open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poëzypriis fan de gemeente Amsterdam

De **Poëzypriis fan de Gemeente Amsterdam** wie in poëzypriis dy't tusken 1945 en 1971 alle jierren takend waard foar in gedicht of poëzybondel troch de gemeente Amsterdam. Sûnt hat de priis de namme Herman Gorterpriis.

## Winners
(Sjoch Herman Gorterpriis foar ûntfanger nei 1971.)

* 1971 - Ida G.M. Gerhardt foar *De ravenveer*
* 1970 - Gerrit Komrij foar *Alle vlees is als gras, of Het knekelhuis op de dodenakker*
* 1969 - Hans Faverey foar *Gedichten*
* 1968 - J.P. Guépin foar *De mens is een dier maar hij zou het kunnen weten*
* 1967 - Dick Hillenius foar *Uit groeiende onwil om ooit nog ergens in veiligheid aan te komen*
* 1966 - K. Schippers foar *Een klok en profil*
* 1965 - Cees Nooteboom foar *Gesloten gedichten*
* 1964 - A. Roland Holst foar *Onderhuids*
* 1964 - H.C. ten Berge foar *Journaal I, II en XII*
* 1964 - J. Bernlef foar *En dode hagedis*
* 1963 - Gerrit Kouwenaar foar *Zonder namen*
* 1963 - Hans Andreus foar *Aarde*
* 1963 - Hans Verhagen foar *Walcheren*
* 1962 - Ida Gerhardt foar *De hovenier*
* 1962 - J. Bernlef foar *Morene*
* 1962 - Huub Oosterhuis foar *Groningen*
* 1962 - Lucebert foar *Terreur*
* 1961 - A. Roland Holst foar *Omtrent de grens*
* 1961 - Jan Willem Schulte Nordholt foar *Een lichaam van aarde en licht*
* 1961 - Leo Vroman foar *Voor Jan Greshoff en voor een meisje zonder hoofd*
* 1961 - Gerrit Kouwenaar foar *Zou een hand*
* 1960 - Paul Rodenko foar *Stilte, woedende trompet*
* 1960 - Cees Nooteboom foar *Ibicenzer gedicht*
* 1960 - Chr.J. van Geel foar *Een zomerdag*
* 1959 - Jan Hanlo foar *Verzamelde gedichten*
* 1959 - Jan G. Elburg foar *Hebben en zijn*
* 1959 - Mischa de Vreede foar *Een jong meisje droomt*
* 1959 - Sybren Polet foar *Vleselijke stad*
* 1958 - Gabriël Smit foar *De stoel*
* 1958 - Gerrit Kouwenaar foar *De mensen zijn geen goden*
* 1957 - Maurits Mok foar *Stormen en stilten*
* 1957 - Guillaume van der Graft foar *Woorden van brood*
* 1957 - Jan Hanlo foar *Niet ongelijk*
* 1956 - Ida G.M. Gerhardt foar *Het levend monogram*
* 1956 - Bert Schierbeek foar *De blinde zwemmers*
* 1956 - Lucebert foar *De beulen*
* 1956 - Leo Vroman foar *Uit slaapwandelen*
* 1955 - Hans Andreus foar *Schilderkunst*
* 1955 - M. Vasalis foar *Vergezichten en gezichten*
* 1955 - Remco Campert foar *Gedicht met een moraal*
* 1954 - Gerrit Achterberg foar *Ballade van de gasfitter*
* 1954 - Pierre Kemp foar *gedichten*
* 1953 - Lucebert foar *Apocrief*
* 1951 - net takend
* 1949 - Elisabeth Zernike foar *En toen wij afscheid namen ....*
* 1949 - Gerrit Achterberg foar *Afreis*
* 1948 - H.W.J.M. Keuls foar *Rondeelen en kwatrijnen*
* 1947 - Gerard den Brabander foar *De steenen minnaar*
* 1946 - Jan H. de Groot foar *Moederkoren*
* 1945 - Jan Engelman foar *Ballade van de waarheid*
KattenKabinet

It **KattenKabinet** is in museum foar keunst yn Amsterdam dat hielendal oan it ôfbyldzjen fan katten wijd is. It bestiet sûnt 1990.


File:Cat-Cabinet-Amsterdam-Photo by Pejman Akbarzadeh Persian Dutch Network.jpg
File:Amsterdam - KattenKabinet - 0363.jpg|Restaurearre plafondskidering
File:Amsterdam - KattenKabinet - 0340.jpg
File:INTERIEUR, OVERZICHT ACHTERKAMER - Amsterdam - 20289665 - RCE.jpg
File:Amsterdam - KattenKabinet - 0345.jpg


## Keppeling om utens
* Webside fan it KattenKabinet
Grifformearde tsjerke (Wâlterswâld)

De **Grifformearde Tsjerke** oan de Foarwei yn Wâlterswâld is de tsjerke fan de grifformearde gemeente fan Wâlterswâld en Driezum.

## Ofskieding
Under ynfloed fan dûmny Georgius Abbring en syn 19e iuwske opfolgers feroare de herfoarme tsjerke fan Driesum stadichoan fan klassyk-kalvinistysk nei frijsinnich. Dat liede op 14 desimber 1840 ta de ynstitusjonearring fan in ôfskieden gemeente yn Driesum-Wâlterswâld-Dantumawâld. Dêrmei is de grifformearde tsjerke fan Wâlterswâld de âldste grifformearde tsjerke út de omkriten. Guon leden fan de ôfskieden gemeente hiene foar it bywenjen fan de preek der hiele einen reizgjen foar oer en kamen sels út Kollum, De Westereen en Feanwâlden. De earste grifformearde dûmny wie Jan Frederiks Zeebuit (1842-1849).

## Tsjerke

Yn itselde jier begûn de ôfskieden gemeente mei de bou fan in tsjerke, dy't yn 1874 ferfongen waard troch in nije tsjerke mei pastory. Dy tsjerke baarnde op 5 april 1922 folslein ôf. Oarsaak wie in kachelpiip, dy't te hyt waard en it dak fan de tsjerke yn 'e brân sette. Hast alles gyng ferlern, ek it oargel dat doe noch net lang ferlyn restaurearre wie. Al gau waard op 8 augustus fan itselde jier wat westliker fan de ôfbaarnde tsjerke de earste stien lein foar nijbou. Ta oantinken fan de bou waard yn de toer in moarmeren stien ynmitsele mei de tekst *Dezen vermelden van wagens en die van paarden, maar wij zullen vermelden van den Naam des Heeren onzes Gods* (Psalm 20:8).

Yn de jierren 1970 folge in restauraasje fan it ynterieur: de kreake waard ôfbrutsen en it poadium fergrutte. De preekstoel, it doopfont, de jûnsmieltafel en de ferljochting datearje út dizze tiid. Nei de restauraasje fan it oargel yn 1986 kaam de jongerein fan de gemeente mei it plan foar de oanskaf fan klok en in oerwurk yn de toer. In lytse tsien jier letter wie it safier dat de jongerein genôch jild ynsammele hiene foar it plan en der in oerwurk en in klok besteld wurde koe. De klok, dy't de namme "Jongerein" krige, draacht it opskrift: *Ik, Jongerein, bin byinoar skarrele om de minsken de tiid fan de dei te sizzen en te roppen nei Gods hûs*

De kleuren fan it hjoeddeiske ynterieur datearje fan de renovaasje yn 1999. Tagelyk ûndergyngen it muorrewurk en de toer doe in fernijing. It parkearterrein waard op 'e nij asfaltearre en ek it yn 1986 restaurearre oargel ûndergyng in renovaasje.  
  
