open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Petrus Wernérus Adam Immink

**Petrus Wernérus Adam Immink** (Stolwijk, 4 jannewaris 1908 - Haren, 21 septimber 1965) wie in Nederlânsk rjochtshistoarikus en heechlearaar.

Immink studearre rjochten yn Utert fan 1926 oant 1931. Dêrnei waard er dêr amtner en yn syn frije tiid wurke er yn it Utersk Ryks- en Gemeenteargyf. Yn 1942 promovearre Immink mei it proefskrift *De wording van staat en souvereiniteit in de middeleeuwen. Een rechtshistorische studie in het bijzonder met betrekking tot het Nedersticht. Eerste deel*. Itselde jier skreau er noch in artikel oer de Stedsfrijheid fan Utert. Nei de Twadde Wrâldkriich wie Immink ynearsten ferbûn oan de Universiteit Utert; dêrnei wie er fan 1946 oant 1965 heechlearaar yn Grins. Hy joech ûnder oaren Aldnederlânsk rjocht en hat mear as ien wittenskiplike stikken publisearre. Ta syn mêd hearde de foarming fan straf en strafrjocht oant likernôch de tiid fan it Frankyske Ryk. Njonken dat wie Immink ûnder oaren in skoft foarsitter fan de Vereniging voor Terpenonderzoek.
Wim Sonneveld

**Willem (Wim) Sonneveld** (Utert, 28 juny 1917 - Amsterdam, 8 maart 1974) wie in Nederlâns kabaretier en sjonger. Hy wurdt as ien fan de *"Grote Drie van het Nederlandse cabaret"* fan nei de oarloch beskôge, mei Toon Hermans en Wim Kan.

## Keppelings om utens
* In soad fideofragminten fan Wim Sonneveld
* Wim Sonneveld sjongt ''Het Dorp''
Brief fan Petrus oan Filippus

It ***Brief fan Petrus oan Filippus*** is in algemien as apokryf beskôge tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It waard yn desimber 1945 fûn troch twa boeren by it Egyptyske Nag Hammady, dêr't it mei in stikmannich oare gnostyske geskriften, wêrûnder it folle bekendere *[[Evangeelje fan Tomas]]*, yn in krûk bedobbe lei.

It hjit in brief te wêzen fan 'e apostel Petrus oan 'e apostel Filippus, folge troch in gnostyske fertelling en dialooch oer de godlike dan wol minsklike natuer fan Jezus Kristus. Mar it is in pseudepigraaf ûnder de namme fan Petrus, mei't it nei alle gedachten datearret út 'e lette twadde of iere trêde iuw. It wie oarspronklik dúdlik yn it Gryksk steld, mar de oerlevere ferzje út 'e skûle fan Nag Hammady is in oersetting yn it Koptysk. Koartby is der in twadde kopy fan dizze tekst fûn yn 'e *[[Codex Tchacos]]*.
Earste Brief fan Klemins

It ***Earste Brief fan Klemins***, ek wol koartwei ***1 Klemins*** neamd (eins: ***Klemins oan de Korintiërs***; yn it oarspronklike Gryksk: **Κλήμεντος πρὸς Κορινθίους**, ***Klēmentos pros Korinthious***), is in hjoed de dei algemien as apokryf beskôge tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel, dy't lykwols yn it iere kristendom soms ta de kanon rekkene waard. It is in anonym brief fan *"de Tsjerke fan God dy't tahâldt yn [[Rome (stêd)|Rome]] oan 'e Tsjerke fan God dy't tahâldt yn [[Korinte]]"*, dat gauris (mar net altyd) taskreaun wurdt oan 'e tsjerkfaar Klemins fan Rome, better bekend as paus Klemins I († 99). It wurdt almeast datearre yn 'e jierren 95-97, al tinke guon saakkundigen (dy't Klemins fan Rome net as skriuwer oanfurdzje) ek wol oan 'e iere twadde iuw. Der bestiet ek in *[[Twadde Brief fan Klemins]]*, mar dat is in geskrift út letter tiid, fan in oare auteur.

*1 Klemins* is in lang brief, dat in reäksje is fan 'e tsjerklike autoriteiten yn Rome op rebûlje binnen de kristlike gemeente yn it Grykske Korinte, dy't derta laat hie dat dêre ferskate foargongers út it amt set wiene. Mei't net ien fan harren beskuldige is fan morele fergripen, hâldt de skriuwer fan *1 Klemins* út dat de maatregels tsjin harren eigenmachtich en net te rjochtfeardigjen binne. De lieders fan 'e Korintyske gemeente wurdt wiidweidich de mantel útfeegd, wêrby't de skriuwer net inkeld passaazjes út it Alde Testamint oanhellet, mar ek út 'e nijtestamintyske boeken *[[Hannelingen]]*, *[[Brief oan de Romeinen|Romeinen]]*, *[[Brief oan de Galatiërs|Galatiërs]]*, *[[Brief oan de Efeziërs|Efeziërs]]*, *[[Brief oan de Filippiërs|Filippiërs]]*, *[[Brief oan de Hebreeërs|Hebreeërs]]*, *[[Brief fan Jakobus|Jakobus]]* en *[[Earste Brief fan Petrus|1 Petrus]]*. It is opfallend dat de skriuwer nei it Alde Testamint ferwiisd as "de Skrift", mar de oanhelle nijtestamintyske teksten nea sa oantsjut.
List fan Nederlânske byldhouwers

| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
| 
|-
|
Twadde Brief fan Klemins

It ***Twadde Brief fan Klemins***, ek wol koartwei ***2 Klemins*** neamd (eins: ***Klemins oan de Korintiërs***; yn it oarspronklike Gryksk: **Κλήμεντος πρὸς Κορινθίους**, ***Klēmentos pros Korinthious***), is in algemien as apokryf beskôge tekst, besibbe oan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is in anonym brief dat tradisjoneel oan 'e tsjerkfaar Klemins fan Rome, better bekend as paus Klemins I († 99), taskreaun waard, dy't it earne oan 'e ein fan 'e earste iuw skreaun hawwe soe. Mar yn 'e fjirde iuw skreau de tsjerkfaar en paus Eusebius dat der mar ien brief fan Klemins oerlevere wie (ntl. it *[[Earste Brief fan Klemins]]*), dat sels yn 'e Aldheid bestiene der al twifels oer dizze tradisjonele taskriuwing. Moderne wittenskippers binne fan tinken dat *2 Klemins* it wurk is fan in anonime auteur, en datearje it brief tusken 140 en 160. It wurdt no ta de saneamde *Pseudo-Klemintinen* rekkene, in hiele espeltsje teksten dy't foarhinne foutyf oan Klemins taskreaun waarden.

