryn te ferlitten.
* Karausius wurde fermoarde en opfolge troch Allektus.

## Berne

## Ferstoarn
* Karausius, tsjin-keizer fan Brittanje en it noardlik diel fan  Galje, fermoarde.
250

## Foarfallen
* Om-ende-by dizze tiid wurde de kwelderwâl of kustwal by Wierum ferlitten. 

## Berne
* 31 maart, Konstantius Klorus, (letter keizer fan it Romeinske Ryk).

## Ferstoarn
* Paus Fabianus 
* hillige Agata, faam en martleresse (* 225)
305

## Foarfallen
* 1 maaie - De Romeinske keizer Diokletianus docht nei in regear fan tweintich jier út eigen beweging ôfstân fan 'e troan en lûkt him werom yn syn paleis yn Split. Dit is in unikum yn 'e skiednis fan it Romeinske Ryk. Diokletianus twingt fierders syn mei-keizer Maksimianus om ek ôf te gean. Hja wurde opfolge troch Galearius (yn it easten) en Konstantius Kloarus (yn it westen).

## Berne
;*datum ûnbekend*
* paus Damasus I († 384) 
* Flavius Julius Krispus, Romeinsk prins (soan fan Konstantyn de Grutte) († 326)

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
*Porfyrius, Gryksk-Fenisysk filosoof (* 234)
*Fileäs, biskop fan Thmuis (Egypte) (* ???)
Aailânpolder

**Aailânpolder** is in polder op Teksel.

## Skiednis
Aailân siet yn de Midsiuwen, oant de ein fan de 13e iuw, fêst oan Flylân. Letter bruts it wetter der trochhinne en waard "Eierland" in apart eilân. It tilde der op fan de fûgels en de minsken gongen der hinne te aaisykjen; dêr komt de namme wei. Yn 1835 waard, ûnder lieding fan Nicolas Joseph De Cock út Antwerpen, útein set mei it ynpolderjen fan it waad tusken Teksel en Aailân. Yn de nije polder Eierland waard yn 1836 in doarp stifte dat yn it earstoan Nieuwdorp hjitte, mar dat letter nei De Cock neamd waard: De Cocksdorp. De boeren dy't har dêr ta wenjen setten kamen út hiel Nederlân, wat je no noch sjen kinne oan de nammen fan de pleatsen. In soad fan dy pleatsen lykwols binne yn de Russenoarloch ôfbaarnd troch de Wehrmacht.
306

## Foarfallen
* Konstantyn de Grutte wurdt mei-keizer.

## Berne

## Ferstoarn
* 25 july, Konstantius Kloarus, Romeinske keizer, stjert troch sykte.
Fandalen

De **Fandalen** wienen in East-Germaansk folk dat in wichtige rol spile hat by it Grutte Folkeferfarren. Yn 455 plonderen sy Rome de haadstêd fan it Romeinske Ryk. Sy dienen dat sa yngeand en kundich dat fan harren namme it wurd  ôflaat is.

## Oarsprong
De iere Fandalen wennen oarspronklik yn de midden fan Noarwegen en Sweden. Dêrfandinne emigrearden sy yn de twa lêste iuwen foar de jiertelling nei de útrin fan de Weichsel en Oder yn de Eastsee, it noarden fan it tsjintwurdige Poalen en Dútslân. Om it begjin fan de jiertelling hinne ferpleatsten sy harren mear nei it suden ta, nei it tsjintwurdige Sileezje. 

Healwei de 2e iuw waard der ûnderskied makke tusken ôfsûnderlike stammen. Neitiid is der sprake fan in *Fandaalsk stamferbân*, de Asdingen, de Lakringen, de Fiktofalen en de Silingen waarden hjir ta rekkene. 

De Lakringen en Fiktofalen binne letter opgien yn oare stammen, mar yn de 5e iuw sletten de Silingen en Asingen harren wer oanien en waarden dêrnei as *Fandalen* oantsjutten.

## Skiednis
Yn de 3e en 4e iuw wienen de Fandalen Foederaty fan de Romeinen yn Pannoanje. Oan dizze situaasje kaam in ein oan om 400 hinne doe't de Hunnen in bedriging waarden foar it Romeinske ryk. Sûnt dy tiid lieden sy in skoftlang in swalkjend bestean. Op de ein fan it Grutte Folkeferfarren binne sy yn Noard-Afrika terjochte kommen, dêr't sy it Fandaalske ryk stiften ûnder kening Geiserik dat har ûntwikkele soe ta in macht fan betsjutting yn it Middellânske See gebiet. Oan it ryk kaam in ein as de Romeinske generaal Belisarius de Fandalen yn 534 fersloech.

## Sjoch ek
* Fandaalske ryk
* Fandaalsk

## Literatuer
* , *De Vandalen, Zegetocht en ondergang van een Germaans volk*, Amsterdam, 1979.
Diokletianus

**Diokletianus**, (Latyn: **Gaius Aurelius Valerius Diocletianus**) (22 desimber 236- 3 desimber 312) wie keizer fan Rome fan 20 novimber 284 oant 1 maaie 305. Hy wie in wichtige keizer dy't foaral bekend wurden is om syn bysûndere organisatoryske talinten. Under syn keizerskip waarden in protte aspekten fan it Romeinske ryk fernijd of opnij organisearre, lykas yn it leger, de provinsjes, it monetêre systeem en de belestingen.

## Opkomst
Berne as in Illyrjer út de lege stân, makke hy opgong ta konsul. Op 20 novimber 284 waard hy troch it leger as keizer keazen om keizer Numerianus te ferfangen. Nei de moard op Karinus yn july 285 waard hy allinich-hearsker oer it Romeinske Ryk. 

## De Tetrargy

Diokletianus fûn dat der yn it Romeinske ryk in soad feroare wurde moast. Yn syn eagen wie it ryk fierstente grut om effektyf bestjoere wurde te kinnen. Benammen troch ferskeidene ynterne konflikten en militêre drigingen oan de lange grinzen wie it ryk kwetsber. Hy joech in meiwurker fan him Maksimianus de titel fan *[[Caesar (titel)|Caesar]]*, wat de tradisjonele wize wie foar in keizer (*[[Augustus (titel)|Augustus]]*) om syn opfolger oan te wizen. Lykwols joech hy Maksimianus de titel fan Augustus der by en dielde mei him de macht (Diokletianus yn it easten en Maksimianus yn it westen).

Yn beide ryksdielen kamen aparte haadstêden, de âlde haadstêd Rome wie der net by. Dêrtroch soe de ynfloed fan de Romeinske senaat hurd ferminderje.

Yn 292 wiisden Diokletianus en Maksimianus beide in Caesar oan (efter mekoar Galerius en Konstantius Kloarus). Dizze wienen lykwols net allinnich opfolgers - beiden krigen it ek foar it sizzen oer sawat elk in fearn fan it ryk. Dizze foarm fan regearen wurdt de Tetrargy neamd.

