open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rammelsbergminen, de histoaryske binnenstêd fan Goslar en it Wetterbehear fan de Oberharz

Under de namme **Rammelsbergminen, de histoaryske binnenstêd fan Goslar en it Wetterbehear fan de Oberharz** yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen foarmje de histoaryske bouwurken en technyske monuminten fan 'e mynbou yn 'e Oberharz UNESCO-wrâlderfgoed.    

It wrâlderfgoed hat in totaal oerflak fan 220 km² en bestiet út in grut oantal museale lokaasjes en foar it publyk iepene monuminten. 

## Rammelsbergminen

De Rammelsbergminen binne de ertsminen, dy't mear as tûzen jier yn bedriuw wiene en yn 1988 sletten binne. De stêd Goslar hat syn rykdommen oan 'e minen te tankjen. It Frankenberger Viertel is de âlde wyk dêr't de mynwerkers harren sûnt likernôch 1500 nei wenjen setten. Fierder is der noch in part fan it mynwerkershospitaal bewarre bleaun. 

## Histoaryske binnenstêd Goslar
De histoaryske binnenstêd fan Goslar hat mear as 1500 fakwurkhûzen. De keizerpalts waard yn 'e 11e iuw as residinsje foar Hindrik II fan it Hillige Roomske Ryk boud. Yn it Frankenberger Viertel setten de mynwerkers harren sûnt de 15e iuw nei wenjen.

## Wetterbehear fan 'e Oberharz

Yn 2010 hat UNESCO ek it wetterbehear fan 'e minen op 'e wrâlderfgoedlist tafoege. Healwei de 14e iuw rekke de mynbou troch de pest yn in krisis. It ynkringen fan wetter yn 'e putten wie net mear te kearen. Om 't der yn 'e 16e iuw in soad ferlet fan sulver foar it slaan fan munten nedich wie, brochten nije techniken de mynyndustry yn 'e Harz op 'e nij ta bloei. It wie no mooglik om net allinne it mynwetter ôf te fieren, mar ek om dat om te setten yn enerzjy. Dêrmei koe der djipper groeven wurde. Der waard in wiid fertakke systeem fan ôffiertunnels, sletten en keunstmjittige fivers oanlein. Fan bysûnder technyske fernimstigens tsjûgje it akwadukt Sperberhaier Damm en de Oderteich, dy't oant yn 'e 19e iuw de grutste daam fan Dútslân wie.
Keizerpalts fan Goslar

}
|
|-
|
|-
|}
De **Keizerpalts fan Goslar** yn 'e Nedersaksyske stêd Goslar waard yn 'e 11e iuw as residinsje fan 'e keizers fan it Hillige Roomske Ryk boud. It is it grutste en it bêst bewarre sekuliere monumint út de 11e iuw fan Dútslân. Mei de binnenstêd fan Goslar is de keizerpalts opnommen op 'e list fan it UNESCO-wrâlderfgoed ûnder de namme Rammelsbergminen, de histoaryske binnenstêd fan Goslar en it Wetterbehear fan de Oberharz. 

## Skiednis

Nei alle gedachten stie der earder in keninklik jachtslot op it plak. Yn 1005 waard de earste palts boud troch de lettere keizer Hindrik II. De hjoeddeiske palts waard tusken 1040 en 1050 yn opdracht fan 'e lettere keizer Hindrik III boud. It romaanske bouwurk is 54 m breed en 18 m djip en hat twa grutte sealen ferdield oer twa ferdjippingen. Oan 'e súdkant grinzget oan 'e palts de 12e-iuwske Ulrikskapel (*Ulrich Kapelle*). Dy kapel hat in plattegrûn yn 'e foarm fan in Gryksk krús. Sintraal yn 'e kapel stiet de sarkofaach fan Hindrik III, dêr't lykwols allinne syn hert rêst. De rest fan syn lichem waard yn 'e domtsjerke fan Speyer byset. Hindrik III joech ek in gouden relykbuste fan Sint-Servatius oan 'e kapel, dy't yn 'e 17e iuw ferlern gie.    

Twahûndert jier lang waard yn 'e keizerpalts in soad ryksdagen organisearre. Yn 1253 wie Willem II fan Hollân de lêste Roomske kening dy't yn 'e palts residearre. It bouwurk baarnde yn 1289 hielendal út en nei de renovaasje krige de stêd Goslar it yn syn besit. Yn 'e iuwen dêrnei waard it net in soad brûkt en ferfoel it stadich ta in ruïne. Tusken 1868 en 1875 waard de palts wer restaurearre. Under ynfloed fan it opbloeiende nasjonalisme ûnder keizer Wilhelm I waard it ynterieur útwrydsk fersierd mei romantyske muorrebeskilderingen fan heldedieden fan midsiuwske Roomsk-Dútske keizers troch Hermann Wislicenus. It hichtepunt is de skildering fan 'e apoteose fan it keizerdom, dêr't Wilhelm I, Friedrich III en Bismarck harren ôf byldzje lieten as de natuerlike opfolgers fan 'e midsiuwske keizers. 

## Hjoeddeisk gebrûk

Tsjintwurdich is de palts in museum mei in tentoanstelling oer it ambulante keizerskip. Der is û.o. de orizjinele brûnzen keizerstroan út de 2e helte fan 'e 11e iuw te sjen. Tegearre mei de troan fan Karel de Grutte yn Aken is it de iennich bewarre midsiuwske troan fan in Dútske keizer.
Wite bonkjeswam

De **wite bonkjeswam** (*Helvella crispa*) is in skimmel út de famylje *Helvellaceae*.

## Namme
De namme ferwiist nei de foarm fan 'e soarte, dy't op in bonke foar de hûn liket. 

## Beskriuwing

De wite bonkjeswam is in likernôch fiif oant fyftjin sm hege poddestoel mei in sealfoarmige hoed fan 3 oant 6 sm, dy't út likernôch trije ûnregelmjittige lobben bestiet. De boppekant fan 'e hoed is krêmkleurich oant ljocht gielbrún. De ûnderkant fan 'e hoed hat lytse hierkes. De râne fan 'e hoed stiet frij fan 'e stâl, dy't witich is en djippe groeven yn 'e lingte mei ûnregelmjittige holtes hat. Nei boppe ta wurdt de ien oant fiif sm dikke stâl smeller.  

De rook fan 'e jonge poddestuollen is ynearsten oangenaam, by âldere eksimplaren faak swiet.  

De spoarekleur fan 'e wite bonkjeswam is wyt. 

## Fersprieding
Wite bonkjeswammen groeie fan 'e neisimmer oant it begjin fan 'e winter op 'e grûn. Se hawwe in grut ferspriedingsgebiet fan Sina, Japan, Aazje oant Europa en Noard-Amerika en binne te finen yn leafbosk, oan paden en by hagen. De wite bonkjeswam wurdt selden by nullebeammen sjoen. Yn ús kontreien is de wite bonkjesswam in algemiene soarte. 

## Ytberens
De soarte is giftich en it is better om de wite bonkjeswam te mijen. Dochs wurdt de soarte in soad yn it easten fan Europa en Midden-Amerika (dêr't se op 'e merk ferkocht wurde) iten. Troch de wite bonkjeswam goed hjit te meitsjen, wurde guon gifstoffen ôfbrutsen.

## Keppeling om utens
* Poddestuollen yn Fryslân
Leiningen (Dútslân)

**Leiningen** is in plak yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It doarp makket diel út fan 'e ferbânsgemeente Hunsrück-Mittelrhein. De ferbânsgemeente is ûnderdiel fan 'e Rhein-Hunsrück-Kreis.

