open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Goddo

**Goddo**, as **Godo**, is in doarpke yn it ynlân fan Suriname. Goddo leit yn it distrikt Sipaliwini oan de Surinamerivier, op 89 meter booppe seenivo. De lâningsbaan fan Djûmû leit tichtby it doarp.
Jan Kooistra (1959)

**Jan Kooistra** (Wâlterswâld, 15 febrewaris 1959) is in Frysk dichter. Hy wennet yn Anloo (Drinte), mar is hikke en tein yn Wâlterswâld. Nei de middelbere skoalle folge er de oplieding foar ûnderwizer oan de Pedagogyske Akademy yn Dokkum. Nei dy oplieding studearre er Nederlânsk yn Ljouwert en Grins.

Kooistra waard yn 1980 wat bekend mei it gedicht 'Himpen yn de simmerreen' yn De striid om de gouden lier, in tf-útstjoering fan de finale fan it Nationaal Concours Zondagsdichters organisearre troch it CPNB om it hûndertjierrich bestean te fieren. De sjuery wie de Fryske taal net machtich en koe it gedicht net goed beoardiele. De 'winner fan de Fryske lânstreek' krige dêrom in earfolle fermelding.

Kooistra debutearre yn it literêre tydskrift Hjir dêr't er fan 1983 oant 1998 yn de redaksje siet. Hy publisearre fierder ûnder oare yn de Fryske Skriuwerskalinder, Operaesje Fers en Literair Akkoord. Sûnt 2018 is hy lid fan it Frysk dichterskollektyf Rixt en binne der gedichten fan him op dy webside te finen. Ek publisearret er noch yn it Fryske tydskrift Ensafh.

De gedichten yn syn earste bondels binne noch skreaun yn it Wâldfrysk. Letter skeakele Kooistra oer yn it standertfrysk. Syn gedichten binne meast klankryk en ritmysk en geane oer tema’s as leafde, langstme en minsklik tekoart, faak kombinearre mei de natuer en de seizoenen.

## Bibliografy
* 1981 : *Ballads*
* 1984 : *De Sulveren Apels fan de Moanne*
* 1992 : *Dame fan myn Dagen*
* 1998 : *Gershipper*
* 2014 : *Blues fan 'e sângrûn*

## Prizen
* 1995 : Rely Jorritsmapriis foar *De Komst fan Romeo*
* 1996 : Rely Jorritsmapriis foar *De Dei fan de Gershipper*

## Keppelingen om utens
* Fryske literatuerside fan Jelle van der Meulen
* Rixt Frysk dichterskollektyf, Yn it Ingelsk
* Keppelfeest Wâlterswâld, dichter Jan Kooistra draacht ''Werom nei Wâlterswâld'' foar by syn bertehûs Achter de Hale 5.
Twadde taal

In **twadde taal**, yn taalwittenskiplike publikaasjes faak oantsjut as **T2**, is in taal dy't net jins memmetaal is, mar dy't men faak al ier yn jins libben oanleart om yn in kommunikatyf ferlet te foarsjen (lykas yn it gefal fan ymmigranten) of om't it ûnderwiis him der spesifyk op taleit om sa'n taal oan 'e skoalbern te learen (lykas yn minderheidstaalgebieten). Sa wurdt yn Fryslân troch frijwol alle Frysktaligen it Nederlânsk as twadde taal sprutsen. In twadde taal kin nea in memmetaal wurde, en wurdt jin nea sa eigen as de taal dêr't men yn grutbrocht is.

Yn Afrika, Oseaanje en it Karibysk Gebiet hawwe in protte lannen de taal fan 'e koloniale machthawwer ta har offisjele taal makke, dy't brûkt wurdt as fiertaal yn it bestjoer, de rjochtspraak, it ûnderwiis en de media. Yn 'e regel giet it dêrby om Ingelsk, Frânsk of Portegeesk, en yn it gefal fan Suriname om it Nederlânsk. Yn sokke lannen wurde safolle lânseigen talen sprutsen, dat der in *[[lingua franca]]* nedich is om 'e ûnderlinge kommunikaasje tusken de linguïstyske groepen te fasilitearjen. De offisjele talen ferfolje yn dat ferlet, en wurde yn dy lannen troch hast de hiele befolking as twadde taal sprutsen.
Minderheidstaal

In **minderheidstaal** is in taal dy't sprutsen wurdt troch in taalkundige minderheid, oftewol eltse oare taal as de dominante taal fan in beskaat lân. Minderheidstalen komme yn frijwol alle lannen fan 'e wrâld foar, en kinne sawol territoriaal wêze (oan in beskaat grûngebiet bûn wêze, lykas it Frysk yn Nederlân), as net-territoriaal (wêrby't de sprekkers ferspraat libje tusken oare befolkingsgroepen). Net-territoriale minderheidstalen binne foar it meastepart allochtoane talen, lykas it Turksk of it Surinaamsk-Kreoalsk yn Nederlân, mar se kinne ek autochtoan wêze, lykas it Jiddysk of it Romany. Wat in minderheidstaal is en wat in dominante taal (of mearderheidstaal) is relatyf. Yn Nederlân is it Frysk in minderheidstaal en it Nederlânsk de dominante taal, mar yn Fryslân, soe men sizze kinne, binne streektalen as it Biltsk en it Stellingwerfsk de minderheidstalen, wylst in Frysk dêrfoaroer in dominante(re) posysje ynnimt.
Brekking (taalkunde)

**Brekking** is in taalkundich ferskynsel wêrby't in fokaal fan klank feroaret.

## Yn it Frysk
Brekking nimt in wichtich plak yn 'e grammatika fan it Frysk yn. Der besteane trije farianten fan:
* de âldere brekking (of Aldfryske brekking), dy't yn 'e Midsiuwen plakfûn en derfoar soarge hat dat wurden as "rjocht" en "wjek" yn it Frysk in j-klank hawwe, wylst dy yn bgl. it Nederlânske *recht* en *wak* ûntbrekt.
* de nijere brekking (of Nijfryske brekking), dy't him pas om 1820 hinne oppenearre, en dy't as ien fan 'e skaaimerken fan it Nijfrysk beskôge wurdt. Hjirby beheinde de brekking him ta ferbûgings, lykas yn "beam" > "beammen" en "doas" > "doaske".
* de Dongeradielster brekking, wêrmei't it Noardhoeksk him fan 'e oare Fryske dialekten ûnderskiedt, en dy't derfoar soarge hat dat yn it noardeasten fan 'e provinsje wurden as "bûse", "bûter" en "mûle" útsprutsen wurde as *buosse*, *buotter* en *muolle*. Dizze lêste brekkingsfoarm makket gjin diel út fan it Standertfrysk.
Ien fan 'e skaaimerken dêr't it Hylperske dialekt him mei ûnderskiedt fan it Standertfrysk, is dat net ien fan 'e neamde brekkingsfoarmen him dêryn foardien hat. Ek mûljearring is in foarm fan brekking, hoewol't dat ferskynsel yn it Standertfrysk ornaris as in spraakgebrek beskôge wurdt.