## Oargel
It oargel waard oarspronklik yn 1898 boud foar de grifformearde tsjerke fan Uithuizermeeden. Yn 1923 waard it troch de grifformearde tsjerke fan Wâlterswâld oernommen.  
## Gemeente
De gemeente rekke mei de frijmakking yn 1944 hast de helte fan it tal leden kwyt. Op slach wie dêrmei ek it tekoart oan sitplakken oplost. Fan 1977 ôf praten de grifformearden wer mei de herfoarmen oer gearwurking. De tsjerke is tsjintwurdich as grifformearde tsjerke oansletten by de PKN.

## Ofbylden

Wâlterswâld, grifformearde tsjerke, gevelstien.jpg|Gevelstien
Wâlterswâld, grifformearde tsjerke, oargel.jpg|Oargel
Wâlterswâld, grifformeardetsjerke, liturgysk sintrum.jpg|Liturgysk sintrum

## Keppeling om utens
* Disposysje fan it oargel
Protestantske tsjerke fan Skarsterbrêge

De **Protestantske tsjerke fan Skarsterbrêge** is in tsjerke fan de protestanske gemeente fan Ousterhaule en Skarsterbrêge yn de gemeente De Fryske Marren.

## Skiednis
It lizzen fan de earste stien foar de herfoarme tsjerke fan it doarp, dat doe offisjeel noch net bestie en by Ouster-Trijegeaën hearde, barde op 30 april 1914 troch dûmny J.E. Bos. Foar dy tiid moasten de bewenners foar it bywenjen fan in tsjinst in hiel stik rinne of ride nei Ousterhaule. It ûntwerp foar de nije tsjerke wie ôfkomstich fan de arsjitekt Geert Stapenséa en op 8 febrewaris 1915 koe de earste tsjinst holden wurde. 

By de befrijing fan Nederlân yn 1945 waard der by de tsjerke fûl fochten tusken Kanadezen en Dútsers. Under de gefjochten rekke ek de tsjerke skeind. De toer moast yn 1998 restaurearre wurde fanwegen lekkaazje yn de muorren, noch in gefolch fan de skea dy't ûntstien wie troch de kûgelgatten út 1945.


Skarsterbrêge, protestanske tsjerke, keramysk tegeltablo earste stienlizzing.jpg|Keramysk tablo
Skarsterbrêge, protestanske tsjerke, toerklok.jpg|Wizerplaat
Skarsterbrêge, protestanske tsjerke, bibeltekst.jpg|Bibeltekst 1 Keningen 8:29a. 


## Keppeling om utens
* Disposysje oargel op de side ''Kerk en Orgel''
Meloidogyne fallax

**Meloidogyne fallax** is in woartelknobbelieltsje dat in soad op *[[Meloidogyne chitwoodi]]* liket, mar dizze soarte fermearderet him net op mais. De skea dy’t feroarsake wurdt is meast kwalitatyf (kosmetysk) fan aard, allinnich by slimme oantaasting wurdt de opbringst minder. De ierdappel is in wichtige gasthear foar *Meloidogyne fallax* (mar ek dahlia’s en gladioalen). Dêrom is dizze rûnwjirm troch de Jeropeeske Uny op de karantênelist set.

De knobbefoarm is hiel oars as dy fan de *[[Meloidogyne hapla]]*. Hy is net opfallend, lang útrutsen en sûnder sydwoartels. Oan de knobbel is *Meloidogyne fallax* net te ûnderskieden fan *M. chitwoodi*.

Swarte braak jout goede mooglikheden de besmetting op te kearen mar dat is lang net rûnom mooglik. As griendong is blêdrammenas geskikt. Troch letter plantsjen en setten kin begjinbesmetting troch hegere de dan temperatueren goed opkeard wurde.

## Eksterne link
http://www.aaltjesschema.nl/Basiskennis/Soortenaaltjes/Meloidogynespp(wortelknobbelaaltjes)/Meloidogynefallax.aspx
Herfoarme tsjerke (Wâlterswâld)

De **Herfoarme tsjerke** oan de Tsjerkeloane is de tsjerke fan de herfoarme gemeente yn Wâlterswâld.  

## Gebou

It âldste diel oan it gebou is de toer, dy't nei alle gedachten yn de 17e iuw fan brûkt boumaterjaal boud waard oan in tsjerke fan bakstsien mei in fûnemint fan fjildstiennen. Eastlik fan de toer waard yn 1805 op it plak fan de foargonger de tsjintwurdige tsjerke mei in trijesidige ôfsluting boud. Is is oannimlik dat tagelyk mei de bou fan de nije tsjerke de toer it sealtek ferlear en de hjoeddeiske fjouwersidige spits krige. Oan de noardlike kant fan de toer stiet it saneamde "barehokje".

Sûnt 1968 is de tsjerke in ryksmonumint.

## Ynterieur
De preekstoel yn it eastlike koer is ienfâldich, mar draacht houtsnijwurk út de 18e iuw. De lessener op de preekstoel stamt út 1841. Foarhinne besiet de tsjerke in kânselbibel út 1664, mar dy waard fanwegen de dreech te lêzen goatyske letters ferkocht. De hjoeddeiske kânselbibel datearret fan 1864. 

Yn de Twadde Wrâldkriich waard de âlde klok troch de Dútsers foardere en omsmolten. De ferfangende klok waard yn 1949 yn Heiligerlee getten. 
  
It oargel waard yn 1894 troch de firma Bakker & Timmenga út Ljouwert boud. 
 
## Gemeente
Dat feroarings ek ferdieldheid bringe kinne, die bliken mei de foarming van de Protestanske Tsjerke yn Nederlân yn 2004. Dûmny P. den Ouden en in lytse mearderheid fan de tsjerkeried woene de gemeente bûten de Protestanske Tsjerke yn Nederlân hâlde, wylst in minderheid foar oansluting by it nije ferbân wie. De fúzje fan de grifformearde en herfoarme tsjerken liede yn de herfoarme tsjerke fan Wâlterswâld ta in skuorring fan de gemeente. In wichtich diel fan de gemeente hat him doe ôfsnije litten en is oergien yn it yn 2004 oprjochte ferbân fan de Hersteld Herfoarme Tsjerke. De likernôch 260 leden fan de nije gemeente tsjerkje sûnt yn de frijmakke tsjerke fan Wâlterswâld.
Ierdappelplanten (skaai)

**Ierdappelplanten** (*Solanum*) is in skaai fan planten yn de ierdappelfamylje (*Solanaceae*).

It skaai is mei 1500-1700 ferskillende soarten it grutste skaai yn de ierdappelfamylje. Yn de regel binne de soarten krûdeftich, faak rankjend of klimmend. In soad soarten komme yn de tropen foar, mar in tal komt ek yn tuskenbeide klimaten foar. Yn de tropen binne it gauris struken en sels oant 6 meter hege 'beammen'.

Bekende kultuergewaaksen yn it skaai binne de ierdappel (*Solanum tuberosum*), de auberzjine (*Solanum melongena*) en de tomaat (*Solanum lycopersicum*). Dy lêste wie foarhinne by it skaai *Lycopersicon* yndield, mar wurdt no as lid fan de ierappelfamylje sjoen.

Allinnich bitterswiet (*Solanum dulcamara*) en swarte huningbei (*Solanum nigrum*) hearre by de ynheemske floara fan Fryslân.

