open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sarcee

**"Sarcee"** of **"Sarsy"** hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Sarsy (folk) (Ingelsk: *Sarcee*), in Yndiaansk folk yn Noard-Amearika
** Sarsy (taal) (Ingelsk: *Sarcee*), de Atapaskyske taal fan dat folk
** Sarsy Naasje (Ingelsk: *Tsuu T'ina Naasje*), de Yndiaanske stamme-organisaasje dy't dat folk polityk en maatskiplik fertsjintwurdiget
** Sarsy Naasje Reservaat 148 (Ingelsk: *Tsuu T'ina Nation 148 Reserve*), it Yndianereservaat fan dat folk, ûnder de reek fan Calgary
* Sarcee (berch), in berch yn 'e Amerikaanske steat Montana
* Sarcee Trail, in autosnelwei by de Kanadeeske stêd Calgary

## Sjoch ek
* Tsuu T'ina
Belis fan Snits

It **Belis fan Snits** wie tusken 20 jannewaris en 28 jannewaris 1517. In Habsburgske-Bourgondyske kriichsmacht stie ûnder befel fan steedhâlder Floaris fan Egmont foar Snits. 

## Ferrin
Fryslân waard yn 1515 ferkocht troch hartoch George fan Saksen foar 100.000 gûne oan keizer Karel fan Spanje. De nije hearsker stelde Floaris fan Egmont oan as syn steedhâlder fan Fryslân. De nije foaroanman krige lykwols by syn ynhuldiging te krijen mei in protte wjerstân fan de befolking. Om syn bewâld fêstigje te kinnen moast Floaris de wapens opnimme tsjin de stêden. Sa stie er op 23 augustus 1515 al foar de stedspoarten fan Snits doe't dy't wegere foar him harren doarren iepen te dwaan. Op dat stuit hie der mar in lytse kriichsmacht by him en moast nei in koart belis fan de stêd syn belis opjaan.

In 1517 waarden ferskate groepen kriichslju yn de doarpen om Snits groepearre, ûnder oaren yn Toppenhuzen, Drylts, Nijkleaster en it kleaster Thabor. Doe't de winter op 11 jannewaris 1517 útein sette mei en it wetter om Snits befrear beslút Floaris fan Egmont op 20 jannewaris Snits fan 4 kanten te belegerjen. It befriezen fan de grêften seach er as in foardiel en tocht de stêd maklik yn hannen krijen te kinnen. Nei wat koarte oanfallen fan side fan de Spanjerts, diene de Snitsers in útbraak, hja giene nei it tichteby lizzende Sint-Jansbergkleaster fan de Johanniters en Hospitaler Orde en stutsen it yn de fik, dêrmei wiene de Habsburgers harren beskutting tsjin it slimme waar kwytrekke. Yn Snits wie men tige ferdield, in grutte kloft ballingen, wêrûnder Grutte Pier en de Arumer Swarte Heap woene net fan opjaan witte, lykwols wiene der ek in kloft burgers mei Jonker Roelof as wurdfierder dy't harren oerjaan woene. De fijannichheden gongen troch, mei laders waard besocht de stêd yn te kommen en fan Ljouwert út waard swierdere wurktugen ophelle. Mar doe't op 28 jannewaris it begûn te taaien, kaam ynienen in ein oan it belis.  

In foarfal dat mooglik bydroegen hat ta it belis fan Snits wie de ûntfiering fan trije froulju yn 1516 troch de Swarte Heap op de Sudersee. Dy trije froulju wiene de frou en twa dochters fan Fryske haadling Hessel Martena. Martena wie in folgeling fan Karel fan Spanje. Mooglik hat hy oantwongen wat te dwaan tsjin Snits. Hy wie ek by it belis oanwêzich as adviseur fan Floaris fan Egmont.