## Yn oare talen
It ferskynsel brekking komt ek yn oare talen foar. Sa bestie it histoarysk ek yn it Aldingelsk en it Midingelsk, de foarmen fan 'e Ingelske taal dy't it Aldfrysk it neist wiene. Yn it moderne Ingelsk komt it benammen foar yn twa dialekten fan it Amerikaansk-Ingelsk: it Súdlik Amerikaansk-Ingelsk, dat yn it Suden fan 'e Feriene Steaten sprutsen wurdt, en it dêr nau oan besibbe Afro-Amerikaansk-Ingelsk, dat sprutsen wurdt troch in grut diel fan 'e Afro-Amerikaanske mienskip. Yn dy dialekten hawwe foarlûden in healfokaal (yn dit gefal in j-klank) ûntwikkele, dy't yn guon gebieten dan wer omleech giet nei in sjwa of stomme e. Wurden as *pat* (Standertingelske útspr.: [pæt]), *pet* ([pet]) en *pit* (pɪt]) wurde dan útsprutsen as [pæjət], [pɛjət], resp. [pɪjət]. (Soks is bygelyks tige dúdlik te belústerjen as men nei de útspraak harket fan 'e swarte patolooch-anotoom Curtis Brumfield, spile troch de akteur Windell Middlebrooks, yn 'e Amerikaanske plysjesearje *[[Body of Proof]]*.)

Ek talen as it Skotsk-Gaelysk, it Fêreusk, it Aldnoarsk en it Kebekaansk-Frânsk hawwe foarmen fan brekking.
Eelkje fan Bouricius

**Eelkje fan Bouricius** (Ljouwert, doopt 9 maaie 1620 – dêre, 2 april 1682) wie in gelegenheidsdichteresse.

## Libben
Sy wie in dochter fan de abbekaat Hector fan Bouricius (± 1592-1636) en Houckje fan Hillema (1599-1669). Eelkje fan Bouricius boaske op 25 jannewaris 1635 yn Ljouwert mei de abbekaat Epeus Glinstra (1606-1677), hja wie doe 15 jier. Har man wie fan 1638 oant 1659 griffier oan it Hof fan Fryslân. It pear krige 13 bern, mar twa soannen waarden lykwols folwoeksen; dat wiene Hector (1647-1705) en Oene Frederik (1656-1682).

It pear wenne yn Ljouwert, mar hie in bûtenhûs yn Blessum: Ringiastate. 

## Dichtwurk
Der is net folle bekend oer de gedichten fan Eelkje fan Bouricius en der is ek net safolle fan bewarre bleaun. Yn ien dêrfan winske se Sophie Anna fan Pipenrooij in goede reis ta. It gedicht is der net mear, mar it tankbriefke wol. It âldste wurk van Eelkje dat bewarre bleaun is, is in lofdicht fan 92 rigels op de Frede fan Münster. Yn 1652 stjoerde se Constantijn Huijgens in glês mei ynskripsje en in gedicht as tank foar it presint-eksemplaar fan syn boek *Ooghen-troost*.

* *Rym-gedicht, passende op den staet des landts en het tractaet van den vrede, gemaeckt tot Munster*, yn: Adrianus Hasius, Den geestelycken alarm  […] Tot een toegift noch een verklaringh over den 124. Psalm, passende op den tegenwoordighen vrede, tusschen desen Staet en den Koningh van Spanje  (Ljouwert 1648) 523-525.
* *Twee drempelverzen in [[Sybille van Griethuysen]] e.a., Hemelsche troostborne* (Ljouwert 1651).
* *Op ’t cruyt-hoff van den heer H. Muntingh*, yn: J. van Nyenborgh, De weeckwercken (Grins 1657) 302-303.
* Trije gedichten [mei *Bladen voor daden*] yn: J. van Nyenborgh, *Het wonder-toneel ofte lust-hof der histori-paerlen* (Grins 1657) 302-303, 314-315. 
* Har gedicht(en?) oan Huygens wurde bewarre yn de Universiteitsbibleteek fan Leien.

## Literatuer
* J.A. Worp, *De briefwisseling van Constantijn Huygens (1608-1687),* diel 5 (De Haach 1916) 148 [brief fan 3-7-1652].
* Ph. Breuker, It wurk fan Gysbert Japix, 3 dln. (Amsterdam 1989) 237-249, 545-547.
* A. de Jeu, *Eelckje van Bouricius; een zeventiende-eeuwse dichteres in de marge van de literaire werel’*, Tydskrift foar Nederlânske Taal- en Letterkunde 114 (1998) 329-345.
* A. de Jeu, *’t Spoor der dichteressen. Netwerken en publicatiemogelijkheden van schrijvende vrouwen in de Republiek (1600-1750)* (Hilfertsom 2000) 99, 105-107, 127, 184.
* H. de Walle, *Friezen uit vroeger eeuwen: opschriften uit Friesland, 1280-1811* (Frjentsjer 2007) 68, 115.

## Keppeling om utens
* [''Eelkje van Bouricius'' yn de [DBNL]]
Gran Rio (Suriname)

De **Gran Rio** (útsprekke as *Gaan-lio*, betsjut "Grutte Rivier"), is in rivier dy't yn it ynlân fan Suriname ûntspringt, yn it distrikt Sipaliwini. De rivier streamt oant yn Djûmû dêr't er gearrint mei de Pikin Rio en fierder rint as Surinamerivier.

Wêr't de Gran Rio krekt ûntspringt is net dudlik, mar yn alle gefallen yn it eastlik part fan it Eilerts De Haan Nature Preserve, yn it Eilerts de Haanberchtme. 

## Ekonomy
### Skipfeart
De Gran Rio is net befarber foar grutte boaten, mei't er net djip genôch is en der in soad rotsen yn de rivier lizze. Korjalen kinne de rivier lykwols wol foar in diel befarre. Dy wurde brûkt troch de Marrons, dy't oan de iggen fan de rivier wenje.

### Oar ekonomysk belang
De Gran Rio is fral fan ekonomysk belang foar de Marrons, dy't him brûke foar yrrigaasje, ferfier (mei korjalen) en fiskerij. Fierder is dizze rivier fan belang foar de Surinamerivier, mei't de Gran Rio in wichtige wetterleveransier foar de Suriname is.
Aldere brekking

De **âldere brekking** of **Aldfryske brekking** is in foarm fan brekking en in taalkundich ferskynsel dat him histoarysk yn it Frysk foardien hat. Dêrtroch hawwe beskate wurden in palatale approksimant (j) tusken ien of mear konsonanten en de fokaal yn te stean. Men moat dêrby tinke oan wurden as "rjocht", "ljocht", "wjek" en "strjitte". De âldere brekking wie in taalkundige fernijing dy't inkeld yn it Frysk foarkaam, en dy't yn besibbe talen as it Ingelsk (*right*, *light*, *street*) en it Nederlânsk (*recht*, *licht*, *wak*, *straat*) ûnbekend is.
Dongeradielster brekking

De **Dongeradielster brekking** is in foarm fan it taalkundich ferskynsel brekking. It Frysk as gehiel ken de âldere brekking, dy't him yn 'e Midsiuwen foardien hat, en de nijere brekking, dy't him foar it earst om 1820 hinne oppenearre. De Dongeradielster brekking is lykwols in trêde fariant fan dit ferskynsel, dy't, sa't de namme al oanjout, ta it Noardhoekske dialekt beheind bleaun is dat (ûnder mear) yn 'e Dongeradielen sprutsen wurdt. Dêrby binne wurden mei in [u] (koarte û fan "rûch") dy't yn it Standertfrysk dat lûd holden hawwe, brutsen ta in [wo]-klank (uo fan "guod"). Foarbylden binne: 

Oars as de âldere en de nijere brekking makket de Dongeradielster brekking gjin diel út fan it Standertfrysk.
Brilsliepmûs

De **brilsliepmûs** of **namtap** (wittenskiplike namme: *Graphiurus ocularis*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e Afrikaanske sliepmûzen (*Graphiurus*), dat lânseigen is yn Súd-Afrika. It is ien fan fjouwer sliepmûzesoarten dy't inkeld en allinnich yn dat lân foarkomme. Dizze soarte waard foar it earst yn 1829 wittenskiplik beskreaun troch de Skotske soölooch Andrew Smith.