## Opfolging

Op 1 maart 305 kundige Diokletianus oan dat hysels en Maksimianus ôfgean soenen en op 1 maaie opfolge wurde soenen troch harren Caesars. Dizze opfolgers soenen ek wer twa nije Caesars beneame. Nei de seremoanjes en doe't alles deromhinne regele wie, luts Diokletianus him werom nei syn paleis yn de omkriten fan Spalatum (it tsjintwurdige Split) oan de Adriatyske See en hâlde him sûnt dy tiid dwaande mei túnkjen. Hy wie de iennige Romeinske keizer dy't it keizerskip frijwillich opjoech.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Diokletianus (284-305), yn ''DIR'' (1996/1997), (Ingelsk).
Fideospultsje

In **fideospultsje** is in spultsje wêrby't de brûker/spiler ynteraktyf belutsen is mei in betsjinningsbakje dêr't in fisuële ynteraksje op in fideoskerm mei kreëarre wurdt. As dêrfoar in spulkompjûter of de persoanlike kompjûter brûkt wurdt, sprekt men faak fan in **kompjûterspultsje**. In soad fideospullen kinne lykwols mei de betsjinningsconsole op 'e tillefyzje oansletten wurde, en dan is men in kompjûter net nedich. Tsjintwurdich binne der ek almar mear tapassings foar PDA's, mobile tillefoans en draachbere spulkompjûters. 

By nije kommersjele spullen wurdt de klam hyltyd mear lein op 'e fisuele belibbing fan it spultsje. Microsoft (mei de Xbox) en Sony (mei it Playstation) binne wiidferneamd op dat mêd. By oare spullen leit de klam op it spyljen sels (*gameplay*) en de ynnovaasje. Nintendo leit tsjintwurdich de klam op 'e ynnovaasje mei de produksje fan de Wii en Nintendo DS, eartiids wie ek Sega dêr ferneamd om.

## Ferskate kompjûterspultsjes

In oersjoch mei kompjûter-gênres mei in pear foarbylden fan populêre titels yn dat gênre.

## Sjoch ek
* Spulkompjûter
Tetris

**Tetris** (Russysk Тетрис) is in tige populêr puzelspultsje dêr't op dyn kompjûterskerm blokken nei ûnder falle en de spiler dy op it goede plak yninoar skoot. Alexey Pajitnov hat it spultsje ûntwikkele yn 1984, wylst hy oan it wurk wie foar Dorodnicyn Computing Centre fan de Akademy fan Wittenskippen fan de USSR. Foar Pajitnov wie pentominoes in boarne fan ynspiraasje foar him. Hy kaam ta de namme mei it brûken fan de Grykske numerike foarheaksel "tetra-", omdat alle blokken fjouwer segminten omfiemje, en tennis, Pajitnov's favorite sport.

## Keppeling om utens
* Tetris spylje op it ynternet.
Romke Kroondijk

**Romke Kroondijk** (7 jannewaris 1938) is in Frysk lokaal politikus.

Hy wie yn oprjochter fan de FNP yn Himmelumer Aldefurd en siet foar dy partij fan 6 augustus 1974 oant 1 augustus 1978 yn de rie fan dy gemeente. Letter siet hy fan 1998 oant 9 jannewaris 2007 yn de gemeenterie fan Nijefurd.

By syn ôfskie krige hie in keninklike ûnderskieding foar syn 13-jierrich wurk as riedslid, hy waard beneamd as lid fan de Oarder fan Oranje-Nassau.

Romke Kroondijk is programma-makker by de lokale radio yn Nijefurd (RTN) mei in protte Frysktalige muzyk.
436

## Foarfallen
* De Fisigoatyske kening Diderik I seit it ferdrach op mei de Romeinen en komt yn opstân.
* De Hunnen ferneatigje it Boergondyske ryk yn de Slach by Worms.

## Berne

## Ferstoarn
440

## Foarfallen
### Afrika
* In Fandaalske float, koälysje fan Alanen, Goaten en Moaren, ferlit Kartago. De skippen hâlde in rôftocht de kust fan Sicilië bylâns en belegerje Palermo koart. Dêrnei wurdt de stêd ferôvere en ferliest it har strategyske plak wat de oanfier fan nôt en oliifoalje nei Italië oanbelanget. 

### Europa
* De Ripuaryske Franken plonderje Trier.
* Leo de Grutte wurdt paus.

### Aazje
* De Wite Hunnen falle, fan it Altai-berchtme út, Transoksaanje, Bakterje (Afganistan) en Kurasan (East-Iran) yn.

## Berne
* Gilperik II, kening fan de Boergonden (wierskynlike datum)
* Gilderik I, kening fan de Franken

## Ferstoarn
* Paus Sikstus III, paus fan 432 oant 440.
Probus

**Probus** (Latyn: *Marcus Aurelius Probus*; sa. 19 augustus 232 - septimber of oktober 282) wie keizer fan Rome fan augustus 276 oant de hjerst fan 282.

Hy wie foar in part ferantwurdlik foar it werstel fan it Romeinske Ryk nei de grutte ekonomyske en politike krisis fan mids  3e iuw ôf oan. Fan syn libbensrin binne in tal bysûnderheden bekend út de *[[Scriptores Historiae Augustae]]*, mar dy boarne is net altiten betroud.

## Libben
Probus waard berne yn in Romeinske provinsje yn de Balkan; hy wie in soan fan in ofsier út it Romeinske leger en keas sels ek foar it leger. Om syn 14e jier hinne waard er soldaat en hy makke stadichoan opgong yn it leger. Hy ûntwikele him ta in briljant militêr dy't ûnder de keizers Falerianus, Aurelianus en Tasitus op ferskate plakken yn it ryk tsjinne as legerlieder.

Yn 276 waard er troch keizer Tasitus beneamd as gûverneur fan Syrje en Egypte. Datselde jier waard er nei de moard op Tasitus troch syn troepen ta de nije keizer útroppen, mar der wie noch in meidinger, nammentlik Tasitus syn healbroer Florianus. Dy koe mar twa moanne regearje, want Probus soarge derfoar dat der in soad fan Florianus syn troepen nei him oer kamen. Lang om let waard dy fermoarde. Diskear waard Probus troch it leger erkend as keizer yn it hiele Ryk.

As allinnich-keizer fersloech Probus de Franken en Boergonden oan de Ryn en de Fandalen by de Donau. Yn 278 ferdreaun er de Fandalen út hiel Illyrikum. Yn 280 wienen der twa opstannen fan tsjin-keizers, troch Prokulus en Bonosus; beide opstannen waarden troch him delslein. Yn deselde tiid waard ek Iulius Saturninus ta keizer útroppen, mar dy ferstoar ear't Probus tsjin him oplûke koe.