*2 Klemins* liket in ôfskrift fan in preek te wêzen dy't oarspronklik mûnling ôfstutsen wêze moat yn in kristlike tsjerketsjinst (sa kundiget de sprekker yn *2 Klem.* 19 oan dat er no lûdop út 'e Skrift foarlêze sil). As it yndie in preek is, dan soe it de ierst oerlevere kristlike preek bûten it Nije Testamint wêze. *2 Klemins* is rjochte oan (in mienskip fan) kristene heidens, dy't lykwols it Alde Testamint as de "Hillige Skrift" beskôgje. It is bedoeld om 'e tahearders fuort te sterkjen yn harren nij leauwe. Behalven nei de kristlike kanon ferwiist de skriuwer ek nei beskate oare teksten. Sa wurdt yn *2 Klem.* 5:2-4 in útspraak fan Jezus fan Nazaret oanhelle dy't mar foar in part yn it Nije Testamint opnommen is; yn 'e tweintichste iuw waard in fragmint fan in manuskript ûntdutsen dêr't út blykt dat it hjir om in sitaat út it apokrife *[[Evangeelje fan Petrus]]* giet. Krektlyk sitearret de skriuwer yn *2 Klem.* 12 út it *[[Evangeelje fan Tomas]]*.
Westersk kristendom

It **westersk kristendom** is mei it eastersk kristendom ien fan 'e beide dielen fan it kristlik leauwe. It komt fierhinne oerien mei de histoaryske Latynske Tsjerke; dat wol sizze: dat diel fan 'e oertsjerke (it westlike) dêr't it Latyn de taal fan 'e liturgy wie. It westersk kristendom wurdt opmakke troch twa haadstreamings: it katolisisme, dêr't behalven de Roomsk-Katolike Tsjerke ek de âld-katolike en oare lytsere katolike tsjerken ta hearre, en it protestantisme, dat útinoar falt yn kalvinisme, lutheranisme, anglikanisme, metodisme en in hiele rige lytsere tradysjes. Hoewol't it westersk kristendom histoarysk sjoen beheind wie ta de lannen om it Westlik Bekken fan de Middellânske See hinne, hat it him, folle mear as it eastersk kristendom, troch sindingswurk oer de hiele wrâld ferspraat. Mear as 90% fan alle kristenen heart ta it westersk kristendom.
Eastersk kristendom

It **eastersk kristendom** is mei it westersk kristendom ien fan 'e beide dielen fan it kristlik leauwe, en beslacht alle kristlike tradysjes dy't net út West-Jeropa stamje. De terminology fan "westersk" en "eastersk" giet yn kristlik ferbân werom op 'e twadieling yn 'e iere tsjerke tusken it Latynske westen en it Gryksktalige, hellenistyske easten, mar it eastersk kristendom is lang sa'n ienheid net as dat it westersk kristendom is, en feitliks hawwe in protte fan 'e "easterske" tsjerken yn histoarysk sawol as teologysk opsjoch folle mear gemien mei it westersk kristendom as mei-inoar. It eastersk kristendom makket sa'n 10% fan alle kristlike leauwenden út en is konsintrearre yn East-Jeropa, de Balkan, it Midden-Easten, de súdlike Kaukasus, Lyts-Aazje, noardeastlik Afrika, de Hoarn fan Afrika en de súdwestpunt fan Yndia. Yn it earste milennium fersprate it him ek nei Sintraal-Aazje en parten fan it Fiere Easten, mar dêr is it neitiid weiwurden.

It eastersk kristendom bestiet út trije ûnderskate groepen, dy't kwa nomenklatuer frijwat opinoar lykje, mar dy't yn religieus opsjoch tige ferskillend binne: 
* de nestoriaanske tsjerken (Tsjerke fan it Easten) (ôfspjalte fan 'e memmetsjerke yn 431, op it Earste Konsylje fan Efeze)
* de oriïntaalsk-otterdoksy (ôfspjalte fan 'e memmetsjerke yn 451, op it Konsylje fan Galsedon)
* de eastersk-otterdoksy (ôfspjalte fan 'e memmetsjerke yn 1054, by it Grutte Skisma)
Fierders is der noch in groep tsjerken dy't neamd wurde moat:
* de eastersk-katolike tsjerken
Dat binne tsjerken fan alle trije boppeneamde streamings, dy't har letter, mei behâld fan eigen liturgy en eastersk-kristlike leauwensopfettings, wer deljûn hawwe ûnder it gesach fan 'e paus fan Rome, en dy't dus ûnderdiel útmeitsje fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, mar dêrbinnenyn wol in útsûnderingsposysje betinge hawwe.
Eastersk-katolisisme

It **eastersk-katolisisme** is in streaming binnen it eastersk kristendom dy't opmakke is út in rige tsjerken fan sawol nestoriaanske, oriïntaalsk-otterdokse as eastersk-otterdokse synjatuer. Se foarmje histoarysk noch teologysk in ienheid, en it iennichste dat al dy tsjerkgenoatskippen gemien hawwe, is dat se har as selsbestjoerende tsjerken mei behâld fan eigen eastersk-kristlike liturgy, teology en earetsjinst weriene hawwe mei de Roomsk-Katolike Tsjerke, yn folsleine kommuny ferkeare mei de Roomsk-Katolike Tsjerke en it gesach fan 'e paus fan Rome erkenne. Yn 'e measte gefallen giet it hjirby om ôfspjaltings fan nestoriaanske, oriïntaalsk-otterdokse en eastersk-otterdokse tsjerken, dy't njonken har fuortbesteane (lykas de Koptysk-Otterdokse Tsjerke njonken de Koptysk-Katolike Tsjerke). De eastersk-katolike tsjerken binne dan yn 'e regel (folle) lytser as de easterk-kristlike denominaasje dêr't se fan ôfspjalte binne. In útsûndering is de Maronityske Tsjerke, dy't yn syn gehiel eastersk-katolyk is.

### Fersprieding
Der binne wrâldwiid likernôch 17,8 miljoen eastersk-katolike leauwenden, dy't benammen konsintrearre binne yn East-Jeropa, de Balkan, it Midden-Easten, de súdlike Kaukasus, Lyts-Aazje, noardeastlik Afrika, de Hoarn fan Afrika en de súdwestpunt fan Yndia. De eastersk-katolike tsjerken mei mear as ien miljoen leden binne de Oekraynske Gryksk-Katolike Tsjerke (5,4 miljoen); de Syro-Malabareeske Katolike Tsjerke (3,8 miljoen); de Maronityske Tsjerke (3,3 miljoen); en de Melkityske Gryksk-Katolike Tsjerke (1,6 miljoen).

### De eastersk-otterdokse tsjerken
Dit is in list fan 'e eastersk-katolike tsjerken, ûnderferdield neffens de trije streamings fan it easterske kristendom dêr't se ta hearre.
* teologysk besibbe oan 'e eastersk-otterdokse tsjerken
** de Albaneeske Byzantynsk-Katolike Tsjerke
** de Bulgaarske Gryksk-Katolike Tsjerke
** de Grykske Byzantynsk-Katolike Tsjerke
** de Hongaarske Byzantynsk-Katolike Tsjerke
** de Italo-Albaneeske Byzantynsk-Katolike Tsjerke
** de Byzantynske Tsjerke fan Kroaasje, Servje en Montenegro
** de Masedoanysk-Katolike Tsjerke
** de Melkityske Gryksk-Katolike Tsjerke
** de Oekraynske Gryksk-Katolike Tsjerke
** de Roemeenske Gryksk-Katolike Tsjerke
** de Roeteenske Byzantynsk-Katolike Tsjerke
** de Slowaakske Byzantynsk-Katolike Tsjerke
* teologysk besibbe oan 'e oriïntaalsk-otterdokse tsjerken
** de Armeensk-Katolike Tsjerke
** de Etiopysk-Katolike Tsjerke
** de Koptysk-Katolike Tsjerke
** de Maronityske Tsjerke
** de Syro-Malankara-Katolike Tsjerke
** de Syrysk-Katolike Tsjerke
* teologysk besibbe oan 'e nestoriaanske tsjerken
** de Galdeesk-Katolike Tsjerke
** de Syro-Malabareeske Katolike Tsjerke
Mei de termen "Byzantynsk-katolyk" en "Gryksk-katolyk" wurde de eastersk-otterdokse tsjerken omskreaun, dy't de Byzantynske liturgy brûke. De term "oriïntaalsk-katolyk" tsjut op 'e oriïntaalsk-otterdokse tsjerken, dy't de Aleksandrynske, Antiocheenske, Armeenske en Westsyryske liturgyske tradysjes folgje. De nestoriaanske tsjerken, dy't de Eastsyryske liturgy oanhingje, wurde ek wol fan "nestoriaansk-katolyk" neamd.
Filippus

* De namme Filippus, gauris ôfkoarte ta Filip, Filips of Flip.