By de gemeente hearre ek de Ortsteile Lamscheid, Leiningen en Sauerbrunnen en de delsettings Reifenthal, St. Georgsquelle, Sankt Georg-Hof en Marienau.

## Skiednis
De greven von der Leyen zu Gondorf wiene de pleatslike hearen fan Leiningen. Mei de besetting fan de linker Rynkant troch Frânske revolúsjonêre troepen yn 1794 waard it doarp Frânsk en yn 1815 waard it op it Kongres fan Wenen tawiisd oan it Keninkryk Prusen. Sûnt 1946 falt de stêd ûnder de nij oprjochte dielsteat Rijnland-Palts.
Giele bjirketuolle

De **giele bjirketuolle** (*Russula claroflava*) is in poddestoel út de famylje *Russulaceae*. 

## Beskriuwing

De giele bjirketuolle hat in giele hoed mei in diameter fan 4-12 sm. De hoed is yn jonge foarm heal bolfoarmich, dy't by it âlder wurden flak wurdt mei yn 'e midden in dûkje. De bûtenrâne fan 'e hoed hat groeven. De hoed is wat plakkerich en dêrom bliuwt smoargens of blêd faak oan 'e hoed kleven. De wyteftige plaatsjes wurde letter okerkleurich. De spoaren binne ljocht okerkleurich.    

De soarte hat in 1 oant 2 sm dikke wite stâl, dy't 4 oant 10 sm heech is.  

By it âlder wurden feroarje de stâl en plaatsjes yn in grizige oant swarteftige kleur.  

Giele bjirketuollen lykje op 'e gielwite tuolle en de sinnetuolle.

## Fersprieding
De poddestoel komt fan Noard-Amearika oant Europa en in grut part fan Aazje foar. Se groeie yn wiete bosken mei bjirken of op 'e heide op sângrûn tusken feanmoask. Giele bjirketuollen komme fan 'e simmer oant yn 'e hjerst algemien yn Nederlân foar.   

## Ytberens
De giele bjirketuolle is ytber en hat in mylde smaak.

## Keppeling om utens
* Poddestuollen yn Fryslân
Herbarium Frisicum

**Herbarium Frisicum** is in spesjale kolleksje droege planten, dy't ûnderbrocht is yn in stifting, fêstige te Wolvegea. It herbarium waard oprjochte yn 1979 troch Karst Meijer en befettet mear as 150.000 eksimplaren en is dêrmei ien fan de grutste partikuliere kolleksjes fan droege planten yn Europa.

## Doelen
It Herbarium Frisicum is net allinnich in samling planten, mar ek in sintrum foar botanysk ûndersyk en ûnderwiis. Dat bart troch it sammeljen fan droege plantekolleksjes. Der wurde geregeld eveneminten en lêzingen organisearre om kennis te dielen oer planten en har behâld. Sa kin in bydrage levere wurde oan wittenskiplik ûndersyk. Troch de kennis oer te dragen wurdt in bydrage levere oan kultureel bewustwêzen. It herbarium is tagonklik foar besikers en kin troch biologystudinten brûkt wurde foar ûndersyk. De ûntwikkeling fan dit herbarium is in grutte ympuls foar it tanimmen fan kennis oer biodiversiteit fan de plantewrâld.

## Kolleksje
Om yn de kolleksje opnommen te wurden, moat oan minimale easken foldien wurde. It wichtichste is dat dúdlik dokumintearre is wêr en wannear't de planten sammele binne. De kolleksje bestiet neist droege planten ek in 'wiete' kolleksje fan planten op sterk wetter. De kolleksje omfettet moassen, koarstmoassen en ferskate bysûndere herbariums. Underdiel fan de kolleksje binne wrâldferneamde âlde herbaria, lykas it Joadske Herbarium, it Seewierherbarium en it Apteekherbarium. It âldste herbarium is it Marineherbarium út 1854.

Troch de ferbettere dna-techniken kin tsjintwurdich dna-materiaal út droege planten helle wurde. Dêrtroch is it herbarium ek in bewarplak fan dna wurden wêrmei't soarten mooglik wer yntrodusearre wurde kinne. Sa binne sa'n hûndert Fryske kultuerplanten yn syn herbarium opnommen. It giet dan ek om fjirtich soarten Fryske jirpels, dy't taheakke binne oan de 'wiete' kolleksje. De kolleksje komt meastentiids fan partikulieren, mar ek universitêre kolleksjes fan droege planten geane nei Wolvegea. Sa kaam ein 2019 in spesjale kolleksje ierappelsoarten fan de Radboud Universiteit Nymwegen. 

In diel fan it Herbarium Frisicum is yn 2020 oerdroegen oan it Frysk Lânboumuseum.
Pearse pipertuolle

De **pearse pipertuolle** (*Russula sardonia*; synonimen: *R. drimeia, R. chrysodacryon* en *R. emeticiformis*) is in poddestoel út de famylje Russulaceae.

## Beskriuwing
De hoed fan 'e pearse pipertuolle is pears oant donkerread en likernôch 4 oant 10 sm grut mei by it âlder wurden yn 'e midden in dûk. Jonge poddestuollen binne heal bolfoarmich. De plaatsjes binne ljocht giel oant rjemmekleurich en steane ticht op inoar. 

De 1-1,5 sm dikke stâl fan 'e pearse pipertuolle is yn 'e regel donkerread of -pears fan kleur en wat koarter as de trochsnit fan 'e hoed. De stâl is glêd en wurdt by it âlder wurden spûnseftich. De spoareprint is ljocht okergiel. 

Ut en troch wurdt de soarte yn 'e typyske kleurfoarmen giel of grieneftich oantroffen. Sûnder mikroskopysk ûndersyk binne sokke eksimplaren dreech te determinearjen.  
Soarten dy't op 'e pearse pipertuolle lykje binne de spientuolle (*R. caerulea*), de appelrooktuolle (*R. torulosa*) en de poarperreade tuolle (*R. queletii*).

## Fersprieding
De soarte komt yn Europa foar. Yn it suden fan Súd-Amerika en Súd-Afrika is de pearse pipertuolle yntrodusearre. It is in algemien soarte dy't op soere en sânige grûn by dinnebeammen yn 'e bosk en op heidefjilden op 'e grûn te finen is.

## Ytberens
Pearse purpertuollen rûke nei fruit. Se binne net ytber en smeitsje bitter en skerp. Wurde se iten dan kinne se maach- en termklachten feroarsaakje. 

## Keppeling om utens
*  Poddestoelen yn Fryslân
*  Ferspriedingatlas yn Nederlân
*  Soartebank
Kwartelfûgels

De **kwartelfûgels** (wittenskiplike namme: *Coturnicini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), it boppeskift fan 'e goes- en hineftigen (*Galloanserae*), it skift fan 'e hineftigen (*Galliformes*), de boppefamylje fan 'e fazantfûgels (*Phasianoidea*), de famylje fan 'e fazanteftigen (*Phasianidae*) en de ûnderfamylje fan 'e echte fazanten (*Phasianinae*). Dizze tûke bestiet út 52 libbene soarten en 1 resint útstoarne. Kwartelfûgels komme foar yn Afrika, Jeraazje en Australaazje.

