open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jehannes Paulus II

**Jehannes Paulus II** (Wadowice, 18 maaie 1920 - Fatikaanstêd, 2 april 2005) waard berne yn Wadowice by Krakau yn Poalen, as Karol Józef Wojtyła. Hy wie fan 1978 oant 2005 paus. Op 1 maaie 2011 waard Jehannes Paulus II sillich ferklearre troch paus Benediktus XVI.

Karol Józef Wojtyła wie de soan fan Karol Wojtyła en Emilia Kaczorowska. Hy gie yn syn berteplak nei de middelbere skoalle en studearre oan de Universiteit fan Krakau. Syn stúdzje waard ûnderbrutsen troch de Twadde Wrâldkriich. Om oan deportaasje te ûntkommen socht er wurk yn in fabryk. Op 1 novimber 1946 waard er pryster. Hy makke syn stúdzje ôf en helle yn 1948 yn Rome in doktoraat yn de teology.

Op 4 july 1958 waard hy helpbiskop fan Krakau en al op 28 septimber fan dat jier biskop. Op 13 jannewaris 1964 waard hy dêr aartsbiskop en op 26 juny 1967 kardinaal. Op 16 oktober 1978 waard hy beneamd ta paus, ûnder de namme Jehannes Paulus II. Hy wie de earste net Italjaanske paus nei in tiidrek fan 455 jier.

Jehannes Paulus II wie in reizgjende paus: Hy makke meiïnoar mear as 100 bûtenlânske reizen.
Jehannes (Romeinsk keizer)

**Jehannes** (? - juny of july 425) wie keizer fan it West-Romeinske Ryk ein 423 oant de simmer fan 425. Hy waard troch de Eastromeinske keizer Teodoasius II net erkend, en waard dêrom usurpator neamd.

## Skiednis

Doe keizer Honorius stoar yn augustus 423 moast Teodosius II fan Byzantium in opfolger beneamen. Dit soe Falentinianus III wurden, de soan fan Galla Plasidya, de sus fan Honorius. Falentinianus (6 jier âld) siet lykwols yn Konstantinopel, en der waard lang omkliemd. Dit joech Jehannes, de *primicerius notariorum* (heechste notaris) fan Honorius de mooglikheid om't de macht te gripen yn Rome. Teodosius erkende him fansels net; mar hy hie wol de magister militum Kastinus en Aetius (dy't letter Attila de Hun ferslaan soe) op syn hân. Sawat it hiele westlike ryk erkende him as keizer, de ienichste útsûndering wie Afrika.

De komôf fan Jehannes is net bekend, en der binne ek net folle boarnen oer him. De skriuwer Prokopius meldt dat Jehannes in sêftsedich karakter hie, yntelligint en redsum wie. Hy wie ek tolerant tsjin alle kristenen, dit wie yn tsjinstelling ta in protte oare keizers.

Jehannes wist dat as Teodosius yngripe soe hy gjin inkele kans hie om te winnen. Dêrom socht hy kontakt, mar al syn besykjen wie omdôch. Doe't Teodosius de jonge Falentinianus yn earsten as Caesar beneamde en letter ta keizer makke waard rillegau dúdlik dat in boargeroarloch kommendewei wie. Jehannes stjoerde dêrom Aetius nei de Hunnen ta om help. De eastlike troepen wienen lykwols gau yn Itaalje; sy lannen by Akwileia en Jehannes koe Ardaboer, de lieder fan it eastlike leger, finzen sette. De finzene waard troch Jehannes goed behannele om by him yn in goed blêdsje te kommen. Ardaboer krige it lykwols foar inoar dat Jehannes syn leger him yn Ravenna ferriede. Jehannes waard finzen set en letter yn july ûnthaadzje. 

Trije dagen nei Jehannes syn dea kaam Aetius oansetten mei in grut hierlingeleger fan Hunnen. Der wienen wat skermutselingen hin en wer en dêrnei waard der in oerienkomst sletten tusken Galla Plasidya en Aetius: de Hunnen waarden betelle en weromstjoerd, en Aetius waard beneamd as magister militum fan it westlike ryk, in posysje mei in soad macht.

## Keppeling om utens
* , artikel oer de West-Romeinske keizers yn de earste kwart fan de 5e iuw - paragraaf oer Jehannes (423-425), yn ''DIR'' (1999), (Ingelsk).
Jehannes

* De foarnamme Jehannes, gauris ferkoarte ta Jan, Jehan, Johan, Jannes, Janus, Han of Hannes.

## Persoanen
* Jehannes de Doper (±7 f.Kr.-±30 n.Kr.), in profeet dy't beskôge wurdt as in foarrinder fan Jezus Kristus.
* De apostel Jehannes (±6-±100).
** De evangelist Jehannes, skriuwer fan it *[[Evangeelje fan Jehannes]]*, al of net deselde as de apostel Jehannes.
** Jehannes fan Patmos, de skriuwer fan 'e *[[Iepenbiering fan Jehannes]]*, al of net deselde as de apostel Jehannes.
** Jehannes de Presbyter, in obskuer figuer yn 'e iere kristlike tsjerke, al of net deselde as de apostel Jehannes.
* De apostel Jehannes Markus, nei alle wierskynlikheid deselde as de evangelist Markus.
* Keizer Jehannes fan it Westromeinske Ryk (reg. 423-425).

* Foar de 23 pausen fan Rome mei de namme Jehannes (en de twa mei de namme Jehannes Paulus), sjoch: List fan pausen.

## Bibelske geskriften
* It *[[Evangeelje fan Jehannes]]*, yn 'e regel ôfkoarte ta *Jehannes*.
* It *[[Earste Brief fan Jehannes]]*, yn 'e regel ôfkoarte ta *1 Jehannes*.
* It *[[Twadde Brief fan Jehannes]]*, yn 'e regel ôfkoarte ta *2 Jehannes*.
* It *[[Tredde Brief fan Jehannes]]*, yn 'e regel ôfkoarte ta *3 Jehannes*.
* De *[[Iepenbiering fan Jehannes]]*, yn 'e regel ôfkoarte ta *Iepenbiering*.
Jehannes (namme)

**Jehannes** (of yn 'e Nederlânske foarm **Johannes**) is in manlike foarnamme fan Hebriuwske oarsprong.

De namme ferwiist nei ien fan de bibelske persoanen mei dy namme:
* Jehannes, learling fan Jezus Kristus, en letter apostel en neffens de tradysje ek evangelist.
* Jehannes de Doper, foargonger en mooglik learmaster fan Jezus.

De namme komt út it Latyn, ôflaat fan it Grykske " Ἰωάννης", *Iōannēs*, wat wer komt fan it Hebriuwske "יוחנן", *Yôḥānān*, fan "Yô", foar *Yahweh*, en "ḥānān", *bermhertich wêze*. Dat, de betsjutting wurdt almeast sjoen as eat as: "God is bermhertich".

## Lju mei de namme "Jehannes"/"Johannes"
* Keizer Jehannes.
* Paus Jehannes Paulus II.
* Teolooch Johannes Bogerman.
* Keatser Johannes Brandsma.
* Pater Johannes Brugman.
* Herfoarmer Jehannes Kalvyn.
* Taalsosjolooch Jehannes Ytsma.
* Fersetsman Johannes Post.
* Mystikus en mûnts Jehannes Tauler.
Drintske Aa

De **Drintske Aa** (Nederlânsk: *Drentsche Aa*) is in streamke yn de provinsjes Drinte en Grinslân. De 28 km lange stream ûntspringt op in hichte fan 16 m op it Drintsk Plato en einiget yn it Noard-Willemskanaal yn Grinslân op 0,65 m hichte. It Noard-Willemskanaal einiget wer yn 'e Lauwersmar en Waadsee.