## Keppeling om utens
* Van der AA Tresoir, Snits
Jotam fan Juda

**Jotam** (Hebriuwsk: יוֹתָם; "God is folmakke") wie in kening fan it keninkryk Juda. Syn regear en wurdt tusken 740 f.Kr. en 732 f.Kr. datearre.

Jotam wie de soan fan kening Oezzia en Jerûsa, in dochter fan Zadok. Om't Oezzia nei in konflikt mei de prysters yn 'e timpel mei melaatskens straft en fan 'e mienskip ôfsûndere waard, moast Jotam oant de dea fan syn heit it bestjoer as regint waarnimme. Nei de dea fan Oezzia waard Jotan ta kening kroand en hy bleau lykas syn heit trou oan 'e God fan Israel. It folk lykwols die oan ôfgoaderij, mar dat liet kening Jotam fierder gewurde.  

Kening Jotan liet de boppepoarte fan 'e timpel bouwe en wurk útfiere oan 'e muorre fan 'e Ofel, in smelle hichte súdlik fan 'e Timpelberch. Ek joech de kening opdracht ta de bou fan stêden yn it berchlân en fersterkingen yn 'e bosken. In oerwinning op 'e Ammoniten levere de kening trije jier in grutte skatting op, itjinge syn macht fierder fuortsterke. Under syn bewâld krige Juda ek lêst fan it bûn tusken kening Rezin fan Aram en kening Pêkach fan Israel.

Jotam bestjoerde it lân sechtjin jier en waard opfolge troch syn soan Achaz.
## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Aziatyske wezelingen

De **Aziatyske wezelingen** (Latynske namme: *Kolonokus*) foarmje in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e rôfdieren (*Carnivora*), de famylje fan 'e martereftigen (*Mustelidae*), de ûnderfamylje fan 'e lytse marters (*Mustelinae*) en it skaai fan 'e lytse marters (*Mustela*). Ta dit ûnderskaai hearre trije soarten fine, lichtliddige en koartskonkige martereftigen, wêrûnder de Sibearyske wezeling (*Mustela sibirica*).

## Soarten
Shaunae Miller-Uibo

**Shaunae Miller-Uibo** (ek bekend as **Shaunae Miller**; Nassau (Bahama's), 15 april 1994) is in Bahamaansk atlete dy't har spesjalisearre hat yn it hurddraven op 'e 400&nbsp;m. Hja wennet om utens, yn Athens, yn 'e Amerikaanske steat Georgia. Miller-Uibo wûn twaris de Olympyske titel op 'e 400&nbsp;m: op 'e Simmerspullen fan 2016 yn Rio de Janeiro en op 'e Simmerspullen fan 2020 yn Tokio.

## Libben en karriêre
Shaunae Millerwaard yn 1994 berne yn 'e Bahamaanske haadstêd Nassau. Se genoat middelber ûnderwiis oan it St. Augustine's College yn Nassau, en skreau har dêrnei yn foar in stúdzje oan 'e Universiteit fan Georgia, yn 'e Feriene Steaten.

As atlete lei Miller har ta op 'e sprint, wêrby't se har spesjalisearre op 'e 400&nbsp;m, hoewol't se ek geregeldwei meidocht oan 'e 100&nbsp;m en de 200&nbsp;m. Yn 2010 wûn se op 'e 400&nbsp;m in gouden medalje op it WK foar junioaren yn it Kanadeeske Moncton. Dêrmei waard se de earste Bahamiaan dy't op dy ôfstân ea in poadiumplak besette. Deselde prestaasje werhelle Miller nochris op 'e Wrâldjongereinkampioenskippen yn it Frânske Risel, yn 2011.

Op 'e Olympyske Spullen fan Londen, yn 2012, foel Miller blessearre út. Op it WK binnendoaratletyk yn Sopot, yn Poalen, behelle se yn 2014 in brûnzene medalje op 'e 400&nbsp;m, wylst se op it WK yn Peking, fan 2015, in twadde plak op dy ôfstân behelle.