## Taksonomy
Earder waarden de soarten yn dizze taksonomyske kloft lange tiid yndield by de ûnderfamylje fan 'e patriisfûgels (*Perdicinae*). Neier ûndersyk fan mitogondriaal DNA brocht lykwols oan it ljocht dat in diel fan dy ûnderfamylje, lykas de patrizen (*Perdix*), nauwer besibbe wiene oan 'e fazanten (*Phasianus*) as oan oare skaaien fan 'e eigen ûnderfamylje, wylst de stienpatrizen (*Alectoris*) en de kwartels (*Coturnix*) nauwer besibbe wiene oan 'e kaamhinnen (*Gallus*). Sadwaande waard yn 2021 troch de Ynternasjonale Uny fan Ornitologen (IOU) formeel in nije (ûndersteande) yndieling akseptearre dy't ûntwikkele wie troch Kimball *et al.*

## Tûke-opbou
Hiddingezijl

**Hiddingezijl** is in útbuorren yn de gemeente It Hegelân yn Grinslân. De útbuorren stiet hjoed-de-dei lykwols net mear op de kaarten, mar de gemeente beskôget him noch hieltyd as ien fan de kearnen fan de gemeente.

## Beskriuwing
De útbuorren leit tusken de doarpen Den Andel en Westernieland. De namme ferwiist nei in âlde syl dy't yn de Oude Riet lein hat. Dy syl wie part fan de dyk dy't om 1350 hinne tusken Aldedyk en Den Andel oanlein waard dêr't de kwelder, dêr't Westernieland yn leit, by bedike waard. Yn 1350 waard de syl oanlein troch abt Hiddo fan Aldekleaster. Oan 'e seekant fan 'e dyk slike hieltyd mear lân oan, mei as gefolch dat ûntwetterjen hieltyd slimmer waard. Yn 'e winter fan 1520 briek de dyk by de syl troch by in stoarmfloed en ûntstie op it plak in wiel, dêr't de slûsdoarren yn ferdwûnen. De doetiidske abt fan Aldekleaster, pastoar Gerardus Warendorp, hat besletten en lis de syl net wer oan en sleat yn plak dêrfan yn 1521 in oerienkomst mei jonker Schelte ter Borch, de sylrjochter fan it Schouwerzijlvest, en wetterje oer Skouwersyl ôf op it Ryddjip. Letter waard it binnendykse part fan de Oude Riet fergroeven ta it Westernielandstermaar en yn de 1980-er jierren waard it earste stikje bûtendyks kanalisearre en it oerbliuwsel fan de wiel tichtsmiten mei balstiennen dy't guoan tsientaleln jierren frijkamen by it oanlizzen fan de Linthorst Homanpolder.
Kingjen

**Kingjen** of  **kingbal** is in balspul foar bern. It wurdt spile mei fjouwer fekken en in goed stuitsjende bal. Der binne fjouwer oant seis spilers. Yn elk fek stiet in spiler, ien fan de spilers is de "king" (kening). It doel fan it spul is om yn it fek fan de King te kommen troch de bal op in manier te spyljen dat de oare spilers de bal net goed weromspylje kinne.
Kingjen kin spile wurde mei in goed stuitsjende follybal of tennisbal. It spylfjild is in fjouwerkant dat makke wurdt troch 4 grutte stappen foar elke kant te nimmen.  It krytstreek jout it plak foar de wachtrige oan.

## Fjild
Der binne fjouwer fjouwerkante fekken mei ien spiler yn elk fek. De fekken foarmje mei-inoar in grut fjouwerkant. Yn de binnehoeken fan de fjouwer fakjes stean de letters G, I, N en K en dizze letters hawwe in hiërargy, it fak mei K is it fek fan de 'Kening'. Yn it fek mei de letter K stiet noch in lyts fjouwerkantsje yn de fierste hoeke tekene. Dit is it opslachfek. Yn it fek fan de letter N wurdt oan de binnenkant ek in lyts fjouwerkantsje tekene.

## Spulregels
De útdaging is om de titel 'Kening' te feroverjen en te hâlden. It spul begjint as de 'Kening'  mei beide hannen de bal yn ien fan de lytse fekken I, N of G goait. De spiler yn dit fek pakt de bal op en smyt de bal yn in oar fek ensfh... De bal mei mar ien kear yn in fek stuitsje. Wa't de bal faker stuitsje lit of bûten it fek slacht is ôf. Wa't de 'flater' makke hat is ôf en komt bûten it spylfjild te stean.

In wachtsjende spiler (ien dy ‘t bûten de linen stie te wachtsjen) begjint it spul op de letter G. De rest fan de spilers skoot ien plak op nei N of heger as hy al yn in heger fek stie.

### Lokale regels
Neist dizze basisregels besteane in protte pleatslike regels. Bygelyks oer hoefolle fouten in King slaan mei, of at in spiler de bal lang oanreitsje mei ('kleve') of hoe faak at der opslein wurde mei. Der kin ek mei strafpunten spile wurde. Elke fout jout dan in strafpunt. Ien is dan ôf nei in bepaald tal strafpunten (bygelyks 3).

Der binne ek ekstra regels oer it helpen fan elkoar yn in fek. De bal moat bygelyks earst yn it eigen fek en dan yn in oar fek stuitsje. De ûntfangende spiler moat de bal direkt werom stuitsje litte nei maksimaal ien stuit in it eigen fek.

## Nivo 2
Ynstee fan dat de bal pakt wurde mei, wurdt it no de bal 'slein': De 'Kening' slacht mei de hân, út de fierste hoeke, de bal yn fek N. De spiler út dit fek slacht de bal werom nei in oar fek ensfh... De bal mei mar ien kear yn in fek stuitsje. As de bal faker stuitet of bûten alle fekken giet, dan
is dejinge dy't de 'flater' makket ôf.
Túfke

**Túfke**  is in tekenteltsjefiguer skreaun en tekene troch Hergé. Der is ien ferhaal oer Túfke yn it Frysk ferskynd: De krab mei de Gouden Skjirren.

## Wurdearring
* It Túfke-ferhaal Le Lotus bleu waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.


Ofbyld:Túfke - Krab mei de gouden skjrren.jpg|Frysk Túfke-album
File:Whoa? (2499936650).jpg|In pop fan Túfke
Bisdom Hildesheim

It **bisdom Hildesheim** (Dútsk: *Bistum Hildesheim*, Latyn: *Dioecesis Hildesiensis*) is in roomsk bisdom yn it noarden fan Dútslân. 

It bisdom waard yn 815 troch Loadewyk de Fromme op 'e nij stifte yn Hildesheim nei't syn heit Karel de Grutte earder yn 800 it bisdom Elze stifte hie. It bisdom Hildesheim waard oan Marije wijd en de Marijedom is de katedraal fan it bisdom. Tusken 852-872 waard ûnder biskop Altfrid de earste stiennen katedraal boud. It hichtepunt fan syn belang krige it bisdom ûnder de biskoppen Bernward (993-1022) en Godehard (1022-1038). Oant de dei fan hjoed binne ferneamde keunstskatten út dy tiid bewarre bleaun.    

Tusken 1235 en 1802 wie de biskop fan Hildesheim ek in ryksfoarst fan it Hillige Roomske Ryk. Syn gebiet wie it prinsbisdom Hildesheim, dat lytser wie as it bisdom sels. Yn 'e 16e iuw gyng it grutste part fan it bisdom oer op it protestantisme, mar it heechstift slagge der yn syn ûnôfhinklikens fan 'e omlizzende protestantske steaten fan Brunswyk-Lüneburg te behâlden om 't tusken 1573 en 1761 de biskoppen leden wiene fan it machtige Hûs Wittelsbach.   