## Bekende soarten

## Ekologyske aspekten
De planten yn dit skaai binne iten foar û.o. *[[Acherontia lachesis]]*, deadskopflinter (*Acherontia atropos*), *[[Acherontia styx]]*, *[[Actinote acerata]]*, *[[Amerila bubo]]*, *[[Coelonia fulvinotata]]*, *[[Ctenoplusia limbirena]]*, *[[Dircenna klugii]]*, *[[Helicoverpa armigera]]*, *[[Helicoverpa assulta]]*, *[[Hypoleria cassotis]]*, *[[Spilosoma atridorsia]]*, *[[Spilosoma aurantiaca]],* *[[Spilosoma jacksoni]]* en *[[Spodoptera litura]]*.

## Gefoelich voor Phytophthora
Ierdappeleftigen steane bekend om har gefoeligens foar in sykte dy’t feroarsake wurdt troch soarten fan *[[Phytophthora]]* (hearrend by de wetterskimmels). De sykte is bekend ûnder de namme ierdappelsykte. Oare soarten fan it skaai ierdappelplanten binne ek fetber foar de sykte. By túnkers steane tomaten, paprika en auberzjine bekend as gefoelich foar de sykte.
Oregon (betsjuttingsside)

"**Oregon**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Oregon, ien fan 'e 50 steaten fan 'e Feriene Steaten fan Amearika

## Oare betsjuttings
### Geografy
#### Gebieten
*Oregon-territoarium (1818-1846), in grut gebiet yn it westen fan Noard-Amearika dêr't de Feriene Steaten en Grut-Brittanje tusken 1818 en 1846 beide oanspraak op makken
*Territoarium Oregon (1848-1859), in territoarium fan de Feriene Steaten dat bestie fan 1848 oant 1859
* Oregon County (Missoery), in county yn 'e Amerikaanske steat Missoery
* Oregon (town yn Wiskonsin), in *town* (gemeente) yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin
* Oregon Township (Michigan), in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Michigan
* Oregon Township (Pennsylvania), in plattelânsdistrikt yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania

#### Plakken
##### ''Feriene Steaten''
* Oregon (Arkansas), in plak yn 'e Amerikaanske steat Arkansas
* Oregon (Illinois), in plak yn 'e Amerikaanske steat Illinois
* Oregon (Kentucky), in plak yn 'e Amerikaanske steat Kentucky
* Oregon (Marylân), in plak yn 'e Amerikaanske steat Marylân
* Oregon (Missoery), in plak yn 'e Amerikaanske steat Missoery
* Oregon (Ohio), in plak yn 'e Amerikaanske steat Ohio
* Oregon (Pennsylvania), in plak yn 'e Amerikaanske steat Pennsylvania
* Oregon (Tennessee), in plak yn 'e Amerikaanske steat Tennessee
* Oregon (Wiskonsin), in plak yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin
* Oregon City (Kalifornje), in plak yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje
* Oregon City (Oregon), in plak yn 'e Amerikaanske steat Oregon
##### ''Kanada''
* Oregon (Nij-Skotlân), in plak yn 'e Kanadeeske provinsje Nij-Skotlân

#### Oare Geografy
* Oregon-ynham, in baai of ynham yn 'e Amerikaanske steat Noard-Karolina
* Oregon Hill, in wyk fan 'e stêd Richmond (Firginia)
* Oregon Trail, in histoaryske rûte oer de Grutte Flakten fan Noard-Amerika nei de westkust

### Muzyk
* Oregon (band), in Amerikaanske jazz- en wrâldmuzykband
* ''Oregon'' (komposysje fan James Swearingen), in komposysje fan James Swearigen
* ''Oregon'' (komposysje fan Jacob de Haan), in komposysje fan Jacob de Haan
* ''Oregon'' (liet), in liet skreaun troch John Linnell

### Oar
* *[[The Oregon Files]]*, in romansearje fan Clive Cussler
It Tsjerkhôf by Jûntiid

***It Tsjerkhôf by Jûntiid*** is in gedicht fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858). It waard foar it earst publisearre yn 1829, as ûnderdiel fan 'e ferhale- en dichtbondel *[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]*, dy't letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma útgroeie soe ta de ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*. *It Tsjerkhôf by Jûntiid* is in oandwaanlike weeklacht fan in heit om syn ferstoarne bern. 

## Tekst
::::::::**It Tsjerkhôf by Jûntiid**
:::::::::**Of: It Grêf fan Lokke**


:::::::Dan tink ik jit om dy, myn bern, 
:::::::Te ier ferwile blom, 
:::::::Sa faak as ik it tsjerkhôf sjen, 
:::::::En op dy grêfstien kom.
Gaswein

De **gaswein** wie in troch Nazy-Dútslân en de Sovjet-Uny brûkt reau om in protte minsken tagelyk dea te dwaan. De SS brûkte yndertiid ek de ferhoalen oantsjuttings *Sonderwagen*, *Sonderfahrzeug*, *Spezialwagen* en *Entlausungswagen*.

## Sowjet-Uny
De gaswein waard útfûn en brûkt troch de geheime plysje, de NKVD, fan de Sowjets ein jierren tritich ûnder de Grutte Suvering.

## Dútslân
De moarderij yn 1940 en 1941 dêr't de Duitsers by de slachtoffers deasketten, hie fan gefolgen dat in protte soldaten psychyske problemen krigen. Arthur Nebe krige de taak om te sykjen nei in metoade dêr't de militêren sa folle net fan te lijen hiene by it moardzjen. Hy hie yn 1940 yn East-Prusen al eksperimintearre mei gasweinen om geastlik beheinden om te bringen.

De slachtoffers waarden yn de luchttichte frachtromte fan de gaswein dreaun. De útlit fan de wein wie fia in slange oan in gat yn de boaiem fan de frachtromte keppele. De gaswein ried nei it begraafplak (yn de bosk) of it krematoarium wylst de útlitgassen fan de motor de laadromte yngiene. De finzenen stoaren troch koalmonokside en fersmoaring.

De gasweinen waarden foaral ynset yn it ferneatigingskamp Chełmno, mar ek yn oare parten fan de troch Dútslân ferôvere gebieten. De gasweinen waarden brûkt oant de gaskeamers ûntwikkele waarden. Dy wize fan fergassen wie stikken effisjinter.
Rehobothtsjerke (De Westereen)

De **Rehobothtsjerke** is in kristlik-grifformearde tsjerke yn De Westereen. 

## Skiednis
De earste kristlik-grifformearde tsjerke fan De Westereen waard yn 1914 boud. Twa jier letter hie De Westereen in selsstannige kristlik-grifformearde gemeente. Mei de bou fan in nije tsjerke yn 1925 waard de namme Rehoboth oannomen. De gemeente groeide fierder en yn de jierren 1930 bouden frijwilligen in sydfleugel oan. 

De hjoeddeiske kristlik-grifformearde tsjerke is in ûntwerp fan E. Smits út Dokkum, deselde arsjitekt as fan de Sionstsjerke yn Damwâld. De earste stien foar de tsjerke waard lein op saterdei 11 oktober 1975 troch Abele Reitsma. In gevelstien ferwiist nei de wurden yn Mattéus 21:13 (*Myn hûs sil in hûs fan gebed neamd wurde*). Op 15 desimber 1976 waard de tsjerke iepene.