Dêrnei, yn 281, kaam hy einlik nei Rome ta. Hy hie in oerienkomst sletten mei it Perzyske Ryk, maar it lei yn 'e rin fan de ferwachtings dat der al gauris in grutte fjildtocht tsjin de Perzen holden wurde soe. Dêrby makke hy ien foar him lykwols deadlike fout. Hy hie in soad fan syn legioenen ûntbûn en de soldaten ta wurk steld oan sivile taken, lykas it opsetten fan wyngaarden yn Galje en Pannoanje. Dat waard him troch syn soldaten net yn tank ôfnommen. Doe't Probus syn legioenen opdracht joech om de moerassen om Sirenium hinne drûch te meitsjen, wie by it leger de maat fol. De soldaten waarden lulk, fermoarden Probus en rôpen Karus as keizer út.

## Keppeling om utens
* , arikel oer Probus (276-282) yn ''DIR'' (1999), (Ingelsk)

## Boarne
* Scriptores Historiae Augustae
262

## Foarfallen
* De Goaten meitsje it easten fan it Romeinske Ryk ûnfeilich en nimme de stêd Tessaloniky yn.

## Berne

## Ferstoarn
443

## Foarfallen
* De Boergonden krije fan de Romeinen in nij festigingsgebiet yn Sapaudië (Savoye), besuden fan Genêve.
* De Patriarchen Johannes fan Antiochje en Sirillus fan Aleksanderje berikke in kompromis oer de Nestoriaanske tsjinstelling.

## Berne
* Godegisel, kening fan Boergonje (stoarn 501)

## Ferstoarn
* Zong Bing, Sineesk daoïst en auteur fan "Ynlieding ta it skilderjen fan lânskippen" (wierskynlike datum)
1303

## Foarfallen
* 24 febrewaris - Yn 'e bloedige Slach by Roslin bringe de Skotten de Ingelsen in slimme nederlaach ta.
* 20 april - Paus Bonifatius VIII stiftet de Universiteit fan Rome La Sapienza.
* 19 juny - De stêd Delfsyl wurdt foar it earst neamd yn in histoaryske boarne.
* 22 oktober - Paus Benediktus XI wurdt de opfolger fan Bonifatius VIII, as de 194e paus fan Rome.
* *sûnder datum* - Kening Edwert I fan Ingelân feroveret yn it ramt fan 'e Earste Skotske Unôfhinklikheidsoarloch op 'en nij it Keninkryk Skotlân.
* *sûnder datum* - By in ierdskodding rekket de Fjoertoer fan Aleksandrië slim skansearre. By in nije ierdbeving, yn 1323, sil er alhiel ynstoarte.

## Berne
* 12 july - Maud fan Bruce, Skotsk prinsesse († 1353)
;*datum ûnbekend*
* Brigitte, Sweedsk hillige († 1373)

## Ferstoarn
* 4 maart - grutfoarst Daniël fan Moskoovje (* 1261)
* 19 maaie - Ivo fan Kermartin, Bretonsk preester en hillige (* 1253)
* 11 oktober - paus Bonifatius VIII (* 1325)
* 27 oktober - Beätriks fan Kastylje, keninginne-gemalinne fan Portegal (* 1242)
;*datum ûnbekend*
* keizer Ivan Asen III fan Bulgarije (* 1259/1260)
1302

## Foarfallen
* 18 maaie - By de saneamde Bruchske Metten rjochtsje de ynwenners fan it Flaamske Brugge in slachting oan ûnder de soldaten fan it Frânske garnizoen yn 'e stêd en ûnder de leeljerts, Flaamske sympatisanten fan 'e Frânske oerhearsking. De lieders fan dizze rebûlje binne de wever Pieter de Coninck, de slachter Jan Breydel en Willem fan Gulik de Jongere, de pakesizzer fan greve Robrecht III fan Flaanderen, dy't yn Frânske finzenskip ferkeart.
* 11 july - Yn 'e Goudenspoareslach, by Koartryk, ferslane de Flaamske opstannelingen in Frânsk ridderleger.
* *sûnder datum* - Earste gearkomste fan de Frânske Steaten-Generaal.

## Berne
* 22 febrewaris - Gegeen Khan, Mongoalsk keizer fan Sina († 1323)
;*datum ûnbekend*
* Donald II, greve fan Mar, Skotsk ealman († 1332)

## Ferstoarn
* 26 desimber - kening Waldemar I fan Sweden (* 1239)
;*datum ûnbekend*
* Donald I, greve fan Mar, Skotsk ealman (* 12??)
Maloriks en Ferritus

**Maloriks** en **Ferritus** wienen yn de 1e iuw twa Fryske hearskers (ek wol *keningen* neamd); harren skiednis waard troch Tasitus yn syn Annales beskreaun. 

## Skiednis
Yn 58 woenen de Friezen harren festige súdlik fan de Ryn. Dat wie Romeinsk gebiet en neffens de makke ôfspraken mei Korbulo nei ôfrin fan de Fryske ôpstân yn 28, wie it net bedoeld foar bewenning. De Friezen koene kieze: it lân ferlitte of nei de haadstêd Rome ta om tastimming te freegjen by de keizer. De Fryske hearskers gongen doe nei Rome ta om keizer Nearo te freegjen oft sy it lân brûke mochten foar bewenning. 

De keizer wie net yn Rome doe't de twa Fryske hearskers dêr oankamen. Yn Rome brochten sy in besite oan it teater fan Pompeius. Wat sy der te sjen krigen koene sy net echt wurdearje, mar sy hienen wol troch dat der yn it publyk wichtige minsken sieten. Op harren fraach wa't al dy minsken wienen yn net-Romeinske klaaiïng tusken de senatoaren, krigen sy as antwurd te hearren dat it fertsjinwurdigers wienen fan folken dy't trou oan Rome wienen en har ûnderskieden hienen troch in heldhaftich optreden. Ferritus en Maloriks fûnen dat sy dêr ek ta hearden en gongen tusken de senatoaren yn sitten: yn har eagen wie der gjin trouwer en flinker folk as de Friezen. It hie foar itselde jild oars rinne kinnen, mar de Romeinen koenen dy died fan ûnôfhinklikens wol wurdearje: Ferritus en Maloriks krigen it Romeinske steatsboargerskip.

Lykwols bleau it by dy beneaming want de Friezen moasten it besette lân súdlik fan de Ryn ferlitte. In aksje fan it Romeinske leger makke in ein oan de besetting.

## Boarne
* Tacitus, *Annales*.
28

## Foarfallen
### Fryslân
* Opstân fan de Friezen tsjin it Romeinske Ryk: Slach fan Baduhenna.

### Lyts-Aazje
* Jezus begjint mei preekjen yn Galilea (wierskynlike datum).

## Berne

## Ferstoarn
* Fipsania Julia Agrippina, dochter fan Markus Fipsanius Agrippa
58

## Foarfallen
* De Friezen ûnder lieding fan Maloriks en Verritus besykje harren súdlik fan de Ryn te festigjen; de Fryske lieders reizgje nei Rome foar ûnderhannelings; de ûnderhannelingen smite neat op en it Romeinske leger komt yn aksje tsjin de Friezen.
* Tusken it Romeinske Ryk en de Parten brekt oarloch út; de Romeinske generaal Korbulo lûkt mei it leger Armeenje yn.
* Keizer Nearo stjoert Oto fuort út Rome; hy jout him de funksje fan gûverneur fan Lusitaanje (tsjintwurdich Portegal).