* De apostel Filippus, ien fan 'e dissipels fan Jezus fan Nazaret.
* De evangelist Filippus, dy't yn it nijtestamintyske boek *[[Hannelingen fan de Apostels]]* neamd wurdt.
Oriïntaalsk-otterdoksy

De **oriïntaalsk-otterdoksy** is it leauwe fan dy easterske kristlike tsjerken, dy't inkeld de earste trije oekumenyske konsyljes erkenne (te witten: it Earste Konsylje fan Niséa, it Earste Konsylje fan Konstantinopel en it Earste Konsylje fan Efeze), mar de kristlike learstikken sa't dy fêstlein waarden troch it Konsylje fan Galsedon, yn 451, fersmite. Dizze **oriïntaalsk-otterdokse tsjerken** steane dêrom ek wol bekend as de **âldotterdokse tsjerken**, of ek wol as de **miafysityske tsjerken** of de **pre-**, **non-** of **net-galsedoanyske tsjerken**. Troch it westersk kristendom en de eastersk-otterdokse tsjerken wurde se ek wol fan **monofysityske tsjerken** neamd, al wize se dy namme sels ôf om't se dy ûnsekuer fine.

De oriïntaalsk-otterdoksy moat net betize wurde mei de eastersk-otterdoksy (de tsjerken fan it eastersk kristendom, grutdiels yn East-Jeropa, dy't har by it Grutte Skisma fan 1054 fan it westersk kristendom ôfspjalten), noch mei de saneamde Tsjerke fan it Easten (dy't de lear fan Nestoarius folget). De oriïntaalsk-otterdoksy wurdt opmakke troch in groepke tsjerkegenoatskippen, dy't elkmis geografysk en nasjonaal ûnderskaat en hiërargysk selsstannich binne, mar teologysk feriene. Dizze tsjerken ferkeare yn folsleine kommuny mei-inoar. Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw is der in foarsichtige dialooch op gong kommen mei de eastersk-otterdokse tsjerken.

### Fersprieding
Der binne wrâldwiid likernôch 82 miljoen oriïntaalsk-otterdokse leauwenden, dy't benammen konsintrearre binne yn Etioopje, Armeenje, Eritreä en it feitlik ûnôfhinklike republykje Nagorno Karabach, mei wichtige minderheden yn Egypte, Sûdaan, Syrje, Libanon, de Súdyndiaaske dielsteat Kerala, Irak en Iraan.

### Untstean
It brekpunt tusken de oriïntaalsk-otterdokse tsjerken en de rest fan it kristendom is it dogma, oannommen troch it Konsylje fan Galsedon, dat Jezus Kristus ien persoan wie mei twa folsleine natueren, de iene minsklik, de oare godlik. De oriïntaalsk-otterdokse tsjerken fûnen dat learstik tefolle lykjen op 'e nestoriaanske ketterij (dy't leart dat Jezus twa ûnderskate wêzens wie, ien minsklik en de oare godlik), en wegeren it te akseptearjen. Hja holden fêst oan 'e lear fan it Earste Konsylje fan Efeze (431), dat Jezus it godlike en it minsklike feriene yn ien wêzen (de lear fan it monofysitisme).

### De eastersk-otterdokse tsjerken
Dit is in list fan 'e oriïntaalsk-otterdokse tsjerken mei de autosefale tsjerken ûnder harren gesach.
* de Armeensk-Otterdokse Tsjerke
** it Memmekatolikosaat fan Hillich Etchmiadzin
** it Katolikosaat fan Silysje
** it Armeensk Patriargaat fan Konstantinopel
** it Armeensk Patriargaat fan Jeruzalim
* de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke
* de Eritreesk-Otterdokse Tsjerke
* de Koptysk-Otterdokse Tsjerke
** de Britske Otterdokse Tsjerke
** de Frânske Koptysk-Otterdokse Tsjerke
* de Malankara-Otterdokse Syryske Tsjerke
** de Brahmavaarske (Goaanske) Otterdokse Tsjerke,
* de Syrysk-Otterdokse Tsjerke
** de Jakobityske Syryske Kristlike Tsjerke
Deade taal

In **deade taal** is in taal (of in dialekt), dy't, oars as libbene talen, net mear brûkt wurdt as in natuerlik deistich middel foar sprutsen kommunikaasje binnen in beskate taal- of dialektmienskip. It proses dat derta liedt dat in taal net mear sprutsen wurdt, hjit it útstjerren fan in taal of linguïside (hiel inkeld ek wol glottofagy neamd).

Foarbylden fan deade talen binne bgl. it Sûmearysk, it Akkadysk en it Hettitysk, talen dy't yn 'e Aldheid yn it Heine Easten rûnom sprutsen waarden. Histoaryske taalfoarmen, lykas Aldfrysk, Midnederlânsk en Angelsaksysk wurde net beskôge as deade talen, of alteast net yn deselde sin, mei't dy har ûntjûn hawwe ta hjoeddeiske libbene talen lykas (yn it gefal fan 'e brûkte foarbylden) Frysk, Nederlânsk en Ingelsk. 

In spesifyk soarte deade taal is in tsjerketaal; sa'n taal wurdt net mear bûkt foar deistige kommunikaasje, mar noch wol as fiertaal foar de liturgy fan ien of mear leauwensmienskippen (net needsaaklikerwize kristlike tsjerken, sa't de namme liket oan te jaan). Foarbylden fan tsjerketalen binne Latyn, Tsjerkeslavysk, Koptysk, Avestaansk en, yn joadske mienskippen bûten Israel, it Hebriuwsk.

It is ek mooglik om deade talen wer nij libben yn te blazen, sa't dien is mei it Hebriuwsk, dat fan 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw ôf troch de sionistyske beweging wer ta libben brocht waard en sûnt 1948 de offisjele taal fan 'e steat Israel is. Oare talen dy't útstoarn wiene, mar no wer sprutsen wurde, binne it Manksk en it Kornysk op 'e Britske Eilannen en it Sanskryt yn Yndia. Ek binne der bewegings dy't besykje om it Noardgermaanske Norn fan 'e Orkney- en Sjetlâneilannen en it Baltyske Aldprusysk yn Litouwen en Wyt-Ruslân wer nij libben yn te blazen.
Syrysk

It **Syrysk** (Syrysk: ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ *leššānā Suryāyā*) is dialekt fan it Midarameesk, dat tusken de fjirde iuw f.Kr. en de achtste iuw (n.Kr.) yn it Midden-Easten rûnom sprutsen waard yn it gebiet fan 'e Fruchtbere Healmoanne. It is in lid fan 'e Semityske tûke fan 'e Afro-Aziatyske taalfamylje, en waard skreaun yn it Syryske alfabet, dat in oanpaste foarm fan it Arameeske alfabet is.

## Skiednis
It Syrysk is oerlevere fan 'e earste iuw (n.Kr.) ôf en kin opdield wurde yn trije histoaryske perioaden, ntl. it Aldsyrysk, de taal fan it keninkryk Osroëne; it Midsyrysk, dat de tsjerketaal waard fan alle kristlike tsjerken fan 'e Westsyryske en Eastsyryske liturgy; en it Klassyk Syrysk, dat him tusken de fjirde en de achtste iuw ûntjoech ta de literêre taal fan in grut part fan it Midden-Easten. Fan 'e sânde iuw ôf begûn it Syrysk troch de flugge opmars fan it Arabysk almar mear yn it neigean te reitsjen, in proses dat noch hurder gie troch de ferwuostgjende Mongoalske ynfallen yn 'e Fruchtbere Healmoanne yn 'e trettjinde iuw. Hoewol't it Syrysk in grutte ynfloed útoefene op 'e ûnderskate Arabyske sprektalen en teffens op it postklassike literêre Arabysk, wie it der oan 'e ein fan 'e fjirtjinde iuw frijwol hielendal ûnder strûpt.