Yn Grinslân en Drinte is it streamke bekend as de Drintske Aa (somtiden inkeld Aa yn Grinslân). Yn Drinte binne der lykwols noch mear lokale nammen lykas it *Deurzerdiep*, *Looner Diep*, *Taarlosche Diep*, *Oudemolensche Diep*, *Schipborgsche Diep*, en *Westerdiep*. In grut part fan it streamgebiet fan de Drintske Aa leit yn it Nasjonaal Gea Drintske Aa.

Fanâlds mûne de Aa út yn 'e Hunze by Adoarp. Yn 1385 waard in diel fan de Aa tusken Dorkwerd en Adoarp ôfsletten en der waard in kanaal dold fan Dorkwerd nei it Ryddjip, sadat it wetter tenei de Lauwersmar yn streamde. It *Hoornsediep* by de Paterswoldsemar lâns is in oerbliuwsel fan it streamke. Yn 'e stêd Grins dogge de strjitnammen *Hoge der A* en *Lage der A* en de Aa-tsjerke noch tinken oan it streamke.
Drintsk Plato

It **Drintsk Plato** (Nederlânsk: *Drents Plateau*) is in gebiet dat foar it grutste part yn Drinte leit. Utrinders dêrfan lizze yn Grinslân en de provinsje Fryslân. It gebiet leit rûchwei tusken de plakken Coevorden, Grins, Stienwyk en Emmen.

De foarlêste iistiid hat in laach balstienliem nei it gebiet brocht. Oer it balstienliem hinne leit in laach sân út de lêste iistiid en lokaal fean. Der binne net safolle grutte hichteferskillen yn it gebiet. Sawat it hiele plato leit tusken de 10 en 20 meter boppe NAP. De hichten en delten yn 't gea binne yn de foarlêste iistiid ûntstien troch it skowen fan iis oer lân. Op ferskate plakken makke it iis hichten oer in lange rjochte ôfstân. In dúdlik foarbyld dêrfan is de Hûnsrich yn it noardeasten fan Drinte. It iis koe op ferskillende plakken de grûn foarút stowe. Dêrtroch ûntstienen stowâlen lykas de Havelterberch. Nei de foarlêste iistiid ûntstienen yn de delten fan it gea lytse wetterstreamen. Doe't it gebiet hieltyd mear bebuorke waard koe it sân opstowe sadat der stodunen ûntstienen.


Moordenaarsveen Dwingelderv.jpg|It frij flakke plato: Dwingelderfjild
Molenveld, Exloo, The Netherlands.jpg|Hûnsrich, it Molenveld yn Eksloo
Bargerveen.jpg|Oerbleaun heechfean: it Bargerfean
Kymmelsberg Schipborg.jpg|De Drentsche Aa by Schipborg
Hunze

De **Hunze** is in streamke yn de provinsje Drinte en Grinslân. De Hunze begjint westlik fan Gasselte, dêr't de wetterstreamen *Voorste en Achterste Diepje* byinoar komme. Foar't de Hunze by Waterhuizen yn it *Winschoterdiep* mûnet feroaret de wetternamme lokaal yn nammen as *Oostermoerschevaart*, *Selwerderdiepje*, *Reitdiep* en *Drentsche Diep*. De Hunze streamt troch it Zuidlaardermeer.

It eardere Fryske goa Hunzegoa ferwiist nei de âlde wetterstream dy't oarspronklik yn 'e omkriten fan Piterbuorren útmûne yn 'e Waadsee.
Noard-Willemskanaal

It **Noard-Willemskanaal** is in kanaal yn Grinslân en Drinte, dat iepene waard yn 1861. It kanaal ferbynt de Drentsche Hoofdvaart westlik fan Assen mei de stêd Grins. It kanaal rint suver lykop mei de sneldyk A28 en hat in langte fan 38 km. It 2 meter djippe kanaal is nei kening Willem III fan de Nederlannen neamd. De wetterferbining hat de namme *Noard*-Willemskanaal omdat der yn Noard-Brabân al in *Súd*-Willemskanaal wie.

It Noard-Willemskanaal hat trije slûzen:
*Noardlik fan Assen by Peelo.
*Slûs III, sa'n oardel kilometer noardlik fan Vries.
*Slûs IV by De Punt, in doarp yn de gemeente Tynaarlo yn Drinte.

Tusken Haren en de stêd Grins folget it kanaal rûchwei it ferrin fan de Drintske Aa (*Hoornsediep*), op dat plak wurdt it kanaal dêrom ek wol *Drintske Aa* of *Hoornsediep* neamd.
Lou Tellegen

**Lou Tellegen** (Sint-Oedenrode, 26 novimber 1883 – Hollywood, 29 oktober 1934) wie in Nederlânsk-Amerikaansk akteur en regisseur. Hy naam yn 1918 de Amerikaanske nasjonaliteit oan. Syn súksessen foelen yn it tiidrek fan de stomme film.

## Libben en wurk
**Isidore Louis Bernard Edmon van Dommelen** wie it ûnechte bern fan luitenant Isidore Louis Bernard Edmon Tellegen (1836–1902) en Anna Maria van Dommelen.  

Yn 1903 ferfear er fan Sint-Oedenrode nei Amsterdam om akteur te wurden. Dat slagge en op in stuit waard er útnûge foar in optreden yn Parys. Dêr spile er ferskate rollen njonken Sarah Bernhardt, mei wa't er ek in ferhâlding krige. Yn 1910 makke er syn filmdebút neist Bernhardt yn *La dame aux camélias*, in stomme film basearre op in stik fan Alexandre Dumas, fils.

Yn 1910 gie er mei Bernhardt nei de Feriene Steaten, dêr't *[[The New York Times]]* harren oansteande houlik kundich makke, mar it berjocht letter wer ynluts (sy wie 37 jier âlder as him). Werom yn Frankryk makken hja yn 1912 harren twadde film, *Les Amours de la reine Élisabeth* en it jier dêrnei *Adrienne Lecouvreur*.

Simmers 1913 gie Tellegen nei Londen dêr't er yn it stik *The Picture of Dorian Gray* fan Oscar Wilde spile dat er ek produsearre. Fannijs útnûge yn de Feriene Steaten makker er syn yn 1915 earste Amerikaanske film, *The Explorer*, dy't folge waard troch *The Unknown*, beide mei aktrise Dorothy Davenport. Meidat er as ien fan de meast kreaze filmakteurs beskôge waard koenen  der noch trije films folgje. Geraldine Farrar, oarspronklik in ferneamde operadiva die der ek yn mei. 1916 boaske er Farrar, dy't oars al in ferhâlding hie mei de Dútske kroanprins Wilhelm fan Dútslân.

Tellegen syn houlik mei Farrar rûn op 'e non yn 1923. Tellegen hat fjouwer kear troud west, it earst mei in grevinne yn 1903, twads mei Farrar yn 1916.

## Lettere karriêre en dea
Tellegen wie te sjen yn tal fan films eardat syn antlit troch in brân skeind waard. Ien fan syn meast opmerklike rollen wie dy fan in minnenien yn John Ford syn western *[[3 Bad Men]]* (1926) dy't in wite hoed op hie ynstee fan in swarte sa't wenst wie foar de boef. Stadichoan ferblikke syn stjer, wurk bleau út en hy rekke fallyt. Ek waard der kanker by him fêststeld, mar dat waard him net sein, en hy waard mismoedich. Yn 1931 skreau er syn autobiografy *Women Have Been Kind*.