## Berne

## Ferstoarn
12

## Foarfallen
* Nei de opstân fan de Germanen wêr't ek de Friezen oan mei dienen ûnderwerpt de Romeinske fjildhear Drusus opnij de Friezen; it Fryske gebiet makket wer diel út fan it Romeinske Ryk.
* Annius Rufus folget Marcus Ambibulus op as *[[praefectus]]* oer Judea

## Berne
* 31 augustus - Gaius Julius Caesar Germanicus (Caligula), (letter keizer fan Rome)

## Ferstoarn
Wisla

De **Wisła** (Dútsk: *Weichsel*; Latyn: *Vistula*) is de grutste rivier fan Poalen. De rivier ûntspringt yn de Beskiden, in berchtme dat diel ûtmakket fan de Karpaten. De twa boarnerivieren binne de **Biała Wisełka** en de **Czarna Wisełka** (efterelkoar de Wite en de Swarte Lytse Wisła) en mûnet nei 1070 km fia it Wisłahaf (*Zalew Wiślany*) út yn de Eastsee. 

Wichtigste stêden oan de Wisła binne Krakau, Warsjau en Toruń. Súdlik fan Malbork splitst de rivier har yn in eastlike takke, de Nogat, dy nei it Wisłahaf streamt, en in westlike takke, de Deade Wisła (*[[Martwa Wisła]]*), dy't fia Gdańsk rint. 

De rivier is sawat oeral befarber, mar allinnich foar boaten mei net folle djipgong. Foaral yn de omkriten fan Warsjau is de rivier meastal te ûndjip om befearn te wurden. Dêrtroch is der ek gjin kommersjele skipfeart mear mooglik, yn tsjinstelling mei bygelyks de Oder. Wichtige sydrivieren binne de San en de Narew (dy ek it wetter fan de Bug oanfiert).
Eastsee

De **Eastsee** (hieltyd faker foutyf de **Baltyske See** neamd, in anglisisme op basis *Baltic Sea*) is in see, dy't it Skandinavysk Skiereilân skiedt fan it fêstelân fan Jeropa. De Eastsee is brakker as de Noardsee en de tijferskillen binne lytser. De see bestjit sûnt it 6e milennium f.Kr. Wat de foarm oangiet docht de Eastsee wol wat tinken oan in haadrivier mei sydrivieren (de Finske Golf en de Botnyske Golf). Ut geologysk ûndersyk docht bliken dat hjir yn it Pleistoseen in rivier rûn hawwe moat: de Eridanos.

## Begrinzing
Mei de wizers fan de klok mei, 
grinzen oan dizze 'binnensee':
* Sweden
* Finlân (mei tusken Sweden en Finlân yn de autonome Ålâneilannen)
* Ruslân (Sint-Petersburch en omkriten)
* Estlân
* Letlân
* Litouwen
* Opnij Ruslân (oblast Kaliningrad)
* Poalen
* Dútslân
* Denemark

Ta de Eastsee yn rommere sin hearre ek de Botnyske Golf, de Finske Golf, de Golf fan Riga en lytsere baaien ('bochten') en haffen de kust fan Dútslân, Poalen, Ruslân en Litouwen bylâns.

## Ofwettering en rivieren
Estlân, Letlân, Litouwen en Poalen wetterje foar 100% ôf yn de Eastsee, de oare lannen mar foar in part. Ek Tsjechje, Slowakije, Oekraïne en Wyt-Ruslân wetterje foar in part harren boppewetter yn de Eastsee ôf.

De wichtichste rivieren dy't op de Eastsee ôfwetterje binne de Weichsel yn Poalen, de Oder ticht by de Poolsk-Dútske grins, de Daugava (of Westlike Dwina) yn Letlân en de Neva yn Ruslân.

## Havens oan de Eastsee

Gruttte havenplakken fuort- of tichtby de Eastsee binne:
* Stokholm (Sweden)
* Turku (Finlân)
* Helsinki (Finlân, oan de Finske Golf)
* Sint-Petersburch
* Tallinn (Estlân, oan de Finske Golf)
* Riga (Letlân, by de Golf fan Riga)
* Kaliningrad
* Gdansk
* Gdynia (Poalen)
* Szczecin (Poalen)
* Rostock (Dutslân)
* Kiel (Dútslân)

## Eilannen yn de Eastsee
De grutste eilânnen yn de Eastsee binne:
* Gotlân
* Ölân
* Saaremaa
* Hiiumaa
* Rugen
* Bornholm
Olennius

**Olennius** wie yn de 1e iuw in Romeinske militêr of bestjoerder. Hy hie it foar it sizzen oan de noardgrins fan it Romeinske Ryk, it tsjinwurdige Nederlân. Ta syn gebiet hearde ek it lân dêr't de Friezen doe wennen, Noard-Hollân en Fryslân. Under Olenius kamen de Friezen yn opstân.
 
## Skiednis
Oer it libben fan Olennius witte wy einliks net folle. Hy is foaral bekend wurden troch in passaazje út de Annales fan Tasitus. Hjiryn wurdt beskreaun op hokker wize Olennius troch syn hurde opkommen by de Friezen in opstân útlokke tsjin it Romeinske Ryk. Under Drusus, de foargonger fan Ollenius hie der in myld belêstingrezjym hearske by de Friezen. Ienkear jiers moasten sy kowehûden leverje en oer de kwaliteit dêrfan waard net ferfelend dien. Dat feroare allegearre mei de komst fan Olennius. Hy stelde as mjitte fan de hûden de hûd fan in oerokse fêst.

Omdat harren fee de ôfmjittings fan oeroksen net hiene koenen de Friezen net foldwaan oan dizze nije easken. Neffens Tasitus gou it dêrom earst harren fee, doe harren lân en lang om let harren froulju en bern as slaaf.

## Opstân fan de Friezen
Yn 28 ûntstie der rebûlje by de Friezen en kamen hja yn it ferhef tsjin Olenius. Earst waarden Romeinske belêstingophelles fermoarde, dêrnei foelen de opstannelings mei in grutte striidmacht de Romeinen oan. Olenius hie al oanfield wat der komme soe, dat hy koe fuortkomme en flechte nei Flevum: in Romeinske castellum noardlik fan de Ryn. Hjir kaam it ta in fjochtsjen mei de Friezen - earst op it lân en letter ek oer it wetter - Flevum waard belegere. Doe't de Friezen fernamen dat de Romeinen fersterkings nei Olenius stjoerden, loeken sy harren werom yn it wâld fan Baduhenna. Der kaam it dochs noch ta in slach, (slach fan Baduhenna), dy't de Friezen wûn ha. It gefolch fan de oerwinning wie dat Ollenius him weromlûke moast út it gebiet noardlik fan de Ryn. Earst jierren letter, yn 47, waarden de Friezen troch Korbulo ferslein en waard it Fryske gebiet op 'e nij tafoege oan it Romeinske Ryk. Oer Olennius is fierder neat mear bekend.