## Gebrûk
Benammen as tsjerketaal fan 'e nestoriaanske en Syrysk-otterdokse tsjerken hat it Syrysk yn it ferline gâns ynfloed hân, net inkeld yn it Heine Easten, mar troch sinding ek yn 'e Malabar, yn súdlik Yndia, en yn eastlik Sina. Hjoed de dei is it Syrysk, yn 'e foarm fan it Eastmidsyrysk, noch as tsjerketaal yn gebrûk yn 'e Assyryske Tsjerke fan it Easten, de Alde Tsjerke fan it Easten, de Galdeesk-Katolike Tsjerke, de Syro-Malabareeske Katolike Tsjerke en de Galdeesk Syryske Tsjerke. Yn 'e foarm fan it Westmidsyrysk wurdt it fierders ek noch as tsjerketaal brûkt yn 'e Syrysk-Otterdokse Tsjerke, de Malankara-Otterdokse Syryske Tsjerke, de Brahmavaarske (Goaanske) Otterdokse Tsjerke, de Syrysk-Katolike Tsjerke, de Maronityske Tsjerke, de Jakobityske Syryske Kristlike Tsjerke, de Syro-Malankara-Katolike Tsjerke, Malankara-Mar Thoma Syryske Tsjerke, de Evangelyske Tsjerke fan Sint-Tomas en de Malabareeske Unôfhinklike Syryske Tsjerke.
Nikki Anderson

**Nikki Anderson**, echte namme: **Nikoletta Prusinszky** (11 maart 1977), is in rêstend Hongaarsk fotomodel, neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise fan etnysk Slowaaksk komôf, wa har namme oft ek wol (mis)stavere wurdt as Nicki Anderson, Nikki Andersson, Nikky Andersson en Nici Anderson.

## Libben
Nikki Anderson wurke as kosmetika- en linzjerymodel en teffens as stripper foar't se yn 1996, op har njoggentjinde, ûntdutsen waard troch de Frânske pornoregisseur Pierre Woodman. Dy beprate har om noch datselde jiers har debút as pornoaktrise te meitsjen yn syn pornografyske film *The Pyramid 3*, in superproduksje fan it Sweedske *[[Private (filmstudio)|Private]]*-label, dy't yn Egypte opnommen waard. Anderson sleat in kontrakt ôf mei *Private* en spile sadwaande ek dêrnei noch in protte yn *Private*-films, yn 't earstoan útslutend ûnder rezjy fan Woodman, mar dy leafde bekuolle yn 1997, doe't har agint ûnder de opnamen fan *The Fugitive 2*, yn Austraalje, mei Woodman deilis rekke. Neitiid wurke Anderson foar regisseurs as Christophe Clarke, Marc Dorsel en Rocco Siffredi.

Ein 1997 stiek se de Atlantyske Oseaan oer nei de Feriene Steaten, dêr't se wurke foar sokke foaroansteande labels as *[[Sin City (filmstudio)|Sin City]]*, *[[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]]*, *[[Wicked Pictures]]*, *[[Elegant Angel]]* en *[[Adam & Eve (bedriuw)|Adam & Eve]]*. Yn totaal spile se neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) yn mear as 100 pornofilms. Har aktearwurk waard bekroane mei twa *[[Hot d'Or]]s* (de wichtichste Jeropeeske pornografypriis), dêr't se ien fan wûn yn 1997 (foar bêste Jeropeeske stjer) en de oare yn 1999 (foar bêste Jeropeeske aktrise). Njonken har aktearwurk posearre se ek in soad foar neakenblêden; sa stie se yn 2000 yn 'e *[[Penthouse]]*, doe't se de *[[Penthouse Pet]]* fan 'e moanne maaie wie. Yn 2004 loek Anderson har werom út 'e pornoyndustry om yn in foarstêd fan 'e Hongaarske haadstêd Boedapest in gesin te stiftsjen.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Biografy en filmografy fan Nikki Anderson yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Nikki Anderson yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Domonique Simone

**Domonique Simone**, echte namme: **Deirdre Morrow** (Valdosta (Georgia), 18 juny 1971), is in rêstend Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise fan Afro-Amerikaansk komôf, wa har namme oft gauris misstavere wurdt as Dominique Simone, en dy't yn it begjin fan har karriêre ek wol gebrûk makke fan 'e artystenammen Domonique, Dominique, Dominique Seymour en Coco.

## Libben en karriêre
Domonique Simone waard berne yn it plakje Valdosta, yn 'e steat Georgia. Yn 1988, doe't se santjin jier wie, wist se in stúdzjebeurs te bemachtigjen foar in oplieding oan it *Fashion Institute of Design and Merchandising*. Dêrfoar ferfear se nei Los Angeles, yn 'e steat Kalifornje, mar de beurs wie gjin fetpot en om wat by te fertsjinjen, begûn se yn 1989, doe't se mearderjierrich wurden wie, mei neaken te posearjen, yn 't earstoan op keunstskoallen, mar letter ek foar neakenblêden lykas *[[Hustler]]* en *[[Players]]*. 

Yn 1990 makke se har debút yn in pornografyske film en úteinlik soe se, neffens de Internet Adult Film Database (IAFD), yn hast 300 pornofilms spylje. Yn 'e njoggentiger jierren wie se ien fan 'e populêrste swarte pornoaktrises, net inkeld yn 'e Feriene Steaten, mar wrâldwiid, wat benammen te krijen hie mei har fergrutte boarsten fan kup 36DD. Ek har noas, wangen en oare parten fan har gesicht hie se, nei't it skynt, mei plastyske sjirurzjy oanpasse litten. Yn 2000 joech se har aktearkarriêre deroan, al bleau se efter de skermen noch wol wurksum yn 'e pornoyndustry. Neitiid kearde se noch in pear kear werom as aktrise, yn *Extreme Fetish Flicks: Animal Instincts*, út 2003, en *When MILFs Attack (II)*, út 2008. Dêrby die bliken dat se ek yn har stuten ymplantaten oanbringe litten hie.

Njonken har wurk yn 'e pornoyndustry hat Simone ek meispile yn fideoklips fan rappers as Snoop Dogg, Montell Jordan en Brian McKnight. Yn 2006 hie se har hielendal út 'e pornoyndustry weromlutsen en wurk fûn by in bank, dêr't lienoanfragen beoardiele. Yn 2007 waard hja as fjirde swarte frou ynhuldige yn 'e *AVN Hall of Fame*. Simone hat twa bern en wennet yn it Kalifornyske Sherman Oaks, krekt bûten Los Angeles.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Biografy en filmografy fan Domonique Simone yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Domonique Simone yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Tennessee Williams

**Tennessee Williams**, berne as **Thomas Lanier Williams** (Kolumbus (Mississippy), 26 maart 1911 – New York, 25 febrewaris 1983) wie in Amerikaansk skriuwer. 

Williams waard fral ferneamd fan syn toanielstikken, mar hy skreau ek romans, gedichten en essays. Syn bynamme, dy't ek syn skriuwersnamme waard, krige er fan sy klasgenoaten om reden fan sy súdlik aksint.

*The Glass Menagerie* ('Glêzen boartersguod', 1945) wie syn earste grutte súkses. Yn dat stik komt al ien fan syn haadtemas nei foaren: it konflikt tusken yllúzje en realiteit.