## Oargel
Oant 1922 moast de gemeente it dwaan mei in foarsjonger. De foarsjonger waard yn dat jier ferfongen troch in harmoanium. Sân jier letter kocht de gemeente in piipoargeltsje fan de firma Spiering út Doardt, dat in plak krige op de galerij boppe de yngong. It folgjende oargel fan de firma Verweis út Amsterdam krige in plak boppe de preekstoel. Der kaam mei de ôfbraak fan de tsjerke yn 1975 in ein oan dit ynstrumint. 

Nei de foltôging fan de nijbou kocht de gemeente in oargel fan de firma Hendriksen & Reitsma út Nunspeet. De disposysje fan it oargel waard tagelyk mei in renovaasje yn 2002 wizige.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel op de side fan de kristlik-grifformearde gemeente
Synonym

In **synonym** fan in wurd yn in taal is in oar wurd yn deselde taal mei min of temear deselde betsjutting. Dit ferskynsel wurdt **synonymy** neamd.

Foarbylden fan (gedieltlike) synonimen yn it Frysk binne:

* fet – smoar
* auto – wein
* douche – stoartbad
* tomspiker – punêze
It doel fan in thesaurus is it beskikber stellen fan in list mei lykaardige of besibbe wurden. Dat binne gauris synonimen.

## Komôf en betsjuttingsskieding'
Oarspronklik hie elk wurd syn eigen spesifike betsjutting. Synonimen ûntsteane dan ek ynearsten folslein los fan elkoar. Se kinne dêrnei yn it algemiene taalgebrûk yn fergelykbere konteksten foarkomme, en sadwaande útwikselber wurde. Yn de evolúsje fan it taalgebrûk kinne dêrnei beide synonimen ûngefear like gongber bliuwe, of it iene synonym kin it tsjin it oare ôflizze. Dat lêste komt it faakst foar omt folsleine synonimen yn in taal krekt besjoen oerstallich binne.

Synonimen kommme faak fuort út kontakt tusken en it mingen fan folksgroepen of talen (troch  lienwurden). Aldere lienwurden wurd trochstrings troch nije ferkrongen

## Brûken
Synonime wurden, sinnen, útdrukkings binne net sûnder mear útwikselber yn deselde kontekst. Trochstrings dominearret ien fan de synonimen yn it idoame fan in taal of in regio binnen in taalgebiet. Yn de rin fan de tiden kinne dêryn ferskowings komme, en sa ûntstiet in ferskil yn belibbing. 
Ofhinklik fan it taalgefoel en de ûntwikkeling ûnderfine minsken bepaalde synonimen dus al as net hielendal identyk kwa betsjutting. Bepaalde leksikografen fine dêrom dat gjin inkel synonym foar hûndert persint deselde betsjutting hat as in oar wurd (besjoen yn it ljocht fan sosjale lagen en harren taalgebrûk), omdat etymology, ortografy, foanetyk, ambiguïteiten, konnotaasje ensafuorthinne se unyk meitsje. Mar om praktyske redenen brûke in soad minsken se dochs troch elkoar.

De oarspronklike reden foar it ferskil yn betsjutting ferdwynt nei lange tiid faak út it ûnthâld. Sa identifisearje folken har faak mei de nammen dy’t histoarysk oan earder libbende folen jûn waarden, ek al is dy sibskip hast net oan te toanen.

Synonimen binne ek gauris in boarne foar eufemismes.
Fryske synonimen binne neist it Frysk Wurdboek ek te finen  yn Frysk Puzelwurdboekpuzelwurdboeken.

## Sjoch ek
* Ekwivalint (taalkunde)
* Homonym
* Hyponym
* Hyperonym
* Taalkunde
Willem Penaat

**Willem Penaat** (Dimter, 25 augustus 1875 - Amsterdam, 5 maaie 1957) wie in Nederlânsk ynterieurarsjitekt en meubelûntwerper. 

## Libben en wurk
Penaat wie in soan fan F.H.C.W. Penaat út Lingen en E.G. Penaat-Triebart fan Dimter. Heit Penaat wie burosjef fan de Fa. Schimmelpenninck & Co, foarrinner fan de *Deventer Capsulefabriek*; syn mem wie pianiste. Nei de Legere Skoalle en de H.B.S. yn Dimter folge er dêre teken- en skilderles by Alexander Liernur en Bartus Korteling. 

Yn 1894 ferfear er nei  Amsterdam, dêr't er fierder learde oan de Ryksnormaalskoalle foar Tekenûnderwizers, in eardere learareoplieding. Dêr helle er syn MO-akten Tekenjen, it foech om les te jaan. Ek folge er lessen oan de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten. Hy lei him spesjaal ta op ynterieur- en meubelûntwerp.

Yn 1897 sette Penaat útein as meubelmakker en tekener by it meubelfabryk Haag & Zn. Yn 1900 waard er artistyk lieder fan it meubelatelier ferbûn oan ierdewurkfabryk Amstelhoek yn Amsterdam. In 1903 was hij meioprjochter fan it Amsterdamske atelier 'De Woning' en yn 1904 fan de *Nederlandsche Vereeniging voor Ambachts- en Nijverheidskunst*. Fan 1923 oant ûngefear 1950 arbeide Penaat yn Amsterdam en De Haach as binnenhûsarsjitekt foar de winkel Metz & Co. Lykas Hendrik Petrus Berlage, Jac. van den Bosch en Karel de Bazel ûntwurp ek Penaat ienfâldige meubels mei in dúdlike konstruksje.

Fan 1923 oant 1925 wie Penaat ek direkteur fan it *Museum van Kunstnijverheid* yn Haarlim.

Yn 1928 ûntwurp Penaat yn 'e mande mei Hildo Krop (1884-1970) it ynterieur fan de riedseal fan it Stedhûs oan de Oudezijds Voorburgwal yn Amsterdam en yn 1929 wie er de ûntwerper fan it standertmeubilêr foar de PTT (Nederlân). 
Bekend is syn meubilêr yn de Utertske Domtsjerke en yn de Nije Tsjerke fan Delft.

## Foarbylden fan syn wurk

Ynterieurûntwerp fan de Dom fan Utert yn 1925::

File:Interieur Domkerk - Domkerk Interior (4441063760).jpg|Preekstoel en banken (argyffoto, 1920er-1930er jierren)


Ynterieur riedseal Stedhûs Oudezijds Voorburgwal Amsterdam, 1928:

File:Interieur eerste verdieping, overzicht voormalige raadzaal met betimmeringen en meubilair van Willem Penaat uit 1924-1926 - Amsterdam - 20428232 - RCE.jpg
File:Interieur eerste verdieping, overzicht voormalige raadzaal met betimmeringen en meubilair van Willem Penaat uit 1924-1926, close-up van houtsnijdwerk in de vorm van olifanten. - Amsterdam - 20428240 - RCE.jpg
File:Interieur eerste verdieping, overzicht voormalige raadzaal met betimmeringen en meubilair van Willem Penaat uit 1924-1926, close-up van zetels en wanddecoratie - Amsterdam - 20428233 - RCE.jpg
File:Interieur eerste verdieping, overzicht voormalige raadzaal met betimmeringen en meubilair van Willem Penaat uit 1924-1926 - Amsterdam - 20321033 - RCE.jpg


## Literatuer
, *Willem Penaat. Meubelontwerper en organisator 1875/1957* (Rotterdam 1988), útjouwerij 010, ISBN 90-6450-061-4.
List fan boargemasters fan De Fryske Marren

**List fan [[boargemaster]]s fan de gemeente [[De Fryske Marren]]** yn Fryslân.

Dizze gemeente ûntstie op 1 jannewaris 2014 troch it byinoar gean fan de gemeenten Gaasterlân-Sleat, Lemsterlân en Skarsterlân.
Nasjonaal Park De Lauwersmar

It **Nasjonaal Park De Lauwersmar** (Nederlânsk: *Nationaal Park Lauwersmeer*) is in nasjonaal park yn it Lauwersmargebiet dat dielen fan Fryslân en Grinslân omfiemet. It beslacht likernôch 60&nbsp;km² en bestiet sûnt 2003. It Nasjonaal Park De Lauwersmar is tagonklik foar besikers.