## Literatuer
*Tasitus, *Annales*
47

## Foarfallen
* De Friezen en Sjauken wurde troch de Romeinske generaal Korbulo ferslein.
* Ananias wurdt hegepreester fan Judea.
* De Romeinen lûke harren werom út Noard-Nederlân. De Ryn wurdt de noardgrins fan it Romeinske ryk.
* De Romeinen bouwe in fort dat letter de stêd Utert wurde sil.

## Berne

## Ferstoarn
Korbulo

**Korbulo** (*Folút: Gnaius Domitius Corbulo*; likernôch 7 - 67 n.Kr.) wie in Romeinsk befelhawwer ûnder de keizers Klaudius en Nearo. Hy wie in healbroer fan Kaligula's fjirde frou Caesonia.

## Libben
Korbulo makke yn it leger opgong as militêr. Hy troude mei Cassia Longina út in foarname Romeinske senatorsfamylje. Sy krigen twa dochters. De âldste Domitia Korbula troude mei de senator Lusius Annius Vinicianus. Harren twadde dochter Domitia Longina waard letter keizerinne troch har houlik yn 70 mei de lettere keizer Domitianus.

Yn 47 wie Korbulo *[[legatus|legatus militus]]* fan Neder-Germaanje, in gebiet dat sawat oerien komt mei it hjoeddeiske Nederlân. Hy hie in protte súkses yn de oarloch tsjin de Germaanske Sjauken en Friezen, dy't troch him ferslein waarden. Dochs krige hy fan keizer Klaudius opdracht him werom te lûken efter de Ryn, dy't sûnt dy tiid de grins (limes) fan it Romeinske Ryk mei de Germanen bleau. 

Korbulo bewarre in strange tucht yn syn legers en sette syn soldaten oan it wurk troch harren it Kanaal fan Korbulo (yn it Latynsk: *fossa Corbulonis*) útgrave te litten, dat de Maas mei de Ryn ferbûn. Archeologyske opgravings hawwe oantoand dat dit kanaal foar in part bewarre bleaun is yn it Fliet tusken Leien (doe *Matilo*) en Foarburch (destiids *Forum Hadriany*). Yn 1989 waarden dêr by de oanlis fan de wyk *Rietvink* yn Leidschendam spoaren fan fûn. 

Letter wie Korbulo mei in protte súkses befelhawwer by ferskate militêre aksjes yn it Easten. Yn 58 fersloech er Tiridates, oermastere Armeenje en ferwoeste de haadstêd Artaksata. Hy promovearre ta gûverneur fan Syrje. Yn 67 waard hy lykwols slachtoffer fan Nearo syn paranoia. Hy krige opdracht him te melden yn Grikelân, dêr't Nearo op keunstreis wie. By syn oankomst yn Cenchreae, in haven fan de Grykske stêd Korinte, waard er opwachte troch twa boadskippers mei it berjocht dat Korbulo himsels fan kant meitsje moast, wat er die troch him yn syn swurd falle te litten.

## Publikaasjes
Korbulo skreau in ferslach oer syn aventoeren yn Lyts-Aazje, dat ferlern gien is. Oare skriuwers as Tasitus, Plinius de Aldere en Kassius Dio hawwe hjir wichtige ynformaasje út helle foar harren eigen skriften.
Sjauken

De **Sjauken** wienen in Germaanske stam dy't yn it noarden wenne fan it tsjinwurdige Dútslân, tusken Iems en Elbe.  De stam is yn de 3e iuw ferdwûn út de histoarje.

Ptolemaeus (100-178) dielt yn syn *"Geographica"* de Sjauken op yn *minores* en *maiores* en jout as grins mei de Frisii op de Iems. Neffens Tasitus (50-120) wurdt it gebiet fan de Sjauken begrinzge troch dat fan de Sjatten

## Skiednis
Oan it begjin fan de 1e iuw wienen de Sjauken ferbûn oan it Romeinske Ryk, op deselde wize as de Friezen. Hja hienen helptroepen levere oan Germanikus yn syn fjildtocht tsjin Arminius. Dit docht bliken út in histoaryske boarne, mar ek út archeologyske fynsten, ûnder oaren in ruterkamp op 'e Hunerberch by Nijmegen.

Letter yn 47, nei de opstân fan de Friezen yn 28, dienen sy tegearre mei de Kanninefaat Gannascus ynfallen yn Neder-Germaanje en plonderen de kusten fan Noard-Galje. Korbulo besocht Gannascus te fermoardzjen, troch in ekspedysjeleger nei it gebiet fan de Sjauken te stjoeren. Sa fier kaam it lykwols net, want keizer Klaudius joech Korbulo opdracht gjin fierdere aksjes mear te ûndernimmen yn Germaanje oer de Ryn, fanwegen in oanwaaksende fijannigens fan oare Germaanske folken.

Under de opstân fan de Bataven stipen de Sjauken mei de Friezen Julius Civilis. Hja wienen legere yn Tolbiacum (Zülpich, by Keulen). 

Yn it tiidrek 172-174 binne de Sjauken op oarlochspaad en hâlde plondertochten yn Gallia Belgica (hjoeddeiske Flaanderen). Arras wurdt platbaarnd, de stêden Bavay, Thérouanne en Doornik wurde foar it grutste part fernield. Ek har buorfolk de Friezen hawwe ûnder dizze kriichsoprisping te lijen want der is sprake fan in ynfal troch de Sjauken yn Noard-Nederlân (Fryslân en Grinslân). In strafekspedysje troch  de Romeinske keizer Marcus Didius Julianus makket in ein oan dizze plonderingen.  Lâns de Noardseekust en it Kanaal lit er forten bouwen (*Litis Saxonicum*).

Yn de 3e iuw hâlde de Sjauken op te bestean as aparte stam, nei gedachten om't se opnaam waarden yn in oar stamferbân. Net dúdlik is hokfoar stam oft dat dan west hat: Der wurdt tocht oan de Saksen of oan de Friezen. Der wurdt lykwols ek tocht oan de mûglikheid dat se hielendal opgongen binne yn it ferbûn fan de spearen.
Neder-Germaanje

**Neder-Germaanje** (Latynsk: *Germania Inferior*) wie in Romeinske provinsje dy' oan de linkerside fan de Ryn lei. De provinsje omklamme it gebiet dat tsjintwurdich diel útmakket fan Sud-Nederlân en it westen fan Dutslân. De haadstêd wie *Colonia Agrippinensis* (ek folút Colonia Claudia Ara Agrippinensium), tsjintwurdich Keulen. Oare wichtige plakken wienen *Bona* (Bonn), *Castra Vetera* (Xanten), *Noviomagus* (Nymwegen) en *Trajectum ad Rhenum* (Utert). 

De ynwenners fan it gebiet kamen foar it earst yn oanrekking mei de Romeinen tidens de Galyske oarloggen fan Julius Caesar. Yn 57 f.Kr. waard de regio beset troch de troepen fan Caesar en fanôf 50 f.Kr. waarden de earste Romeinske delsettings boud. It gebiet wie doe part fan de provinsje Belgica. 