By yntocht fan 'e atleten ûnder de iepeningsseremoanje fan 'e Olympyske Spullen fan Rio de Janeiro, op 5 augustus 2016, droech Miller de flagge fan 'e Bahama's. Under dat sportevenemint wûn se de gouden medalje op 'e 400&nbsp;m mei in persoanlik rekôr fan 49,44&nbsp;s, wêrby't se har yn 'e lêste meters mei in snoekedûk oer de finishline hinne smiet om 'e Amerikaanske Allyson Felix te ferslaan.

Op it WK atletyk fam 2017, yn Londen, wûn Miller-Uibo it brûns op 'e 200&nbsp;m sprint, wylst se op 'e 400&nbsp;m mei in fjirde plak krekt njonken it poadium stapte. Op it WK atletyk fan 2019, yn Doha, wûn se de sulveren medalje op 'e 400&nbsp;m. Op 'e Olympyske Simmerspullen fan 2020, dy't yn 2021 yn Tokio holden waarden, wûn Miller-Uibo op 'e 400&nbsp;m op 'e nij de gouden medalje en prolongearre sa har Olympyske titel.

### Priveelibben
Oan 'e Universiteit fan Georgia kaam Miller yn 'e kunde mei Maicel Uibo, in tsienkamper út Estlân. Hja troude yn 2017 mei him, en neamt harsels sûnt 'Shaunae Miller-Uibo'.
814 f.Kr.

## Foarfallen
* *sûnder datum* - De stêd Kartago wurdt troch Fenisyske ballingen stifte op 'e kust fan Noard-Afrika (yn it hjoeddeiske Tuneezje).

## Berne

## Ferstoarn
Ashtabula (rivier)

De **Ashtabula** (*Ashtabula River*) is in lytse rivier benoardeasten Cleveland yn Ohio. De rivier komt op 174 m boppe seenivo út yn de Earymar by de stêd Ashtabula, Ohio. De rivier is 64 km lang en syn ôfwetteringsgebiet beslacht 350 km².

## Name
*Ashtabula* komt út it Lenape *ashte-pihële*, 'altyd genôch (fisk) om troch de tiid te kommen, en fuort te jaan'.

Neffens it Geographic Names Information System, wie de Ashtabula ek bekend as:
* Ashtibula River
* Riviere Auscubalu
* Riviere Oscubolu

## Sydrivieren
* Fields Brook
* Strong Brook
* Hubbard Run
* Ashtabula Creek
* West Branch Ashtabula River
* East Branch Ashtabula River
Wehrmacht

De **Wehrmacht** wie de namme foar de Dútske striidkrêften fan 1935 oant 1945 ûnder politike en letter streekrjochte lieding fan Adolf Hitler yn it Tredde Ryk. 

De Wehrmacht waard oprjochte op 16 maart 1935. Under de Weimarrepublyk waard de Dútske striidmacht oantsjut mei  Reichswehr. 

Yn it tiidrek 1939-1941 wie it nei alle wierskyn it sterkste en bêst útriste leger yn 'e wrâld.

## Underdielen
De Wehrmacht bestond uit de onderdelen:
* Heer (lânmacht)
* Kriegsmarine (marine)
* Luftwaffe (loftmacht)
Steaten fan Meksiko

**[[Meksiko (lân)|Meksiko]]** is ferdield yn 31 **[[dielsteat|steaten]]** (*estados*) en de haadstêd Meksiko-Stêd.

Eltse steat hat in gûverneur, dy't foar seis jier keazen wurdt, en dy't net opnij keazen wurde kin. Eltse steat hjit offisjeel *"Estado Libre y Soberano de [namme fan de steat]"*. Dit ferwiist nei de relatyf grutte mjitte fan autonomy dy't de steate hawwe, mar betsjut net dat de steaten ek wier frij en sûverein binne yn de folkerjochtlike betsjuttin fan dy wurden. Wol betsjut it dat de steaten har' net mei inoars saken bemuoie meie en gjin alliânses slute meie. De steaten hawwe it foech en stel in eigen grûnwet op.