## Beskriuwing
Nei de ôfsluting fan 'e Lauwerssee, yn 1969, binne de heechleine seeboaiems (it Waad) yn it nije Lauwersmargebiet drûch kommen te stean. Yn 'e earste jierren binne grutte dielen dêrfan frijwol oan har lot oerlitten, sadat de natoer der syn gong gean koe. Dêrby gie it benammen om lân beëasten de wei fan Sâltkamp nei Lauwerseach. It Nasjonaal Park De Lauwersmar hat oer it generaal in iepen karakter, útsein de Ballastplaatbosk yn it noarden, dy't súdeast fan Lauwerseach leit, en de Simmerhûsbosk yn it suden, yn 'e neite fan 'e Dokkumer Nije Silen.

Tsjintwurdich binne grutte dielen fan 'e Ballastplaat, de Rêch, de Sennerplaat, de Blikplaat, de Iezumakeech, de Hoeke fan Bant en it nijfoarme eilân de Skoenderbult net mear tagonklik om 'e natoer dêr te beskermjen. De mar sels is foar it meastepart wol befarber, mar ferskate wetters kin men inkeld mei spesjale tastimming opfarre; dêrby giet it om Efter de Swarten, it Hoarnske Gat, de Flinterbalch, it Jaap Deensgat, de Babbeler, it Simonsgat en it Blikplaatgat.

## Floara en fauna
It Nasjonaal Park De Lauwersmar is in ferbliuwplak foar sawol stân- as trekfûgels, lykas de sljochtfalk (*Falco peregrinus*), de reade skries (*Limosa lapponica*) en de leppelbek (*Platalea leucorodia*). Winterdeis strike der in protte guozzen del. Op 'e Iezumakeech stiet in fûgelsjochhutte. In bysûnder diel fan it nasjonaal park is it saneamde Lân fan Juffer Ali, súdlik fan Lauwerseach, dat ferneamd is nei in meiwurkster fan Rykswettersteat dy't dêr yn 'e 1980-er jierren ûndersyk die nei floara en fauna. Yn dat gebiet groeie in protte orchideeën.

## Dark Sky Park
Yn 2016 hat de International Dark Sky Association it Nasjonaal Park De Lauwersmar útroppen ta it twadde *Dark Sky Park* fan Nederlân. Parken mei dy kwalifikaasje binne gebieten yn 'e wrâld dêr't it nachtlik tsjuster optimaal ta syn rjocht komt. Minsken binne der nachts ek wolkom om fan it tsjuster te genietsjen. (It earste *Dark Sky Park* fan Nederlân wie de Boskplaat.)

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Nasjonaal Park de Lauwersmar
Minnistetsjerke (De Westereen)

De **Minnistetsjerke** oan de Foarstrjitte is de fermanje yn De Westereen. 

## Skiednis
Oarspronklik dielden de menisten fan De Westereen in tsjerke mei de menisten fan Kollumersweach. De meniste gemeente soe tusken 1600 en 1620 ûntstien wêze en fertsjintwurdige in ridlik diel fan de befolking fan de twa doarpen. Yn 1816 waard de âlde fermanje ôfbrutsen en yn De Westereen, dêr't noch gjin inkelde tsjerke stie, op de hoeke fan de Foarstrjitte en de Ferlingde Stasjonsstrjitte wer opboud. Nei de bou fan in herfoarme tsjerke yn De Westereen (1834) en it ferstjerren fan dûmny Bosma (1838) rekke de doperske gemeente yn it neigean. De fermanje waard ferkocht; der kaam in smidterij yn en letter twa arbeiderswenten en yn 1934 waard it gebou ôfbrutsen om plak te meitsjen foar in wente foar de dokter.

Oant yn it begjin fan de 20e iuw moasten de Westereender menisten foar de tsjerketsjinst nei Feanwâlden of Dantumawâld. Yn 1904 slagge it de dûmny's fan Feanwâlden en Dantumawâld mei help fan frijsinnige leden fan de herfoarme tsjerke wer in tsjerke te bouwen foar de menisten yn De Westereen. It iuwfeest fan de fermanje waard op 8 maaie 2004 fierd.

## Oargel
Tagelyk mei de bou fan de tsjerke waard it oargel troch Bakker & Timmenga boud. 
## Keppeling om utens
* Disposysje oargel op de side Kerk en Orgel
De Lichtbron (Wâlterswâld)

"**De Lichtbron**" is de namme fan de tsjerke fan de grifformeard-frijmakke gemeente fan Driezum-Wâlterswâld.

## Skiednis
Yn 1944 fûn der in skuorring plak yn de Grifformearde Tsjerke. Utspraken fan de synoade fan de Grifformearde Tsjerke waarden binend ferklearre en it beswierre diel wie fan betinken dat dizze útspraken yn striid wiene mei artikel 31 fan de Doardtske Tsjerkeoarder. Dat hie grutte gefolgen foar de grifformearde gemeente fan Wâlterswâld-Driesum. Hast de helte fan de leden ferliet de âlde gemeente en sleat him oan by it nij foarme tsjerkegenoatskip.   

Foar de jonge frijmakke gemeente waard yn 1952-1953 in ienfâldige tsjerke boud oan de Tsjerkeloane.

Sûnt 2004 makket ek de Hersteld Herfoarme gemeente fan Wâlterswâld gebrûk fan "De Lichtbron".  
## Oargel
Yn de tsjerke stiet in oargel fan de firma Van Vulpen út Utert. It ynstrumint waard oarspronklik yn 1972-1973  foar de grifformearde (tsjintwurdich PKN-) tsjerke De Fontein yn Dokkum boud. Mei it sluten fan de Dokkumer Noardertsjerke naam De Fontein it Reil-oargel fan de Noardertsjerke oer. De frijmakke tsjerke fan Wâlterswâld kocht doe it Van Vulpen-oargel fan De Fontein oan. It oargel ûndergyng yn 2017 in restauraasje.  

## Keppeling om utens
* Disposysje fan it oargel op de side ''Kerk en Orgel''
Wolkomstsjerke (Damwâld)

De **Wolkomstsjerke** is de fermanje fan de doopsgesinde gemeente fan Damwâld. 

## Skiednis
Op it plak fan in âldere houten skûltsjerke waard op 29 april 1767 troch de twa-jierrige Wyger Martens Wiegersma de earste stien foar in stiennen tsjerke lein. Yn 1910 waard oan de súdlike kant fan de sealtsjerke in oanbou tafoege.

Sûnt 1964 stiet it gebou op de monumintenlist.

It ynterieur fan de tsjerke waard mei in ferbouwing yn 1974-1975 oanpast. De preekstoel waard ferfongen en foar de tsjerkebanken kamen stuollen yn it plak.