De namme Neder-Germaanje is ûntstean neidat keizer Domitianus yn it jier 90 de twa militêre gewesten lâns de Ryn ta folweardige provinsjes makke, te witten: Neder-Germaanje (mei as haadstêd *Colonia Agrippina*) en Boppe-Germaanje (mei as haadstêd *Moguntiacum*, tsjintwurdich Mainz). Tt taheaksel *Neder* ferwiist nei de lizzing fan de provinsje neffens dat fan it heger lizzende Opper-Germaanje.

De provinsje wie Romeinsk grinsgebiet en makke as sadanich diel út fan de limes. De provinsje hie in soad fersterke pleatsen en der wienen in protte soldaten oanwêzich.

De Romeinske oanwêzigens einigje yn 406.

## Keppeling om utens
* Germania Inferior

## Literatuer: Algemien
* Tilmann Bechert, *Römisches Germanien zwischen Rhein und Maas. Die Provinz Germania Inferior* (1982 München)
* Danny Lamarcq & Marc Rogge, *De taalgrins* (1996 Leuven)
* Jona Lendering, *De randen van de aarde. De Romeinen tussen Schelde en Eems* (2000 Amsterdam)

## Literatuer: Spesifyk
* Tilmann Bechert & Willem Willems, *Die römische Reichsgrenze zwischen Mosel und Nordseeküste* (1995 Stuttgart)
* Maureen Carroll, R*omans, Celts & Germans. The German Provinces of Rome* (2002 Stroud)
* J.F. Drinkwater, *The Gallic Empire* (1987 Stuttgart)
* Wim van Es, *De Romeinen in Nederland* (1981² Haarlim)
* Stephan Fichtl, *Les Gaulois du Nord de la Gaule* (1994 Parys)
* Thomas Fischer, *Die Römer in Deutschland* (1999 Darmstadt)
* M. Gysseling, "Germanisering en taalgrens" in: *Algemene geschiedenis der Nederlanden* 1 (1981) 100-115
* M.E. Mariën, *Belgica Antica* (1980 Antwerpen)
* Nico Roymans, *Romeinse frontierpolitiek en de etnogenese van de Bataven* (1998 Amsterdam)
* W. Schlüter, *Kalkriese - Römer im Osnabrücker Land* (1991 Bramsche)
* Simon Wynia, "Caius was here. The Emperor Caius' Preparations for the Invasion of Britannia: New Evidence" in: H. Sarfatij, W.J.H. Verwers, P.J. Woltering (eds.), *In Discussion with the Past. Archaeological studies presented to W.A. van Es* (1999 Amersfoort).
Warnen

De **Warnen** (of **Varni**) wienen in Germaanske stam, besibbe oan de Saksen, dy't oarspronklik op it Eastsee-eilân Öland libbe hawwe. 

Tidens de Grutte Folkeferfarren loek it grutste part fan de Warnen al gauris súdlik nei de gebieten oan de útrin fan de Oder en dêrnei stadichoan fierder nei it tsjintwurdige Neder-Sileezje. Der wienen ek Warnen dy't harren fêstigen yn it hjoeddeiske Mecklenburch. 

Lykswols binne der ek bewiizen dat in oar part fan de Warnen noch fierder nei it westen ta loek. Yn in brief fan Durk de Grutte út 507 kinne wy lêze dat de Warnen om dizze tiid hinne oan de mûning fan de Ryn wennen. Likernôch 540 skreau de Byzantynske skriuwer Prokopius dat Angelen út Brittanje en Warnen slach levere hawwe yn de delta fan de Ryn. Oare boarnen hawwe it oer in Warnysk Ryk op de noardouwer fan de Ryn oan de ein fan de 5e iuw. Dat ryk soe troch Franken of Friezen ferneatige wurde.

Yn de annalen fan de Frankyske Merovingen wurde healwei de 6e iuw twa persoanen fan de Warnenelite  by namme neamd: kening Hermegis en syn soan Radegis, dy't efterelkoar de Frankyske prinses Teudegilde († foar 579), dochter fan kening Teuderik I trouden. 

Yn de 9e iuw waarden der ek Warnen oan de Oder ûnderwurpen troch de Franken. Dêrnei ferdwine sy foar altiten út de skiednis. Mooglik  binne dielen assimilearre mei de Slaven, wêrnei't sy harren de Varnabi neamden.

## Keppeling om utens
**[http://www.dbnl.org/tekst/scho074hist01/scho074hist01_0002.htm]*
**Kroniek van Nederland <small>(ISBN 90-10-05932-4)</small>*
Anglofryske runen

De **Anglofryske runen** binne in samling runen dy't harren namme  tankje oan de spesifike ûntsteanseftergrûn en dy't fûn binne yn it iere wengebiet fan de Friezen. Sy wurde beskôge as de âldste uteringen fan de Fryske literatuer.

## [[Grutte Folkeferfarren]]
Tidens de 5e en 6e iuw lutsen Angelske en Saksyske stammen it tsjintwurdige Westen en Noarden fan Nederlân yn as ûnderdiel fan harren oertocht nei Brittanje. In part fan de Fryske befolking gong mei, mar der bleaune ek  Angelen en Saksen efter yn it wengebiet fan de Friezen. Nettsjinsteande harren likense Germaanske ôfkomst wienen der wol kulturele ferskillen tusken de ferskate Germaanske stammen lykas de foarm en ynhâld fan harren fuþark (of futhark): it aldgermaanske "alfabet". Wierskynlik al yn de 5e iuw ûntstien troch beynfloedzjen fan wjerskanten it Anglofryske fuþork. Dy waard útwreide mei in oantal runetekens, wylst oare feroaren fan foarm om in wjerspegeling fan feroarings yn de taal wer te jaan.

De aldfryske runen komme allinnich foar op losse foarwerpen lykas kamen en munten. Faak is de betsjutting net helder en is ek altiten in striidkwestje oft it feitlik om Fryske rune-ynskripsjes giet. Fan Westeremden is it ynskrift *aldujislu meþ jisuhildu* likernôch 800: "Aldujislu [giet] mei Jisuhildu": wat in seinewinsk bestjut om foarspoedich waaksdom. Ut de provinsje Grinslân stamje twa kamen mei âldfryske rune-ynskripsjes. Ien fan dizze befettet inkeld it wurd *kobu*, “kam”.

De taal fan de âldfryske runen is folle âlderwetser as yn de aldfrysk oerlevere boarnen. Dizze waard datearre tusken 500 en 800.

Fan de âldingelske runen binne der folle mear fûn en ek yn lingte fan teksten. (Sjoch: aldingelsk).

