open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Liberec

**Liberec** (Dútsk: *Reichenberg*) is in stêd yn it noarden fan Tsjechje. It is ien fan de grutste en wichtichste stêden yn it noarden fan de regio Bohemen. Der wenje 104.064 minsken (2008). Al sûnt de midsiuwen is Liberec in sintrum fan tekstylyndustry, dy't opset waard troch Dútske en Flaamske migranten (14e iuw). 

## Berne yn Liberec
* Ferdinand Porsche (3 septimber 1875), Eastenrykske autobouwer, berne yn de foarstêd Maffersdorf, nei 1945 Vratislavice nad Nisou.
* Konrad Henlein (1898 - 1945) berne yn de foarstêd Maffersdorf, nei 1945 Vratislavice nad Nisou, oprjochter en lieder fan it nasjonaal-sosjalistyske Sudetendeutsche Heimatfront, dat de oansluting by Dútslân yn 1937 tarette. Die himsels tekoert yn 1945.  
* Otfried Preußler (20 oktober 1923), Dútsktalich berneboekeskriuwer.
Sint-Marsellusfloed (1362)

De twadde **Sint-Marsellusfloed** of **Earste Grutte Mandrenke** (grutte ferdrinking fan minsken) wie fan 15 op 16 jannewaris yn it jier 1362, op de dei dat de hillige Marsellus betocht wurdt. Op 15 jannewaris 1219 wie de earste Sint-Marsellusfloed. 

De oerstreaming trof alle lannen om de Noardsee hinne. De Dútske kronykskriuwer Anton Heimreich melde dat it wetter (as gefolch fan de opstowing yn de Noardsee) yn Sleeswyk-Holstein riisde ta goed 4 jellen (goed 2,4 meter) boppe de diken en 21 dyktrochbraken feroarsake. Yn Noard-Fryslân waarden de stêd Rungholt en noch 7 oaren troch it wetter weispield en goed 7.600 minsken ferdronken. 

Yn Nederlân wienen de gefolgen like desastreus. Lâns de hiele kust brutsen diken troch en grutte parten fan Nederlân rekken ûnder wetter. 

It krekte oantal slachtoffers is net wis. De skattingen rinne útien fan 25.000 oant 40.000 en sels fan 100.000 slachtoffers; mar dat is wierskynlik fierstente folle. 

## Sjoch ek
* de earste Sint-Marsellusfloed (1219) 
* de Burchardifloed ofwol Twadde Grutte Mandrenke (1634)
Poznań

**Poznań** (útspr.: ['pɔznaɲ], likernôch: "poz-nanj"; foarhinne, Dútsk: **Posen**) is in stêd yn it westen fan Poalen. Der wenje 546.503 minsken (2014), en it is dêrmei de fyftgrutste stêd yn Poalen. De stêd leit oan de rivier de Warta. Poznań hat stedsrjochten sûnt 1253. Fan 1793 oant 1918 hearde de stêd by Prusen, tusken 1939-1945 by it Tredde Ryk; yn dy tiid hie it de Dútske namme *Posen*.

## Ynwennertal
* 2009 - 556.022
* 2008 - 559.458 (juny)
* 2004 - 570.778

## Stêdebannen
*  Assen 
*  Brno (Tsjechje)
*  Hannover (Dútslân)

## Berne yn Poznań/Posen
* Robert Remak (1815-1865), Dútsk arts, soölooch en biolooch
* Paul von Hindenburg (1847-1934), Dútsk fjildmaarskalk en rykspresidint
* Richard Kandt (1867-1918), dokter en ûntdekkingsreizger
* Günther von Kluge (1882-1944), Dútsk fjildmaarskalk
* Arthur Liebehenschel (1901-1948), SS-kommandant Auschwitz
* Lilli Palmer (1914-1986), Dútsk aktrise
* Zygmunt Bauman (1925-2017), sosjolooch 
* Alexander Münninghoff (1944-2020), Nederlânsk sjoernalist-skriuwer
Gdańsk

**Gdańsk** (Poalsk: *Gdańsk*; Dútsk: *Danzig*; Kasjûbysk: *Gduńsk*; Nederlânsk *Danzig* (âldfrinzich: *Dantzig* of *Danswijk*); Frânsk: *Dantzig*)) is in havenstêd yn it noarden fan Poalen oan de Eastsee. Der wennen 455.830 minsken yn juny 2009. 

## Ut de skiednis
Gdańsk krige yn 1263 stedsrjochten en wie eartyds in Hânzestêd, mei de Dútske namme *Danzig*. As gefolch fan de Earste Wrâldkriich waard Gdańsk ûnder de namme *Freie Stadt Danzig* in steat apart fan Dútslân en Poalen. Yn 1923 wie 95,03 persint fan de ynwenners fan Dútsk komôf. Mei de Dútske ynfal yn Poalen kaam Gdańsk by it Tredde Ryk. Nei de Twadde Wrâldkriich yn 1945 waard Gdańsk weromjûn oan Poalen.

## Ynwennertal
* 2009 - 455.830 (juny)
* 2004 - 459.072
* 2013 - 460.815
* 2015 - 461.798

## Berne yn Gdańsk
* Günter Grass, Dútsk skriuwer
* Daniel Gabriel Fahrenheit, Dútsk natuerkundige
* Klaus Kinski, Dútsk akteur
* Johannes Hevelius, Poalsk astronoom
* Arthur Schopenhauer, Dútsk filosoof
## Ferneamde bewenners
* Lech Wałęsa, fakbûnsman en presidint fan Poalen
Chaim Potok

**Herman Harold (Chaim) Potok** (Bronx, 17 febrewaris 1929 – Merion, 23 july 2002) wie in Joadsk-Amerikaansk skriuwer en rabbyn. 
Hy krige út reden fan joadske tradysje ek noch de Hebriuwske nammen *Chaim Tzvi* ('chaim' betsjut 'libben'). Hy krige otterdoksk ûnderrjocht. It lêzen fan Evelyn Waugh's *Brideshead Revisited* die him besluten om skriuwer te wurden.

Hy tsjinne as militêr-rabbyn yn de Koreaanske Kriich fan 1955 oant 1957. Yn dy tiid hie er kunde oan leauwige net-joaden en rekke er wat los fan de joadske ortodoksy.

Hy waard fral bekend troch syn debútroman *The Chosen* (De útkarde) (1967), dy't fuortendaliks in bestseller waard en troch it boek dêrnei *The Promise* (De Belofte, 1969). *The Chosen* waard yn 1981 ferfilme en bewurke foat teater.

Dizze twa boeken geane oer de freonskip fan twa joadske jonges; de iene út in strang gassidysk fermidden komt en de oare is liberaal grutbrocht. It tema, de spanning tusken beide wrâlden, wie Potok út eigen ûnderfining bekend. Hy waard opbrocht yn in ortodoks-joadske húshâlding. Syn literêre aspiraasjes feroarsaken in protte wjerstân yn syn fermidden; men wie fan betinken dat er syn tiid wol better brûke koe.

Oare bekende boeken fan Potok binne *Myn namme is Asher Lev* (1972) en *De jefte fan Asher Lev* (1990). Dizze boeken hannelje oer itselde tema. 

Neist romans skreau er ek toanielstikken, berneboeken, koarte ferhalen en non-fiksje. Teffens wie er de *ghostwriter* fan de autobiografy fan de Joadsk-Amerikaanske fioelist Isaac Stern.

Tegearre mei rabbyn-skriuwer Harold Kushner hat er yn 2001 ek in wurk oer de Tora útbrocht dat jildt as it nije offisjle Tora-kommintaar fan de konservatyf-joadske rjochting.