## Steaten fan Meksiko
Achaz fan Juda

**Achaz** (Hebriuwsk: אָחָז, "hâldt fêst") folge Jotam op as kening fan it keninkryk Juda. Achaz wie tweintich doe't er kening waard en regearre it lân sechtjin jier.

Yn 'e tiid dat Achaz kening waard, foel kening Pêkach en kening Rezin fan Aram it lân binnen, nei't er earder wegere hie in koälysje mei harren tsjin it Assyrje fan Tiglat-Pilêser te foarmjen. Neffens de Skrift hie de ramp dy't oer Juda kaam alles te meitsjen mei it ferearjen fan 'e ôfgoaden troch Achaz. Hy liet bygelyks bylden foar de Baäls jitte, brocht offers oan 'e Kanaänityske goaden en gyng sels safier dat er syn eigen soan de fjoerwijing liet ûndergean.

Om't de kening him sa ôfkeard hie fan 'e God fan Israel, joech de Heare him yn 'e macht fan 'e Arameeërs. Juda waard plondere, mar Jeruzalim waard net ynnommen. Achaz' posysje rekke noch fierder ferswakke nei't ek noch ris de Edomiten en de Filistinen it lân ynfoelen en yn Juda hûsholden. Achaz socht help by de kening fan Assyrje, itjinge him it al it sulver en goud fan 'e timpel en it paleis koste. Tiglat-Pilêser grypte militêr yn, ferovere Damaskus en brocht kening Resin om. Yn it jier 722 f.Kr. foel Assyrje ek it Noardryk Israel binnen en foege it by it Assiryske ryk.  

Kening Achaz reizge letter nei Damaskus om Tiglat-Pilêser hulde te bringen en liet dêrnei yn Jeruzalim de timpel oanpasse oan 'e ferearing fan 'e goaden fan Assyrje, om it de kening fan Assyrje sa goed mooglik nei't sin te meitsjen. Achaz joech ek opdracht om yn alle stêden fan Juda offerhichten op te smiten om de goaden fan Damaskus rûkoffers te bringen.  

Achaz stoar yn 'e âldens fan 36 jier en waard opfolge troch syn soan Hizkía.Bibelboek Jesaja 7-9 
## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Amon fan Juda

**Amon** (Hebriuwsk: אָמוֹן‎‎) folge yn 'e âldens fan 22 jier syn heit Manasse op as kening fan Juda. It regear fan Amon duorre fan 642 oant 640 f.Kr.. 

## Bibelske skiednis
Amon folge it religieuze belied fan syn heit, sa't dy dat yn it earstoan fan syn regear útfierde. Hy brocht offers oan ôfgoaden, dy't syn heit noch makke litten hie. Mar wylst Manasse berou krige fan syn sûnden, bleau Amon him krektoarsom fan 'e Heare fan Israel ôfkearen. 

Yn it paleis kamen leden fan it hôf tsjin him yn ferset en deaden him. It folk, dat him ek oerjûn hie oan 'e ôfgoaderij, fermoarde neitiid elkenien dy't oan 'e gearspanning tsjin 'e kening meiwurke hie en rôp Amon's soan Josjía út ta opfolger. 

## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Tjerk Kooistra

**Tjerk Kooistra** (1978) út Weidum is in Frysk regisseur en toanielskriuwer. Hy regissearret sûnt 2007 it Iepenloftspul Jorwert.

## Keppeling om utens
* Fraachpetear mei Kooistra
Hans Knoop

**Hans Knoop** (Naarden, 1943) is in Nederlânsk sjoernalist dy't fral bekend waard troch de rol dy't er spile by it ûntmaskerjen en de arrestaasje fan de oarlochsmisdiediger Pieter Menten.