## Biotoop en libbenswize
De brilsliepmûs is yn syn fersprieding beheind ta it westlik diel fan Súd-Afrika, dêr't er benammen foarkomt yn rotsige biotopen, mar ek wol yn wâldgebiet, wylst er him soms nei wenjen set yn hokken of bygebouwen fan minsklike wenten. Brilsliepmûzen binne nachtdieren en betûfte klimmers. Se libje yn haadsaak fan sieden, oar plantaardich materiaal en lyts wrimelt, lykas ynsekten en oare lidpoatigen en wjirms.

## Uterlike skaaimerken
De brilsliepmûs hat in stompige snút, lytse earen (foar in sliepmûs), en in sêfte pels. Op 'e rêch is dy dûnkergriis, en op 'e bealch, kiel en poaten wyt. De kop is griis, útsein wite plakken by de earen en op 'e noas. Ek de siden fan 'e hals hawwe wite plakken. De sturt is dûnkergriis mei langere wite hierren dertrochhinne en in wite punt.

## Status
De brilsliepmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Japanske sliepmûs

De **Japanske sliepmûs** (Latynske namme: *Glirulus japonicus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it monotypyske (út ien soarte besteande) skaai fan 'e Japanske sliepmûzen (*Glirulus*). Dizze soarte komt inkeld foar yn Japan, dêr't er yn wâlden mei in tuskenbeiden klimaat libbet.

## Beskriuwing
Yn it Japansk hjit dit bist de *yamane* (ヤマネ of 山鼠). De Japanske sliepmûs hat in ljochtgrize pels mei in opfallende brede dûnkergrize streek, dy't yn 'e lingterjochting oer de wringe rint. Japanske sliepmûzen ûnderskiede har fan oare sliepmûzen troch har fermogen om mei grutte faasje ûnderstboppest oan 'e ûnderkant fan tûken te draven. Hja binne omnivoaren, dy't meast ynsekten, beien en blommenektar frette.

## Status
De Japanske sliepmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.
Panhandle

In ***panhandle***, letterlik: "panhânsel", is in ynformele Amerikaansk-Ingelske term foar in skerp útstykjend geografysk part fan in Amerikaanske steat. De oantsjutting is ûntliend oan in stâlpanne of in stropanne, dy't beide lange, fansiden útstykjende hânsels hawwe.

## Amerikaanske ''panhandles''
De Feriene Steaten telle tsien gebieten dy't wol omskreaun wurde as *panhandles*:

Dêrby moat oantekene wurde dat de Panhandle fan Alaska ornaris bekend stiet as Súdeast-Alaska en dy fan Marylân as West-Marylân. Hoewol't ek de steat Utah yn it noardwesten in útstykjend diel hat, wurdt dat frjemd genôch nea in *panhandle* neamd.

## Oar gebrûk fan 'e term
It gebrûk fan 'e term *panhandle* is yn 'e regel beheind ta de Feriene Steaten. Soms wurdt yn Amerikaanske literatuer in útstykjend diel fan in oar lân of subnasjonaal gebiet foar in *panhandle* oanmurken, lykas it noardlike diel fan it Kanadeeske Yukon-territoarium, it westlike part fan Eastenryk (besteande út Foararlberch, Tiroal en Saltsburch) of de Kaprivy-stripe fan Namybje. As men nei de kaart fan Fryslân sjocht, dan soe bygelyks it âlde Skoatterlânske diel fan 'e gemeente It Hearrenfean (mei plakken as Nijhoarne en Jobbegea) foar in *panhandle* oanmurken wurde kinne. In skiereilân, dat op deselde manear útstykje kin, wurdt lykwols nea as *panhandle* oantsjutten; it gebrûk fan 'e term is beheind ta gebieten dy't (fierhinne) omjûn wurde troch lân.

## ''Bootheels''
In útstykjend diel fan in Amerikaanske steat dat minder breder is as dat it lang is, wurdt yn 'e regel net in *panhandle*, mar in *bootheel* ("learshakke") neamd. Foarbylden fan sokke kriten binne de Hakke fan Missoery, yn súdeastlik Missoery; de Hakke fan Alabama, yn súdwestlik Alabama; de Hakke fan Mississippy, yn súdeastlik Mississippy; en de Hakke fan Nij-Meksiko, yn súdwestlik Nij-Meksiko.
Tsjûkotka-skiereilân

It **Tsjûkotka-skiereilân** of **Tsjûksjenskiereilân** (Russysk: Чукотский Полуостров, *Čukotskij Poluostrov*) is in Russysk skiereilân, dat yn it uterste easten fan Sibearje nei it easten ta útstiket. Mei it Seward-skiereilân, oan 'e westkust fan Alaska, foarmet it de skieding tusken de Beringsee yn it suden en de Tsjûktsjensee yn it noarden (dy't diel útmakket fan 'e Noardlike Iissee). De see-ingte tusken de beide skiereilannen yn is de Beringstrjitte.

Bestjoerlik heart it Tsjûkotka-skiereilân ta it autonome gebiet Tsjûkotka. Hoewol't Russyske kolonisten der no yn 'e mearderheid binne, wurdt it gebiet fan âlds bewenne troch ferskate lânseigen folken, wêrûnder de Tsjûktsjen (dêr't it nei ferneamd is), de Sibearyske Inûyt en Tsjûvanen. Dy libben dêr tradisjoneel fan 'e fiskerij en de rindierhâlderij.

It Tsjûkotka-skiereilân leit oan 'e Noardeastlike Passaazje, de seerûte troch de Noardlike Iissee fan Jeropa nei it Fiere Easten. Under de Sovjet-Uny wie dit ôfhandige diel fan it lân de lokaasje fan ferskate ynternearringskampen foar dissidinten. De pleatslike ekonomy stipet tsjintwurdich op 'e mynbou (tin, lead, sink, goud en stienkoal), de jacht, de rindierfokkerij en de fiskerij.
Tsjûkotka

"**Tsjûkotka**" of "**Tsjoekotka**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* it Tsjûkotka-skiereilân, in skiereilân yn it uterste easten fan Sibearje
* Tsjûkotka (autonoom gebiet), in autonoom gebiet binnen de Russyske Federaasje
Kiuw

In **kiuw**, foarhinne stavere as **kieu**, is ien fan in pear gelikense organen om mei te sykheljen, dy't foarkomme by in protte bisten dy't yn it wetter libje. De funksje fan dizze organen, dy't ornaris fuort efter de kop oan wjerskanten fan it lichem sitte, is om oploste soerstof oan wetter te ûntlûken en der koalstofdiokside oan ôf te jaan. Dêrmei binne se it ekwifalint by wetterdieren foar longen by lândieren. Kiuwen binne it bekendst fan fisken, mar ek oare wetterdieren hawwe se, lykas beskate ynsekten, guon lidpoatigen (krabben, kreeften, garnalen) en de larvale stadia fan amfibyen. De kiuwen fan guon fan sokke bisten, lykas de hearemytkreeft (*Pagurus bernhardus*), hawwe har sa ûntjûn dat der ek op it drûge mei azeme wurde kin, op betingst dat se fochtich holden wurde.