Mei *A Streetcar Named Desire* (1947) waard er ien fan de wichtichste Amerikaanske toanielskriuwers fan nei de oarloch. It stik waard yn 1951 ferfilme mei Marlon Brando yn de haadrol. Ek *Cat on a Hot Tin Roof* waard ferfilme, mei Paul Newman en Elizabeth Taylor yn de haadrollen.

## Wichtichst wurk
### Toaniel
* *The Glass Menagerie* (1945)
* *[[A Streetcar Named Desire]]* (1947)
* *The Rose Tattoo* (1951)
* *[[Cat On a Hot Tin Roof]]* (1955)
* *Orpheus Descending* (1957)
* *[[Suddenly, Last Summer]]* (1958)
* *Sweet Bird of Youth* (1959)
* *[[The Night of the Iguana]]* (1962)
* *The Milk Train Doesn't Stop Here Anymore* (1962)
* *Eccentricities of a Nightingale* (1964)
### Romans
* *The Roman Spring of Mrs. Stone* (1950)
* *Moise and the World of Reason* (1975)

## Keppeling om utens
Koptysk

It **Koptysk** (Koptysk: ΜϵτΡϵμνχημι, *Met Remenḵēmi*) is it lêste stadium fan 'e Egyptyske taal, dat him yn 'e twadde iuw ûntjoech út it eardere Demoatysk Egyptysk. It is in lid fan 'e Egypto-Hamityske tûke fan 'e Afro-Aziatyske taalfamylje, mar ûndergie sa'n sterke Grykske ynfloed, dat it suver hast wol in kreoalske taal neamd wurde kin. Wylst it Demoatysk Egyptysk noch yn hieroglifen skreaun waard, waard foar it Koptysk in oanpast Gryksk alfabet brûkt mei seis of sân ekstra lettertekens foar klanken dy't yn it Gryksk net foarkamen (lykas de letters ŝai, hori, ĵanĵia en qima foar resp. de lûden ʃ (sj), h, ʤ (dzj) en q (kielklank-k). Der kinne seis ferskillende Koptyske dialekten ûnderskaat wurde: yn Opper-Egypte Sahidysk, Achmimysk en Lykopolitaansk (of Assiûtysk); en yn Neder-Egypte Bohairysk, Fajûmsk en Oksyrynchitysk (of Mesokemysk). Dêrfan nimme it Bohairysk en it Sahidysk fierwei it prominintste plak yn. De wichtichste teksten yn it Koptysk binne de Bibel en it krûkfol (meast gnostyske) geskriften dat yn 1945 by Nag Hammady ûntdutsen waard (mei dêrûnder bgl. it *[[Evangeelje fan Tomas]]* en it *[[Brief fan Petrus oan Filippus]]*).

Fan 'e tsiende iuw ôf waard it Koptysk yn Egypte hiel stadichoan troch it Arabysk ferkrongen, oant it yn 'e santjinde iuw as sprektaal útstoar. By dat proses spile in wichtige rol dat it Arabysk assosjearre waard mei de islaam, wylst it Koptysk mei it kristendom ferbûn wie. Dat makke dat yn tiden fan kristenferfolgings, benammentlik ûnder de Mamelûken, it Koptysk ek slim te lijen hie. Hoewol't der fan 'e njoggentjinde iuw ôf besocht is om 'e taal nij libben yn te blazen, hat dat noch gjin fertuten dien. It Koptysk is oant hjoed de dei ta de tsjerketaal fan 'e Koptysk-Otterdokse Tsjerke en de Koptysk-Katolike Tsjerke.

## Literatuer
● Wolfgang Kosack: *Lehrbuch des Koptischen.Teil I:Koptische Grammatik.Teil II:Koptische Lesestücke*, Graz 1974.
● Wolfgang Kosack: *Der koptische Heiligenkalender. Deutsch - Koptisch - Arabisch nach den besten Quellen neu bearbeitet und vollständig herausgegeben mit Index Sanctorum koptischer Heiliger, Index der Namen auf Koptisch, Koptische Patriarchenliste, Geografische Liste*. Christoph Brunner, Berlyn 2012, ISBN 978-3-9524018-4-2.
● Wolfgang Kosack: *Schenute von Atripe De judicio finale.* Papyruskodex 63000.IV im Museo Egizio di Torino. Einleitung, Textbearbeitung und Übersetzung herausgegeben von Wolfgang Kosack. Christoph Brunner, Berlyn 2013, ISBN 978-3-9524018-5-9.
● Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.
Koreaansk

It **Koreaansk** (Koreaansk (Súd-Koreä): 한국어, *Hangugeo*, of (Noard-Koreä): 조선말, *Chosŏnmal*) is de offisjele taal fan Súd-Koreä, Noard-Koreä en, njonken it Sineesk, teffens fan 'e Koreaanske Autonome Prefektuer Yanbian, yn noardeastlik Sina. Wrâldwiid wurdt it sprutsen troch likernôch 78 mijoen minsken. It is oerlevere fan 'e fjirde iuw ôf yn it Sineeske skrift, oanfolle troch guon fonetyske skriftfoarmen (*[[hyangchal]]*, *[[gugyeol]]* en *[[idu]]*), en fan 1443 ôf yn it lânseigen hangûl-skrift, al waard dat pas yn 'e tweintichste iuw foar algemien gebrûk ynfierd, mei't de Koreaanske adel de foarkar joech oan Sineeske karakters.

De measte taalkundigen klassifisearje it Koreaansk as in isolearre taal, al bestiet der in kontroversjele teory dy't it besiket yn it passen yn 'e Altayske taalfamylje. Dêrby moat oantekene wurde dat it Djedjûaansk, dat op it grutte eilân Djedjû (of Jeju), yn 'e Japanske See, sprutsen wurdt, safier fan it Standertkoreaansk ôf stiet dat it eins as in selsstannige taal beskôge wurde moat, ek al sjocht it Súdkoreaanske regear it simpelwei as in dialekt. It Koreaansk hat in agglutinearjende morfology, wat betsjut dat it bykommende begripen in soad as foar-, tusken- en efterheaksels yntegrearret yn it haadbegryp.
Columbus (Mississippy)

**Columbus** is in plak (*city*) yn de Amerikaanske steat Mississippy oan de bopperin fan de Tombigbee River, en falt bestjoerlik ûnder Lowndes County dêr't it ek de haadstêd fan is.

## Berne yn Columbus
* Tennessee Williams (1911), skriuwer.
* James Darnell (1930), dokter en biolooch.

## Keppelings om utens
*''Heritage Academy'' webstee
*''Columbus Main Street''
*Skiednis fan de Joadske mienskip fan Columbus
Tombigbee (rivier)

De **Tombigbee ** is in 644&nbsp;km lange rivier yn de Amerikaanske steaten Mississippy en Alabama. By de it gearkommen mei de Alabama wurde se de koarte Mobile dy't útmûnet yn de Baai fan Mobile oan de Golf fan Meksiko. De streamkrite de Tombigbee beslacht in grut part fan de kustflakte fan westlik Alabama en noardeastlik Mississippy. De rivier is in wichtige farrûte fan de súdlike Feriene Steaten. De bopperin is ferbûn mei de Tennessee troch de "Tennessee-Tombigbeewetterwei".

De rivier begjint yn it noardeasten fan Mississippi yn Itawamba County.