## Libben
Hy waard ûnder de Twadde Wrâldoarloch berne as soan fan ûnderdûkte Joadske âlden. Knoop waard grutbrocht yn Amsterdam, dêr't er op de legere skoalle kunde krige oan Charles Geerts. Jierren letter wie Knoop in pear kear wurdfierder fan Geerts. Yn 1963 sette Knoop syn sjoernalistike karriêre út ein as ferslachjouwer by De Telegraaf. Letter wie er ûnder oare korrespondint yn Brussel en Tel Aviv,mei foar de AVRO. Fan 1968 oant 1971 wie er haadredakteur fan it Nieuw Israëlietisch Weekblad.

Fan 1974 oant oktober 1977 wie Hans Knoop haadredakteur fan it opinywykblêd Accent. Yn dy tiid spile de saak-Menten. Nei in tip fan in Israelysk sjoernalist slagge it Knoop, lykas ek TROS-sjoernalist Wibo van de Linde  materiaal te finen dat belêstend foar Menten wie. Menten naaide yn novimber 1976 út nei it bûtenlân, mar Knoop spoarde him op yn Switserlân en Menten waard útlevere oan Nederlân en berjochte.

Nei syn wurk foar Accent stichte Knoop in media-advysburo. Sûnt 1990 wennet er yn België en komt er út en troch noch wolris yn it nijs. Yn 2005 gie er it petear oan mei Gretta Duisenberg, dy't er in antysemyt neamde. Yn maaie 2006 beskuldige er de Dútske ûndernimmer en Media Markt-eigener Otto Beisheim derfan dat dy syn winkelkeatling opset hie mei Switsersk jild dat fan de Waffen-SS kaam. 

Hans Knoop brocht in tal publikaasjes op syn namme, ûnder mear *Zesdaagse van Sinaï*, *De Joodsche Raad van Amsterdam* en *[[Wouter Basson]], de [[Josef Mengele|Mengele]] van [[Súd-Afrika|Zuid-Afrika]]*.

Yn 2007 begûn Knoop in rjochtssaak tsjin Het Parool, âld-haadredakteur Erik van Gruijthuijsen en sjoernalist Bart Middelburg. De rjochter oardielde dat de term *sjacheraar*, sa't Middelburg Knoop neamd hie, net antysemitysk wie.

## Telefyzjerige
Neijier fan 2016 stjoerde Omrop MAX in telefyzjesearje út oer de Saak-Menten, basearre op Knoop syn boek út 1977. Guy Clemens spile Knoop yn de searje.

## Bibliografy
* *De zesdaagse van Sinaï, Israël*. Bussum, Van Dishoeck, 1967
* *De zaak Menten, met nieuwe onthullingen over de Velser Affaire*, mei foarwurd fan Simon Wiesenthal. Amsterdam, Becht, 1977.
* *The Menten Affair.* New York, Macmillan, 1978.
* *De Joodsche Raad, het drama van [[Abraham Asscher (1880-1950)|Abraham Asscher]] en [[David Cohen]].* Amsterdam, Elsevier, 1983
* *De zaak Marc Dutroux*. De Haach, BZZTôH, 1998
* *Dr. Wouter Basson, de [[Josef Mengele|Mengele]] van [[Pretoria]]*. De Haach,  BZZTôH, 2000
* *Israel, van lieveling tot paria*, Just Publishers, 2011. 
* *De zaak Menten, het complete verhaal*. Just Publishers, 2016. 272 s.
Josjía fan Juda

**Josjía** (Hebriuwsk: יאשיהו; * om 647 f.Kr. hinne; † 609 f.Kr.) wie fan 640 oant 609 f.Kr. kening fan it Súdryk Juda. Josjía stamde út de dynasty fan 'e Daviden en wie noch mar acht jier, doe't syn heit Amon troch in gearspanning ombrocht waard en hy troch it folk as de opfolger útroppen waard.

## Bibelske skiednis
Yn tsjinstelling ta syn heit, dy't him oan heidenske praktiken oerjûn hie, folge Josjía yn alles it foarbyld fan syn foarfaar David. Der begûn er mei doe't er sechtjin waard. Fjouwer jier letter makke er in ein oan 'e offerhichten, de Asjearapeallen en de talrike bylden fan ôfgoaden yn Jeruzalim en Juda. De kening joech dêr net allinnich opdracht ta, mar holp sels ek by it stikken slaan fan bylden. It pún waard oer de grêven fan dyjingen struid, dy't der offers oan brocht hienen en yn 'e delling fan 'e Kidron stoart, dêr't archeologen yn ús tiid tal fan bylden fan ôfgoaden opgroeven hawwe.

Nei't de kening achttjin jier regearre hie, liet er de boufallige timpel renovearje. By de renovaasje waard in boekrol fûn mei de tekst fan 'e Wet. Bibelgelearden geane der fan út dat dit mooglik it boek Deuteronomium wie. Doe't de tekst oan Josjía foarlêzen waard, skrok er en hy skuorde syn klean stikken, want it die bliken dat der al lang net mear libbe waard neffens de wetten sa't dy beskreaun stiene. Hy liet de tekst foarlêze yn oanwêzigens fan 'e âldsten en it folk en swarde dat hy de Heare folgje soe en de foarskriften fan 'e Heare tenei tige krekt neilibje soe. De wurden fan 'e kening hiene grutte ynfloed op 'e befolking fan Jeruzalim en sûnt holden ek de ynwenners har wer oan it bûn mei God. Ek fierde Josjía de fiering fan Peaske yn op in wize sa't dat earder troch gjinien fan Israel's keningen dien wie.  
 
It regear fan kening Josjía foel gear mei in perioade fan delgong fan Assyrje en swakte fan Egypte. Dêr makke kening Josjía handich gebrûk fan om sûnder bûtenlânske yntervinsje it lân te regearen en de ynfloed fan Jeruzalim en Juda nei it noarden ta út te wreidzjen. 

Yn 'e tiid fan Josjía waard ek in begjin makke oan it sammeljen en redigearjen fan 'e bibelske geskriften ta ien wurk. Dat waard benammen troch de profeet Jeremía oantrune en yntinsivearre. Lokale goaden en godstsjinsten ferlearen harren belang. De redaksje fan 'e Bibel waard yn 'e tiid fan 'e Babyloanyske ballingskip foltôge.   

Doe't de farao fan Egypte Assyrje militêr helpe woe tsjin it Nijbabyloanyske Ryk en mei syn leger troch Juda nei de Eufraat teach, bemuoide Josjía him ek mei it konflikt. Josjía woe de farao opkeare, ek al makke de farao dúdlik dat it net Juda wie dêr't er mei fjochtsje woe. Yn 'e flakte fan Megiddo foel Josjía it Egyptyske leger dochs oan en hy rekke by dy slach slim ferwûne. De ferwûne Josjía waard nei Jeruzalim brocht en dêr stoar Josjía en waard er begroeven by syn foarfaars.

## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Joächaz fan Juda

**Joächaz** (Hebriuwsk יְהוֹאָחָז, * om 631 f.Kr. hinne; † nei 609 f. Kr.) wie de soan en opfolger fan 'e Judeeske kening Josjía.

Doe't Joächaz troch de lânadel fan Juda keazen waard as opfolger fan syn heit wied er 23 jier âld. Joächaz bleau mar in fearnsjier kening en waard troch farao Neko II ôfset en yn Ribla yn it lân Haman finzen set. De farao lei Juda in tribút op fan 100 talinten sulver en ien talint goud. As opfolger wiisde de farao Joächaz' broer Eljakim oan en hy joech him de namme Jojakim. 

Joächaz waard troch de farao mei nei Egypte naam en stoar dêr.  