Kiuwen lizze efter de saneamde kiuwspjalten en wurde min ofte mear droegen troch de kiuwbôgen. Dat binne heakfoarmige struktueren fan bonke (by bienfiskeftigen en amfibyen) of fan kreakbien (by kreakbienfisken) dy't yn 'e wand tusken de kiuwspjalten lizze. Histoarysk hawwe har út sokke kiuwbôgen de earste kaken fan libbene organismen ûntwikkele. Eltse kiuwbôge draacht in stikmannich (soms wol in pear hûndert) opinoar steapele kiuwplaatsjes, en elts kiuwplaatsje draacht wer in grut tal sekundêre kiuwplaatsjes. Wetter dat út 'e kiuwholte wei troch de kiuwspjalten parse wurdt, streamt sadwaande troch de tusken de sekundêre kiuwplaatsjes leine kanaaltsjes. De mikroskopyske struktuer fan 'e kiuwen hat op dy manear in tige grut oerflakgebiet dêr't it soerstofrike wetter yn nau kontakt komt mei it soerstofearme bloed.

Oan 'e binnenkant fan 'e kiuwen sitte de kiuwseven, dy't der by de measte fisken en oare bisten mei kiuwen foar soargje dat de kiuw net skansearre rekket troch smoargens en oar yn it wetter omdriuwkeljend materiaal. Sokke kiuwseven wurkje dus likernôch itselde as de noashierkes by bisten mei longen. By planktonitende fisken is de kiuwseef tige fyn. Sokke fisken nimme allegeduerigen fia de bek wetter yn, dat se troch de kiuwen wer nei bûten ta pompe, folle mear as dat se behoefte oan soerstof hawwe. Dêrby giet it har der om dat it plankton, dêr't se fan libje, efter de kiuwseven hingjen bliuwt. U.m. de grutste libbene fisk, de walfiskhaai (*Rhincodon typus*), is sa'n planktonfretter.
Pinsielsturtsliepmûs

De **pinsielsturtsliepmûs** (Latynske namme: *Graphiurus murinus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e Afrikaanske sliepmûzen (*Graphiurus*), dat lânseigen is yn Súd-Afrika. It is ien fan fjouwer sliepmûzesoarten dy't inkeld en allinnich yn dat lân foarkomme. Dizze soarte waard foar it earst yn 1822 wittenskiplik beskreaun troch de Frânske biolooch Anselme Gaëtan Desmarest.

## Biotoop
De pinsielsturtsliepmûs stiet ek wol bekend as de **Afrikaanske dwerchsliepmûs**, en wurdt yn syn ferspriedingsgebiet wol de *micro squirrel* (it "mikro-iikhoarntsje") neamd. It natuerlike biotoop fan dit bist wurdt foarme troch tropyske en subtropyske reinwâlden yn berchgebieten, dêr't er dan syn habitat hat deunby rivieren of oar streamend wetter.

## Status
De pinsielsturtsliepmûs hat de IUCN-status fan "net bedrige", mei't er yn syn ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen. Pinsielsturtsliepmûzen wurde inkeld wol as húsdier holden, mar binne der net sa gaadlik foar, om't se yn ferhâlding ta oare domestisearre kjifdieren in tige yngewikkelde fersoarging brek binne.
Aden (betsjuttingsside)

"**Aden**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Aden (stêd)
* Aden (gûvernemint)
* Koloanje Aden (1937-1963), Britske koloanje om de stêd Aden hinne yn 't suden fan it Arabysk skiereilân
* Steat Aden (1963-1967), in dielsteat fan de Súd-Arabyske Federaasje
Kreakbien

**Kreakbien** as **krasbien** (Latyn: *cartilago*) is in spesjale foarm fan bynweefsel mei in elastysk karakter as gefolch fan beskate eigenskippen fan 'e ekstrasellulêre matriks. Kreakbien kin dêrtroch grutte druk wjerstean (it hat in stjitkessenfunksje, soe men sizze kinne), mar it hat net folle lûkfêstens. Dêrmei is it op frijwol alle punten tsjinsteld oan bonke (of bien), dat krekt net elastysk mar wol folle steviger is.

Kreakbien is te finen op in grut tal plakken yn it minsklik (en dierlik) lichem, wêrûnder it artikulêre oerflak fan 'e bonken, op 'e ferbiningspunten yn 'e ribbekast en yn 'e luchtpiip en de brongiën. Oare lichemsdielen dy't besteane út kreakbien binne de earskelp, de noasbonke en de tuskenwringeskiven fan 'e rêchbonke. By guon bisten, lykas de kreakbienfisken (haaien en roggen) bestiet it hiele skelet út kreakbien.
RITA Award

De ***RITA Awards*** binne in groep Amerikaanske literatuerprizen dy't sûnt 1982 elts jier útrikt wurde oan 'e skriuwer fan 'e bêste Ingelsktalige wurken op it mêd fan 'e romantyk. De tawizing en útrikking fan 'e prizen wurdt organisearre en ferrjochte troch de *[[Romance Writers of America]]* (RWA), in feriening fan Amerikaanske romantykskriuwers. De *RITA Award* is de wichtichtste priis fan 'e wrâld yn syn sjenre. De priis is ferneamd nei Rita Clay Estrada, de earste foarsitter fan 'e RWA.

## Proseduere
Yn prinsipe kin in eltsenien in boek nominearje foar de *RITA Awards*, mar yn 'e regel wurdt soks dien troch de oangeande útjouwer. De beoardieling wurdt dien troch in fiifkoppige faksjuery, en de winners wurde elk jiers mids maart bekendmakke. De eigentlike útrikking fan 'e prizen fynt plak by in galaseremoanje op 'e lêste dei fan 'e jierliks Nasjonale Konferinsje fan 'e RWA, dy't ornaris yn july holden wurdt.

## Kategoryen
De *RITA Awards* wurde sûnt 2014 útrikt yn 9 kategoryen:
* bêste earste boek
* bêste komtemporêne romantyk
* bêste eroatyske romantyk
* bêste histoaryske romantyk
* bêste ynspirasjonele romantyk
* bêste paranormale romantyk
* bêste romantyske novelle
* bêste spannende romantyk
* bêste koarte kontemporêne romantyk
* bêste romantyk foar jongfolwoeksenen

## Ofskafte kategoryen
Eardere kategoryen wiene:
* bêste histoaryske romantykrige (1990-1994)
* bêste op himsels steande histoaryske romantyk (1990-1994)
* bêste romantyk (1990-1996)
* bêste op himsels steande komtemporêne romantyk (1990 & 1992-2008)
* bêste *[[Regency]]*-romantyk (1990-2006 & 2008-2012)
* bêste lange histoaryske romantyk (1995-2007)
* bêste koarte histoaryske romantyk (1996-2007)
* favorite boek fan 'e RWA (1998)
* bêste roman mei sterke romantyske eleminten (2004-2008)
* bêste komtemporêne romantykrige (2008-2012)
* bêste komtemporêne romantykrige: spanning/aventoer (2008-2012)
* bêste lange kontemporêne romantykrige (2013)

## Winners
Foar in folsleine list mei winners, sjoch op dizze side, op 'e Ingelske Wikipedy.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan 'e ''Romance Writers of America''
Edgar Award

De ***Edgar Awards*** of de ***Edgars***, eins folút de ***Edgar Allan Poe Awards***, binne in groep Amerikaanske prizen dy't sûnt 1946 elts jier útrikt wurde foar de bêste wurken fan it misdiesjenre út it foargeande jier, op it mêd fan literatuer, non-fiksje, toaniel, tillefyzje en film. De tawizing fan 'e prizen wurdt ferrjochte troch de *[[Mystery Writers of America]]* (MWA), in feriening fan Amerikaanske misdieskriuwers, en de útrikking fynt plak by in galaseremoanje dy't holden wurdt yn New York. De *Edgar Award* is de wichtichtste priis fan 'e wrâld yn syn sjenre. De priis is ferneamd nei de romrofte njoggentjinde-iuwske skriuwer en dichter Edgar Allan Poe.