Op 29 oktober 1934 sluet Tellegen him op yn de badkeamer, dêr't er him skearde en it gesicht bepoeiere. Dêrnei die er selsmoard troch  himsels sânris mei in skjirre te stekken wylst er foar in grutte spegel, dêr't er himsels fan top oant tean yn sjen koe, stie. De media dûkten massaal op de saak.

## Filmografy <small>(kar-út)</small>
* 1911: *La dame aux camelias*
* 1917: *The black Wolf*
* 1917: *The long trail*
* 1924: *Between Friends*
* 1925: *The Verdict*
* 1926: *3 Bad Men*
* 1926: *Sibearje*
* 1935: *Together we live*

## Keppeling om utens
* DOMMELEN, Isidore Louis Bernard Edmon (1883-1934), webside Ynstitút foar Nederlânske Skiednis.
* Lou Tellegen yn de IMDb
Noardereachsân

**Noardereachsân** (Noardfrysk: *Noorderuug Söön*, Dútsk: *Norderoogsand*) is in ûnbewenne Noardfrysk eilân. It is it middelste en op ien nei grutste eilân yn it Nasjonaal park Sleeswyk-Holstein. It leit westlik fan Noardereach en Pälweerm en súdwestlik fan Hege en wurdt yn it suden troch Rummelloch fan Sudereachsân skieden. It eilân is sawat 7,5 kilometer lang (noard-súd) en sawat twa kilometer breed.

Sûnt ein jierren njoggentich nimt de mannichte sân ta en wurdt sels grutte dúnfoarming merkbiten. Sa ûntstiet der in nij eilân. Yn 2012 hiene de dunen al in hichte fan fjouwer meter berikt. It oerflak fan it eilân wurdt skat op 34 hektare. Der binne al 50 ferskate plantesoarten teld, ek komme der in soad seefûgels.
Sudereachsân

**Sudereachsân** (Noardfrysk: *Saruug Söön*) is in ûnbewenne Noardfryk eilân. It leit súdwestlik fan Sudereach en Pälweerm en noardwestlik fan Westerhever yn Eiderstedt. It wurdt in it noarden troch Rummelloch fan Noardereachsân skieden, wurdt yn it suden begrinzge troch Heverstrom en is 7 kilometer lang (noard-súd) en hat in maksimale breedte fan 4 kilometer. It eilân hat in oerflak fan sawat 15 km². Troch sânferstowing skowt it eilân ta 30 sintimeter it jier op nei it easten.
Matanzas (stêd)

**Matanzas** is in gemeente en havenstêd yn de provinsje Matanzas yn it noarden fan Kuba, sa'n 60 km beëasten Havana.

Matanzas wurdt wol 'stêd fan de brêgen' en it 'Feneesje fan Kuba' neamd, meidat der 17 brêgen oer de trije rivieren dy't troch de stêd rinne lizze (de Rio Yumuri, San Juan en Canimar). In oare bynamme wie ek *La Atenas de Cuba* ('It Atena fan Kuba') om reden fan syn dichters.

De stêd leit oan de Baai fan Matanzas, in seeëarm fan de Golf fan Meksiko. Yn 1628 spile him dêr de slach yn de Baai fan Matanzas ôf; de seefarder Piet Hein ferovere doe de Sulverfloat.

In stânbyld fan Piet Hein fan de hân fan de Rotterdamske byldhouwer Willem Verbon sjocht út oer de baai.

## Stêdebannen
*  Nizjni Novgorod (Ruslân), sûnt 2004

## keppeling om utens
Jean Mounet-Sully

**Mounet-Sully** (Bergerac, 28 febrewaris 1841 – 1916) wie in Frânsk akteur. Hy waard berne as **Jean-Sully Mounet**: 'Mounet-Sully' (sûnder 'Jean') wie in skûlnamme.

## Wurkpaad
Mounet-Sully kaam oan it konservatorium fan Parys doe't er 21 jier wie, dêr krige er al syn earste toanielpriis. Yn 1868 makke er syn debút yn it Odéon, mar dat krige net folle omtinken. De Frânsk-Dútske Oarloch ûnderbruts syn karriêre. It hie net folle skild as hy hie it toaniel ferruile foar it leger, mar dat gie oer doe't er de rol fan Oreste yn *Andromaque* fan Racine by de Comédie Française krije koe, dat wie yn 1872.

Syn optreden en stim en de fûlens fan syn spyljen makken bot yndruk, dat hy waard yn 1874 keazen ta *sociétaire*. Hy bleau dêrnei foarfêst in wichtich akteur fan de Comédie Française.

Faaks wie syn meast ferneamde rol dy fan *[[Oedipus]]* yn *L'Oedipe roi*, in Frânske ferzje fan Jules Lacroix fan Sofokles syn  drama. It stik waard earst opfierd yn Parys yn it Théâtre-Français (1881) en letter yn it âldromeinsk amfiteater yn Orange (1888). Oare wichtige rollen yn it repertoire fan Mounet-Sully wienen *Achilles* yn in *Iphigenie et Aulide* fan Racine, Hippolyte yn *Phèdre*, de titelrol Hamlet, de titelrollen yn Victor Hugo syn stikken *Hernani* en *Ruy Bla]*, *Francis I* yn *Le roi s'amuse* en Didier yn *Marion Delorme*.

Hy waard 1889 ridder fan it *[[Légion d'honneur]]* (de heechste en wichtichste Frânske ûnderskieding). Teffens hat er in toanielstikken skreaun, *La Buveuse de l'armes* (1906) yn 'e mande mei Pierre Barbier, en *La Vieillesse de Don Juan*.

Hy wie in broer fan akteur Paul Mounet en in goefreon en meioparbeider fan de ferneamde aktrise Sarah Bernhardt mei wa't er op in stuit ek in ferhâlding hie.
Demintens

**Demintens** (fan it Latynske *dementia*), ek wol omskreaun as 'yn jin (twadde) bernskens wêze', is in samling fan oandwaningen dy't karakterisearre wurde troch in kombinaasje fan mearfâldige steuringen yn de ferstanlike fermogens (wêrûnder it ûnthâld), stimming en hâlden en dragen. Demintens komt foar by klinyske syndromen dy't troch ferskillende harsensykten feroarsake wurde kinne.
De spesifike kenmerken fan de ferskillende kombinaasje wurde troch aard, lokalisaasje en earnst fan de ôfwikingen yn de harsens bepaald.

## Foarmen fan demintens
* Sykte fan Alzheimer: komt it meast foar (65% fan misken mei demintens), eartiids ek (pre)senile demintens of *dementia (prae)senilis* neamd;
* Faskulêre demintens: feroarsake troch CVA's en/of skansearre wite stof;
* Lewy-body-demintens en *Parkinson-disease-dementia (PDD)*. By de sykte fan Parkinson wurde "Lewy bodies", insluitsels fan aaiwytôfbrekprodukten, yn de senuwsellen fan de *[[substantia nigra]]* ('swarte stof') fûn; by dizze foarmen fan demintens wurde se ek yn de bast fan de harsens fûn. By *Lewy body-dementie* begjint demintens al ier yn it sykteproses; fan *Parkinson-disease-dementia (PDD)* wurdt sprutsen at deminsjeferskynsels earst yn de rin fan de sykte fan Parkinson foarkomme.
* Chorea fan Huntington
* Frontotemporale demintens: oantaasting fan de frontale en temporale parten fan it brein. Meast bekende foarm is de sykte fan Pick (sjoch ek: Arnold Pick).
* Normal Pressure Hydrocephalus: it oanmeitsjen en ôffieren fan likwor (harsensfocht) is fersteurd.