It moderne bisdom Hildesheim bestiet út it diel fan Nedersaksen, dat east fan 'e Wezer leit, de noardlike dielen fan Bremen en de stêd Bremerhaven. Sûnt 1994 is it bisdom in suffragaan bisdom fan it aartsbisdom Hamburch. Oant 1805 wie it suffragaan oan Mainz. Dêrnei wie it in frijsteld bisdom oant 1930. It Prusysk Konkordaat brocht yn 1929 in nije regeling yn 'e ferhâlding tusken Tsjerke en Steat, mar grutte gefolgen op it bisdom Hildesheim hie dat net. 

Yn 'e tiid fan it nasjonaalsosjalisme krige it bisdom te meitsjen mei in soad beheinings. Katolike ferienings waarden ferbean, katolike skoallen waarden sletten en religieuze oardes waarden ûntbûn. Bysûndere swierrichheden ûnstiene yn it gebiet om Salzgitter en Wolfenbüttel hinne, dêr't it nasjonaalsosjalistyske bewâld ûnder de namme Hermann-Göring-Stadt in 'modelstêd sûnder God' bouwe woene. De Twadde Wrâldkriich einige mei de ferneatiging fan 'e biskopsstêd Hildesheim en mei de iuwenâlde katedraal. De katedraal waard nei de Twadde Wrâldkriich wer opboud yn 'e ierromaanske foarmen.
André Aubertin

**André Aubertin**, ek **Obertin**, (Lotaringen) wie in klokkejitter yn it iere 17e-iuwske Nederlân. Yn de jierren 1620-1624 wurke er op mei François Simon.

Yn 1629 wurdt by dat twatal in Nicolas Royeir neamd. De namme Royeir wurdt op de oanbelangjende klokken op ferskate wizen stavere. Nicolas Rogier wurdt ek neamd as er yn 1628 en 1630 allinnich mei André Obertin gearwurket. De belutsen klok ferhellet dat Nicolas Rogier de broer fan André Obertin wie. Twa jier letter wurdt Rogier as Rovier stavere. En as er yn 1629 allinnich jit, hjit er Nicolas Roeieer. Mar net ien fan dy nammen komt yn Lotharingen ûnder de dêr fêstige klokkejitters foar. Mar de efternamme Rosier komt yn de buert. André Obertin hat oars fan 1624 oant 1635 ek allinnich klokken getten.

## Literatuer
* , *Van paardebel tot speelklok. De geschiedenis van de klokgietkunst in de Lage Landen*. Zaltbommel, 1971, 2e printinge 1981, s.167.
* , *Dictionnaire des fondeurs de cloches du Bassigny*. Dijon, 2001
Krusing

*krusing (ferkear) of krúspunt, in plak dêr't wegen inoar kruse
*krusing (biology) of hybride, in yndividu dat fuortkomt út 'e seksuele fuortplanting fan twa ûnderskate typen bisten of planten
*krusing (tsjerke) of fiering, it diel fan in tsjerkegebou dêr't it haadskip en it dwerskip inoar moetsje
Brave New World

***Brave New World*** (Ingelsk, betsjutting likernôch: "Moedige nije wrâld") is in dystopyske roman troch Aldous Huxley skreaun yn 1931 en útjûn yn 1932.

Njonken 1984, fan George Orwell, wurdt dit boek sjoen as ien fan de wichtichste foarbylden fan dystopyske fiksje.

## Titel
De titel komt fan in sitaat út it Shakespeareanske toanielstik *[[De Stoarm]]*. Yn it Ingelskː

*Miranda*ː
... O, wonder!
How many goodly creatures are there here!
How beauteous mankind is! O **brave new world**,
That has such people in’t!


## Wurdearring
*Brave New World* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Greta Thunberg

**Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg** (Stokholm, 3 jannewaris 2003) is in Sweedske miljeu-aktivist bekend om it útdaagjen fan wrâldlieders om fuortendaliks aksje te nimmen om de gefolgen fan troch de minske feroarsake klimaatferoaring te ferminderjen.

## Aktivisme
It klimaataktivisme fan Thunberg sette útein doe't se har âlden oertsjûge om út te kiezen libbensstilen oan te nimmen dy't de koalstoffoetôfprint fan har famylje fermindere. Yn augustus 2018, yn 'e âldens fan 15, begûn Thunberg de skoalle oer te slaan, en beloofde bûten skoalle te bliuwen oant nei in Sweedske ferkiezing om te besykjen de útkomst te beynfloedzjen. Se protestearre bûten it Sweedske parlemint dêr't se oprôp ta hurdere aksje tsjin klimaatferoaring troch in *Skolstrejk för Klimatet* te hâlden (Skoallestaking foar Klimaat), te tekenjen en ynformative flyers út te dielen.  Nei de ferkiezing spruts Thunberg foar oanhingers, en fertelde har om tillefoans te brûken om har te filmjen. Se sei doe dat se elke freed trochsette soe mei de skoalstaking foar it klimaat oant Sweden it klimaatakkoart fan Parys neikomt.  Thunberg har jonge jierren en stompe sprekwize stimulearre har opkomst nei de status fan in wrâldwide ikoan. 

Nei de earste skoalstaking fan Thunberg foar it klimaat, diene oare studinten mei oan ferlykbere protesten. Hja ferienige en organisearre de skoalstaking foar klimaatbeweging. Nei't Thunberg de Klimaattop fan 'e Feriene Naasjes (2018) oanspruts, wiene dêr wyklikse klimaatstakingsprotesten op freed oeral op 'e wrâld. Yn 2019, belutsen koördinearre protesten yn meardere stêden elk mear as in miljoen studinten.  Om koalstofyntinsyf fleanen te foarkommen, sylde Thunberg op in koalstoffrij jacht fan Ingelân nei New York, dêr't se op de Klimaattop fan de Feriene Naasjes (2019) taspriek.  Yn har taspraak skelde Thunberg de lieders fan 'e wrâld út troch "Hoe doare jim" út te roppen yn ferwizing nei har waarnommen ûnferskilligens en ynaksje foar de klimaatkrisis. Har ferwyt makke wrâldwide krantekoppen.    Nei't Thunberg yn 2023 ôfstudearre oan 'e middelbere skoalle, bleau har aktivisme ynternasjonaal omtinken te winnen en har protesttaktyk waard hieltyd assertiver.  As folwoeksene omfette har protesten sawol freedsume demonstraasjes as dwaan fan boargerlik oerhearrigens, lykas it útdaagjen fan wetlike oarders, dy't laat hawwe ta arrestaasjes, feroardielingen en in frijspraak.   It aktivisme fan Thunberg evoluearre om oare saken op te nimmen, lykas in pro-Palestynske hâlding yn te nimmen yn reaksje op 'e Kriich Israel–Hamas.

De opkomst fan Thunberg ta wrâldbekendheid makke har in ûnoffisjeel lieder yn 'e klimaataktivistyske mienskip.  Se krige dêrfoar swiere krityk en in protte bespotsje har as in nayf tsiener.  De ynfloed fan Thunberg op it wrâldpoadium waard troch *[[The Guardian]]* en oare media beskreaun as it "Greta-effekt".  Se hat eare en prizen krigen, ynklusyf yn 'e 100 meast ynfloedrike minsken fan *[[Time (tydskrift)|Time]]*, opnommen yn' e *[[Forbes (tydskrift)|Forbes]]* list fan 'e 100 machtichste froulju fan 'e wrâld (2019),  en nominaasjes foar de Nobelpriis foar de Frede.
Mirjam van Houten

**Mirjam van Houten** (Beetstersweach, 18 oktober 1977) is in Fryske yllustratrise en berneboekeskriuwster. 

## Biografy
Mirjam van Houten hat Nederlânsk studearre oan de NHL, nei't se earst in jier Romaanske talen en kultuer studearre hie. Dêrnei hat se in skoft by de Friesland Post wurke en as ynternetredakteur Partoer. Sûnt 2010 wurket se foltiidsk as auteur en yllustrator. 