## Kategoryen
De *Edgar Awards* wurde útrikt yn 'e folgjende kategoryen:
;reguliere kategoryen
* bêste roman
* bêste earste roman fan in Amerikaansk auteur
* bêste oarspronklike *[[paperback]]*
* bêste koarte ferhaal
* bêste misdie-non-fiksje
* bêste skiedkundige wurk/biografy
* bêste misdieferhaal foar jongfolwoeksenen
* bêste misdieferhaal foar bern
* bêste ôflevering út in tillefyzjesearje
* bêste tillefyzjeprogramma of minysearje
* bêste senario foar in spylfilm
* bêste toanielstik
;spesjale kategoryen
* bysûndere *Edgar* (út en troch útrikt)
* *Robert L. Fish Memorial Award for First Mystery Short Story*
* *Raven Award*
* *Grand Master Award*
* *Ellery Queen Award*
* *Mary Higgins Clark Award*

## Ofskafte kategoryen
Eardere kategoryen wiene:
* bêste harkspul (1946-1960)
* bêste skiedkundige wurk oangeande misdie (1946-1967)
* bêste bûtenlânske film (1949-1966)
* bêste omslach fan in boek (1955-1975)

## Winners
Foar in list mei winners, sjoch op dizze side, op 'e Ingelske Wikipedy.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan 'e ''Mystery Writers of America''
Majorkareuzesliepmûs

De **Majorkareuzesliepmûs** (wittenskiplike namme: *Hypnomys morpheus*) is in útstoarn sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it skaai fan 'e Baleaarske sliepmûzen (*Hypnomys*). Dizze soarte bestie fan it Midden-Pleistoseen oant resint (d.w.s. inkele tûzenen jierren lyn), en wie yn syn fersprieding beheind ta it eilân Majorka, ien fan 'e Spaanske Baleären, yn it Westlik Bekken fan 'e Middellânske See.

## Taksonomy
De Majorkareuzesliepmûs wie folle grutter as syn neiste sibben op it fêstelân fan Jeropa, en wurdt dêrom beskôge as in foarbyld fan eilângigantisme, it ferskynsel dat guon bistesoarten dy't isolearre op eilannen libje har ta folle gruttere foarmen ûntjouwe as dat op it fêstelân oerlibje kinne soene. Dizze soarte waard foar it earst yn 1919 wittenskiplik beskreaun troch de paleontologe Dorothea Bate. De Majorkareuzesliepmûs wie it naust besibbe oan 'e (krektlyk útstoarne) Minorkareuzesliepmûs (*Hypnomys mahonensis*) fan it buoreilân Minorka, en dêrnei oan 'e skaai fan 'e ikelmûzen (*Eliomys*).

## Beskriuwing
Neffens in ûndersyk út 2011 hie de Majorkareuzesliepmûs in kop-romplingte fan 17,9&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 11,6&nbsp;sm en in gewicht fan 173-284&nbsp;g. Saakkundigen binne fan tinken dat it in omnivoar wie, dy't mooglik op 'e grûn libbe ynstee fan yn 'e beammen, lykas de measte sliepmûzen. De oankomst fan 'e minske op Majorka wurdt as ien fan 'e haadoarsaken fan it útstjerren fan dit bist beskôge.
Hardcover

In ***hardcover*** ("hurdkaft", fan it Ingelske *hard*, "hurd", en *cover*, "kaft") is in boek dat ynbûn is tusken twa hurde, beskermjende kaften. Sokke kaften binne ornaris fan karton makke en bedutsen mei stevich papier (dat gauris plestifisearre is), mei in weve stof, of inkeld ek wol mei lear. De rêch fan in *hardcover* kin bûchsum wêze, sadat it boek yn iepene tastân plat op in oerflak lizze kin, mar it kin ek fêstlime wêze. 

Yn 'e regel is de kaft fan in *hardcover* noch fierder beskerme troch de tafoeging fan in papierrene omslach. Oarspronklik wie dy bedoeld om 'e mei weve stof oerdutsen kaften stoffrij te hâlden (dêrfandinne de Ingelske term *dust jacket*, "stofjaske"), mar tsjintwurdich tsjinje omslaggen fral as ûndergrûn foar artistike ôfbylden op 'e foarkant, dy't it boek oantrekliker meitsje moatte foar de keaper. De efterkant fan 'e omslach wie foarhinne it plak dêr't men de *[[blurb]]* ôfdrukte, in koarte gearfetting fan 'e ynhâld fan it boek, mar tsjintwurdich wurdt dy, fral by fiksje en faak mei in koarte libbensbeskriuwing fan 'e auteur derby, op 'e beide nei binnen ta (om it kaft hinne) tearde dielen fan 'e omslach ôfprinte. De efterkant fan 'e omslach is dan reservearre foar sitaten út loovjende resinsjes. It komt lykwols ek wol foar, benammen by berneboeken, dat sokke ôfbylden streekrjocht op 'e kaft printe wurde en dat de omslach ûntbrekt.

*Hardcovers* binne faak printe op soerfrij papier, en binne folle duorsumer as *[[paperback]]s*, dy't bûgbere papierrene kaften hawwe dy't maklike skansearre reitsje. Hoewol't *hardcovers* marginaal djoerder binne om te produsearjen, binne se yn 'e boekhannel oer it algemien wol twa oant twa en in heal kear sa djoer as *paperback*-edysjes fan deselde titels. Der falt foar útjouwers dus folle mear te fertsjinjen oan in *hardcover* as oan in *paperback*.

Wêr't in útjouwer foar kiest, hinget yn 'e regel ôf fan 'e ferwachte ferkeapsifers. As ferwachte wurdt dat in boek in bestseller wurde sil, of alteast bêst ferkeapje sil, dan wurdt it ornaris útbrocht as in *hardcover*. In healjier oant in jier letter folget dan in twadde edysje yn 'e foarm in *[[trade paperback]]*, dy't itselde formaat as de hardcover hat, en noch in healjier letter in trêde edysje yn 'e foarm fan in *[[mass market paperback]]*, dy't folle lytser fan formaat is, mei tinner papier en in lytser lettertype. Ferwachtet men lykwols net dat in boek it bysûnder goed dwaan sil, dan wurdt it ornaris daliks al as in *paperback* útbrocht.
Paperback

In ***paperback*** ("papierrêch", fan it Ingelske *paper*, "papier", en *back*, "rêch") is in boek dat ynbûn is mei lym (ynstee fan naaiwurk of nytsjes) en dat in papierrene kaft hat dy't maklik skansearre reitsje kin. De earste *paperbacks* ûntstiene likernôch healwei de njoggentjinde iuw, as goedkeape boekjes foar yn 'e bûse (dêrfandinne de Ingelsk oantsjutting *pocket*, dat "bûse" betsjut). It wiene oer it algemien pulpromantsjes dy't bedoeld wiene om 'e tiid te deadzjen as men mei it spoar ûnderweis wie. Pas yn 1935 begûn men alderhanne literatuer yn it *paperback*-format út te bringen. Dêrby naam de ferneamde Britske útjouwerij *[[Penguin]]* it foartou, al hie dy it idee oernommen fan it Dútske *[[Albatross Bücher]]*.