Yn april 2017 fierde de gemeente it 250-jierrich bestean fan de tsjerke. 
## Oargel
It oargel fan de Wolkomstsjerke waard yn 1885 boud troch de Ljouwerter oargelfirma Bakker & Timmenga. Op 17 maaie 1885 waard it ynstrumint yn gebrûk nommen. Yn 2008 waard it front tagelyk mei in opknapbeurt fan it ynterieur wyt skildere. 

## Keppeling om utens
* Disposysje fan it oargel op de side ''Kerk en Orgel''
Rotondetsjerke (De Westereen)

De **Rotondetsjerke** wie de grifformearde tsjerke en letter ien fan de twa PKN-tsjerken yn De Westereen.

De tsjerke waard boud yn 1963 en ferfong in âlder gebou út 1942, doe't de grifformearde gemeente yn De Westereen ynstitúsjonearre waard. Foar dy tiid moasten de grifformearden foar de tsjinst nei Twizelerheide.  

Mei de fúzje fan de Herfoarme en Grifformearde Tsjerke krige de nije PKN-gemeente yn De Westereen twa tsjerken, dy't tichteby inoar leine. It ûnderhâld fan de twa tsjerken waard foar de PKN-gemeente fan likernôch 1450 leden te djoer en dêrom ferkocht de gemeente yn 2016 de Rotondetsjerke oan in boubedriuw, dy't tusken de muorren fan de tsjerke apparteminten boude. 

Om de eardere herfoarme Toertsjerke (letter omdoopt ta "Ferbiningstsjerke") geskikt te meitsjen foar de gruttere PKN-gemeente waard yn 2017 útein set mei in grutte útwreiding en ferbouwing ta in modern multifunksjoneel kompleks. Nei de foltôging dêrfan waard op snein 16 septimber 2018 foar it lêst yn in folle Rotondetsjerke de lêste tsjinst holden.

It is net bekend wat der mei it Koch-oargel fan de Rotondetsjerke bard is.
Ferbiningstsjerke (De Westereen)

De **Ferbiningstsjerke** oan de Toerstrjitte wie foarhinne herfoarme Toertsjerke en tsjintwurdich de tsjerke fan de protestanske gemeente yn De Westereen.

## Skiednis
Yn 1838 waard foar it earst in herfoarme tsjerke yn it heidedoarp boud. Dit wie in t-foarmich gebou mei op it snijpunt fan it dak in lytse dakruter. De tsjerke waard  yn 1963 sloopt en neffens in ûntwerp fan P.W.J. Hoeks ferfongen troch de hjoeddeiske bou.

Nei in tiid fan tegearre oparbeidzjen en meiinoar tsjerkjen fusearre de herfoarme tsjerke fan De Westereen yn 2016 mei de grifformearde tsjerke. Fan de twa tsjerken moast der ien ferkocht wurde en de kar foel op de grifformearde Rotondetsjerke om ôf te stjitten. Foar de Toertsjerke hold dat yn dat de tsjerke ferboud en útwreide wurde moast mei in nije tsjerkeseal, dy't likernôch like grut is as dy fan de Rotondetsjerke. 

De tsjerke út 1964 waard yn 2018 ferboud ta in moderne tsjerke mei ferskate romtes dy't apart fan inoar brûkt wurde kinne foar meardere aktiviteiten. Achter de oarspronklike tsjerke kaam in foarse, 25 meter lange nijbou, it eigenlike tsjerkegebou dat him ek goed foar konserten en oare aktiviteiten lit brûke. Achter it alter is in smel raam ynbrocht, dat mei in dwersbalke yn de tsjerke en oan de bûtenmuorre in krús foarmet. De oarspronklike tsjerke rekke de kreake kwyt en krige in ferdjipping foar ferhier en gearkomsten. Tagelyk krige de tsjerke ek de hjoeddeiske namme. 

Ta gelegenheid fan de iepening fan de Ferbiningstsjerke joech organist Gert van Hoef op 16 novimber 2018 in konsert op it oargel.

De tsjerke hat likernôch 1450 leden (2015).

## Oargel
Yn de Toertsjerke stiet in oargel út 1965 fan de firma Pels, wylst de Rotondetsjerke in Koch-oargel út 1974 hat. It is noch net bekend hokker fan de twa oargels de tsjerke hâldt.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Filadelfiakapel (De Westereen)

De **Filadelfiakapel** is it tsjerklik sintrum fan de pinkstergemeente yn De Westereen. 

De pinkstergemeente fan De Westereen waard tegearre mei in tal kristenen stifte troch de út Grinslân ôfkomstige preker Jan Willem van Petegem. Van Petegem bleau oant 1979 by de gemeente en ûnder him makke de gemeente in grutte bloei troch.

De Filadelfiakapel datearret fan 1960.
Josef Wilhelm Bernard Cohen

**Josef (Joop) Wilhelm Bernard Cohen** (Amsterdam, 30 juny 1904 - Slot Hartheim (Alkoven), 3 maaie 1942) wie in kristen-pasifiskysk predikant yn Dokkum fan 1935 oant 1942 fan joadsk komôf.

## Libben en wurk
Cohen wie in soan fan Barend Cohen (1870-1908) en Elisabeth Polak (1870-Dimter, 1940). Hy studearre oant 1927 teology oan de Universiteit fan Utert. Dêrnei stie er as herfoarme predikant yn Wapserfean (1930) en fan 1935 oant syn dea yn 1942 yn Dokkum.

Teology wie Cohen syn sterkste kant net, mar hy wie in emosjoneel preker. Hy wie in fûl anty-militêrist en drankbestrider. Syn anty-militêrystysk sprekken joech wolris opskuor. Op in iepenloftgearkomst fan Kerk en Vrede yn Dokkum yn 1935 trúne er oan ta tsjinstwegering. Dat kaam him te stean op 14 dagen selstraf. Yn maaie 1941 feroardiele er it nasjonaal-sosjalisme yn syn preek. Nei him ûnderfrege te hawwen liet de SD him wer gean. Nei in preek oer Hannelingen 5:29 ('Men moat mear nei God as nei de minsken harkje') waard er wer ferret en oanbrocht by de SD. Op 22 july waard er arrestearre en fia de Ljouwerter finzenis nei Dachau transportearre dêr't er op 24 septimber oankaam. Cohen syn hâlden en dragen dêr wurdt omskreaun as 'moedich en nommel'. 

## De ein
Fanwegen syn Joadsk komôf waard er dêr minner behannele as oare predikanten. Op 4 maaie 1942 waard er op ynvalidetransport set fan Dachau nei Slot Hartheim (*Tötungsanstalt Hartheim*) yn Alkoven. Dêr waard er fergast.  Neffens it *Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme* en oare boarnen wie Cohen syn stjerdatum 23 maaie en stoar er yn konsintraasjekamp Dachau.

## Publikaasje
* *De boosaardige geesten in het luchtruim. Evangelieprediking over Ephese 6:12 (Leidsche vertaling) naar aanleiding van de Luchtbeschermingsoefeningen uitgesproken in de Groote Kerk te Dokkum op 8 maart 1936*, útj. Fa. J. Kamminga.

## Oer Cohen
* , *Gods woord als vuur. Ds. J.W.B. Cohen, geboren 30 Juni 1904 - overleden 1942*. 1949

## Keppeling om utens
* Mear gegevens en foto by joodsmonumen.nl
* Friesland Zoals Het Was, septimber 1939
* ''Dominee Cohen herdacht''
* Monumint NH-tsjerke Dokkum
Koark-klup

In **koark-klup** (Dútsk: *Stopselclub*, *Stöpselclub*, *Stopslclub*, *Stopselklub* en *Stopselverein*) is in sosjale klup yn Dútslân, dêr't de leden fan altyd in koark by har hawwe moatte. 