Har debút *Tije* dêr't se sawol de tekst as de yllustraasjes foar makke, waard publisearre yn 2016 by de Afûk. Dat boek waard yn 2018 nominearre foar de IBBY-honourlist. It waard yn 2019 ek nominearre foar de Simke Kloostermanpriis. Yn 2020 waard *Tije* útbrocht yn it Faeroersk troch Bókadeild Føroya Lærarafelags ûnder de titel *Tije – drongurin og rottumaðurin.* 

It printeboek *By beppe útfanhûs* dat yn 2021 útkaam by de Afûk, wûn yn 2022 de Diet Huberpriis. De priis foar it moaiste yllustrearre berne- of jongereinboek yn it Frysk fan de ôfrûne trije jier. Yn it sjueryrapport stiet ûnder oaren: "De yllustraasjes binne net allinne moai fan foarm en kleur, mar litte mear sjen as de tekst jout. Se fertelle in eigen ferhaal. It boek is krekt sa't Diet Huber it sels ek ha woe: "ûnferfangber en autentyk". 

## Wurk
#### Berneboeken
* *Tije* (2016)
* *By beppe útfanhûs* (2021)
* *Jelle en Juf* (2022) Simke Kloostermanpriis
* *It grutte pake en beppe foarlêsboek* (2024)

## Keppelingen om utens
* https://mirjamvanhouten.nl/
* Sietse de Vries: Sa'n priis is in befestiging dat ik wol wat kin. (Leeuwarder Courant, 9 aug. 2022)
* Elisabeth Post: Hert ferlern oan meitsjen fan ferhalen foar bern. (Leeuwarder Courant, 4 jan. 2024)
Tristes tropiques

***Tristes tropiques*** (Frânsk, betsjutting likernôch: "Trieste tropen") binne memoires fan Claude Lévi-Strauss.

It dokumintearret syn reizen en antropologyske wurk en rjochtet him benammen op Brazilië, hoewol't it nei in soad oare plakken ferwiist, lykas it Karibysk gebiet en Yndia. Hoewol't it wurk sa foar it each in reisferslach is, is it fol fan filosofyske refleksjes en ideeën dy't in soad akademyske dissiplines ferbine, lykas sosjology, geology, muzyk, skiednis en literatuer.

## Oersjoch fan de ynhâld
It boek bestiet út 40 haadstikken en hat njoggen dielen.
# *La fin des voyages*
# *Feuilles de route*
# *Le nouveau Monde*
# *La terre et les hommes*
# *Caduveos*
# *Bororo*
# *Nambikwara*
# *Tupi-Kawahib*
# *Le retour*
Claude Lévi-Strauss fertelt hoe't er yn de jierren 1930 etnolooch waard. As jonge begjinneling yn'e filosofy begûn er mei lesjaan oan in lyseum, mar it lesjaan foldie him net, omdat er it te 'werheljend' fûn.

Al gau krige er de kâns om nei Brazilië te reizgjen om de lokale lânseigen yndiaanske befolkingsgroepen te bestudearjen, lykas de Nambikwaras en Tupis. Letter skreau er syn oanfoljende proefskrift oer *La Vie familiale et sociale des Indiens Nambikwaras* (1948).

De dielen 1 oant 3 beskriuwe Lévi-Strauss syn refleksjes oer syn fuortgean út Europa en syn besite oan de Nije Wrâld en de tropen, wêrby't er syn earste yndrukken ferliket mei lettere besites en aspekten fan syn akademyske oplieding en syn wurk as professor by de oprjochtingsjierren fan de Universiteit fan São Paulo behannelet.

Diel 4 *La terre et les hommes* (De ierde en syn bewenners') jout in geografyske analyze fan de ûntwikkeling fan Súd-Amerikaanske delsettingen, lykas in blik op de sosjale struktuer yn Yndia en wat no Pakistan en Banglades is.

De dielen 5 oant en mei 8 rjochtsje harren elk op in lânseigen Braziliaanske kultuergroep: de Caduveo (of Guaycuru), Nambikwara en Tupi-Kawahib, wylst ek tal fan oare ûnderwerpen behannele wurde.

Diel 9 *Le retour* ('It weromkommen') slút it boek ôf mei beskôgingen oer ûnder oare de aard en it doel fan antropology, de effekten fan reizgjen op de geast, de rol fan boeddhisme en islam yn de mondiale kultuer, it plak fan de minskheid yn it universum en ús ferbiningen mei de wrâld en mei-inoar.

## Krityske ûntfangst en ynfloed
It boek waard goed ûntfongen by de publikaasje. De organisatoaren fan de Prix Goncourt betreurden dat se Lévi-Strauss de priis net takenne koene omdat *Tristes tropiques* technysk sjoen non-fiksje wie. Georges Bataille skreau in loovjende resinsje en de Amerikaanske kritikus Susan Sontag klassifisearre it as ien fan de 'grutte boeken' fan de 20e iuw.

## Wurdearring
*Tristes tropiques* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
De krab mei de Gouden Skjirren

**De krab mei de Gouden Skjirren** (*Frânskː Le Crabe aux pinces d'or*) is in tekenteltsje oer Túfke, skreaun en tekene troch Hergé, útjûn in 1993 troch de AFUK. It wie it njoggende album dat er skreau oer Túfke, mar it is oant no ta (2024) it iennichste ferhaal oer Túfke yn it Frysk.

Fan it oarspronklike ferhaal wienen trije ferzjesː oarspronlik kaam it yn 1941 yn swart-wyt út. Dan kaam der yn 1943 in ynkleurde ferzje, en dêrfan yn 1963 in oanpaste ferzje, grif om lêzers yn de Feriene Steaten de beskermjen, bygelyks dêr't it de kleur fan negers oanbelange. Dy lêste is de ferzje dêr't de Fryske oersetting op basearre is.
Echte huningswam

De **echte huningswam** (*Armillaria mellea*), ek **echte hunningswam**, **echte hunichswam** of **echte hunnichswam**, is in soad foarkommende plaatsjeswam fan it skaai huningswammen (*Armillaria*). De poddestoel wurdt meast yn 'e hjerst sjoen.

## Beskriuwing

De swam hat in hunninggiele kleur mei in hoed fan in diameter tusken 2 oant 12,5 sm en oerdutsen mei smelle donkere skobben dy't der by rein ôfspiele. By jonge eksimplaren is de hoed ynrolle wêrby't er troch it velum mei de stâl ferbûn is. Yn it begjin is de oliifgiele oant oranjebrune hoed fan 'e poddestoel konveks mar letter wurdt de hoed umbonaat. 

De oant 10 sm hege silindryske stâl is 5 oant 15 mm dik en hat flak ûnder de hoed in fleisige wyteftige ring, dy't nei de basis ta gieler en somtiden ek dikker wurdt. it spoarpoeier is wyt oant krêm.

## Fersprieding
De echte huningswam is algiemen en komt yn Noard-Amearika, Europa en it noarden fan Aazje en Sina foar. Yn Súd-Afrika is de soarte yntrodusearre. 
De soarte komt yn bosk, parken, tunen mei leafbeammen foar. By beamstronken of op stobbes is de echte hunningswam yn grutte konsintraasjes te sjen.   