Hoewol't *paperbacks* folle minder duorsum binne as *[[hardcover]]s*, dy't in hurde kaft hawwe, binne se mar marginaal goedkeaper om te produsearjen. Yn 'e boekhannel kostet in *hardcover* lykwols as gau twa oant twa en in heal kear safolle as in *paperback* fan deselde titel. Der falt foar útjouwers dus folle mear te fertsjinjen oan in *hardcover* as oan in *paperback*.

Wêr't in útjouwer foar kiest, hinget yn 'e regel ôf fan 'e ferwachte ferkeapsifers. As ferwachte wurdt dat in boek in bestseller wurde sil, of alteast bêst ferkeapje sil, dan wurdt it ornaris útbrocht as in *hardcover*. In healjier oant in jier letter folget dan in twadde edysje yn 'e foarm in *[[trade paperback]]*, dy't itselde formaat as de hardcover hat, en noch in healjier letter in trêde edysje yn 'e foarm fan in *[[mass market paperback]]*, dy't folle lytser fan formaat is, mei tinner papier en in lytser lettertype. Ferwachtet men lykwols net dat in boek it bysûnder goed dwaan sil, dan wurdt it ornaris daliks al as in *paperback* útbrocht.
Termdieren

De **termdieren** (wittenskiplike namme: *Nephrozoa*) foarmje in rangleaze taksonomyske kloft organismen dy't diel útmakket fan it ryk fan 'e dieren (*Animalia*), it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*) en it tuskenryk fan 'e twasidigen (*Bilateria*). De termdieren omfiemje fierwei de grutste groep fan 'e twasidigen, en ûnderskiede har fan 'e oare groep, de termleazen (*Acoelomorpha*) troch it hawwen fan terms.

De termdieren falle útinoar yn twa grutte subgroepen, te witten: de nijmûnigen (*Deuterostomata*), dêr't û.m. de rêchstringdieren ta hearre (mei dêrûnder ek de minske); en de oermûnigen (*Protostomata*), mei û.m. de lidpoatigen, de weakdieren en ferskate groepen wjirms.

## Klassifikaasje
Orgaandieren

De **orgaandieren** of **weefseldieren** (wittenskiplike namme: *Eumetazoa*) foarmje in rangleaze taksonomyske groep fan it ryk fan 'e dieren (*Animalia*) en it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*). Ta dizze groep hearren hast alle bisten, útsein de sturtselligen (*Choanozoa*) en de spûnsdieren (*Parazoa*). De sturtselligen wurde soms net iens ta de bisten rekkene, en nij ûndersyk liket út te wizen dat de orgaandieren en de spûnsdieren har los faninoar ûntwikkele hawwe út in mienskiplike foarâlderlike bistekloft. De orgaandieren kinne sadwaande definiëarre wurde as bisten mei folslein differinsjearre weefsels. Se wurde ek wolris lykslein mei de echte dieren (*Metazoa*), om't de taksonomyske yndieling op dit nivo noch net alhiel útkristallisearre is. De orgaandieren falle útinoar yn 'e radiaaldieren (*Radiata*), oftewol de kwabben en besibbe libbensfoarmen, en de twasidigen (*Bilateria*), dêr't alle oare bisten ta hearre.

## Klassifikaasje
Twasidigen

De **twasidigen** (wittenskiplike namme: *Bilateria*) foarmje in tuskenryk fan it ryk fan 'e dieren (*Animalia*) en it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*). Ta dizze groep hearre bisten mei in twasidige symmetry; d.w.s. alle bisten dy't behalven in ûnder- en in boppekant ek in foar- en in efterein hawwe, yn tsjinstelling ta bygelyks kwabben, dy't wol in ûnder- en in boppekant hawwe, mar gjin foar- of efterein. Sadwaande wurde ûnder de twasidigen alle libbene bisten beflapt, útsein de radiaaldieren (*Radiata*), dy't de netteldieren en ribkwabben omfiemje, en fierders de spûnsdieren (*Parazoa*) en de sturtselligen (*Choanoflagellata*).

Op 'e platwjirms (*Platyhelminthes*) en de toskmûlwjirms (*Gnathostomulida*) nei hawwe alle twasidigen in folslein spiisfertarringsstelsel, mei aparte mûl- en anusiepenings. Guon groepen twasidigen, op 'e nij de platwjirms en toskmûlwjirms en ek de bûkhierrigen (*Gastrotricha*), hawwe gjin lichemsholten, wylst har by alle oare groepen yn gruttere of mindere mjitte lichemsholten ûntjûn hawwe. It ierst bekende fossyl fan in twasidige is de *[[Kimberella]]* dy't datearret fan 555 miljoen jier lyn. Men giet derfan út dat de twasidigen har as groep ûntwikkele hawwe yn it Protearosoïkum, sa'n 850 miljoen jier lyn.

## Klassifikaasje
Nijmûnigen

De **nijmûnigen** (wittenskiplike namme: *Deuterostomata* of *Deuterostomia*) foarmje in boppestamme fan it ryk fan 'e dieren (*Animalia*), it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), it tuskenryk fan 'e twasidigen (*Bilateria*) en de rangleaze groep fan 'e termdieren (*Nephrozoa*). Nijmûnigen ûnderskiede har fan har sustergroep, de oermûnigen (*Protostomata*), trochdat by de embryonale ûntwikkeling de earste lichemsiepening de anus wurdt, wylst dat by de oermûnigen de mûle wurdt. De lichemsiepening dy't him as twadde ûntwikkelet, ûntjout him by nijmûnigen ta de mûle; dêrfandinne de wittenskiplike namme fan dizze groep, *Deuterostomata* of *Deuterostomia*, wat yn it Gryksk "twadde mûle" bestjut.

De nijmûnigen falle as taksonomyske groep útinoar yn fiif stammen. Yn it foarste plak binne der de rêchstringdieren (*Chordata*) mei as subgroepen de manteldieren (*Tunicata*), de plasseleazen (*Cephalochordata*) en de wringedieren (*Vertebrata*), dêr't ek de minske ta heart. Oan 'e oare kant binne der twa stammen, de ikelwjirms (*Hemichordata*) en de stikelhûdigen (*Echinodermata*), dy't ornaris beflapt wurde ûnder de namme krûpwjirms (*Ambulacraria*). Ta de stikelhûdigen hearre û.m. de seestjerren, see-ychels en seekomkommers. Op grûn fan DNA-ûndersyk út 2003 wurde by de krûpwjirms ek de twa soarten tellende stamme fan 'e riedselwjirms (*Xenoturbellida*) yndield, dêr't net folle oer bekend is. In protte biologen fine it bewiis foar dizze klassifikaasje lykwols swak, en fermoedzje in nauwere relaasje mei de echte termleazen (*Acoela*). Ta einbeslút binne der noch de útstoarne *[[Vetulicolia]]*, in lytse groep nijmûnigen út it Kambrium.

## Klassifikaasje
Oermûnigen

De **oermûnigen** (wittenskiplike namme: *Protostomata* of *Protostomia*) foarmje in boppestamme fan it ryk fan 'e dieren (*Animalia*), it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), it tuskenryk fan 'e twasidigen (*Bilateria*) en de rangleaze groep fan 'e termdieren (*Nephrozoa*). Ta de oermûnigen hearre û.m. de lidpoatigen (*Arthropoda*), de weakdieren (*Mollusca*), de rûnwjirms (*Nematoda*) en de platwjirmeftigen (*Platyzoa*). Fierwei de grutste groep binne de lidpoatigen, dêr't û.m. de ynsekten (*Insecta*), de spineftigen (*Arachnida*), de kreefteftigen (*Crustacea*), en de tûzenpoatigen (*Myriapoda*) ûnder falle. Oermûnigen rinne dêrmei útinoar fan 'e neakenslak oant de skorpioen en fan 'e dauwjirm oant de oktopus.

## Skaaimerken
Oermûnigen binne de sustergroep fan 'e nijmûnigen (*Deuterostomata*). Se ûnderskiede har dêrfan trochdat by de embryonale ûntwikkeling de earste lichemsiepening de mûle wurdt, wylst dat by de nijmûnigen de anus wurdt (de lichemsiepening dy't him as twadde ûntwikkelet, ûntjout him by nijmûnigen ta de mûle). Dêrfandinne de wittenskiplike namme *Protostomata* of *Protostomia*, wat yn it Gryksk "earst mûle" bestjut.

## Klassifikaasje
Sineeske sliepmûs

De **Sineeske sliepmûs** of **Sichuansliepmûs** (Latynske namme: *Chaetocauda sichuanensis*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e sliepmûzen (*Gliridae*) en it monotypyske (út ien soarte besteande) skaai fan 'e Sineeske sliepmûzen (*Chaetocauda*). Dizze soarte komt foar yn 'e subalpine mingde wâlden fan it noardlik diel fan 'e Sineeske provinsje Sichuan.

## Taksonomy
De Sineeske sliepmûs is in heimsinnich bistke, dat inkeld bekend is fan twa fongen froulike eksimplaren dy't ôfkomstich wiene út it Natoerreservaat Wanglang. De wittenskiplike beskriuwing fan 'e soarte, troch Wang Youzhi, út 1985, berêst folslein op 'e karakteristiken fan dy beide wyfkes. Yn 1991-1992 waard foar de Sineeske sliepmûs in nij taksonomysk skaai stifte, dat fan 'e Sineeske sliepmûzen (*Chaetocauda*), dat oant no ta monotypysk bleaun is.

## Uterlike skaaimerken
De beide bekende eksimplaren fan 'e Sineeske sliepmûs hiene in kop-romplingte fan 9, resp. 9,1&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 9,2, resp. 10,2&nbsp;sm en in gewicht fan 24½, resp. 36&nbsp;g. Sineeske sliepmûzen binne nachtdieren en beambewenners, dy't har nêsten sa'n 3&nbsp;m boppe de grûn meitsje. De beide bekende eksimplaren waarden oantroffen op in hichte fan 2.500&nbsp;m boppe seenivo.

## Status
Yn 2004 krige de Sineeske sliepmûs de IUCN-status fan "bedrige", fanwegen syn (nei alle gedachten) beheinde en isolearre ferspriedingsgebiet, mar yn 2006 waard er reklassifisearre as *data deficient*, wat sizze wol dat der te min gegevens beskikber binne om in jildige ynskatting oer de status fan dit bist te meitsjen.
Pieter Coopmans (1719-1797)

**Pytter Alberts Coopmans** (Boalsert, 22 maart 1719 - dêre, 23 augustus 1797) wie in keapman en boargemaster fan Boalsert (1778 en 1784). Ut namme fan de froedskip wie er kommitearre nei de lândei fan 1795

## Houlikken
Hy boaske yn Boalsert 1746 oan Anke fan Elselo (Boalsert, 1723 - dêre, 1767) en twads yn 1775 mei  Charlotte Willems Smidt (Gelderlân om 1756/1757 - Makkum, 1824).
Provisional Irish Republican Army

De **Provisional Irish Republican Army** (**IRA** of **PIRA**)  wie in Iersk republikeinske paramilitêre organisaasje dy't as doel it ôfskieden fan Noard-Ierlân fan Grut-Brittanje en it stichtsjen fan in feriene Ierlân hie. It wie de grutste republikeinske organisaasje dy't aktyf wie ûnder de *Troubles*, de perioade fan ekstreem geweld yn Noard-Ierlân. De PIRA seach him as de opfolger fan de orizjinele IRA, dy't aktyf wie yn de Ierske ûnôfhinklikheidskriich fan 1921-22; dêrom brûkte de organisaasje faak de ienfâldige namme **Irish Republican Army**, of yn it Iersk *Óglaigh na hÉireann*. De organisaasje wurdt sawol yn Grut-Brittanje as Ierlân as in terroristyske organisaasje sjoen. 

De PIRA ûntstie yn desimber 1969, nei in brek mei de orizjinele IRA. Yn 't jier derfoar begoannen de Troubles nei't boargerrjochtedemonstraasjes fan katolike nasjonalisten oanfallen waarden troch protestantske loyalisten. Yn it begjin rjochte de organisaasje him op it ferdedigjen fan de nasjonalistyske gebieten yn Noard-Ierlân tsjin oanfallen fan de loyalisten; fanôf 1971 soe de militêre kampanje fan de PIRA in offensiver karakter krije. Troch geweld tsjin Britske militêre en ekonomyske doelen yn de provinsje woe de PIRA it Britsk regear twinge har wêrom te lûken út Ierlân. De organisaasje brûkte yn it gueriljataktiken tsjin it Britske leger en de *[[Royal Ulster Constabulary]]* (RUC, de Noard-Ierske plysje), yn sawol de stêden as lanlike gebieten. 

De soms spektakulêre bomoanslaggen fan de organisaasje binne fral bekend wurden: sa hat de organisaasje yn 1991 in oanfal útfierd op it hûs fan de Britske premier (Downingstreet 10) en soargen oanslaggen yn 1996 yn Londen en Manchester foar £500 miljoen skea. Sokke oanfallen waarden meastal oankundige troch in telefoanyske warskôging.

Sûnt 1997, doe't de politike takke fan de organisaasje, Sinn Féin, talitten waard ta de fredesûnderhannelings, stoppe hja mei geweld. Yn 2005 lei de organisaasje definityf de wapens del, al binne in tal splinterorganisaasjes fan de PIRA noch hieltiten aktyf om't hja it net iens binne mei it akkoard.
Lisa Fischer

**Lisa Fischer** (Brooklyn, 7 desimber 1958) is in Amerikaanske R&B-sjongster en songwriter, ferneamd fan har hege stim en de hitsngle út 1991, *"How Can I Ease the Pain".*

## Libben
Fischer waard berne yn de wenwyk Fort Greene fan Brooklyn, New York City. Oan it begjin fan har wurkpaad begeliede hja Luther Vandross by ferskate toernees en wie hja ek eftergrûnsjongster by Billy Greene en Melba Moore.

Fischer krige in Grammy Award foar de *Best Female R&B Vocal Performance* yn 1992. Fan mids 90-er jierren ôf oan waard net folle mear fan har fernaam.

Letter gie se geregeldwei mei de Rolling Stones op toernee en trede se ek op mei Tina Turner.