As leden fan sa'n klup elkoar moetsje, kinne dy fan elkoar easkje harren koark sjen te litten. In lid dy't de koark net toane kin, bygelyks omdat er dy fergetten is, moat in lytse jildboete betelje. 

It jild dat de boetes opsmyt wurdt meastal brûkt foar it keapjen fan bier by de folgjende klup gearkomste. In inkele kear stypje koark-klups ek goede doelen.
Koark-klups hawwe der yn alle gefallen west sûnt de midden fan 'e tweintichste ieu yn de dielsteat Beieren.

Der binne mear as 100 koark-klups yn Beieren.
Kleasterkapel Sibrandahûs

De **Kleasterkapel** fan Sibrandahûs is in romano-goatysk tsjerkje út likernôch 1300. It ryksmonumint is eigendom fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken; de protestantske bewenners fan Sibrandahûs falle tsjerklik ûnder Rinsumageast.

## Skiednis
Sibrandahûs wie yn de midsiuwen in úthôf fan it kleaster Klaarkamp, dat yn de 16e iuw foar ûngefear de helte fan de grûn fan Sibrandahûs besiet. Deun by de tsjerke stie ea de stins Sterkenburch.

It oan de eastlike kant fiifsidich ôfsletten tsjerkje wie oan de westlike kant oarspronklik wat langer. Yn de 16e iuw waard it gebou ynkoarte en nei alle gedachten waard doe ek it stiennen ferwulft ferfongen troch in houten ferwulft en de ramen fan de noardlike muorre tichtmitsele. De steunberen dy't it tsjerke op syn plak hâlde moasten waarden dêrmei oerstallich en ferwidere.   

Yn de 19e iuw krige de tsjerke in nije westlike gevel. Ut dy tiid stamt ek de dakruter, dy't neffens in tekening fan Jacob Stellingwerf in ôfdakje foar de klok oan de westlik gevel ferfong. Yn de dakruter hinget in klok mei in diameter fan 71,5 sintimeter, dy't de tekst *Soli Deo Gloria Steen en Borchardt fudunt Enchusae 1756* draacht.  

Under lieding fan de arsjitekt R. Kijlstra út Beetstersweach fûn yn 1977 in restauraasje plak.
## Ynterieur
Fan it midsiuwske tsjerkemeubilêr bleau neat bewarre. Banken, preekstoel en doophek datearje út de 19e iuw. Yn it koer is de grêfkelder fan de famylje Tjarda fan Starkenborch. De fynsten dy't ûntdutsen binne tidens de restauraasje wurde yn in pear fitrines útstald. 
It oargel is in Vulpen-ynstrumint en waard yn 1957 oarspronklik foar de herfoarme tsjerke fan Nijverdal boud. Yn 1982 kaam it oargel yn Sibrandahûs telâne.        
## Gebrûk
De tsjerke is sûnt 1993 eigendom fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken en docht tsjintwurdich benammen tsjinst as poadium foar it hâlden fan konserten. Ek kin de tsjerke hierd wurde foar brulloften en begraffenissen of oare gearkomsten. Ienris yn it jier wurdt der in tsjerketsjinst yn it Grinzersk fierd foar Grinslanners om utens. Sûnt 1994 krige de eardere herfoarme tsjerke ek de namme "Kleasterkapel".
Goarals

De **goarals** (wittenskiplike namme: *Nemorhaedus*, soms stavere as *Naemorhedus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*), de ûnderfamylje fan 'e geiteftigen (*Caprinae*) en de tûke fan 'e muskusokseftigen (*Ovibovini*). 

## Beskriuwing
Goarals binne lytse geiteftigen, dy't yn Aazje libje en ferpraat binne oer de Himalaya en East- en Súdeast-Aazje. Se jouwe de foarkar oan steile, rotssige berchskeanten heech boppe seenivo, dêr't net in protte begroeiïng te finen is. It binne behindige bisten mei in lichemslingte fan 80-130&nbsp;sm en in gewicht fan 25-40&nbsp;kg. Fierders hawwe se koarte, nei efteren wizende hoarnen en in pels dy't yn kleur útinoar rint fan griis oant readbrún mei ljochtere plakken op it boarst, de kiel en de bealch en in dûnkerder stripe oer de wringe.

De wittenskiplike namme is basearre op it Latynske *nemor-haedus*, fan *nemus* of *nemoris*, dat "bosk" betsjut en *haedus*, dat "lytse geit" betsjut. Dy namme waard troch de beskriuwer fan dizze taksonomyske groep, Charles Hamilton Smith, yn 1827 lykwols misstavere as *Naemorhedus*. De oantsjutting 'goaral' (*goral*) komt fan in namme út eastlik Yndia foar de Himalayagoaral (*Nemorhaedus goral*). Der binne fjouwer soarten goarals. Oant resint waarden ek de seis soarten boskgimzen ta dit skaai rekkene, mar dy binne no ûnderbrocht yn it aparte skaai *Capricornis*.

## Skaai-opbou
Cecilia Grout

**Cecilia Grout**, echte namme ûnbekend (9 july 1976), is in rêstend Russysk pornografysk aktrise dy't karriêre makke yn 'e 1990-er jierren. Hja sette yn 1996 útein mei in wurkpaad yn 'e Jeropeeske pornoyndustry en spile yn stikmannich films. Yn 1998 beëinige Grout har karriêre as pornoaktrise.

## Libben en karriêre
Cecilia Grout waard yn 1976 berne yn Ruslân. Se waard yn 1996 ûntdutsen troch de Frânske pornoregisseur Pierre Woodman, doe't dy yn East-Jeropa audysjes hold op 'e siik nei nij talint foar syn films. Datselde jiers noch makke Grout mei tweintich jier har debút yn in pornografyske film. 

Grout wurke ûnder har karriêre as pornoaktrise útslutend foar de Sweedske filmstudio Private, dêr't ek Woodman doedestiden oan ferbûn wie. Hja spile yn 'e films *[[Cape Town 2]]* (1996) en *[[Kruger Park]]* (1996), dy't beide ûnder rezjy fan Woodman opnommen waarden yn Súd-Afrika. Fierders wie se te sjen yn *Private Stories 13*, fjouwer dielen fan 'e rige *Private Triple X* (13, 14, 15 en 17) en yn *Private Castings X 14*, wêryn't sabeare har allerearste audysje by Woodman opnommen wie.

Under har tiid yn 'e Jeropeeske pornoyndustry wurke Grout gear mei kollega-aktrises as Carole DuBois en Julia Spain, en mei manlike tsjinspilers as Yves Baillat, Alain Deloin, Richard Langin, Jean-Yves Lecastel en Philippe Soine. Yn 1998 beëinige se har wurkpaad as pornoaktrise. Neitiid kamen der by Private oant 2005 noch ferskate kompilaasjefideo's út dêr't recycle materiaal fan Grout op te sjen wie.

## Lichemsskaaimerken
Cecilia Grout is blank, mei blauwe eagen en brún hier. Har lingte en gewicht binne ûnbekend, mar se hat in natuerlike kupmaat 34D. Behalven troch har earlellen hat se gjin piercings, en likemin hat se tatoeaazjes.