De skimmel libbet op it ynfektearre substraat as parasyt. Troch de lange swarte ûndergrûnske swamtriedden, dy't op skuonfiters lykje, kin de skimmel him gau oer lange ôfstannen ferspriede nei oar geskikt substraat. De parasitêre oanfal fan 'e skimmel betsjut de dea fan 'e gasthearbeam. Dêrnei kin de skimmel him noch in jier of wat saprofytysk fiede mei it deade hout. 

De fruchtlichems ferskine fral yn 'e neisimmer oan 'e foet fan 'e beammen en dêrnei by de haadwoartels lâns, sadat it liket dat se ek op 'e grûn groeie. Se ferdwine wer yn novimber, mar somtiden binne se ek it hiele jier troch te sjen.

## Ytberens
De echte hunningswam is ytber, mar kin by guon lju termklachten feroarsaakje. By foarkar wurde de poddestuollen plukt as de ring noch sletten is. Dêrnei binne de poddestuollen minder geskikt om op te iten.
Gewoan snieswamke

It **gewoane snieswamke** (*Cuphophyllus virgineus*) is in skimmel út de famylje waaksplaatsje-eftigen (*Hygrophoraceae*). De soarte komt foar op skraal, moasryk gerslân en yn berms. Faak binne se yn gruttere groepen fan septimber oant desimber te finen.

## Beskriuwing

De poddestuollen groeie meast yn groepen. De tinfleizige hoed mjit 1,5-3 (-5) sm en is wulve as er noch jong is, letter wurdt de hoed flak of komfoarmich mei yn 'e midden somtiden in lyts bultsje. By wiet waard kin de ivoarwite hoed wat ferkleurje. As it snieswamke fochtich wurdt krije de rânen trochskinende groeven.

De dikke, waakseftige en krêmwite lamellen steane relatyf wiid fan inoar en rinne by de stâl ôf. De stâl wurdt 2-5 oant 6 sm lang en 3-5 mm dik. Foar it grutste part is de stâl silindrysk fan foarm en nei ûnder ta wurdt er puntiger. Ynearsten is de stâl fan binnen fol mei fleis, mar letter wurdt dy hol. Oan 'e bûtenkant is de stâl glêd en ivoarwyt mei oan 'e basis in somtiden wat rôzebrunige kleur. It fruchtfleis rûkt net en smakket myld. It spoarepoeier is wyt.

## Fersprieding
De soarte komt nei alle gedachten yn symbioaze foar mei moas yn skraal gerslân. Snieswamkes ha in foarkar foar in kalkhâldende boaiem. Yn Noard-Amearika komme se ek yn bosk foar. De poddestuollen binne fan septimber oant desimber te sjen.  

Gewoane snieswamkes komme yn 'e tuskenbeide sône fan it noardlik healrûn foar yn hiel Europa, Noard-Amearika en it noarden fan Aazje. De soarte is ek oantroffen yn Austraalje. Gewoane snieswamkes komme faker foar as de bedrige besibbe soarten en wurdt net bedrige.

## Betizing
De soarte kin maklik betize wurde mei de net ytbere rûkende waaksplaat (*Cuphophyllus russocoriaceus*) en de trochstrings gewoane greidewaaksplaat (*Cuphophyllus pratensis var. pallidus*), dy trochstrings in grutter fruchtlichem hat en net hygrofaan is. Gefaarlik is de betizing mei de tige algemien foarkommende giftige greidetrachterswam (*Clitocybe quisquiliarum*).
Feeëwaaksplaat

De **feeëwaaksplaat** (*Hygrocybe ceracea*) is in skimmel út de famylje waaksplaateftigen (*Hygrophoraceae*). 

## Beskriuwing

De feeëwaaksplaat is in opfallend giele oant oranje poddestoel. De 1 oant 3,5 sm brede hoed is by jonge eksimplaren healrûn en wurdt dan platter mei yn it sintrum faak in bultsje. By wiet waar is de hoed waakseftich en gled. De lamellen steane relatyf opfallend wiid fan inoar. Meastentiids binne de lamellen ljochter as de hoed en bytiden ek wyt.

De stam is 2 oant 5 sm heech en 0,2 oant 0,5 sm dik. 

Feeëwaaksplaatsjes ha gjin spesifike rook. De spoareprint is wyt.

## Fersprieding
De feeëwaaksplaat is lânseigen yn Europa en Noard-Amerika en wurdt fan augustus oant en mei novimber op skraal, moasryk en kalkearm gerslân en yn berms sjoen. 

Op 'e reade list stiet de feeëwaaksplaats as gefoelich kategorisearre.

## Ytberens
Feeëwaaksplaten binne net ytber.

## Ferlykbere soarten
Soarten dêr't de Feeëwaaksplaat mei betiizge wurde kin binne de Hunningwaaksplaat (*Hygrocybe reidii*) en it Gewoane fjoerswamke (*Hygrocybe miniata*).
Donkere huningswam

De **donkere huningswam** (*Armillaria ostoyae*), ek **donkere hunningswam**, **donkere hunichswam** of **donkere hunnichswam**, is in skimmel út de famylje *[[Physalacriaceae]]*. It is in parasitêre plaatsjesswam mei in ring. Se binne faak yn grutte groepen te sjen by beammen, op stobben en woartels fan leaf- en nullebeammen op sângrûn. As de poddestoel op in beam groeit betsjut dat de dea fan syn gasthear.

## Beskriuwing

De hoed kriget in trochsnit fan 3 oant 10 sm, faak sels oant 20 sm. By jonge eksimplaren is de hoed healbolfoarmich, letter wurdt dy wulvich oant plat. It oerflak is fleiskleurich oant readbrún en oerdutsen mei donkere, ôf te wriuwen skobkes. De râne is ljochter en kriget letter lytse, ûnregelmjittige groefkes. De wyteftige oant ljochtbrune lamellen binne útprotsjend of rjocht. By de âldere eksimplaren binne se flekkerich readbrún. 

De wyteftige stâl is oant 15 sm lang en 2 oant 3 sm yn diameter. As de hoed begjint te iepenjen wurdt de stâl yn 'e lingte triedderich en as se âlder wurde somtiden hol. 

It fruchtfleis is wyteftich en it hat in oangename rook. It spoarepoeier is wyt.

## Bedriging foar bosken
Yn Switserlân ûntdutsen wittenskippers fan it Federaal Undersyksynstitút foar Wâld, Snie en Lânskip de grutste donkere hunningpoddestoel fan Europa. It mykelium fan 'e poddestoel is mear as 500 m lang en 800 m breed. De sichtbere dielen fan it poddestoellichem hearre ta in grut ûndergrûnsk netwurk fan rizomorfen. It foarmet in bedriging foar it Switserske Nasjonale Park, om 't se dêr de berchdinnen deadzje.   

In mykeliumnetwurk fan likernôch 9 km² grut fan 'e donkere hunningswam waard yn it Malheur National Forest yn Oregon fûn. Neffens it hjoeddeiske witten is de poddestoel yn Oregon de grutste fan 'e wrâld en wat oerflak oanbelanget is it ek it grutste libbene organisme op 'e wrâld. Rûsd wurdt dat it organisme likernôch 1.900 oant 8.650 jier âld is.   

## Ytberens

De donkere hunningswam kin by goede tarieding iten wurde. Net elkenien ferneart de poddestoel. By guon minsken kin it iten grypeftige symtoanen feroarsaakje. Lykas by de gewoane hunningswam makket it rauwe fleis jin mislik. Dêrom moat it teminsten 8 minuten trochsean wurde.
Pearelpûster

De **pearelpûster** (*Lycoperdon perlatum*) is in skimmel yn 'e famylje *Lycoperdaceae*. It is in wite pûster en as er ryp is komme de spoaren frij út in gatsje  oan 'e boppekant fan it fruchtlichem.   