De Tombigbee streamt nei it suden yn de mar fan Aberdeen by Aberdeen en de mar fan Kolumbus, ûnder Kolumbus; dêrnei by de mar fan Aliceville op de grins tusken Mississippy en Alabama lâns en fierder troch westlik Alabama dêr't hja gearrint mei de Black Warrior. Besuden Demopolis rint hja fierder troch súdwest Alabama by Jackson. De Tombigbee komt by de Alabama oan de grins tusken Mobile en Baldwin, op sa'n 48&nbsp;km benoarden Mobile en sa foarmje sy tegearre de Mobilerivier. 

De bopperin fan de Tombigbee wie it thúslân fan de Chickasaw foar dat sy yn 1838 fuortlutsen. Bienville brûkte de Tombigbee yn 1736 as paad om harren te befjochtsjen.
Mason Moore

**Mason Moore**, echte namme: **Megan Morrison** (Granada Hills (Kalifornje), 1 febrewaris 1985), is in rêstend Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise.

## Libben en karriêre
Moore is hikke en tein yn Granada Hills, in buert yn 'e San Fernandodelling fan Los Angeles, yn 'e steat Kalifornje. Yn 2002, op har santjinde, ferfalske se har identiteitsbewiis om as stripper wurkje te kinnen.

Yn 2008, doe't se 23 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Sûnt spile se neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) yn likernôch 130 pornofilms, û.m. foar sokke foaroansteande labels as *[[New Sensations (filmstudio)|New Sensations]]* en *[[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]]*. Ek wurke se in protte foar pornosites as *[[Brazzers]]*, *[[BangBros]]*, *[[Reality Kings]]* en *[[Naughty America]]*. Tusken 2010 en 2012 sleepte se dêrby sân nominaasjes foar in *[[AVN Award]]* (de *[[Oskar]]* fan 'e pornowrâld) yn 'e wacht.

Njonken har aktearwurk posearre se ek foar neakenblêden. Neffens har offisjele opjefte is se 1.65 m, mei in gewicht fan 64 kg. Mids 2012 makke se op har Twitteraccount bekend dat se yn ferwachting wie en by har freon ynlutsen wie, en dat se har dêrom weromloek út 'e pornoyndustry.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Mason Moore
* Biografy en filmografy fan Mason Moore yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Mason Moore yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Audrey Bitoni

**Audrey Bitoni**, echte namme: **Audrey Arroyo** (Pasadena (Kalifornje), 16 augustus 1986), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise fan mingd Spaansk-Italjaansk-Dútsk komôf.

## Libben
Audrey Bitoni waard berne yn Pasadena, yn 'e steat Kalifornje, ûnder de reek fan Los Angeles, mar groeide op yn Chicago, yn 'e steat Illinois. Se studearre oan 'e Steatsuniversiteit fan Arizona (*Arizona State University*), yn Phoenix yn Arizona, en posearre yn dy perioade neaken foar in spesjale edysje fan 'e *[[Playboy (tydskrift)|Playboy]]* dy't wijd wie oan studintes en wêrby't sy op 'e cover kaam te stean. Teffens wurke se yn har studintetiid as servearster yn in cocktailbar.

Yn 2006 studearre se ôf en behelle se in bachelorstitel yn kommunikaasjekunde. Datselde jiers noch, op har tweintichste, makke Bitoni har debút yn in pornografyske film. Sûnt hat se yn likernôch 200 pornofilms spile (neffens har eigen webside 250), û.m. foar sokke foaroansteande labels as *[[Penthouse (fideolabel)|Penthouse]]*, *[[Wicked Pictures]]*, *[[Digital Playground]]*, *[[Zero Tolerance (filmstudio)|Zero Tolerance]]*, *[[New Sensations (filmstudio)|New Sensations]]*, *[[Elegant Angel]]*, *[[Hustler Video|Hustler]]*, *[[Diabolic Video]]*, *[[Jules Jordan Video]]*, *[[Digital Sin]]*, *[[Red Light District]]*, *[[Pure Play Media]]* en *[[Third Degree Films]]*. Ek hat se in protte wurke foar pornosites as *[[Brazzers]]* en *[[Reality Kings]]*. Underwilens hat Bitoni trijeris nominearre west foar in *[[AVN Award]]* (de *[[Oskar]]* fan 'e pornowrâld).

Njonken har aktearwurk is se ek altiten trochgien mei te posearjen foar neakenblêden; sa stie se yn 2008 yn 'e *[[Penthouse (tydskrift)|Penthouse]]* en wie se de *covergirl* en de *[[Penthouse Pet]]* fan 'e moanne novimber. Dyselde moanne stie hja ek op 'e omslach fan *Club International*. Neffens har offisjele opjefte is se 1.63 m en 48 kg. Oktober 2007 ûndergie se in boarstfergrutting wêrnei't se kup 34DD krige. Hja wennet yn 'e omkriten fan Los Angeles.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Audrey Bitoni
* Biografy en filmografy fan Audrey Bitoni yn 'e ''Internet Movie Database''
Forum Romanum

It **Forum Romanum** is it âlde sintrum fan de stêd Rome. It lei tusken trije heuvels yn, Kapitoal, Palatyn en Eskwuilyn en oarspronklik wie it in sompich gebiet, dat troch de **[[Etrusken]]** drûchlein waard. Yn de gloarjetiid fan it Romeinske Ryk foarme it forum sawol it politike en juridyske as it religieuze en kommersjele sintrum fan de stêd.
Gnostyske evangeeljes

De **gnostyske evangeeljes** binne in samling fan likernôch 52 kristlike gnostyske geskriften dêr't fan beweard wurdt dat se basearre binne op âlde wiisheden fan ferskate profeten en religieuze lieders, mei dêrûnder Jezus fan Nazaret. Se datearje út 'e perioade fan 'e twadde oant de fjirde iuw, al hat it wol kâns dat it *[[Evangeelje fan Tomas]]*, dat it âldste fan 'e gnostyske evangeeljes is, gearstald is út boarnen dy't sels noch âlder binne as de kanonike evangeeljes. De gnostyske evangeeljes meitsje gjin ûnderdiel út fan it Nije Testamint fan 'e Bibel, en hawwe nea ta lykfol hokker kanon ek heart; se wurde algemien as apokryf sjoen, en waarden ek yn 'e Aldheid al as sadanich beskôge. Lange tiid wiene se inkeld bekend by en ynteressant foar in beheinde groep bibelwittenskippers en teologen, mar koartby hawwe beskate romans en films (lykas Dan Brown syn *The Da Vinci Code* en de Hollywood-ferfilming dêrfan mei akteur Nicolas Cage yn 'e haadrol) der lykwols in nije, bredere publike belangstelling foar ûntweitsje litten.

It wurd "gnostysk" komt fan it Grykske wurd *gnosis*, dat "kennis" betsjut, al wurdt it yn dit ferbân earder yn 'e betsjutting fan "ferljochting" brûkt. Yn tsjinstelling ta earder tinken (dat de gnostyk in poer kristlike steaming wie dy't him nei ferrin fan tiid ôfspjalte fan 'e rest fan it kristendom), is no de teory algemien akseptearre dat de gnostyk in al besteande streaming binnen it joadendom wie dy't op it ûntstean fan it kristendom reägearre, of dat it as streaming binnen it joadendom ûntstie yn reäksje op 'e opkomst fan it kristendom. De kristlike gnostyk wie in part fan 'e ier-kristlike mienksip dat leaude dat de ferlossing net inkeld fuortkaam út 'e ferearing fan Jezus Kristus, mar teffens (of inkeld) út it learen om jinsels troch de iepenbiering fan 'e wiere, geheime leauwenslear los te meitsjen fan 'e materiële wrâld. Neffens dizze religieuze tradysje moasten de antwurden op spirituële fragen binnenyn jinsels socht wurde, ynstee dat se fan bûtenôf op jin ta kamen. Boppedat fûnen gnostisy de funksje fan 'e tsjerke as middelder tusken God en de minske ûnnedich.

De wichtichste gnostyske evangeeljes binne:
* it *[[Evangeelje fan Filippus]]*
* it *[[Evangeelje fan Judas]]*
* it *[[Evangeelje fan Marsion]]* (oftewol it *Evangeelje fan de Heare*)
* it *[[Evangeelje fan Marije Magdalena]]*
* it *[[Evangeelje fan Tomas]]*
* it *[[Evangeelje fan de Wierheid]]*
* it *[[Grykske Evangeelje fan de Egyptners]]*
* it *[[Koptyske Evangeelje fan de Egyptners]]*
Joadsk-kristlike evangeeljes

De **joadsk-kristlike evangeeljes** wiene kristlike evangeeljes, dy't al yn 'e Aldheid algemien as apokryf beskôge waarden, en dy't folle mear op 'e joadske tradysje stipen en deroan fêstholden as de kanonike evangeeljes of de gnostyske evangeeljes diene. Hoewol't net ien fan 'e joadsk-kristlike evangeeljes oerlevere is, kin op grûn fan in stik as fyftich sitaten yn 'e geskriften fan tsjerkfaars as Klemins fan Aleksandrië, Origenes, paus Eusebius, Epifanius en Hieronymus fêststeld wurde dat der teminsten trije west hawwe moatte, ien yn it Arameesk of Hebriuwsk, en twa yn it Gryksk. Der is besocht om dy teksten te rekonstruëarjen út 'e neamde sitaten. As autoriteit wurdt dêrby beskôge de Dútske teolooch Wilhelm Schneemelcher (1914-2003), dy't de joadsk-kristlike evangeeljes sa yndielde:
* it *[[Evangeelje fan de Ebioniten]]*
* it *[[Evangeelje fan de Hebreeërs]]*
* it *[[Evangeelje fan de Nazareners]]*
Main

De **Main** is in rivier yn Dútslân dy't fan east nei west troch Noard-Beieren (Franken) en de Ryn-Main-Krite streamt. De rivier mûnet by Mainz yn de Ryn út en is 524 km lang (574 km, at de langste boarnerivier meirekkene wurdt).

De Main ûnstiet bit stedsje Kûlmbach út de gearrin fan de **Reade Main** (*Roter Main*) en de **Wite Main** (*Weißer Main*), dy't efterelkoar 50 en 41 kilometer lang binne. De Reade Main komt fan links en ûntspringt yn de Fränkische Alb en de Wite Main har boarne is yn it Fichtelberchtme. De grutste sydrivieren fan de Main binne dêrnei de Regnitz, de Frankyske Saale, de Tauber en de Nidda.

By Bamberg is it Main-Donaukanaal in keunstmjittige ferbining mei de Donau. It kanaal gie yn 1992 iepen en mûnet mei de Regnitz by Bamberg yn de Main út.

It trochsneed debyt by de mûning is 225 m³/s, wêrmei't de Main nei de Aare en Mûzel de grutste wetteroanfierder fan de Ryn is.

## Befarberens
De Main is befarber fan Mainz oant Bamberg, dat is 396 km. Sûnt 1992 is de Main mei de Donau ferbûn troch it Ryn-Main-Donaukanaal en de Altmühl. De lêste is kanalisearre en hat 34 sluzen wêrtroch't CEMT klasse V fartugen de totale langte fan de rivier befarre kinne. De 16 sluzen yn it Ryn-Main-Donaukanaal binne fan deselde grutte, dat ek befarber foar dy skipklasse.

## Stêden oan de Main
De igge wurdt oantsjut mei is (links of rjochts); at in stêd op beide iggen leit wurdt earst de igge mei sintrum oanjûn.
* Bayreuth (l/r) (oan de Roter Main)
* Kûlmbach (l/r) (oan de Weißer Main)
* Bamberg (l)
* Schweinfurt (r)
* Kitzingen (r/l)
* Würzburg (r/l)
* Aschaffenburg (r/l)
* Hanau (r/l)
* Offenbach (l/r)
* Frankfûrt (r/l)
* Hattersheim am Main (r) - Kelsterbach (l)
* Raunheim (l)
* Rüsselsheim (l)

## Keppeling om utens
Fichtelberchtme

It **Fichtelgebergte** (Dútsk: *Fichtelgebirge*, Tsjechysk: *Smrčiny*) is in middelberchtme yn it noardeasten fan de Dútske dielsteat Beieren; foar in lyts part leit it ek yn noardwest-Tsjechje. It heechste puntste is de Schneeberg mei 1053 m.. Naturpark Fichtelgebirge, in natuergebiet fan 1020 km², leit yn dit berchtme.

It Fichelberchtme is in wichtige wetterskieding: by de Schneeberg ûntspringe de Wite Main en de Eger; de earste mûnet út yn de Ryn, de twadde yn de Elbe. Op oare plakken yn it berchtme lizze de boarnen fan de Saksyske Saale en de Haidenaab; sy wetterje efterelkoar ôf op de Elbe en de Donau.

It meast foarkommend stientme is granyt. Der sitte ek in protte ertsen: fral tin en ijzer, mar ek goud en sulver.

De lânsdouwe is ferneamd om syn porsleinyndustry. Dat jildt benammen foar it stedsje Selb, dêr't sûnt 1857 porsleinguod makke wurdt en dat yn 1900 tweintich porsleinfabriken hie.

## Rivierboarnen yn It Fichtelberchtme

Ofbyld:Saalequelle.jpg|Boarne fan de Saale
Ofbyld:Egerquelle.jpg|Boarne fan de Eger
Ofbyld:Fichtelnaabquelle.jpg|Boarne fan de Naab
Ofbyld:Weißmainquelle.jpg|Boarne fan de Wite Main
Elisabeth Zernike

**Elisabeth Zernike** (Amsterdam, 8 july 1891 - Laren, 12 maart 1982) wie in Nederlânsk skriuwster. 

## Biografy
Se waard berne yn Amsterdam as dochter fan Carl Friedrich August Zernike en Antje Dieperink. Har heit wie skoalhaad en pedagooch en har mem ûnderwizeres. Se wie in suster fan Anne Zernike en Frits Zernike.

Se gie nei de famkes-HBS yn Amsterdam en letter nei de Muzykskoalle foar Toankeunst, wêrnei't se skriuwe soe. Fan 2 oktober 1915 oant 24 febrewaris 1917 wie hja redakteur fan it Amsterdamske studintewykblêd Propria Cures. Elisabeth Zernike wie de earste Nederlânske frou dy't in literêre priis foar har wurk krige: de Haagsche Postpriis 1921 foar it boek *Een vrouw als zij*. 

Zernike stoar yn ferpleechhûs De Stichtse Hof yn Laren en waard beïerdige yn it grêf fan har broer Frits op Begraafplak Zorgvlied yn Amsterdam. Har namme stiet lykwols net op de stien.

## Bibliografy
* *Het schamele deel* (1919)
* *Een vrouw als zij* (1920)
* *Kinderspel* (1921)
* *Het goede huis* (1923)
* *De overgave. Een korte roman* (1925)
* *Zondebok* (1925)
* *Een sprookje* (1927)
* *De loop der dingen* (1929)
* *Het buurmeisje* (1934)
* *Morgen weer licht* (1938)
* *Bevrijding uit de jeugd* (1938)
* *Dralend afscheid* — gedichten (1951) (as Elizabeth Zernike)
* *Het uur der stilte* — gedichten (1953)
* *Kleine drieklank* - gedichten (1956)
* *Kleine drieklank* - gedichten (1956)
* *Het harde paradijs* - roman (1959)
* *Haar vreemdeling* - roman (1961)
* *Kieren van de nacht* - roman (1963)
* *Achttien gedichten* - bibliofile útjefte (1966)
* *Heim'lijk droomen met een glimlach* - gedichten, bibliofile útjefte (1977)

## Prizen
* 1921: Haagsche Postprijs foar *Een vrouw als zij*
* 1949: Poëzypriis fan de gemeente Amsterdam, foar *En toen wij afscheid namen ....*

## Keppelings om utens
* Elisabeth Zernike yn de DBNL
* Elisabeth Zernike yn de Nederlandse Poëzie Encylopedie
Stoomauto

In **stoomauto** is in auto dy't oandreaun wurdt troch in stoommasine. 

It earste troch stoom oandreaune wein soe yn 1679 boud wêze troch Ferdinand Verbiest, in Flaamske jezuyt yn Sina. De wein wie ornearre as  boartersguod foar de Sineeske keizer. Hoewol't it apparaat fan Verbiest net bedoeld wie om passazjiers te ferfieren en dus net echt in auto mar in koets wie, is it nei alle gedachten it alderearste troch in motor oandreaune wein.  De earste eksperimintele stoomauto's waarden boud yn de 18e en 19e iuw.

Ferneamde stoomautobouwers wiene:
* Amédée Bollée, Frânsk útfiner dy't fan 1873 oant 1883 stoomauto's makke.
* Stanley, Amerikaansk bedriuw dat fan 1903 oant 1927 stoomauto's makke.


File:SteamMachineOfVerbiestIn1678.jpg|De stoomwein fan Verbiest
Ofbyld:Bollee mancel.jpg|In stoomauto fan Amédee Bollée út 1878
File:Cars-stanleysteamcar-amoswolfe.jpg|In Stanley-stoomauto út 1923
Tredde Brief fan Jehannes

It ***Tredde Brief fan Jehannes***, yn it oarspronklike Gryksk: **Γ' Επιστολή του Ιωάννου**, ***Gamma Epistoli tou Ioannou***, ek wol koartwei ***3 Jehannes*** neamd, is it 25ste boek fan it Nije Testamint fan 'e kristlike Bibel. It is de 20ste fan 'e brieven, en de sechsde fan 'e *[[Algemiene Seinbrieven]]*. *3 Jehannes* wurdt tradisjoneel taskreaun oan 'e apostel Jehannes (±6-±100). Oant de fyfde iuw bestiene der twifels oer de echtheid fan dit brief, mar de tekst komt kwa taaleigen en skriuwstyl sa bot oerien mei fral *[[2 Jehannes]]*, mar ek mei *[[1 Jehannes]]* en it *[[Evangeelje fan Jehannes]]*, dat de grutte mearderheid fan 'e hjoeddeiske saakkundigen it deroer iens is dat se fan 'e hân fan deselde skriuwer binne (de *[[Iepenbiering fan Jehannes]]* wykt folle mear ôf en oer it auteurskip dêrfan besteane dan ek mear twifels). Wêr't bibelwittenskippers en teologen it lykwols net oer iens binne, is oft de evangelist Jehannes, dy't dus dizze fjouwer geskriften skreaun hawwe moat, wol deselde wie as de apostel Jehannes. *3 Jehannes* wurdt yn 'e regel datearre om 98 of 99 hinne. De earste folsleine Fryske oersetting fan *3 Jehannes* wie fan 'e hân fan Eeltsje Boates Folkertsma, dy't him yn 1913 publisearre yn it tydskrift *[[Yn Us Eigen Tael]]*.

## Ynhâld
*3 Jehannes* is ien fan 'e koartste boeken fan 'e Bibel. It is in priveebrief oan in man dy't fan Gajus hjit, mar oer wa't fierders neat bekend is. De tekst set útein mei de wurden: *"Dit skriuw ik, de âldste, oan myn bêste freon Gajus, dy't ik oprjocht leafhaw"* (*3 Jeh.* 1:1). Nei in groetnis en ynlieding (*3 Jeh.* 1:1-4) wurdt by Gajus in groepke omreizgjende kristenen oanrikkemandearre, laat troch in Demetrius, dy't yn 'e omkriten fan Gajus syn wenplak it evangeelje preekje wolle (*3 Jeh.* 1:5-8). Dêrnei warskôget Jehannes Gajus foar in man dy't fan Diótrefes hjit, en dy't wegeret om mei him (Jehannes) gear te wurkjen (*3 Jeh.* 1:9-12). It brief beslút mei de hope dat de skriuwer Gajus mei gauwens persoanlik treffe sil, folge troch in groetnis (*3 Jeh.* 1:13-15).

## Fryske oersetting
Yn 1913 sette Eeltsje Boates Folkertsma alle trije brieven fan Jehannes yn har gehiel oer en publisearre se yn it tydskrift *[[Yn Us Eigen Tael]]*. Dy oersetting kaam neitiid yn it Nije Testamint fan Folkertsma en dû. Geart Aeilco Wumkes te stean, dat yn 1933 útkaam en dat fan 1943 ôf ûnderdiel útmakke fan 'e earste Fryske bibeloersetting. Om't sawol teologen as taalkundigen beswieren tsjin 'e fertaling Wumkes-Folkertsma hiene, waard fan 1966 ôf wurke oan in nije bibeloersetting, dy't yn 1978 útkaam as de Nije Fryske Bibeloersetting (mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, it *[[Nederlands Bijbelgenootschap]]* te Haarlim en de *[[Katholieke Bijbelstichting]]* te Bokstel). Dat is de fertaling dy't noch altiten yn gebrûk is, yn 'e foarm fan 'e trêde, ferbettere druk fan 1995. De oersetting fan *3 Jehannes* waard dêrby dien troch drs. H.J. Brouwer, dy't op taalkundich mêd ûnderstipe waard troch perfester dr. Jelle Hendriks Brouwer.
Pieter van Borssum Waalkes

**Pieter van Borssum Waalkes** (Emden, 17 septimber 1795 - Ysbrechtum, 13 febrewaris 1881) wie in predikant fan Eastfrysk komôf.

Van Borssum Waalkes  wie in soan fan skipsreder Waalke Janzen Waalkes (om 1765) en  Elisabeth van Borssum (om 1765). Hy studearre teology yn Grins en waard dêrnei herfoarme predikant yn Goaiïngaryp (1817), Warkum (1818), Weidum (1820) en stie fan 1827 oant 1881 yn Ysbrechtum. Hy wie in oanhinger fan de saneamde Grinzer rjochting yn de teology.

Van Borssum Waalkes boaske twaris. Earst mei Gesina Catherina Tenckinck (Sint Anna, 1792 - 1827) ; letter mei Adriana Bernhardina Trip (1799-1886). Hy krige 14 bern út beide houliken. Syn soan Waalke van Borssum Waalkes waard ek dûmny.
Florian Biesik

**Florian Biesik** (Wilamowice, 1849 - Triëst, 1926) wie in Eastenryksk-Hongaarsk postamtner en dichter dy't in literêre standert foar it Wilamowytsersk makke hat. Hy hat besocht sjen te litten dat dy taal net fan Dútske oarsprong wie, mar faaks fan it Nederlânsk, Frysk of it Angelsaksysk ôflaat wie.

Hy waard nei de Adriatyske havenstêd Triëst útstjoerd, dêr't er it grutste part fan syn wurksum libben direkteur fan it pleatslik postkantoar wie. Nei syn pinsjoenearring ferhuze er nei it doarp Nabrežina by it kustplak Duino (provinsje Triëst), dêr't er faak tahâlde yn de kultuerele rûnten fan de Sloveenske mienskip.