## Sjoch ek
*Skanomodu (munt)

## Literatuer
* , *Runen* (Berlijn, 1970)
* , *Frisian Runes and Neighbouring Traditions*, (Amsterdam-Atlanta, 1996)
Teodoasius de Grutte

**Teodoasius de Grutte** of **Teodoasius I** (Latyn: *Flavius Theodosius*; 11 jannewaris 347, Coca, Spanje - 17 jannewaris 395, Milaan), wie keizer fan it eastlik part fan it Romeinske Ryk fan 379 ôf oant 394, en dêrnei oant 395 oer it hiele ryk, dat hy wie ek de lêste keizer dy't noch in skoftlang oer it hiele rijk hearske. Nei syn dea waard it ryk foaraltyd splitst yn in Eastlik en in Westlik part.

## Libben
Teodoasius wie de soan fan de Spanjert Teodoasius de Aldere dy't him ûnder Falentinianus I as *[[magister equitum]]* fertsjinstlik makke hie. Doe't syn heit terjochtsteld waard luts hy him werom op syn lângoed yn Spanje.

Doe't de Fisigoaten yn 378 by Adrianopel Falens, keizer fan it easten, fersloegen yn de Slach by Adrianopel), beneamde Gratianus, keizer fan it westen, him as *magister equitum* tsjin de Fisigoaten. Nei syn oerwinning op de Sarmaten yn Pannoanje, ein 378, waard hy ta keizer fan it easten ferheft (379). Hy ûnderwurp de Fisigoaten yn 382, mar joech harren fêste wenplakken súdlik fan de Donau en liifde in part yn yn syn leger. De usurpator Magnus Maksimus, dy't Gratianus ta fal brocht hie, moast hy lykwols as mei-keizer fan Brittanje, Galje en Spanje erkenne. Doe't dy ek Falentinianus II út Itaalje ferdreau, brocht Teodoasius him yn de Sava foar altyd in nederlaach ta 388.

De bewenners fan Thessaloniki, dy't ûnder in rebûlje ien fan syn befelhawwers fermoarde hienen, strafte er grouwélich, 390, dêr't biskop Ambrosius him tsjerklike boete foar dwaan liet. Yn 394 luts hy op tsjin Arbogastes dy't wierskynlik yn 392 Falentinianus II fermoarde litten hie om Eugenius keizer fan it westen wurde te litten. Beiden waarden yn de Fipava-fallei - yn de Slach oan de Frigidus, tichtby Ad Pirum - ferslein. Sa waard it ryk foar de lêste kear troch ien hân regearre. Diskear duorre it koart, om't Teodoasius in pear moanne letter stoar. Nei Teodoasius syn dea waard it ryk ûnder syn beide soannen Arkadius en Honorius ferdield, ûnder fâldij en regintskip fan de Fandaalske generaal Stilicho.

## It kristendom ta steatsgodstsjinst ferheft
Wylst syn beide foargongers de Arianen begeunstigen, keas Teodoasius de side fan Athanasius. Yn 380 ferklearre hy mei Gratianus en Falentinianus II it Trinitêre Kristendom ta steatsgodstsjinst (Trije-Keizers-edikt), rjochte tsjin it Arianisme. Tagelyk fierde er in ferdraachsume polityk tsjin it heidendom. Yn 381 ferklearre er op it Konsylje fan Konstantinopel dat de leauwensbelidenis fan Nicea allinnich jildich wie, mar hy wie ek foarstander fan it yn eare hâlden fan heidenske kultplakken as iepenbiere plakken.

Fan 392 ôf keas Teodoasius foar in hurde line tsjin it heidendom. De heidenske kultus waard ferbean en heidenen koenen gjin offisjele amten mear krije. 

## Keppeling om utens
* , artikel oer Teodoasius I (379-395) yn ''DIR'' (1999),
382

## Foarfallen
* Milaan wurdt ta nije haadstêd makke fan it West-Romeinske Ryk.
* De Romeinen en Fisigoaten slute in ferdrach. De Fisigoaten krije in festigingsgebiet tusken de Donau en it Balkanberchte, tsjintwurdich Bulgarije.
* Kristenen dy't net yn it dogma fan de Trije-ienheid leauwe wurde ferfolge.

## Berne

## Ferstoarn
395

## Foarfallen
* Nei de dea fan Theodosius I wurdt it Romeinske Ryk op 'e nij, mar diskear foargoed, ferdield yn in westlik en in eastlik part.
* Arkadius wurdt keizer fan it Eastromeinske Ryk.
* Alarik wurdt kening fan de Fisigoaten.
* De Fisigoaten komme yn opstân en falle plonderjend Grikelân yn.

## Berne
* Avitus, Romeinske keizer.

## Ferstoarn
* 17 jannewaris - Teodoasius de Grutte, Romeinsk keizer
378

## Foarfallen
* 9 augustus - De Fisigoaten ferslagge de Romeinen yn de Slach by Adrianopel.
* De Allemannen falle de Elzas binnen.
* Gregorius Nazianzus wurdt wijd ta biskop fan Konstantinopel. 
* Theodosius I folget Valens op as keizer fan it Easten.

## Berne
* Eutymius de Grutte, kluzener en biskop (stoarn 473)
* Eutyches, pryster en teolooch (stoarn 454)
* Germanus fan Auxerre, Romeinsk prefekt en biskop (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* Valens, East-Romeinske keizer.
394

## Foarfallen
* Keizer Theodosius I ferslaat syn tsjinstanner Eugenius yn de Slach oan de Frigidus.
* It orakel fan Delphi wurdt sluten.

## Berne

## Ferstoarn
* Eugenius, tsjin-keizer fan it West-Romeinske Ryk.
* 8 septimber Arbogast, Frankyske generaal fan keizer Eugenius.
Magnus Maksimus

**Magnus Maksimus** (Latyn: *Magnus Maximus*, (sa. 335 – 28 augustus 388) wie keizer oer it westlik diel fan it Romeinske Ryk fan 383 oant syn dea yn 388. Yn de skiednis wurdt er sjoen as de lêste keizer fan it westen dy't oer in soad macht beskikte.

## Eftergrûn
Maksimus wie berne yn Spanje, mooglik yn it jier 335. Oer syn iere libben witte wy neat, hy ferskynt yn de skiednis likernôch 369, as hy ofsier is ûnder Teodosius de âldere. Yn dat jier waard Teodosius der op útstjoerd troch keizer Falentinianus I om in opstân yn Brittanje del te slaan. Fierder giet hy mei Teodosius op fjildtocht nei Raatsje en Afrika om tsjinstanners fan de keizer te befjochtsjen. Yn 376 wie hy yn it Donaugebiet om ta te sjen op it ferrin fan it folkeferfarren fan de Goaten, dat folk waard fuortjage troch Atilla de Hun en hie by keizer Falens om asyl frege. Mooglik wie Maksimus ek oanwêzich by de Slach by Adrianopel, dêr't keizer Falens en in grut part fan it East-Romeinske leger ôfslachte waard.