De soarte waard lang tawiisd oan 'e bûkskimmels (*Gastromycetidae*), mar fylogenetysk ûndersyk lit dy takson langer net ta. De pearelpûster en syn besibbe soarten wurde no by de sjaminjoneftigen (*Agaricaceae*) yndield, dy't njonken plaatsjeswammen ek soarten omfieme, dy't gjin fruchtlichem mei lamellen ha.  

## Beskriuwing

De pearelpûster is likernôch 3 oant 10 sm heech en hat de foarm fan in omkearde par of flesse mei in dúdlike stâl. It oerflak is mei wratsjes en stikels mei in koanyske foarm beset. As se fuortwreaun wurde ûntstiet der in netfoarmich patroan op it oerflak. De wratten wurde nei de basis fan 'e stâl hieltiten lytser.  Ynearsten is de fruchtmassa yn 'e krop stevich en wyt, mar by it útdrûgjen falt it fleis útinoar yn oliifbrún spoarepoeier. As se ryp binne, skuort de kroan iepen sadat de spoaren út it gatsje ûntsnappe. De wyn blaast se fuort en sa ferspriedt de soarte him.  

De pearelpûster waard eartiids brûkt om bloed mei te sturjen en brânwûnen te behanneljen. De spoaren kinne yrritaasjes oan 'e noas en eagen feroarsaakje. Guon folken leauwe sels dat se blinens feroarsaakje. Ek kin it ynheljen fan 'e spoaren yn 'e longen in allergyske reaksje feroarsaakje.  

## Fersprieding
De soarte komt yn grutte parten fan 'e wrâld foar yn leaf- en nullebosk. Se wurde faak yn grutte groepen yn klusters fûn. De fruchtlichems binne fan juny oant novimber te finen.  
## Ytberens
Pearelpûsters kinne iten wurde as se jong binne. De geur is krûdich. Salang it fleis noch wyt is, kinne se ek rau iten wurde. Se binne net geskikt om te sieden, om 't it fleis dan taai wurdt. De soarte kin koart yn bûter goudbrún bakt wurde.

## Gelikense soarten
Der binne in pear soarten dy't op 'e pearelpûster lykje:   

* de donkerbrune pûster (*Lycoperdon umbrinum*)
* de stjonkende pûster (*Lycoperdon foetidum*)
* de ploaifoetpûster (*Lycoperdon excipuliforme*)
* de swartwurdende pûster  (*Lycoperdon nigrescens*)
Anton Schotanus

**Anton Schotanus** (Ljouwert, 4 jannewaris 1943) is in Nederlânske learaar en dammer dy’t lid is fan Damclub Huizum. Hy is yn it besit fan de titels FMJD Master en Nasjonaal Master.

## Damjen
Doe't er 13 jier wie waard Schotanus lid fan de damclub yn Huzum. Yn 1965 waard er al studintekampioen damjen fan Nederlân. In jier letter wûn er ek it Turkstra-toernoai yn Ljouwert, wêryn’t er damtalinten út dy tiid lykas Ton Sijbrands en Harm Wiersma foarbleau. Neidat er yn 1961 foar de  earste kear clubkampioen fan Huzum wurden wie, krige er dy titel yn 2024 foar de 41e kear. 

Schotanus waard Frysk kampioen yn 1985, 1987, 1988, 1992, 1993, 1994, 1998, 2003 en 2008 en naam diel oan it Nederlânske kampioenskip damjen yn 1968, 1971, 1972, 1975, 1988 en 1989. Hy makke spesjaal namme yn it korrespindinsjedamjen. Dêryn waard er 1965, 1984 en 1987 Nederlânsk kampioen en yn 1988 wrâldkampioen.
Schotanus fersloech yn syn karriêre wrâldkampioenen as Ton Sijbrands, Harm Wiersma, Jannes van der Wal en Anatoli Gantwarg. Fierders helle er top tsien-klassearingen yn tsientallen ynternasjonale toernoaien. 

Hy is 25 jier at er syn debút makket yn it Nederlânsk kampioenskip en amper in jier letter treedt er as jeugdlieder ta oan it haadbestjoer fan it bûn. 'Ik fûn dat ik neist it damjen ek wat oan de organisaasje dwaan moast'. Mei-âld wrâldkampioen Piet Roozenburg sette er doe in kaderoplieding yn de steigers. Tusken 1989 en 1998 wie hy foarsitter fan it Dambûn.

## Learaar
Nei de Ryks-HBS studearre Schotanus Dútsk oan de Ryksuniversiteit Grins en helle dêrby de ûnderwiisakten. Oant syn pensjoen yn 2004 wie er yn deistich libben learaar Dútsk oan de Ryksskoallemienskip yn It Hearrenfean. Ien fan syn learlingen wie Jannes van der Wal. Op skoalle wurke hy in soad mei de saneamde Delftske Metoade. By dy metoade wurdt de taal op in natuerlike manier leard. 

Nei syn pensjoen helle Schotanus yn 2008 syn masterbul Skiednis oan de Ryksuniversiteit Grins. 

 
## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Joop Schotanus

**Quarter Jasper (Joop) Schotanus** (Kollumersweach, 19 febrewaris 1932 – Rhenen, 14 augustus 2011) wie in Nederlânske sindeling fan Frysk komôf.

## Biografy
Schotanus makke doe't er 17 wie de kar foar it kristlik leauwen by in konferinsje fan *Het Zoeklicht*.  Hy folge de kweekskoalle en yn 1955 in oplieding oan it *Institut Biblique Européen* yn Frankryk. Dêrnei troude er yn 1956 mei Mieke; se krigen seis bern.

Nei harren brulloft waard it pear oannaam troch de *Africa Inland Mission* om yn de Belgyske Kongo ûnderwiis te jaan. Foardat se útstjoerd waarden folge Schotanus in koloniale kursus yn Brussel.

Schotanus kaam yn 1959 yn de Belgyske Kongo oan, mar moast in jier letter wer fuortgean doe't Kongo de ûnôfhinklikheid útrôp. Op dat stuit wiene blanken har libben net wis. Oer Uganda kaam de famylje yn Kenia telâne. Nei in healjier kamen sy werom nei Kongo. Yn 1962 hiene se in jier ferlof yn Nederlân, wêrnei't de famylje noch twa jier yn Kenia ferbleau. Dêr wennen se noch seis jier foar't sy weromgiene nei Nederlân.

Werom yn Nederlân soe Schotanus Frânske les jaan yn it middelber ûnderwiis. Ek wie er in jiermannich direkteur fan Het Zoeklicht en jierren ferbûn as redakteur oan it blêd mei deselde namme. Yn 1982 holp er mei de Nederlânske tûke fan *African Inland Mission* op te rjochtsjen. Dêrfan wie Schotanus oant 2006 de foarsitter. Ut dy hoedanichheid wei wie er mei-oprjochter fan de Evangelische Zendingsalliantie en helporganisaasje TEAR fund. Hy gie foar yn tal fan gemeenten, benammen yn Fryslân. By syn preken lei er faak de klam op it Maranathaboadskip, of dat Jezus Kristus gau weromkomme sil.