## Keppelings om utens
* Biografy en filmografy fan Cecilia Grout yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Cecilia Grout yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Cecilia Grout op ''FreeOnes''
Gimzen

De **gimzen** of **gemzen** (wittenskiplike namme: *Rupicapra*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*), de ûnderfamylje fan 'e geiteftigen (*Caprinae*) en de tûke fan 'e skiep en geiten (*Caprini*).

## Beskriuwing
Dit skaai omfiemet twa nau besibbe soarten: de gims (*Rupicapra rupicapra*) en de Pyreneeske gims (*Rupicapra pyrenaica*). De gims komt foar yn berchtmen yn Midden- en Súd-Jeropa, de Balkan en Anatoalje oant yn 'e Kaukasus, wylst de Pyreneeske gims yn syn fersprieding beheind is ta de Pyreneeën, op 'e grins fan Frankryk en Spanje. De gims libbet fierders ek as eksoat yn 'e bergen fan Nij-Seelân, dêr't er troch de minske yntrodusearre is. Yn 2014 waard by in ûndersyk troch wittenskippers fan 'e Durham Universiteit fêststeld dat beide soarten gimzen stadichoan yn grutte belúnje by wize fan evolúsjonêre reäksje op it broeikaseffekt en de klimaatferoaring.

## Underfamylje-opbou
Berchgeiten

De **berchgeiten** (wittenskiplike namme: *Oreamnos*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*), de ûnderfamylje fan 'e geiteftigen (*Caprinae*) en de tûke fan 'e skiep en geiten (*Caprini*).

Dit skaai is yn syn fersprieding beheind ta de bercheftige kriten yn it noardwesten fan Noard-Amearika en omfiemet noch mar ien soarte, de sniegeit (*Oreamnos americanus*). Oant de ein fan it Pleistoseen wie der noch in twadde soarte, de harringtonberchgeit (*Oreamnos harringtoni*), dy't súdliker libbe, yn wat no it Amerikaanske Súdwesten en Meksiko is.

## Skaai-opbou
Earmoede

**Earmoede** is in oantsjutting foar de sitewaasje fan lju dy't gjin of mar krap materiële besittings of jild hawwe. It is in ferskynsel mei in protte ferskillende fasetten, dat sawol maatskiplike, ekonomyske as politike eleminten omfiemet. Behoeftigens of folsleine earmoede ferwiist nei in brekme oan middels om oan jins earste libbensbehoeften te foldwaan, lykas iten en drinken, klean en ûnderdak. Behoeftigens is in fêst gegeven en stiet los fan jins lokaasje, wylst fan (relative) earmoede sprutsen wurdt as de ynwenners fan in beskaat lân ûnder in fêststeld ynkommensminimum libje moatte, dat per lân (of lânsdiel) ferskilt. Earmoede giet gauris mank mei oare problemen, lykas honger of ûnderfieding, sykten, lichaamlike beheinings, bernestjerte, dakleazens, brekme oan ûnderwiis en/of sûnenssoarch, diskriminaasje, alkoholisme, drugsmisbrûk, húslik geweld en (twongen) prostitúsje.

Earmoede is in ferskynsel dat bestien hat sûnt de minske oerstapte fan in kommunale jager-sammelder-kultuer nei in lânboukultuer, wêrby't eltse boer ferantwurdlik wie foar syn eigen lân. Nei de Yndustriële Revolúsje makke de massaproduksje fan guod yn fabriken de produkten minder djoer en dêrtroch better beskikber. Wichtiger noch wie de yntroduksje fan fernijings yn 'e lânbou, lykas keunstdong, dy't derfoar soargen dat it lân genôch opbrocht om 'e befolking fan iten te foarsjen. 

Hjoed de dei is earmoedebestriding ien fan 'e wichtichste doelen fan ynternasjonale organisaasjes lykas de Feriene Naasjes en de Wrâldbank. Strategyen om earmoede út te bannen, meitsje gebrûk fan maatregels as it ynfieren fan wurkleasheids-, arbeidsûngeskiktheids- en âlderdomsútkearings en oare foarmen fan sosjale sekerheid, it oanfiterjen fan ûndernimmerskip, en it oanbieden fan finansjele tsjinstferliening troch bgl. microfinance. It bestriden fan earmoede wurdt faak dreger makke troch ferskynsels as korrupsje, belestingûntwiking troch de riken, skuldelêst, lieningsbetingsten en breinflecht fan heechoplate beropskrêften út 'e sûnenssoarch en it ûnderwiis.

Neffens de Wrâldbank libje der tsjintwurdich wrâldwiid sa'n 700 miljoen minsken yn earmoede, wêrby't útgien wurdt fan in wrâldwide earmoedegrins fan $1,25 deis. Yn 2008 makken earmen yn Afrika besuden de Sahara 47,5% fan 'e befolking út; yn Súd-Aazje 36%; yn East-Aazje en Oseaanje 14,3%; yn Latynsk-Amearika en it Karibysk Gebiet 6,5%; yn it Midden-Easten en Noard-Afrika 2,7%; en yn Jeropa en Sintraal-Aazje 0,5%. Sjoen neffens de wrâldbefolking kaam it persintaazje earmen dêrmei op 22,4% te lizzen. Yn 2015 libbe fierders 13,5% fan alle ynwenners fan 'e Feriene Steaten yn earmoede, neffens gegevens fan 'e Amerikaanske oerheid.

## Sjoch ek
*earmoedegrins
Hoarndieren

De **hoarndieren** (wittenskiplike namme: *Pecora*) foarmje in tuskenskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*) en it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*). Dizze taksonomyske groep omfettet û.m. de kobisten, skiep en geiten, harten, antilopen en sjiraffen. Dizze bisten hawwe gemien dat se hoeven mei twa kleien hawwe, dat se har fretten wjerkôgje en dat se hurde útgroeisels fan keratine op 'e kop hawwe, dy't hoarnen neamd wurde. Lykwols hawwe by guon soarten allinnich de mantsjes hoarnen, en boppedat binne saakkundigen it deroer iens dat hoarngroei net in skaaimerk is dat weromgiet op ien inkele foarâlder, mar dat it him op teminsten twa ferskillende punten yn 'e evolúsje fan dizze bisten ûntjûn hat. Hoewol't de taksonomyske ienheid fan 'e hoarndieren as ûnderskift fêststiet, binne de krekt ûnderlinge relaasjes tusken de famyljes fan 'e hoarndieren noch net alhiel dúdlik.

## Klassifikaasje
Wjerkôgers

De **wjerkôgers** (wittenskiplike namme: *Ruminantia*) foarmje in ûnderskift fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*) en it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*). It meast karakteristike skaaimerk fan 'e soarten dy't ta dizze groep hearre, is dat se iten dat se al trochslokt hawwe, letter wer opbringe om it nochris op 'e nij te kôgjen, in ferskynsel dat wjerkôgjen neamd wurdt. Dêrby moat wol opmurken wurde dat net alle wjerkôgjende bisten ta de taksonomyske groep fan 'e wjerkôgers hearre; kamieleftigen, bygelyks, dy't ta de ylpoatigen (*Tylopoda*) hearre, wjerkôgje nammentlik ek.

De wjerkôgers falle útinoar yn twa tuskenskiften, te witten de hoarnleazen (*Tragulina*) en de hoarndieren (*Pecora*). Fan 'e hoarnleazen hat inkeld de famylje fan 'e dwerchharten (*Tragulidae*) noch libbene soarten. De hoarndieren omfiemje in folle gruttere groep bisten, wêrûnder de kobisten, skiep en geiten, harten, antilopen en sjiraffen. 

## Klassifikaasje