Chaim Potok stoar mei 73 jier yn syn hûs yn Pennsylvania oan in breintumor.

## Wurk oerset yn it [[Nederlânsk]]
* *Uitverkoren* (The Chosen, 1967)
* *De Belofte* (The Promise, 1969)
* *Mijn naam is Asher Lev* (My Name is Asher Lev, 1972) 
* *In den beginne* (In the beginning, 1975)
* *Omzwervingen* (Wanderings, 1978), in skiednis fan it Joodske folk
* *Het boek van het licht* (The Book of Lights, 1981)
* *Davita's Harp* (1985)
* *De Gave van Asher Lev* (The Gift of Asher Lev, 1990)
* *Het cijfer zeven* (ferhalebondel,1990)
* *Het stof der aarde* (I Am the Clay, 1992)
* *De troopleraar* (1992, in hjoeddeisk spûkferhaal)
* *Het kanaal* (The Canal, 1993)
* *Mijn vriend de boom* (1993, berneboek)
* *De hand van de golem/De oorlogsdokter* (1995)
* *Mijn oom de piloot* (1995, berneboek)
* *Isabel en andere verhalen* (1998)
* *Op zoek naar Ruth* (2000, fertelling)
* *Oude mannen om middernacht* (2001) (De arkenbouwer/ De oorlogsdokter/ De troopleraar)
* *De familie Slepak* (2001)
* *De arkenbouwer* (2001)
Frédéric Bastet

**Frédéric Louis Bastet** (Haarlim, 20 septimber 1926 - Oegstgeest, 29 juny 2008) wie in Nederlânske archeolooch, skriuwer, essayist, dichter en biograaf. 

Bastet stiet bekend as in grutte Louis Couperus-saakkundige, oer wa't er yn 1987 in biografy it ljocht sjen litten hat. Foar syn essayistyske oeuvre krige Bastet yn 2005 de P.C. Hooft-priis. 

Bastet studearre klassike talen en archeology oan de Ryksuniversiteit Leien. Yn 1958 promovearre er ta doktor yn de Letteren op in dissertaasje mei de titel *De datum van het grote hypogaeum bij de Porta Maggiore te Rome*. Fan 1966 oant 1976 wie er heechlearaar klassike archeology oan deselde universiteit. Hy waard opfolge troch dr. H.A.A.P. Geertman. Nei syn professoraat waard Bastet konservator fan de  klassike ôfdieling fan it Ryksmuseum fan Aldheden. 

Neist syn wittenskiplike arbeid skreau Frédéric Bastet biografyen, biografyske romans, fiksje, essay- en dichtbondels. Syn essays wjerspegelje in grutte kennis fan de Aldheid mar hy skreau en oer literatuer en muzyk.

## Bibliografy (kar-út)
* *De aardbeving* (1959, proazadebút)
* *Gedichten* (1960, poëzijdebút)
* *Mr. [[Carel Vosmaer]]. Zijn achtergronden, zijn reizen, zijn tijdgenoten, zijn invloed* (1967, debút as biograaf)
* *Wandelingen door de antieke wereld* (fiifdielige rige mei in protte keunsthistoaryske beskôgings):
** *Duizendjarig dolen* (1978)
** *Het maansteenrif* (1979)
** *Naar paleizen uit het slik* (1983)
** *De rest schuilt onder 't kruid* (1985)
** *De horizon voorbij* (1987)
* *Louis Couperus. Een biografie* (1987)
* *Helse liefde. Biografisch essay over [[Marie d'Agoult]], [[Frédéric Chopin]], [[Franz Liszt]], [[George Sand]]* (1997)
* *De kat uit de boom. Haarlemse herinneringen* (1998)
* *De grote wandeling* (2005)
* *Twee vrouwen en een gorilla* (2005) (Utjeft by gelegenheid fan de útrikking fan de P.C. Hooftpriis)
* *Twee gedichten* (2005) (gedichten)
* *De kat uit de boom* (2005)
* *Kwadraat en cirkel* (2007)

## Prizen
* 1981: Littéraire Witte Prijs
* 2005: P.C. Hooftpriis

## Keppeling om utens
* [F. Bastet yn de [DBNL]]
Frysk Sportgala

It **Frysk Sportgala** is in barren wêrby't ferskate prizen útrikt wurde dy't de sport yn Fryslân en Fryske sporters oanbelangje. It barren wurdt yn 2010 foar it earst organisearre troch de provinsje Fryslân, de gemeente It Hearrenfean, Sportstêd It Hearrenfean, Topsport Stipepunt Noard, De Friesland Zorgverzekeraar en SPORT Fryslân. De priis bestiet út in byldsje fan Pim Mulier ûntwurpen troch keunstner Ruud Peters.

Haadûnderdiel is útrikking fan de **Fryske Sportpriis**. 
* Sjoch ek: List fan Fryske Sportpriiswinners
 
Fierders wurde yn 7 kategoryen prizen útrikt oan sporters dy't har yn Fryslân op sportgebiet it meast fertsjinstlik makke hawwe: 
* Sportstimulearringspriis: sportfrijwilliger
* Sportman, foar de bêste yndividuele manlike sporter
* Sportfrou, oan de bêste yndividuele froulike sporter
* Beheinde sporter
* Sportploech 
* Sporttalint, dat op punt fan trochbrekken as topsporter stiet  
* Sportpriis Fryske sporten: bêste yndividuele sporter dy't in Fryske sport beoefenet

De oeuvrepriis wurdt takend troch de provinsje Fryslân op foardracht fan de sjuery.
By seis kategoryen mei it Fryske pyblyk har stim útbringe. De winners binne foar de helt troch it Fryske publyk bepaald. De oare helte is bepaald troch de nominaasjekommisje. Dizze kommisje wurdt fertsjintwurdige troch sportsjoernalisten fan de Fryske media: Omrop Fryslân, Ljouwerter Krante, Frysk Deiblêd en troch Sport Fryslân en Topsport Noard.

Keatster Afke Hylkema krige yn 2010 de Oevrepriis.

## Ferkiezings
Aleksander Sibirjakov

**Aleksander Michajlovitsj Sibiryakov** (Алекса́ндр Миха́йлович Сибиряко́в) (Irkoetsk, 8 oktober (26 septimber) 1849 - 1933) wie in Russysk goudmyneigener en ûntdekkingsreizger fan Sibearje.

Sibirjakov studearre ôf oan in polytechnyske skoalle yn Surich, Switserlân. Nei dy stúdzje gie er werom nei syn heitelân en rjochte gemyske fabriken op, mar dy koene lykwols net út. Letter yn syn libbe finansiere er de poalekspedysjes fan Adolf Erik Nordenskiöld en A.V.Grigoriev. De earste ekspedysje stipe er mei 25.000 rûbel. Foar Nordenskiöld's lettere ekspedysje mei it skip *Vega* naam Sibirjakov 1/3 part fan de kosten foar syn rekkening. Doe't it lot fan de Vega-ekspedysje ûnwis wie, liet Sibirjakow it skip *A. E. Nordenskiöld* bouwe, mar dit skip sonk foar de kust fan Japan. 

Hy stipe ek de publikaasjes fan wurk oer de skiednis fan Sibearje. Yn 1880 besocht er om it estuarium fan de Jenisej fia de Karasee te berikken op in skoender. Yn 1884 berikte Sibirjakov it Petsjora-estuarium op de stoomboat de "Nordenskiöld" en farde de rivier op. Doe stiek er it Oeralberchtme oer mei help fan de lânseigen befolking (Samojeden) en harren rindieren en berikte Tobolsk oan de rivier Tobol. 