## Keppeling om utens
* Húsdokerstandert Demintens
* Alzheimer-Nederlân
Hugo Award

De ***Hugo Awards*** binne in groep prizen dy't ienris yn it jier útrikt wurde foar de bêste science fiction- en fantasywurken fan it foargeande jier. De prizen binne neamd nei Hugo Gernsback, de oprjochter fan *[[Amazing Stories]]*, ien fan 'e earste science fiction-tydskriften, en hieten oant 1992 offisjeel de *Science Fiction Achievement Awards*. De útrikking, dy't ûnder it tafersjoch stiet fan 'e Amerikaanske *[[World Science Fiction Society]]*, fynt plak op 'e jierlikse *[[World Science Fiction Convention]]*, dêr't it it wichtichste evenemint foarmet. De *Hugo Awards* waarden foar it earst útrikt op 'e alfde *World Science Fiction Convention*, yn 1953, en de útrikking is sûnt 1955 elts jier noch dien.

Sûnt de njoggentiger jierren wurde soms ek saneamde *Retrospective Hugo s* (koartwei ***Retro Hugo's***) útrikt. Dat is dien yn 1996, 2001 en 2004 foar wurken dy't 50 jier earder útjûn wiene, en yn 2014 foar wurken dy't 75 jier earder útjûn wiene.

## Kategoryen
De *Hugo Award* wurdt beskôge as ien fan 'e, sa net dé meast prestizjeuse priis yn it science fiction- en fantasysjenre. Troch de jierren hinne binne de kategoryen wat feroare; de hjoeddeiske kategoryen binne:
* Bêste roman (sûnt 1953): in ferhaal fan 40.000 wurden of mear.
* Bêste novelle (sûnt 1968): in ferhaal fan 17.500-40.000 wurden.
* Bêste koarte novelle (sûnt 1955): in ferhaal fan 7.500-17.500 wurden.
* Bêste koarte ferhaal (sûnt 1955): in ferhaal fan minder as 7.500 wurden.
* Bêste oanbesibbe wurk (sûnt 1980): non-fiksje.
* Bêste stripferhaal (sûnt 2009): in ferhaal yn stripfoarm.
* Bêste lange dramatisearre produksje (sûnt 1958): in toanielfoarstelling, film of tillefyzjeproduksje op grûn fan in science fiction- of fantasyferhaal, langer as 90 minuten.
* Bêste koarte dramatisearre produksje (sûnt 1958): in toanielfoarstelling, film of tillefyzjeproduksje op grûn fan in science fiction- of fantasyferhaal, koarter as 90 minuten.
* Bêste semy-profesjonele tydskrift (sûnt 1984).
* Bêste non-profesjonele tydskrift (sûnt 1955).
* Bêste profesjonele romanredakteur (sûnt 1973).
* Bêste profesjonele redakteur fan tydskriften en/of ferhalebondels (sûnt 1973).
* Bêste profesjonele tekener (sûnt 1953): bgl. fan omslachkeunst.
* Bêste tekenjende fan (sûnt 1967).
* Bêste skriuwende fan (sûnt 1967).
* Bêste *fancast* (sûnt 2012): in audiofisueel non-profesjoneel tydskrift.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan 'e ''Hugo Awards''
Nebula Award

De ***Nebula Awards*** binne in groep prizen dy't ienris yn it jier útrikt wurde foar de bêste science fiction- en fantasywurken fan it foargeande jier. De namme is it Ingelske wurd foar in galaktyske dize of galaktyske nevel, wat in massa gas of stof of in ferminging fan beide yn 'e ynterstellêre romte is, lykas de bekende Krabdize of de Grutte Oriondize. De prizen wurde útrikt troch de Amerikaanske *[[Science Fiction and Fantasy Writers of America]]*, in nonprofitorganisaasje fan profesjonele skriuwers fan dy beide sjenres. De earste útrikking fan 'e *Nebula Awards* fûn plak yn 1966 en sûnt wurde se (tegearre mei de *[[Hugo Awards]]*) beskôge as ien fan 'e meast prestizjeuze prizen dy't in science fiction- en/of fantasyauteur mar winne kin.

De *Nebula Awards* wurde útrikt yn fjouwer kategoryen:
* Bêste roman (sûnt 1966): in ferhaal fan 40.000 wurden of mear.
* Bêste novelle (sûnt 1966): in ferhaal fan 17.500-40.000 wurden.
* Bêste koarte novelle (sûnt 1966): in ferhaal fan 7.500-17.500 wurden.
* Bêste koarte ferhaal (sûnt 1966): in ferhaal fan minder as 17.500 wurden.
Yn it ferline hat der noch ien oare kategory bestien:
* Bêste skript (1974-1978; 2000-2009): in skript foar in spylfilm of ôflevering fan in tillefyzjesearje.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan 'e ''Nebula Awards''
Locus Award

De ***Locus Awards*** of ***Locus Poll Awards*** binne in groep prizen dy't ienris yn it jier útrikt wurde foar de bêste science fiction- en fantasywurken fan it foargeande jier. De útrikking wurdt dien troch it Amerikaanske science fiction- en fantasytydskrift *[[Locus (tydskrift)|Locus]]*, in moanneblêd wêrfan't de redaksje fêstige is yn 'e stêd Oakland, yn Kalifornje. De winners wurde útornearre op grûn fan in opinypeiling ûnder de lêzers fan *Locus*, en de *Locus Awards* kinne dus sjoen wurde as publyksprizen, sij it tige prestizjeuze. Tsjintwurdich fynt de útrikking plak ûnder in galabanket en wurde de winners eare mei sertifikaten ynstee fan trofeeën, wat unyk is foar dit sjenre. De *Locus Awards* waarden foar it earst útrikt yn 1971.

## Kategoryen
De *Locus Awards* wurde útrikt yn 'e folgjende kategoryen:
* Bêste roman;
* Bêste science fiction-roman;
* Bêste fantasy-roman;
* Bêste earste roman;
* Bêste boek foar jonge folwoeksenen;
* Bêste novelle;
* Bêste koarte novelle;
* Bêste koarte ferhaal;
* Bêste ferhalebondel;
* Bêste blomlêzing;
* Bêste tydskrift;
* Bêste útjouwer;
* Bêste redakteur;
* Bêste grafysk keunstner (bgl. fan omslachkeunst);
* Bêste wurk fan non-fiksje en/of grafyske keunst.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan 'e ''Locus Awards''
Minnesota Book Award

De ***Minnesota Book Awards*** binne in groep Amerikaanske literêre prizen dy't ienris yn it jier útrikt wurde foar literêre wurken, kreëarre troch lju út 'e steat Minnesota. De útrikking fan 'e prizen, dy't sûnt 1988 plakfynt, wurdt organisearre troch de stifting *The Friends of the Saint Paul Public Library* ("De Freonen fan 'e Iepenbiere Bibleteek fan Saint Paul").

De *Minnesota Book Awards* wurde útrikt yn 'e folgjende kategoryen:
* Algemiene non-fiksje;
* Berneliteratuer;
* Lêzerskar (publykspriis);
* Literatuer foar jonge folwoeksenen;
* Memoires & kreätive non-fiksje;
* Minnesota;
* De Minnesotaanske boekekeunstner (wêrmei't in grafysk keunstner erkend wurdt);
* Poëzij;
* romans & koarte ferhalen;
* Sjenrefiksje (wat in oerkoepeljende beneaming is foar alles dat net ta *mainstream*-literatuer heart, lykas science fiction, fantasy, horror, Goatyske romans, detektiveromans, westernromans, ensfh.);
* De Kay Sextonpriis (útrikt oan in persoan of organisaasje dy't him/har lang ynset hat ta de befoardering fan 'e publikaasje of it lêzen fan boeken of fan oare literêre aktiviteiten yn Minnesota; neamd nei de earste winner).