## Diskografy
### Solo albums
*1991 - *So Intense*
*1992 - *O Come All Ye Faithful-Home Alone 2 Lost In New York*

### Mei de [[Rolling Stones]]
* 1989 - *[[Steel Wheels]]*
* 1991 - *Flashpoint* (Live Album)
* 1994 - *[[Voodoo Lounge]]*
* 1995 - *Stripped* (Live Album)
* 1997 - *[[Bridges to Babylon]]*
* 1998 - *No Security*(Live Album)
* 2002 - *Forty Licks*
* 2003 - *Four Flicks* (4-DVDset)
* 2004 - *Live Licks* (Live Album)
* 2007 - *The Biggest Bang* (4-DVDset)
* 2008 - *[[Shine a Light]]* (bioskoopfilm Martin Scorsese, ek op DVD)
* 2013 - *Hyde Park Live* (Live Album) – ek as DVD: *[[Sweet Summer Sun: Live in Hyde Park]]*

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Lisa Fischer
*Lisa Fischer by IMDb
Oarder fan Oranje-Nassau

De **Oarder fan Oranje-Nassau** is in Nederlânske ridderoarder dy't seis ridderlike graden hat. Minsken mei bysûndere fertsjinsten foar de mienskip kinne yn de oarder beneamd wurde.

De Oarder fan Oranje-Nassau waard op 4 april 1892 ynsteld ûnder regintesse Emma.

## Underskiedingen
De ûnderskiedingen binne fan heech nei leech:
# Ridder Grutkrús: It oarderteken oan in grutlint oer it rjochterskouder en ek in achtpuntige sulveren stjer.
# Grut offisier: It oarderteken oan in halslint (by manlju) of strik (by froulju), en ek in fjouwerpuntige sulveren stjer yn de foarm fan in rútfoarmige plak.
# Kommandeur: It oarderteken oan in halslint (by manlju) of strik (by froulju).
# Offisier: It oarderteken oan in lint of strik dêr't in rozet op sit.
# Ridder: It oarderteken oan in lint of strik.
# Lid: In justjes lytser oarderteken oan in lint of strik.

It oarderteken fan de fjouwer heechste graden is útfierd yn fergulde sulver, dat fan de fiifde en sechsde útfierd is yn sulver. It lint is oranje tusken twa streken fan Nassaus blau, de kleuren skieden troch in smelle wite streek.

## Literatuer
* P.J. d'Artillac Brill Sr., "Beknopte geschiedenis der Nederlandse ridderorden", De Haach 1951
* J.A. van Zelm van Eldik, "Ons grondwetsartikel regelende de instelling van Ridderorden en de ontwikkelingsgang van de Nederlandse Orden in de 19e en 20e eeuw", De Haach, 1985
* Nick Steenkamp, "Doe wel en zie niet om", De Haach 2000
* J.A. van Zelm van Eldik, "Moed en Deugd", Sutfen 2003
* Nar van Otterdam * Held van het veld*, Helmond 2008

## Keppelings om utens
* Oarder fan Oranje-Nassau op de webside fan de kanselarij
* Wet op de ynstelling fan de oarder op http://www.st-ab.nl/wetten/1049_Wet_instelling_van_de_Orde_van_Oranje-Nassau.htm
* Reglement op de Orde van de Nederlandse Leeuw en de Orde van Oranje-Nassau op http://www.st-ab.nl/wettennr05/0568-001_Reglemint_op_de_Oarder_fan_de_Nederlânske_Liuw_en_de_Oarder_fan_Oranje-Nassau.htm
Nije Dokkumer Krante

De ***Nije Dokkumer Krante*** (Nederlânsk en offisjeel: ***Nieuwe Dockumer Courant***) is in streekkrante (mei pleatslik nijs en advertinsjes) foar it noardeasten fan Fryslân.

## Keppeling om utens
* Webside fan de Dokkumer Krante
* De Dokkumer Krant op Facebook
* ''Nieuwe Dockumer Courant'' yn de Krantekatalogus
Sinn Féin

**Sinn Féin** is in Iersk republikeinske politike partij dy't aktyf is yn de Republyk Ierlân en Noard-Ierlân. De namme is Iersk foar 'ús sels'. De partij waard yn 1905 stichte troch Arthur Griffith en krige de hjoeddeistige foarm nei in brek yn de partij yn 1970 (doe't de *[[Workers' Party of Ireland]]* har ôfskiede). Yn it ferline waard de partij sjoen as de politike takke fan *[[Provisional Irish Republican Army]],* in paramilitêre organisaasje dy't focht foar in feriene Ierlân. Gerry Adams is sûnt 1983 de presidint fan de partij. 

Sinn Féin is tsjintwurdich de twadde partij yn it parlemint fan Noard-Ierlân, de *[[Noard-Iersk parlemint|Northern Ireland Assembly]]*, dêr't it fjouwer ministers leveret foar it regear. Yn de *[[Oireachtas]]*, it parlemint fan de Republyk Ierlân, nimt de partij it fjirde plak yn.
Derry

**Derry**, offisjeel **Londonderry**, is de twadde stêd fan Noard-Ierlân en de fjirde op it eilân Ierlân. De namme Derry komt fan de Ierske namme foar de stêd: *Doire*, wat 'ikebosk' betsjut. Yn 1613 krieg de stêd keninklike privileezjes fan Kening James I en feroare de namme yn *Londonderry*. Tsjintwurdich wurdt de stêd meastentiids Derry neamd, mar ek Londonderry komt noch foar. 

It âlde part fan de stêd mei stedsmuorren leit op de westlike wâlkant fan de rivier Foyle. Tsjinwurdich is de stêd ek útwreide nei de eastlike wâlkant. Yn 2001 hie de stêd 83.652 ynwenners. It distrikt Derry wurdt, ynklusyf de haven en it fleanfjild, bestjoerd troch de Derry City Council.  De *Greater Derry area*, it gebiet mei in straal fan 30 kilometer om de stêd hinne, hat likernôch 237.000 ynwenners. 

Derry leit tichtby de grins mei de Ierske Republyk en troch de iuwen hinne wie der altiten in soad kontakt mei de minsken yn County Donegal.

Op 30 jannewaris 1970 kaam de stêd yn 't nijs troch Bloody Sunday, doe Britske militêren 14 freedsume demonstranten deasketten.

## Ynwenners
### Berne yn Derry

* Alan Davidson (1924-2003), diplomaat en kultuerhistorikus
* John Hume (1937-2020), politikus en Nobelpriiswinner
* Roma Downey (1960), aktrise
* Phil Coulter (1942), muzikant, lietsjeskriuwer en komponist
* Nadine Coyle (1985), sjongster yn de famkesband Girls Aloud
* Dana (1951), sjongster en politika
* Martin McGuinness (1950-2017), politikus
* Damian McGinty (1992), akteur

### Stoarn yn Derry

* John Hume (1937-2020), politikus en Nobelpriiswinner
* Martin McGuinness (1950-2017), politikus
Iersk Republikeinsk Leger

De **Irish Republican Army** (**IRA**) (Iersk: *Óglaigh na hÉireann*), it **Iersk Republikeinsk Leger**, wie in Ierske republikeinske revolúsjonêre organisaasje. It ûntstie út de *Irish Volunteers*, in organisaasje stichte op 25 novimber 1913 en dy't bekend wurden is fan de Peaske-opstân yn april 1916. Yn 1919, doe't de Ierske Republyk formeel ûntstie, waarden de Irish Volunteers sjoen as it legitime leger fan Ierlân. In part fan dy organisaasje wie it der net mei iens dat Noard-Ierlân ûnderdiel bliuwe soe fan Grut-Brittanje en begon in guerriljakriich sjin dat beslút. Oant en mei 1969 sette de IRA doe mei in militêre kampanje yn de Ierske Republyk en Noard-Ierlân útein, mar fral tsjin it Britske leger. Yn 1969 fûn der in splitsing plak yn de organisaasje, wêrtroch de *[[Original IRA]]* en de *[[Provisional Irish Republican Army]]* ûntstiene.