Ek letter stipe er ferskate ûndernimmings en ûndersiken nei mooglike ferkearswegen yn Sibearje, sa as de ferkenning fan it Tsjoektsjenskiereilân. Yn 1884 ûndersocht er sels oft der in ferbining tusken de rivieren Petsjora en Ob troch de Oeral mooglik wie.

Sibirjakov hat lang om let in wichtige bydrage oan de ekonomyske ûntjouwing fan Sibearje levere.

Sibirjakov, in eilân yn de Karasee yn it Jenisej-estuarium en in Russyske iisbrekker binne nei him neamd.
Ynfiltraasje

* Ynfiltraasje (wetterbehear), ynfiltraasje fan wetter yn de boaiem
* Ynfiltraasjemarketing fan nije produkten
* Ynfiltraasje (militêr), it temûk binnenkringen fan in organisaasje of lokaasje
Ynfiltraasje (wetterbehear)

**Ynfiltraasje** is tafoeging oan de baoiem fan wetter út de sleat troch in stelsel fan gongen. 

Dit bart om de grûnwetterstân op peil te hâlden of te bringen. De gongen kinne bestean út in stelsel fan drainbuizen of út gongen, klutsen troch de saneamde molploech. Molgongen moatte -al nei de grûn- om de ien of twa jier  opnij lutsen wurde; oars ferstopje se. Ek wurde beide systemen wol kombinearre : in molgongstelsel op bygelyks 4 meter, lutsen boppe in lizzend buizestelsel op bygelyks 40 meter. It meanfjild moat flak wêze, omdat it grûnwetter nea boppe de sleatwetterstân komme kin. Foar aksidintearre lân is ynfiltraasje dus net geskikt, dan soe it lân earst egalisearre wurde moatte. Keunstmjittige bereining sil dan ek minder djoer wêze.

## Keppeling om utens
*www.riool.info - publyksside oer wetter en riolearing.
*Untlûken grûnwetter of ynfiltrearen wetter, fergunning fan de Provinsje Súd-Hollân
*Fergunningoanfraach ûntlûking/ynfiltraasje fan de Provinsje Seelân
De Ikelbeam

**De Ikelbeam** wie in feriening fan houtfikers yn Bûtenpost mei as lieder Johan Christiaan Bohmers. 

Johan Christian liet him yn 1937, doe er yn tsjinst kaam fan organisaasje Ahnenerbe, 'Assien' neame om wat Germaansker te lykjen. Bohmers wie in stientiidûndersiker dy't oan de universiteit fan Grins wurke. De troch 'De Ikelbeam' brûkte motiven waarden ûntliend oan de Fryske folkskeunst en it Fryske ferline út de stientiid. De produkten fan De Ikelbeam waarden troch Bohmers ferkocht op syn reizen troch Europa.

Bohmers waard ek yn ferbân brocht mei de fynsten fan amateur-archeolooch Tjerk Vermaning. 

## Keppeling om utens
* Artikel oer De Ikelbeam yn de Nieuwe Leidsche Courant, 24 desimber 1957
Pier Steensma

**Pier Steensma** (Harns, 1890 - Amsterdam, 1969) wie in Fryske archeolooch en akwarellist.

Nei it gymnasium studearre er filology oan de Sorbonne yn Parys. Dêrnei hie er ferskaten banen yn binnen- en bûtenlân op it mêd fan de klassike archeology, de numismatyk yn it bysûnder. Op syn reizen lei Steensma âlde monuminten yn akwarellen fêst. Dizze akwarellen makken him ek bûten de akademyske wrâld wol in bytsje bekend. Syn wittenskiplik oeuvre bestiet út in oantal artikels en in stikmannich monografyen.       

## Bibliografy (monografyen)
**La vie d'Ésope: quelques remarques critiques* (z.j.)
**Le grand camée de France* (1926)
**Grieksche antiquiteiten* (1938)
Ikeferlaat

**Ikeferlaat** is in skutslûs yn de Noordwoolder Vaort. De slûs leit sa'n 500 meter súd fan de útmûning troch de Noordwoolder Vaort yn de De Linde.
Yllustrator

In **yllustrator** is in keunstner dy't yllustraasjes by in tekst makket. De yllustraasjes fan nei de Earste Wrâldoarloch binne meast nei de werklikheid tekene. Nei de sechtiger jierren komme der ek oare soarten yllustraasjes. 

De yllustraasje kin bedoeld wêze as opsiering, ferdúdliking of oanfolling fan de tekst. Faak is de yllustraasje bedoeld om de tekst tagonkliker en oantrekliker te meitsjen. 

## Fryske yllustrators
**Spesjaal fan berneboeken, fan nei de Earste Wrâldkriich:**
* Tjerk Bottema en Tjeerd Bottema
* Ids Wiersma
* Evert Caspers
* Cor Reisma
* Cornelis Jetses
* Meinte Walta
* Johan Dijkstra
* Pier Feddema
* Jentsje Popma
* J. v.d. Bij
* Carla van der Heijde

De measten ûntwurpen ek boekbannen. Mei houtfiken wurken benammen Caspers en Mulders.

## Keppelings om utens
* Gronologyske list fan yllustratoaren en grafisy op Artcyclopedia mei in protte keppelings
Ynfiltraasje (militêr)

**Infiltraasje** (ek wol spionaazje neamd) is it binnenkringen fan in lân of organisaasje om ynformaasje yn te winnen foar in oare partij. 

In ynfiltrant giet echt op yn in organisaasje en makket der diel fan út. Dêrom is in ynfiltrant lestich te ûntmaskerjen. 

Ynfiltraasje kin troch in leger beoefene wurde, mar ek troch in persoan, organisaasje of bedriuw.

De plysje makket yn Nederlân ek gebrûk fan saneamde Plysjeynfiltranten. Dêrby wurdt ûnderskied makke tusken ynfiltraasje, pseudokeap en stelselmjiitige ynformaasje-ynwinning.
Anky Spoelstra

**Anky Spoelstra** (Fryslân, 3 septimber 1959) is in Nederlânske yllustrator út Zaandam.

Ferhuze al jong nei Amsterdam. Nei de middelbere skoalle gie hja nei Academie de Schans om in moadetekenoplieding te folgjen. Dêrnei folge de Rietveld akademy. Moadetekenjen past net sa goed by har, mar it byfak grafysk ûntwerpen nammerste mear. Dat waard har nije stúdje mei as byfak Yllustraasje. 

Makket ek tekeningen by ferhalen, rekkenboeken, winskaarten en spultsjes. Neit it yllustrearjen skriuwt se ek ferskes en koarte ferhaaltsjes. Anky Spoelstra hat as yllustrator foar ferskillende tydskriften wurke, (û.o.: Bobo, Okki, Taptoe, Margriet) en Edukative útjouwerijen ( û.o.: Wolters Noordhoff, Malmberg, Zwijsen,).
Har tekeningen binne yn ferskate berneboeken te finen.

## Oplieding
*1974-1978: Akademy *De Schans* Amsterdam
*1978-1984: Gerrit Rietveld Akademy Amsterdam

## Tentoanstelling
*It Zaans Museum 2002
Ryksstrjitwei

Mei in **ryksstrjitwei** wurdt in befluorre wei fan ynterregionaal belang bedoeld, oanlein ûnder ferantwurdelikens fan it Ryk. Dy oantsjutting is lykwols ferâldere: yn de 20e iuw waard sprutsen fan rykswegen dy’t meast útboud binne ta (mearbaans) autosnelwegen. 

## Skiednis
Nei de sintralisaasje fan it lânsbestjoer oan it begjin fan de 19e iuw waard úteinset mei de oanlis fan in stelsel fan ryksstrjitwegen, dy't troch it Ryk finansierre waarden. Dat begûn al yn de Frânske tiid (de *routes impériales*), net allinnich yn Nederlân, mar yn hiel, troch de Frânsken ferôvere, Jeropa. 

De oanlis fan ferhurde diken waard fuortset ûnder Kening Willem I (1815-1840). Oant dy tiid wiene de ynterlokale en ynterregionale diken meast ûnferhurde. Sadwaande wie it trekskip in gaadlik (en noflik) ferfiersalternatyf. Al yn 1814 wie der in plan foar 26 wegen op kosten fan it Ryk; yn 1816 wiene dat al 31 wegen. Yn 1821 waarden de rykswegen yndield, 9 rykswegen 1e klasse en 33 rykswegen 2e klasse. It hat lang duorre ear't it ferfier oer de wei, alteast yn kriten mei in soad wetterwegen, serieus konkurrearje koe mei it skip en it trekskip. Faaks kin dêrom it oanlizzen fan in Rykswegenet ek sjoen wurde as in stâl jaan oan it nije sintrale gesach en it befoarderjen fan it naasjegefoel.

De oanlis fan befluorre wegen barde benammen yn kriten dêr't genôch rendemint ferwachte wurde koe, dat yn gebieten mei in protte hannel en yndustry. Ek wichtige rûtes nei it bûtenlân waarden ferhurde, bygelyks diken troch Oerisel nei Dútslân. De tinbefolke earmere sângrûnen waarden earst letter ûntsletten. Drinte hie bygelyks yn 1864 70 meter ferhurde wei de 100 ha., yn Noard-Brabân 160 meter de 100 ha., wylst yn oare provinsjes al mear as 200 meter ferhurde wei de 100 ha. oanlein wie yn dat jier. 

Op de rykswegen waard tol heft. Sa wienen der op de dyk fan Swol nei Ynskedee 12 tollen. De tolheffing smiet somtiden safolle op, dat partikulieren ek wegen oanleinen. Dat helle lykwols wol de faasje út it ferkear en dat wie no krekt it punt wêr't de strjitwei op konkurrearje moast mei it wettertransport. 
Troch de opgong dy't it spoar makke yn de twadde helte fan de 19e iuw en de hege ryksynvestearrings dêrmei anneks, heakke de oanlis fan rykswegen en rekken in soad fertutearzge. Fan guon rykswegen waard de breedte werom brocht fan 4,5 m. nei 3,5 m. Earst mei de komst fan de auto feroare dat wer. Fan 1927 ôf waard de útwreiding fan it rykswegennet (wer) mear planmjittich oanpakt mei it earste rykswegenplan foar it trochgeand motorisearre ferkear.
Sandwich (Massachusetts)

**Sandwich** is in Amearikaanske stêd yn Barnstable County yn de steat Massachusetts. It befolkingstal wie by de folkstelling fan 2000 20.136. It stêdshûs kin stiet njonken de Dexter Grist mûne, yn it histoaryske sintrum fan de stêd.
Heveskes

**Heveskes** (Grinslânsk: 'Heemskes  of 'Weskes') wie in doarp yn de provinsje Grinslân yn Nederlân. 

## Namme
De oorsprong fan de namme Heveskes is net wis. Yn de 15e iuw waard it 'Hevenschynze', 'Hewenschenze' (beide 1435), 'Hewensches' (1459), 'Heuenschyns' (1461) fan 'Heuenschijns' (1466) neamd. Hy(e)ven soe (fergelykber mei Hefswal en Hefshuizen) yn 'e sin fan "seekant" besibbe wêze kinne oan 'hef' of haf.  In oare ferklearring dy't in gebrek oan in better alternatyf is dat 'Heven' ('hœfen') ferwize kin nei "haven" en *schyns*, *schynze* of *schenze* fia it Aldfryske 'skenzie' nei in 'skinkkanne', dat nei in herberch oan 'e haven dêr't dronken waard. 

## Skiednis
Heveskes ûntstie al foar de jiertelling op en om twa wierden. By argeologyske opgravingen yn 1994 die bliken dat tusken dy beide wierden restanten wiene fan in pleats. De wierden waarden al bewenne om it begjin fan de jiertelling hinne en foarmje ûnderdiel fan in rige fan wierden lâns de súdkant fan de Iems. Fan de iere midsiuwen ôf waard de wierde oaniensletten bewenne. De âldste resten dy't fûn binne datearje út de 8e of 9e iuw. Yn de midsiuwen waarden beide wierden ferhege en groeiden sa út ta de hjoeddeiske wierde fan 2,89 meter boppe NAP. Te noarden fan de wierde leine de fjellingen fan de wierde. 

De fynst fan in ier-12e-iuwsk doopfont docht tinken dat hjir doe al in tsjerke stien hat. Begjin 13e iuw ferriisde nei alle gedachten it earste part fan de hjoeddeistige tsjerke mei in swiere toer mei muorren fan hast 2 meter dik. Yn deselde iuw waard in stienhûs boud op it noardwestlike part fan de wierde, dat lykwols al yn de 14e iuw wer ferdwûn. 

It doarp is, in pear gebouwen útsein, yn de jierren 1970 ôfbrutsen om romte te meitsjen foar it yndustryterrein Oosterhorn. It iennichste dat fan it doarp oerbleaun is binne de midsiuwske tsjerke op de wier, in skuorre foar de tsjerke oer en twa pleatsen. De Stifting Alde Grinslânske Tsjerken is eigener. It oargel út 1888 is oerbrocht nei de tsjerke fan Uitwierde.

Doe't it yndustryterrein oanlein is, binne de fûneminten fan it eardere Heveskeskleaster ûndersocht. De fynst fan in hunebêd hat de archeologen doetiids tige fernuvere. It wie it meast noardlike hunebêd fan Nederlân. It hunebêd is opdold en is no útstalt yn it *Aquariom* yn Delfsyl.

Yn novimber 2007 kaam *[[Groningen Seaports]]*, de behearder fan ûnder oaren de haven fan Delfsyl, mei it plan it tsjerkje fan Heveskes te ferhúzjen nei Weiwerd. Dat soe technysk kinne om't de tsjerke net op peallen boud is, mar op in balstienliemplaat stiet. De Stifting Alde Grinslânske Tsjerken kearde it plan op om't it om beskerme lânskiplik gebiet giet.

## Berne yn Heveskes
* Jan Buiskool (1875-1937), predikant en boargemaster fan ûnder oaren Delfsyl.

## Wetterskip
* Heveskes (1860-1908, 447 ha) wie ek de namme fan it wetterskip dat opgien is yn it wetterskip Oterdum. It waard yn 1860 foarme út de Overtogsterpolder en de Simmerdyksterpolder. Wettersteatkundich besjoen leit it gebiet sûnt 2000 binnen dat fan it wetterskip Hunze en Aa's.

## Keppeling om utens
* Digitaal argyf fan de doarpen Weiwerd, Heveskes en Oterdum, dy't ferdwûn binne
Ynstrumintmakker

In **ynstrumintmakker** is it berop fan immen dy't ynstruminten makket. Sa'n persoan wurdt ek wol *fynbankwurker* of *fynmeganikus* neamd. It is in fakspesjalisme yn de technyk mei it doel ark te meitsjen mei in spesjalisearre funksje, meast yn it fakgebiet fan de meganyske technyk.

Dat kin wêze:
* In wittenskipllik ynstrumint
* In mjitynstrumint
* In medysk ynstrumint (immen mei dy spesjalisaasje wurdt sjirurgysk ynstrumintmakker neamd)
* In optyske ynstrumint
* In muzykynstrumint, sjoch muzykynstrumintbouwer

In ortopedysk ynstrumintmakker makket gjin ark, mar protezen en/of ortezen.

## Fryske ynstrumintmakkers
Ien fan de earste Fryske ynstrumintmakkers is Pybe Wouters, ek:Pibo Gualtheri (*± 1580) dy't as lânmjitter en matematikus in learling wie fan Tycho Brahe. Ek Wybe Wyrands, horloazjemakker en astronomysk oerwurkmakker yn Ljouwert. De Frjentsjerter Hegeskoalle krige yn 1754 de ynstrumintmakker Jan van der Bildt sr. (†1791), letter Sybrand Teakes van der Vliet (1791 - 1806) en Piter Jans Hogendijk (1831 - 1843). Nei 1750 komme autodidakten dy't planetariaen teleskopen makken: Eise Eisinga, Wytze Foppes (Doanjum) en Stephanus Jeltes Eisinga. Nei 1800 kamen noch Arjen Roelofs, Sieds Rienks, Roelof Hessels Hommema, Beart Johannes Gelder, Rinse Bearts Gelder, Worp van Peyma en Bauke Tjibbeles Miedema.
Steedhâlderlike Ynstruksje

De **Steedhâlderlike Ynstruksje** wie in akte fan oanstelling. Der wiene faak beperkende betingsten foar de steedhâlder.

Yn de Ynstruksje fan Ernst Kasimir wurdt him ferbean:
* fêst besit yn Fryslân 
* it eigenmachtich ferlizzen fan garnizoenen
* it oanlizzen fan fersterkings 
* it dwaan fan fersiken oer de opfolging.

Willem IV krige yn 1748 in Ynstruksje dy't him in soad macht tekende. Willem V die yn 1766 in fersyk foar in Steedhâlderlike Ynstruksje, hoewol't syn posysje bepaald wie. Neffens dizze Ynstruksje hieten de Steaten soeverein en wie it ferbean om by it ferjaan fan amten 'ynboarlingen' te passearen; de steedhâlder mocht gjin stimhawwend goed besitte. Willem V wiisde doe op de geunstiger Steedhâlderlike Ynstruksje fan 1748.
Hero fan Yntema

**Hero fan Yntema** of **Hero van Inthiema** (Emden, 1576 - ? ) wie in jurist en soan fan Feike fan Yntema. 

Hy wie sekretaris en bibletekaris fan de Frjentsjerter Hegeskoalle. Hero skreau ek juridyske wurken en dichte Latynske epigrammen.
Feike fan Yntema

**Feike fan Yntema** of **Frederik van Inthiema** (Koudum, ± 1540 - nei 1610 ) wie in jurist.

Hy wie yn it earstoan abbekaat by it Hof en letter boargemaster fan Warkum. Feike wie lid, de herfoarming tadien, fan it Ferbûn fan Eallju. Letter wykte er út nei Emden en tsjinne as wettergeus ûnder Joast fan Schouwenburch en Lumey. Yn East-Fryslân wie er yn tsjinst fan Edzard II en Johan. Letter gie er nei Ljouwert en skreau ferskate boeken. Hy wie de heit fan Hero fan Yntema.
Jan Teakes de Jager

**Jan Taekes de Jager** (Kûkherne, 5 maart 1875 - Ljouwert, 12 maart 1949 ) wie in haadûnderwizer fan de kristlike skoalle yn Boazum tusken 1904-1935. 

De Jager wie ek learaar Ierdrykskunde en Skiednis foar de haadaktekursus en de kweekskoalle yn Snits. Jan Taekes de Jager skreau ek oer de Fryske skiednis en geakunde.

## Wurk
* *Friesland en de Friezen*, lêsboek, 2 dielen (1925)
* *Is concentratie van legere scholen in Friesland wenselijk, mogelijk, noodzakelijk?* (1933)
* *It lijen yn De Leijen* (1944)
Pilgrim Fathers

**Pilgrim Fathers** is de namme foar in kloft Ingelske puriteinen dy't yn 1620 de earste noch hieltyd-troch bewenne koloanje yn it hjoeddeiske territoarium fan de Feriene Steaten is stiften. Hja gongen út Ingelân fuort fanwegen de druk troch de Anglikaanske Tsjerke en ferfarden yn 1608 nei Leien yn Nederlân, dêr't sy frijheid fan leauwe fûnen, mar har frjemden fielden. Yn 1620 foegen tritich fan de leden har by in oare kloft yn Ingelân en setten ôf mei it skip *Mayflower* út Plymouth wei. Yn desimber stiften sy de koloanje Plymouth yn Massachusetts.

## Keppelings om utens
*Pilgrim Archives, Regionaal Argyf Leiden
*Webstee oer de ''First Parish Church'' yn de Plymouth koloanje
*Ingelske side oer de Pilgrim Fathers
List mei berchtmen yn it Midden-Easten

**List fan berchtmen en bergen yn it Midden-Easten** 

## Berchtmen
*Anty-Libanon
*Golanhichte
*Karmelberchtme
*Kuhrudgeberchtme
*Libanon
*Sinaïberchtme
*Taurus
*Zagrosgeberchtme

## Bergen
*Ararat 5165 m
*Asur 1016 m
*Ebal 940 m
*Damavand
*Gerizim 881 m
*Hermonberch 2814 m
*Jabal Katrina 2637 m
*Jebel ad Duruz 1735 m
*Jebel Loebnan
*Jebel al Makla 2426 m
*Jebel Mubrak 1727 m
*Jebel Musa 2659 m
*Karmelberch 550 m
*Meiron 1208 m
*Naba 804 m
*Neboberch
*Oliveberch 818 m
*Ramon 1035 m
*Sannin 2548 m
*Sawda 3083 m
*Taborberch 588 m
*Timpelberch
Fermanje

In **fermanje**, **fermaanhûs** of **fermoanje** is in tsjerke fan in Meniste gemeente.

Meast binne dy tsjerken saneamde skûltsjerken en binne se in ein efter de roailine fan in strjitte of wei delset of sels net te sjen om't se efter de hûzen mids in boublok steane (sa as yn Haarlim en Deventer). Somtiden liket de tsjerke op in gewoane wente, in foarm fan kamûflaazje. Dat komt omdat de dopersken, lykas de roomsk-katoliken en joaden yn de tiid fan de Republyk “dulde” waarden. Hja wienen der wol, mar harren leauwe sjen litte wie net tastien.
Anna-Marie Goddard

**Anna-Marie Goddard** (Ysbrechtum, 13 jannewaris 1970) is in Frysk model en aktrise. 

Goddard waard berne as *Anna-Marie Lampe* yn Ysbrechtum. Sy is troud mei Collin Goddard, in Amerikaansk senarioskriuwer en model. Sy hat in soan dy't op 29 july 1998 berne is, en har twadde bern, in dochter, krige hja yn 2005. Sy waard keazen as de U.S. *[[Playboy Magazine|Playboy]]* 's 40th Anniversary Playmate fan de moanne yn jannewaris 1994. Goddard wie ek Playmate fan it Jier fan de Nederlânske edysje fan *Playboy*. Sy ferskynde yn talleaze *Playboy* fideos.

## Filmografy
**Mystique Presents H2Ohh* (2004) 
**The Ultimate Playmate Search* (2003) 
**Playboy: Prime Time Playmates* (2002) 
**The Master of Disguise* (2002) 
**Austin Powers in Goldmember* (2002) 
**Playmates: Bustin' Out* (2000) 
**Playboy's Naturals* (1998) 
**Rising Stars and Sexy Starlets* (1998) 
**Playmate Profile Video Collection Featuring Miss January 1997, 1994, 1991, 1988* (1996)
**Wet & Wild: Bottoms Up* (1996) 
**Playboy Video Playmate Calendar 1995* (1995) 
**Playboy Video Centerfold: 40th Anniversary Playmate Anna Marie Goddard* (1994)

## Keppelings om utens
* Offisjeel webstee fan Anna-Marie Goddard
* Webside oer Anne-Marie Goddard
Carl Ludwig Jessen

**Carl Ludwig Jessen** (Deezbüll (no diel fan Niebüll), 22 febrewaris 1833 - dêre, 4 jannewaris 1917) wie in Noardfryske keunstskilder. Hy is oant no ta bekend as de *"Friesenmaler"*. It belang fan syn wurk leit yn it skilderjen fan de Noardfryske boerekultuer fan syn tiid.

## Libben
Nei in oplieding ta skrynmakker gie Jessen oan 't wurk as hûsskilder op pleatsen yn de polders fan Noard-Fryslân. Yn 1848–1854 begûn er mei it portretskilderjen; hy wie autodidakt. Yn 1853 joech er it skrynmakkerswurk der oan en lei er him hielendal ta op it skilderjen. Fan 1856 oant 1865 studearre er oan de Akademy fan Kopenhagen by V. N. Marstrand. Dêrnei gie er werom nei Noard-Fryslân. In stúdzjebeurs makke it him mooglik om fan 1867 oant 1868 nei Parys en Itaalje te reizgjen. (Hy besocht Rome, Ariccia, Roca di Papa). Fan 1869–1870 libbe er yn Klockries en fan 1871 oant 1875 wenne er yn Hamburg. Uteinlik gie er werom nei Deezbüll dêr't er ek stoar.

## Wurk

*1857: *Selbstbildnis*, Kiel, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=18_253&s=1
*1866: *Alter Bauer*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9106&s=1
*1866: *Bei Jürn Moritzen*, Kiel, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=18_252&s=1
*1868: *Italienische Hirtenfamilie*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_23231&s=1
*1870: *Friesischer Bauer mit Zipfelmütze*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9689&s=1
*1875: *Alte Frau aus Risum*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9105&s=1
*1875: *Friesisches Thinggericht*, Kiel, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=18_94&s=1
*1876: *Alter Friese, sitzend*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9688&s=1
*1880: *Die letzte Tröstung*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9868&s=1
*1903: *Gruppe aus Nordfriesland*, Altona, http://www.theodorstorm.co.uk/i/costumes16.jpg, gefunden auf *The World of [[Theodor Storm]]*, http://www.theodorstorm.co.uk/world/world.htm
*1917: *Selbstbildnis*, Flensburch, http://www.museen-sh.de/ml/digi_einzBild.php?pi=91_9115&s=1
 
Jessen Carl Ludwig Alte Frau 90 Spinnrad Museumsberg Flensburg Heinrich-Sauermann-Haus.JPG|Alte Frau am Spinnrad (1866)
Jessen Carl Ludwig Rotes Zimmer Museumsberg Flensburg Heinrich-Sauermann-Haus.JPG|Rotes Zimmer (1869)
Jessen Carl Ludwig Museumsberg Flensburg Hans-Christansen-Haus Studie 1875.JPG|Bildnisstudie (1875)
Jessen Carl Ludwig Museumsberg Flensburg Hans-Christansen-Haus Studie 1878.JPG|Bildnisstudie (1878)
1912 Jessen Die blaue Stube anagoria.JPG|Die blaue Stube (1912)


## Samlings
Museums yn Hamboarch, Hamburg-Altona, Kiel, Flensburch (Museumsberg),  Hüsem (NordseeMuseum Husum), Tondern, Niebüll-Deezbüll en Neurenberch hawwe wurk fan Jessen yn harren samlings.

## Literatuer
* : *Gemaltes Nordfriesland, Carl Ludwig Jessen und seine Bilder*. Husum Verlag, Hüsem 1983, ISBN 3-88042-202-8

## Keppeling om utens

*Wurk fan Jessen yn it ''Museumsportal Schleswig-Holstein''
Mahatma Gandhi

**Mohandas Karamtsjand Gandhi**, byneamd **Mahatma** dat yn it Sanskryt grutte siel betsjut, (2 oktober 1869 – New Delhy, 30 jannewaris 1948) wie in Yndiaask nasjonalistysk lieder. Mahatma Gandhi wie ien fan de grûnlizzers fan de moderne steat Yndia en foarstanner fan aktive geweldleasheid as middel foar de revolúsje. 

## Skiednis
Gandhi waard op 2 oktober 1869 berne yn Porbandar, in doarpke yn de steat Gujarat, as soan fan de diwan (haaddminister) fan de provinsje Porbandar. Op jonge leeftyd giet er nei Ingelân ta foar in stúdzje rjochten en yn 1893 ferfard er nei Súd-Afrika, dêr't hy him festige as abbekaat. Yn Natal set er him yn foar de Yndiaaske befolkingskloft en as lieder rint er foarop yn de striid tsjin de efterútsetting troch de blanken. 

Yn 1914 giet Gandhi werom nei Yndia en hâld er him ek dêr aktyf dwaande mei de polityk, ein 1921 waard hy foarsitter fan de Kongrespartij. Hy komt oan it haad te stean fan in beweging dy't mei in polityk fan geweldleasferset "non-cooperation" en "civil disobedience" striid foar ûnôfhinklikens. Hy set de Yndiaaske befolking oan de Britske ekonomy te boykotten troch gjin Britske goederen mear te keapjen en propagearet it sels spinne fan tekstyl. It sels spinnen hat ek as doel de boeren in oanfoljend middel fan libbensûnderhâld te jaan en it fergrutsjen fan de ienigens tusken syn folgelingen dy't sawol út moslims as hindoes besteane. 

Syn duldsume aksjes yn de jierren tweintich en tritich liede in oantal kearen ta finzenskip. Ek yn de finzenis ferset er him tsjin it Britske bewâld en brûkt it middel fan hongerstaking om te protestearen en druk út te oefenjen.
As de Twadde Wrâldkriich útbrekt set Gandhi syn easken foar ûnôfhinklikens mear krêft by troch it útskriuwen fan de "Quit India"-resolúsje dêr't hy de Britske regearing yn fersiket Yndia te ferlitten. Dit stânpunt wie ek binnen syn eigen Kongrespartij omstreden. De "Quit India"-kampanje wie de grutste en meast massale beweging foar ûnôfhinklikens ea. Yn de kampanje fûn massa-arrestaasjes plak en wied er op grutte skeal geweld. 

Yn 1947 kriget Yndia ûnôfhinklikens. Gandhi wegert elts polityk amt, mar bliuwt him wol ynsetten foar gearwurking tusken de Islamiten en Hindoes. Lykwols leit er him del by de ferdieling fan Yndia en Pakistan. Troch in ekstremistyske hindoe wurdt er yn 1948 yn New Delhi fermoarde. 

In bekende siswize fan Gandhi is: *"De wrâld biedt genôch foar eltsenien ferlet, mar net foar eltsenien begearigens"*

## Literatuer
* , *Mahatma Gandhi, Facetten van zijn filosofie*, 1997, ISBN 90-6271-875-2,
* , *The Moral and Political thought of Mahatma Gandhi*, 1973, 6e druk 2007, ISBN 978-0-19-565195-9,
* , *Self and Society, a Study in Gandhian Thought*, 1985, ISBN 0-8039-9484-2,
* , *The Essential Writings of Mahatma Gandhi*, 1993, 17e druk 2007, ISBN 978-0-19-563208-8 zot.
*Elst, K. (2001). Gandhi and Godse: A review and a critique. New Delhi: Voice of India.

## Keppeling om utens
* The Collected Works of Mahatma Gandhi
* An Autobiography or The Story of my Experiments with Truth
Johannes Acronius (teolooch)

**Johannes Acronius** (Grimersum, East-Fryslân, 1565 - Haarlim, 29 septimber 1627) wie in Dútsk Herfoarme teolooch en de broer fan de Fryske teolooch Ruard Acronius. Hy is net sa bekend fan syn wittenskiplik wurk, mar mear troch syn oandiel yn it skeel tusken de Arminianen (Remonstranten) en Kontra-Remonstranten.

## Libbensrin
Hy wie de soan fan in predikant, Dominicus Acronius, yn in doarp benoarden Emden, dat no yn de gemeente Krummhörn leit. Hy krige ûnderrjocht fan Zacharias Ursinus en Franciscus Junius yn Neustadt an der Hardt, no Neustadt an der Weinstrasse. Yn 1584 waard er predikant yn Eilsum, East Fryslân, letter yn Grins en Wesel (by Kleef). Doe't Wesel yn 1614 fan de Spanjerts ferneatige waard, flechte hy nei Deventer. Hy wiisde it predikantskip yn Deventer ôf omdat er dêr striderij feroarsake. Yn 1617 waard er professor yn de teology oan de Universiteit fan Frjentsjer. 

It jier dêrnei waard er beroppen as predikant yn Kampen, foaral om tsjinwicht te bieden oan guon fan syn kollega's yn dy kontrei dy't tefolle de kant fan Armenius' lear útskaaiden. Yn 1618-1619 wie er ôffurdige op de Synoade fan Doardt en beskuldige er harren fan Armenianisme, wat fan gefolgen hie dat guonts harren sit ferlearen. 

Yn 1619 gie oan it wurk as predikant yn Haarlim dêr't er oan syn dea ta bleau. De kalvinisten yn dy tiid seagen yn de gelearde en redenrike Acronius in warber foarstrider fan harren wierheid. Syn tsjinstanners beskreaunen him as in wifelriedich man dy't oerhinge nei striidskriuwerij.  

## Publikaasjes
* *Syntagma Theologiae*, Grins, 1605
* *Elenchus orthodoxus pseudo-relig. Romano-Cathol.*, Dimter, 1615
* *Uytmonsteringe van verscheydene dolingen ... der genoemde Lutherschen*, Arnhim, 1625

## Bibliografy
* . *Het protestantsche vaderland: biographisch woordenboek van protestantsche godgeleerden in Nederland*, 8 dln. Utert, 1903-1918: v. I, 19-29;
* . Mennonitisches Lexikon, 4 dln. Frankfurt & Weierhof: Hege; Karlsruhe; Schneider, 1913-1967: v. I, 12.

## Keppeling om utens
* Acronius by de DBNL
Tien voor Taal

**Tien voor Taal** is in telefyzjekwis en taalspul tusken in Flaamsk en in Nederlânsk team, sûnt 1989 útstjoerd troch ferskate omroppen wêrûnder VARA, TROS en KRO yn Nederlân, en VRT (eartiids BRT) yn Flaanderen. Sûnt 2006 is it programma allinnich noch by de KRO te sjen. Produsint fan it spulprogramma is Endemol, foarhinne John de Mol Produkties. Sûnt begjin 2009 wurdt it spul allinnich noch troch Anita Witzier presintearre. Ien fan de skriuwers is Driek van Wissen.

It spul wurdt spile mei twa rteams fan trije persoanen, besteande út bekende Flamingen en Nederlanners. Elke ôflevering komt in oare dissipline oan bod.

Yn de finale stride de bêste spilers fan elk team tsjin elkoar. Yn dit einspul moatte binnen ien minút tsien juste wurdbetsjuttings rieden wurde.

Yn de begjindagen fan it telefyzjeprogramma by de VARA wie it spul allinnich in Nederlânske oangelegenheid. Pas letter waard it in kompetysje tusken de talekennis fan Nederlanners en Flamingen. Fan 21 jannewaris 2009 krijt it programma in nije opset en dogge der wer allinnich mar Nederlanners mei.

Der binne ek puzelboekjes dy't ûnder de titel 10 voor Taal ferskine. Se waarden yn it earstoan útjûn troch WIN Productions B.V. fan Jan Meulendijks en Bart Schuil, de betinkers fan het tv-programma Tien voor Taal. Yn 1998 waard dit bedriuw oernomd troch útjouwerij VNU, de tv-tûke WIN TV Productions gie nei John de Mol Produkties.

## Presintators
* Robert Long by de VARA/BRTN
* Tineke Verburg en Mark Uytterhoeven by de TROS/BRTN
* Tineke Verburg en Tom Lenaerts by de TROS/BRTN
* Anita Witzier en Marcel Vanthilt by de KRO/VRT

## Spulûnderdielen
* Mei Oare Wurden
* Sykje de fout
* Kryptokronkels
* Wurdritsen
* Spelling
* Finale

Eardere spulûnderdielen:
* Sinspylje
* Etymologyronde

## Spullen
Der binne meardere ferzjes fan Tien voor Taal op cd-rom útbrocht,en letter is ek noch in ferzje foar de Nintendo DS ferskynd.
De Nintendo DS-ferzje biedt de mooglikheid om tsjin elkoar te spyljen en te spyljen fia de Nintendo Wi-Fi Connection.
## Keppeling om utens
* 10 voor Taal tenei sûnder Belgen (Trouw, 18 desimber 2008)
Herman Alexander Röell

**Herman Alexander Röell** (Unna, 1653 - Amsterdam, 12 july 1718) wie in Nederlânske protestantske teolooch. Syn stribjen wie om de godstsjinst fanút de rede benei te kommen.

Hy wie de jongste soan fan de Westfaalske legeroffisier Johann von Röell (1599-1656). Tusken 1670 en 1679  studearre er yn Utert, Grins, Zürich en Heidelberch. Yn 1679 waard er hofpredikant fan prinses Elisabeth fan de Palts. Nei har ferstjerren waard er beroppen troch prinsesse-dûairiêre Albertine Agnes te Ljouwert.

Yn 1686 waard er heechlearaar teology en filosofy yn Frjentsjer en yn 1704 yn Utert, dêr't er oant syn dea dosearjen bleau. Hy wie in neifolger René Descartes en joech tsjerklike dogma's dy't er stridich mei it ferstân achte yn besprek. Hy waard dêrom fûl bestriden fan de ortodoks-grifformearde kant. Syn lear waard somtiden oantsjut as it *röellisme*. Nei in fûleindich skeel mei Campegius Vitringa krige Röell in sprekferbod oplein troch de Steaten fan Fryslân.

Hy wie troud en hie njoggen bern. Hy wie de stamheit fan it Nederlânske laach Röell, dêr't ferskate heechleararen, steatslju en hege offisieren út fuortkaam binne.

## Literatuer
* , *Herman Alexander Röell* (diss. Grins), útj. Fryske Akademy 1988.
Jan Frederik Jansen

**Jan Frederik Jansen** (Ljouwert, 28 juny 1827 - Harns, 8 febrewaris 1907) wie in ûnderwiiskundige en skriuwer fan learmiddels. 

Hy wie skoalhaad yn Harns en skriuwer fan lear- en lêsboekjes, brosjueres, reisferslaggen en maçonnike geskriften. Hy wie in links-liberaal sjoernalist en polemist en sette him yn syn 'Friesche Courant' yn foar Fryske en Harnzer belangen. Hy wie 'master'-frijmitselder en offisier fan de lôzje "Deugd en IJver"

## Keppeling om utens
* [Koarte biografy yn it [NNBW]]
Jan Stoffels

**Jan Stoffels** (* ±1580) wie in master-sulversmid út Boalsert. 

In troch him makke buffelhoarn hinget yn it Ryksmuseum Amsterdam.
Jan Thomas

**Jan Thomas** (Easterlittens, 28 jannewaris 1682 - Surhústerfean, 26 july 1744) wie in boer en dopersk (leafde)preker. 

Yn 1714 waard er beroppen op It Hearrenfean-De Knipe. Troch syn frijsinnigens hied er dêr ek in soad grifformearde tsjerkegongers.
Al in yn 1716 printe preek hie de grifformearde klassis fan Sânwâlden argewaasje jûn, mar in op It Hearrenfean útjûn kategesaasjeboekje *Kort Onderwijs voor de Jeugt* út 1719 wie oanlieding ta maatregels. Nei in ferhoar troch de klassis en de grytman fan Skoatterlân waard er út it amt set, wat de Steaten bekrêftigen. Yn 1720 skynt it tydlik ferbod opheft te wêzen. Hy naam ôfskied fan de gemeente It Hearrenfean (3 novimber 1720), dêrnei waard Jan Thomas preker yn Surhústerfean (1722-1744). Jan Joghems, in menniste learaar fan Drachten betocht him yn in 'lykreden'. De preek  fan 1716 hat as tajefte: "Den eersten Psalm op het plat frijs berijmd'.
Jan fan Beaumont

**Jan fan Beaumont**, eins Jan fan Henegouwen, hear fan Noardwyk, Beaumont, Gouda en Skoanhoven (Beaumont, 1288 - 11 maart 1356), wie de jongste broer fan greve Willem III fan Hollân. Hy trede op as steedhâlder yn West-Fryslân. Hy late by it mislearre besykjen ta de ferovering fan Westerlauwersk Fryslân fan syn omkesizzer Willem IV fan Hollân de haadmacht fan it ridderleger nei Starum en besette dêr it Sint Oldulphuskleaster. Nei it sneuveljen fan de greve yn 'e Slach by Warns waard er dêr oanfallen en luts er him op 28 septimber 1345 werom oer de Sudersee. Fan in oerwûne soan fan him stammet it aadlike laach Bloys fan Treslong ôf.
Grinzer sykte

De **Grinzer sykte** (ek wol ‘*tussenpozende koortsen*’ neamd) dy't yn 1826 útbruts, wie in malariaepidemy dy't hast 10% fan de befolking fan Grins (totaal 2.844 minsken) en 5% fan de ynwenners fan Noard- en East-Grinslân it libben koste. 

Yn febrewaris 1825 wiene der ferskate dyktrochbrekken, dat it lân strûpte ûnder. It rotsjen fan planten en kadavers yn it sompich lân, tegearre mei it trochbrekken fan de Rietdyk yn Grins yn 1826 – dy't de stêd blank sette - soarge yn de hjitte maitiid en simmer fan 1826 foar in gaadlike fiedingsboaiem foar de parasiten dy't de sykte ferspriede soene.

De sykte soe him net allinne yn Grins en omkriten oppenearje, mar ek Fryslân en de Dútske Waadkriten waarden rekke. Yn Snits telde men trije kear safolle deaden as oars yn 1826.

## Alternative oarsaken
De Grinzer gemikus Ulco Kooystra tinkt op grûn fan tsjinstridichheden yn de boarnen dat malaria net de iennige oarsaak foar de hege stjertesifers wie, mar dat se earder socht wurde moatte yn in kombinaasje fan faktoaren. Neist de minder deadlike endemyske malaria yn de maitiid wie der neffens him sprake fan búkgryp yn de simmer, búktyfus yn de neisimmer, tyfus yn de iere hjerst en dysentery yn de hjerst. Dêrby soene foaral tyfus en dysentery de oerstjerte feroarsake hawwe. 

## Gefolgen
* It grutte tal deaden die de Ried fan de Martinitsjerke yn Grins besluten om by begraffenissen net mear te kloklieden, omdat dit in negatyf effekt op de minsken hawwe soe.
* De diskusje oer it begraven fan deaden yn tsjerke en tsjerkhôf yn 'e stêd lôge wer op nei dizze epidemy. In protte medisy en bestjoerders wiene fan betinken, dat begraafplakken yn de stêd grutte boarnen fan besmetting foarmen. De stêd Grins gie mei dêrom yn 1827 oer ta de oanlis fan it Suder- en Noarderbegraafplak.

## Sjoch ek
* Begraafplak fan Snits, oer de epidemy dy't de stoarmfloed fan 1825 yn Snits fan gefolgen hie, en dy't letter taskreaun waard oan goalera.
Departemint fan Teksel

It **Departemint fan Teksel** bestie fan 1798 oant 1801. De haadstêd wie Alkmar. 

It wie in part fan de Bataafske Republyk en omfieme it noardlike diel fan it eardere goa Hollân oant de Alde Ryn, útsein it gebiet om Amsterdam hinne (dat wie it Departemint fan de Amstel) en it eilân Flylân. It westlik diel fan it eardere goa Utert hearde der ek by.

Yn 1801 waard de weryndieling weromdraaid en it âlde goa omfoarme ta it Departemint Hollân; it Utertske diel waard part fan it Departemint Utert.

## Keppeling om utens
*Kaart fan de Bataafske Republyk 1798-1801
Jarges

**Jarges** is in patronimikum fan "Jarich". 

It is de namme fan edel laach fan Starum. Al foar 1400 fêstige de keapman Jarich Coppens him yn Grins, dêr't er boargemaster fan 1388 oant 1412 wie. Syn soan Koppen Jarges (†1420) wie ek boargemaster fan Grins, fan 1403 oant 1414. Neisiet Eiso Jarges (1546-1584) ûndertekene út namme fan de Ommelannen mei de Uny fan Utert yn 1579. By Souverein Beslút fan 28 augustus 1814 waard mr. Joost Jarges (1760-1845) beneamd yn de ridderskip fan Grins en waard sawaande lid fan de Nederlânske adel; hy bleau frijfeint dat mei syn dea stoar it 'aadlik laach' út yn 1846.

## Oare telgen
Gijsbert Herman Jarges (1692-1744), ritmaster, kommandant fan Delfsyl
*Coppen Jarges (1727-1792), ofsier yn Steatetsjinst, as lêste generaal-majoor
**Jhr. mr. Joost Jarges (1760-1845), lid fan de Twadde Keamer en fan de Earste Keamer
Jelle Eeltsjes Jellesma

**Jelle Eeltsjes Jellesma** (Hitsum, 3 maaie 1816 - Modjowarno, 16 april 1858) wie in sindeling.

As boerefeint studearre hy mei help fan M.A. Jentink foar sindeling. Hy waard yn 1843 útstjoerd nei de Molukken en letter nei East-Java. Hy makke Modjowarno ta it sindingssintrum fan East-Java. It levere him de nammen 'de apostel fan Java' en 'de heit fan de East-Javasinding' op.

Op grûn fan syn ûnderfiningen skreau er de nota *Scholen voor het Zendingswerk*. 

## Literatuer
*  ,* Sago en zending : de Wai Rama en het NZG op noordelĳk Ceram, 1844-1847* 2005
*  , *'Vrede door het bloed des Kruises' : zendeling J. E. Jellesma's interpretatie van het devies van het Nederlands Zendelinggenootschap* 1997
Michiel Adrianus Jentink

**Michiel Adrianus Jentink** (Ankeveen, 23 jannewaris 1800 - Harns, 30 augustus 1866) wie in teolooch. 

Mentink wie dûmny yn Harns fan 1831-1866 en hat in soad brosjueres en artikels skreaun. Syn broer Theodoor stie yn Nijlân (1834-1882) en twa âldere bruorren yn Seisbierrum (1840-1860) en Suwâld-Tytsjerk.