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan 'e ''Minnesota Book Awards''
Genoside

**Genoside** of **folkemoard** is "it mei sin en stelselmjittich ferneatigjen, hielendal of foar in part, fan in etnyske, rasiale, religieuze of nasjonale groep", al is der gjin oerienstimming oer hoe grut oft it "part" fan sa'n groep wêze moat om yn oanmerking te kommen foar klassifikaasje as genoside. De term is in gearstalling fan it Grykske *genos* (*γένος*), dat "ras" of "folk" betsjut en it Latynske *cīdere*, dat "deadzje" betsjut, en waard foar it earst brûkt troch de auteur Raphael Lemkin yn syn boek *Axis Rule in Occupied Europe*, út 1944.

Trochdat it wurd brûkt waard troch de oanklagers by de Prosessen fan Neurenberch, oan 'e ein fan 'e Twadde Wrâldoarloch yn Jeropa, kaam it ûnderdiel út te meitsjen fan it juridyske jargon. Sûnt 1951, doe't de Kovinsje foar de Previnsje en Bestraffing fan 'e Misdie Genoside fan 'e Feriene Naasjes (*Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide*; CPPCG) yn wurking trede, is genoside yn juridysk opsjoch in misdie. Foarhinne waarden op ynternasjonaal mêd foar de berjochting fan genoside en oanbesibbe misdieden ad hoc-tribunalen gearstald, mar sûnt 2002 bestiet dêrfoar it permaninte Ynternasjonale Strafhof, fêstige yn De Haach, al binne dêr oant op 't heden (jannewaris 2013) noch gjin genosidesaken oanbrocht.

Guon bekende en minder bekende gefallen fan genoside binne:
* De Swarte Oarloch, wêrby't Britske kolonisten tusken 1828 en 1832 de lânseigen befolking fan Tasmaanje frijwol útrûgen (der bleaune sa'n 250 fan 'e 2.000 oer).
* De Armeenske Genoside, wêrby't de Osmaanske Turken yn 1915 en 1916 tusken de 600.000 en 1,8 miljoen Armenen ombrochten. 
* De Pontyske Grykske genoside, wêrby't de Osmaanske Turken yn 1915 en 1922 tusken de 600.000 en 1,1 miljoen Pontyske Griken ombrochten. 
* De Holokaust, wêrby't de nazys en harren bûnsgenoaten yn 'e Twadde Wrâldoarloch likernôch 6 miljoen joaden ombrochten.
* De Porajmos, wêrby't de nazys en harren bûnsgenoaten yn 'e Twadde Wrâldoarloch likernôch 500.000 Sigeuners ombrochten.
* De moard troch de nazys yn 'e Twadde Wrâldoarloch op likernôch 3,3 miljoen Russyske kriichsfinzenen.
* De saneamde *[[Killing Fields]]*, in beneaming fan it skrikbewâld dat tusken 1975 en 1979 yn Kambodja fierd waard troch de Reade Khmer en dêr't nei skatting sa'n 2,2 miljoen minsken by omkamen.
* De Yndonezyske Besetting fan East-Timor, wêrby't tusken 1975 en 1999 likernôch 103.000 Easttimorezen (op in befolking fan 600.000) omkamen.
* De Rwandeeske Genoside, wêrby't yn 1994 800.000 Tûtsys en moderate Hûtû's troch ekstremistyske Hûtû's fermoarde waarden.
* De Ferovering fan Srebrenica troch de Bosnyske Serven, yn 'e Bosnyske Oarloch, yn 1995, wêrby't neitiid sa'n 10.000 Moslim-manlju deade waarden.
* De Darfoerske Genoside troch it Sûdaneeske regear en de Janjaweed-milysjes yn 'e westlike provinsje Darfoer yn 2003-2005.
* De Gazaanske Genoside troch it regear en de striidkrêften fan Israel tsjin 'e Palestynske befolking fan 'e Gazastripe fan 2023 oant no.
Mariah Milano

**Mariah Milano**, echte namme **Jeanette Benardello** (New York, 31 desimber 1979), is in rêstend Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise.

## Libben en karriêre
Milano is hikke en tein yn Brooklyn, yn 'e stêd New York. Har mem komt fan Sisylje, wylst har heit in Amerikaan fan Italjaansk komôf is. Se rekke foar it earst belutsen by de pornoyndustry, doe't in eardere klasgenoate fan 'e middelbere skoalle yn 'e skientmesalon kaam dêr't sy doedestiden wurke, har fertelde dat se dy deis yn in pornografyske film spylje soe en frege oft se soms mei woe om ris op 'e set te sjen. Sa wie Milano dy deis foar it earst oanwêzich by de opnames fan in pornofilm. Se begûn har karriêre as pornoaktrise koart nei har achttjinde jierdei.

Tusken 1998 en 2000 spile Milano neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) mear as 240 films en liet se har fotografearje foar net minder as 38 ûnderskate tydskriften. Yn 2004 sette hja har eigen webside op (mariahxxx.net) en yn 2008 begûn se har eigen produksjebedriuw. Se stiet derom bekend dat se alle e-mails dy't se fan har fans ûntfangt, persoanlik beäntwurdet, en dat se alle leden fan har fanklub in krystkaart stjoert. Milano hat har iepentlik kritysk útlitten oer rasisme yn 'e pornoyndustry. Yn 2013 loek se har út 'e pornoyndustry werom.

## Prizen en nominaasjes

## Sjoch ek
* Ynterrasiale pornografy.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Mariah Milano
* Biografy fan Mariah Milano yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Mariah Milano yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Jean Racine

**Jean Racine** (La Ferté-Milon, 21 desimber 1639 - Parys, 21 april 1699) wie in Frânsk toanielskriuwer, ien fan de "grutte trije" fan de 17e iuw yn Frankryk (de oaren binne J.-B.P. de Molière en Corneille). Racine skreau meast trageedzjes, mar ek ien komedy (*Les Plaideurs*).

## Libben en wurk
Racine, dy't betiid wees waard, waard ynearzten opbrocht troch syn beppe Marie Desmoulins en dêrnei troch in muoike dy't him trochstjoerde nei it sistersjenzer frouljuskleaster Port Royal, de widze fan it Jansenisme. Mei it stik *Andromaque* briek de gefoelige en ambitieuze 28-jierrige auteur yn 1667 definityf troch as trageedzjeskriuwer. Op dat stuit koe inkeld it teater him erkenning en wurdearring jaan. Charles Perrault sei dêroer: *Cette tragédie fit le même bruit à peu près que [[le Cid]] de [[Pierre Corneille]] lorsqu'il fut présenté pour la première fois.*

Yn 1672 waard er lid fan de Académie française. Nei de publikaasje fan *Phèdre* yn 1677, krige er bot mei syn gewisse te dwaan (*crise de conscience*). Hy helle de bân mei syn eardere learmasters, de Jansenisten fan de Port-Royal, fannijs oan, boaske en oanfurdige tegearre mei Boileau, de opdracht om de *Histoire du règne de Louis XIV* (dy't ferlern gien is) te skriuwen. Yn 1698 frege er om te hôf brocht te wurden yn de Port-Royal. Jean Racine stoar 1699 en is beïerdige op it St. Etienne-du-Mont-tsjerkhôf yn Parys.

## Bibliografy
* *[[Ode sur la convalescene du roi]]*, 1663
* *[[La renommée aux muses]]*, 1663
* *[[La thebaïde, ou les frères ennemis]]*, 1664
* *[[Alexandre le grand]]*, 1665
* *[[Andromaque]]*, 1667
* *[[Les plaideurs]]*, 1668 - ''De Pleiters''
* *[[Britannicus]]*, 1669
* *[[Bérénice]]*, 1670
* *[[Bajazet]]*, 1672
* *[[Mithridate]]*, 1673
* *[[Iphigénie]]*, 1674
* *[[Phèdre (toanielstik)|Phèdre]]*, 1677
* *[[Œuvres]]*, 1679
* *[[Esther (Hebriuwske Bibel)|Esther]]*, 1689
* *[[Athalie]]*, 1691

## Literatuer
*Roland Barthes - *Sur Racine*
*Georges Forestier - *Jean Racine* (Gallimard, 2006) (ISBN 2070755290)
*Lewis, W.H.  *The Splendid Century: Life in the France of Louix XIV'.'   William Sloane Associates, 1953.
*Jean Rohou - *Jean Racine : entre sa carrière, son œuvre et son dieu* (Fayard, 1992)
*Butler, Philip - *Racine: A Study*  Londen: Heinemann Educational Books Ltd, 1974.
**Racine, Jean*, Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 30 nov. 2007  <http://www.britannica.com/eb/article-9062376>.
*Vuillemin, Jean-Claude  *Jean Racine',' yn L. Foisneau, ed., *Dictionary of Seventeenth-Century French Philosophers* 2 dielen Londen en New York: Thoemmes Continuum, 2008. II. Pp. 1041-46.

## Keppeling om utens
Stokholmsyndroom

It **Stokholmsyndroom** is in psychologysk ferskynsel wêrby't gizelders meifielen en sympaty opfetsje foar harren gizelnimmers en oare positive gefoelens foar harren koesterje, wat safier gean kin dat se harren soms sels aktyf ferdigenje, itsij mei wurden, itsij mei dieden. Sokke gefoelens wurde oer it algemien as yrrasjoneel beskôge mei it each op 'e gefaren en risiko's dy't de gizelnimmers sokke minsken trochstean litte of litten hawwe. Koartsein misbegripe sokke slachtoffers in brekme oan mishanneling as in bewiis fan goedgeunstichheid.

It Stokholmsyndroom is neamd nei de berôving fan 'e *Kreditbank* oan it Norrmalmstorg ("Norrmalmsplein") yn 'e Sweedske haadstêd Stokholm, wêrby't ferskate bankmeiwurkers gizele waarden yn in bankklûs fan 23 oant 28 augustus 1973. Yn dy seis dagen foarmen de gizelders in emosjonele bân mei de oerfallers, wiisden help fan 'e autoriteiten ôf en ferdigenen nei harren frijlitting de gizelnimmers sels. In oar tige bekend foarbyld fan in slachtoffer mei it Stokholmsyndroom is de Amerikaanske miljonêrsdochter Patty Hearst, dy't yn 1974 ûntfierd waard troch it anargistyske Symbioneeske Befrijingsleger (SLA) en nei twa moannen finzenskip aktyf meidie oan in rôfoerfal troch it SLA.

Inkeldris wurdt it Stokholmsyndroom ek wol foutyf it "Helsinkisyndroom" neamd troch lju dy't Stokholm en Helsinki blykber net útinoar hâlde kinne.
Uthörn

**Uthörn** is in lyts ûnbewenne Noardfrysk eilân. It eilân leit tichteby Sylt en is it twadde meast noardlike eilân fan Dútslân. Uthörn heart ta de Sylter gemeente List.

## Geografy
It eilân leit yn de Königshafen, in baai oan de eastkant fan it eilân Sylt. It leit yn it noarden fan gemeente List en in kilometer besuden it skiereilân Ellebogen, it noardlikste puntsje fan Dútslân.

Uthörn is 780 meter lang, oant 240 meter breed en hat in oerflak fan goed 13 hektare. It eilân is relatyf jong; it is ûntstien út in sânplaat. Troch sânferstowings fan de Sylter kustdunen ôf is Uthörn útgroeid ta in hichte fan 4,10 meter boppe de seespegel en wurdt by floed net oerstreamd. Der wurdt ferwachte dat it eilân yn ‘e takomst fierder groeie sil. Earder waard Uthörn allinne mar bedutsen mei pioniersplanten dy’t typysk binne foar de Noardseekust, lykas it plomreid.

## Natuerbeskerming
Uthörn leit mar in pear meter fan it eilân Sylt ôf, troch de ûndjippe Waadsee kin rinnend it eilân berikt wurde. It eilân is in bried- en rêstplak foar seefûgels, it is oantsjutten as in fûgelreservaat en mei dêrmei ek net samar betrêde wurde. Boppedat leit it yn it Nasjonaal park Sleeswyk-Holstein.
Misha Latuhihin

**Misha Jonas Emanuel Latuhihin** (Nijmegen, 26 desimber 1970) is in earder Nederlânsk follybalynternational en beheart ta de gouden generaasje dy’t yn 1996 Olympysk kampioen waard yn Atlanta troch Itaalje yn de finale mei 3-2 te ferslaan. Hy wie twadde spulferdieler, efter Peter Blangé. Hy kaam yn totaal 270 kear út foar de Nederlânske follybalploech.

Op dit stuit is Latuhihin coach fan Manlju 1 fan E.S.V.V. Hajraa út Eindhoven en traint er ferskate oare Hajraa-teams.

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske follyballers
Der Zauberlehrling

***Der Zauberlehrling***, wat út it Dútsk oerset wurde kinne soe as *De Tsjoenderslearling*, is in ferneamd gedicht fan Johann Wolfgang von Goethe, dat er skreau yn 1797, mar dat pas yn 1827 publisearre waard, as ûnderdiel fan 'e bondel *Ausgabe Letzter Hand*. It is in ballade yn fjirjin kûpletten oer de learling fan in âlde tsjoender, dy't fan himsels mient dat er mear wit as dat eins it gefal is. It gedicht fertoant sokke grutte oerienkomsten mei it Gryksktalige koarte ramtferhaal *Philopseudes* ('Leagenminner'), fan 'e skriuwer Lusianus fan Samosta, út likernôch it jier 150, dat it wol dúdlik is dat Goethe him dêrop basearre hat.

## Ynhâld
It gedicht iepenet as de learling allinnich efterbliuwt yn 'e wurkpleats fan syn master om in stikmannich putsjes op te knappen, wylst de tsjoender sels earne hinne moat. As er de flier dweilje sil, hat de jonge syn nocht derfan om sels wetter by it ammerfol ophelje te moatten, dat hy betsjoent in biezem om it foar him te dwaan, dêrby tsjoenderij brûkend dy't er noch net alhiel foar it ferstân hat. Al rillegau stiet de hiele flier splis en hellet de biezem noch altyd mar mear wetter op, wylst it de learling dan begjint te daagjen dat er dat net tsjinkeare kin om't er net wit hoe't dat moat.

Hy kriget dan it lumineuze idee om 'e betsjoende biezem te ferneatigjen en slacht it ding midstwa mei in bile. Mar elts fan 'e beide einen wurdt in nije biezem en dan giet it wetterheljen twaris sa hurd. As alle hope ferlern liket, komt de âlde tsjoender wer thús, ferbrekt de tsjoen en rêdt it hiele spul. It gedicht einiget mei de útspraak fan 'e tsjoender dat sa'n machtige geast inkeld oproppen wurde mei troch de master sels.

## Ynfloed
*Der Zauberlehrling* is tige bekend yn 'e Dútsktalige lannen. Benammen de rigel wêryn't de learling de weromkearende tsjoender smeket om him te helpen mei it soadsje dat er derfan makke hat, is yn in wat ferbastere foarm (*"Die Geister, die ich rief"*) in steande útdrukking wurden yn it moderne spraakgebrûk. Men omskriuwt der in sitewaasje mei wêrby't men de help ynroppen hat fan bûnsgenoaten dy't men sels net yn 'e macht hat, benammen yn 'e polityk.

Bûten de Dútsktalige lannen, en fral yn 'e Angelsaksyske wrâld, waard *Der Zauberlehrling* popularisearre troch in fragmint fan 'e bekroande Disney-film *[[Fantasia (film)|Fantasia]]*, út 1940, wêryn't Mickey Mouse de learling spilet. *Fantasia* bliuwt hiel ticht by Goethe syn orizjineel, behalven dan dat de tsjoender lilk is as er weromkomt en syn wurkpleats ûnder wetter oantreft (in aspekt dat wol wer yn *Philopseudes* foarkomt).

## Keppelings om utens
● De tekst fan ''Der Zauberlehrling'' op Wikisource
Tsjoender

In **tsjoender**, **tovener**, **magus** of **magiër** is in mytysk figuer yn 'e foarm fan in minske dy't tsjoene kin. (Sa'nent moat net betize wurde mei in gûchelder, dat in artyst is dy't mei fluchhandichheid en yllúzjes *beart* dat er tsjoene kin.) In tsjoender is almeast in man, mar kin ek in frou wêze; dan wurdt sprutsen fan in **tsjoenster** of **toveneresse**. Hoewol't in tsjoender sawol goed- as boasaardich wêze kin, wurdt in tsjoenster almeast lykslein mei in heks. Tsjoenders kommen in protte foar yn 'e Jeropeeske folkloare, mytology, Midsiuwske literatuer en it moderne literêre sjenre fan 'e fantasy. Yn 'e regel wurde tsjoenders ôfskildere as âlde(re) manlju mei in lang, griis patriargeburd, dy't in ankellang klaad en in punthoed drage en in stêf hawwe dêr't se harren magy mei konsintrearje kinne.

Foarbylden fan ferneamde goedaardige tsjoenders binne Merlyn, de hoftsjoender fan kening Arthur, Gandalf, de lieder fan 'e striid tsjin it kwea yn 'e *[[Lord of the Rings]]*-trilogy fan J.R.R. Tolkien, en Albus Dumbledore, it haad fan 'e kostskoalle yn 'e *[[Harry Potter]]*-rige. In foarbyld fan in boasaardige tsjoender is Saruman, de ferrieder út 'e *Lord of the Rings*-trilogy. Yn it Ingelsk wurdt gauris ûnderskie makke tusken goed- en boasaardige tsjoenders troch de termen *[[wizard]]* (foar goedaardige tsjoenders) en *[[warlock]]* (foar boasaardige tsjoenders) te brûken. Ursula K. Le Guin yntrodusearre yn 1968 mei har roman *A Wizard of Earthsea* de tsjoender as haadpersoan en held. In ferneamde moderne romanrige mei dat útgongspunt is *[[The Dresden Files (romansearje)|The Dresden Files]]*, fan skriuwer Jim Butcher, oer de tsjoender Harry Dresden, dy't de stêd Chicago tsjin alderhanne ûnheil ferdigenet.
Saale (rivier)

De **Saale** (as *Sächsische Saale* en *Thüringische Saale*) is in sydrivier fan 413 kilometer langte fan de rivier de Elbe yn Dútslân.

De rivier rint troch de dielsteaten Beieren, Thüringen en Saksen-Anhalt.

De foarlêste iistiid, it Saaliën is nei dizze rivier neamd.
List fan kongressen fan de Fryske Rie

Hjirûnder stiet in oersjoch fan alle Grutfryske en Ynterfryske kongressen. 

By it earste kongres yn 1925 sette de diskusje útein oer it oprjochtsjen fan in mienskiplike rie foar alle Fryslannen. By it Grutfryske Kongres fan 1930 waard de Fryske Rie oprjochte. Sûnt dy tiid is de Fryske Rie ferantwurdlik foar de organisaasje fan de kongressen.
Boheemsk Paradys

It **Boheemsk Paradys** (Tsjechysk: *Český ráj*) is in middelberchtme yn it noardeasten fan Bohemen, yn Tsjechje. 

De krite leit rûchwei tusken de stêden Mladá Boleslav, Jičín en Turnov, fuort besuden it Reuzeberchtme. Sûnt 1955 is it  in beskerme natuergebiet, mei de namme *ChKO Český ráj*. It Boheemsk Paradys is fral ferneamd fan de 'rotsstêden' fan sânstien en lûkt in protte toeristen.

Oant de 19e iuw ta waard it Boheemsk Paradys *Terra Felix* neamd, 'it lokkich lân'.

Ofbyld:Burg Trosky.jpg|Kastiel Trosky, it symboal fan it Boheemsk Paradys
Ofbyld:Ceskyraj hrubaskala.JPG|Rotsestêd yn it Boheemsk Paradys
File:ValecovCastle.JPG|Kastiel Valečov


## It besjen wurdich
De rotsestêden lyks:
* Prachovské skály 
* Suché skály
* Betlémské skály
* Kozákov
* Hrubéá skála
* Rotsen fan Prachov
* Drábské světničky
* Drábovna, delling Měsiční údoli
* Kozlov, Chlum
* Hruboskalsko (Hruboskalské skalní mesto)http://www.cesky-raj.info/redakce/index.php?clanek=1062&lanG=cs&slozka=671&xsekce=678& by Hrubá Skála
* Klokočské skály 
* Maloskalsko
* Věžický fiver
* Borecké skály
* Apolena (skalní město Apolena)
* rotsen by Besedice
* delling Plakánek (údolí Plakánek)

In protte kastielen yn de regio binne boud op sokke sânstienformaasjes, ûnder oaren: 
* Kastiel Trosky 
* Kastiel Kost

## Panorama

## Keppeling om utens
*  Webside foar toeristen
Peter Sax

**Peter Sax** (Eversbüll (op Strân), 6 septimber 1597 - Koldenbüttel (Eiderstedt, Sleeswyk-Holstein), 23 april 1662) wie in noardfrysk boer en kronykskriuwer/geakundige.

Peter Sax wie in soan fan Sax Laurensen (1568-1648), in grutte boer yn Evensbüll. Syn mem Ida Jons (1578-1655) kaam fan Koldenbüttel en wie in nicht fan Anna Ovena Hoyers. Fan 1609 oant 1614 gie er yn Hüsem nei skoalle. Dêrnei gie er nei it Katarineum yn Lübeck, eardat er yn Wittenberg rjochten studearre. Om 1621 hinne sette er him nei wenjen yn Koldenbüttel, dêr't er de út  Theodor Storm syn novelle bekende *Staatshof* behearde, dy't faaks troch syn mem by har houlik ynbrocht waard. As âlderling fan de tsjerke, bestjoerslid fan it wetterskip en earste fan de 12 Eiderstedtske riedslju besette er de twads wichtichste posysje yn de *Eiderstedter Selbstverwaltung*.

By de Burchardifloed fan 1634 gong ek Peter Sax syn bertedoarp Eversbüll tenûnder. Utsein in suster fan him oerlibbe de famylje de ramp. Faaks hat de katasrofe mei syn ferlies fan minskelibbens, lân en kultuerguod, Peter Sax der ta brocht om skriftlik materiaal, kaarten en mûnlinge oerleverings oer de skiednis fan syn bertegrûn by elkoar te bringen. Hy hold grutte útstallings oer topografy en skiednis fan ynearsten Eiderstedt en letter ek fan hiel Noardfryslân en Dithmarschen. Hy makke teffens sketsen by syn wurk en die der kaarten fan kartografen út syn tiid by, ûnder oaren fan Johannes Mejer. Syn úterst detailearre wurk is in wichtige boarne foar de skiednis fan Eiderstedt, dat al brûkt waard troch syn tiidgenoat pryster/kronykskriuwer Anton Heimreich, mar dat earst yn 1910 drukt wurde soe.

## Wurk
* *Nova, totius Frisiae septentrionalis, Descriptio. Ein newe Beschreibung, der sembtlichen, im gantzen Nordfrießlande, am Cimbrischen Meere, gelegenen Landen, Insulen, und Ougen* (1636)
* *Descriptio, Insulae Nordstrandiae. Ein Beschreibung der Insul, vnd Landes Nordtstrand* (1637)
* *Annales Eyderstadiensium* (1637)
* *Frisia Minor, hoc est, Tabulae, Insularum et Peninsularum* (mei fral histoaryske kaarten)
* *Dithmarsia, Ein nötiger Vorbericht, und Historische Erzehlung, deß Zustandes, im Lande Dithmarschen, Auß Latein- Teuth- und Indländischen Scriptoribus* (1647)
* *Stam Bäume Etlicher Friesischen Eiderstettische Geschlechte* (1655)

## Literatuer
* : *Grab von Peter Sax in Koldenbüttel*. Yn: *Erinnerungsorte in Nordfriesland*, Nordfriisk Instituut, 25821 Bräist/Bredstedt, 2009, ISBN 978-3-88007-355-5 http://www.husumer-stadtgeschichte.de/Sax-Peter-160-161.pdf 
* : *Sax, Peter*. Yn: Schleswig-Holsteinisches Biographisches Lexikon IV; Neumünster 1976; s. 199-210
* Sax, Peter und Gemeinde Koldenbüttel (Hg.): *Peter Sax 1597 - 1997. Festschrift zur Feier der 400. Wiederkehr seines Geburtstages*. Verlag Nordfriisk Instituut, Bräist / Bredstedt, 1997
Frysk manifest

It **Frysk manifest** fan de Fryske Rie waard oannommen op it 6ste Grutfrysk kongres op 28 augustus 1955 te Auwerk. De Ynterfryske Ferklearring dy't yn 2006 oannommen waard troch de Fryske Rie beropt him op it Frysk manifest.
__NOTOC__
## Eftergrûn
Troch de Twadde Wrâldkriich wie der in ein kommen oan de Ynterfryske kontakten dy't yn 'e jierren '20 en '30 fan de 20 iuw ûntstienen. Fuort nei de Twadde Wrâldkriich waard troch respektearre fersetstriders de tried wer oppakt. Dat late yn 1952 ta in Grutfrysk Kongres yn Hüsem. De winsk om in mienskiplik stânpunt yn te nimmen oer de takomst fan it Fryske folk yn Europa waard yn dy jierren konkreter. 

## Ynhâld
It manifest pleitet foar gruttere ferbannen oer alle grinzen hinne. Ut in letter perspektyf sjoen wie it manifest syn tiid fier foarút omdat it lang foar de oprjochting fan de Europeeske Uny al pleitet foar mear Europeeske ienwurding. It manifest pleitet foar de Fryske kultuer en dan benammen foar de taal. It fersterkjen fan de Ynterfryske gearwurking, wittenskip, skriftekennisse en alle skeppend stribjen moat neffens it manifest liede ta grutter eare en oansjen fan Fryslân yn ’e wrâld.

## Keppeling om utens
Jongnammesân

**Jongnammesân** (Dútsk: *Jungnamensand*; Noardfrysk: *Jongnaamen*) is in lytse sânbank yn de Dútske Bocht westlik fan it eilân Oomram.

## Geografy
Jongnammesân leit 2,4 kilometer westlik fan Knypsân en 3,2 kilometer westlik fan it westlikste puntsje fan it Sleeswyk-Holsteiner eilân Oomram. Wannear’t it drûch leit is te sjen dat it sirkelfoarmich is. It hat in diameter fan 400 meter.

Noardlik fan de sânbank, rjochting Sylt, binne twa lytsere sânbanken dêr't seehûnen tahâlde: Hörnumknob en Theeknob.

## Natuerbeskerming

Hoewol't Jongnammesân gjin diel útmakket fan it Nasjonaal park Sleeswyk-Holstein, is it wol ferbean foar minsken. 
It makket diel út fan it Fûgelrjochtline en Habitatrjochtline fan de Europeeske Uny. Jongnammesân is neist Helgolân it iennige briedplak foar seehûnen yn Dútslân. Ek is it in ûntwyk foar in soad fûgels.

Yn jannewaris en desimber, wannear't der oerstreamings plakfine, fine de jonge seehûnen harren ûntwyk op it strân fan Oomram en wurde dêr fierder fersoarge troch harren memmen.

## Oar
Ferskate húskes op it eilân Oomram hawwe de namme "Jongnammesân".
Myksomatoaze

**Myksomatoaze** is in [
kninesykte fan epidemyske proporsjes, dy't yn 1952 yn Frankryk mei sin yntrodusearre waard om 'e kninestân werom te bringen ta akseptabele nivo's. Sûnt hat it him oer hiele Jeropa ferspraat en komt it noch altiten yn weagen werom. Healwei de jierren fyftich waarden de kninen yn Nederlân foar it earst troffen troch myksomatoaze en dat hat derfoar soarge dat se op in protte plakke ferdwûn binne.

Myksomatoaze is in firussykte, wêrby't kninen in stadige en pynlike dea stjerre trochdat de slymfluezzen fan 'e eagen, earen, anus en geslachtsiepening ûntstutsen reitsje. De bisten kinne dan op 't lêst neat mear sjen en wurde kwetsber foar predaasje. Genêzing is mooglik. Ek hawwe in protte wylde kninen in beskate ymmuniteit foar de sykte ûntwikkele. Nuete kninen moatte ienris jiers tsjin myksomatoaze yninte wurde.
Jules de Goncourt

**Jules Huot de Goncourt** (Parys, 17 desimber 1830 - dêre, 20 juny 1870) wie in Frânsk skriuwer, dy't yntensyf gearwurke mei syn broer Edmond. De famylje stamme út Goncourt yn it departemint Haute-Marne. Harren heit wie ofsier yn it leger fan Napoleon. De bruorren besochten beide it Paryske lycée Condorcet. 

De bruorren Edmond en Jules de Goncourt droegen by ta it naturalisme troch it bleatlizzen fan it ûnbekend-psychologyske efter harren personaazjes, hja makken seis romans yn kolloboraasje. Harren sin foar nuânse kaam fuort út harren doetiidske berop as skilder-yllustrator. Ien fan harren boeken, *Dagboek*, waard útjûn yn de biografyske boekerige Privé-Domein fan Utjouwerij De Arbeiderspers. Dat boek wiene de bruorren yn 1851 mei útein set, skriuwers as Sainte-Beuve, Gautier, Flaubert en Zola komme yn dat boek foarby. Yn Parys hiene de bruorren ek in soad kontakt mei de Russyske skriuwer Ivan Toergenjev.

Jules de Goncourt waard, lykas syn broer, begroeven op de Cimetière de Montmartre yn Parys.

## Wurk
mei  Edmond de Goncourt:
* *Sœur Philomène* (1861)
* *Renée Mauperin* (1864)
* *Germinie Lacerteux* (1865)
* *Manette Salomon* (1867)
* *Madame Gervaisais* (1869)

## Keppelings om utens
*[Wurk fan Jules de Goncourt by  Internet Archive](http://www.archive.org/search.php?query=mediatype%3A(texts)%20-contributor%3Agutenberg%20AND%20(subject%3A%22Goncourt%2C%20Jules%20de%2C%201830-1870%22%20OR%20creator%3A%22Goncourt%2C%20Jules%20de%2C%201830-1870%22))
* Wurk fan Jules de Goncourt by Project Gutenberg