Schotanus waard yn 2006 beneamd ta ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau. Yn 2010 konstatearren dokters by him in slimme foarm fan kanker. In jier letter ferstoar er.
Prachtskermke

It **prachtskermke** (*Mycena crocata*) is in skimmel út de famylje *[[Mycenaceae]]*. Prachtskermkes binne fan 'e simmer oant yn 'e lette hjerst te finen yn leafbosken tusken blêden, op stobben en tûken fan bûkebeammen, somtiden ek elze- of bjirkebeammen. De poddestoel is allinne te sjen op kalkrike liemboaiem.

## Beskriuwing
De hoed is 1 oant 2,5 sm breed en is as it prachtskermke jong is kegelfoarmich, dêrnei al gau klokfoarmich. It oerflak fan 'e hoed is glêd by wiettigens, by drûchte is de hoed dof en likernôch healwei mei groeven. De hoed is griisgiel oant griisbrún en mei oranje flekken. De kroan is donkerder.

De lamellen sitte bochtich oan 'e stâl fêst en se binne wyt mei oranje flekken.  

It silindryske en holle stâltsje is lang, tin en 4 oant 12 sm lang en 0,1 oant 0,2 sm breed. De kleur is gieleftich oant ljochtgriis yn it boppeste diel. Nei ûnder wurdt de stâl helder readeftich giel oant gielbrún. De basis fan 'e stâl is wyt of gielich en woartelt faak swak.

By skansearring skiedt it tinne en wetterige fleis ryklik saffraangiel (*crocate* betsjut saffraankleurich) oant oranjeread molkesap. De spoareprint is rjemmewyt.

De poddestoel hat gjin aparte rook en in mylde smaak.

## Fersprieding
It prachtskermke komt yn Aazje, Noard-Amearika (selden yn 'e Feriene Steaten), Súd-Amearika, it noarden fan Afrika (Algerije) en Europa foar. Yn Europa is it prachtskermke fral oan 'e bûkebeam bûn. De poddestoel komt ek yn it suden en súdeasten fan Europa foar. Yn Grikelân komt it prachtskermke in soad yn 'e bûkebosken foar. Ek wurdt it prachtskermke yn Frankryk en de Benelúkslannen sjoen. Prachtskermkes komme lykwols net foar yn Ierlân. Dêrfoaroer is it poddestuoltsje yn hiel Midden-Europa te sjen oant yn Wyt-Ruslân. Nei it noarden ta komt it prachtskermke allinne yn it suden fan Skandinaavje foar. Boppe de 58e breedtegraad is it prachtskermke yn Sweden ôfwêzich.         

## Ytberens
Fanwegen syn lytse fruchtlichem fan tin fleis is it prachtskermke net ytber.
The Prince and Me

*''The Prince & Me'' (filmsearje), in Amerikaanske filmsearje
*''The Prince & Me'' (film), in Amerikaanske film út 2004
**[[The Prince & Me 2: The Royal Wedding]]*, in Amerikaanske film út 2006
**[[The Prince & Me: A Royal Honeymoon]]*, in Amerikaanske film út 2008
**[[The Prince & Me: The Elephant Adventure]]*, in Amerikaanske film út 2010
Bauke Bies

**Bauke Jan Bies** (Donkerbroek, 6 novimber 1959 - Grins, 20 juny 1999) wie in Fryske dammer dy't yn de damwrâld benammen bekend waard troch it beheljen fan de jeugdwrâldtitel yn 1977. Hy wie yn it besit fan de titels Ynternasjonaal Master en Nasjonaal Grutmaster.

Bauke wie de âldste út in húshâlding mei trije bern. Yn 1976 en 1977 waard hy junioarekampioen fan Fryslân en yn 1977 sluet er him oan by damclub Huzum fan it Frysk Dambûn. Letter soed er noch damje foar de damclubs ‘Donkerbroek’, ‘Fivelgo Appingedam’, ‘De Vrienden Damkring Groningen’ en ‘Rinsumageast’. Bies waard Frysk kampioen yn 1980. 

Nei it ateneum yn Easterwâlde gied er stjerrekunde studearjen yn Grins en waard Grinzersk damkampioen yn 1986. Yn 1982 waard hy Nederlânsk kampioen teamwedstriden mei damclub Fivelgo en wûn it 'Brunssum Iepen' yn 1983, 1984 en 1986. Yn it seizoen 1998/99 makke hy diel út fan damclub Rinsumageast en behelle dêrmei it 2e plak yn de nasjonale kompetysje.

Njonken damjen die hy ek oan skaken en bridgen en rekke mei dêrtroch befreone mei Jannes van der Wal. Oerienkomsten mei van der Wâl wiene dat hja allebeide om te studearjen fan Fryslân nei Grins ferhuzen, dêr wenjen bleaune en op 39-jarige leeftyd ferstoarnen. Krektas Fryske dammers as Johan Capelle, Jannes van der Wal en Auke Scholma hold er der frijwat sobere libbensstyl op nei. Dit fjouwertal spile ea by Huzum en alle fjouwer giene om ferskate redenen nei Grins, meastal ûnder it mom fan studearje. Alle fjouwer bleaune sy yn Grins wenjen en alle fjouwer berikten sy in oantal kearen de finale fan it kampioenskip fan Nederlân. 

De deadsoarsaak fan Bauke Bies wie hertfalen dat feroarsake waard troch in hertynfarkt fjouwer jier earder, op 35-jarige leeftyd, wilens in skaakwedstryd yn in tiidneedfaze.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Johan Capelle

**Johan Capelle** (Ljouwert, 1955) is in Fryske dammer. 

Johan Capelle hie in Grinslanner mem en in Amsterdamske heit. Hy skaakte al yn syn jonge jierren, mar omdat de damclub fan Huzum tichtbij syn âldershûs wie, melde er him dêr oan as lid. Nei Huzum soed er noch spylje by de damclubs DVK, Fivelgo, Fryslân, Hijken DTC, Mildaam en Amsterdam 80. Capelle sette him letter nei wenjen yn Amsterdam. 
 
## Prestaasjes
Neidat er twa jier lid wie fan Huzum die er yn 1971 mei oan it Frysk jeugdkampioenskip yn Posthûs Teater op It Hearrenfean. Hy wûn dat jier troch in remize yn de finale tsjin Jannes van der Wal. Ek yn 1972 en 1973 waard Capelle jeugdkampioen fan Fryslân. Yn 1971 spile hy yn de finale fan it Nederlânsk Kampioenskip. Hy hie de pech dat yn syn kampioensjier de rayonwedstriden ynfierd waarden, sadat de provinsjale jeugdkampioen him net automatysk pleatste foar it Nederlânsk Kampioenskip. In soad steun hie Capelle oan it damboek ‘’Topprestaties op het dambord’’ fan Ton Sijbrands. 

Yn 1974 helle er syn Ateneum-B diploma. Yn 1975 waard er Frysk kampioen en die ek mei oan it senioarekampioenskip fan Nederlân. Yn de tiid dat er yn tsjinst moast rûnen syn prestaasjes werom. Yn de jierren tachtich fan de tweintichste iuw spile Capelle yn it rayon noard tsjin dammers lykas Auke Scholma, Bauke Bies en Anton Schotanus.

## Oerienkomsten
Krektas Fryske dammers as Bauke Bies, Jannes van der Wal en Auke Scholma hold er der in frijwat sobere libbensstyl op nei. Alle fjouwer spilen sy ea by damclub Huzum en alle fjouwer giene om ferskate redenen nei Grins, meastal ûnder it mom fan studearjen. Alle fjouwer bleaune sy yn Grins wenjen en alle fjouwer berikten sy in oantal kearen de finale fan it kampioenskip fan Nederlân.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen