Ali Chameneï

**Ali Hosseini Chameneï** (Perzysk: سید علی حسینی خامنه‌ای , کصکش اعظم‎‎, [ʔæˈliː hoseiˈniː χɒːmeneˈʔiː], Mashhad (Iran), 19 april 1939 - Teheran (Iran), 28 febrewaris 2026 wie in Iraansk sjiïtyske geastlike en politikus en tsjinne as de heechste lieder fan 1989, as opfolger fan grutajatollah Rûholla Chomeini, oant syn moard yn 2026, itjinge him as de langst regearjende steatshaad yn it Midden-Easten en de langst regearjende steatshaad fan Iran sûnt sjah Mohammed Reza Pahlavi makke. Hy tsjinne earder as presidint fan Iran fan 1981 oant 1989.

## Jonkheid en oplieding

Ali Chameneï waard berne op 19 april 1939 yn Mashhad yn it noardeasten fan Iran as soan fan Javed Chameneï, in islamitysk gelearde, en Chadijeh Mirdamani, as twadde fan acht bern. Hy wie lid fan de dynasty Chameneï. Syn heit wie in etnyske Azerbeidzjaan yn it noardwesten fan Iran, en syn mem wie in etnysk Perzyske. Hy studearre *hawza* yn syn berteplak Mahhad. Hy rekke dêr belutsen by in organisaasje dy't foar islamitysk sosjalisme pleite en waard beynfloede troch figueren lykas Karl Marx, Che Guevara en Tito. Yn 1958 sette er him nei wenjen yn Qom, dêr't er klassen folge fan Rûholla Chomeini. Chameneï rekke belutsen by de opposysje tsjin de regearjende sjah fan Iran, Mohammed Reza Pahlavi en syn pro-westerske polityk. Hy wie seis kear arrestearre foar't er ferballe wie foar trije jier troch it rezjym fan de sjah.

## Politike karriêre
### Iere politike karriêre
Chameneï wie in kaaifiguer by de Iraanske Revolúsje fan 1978/1979 en wie ien fan de meast wichtige fertrouwelingen fan Rûholla Chomeini. Nei de sukses fan de Revolúsje, dêr't Chomeini nei de macht grypte yn de nij foarme Islamityske Republyk Iran, ferfolle Chameneï ferskate hege funksjes. Yn 1981 wie Chameneï it doelwyt fan in moardoanslach troch de Iraanske Folksmûdjahadyn. Syn rjochterearm rekke dêr ferlamme troch dy't er dêr de rest fan syn libben net mear troch brûke koe. Dêr hawwe neitiids ferskate driigjende moardoanslaggen op syn libben west troch Israel. 

### Presidintskip
Chameneï waard yn 1981, nei de moard op Mohammad-Ali Rajai, as tredde presidint keazen dêr't er 97% fan de stimmen by krige. Hy wie de earste geastlike dy't as presidint tsjinne. Chomeini woe ynearsten geastliken foar it presidintskip mije, dochst stimde dêr letter mei yn. Yn 1985 waard er fannijs as presidint keazen mei 87% fan de stimmen. 
Hy wie presidint yn de tiid fan de Iran-Irakkriich en yn dy snuorje rekke er nau belutsen mei de Revolúsjonêre Garde.

### Heechste lieder fan Iran

Yn 1989 wiisde Chomeini Chameneï oan as opfolger en doe't earstneamde dat jiers kaam te ferstjerren, waard Chameneï de nije heechste lieder fan Iran. Hy wie lykwols noch gjin grutajatollah, dus waard er ynearsten as tydlik lieder oanwiisd sa't der earst in wetswiziging it mooglik meitsje koe dat er op 6 augustus dat jier as permanint lieder oanwiisd wurde koe.

As heechste lieder, stipe Chameneï Iran syn nukleër program foar boargerlik gebrûk, wylst er in *[[fatwa]]* útfeardige dat ferbea en produsearje massaferneatigingswapens. Chameneï joech de foarkar foar ekonomysk privatisearjen fan steatseigendom, benammen de yndustry oangeande oalje en gas, en hy foarme Iran om ta in "supermacht yn enerzjy". It sjiïsme en it útfieren fan de Iraanske Revolúsje foarme it grûnwurk fan syn bûtenlânsk belied. Hy spile in beskiedende rol yn it ûntwikkeljen fan de revolúsjonêre Garde, dy't er omfoarme ta it wichtichste ynstrumint foar ynlânske kontrôle en regionale ynfloed. Under Cahmenei stipe Iran de As fan it Ferset-koälysje yn de Syryske Boargerkriich, de kriich yn Irak, de Jemenityske Boargerkriich, de Gazakriich en ruslân yn 'e Russysk-Oekraynske Kriich. As fûleindich kritikus fan Israel yn it Israelysk-Palestynsk Konflikt, lykas syn krewearjen foar it ferneatigjen fan Israel en syn antysemityske opfettings. Under Chameneï wie Iran belutsen by proksy-oarloggen mei Israel en Saûdy-Araabje. Bygelyks yn 2025 en 2026 eskalearren de spannings mei Israel en de Feriene Steaten ta in 12 dagen lang duorjend wapene konflikt en de oanfallen fan febrewaris 2026 dêr't Chameneï sels by fermoarde waard.

Chameneï waard sjoen as in pragmatyske hardliner. Hy sette loftse fraksjes, lykmoedige geastliken en politike dissidinten bûtenspul, wylst er sels sa no en dan de beheinings fersoepele wannear't de stabiliteit of legitimiteit fan it rezjym bedrige waard. Syn liederskip waard nau assosiearre mei it útwreidzjen fan it militarisearjen fan de steat en de konsolidaasje fan 'e macht yn it amt fan de Heechste Lieder. Chameneï hie ek te krijen mei in soad protesten, lykas de Iraanske studinteprotesten fan 1999, de protesten om de Iraanske presidintsferkiezings fan 2009, de Iraanske protesten fan 2011-2012, de Iraanske protesten fan 2017-2018, de algemiene stakings en protesten fan 2018-2019, de Iraanske protesten fan 2019-2020, de Mahsa Aminiprotesten yn 2022 en de Iraanske protesten fan 2025-2026. Sjoernalisten, bloggers en oare persoanen waarden yn Iran berjochte op beskuldiging fan it misledigjen fan de Heechste Lieder, gauris yn kombinaasje fan blasfemy. Harren straffen fariearren fan liifstraffen ta finzenisstraf en guon fan har ferstoaren by it fêstsitten.

Hy stie ek bekend ûnder de titel ajatollah en waard beskôge as ien fan de wichtichste sjiïtyske moslimmarja's yn 'e wrâld. Chameneï syn kritisy seagen him benamen as in repressive despoat dy't ferantwurdlik wie foar it ûnderdrukken, massamoarden en oars net rjochtfeardige dieden.

## Oanslach en dea
Op 28 febrewaris 2026 setten Israel en de Feriene Steaten útein mei *[[Israelysk-Amerikaanske oanfallen op Iran (2026)|Operation Epic Fury]]* tsjin Iran mei as primêr doel it liederskip út te skeakeljen. By de troch Israel útfierde presysjeoperaasje *Roaring Lion*, mei sekuere tarieding troch de Mossad, waard op de earste dei net allinnich ajatollah Ali Chameneï deamakke, mar ek ûnder oaren de lieder fan de Revolúsjonêre Garde. De oparbeidzjende miltêre operaasje fan Israel en de Feriene Steaten waarden neffens de Amerikaanske presidint Donald Trump en de Israelyske premier Benjamin Netanyahu mei sukses fuortset. Ynearsten ûntkenden de Iraanske autoriteiten de dea fan Chameneï. Op 1 maart befêstigen se lykwols syn ferstjerren dat fan syn neiste meiwurkers. By d eoanfallen kamen ek syn dochter, skoansoan en pakesizzer om it libben.  

It Iraanske steatsparseburo ISNA neamde nei de dea fan Chameneï dat der in trijekoppige oergongsried foarme waard, besteande út Alireza Arafi, Gholamhossein Mohseni Ejei (haad fan de rjochterlike macht) en presidint Masoud Pezesjkian. Dy oergongsried naam de lieding fan Iran op him oant der op 8 maart Chameneï syn soan Mojtaba Chameneï ta heechste lieder beneamd waard.

## Priveelibben

Chameneï wie troud en hie seis bern, wêrûnder fjouwer soannen en twa dochters. Hy hie trije bruorren en fjouwer sisters. ien fan syn susters boaske dissidint Ali Thehrani en ûntflechte it lân yn ballingskip yn 'e 1980-er jierren.

As heechste lieder ferhuze Chameneï nei in hûs yn it sintrum fan Teheran. Dêr ûntstie in kompleks omhinne dat letter likernôch 50 gebouwen omfiemet. Neffens *[[The Daily Telegraph]]* wurken der likernôch 500 lju op it "Beit Rahbari-kmpleks", dêr't in "soad ôfkomstich út it leger en feiligenstsjinsten" fan binne.

Chameneï moat in "fatsoenlik libben" laat hawwe "sûnder dat it lúksueus wie" en dat Chameneï bekend stie om syn "Spartaanske libbensstyl". Hy klaaide himsels ienfâldich. Dêrfoaroer waard er yn 2016 sjoen dat er yn in BMW rûnried. Chameneï, dy't as strang sjoen waard, hold fan poëzij, túnkjen en smoke ea in piip, itjinge net gebrûklik wie foar in geastlike. Nettsjinsetande syn absolute macht late er in beskaat libben, ferliet er Iran mar komselden en waard er fotografearre wylst er fleurich syn tún fersoarge mei in ienfâldige plastik jitter.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside
* Webstee fan de Heechste Lieder fan Iran