Om 380 hinne waard Maksimus beneamd as *"comes Britanniae"* (militêre bestjoerder) fan de provinsje Brittanje. Yn de kriich tsjin de ynfallende Skotten en Pikten is er tige suksesfol en makket yn 381 in ein oan harren ynfallen. Twa jier letter, yn 383 komt it leger yn Brittanje yn opstân en waard Maksimus ta keizer útroppen. Maksimus sette fuort ôf nei Galje om tsjin keizer Gratianus op te lûken. Bûten Parys kaam it ta in fjildslach dy't troch Maksimus wûn waard. Gratianus waard fiif dagen letter troch syn soldaten ferret (û.o. troch generaal Mallobaudes) en flechte. Maksimus syn *magister equitum* Andragatius efterfolge Gratianus en deade him op 25 augustus dat jier.

## Bewâld (383-388)
Maksimus makke Augusta Treverorum (Trier) ta syn haadstêd yn Galje. Hy woe lykwols mear en sammele in leger om Itaalje yn te fallen. Safier kaam it net, want biskop Ambrosius koe him hjirfan ôfhâlde, en magister militum Bauto hie de alpenpassen ûndertusken fersterkje litten. Dêrnei waard der in oerienkomst sletten wêryn Falentinianus II en Teodosius, Maksimus erkenden as mei-keizer en wêrby Maksimus Falentinianus gewurde litte soe. Yn 384 beneamde Maksimus syn pakesizzer Flavius Fiktor as mei-keizer.

It regear fan Maksimus ferrûn rêstich. Hy wie frij populêr by it folk, wylst hy tsjin ketters hurd optrede.

Yn 387 foel Maksimus jit Itaalje yn en ferjage keizer Falentinianus II nei it easten. It jier dêrop kaam Teodosius mei in leger om him fuort krijen en yn de simmer fan 388 waard Maksimus ferslein yn de slach oan de Sava. Hy waard finzen nommen en deamakke.

Maksimus' hearskippij soe de foarboade wurde foar wat letter it West-Romeinske ryk te wachtsjen stie. In protte gedoch tusken de tsjerke en de keizer, generaals dy't it foar it sizzen hienen en barbaarske folken dy in grut part fan de legers útmakken. Magnus Maksimus wie feitlik de lêste keizer yn it westen mei in soad macht. Falentinianus II, dy't nei Maksimus' dea weromkaam as keizer yn it westen, hie net folle te sizzen, de generaals fan it leger treden hieltyd faker op de foargrûn.

## Keppeling om utens
*, artikel oer Magnus Maksimus (383-388) yn ''DIR'' (1997), (Ingelsk).
Grutte Stoarm

De **Grutte Stoarm**, of de **Sint-Lusiafloed**, wie in wettersneed dy't plakfûn yn de nacht fan 13 desimber op 14 desimber 1287 op de feestdei fan de hillige Lusia. 

De ramp trof foaral de súdlike kust fan de Noardsee, Fryslân, Grinslân en East-Fryslân, mar ek East-Anglia. De gefolgen wienen ôfgryslik. It westlike bekken fan de Waadsee waard foarme, dêr't it eilân Gryn hast hielendal by ferdwûn. Dizze nij ûntstiene see krong hielendal troch oant de Flevomar, wêrtroch't West-Fryslân foargoed skieden waard fan it hjoeddeiske Fryslân, en de Flevomar ta Sudersee waard. Ek yn East-Fryslân kringt de see yn it lân en ferdwynt lân. Hiele doarpen ferdwine foar altiten yn de weagen, en noch mear moatte ferlitten wurde yn gebieten dêr't it feanlân troch de feroarings te slim bedrige rekket troch de see.

It krekte oantal slachtoffers is net dúdlik; skattings rinne fan 50 tûzen oant 80 tûzen minsken. Dat wie yn dy tiid in ûnfoarstelber grut ferlies fan minskelibben. Ta fergelyk: binnen de hjoeddeiske grinzen fan Nederlân libben yn dy tiid likernôch in heal miljoen minsken.

## Gefolgen
* De Flevomar (of Almeare) waard útwreide ta Sudersee.
* West-Fryslân waard skaat fan Fryslân.
* Troch it grutte tal slachtoffers yn de Frysktalige gebieten naam it brûken fan de Fryske taal ôf. Yn Noard-Hollân, Denemarken en it noarden fan Dútslân soe it Frysk sawat ferdwine.
* It earste begjin fan de Doalert en de Jadeboezem.

## Namme
De stoarm hjit *de Grutte Stoarm*  om't it de slimste wettersneed is dy't Fryslân ea troffen hat, mûglik de stoarm dy't it meast bydroegen hat ta it ûntstean fan de Waadsee.

De namme *Sint-Lusiafloed* komt de datum: de dei dêr't de stoarm op begûn, 13 desimber, is de nammedei fan Sint Lusia.
Arkadius

**Arkadius**, (Latyn: **Flavius Arcadius**) (1 jannewaris 377 - 1 maaie 408) wie keizer fan it East-Romeinske Ryk fan 383 oant maaie 408. Hy wie de âldste soan fan Teodoasius de Grutte.

## Libben
Arkadius wie 18 jier âld doe't syn heit stoar en hy keizer waard. Syn broer Flavius Augustus Honoarius, dy't keizer fan it Westen waard, wie doe noch mar 12 jier âld. Beide binne bot beynfloede troch harren reginten, Arkadius benammen troch Rufinus.

Om 399 hinne liet Eudoksia, de dochter fan eardere magister militum Bauto en de frou fan Arkadius, de wichtichste persoan efter de troan, op dat stuit Eutropius, ferdwine. Dy eunuch hie oant dan de keamerhear fan Arkadius west. Eudoksia waard al gau keizerinne en sy liet Arkadius fier benefter. Sy wie it dy't foaral it ryk regearde en sy die dat mei hurde hân. Yn 404 stoar sy lykwols.

Arkadius liet dêrnei it bestjoeren fan it ryk oer oan Antemius, syn prefekt. Dat wie in bysûnder goede kar. Antemius tsjinne sawol Arkadius as syn soan Teodoasius II. Hy wie trou en in goed bestjoerder. Arkadius stoar lykwols frij jong yn 408 mar liet it ryk yn goeie hannen efter oan syn 7-jierrige soantsje, dy't Arkadius al 8 moanne nei syn berte as mei-keizer beneamd hie, want Anthemius bleau regint.

## Keppeling om utens
* , art. oer Arkadius (395-408 A.D.), yn ''DIR'' (1998).
Jeddah

**Jeddah** is in plak yn it westen fan Saûdy-Araabje. It plak leit op de kust fan de Reade See en is it grutste plak yn de provinsje Mekka, de grutste haven oan de Reade See en de twads grutste stêd fan it lân nei de haadstêd, Riyad.

Jedda is de wichtichste tagongspoarte nei Mekka en Medina, de hillichste stêden yn de islam.

## Galery

|
Ofbyld:Jeddah-seaport-saudiarabia.PNG|Haven fan Jeddah
|Islamityske Untwikkelingsbank
Ofbyld:Naseef House.jpg|


## Susterstêden
Jeddah hat 23 susterstêden:

## Keppeling om utens
* Nederlânsk konsulaat