Yn it bibelboek Jeremía wurdt Joächaz Sjallûm neamd. 
## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Manasse fan Juda

**Manasse** (Hebriuwsk: מְנַשֶּׁה) folge yn it jier 687 f.Kr. yn 'e âldens fan tolve jier syn heit Hizkía op as kening fan it keninkryk Juda.

## Bibelske skiednis
De Bibel kart yn skerpe wurden it religieuze belied dat kening Manasse ynearsten trochsette ôf. Hy liet him yn mei de praktiken fan 'e folken, dy't earder yn it gebiet wennen en trune syn folk oan dat ek te dwaan. De offerhichten en ôfgodsbylden, dy't syn heit ferwidere litten hie, waarden troch Manasse werom brocht. Ek liet de kening him yn mei boppenatuerlike saken en wiersizzerij. Manasse ûnthillige de timpel mei in byld fan Asjeara en ferbaarnde sels syn soan by wize fan offer. Boppe dat alles kaam noch de ferfolging fan 'e oanhingers fan 'e God fan Israel: hy fergeat ûnskuldich bloed en wol safolle dat de strjitten fan Jeruzalim read kleurden. De profeten warskôgen jimmeroan, mar harren wurden foelen op drûge grûn en hja waarden ombrocht troch it swurd. 

Doe liet God neffens it bibelboek Kroniken it leger fan Assyrje op Juda ôfstjoere. Kening Manasse waard de boeien oanlein en meifierd nei Babel. Dêr soe de kening ta ynkear kommen wêze en syn help socht ha by de God fan Israel. Yn it apokrive "Gebed fan Manasse" steane yn fyftjin fersen de wurden fan it boetfeardige gebed fan kening Manasse fan Juda. De smeekbea fan Manasse waard ferheard en Manasse waard wer frijlitten. Werom yn Juda liet er om de Davidsstêd in nije muorre bouwe, hy stelde legeroanfierders oan yn 'e festingstêden en ferwidere it ôfgodsbyld wer út de timpel. It bibelboek Keningen makket lykwols gjin melding fan dizze bekearing fan Manasse.

It regear fan Manasse duorre 55 jier, de langstse regearperioade yn 'e skiednis fan it keninkryk Juda. Nei't Manasse ferstoar waard er opfolge troch syn soan Amon.

## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
W.L. Brugsma

**Willem Leonard (Boebie) Brugsma** (Aerdenhout, 18 july 1922 – Bilthoven, 4 septimber 1997) wie in Nederlânsk sjoernalist. As sjoernalist brûkte er meast de namme **W.L. Brugsma**.

## Biografy
Under de Twadde Wrâldoarloch siet Brugsma yn it ferset. Hy oerlibbe in tal  konsintraasjekampen, Neuengamme, Natzweiler-Struthof en Dachau. Nei de kapitulaasje fan Dútslân regelen in tal oare Nederlânske finzenen, dêr't Carel Steensma en Hans Teengs Gerritsen ûnder wiene, in autobus en setten ôf nei Nederlân. De bus waard ynearsten by Vaals opkeard mei't de lju gjin jildige papieren hiene.

Yn 1946 sette er út ein as sjoernalist by de *Haarlemsche Courant* en yn 1954 gie er oan 'e gong by de Grote Provinciale Dagbladen (GPD). Yn 1965 waard er adjunkt-haadredakteur by de *[[Haagsche Courant]]* en in jier letter waard er haadredakteur fan it wykblêd *[[Haachske Post|Haagsche Post]]*, wat er oant 1975 bliuwe soe. Dêrnei stapte er oer nei de telefyzje, wêrmei't lanlik bekend waard as "W.L. Brugsma" en presintator en kommintator fan de aktualiteiterubryk *[[Achter het Nieuws]]* fan de VARA. Yn 1978 en 1979 wie er de sintrale presintator fan *[[VARA-Visie]]*. Fan 1983 oant 1986 presintearre er it diskusjeprograma *[[Het Capitool]]* (NOS) út 's-Graveland wie. 

Yn 1991 hie Brugsma foar de telefyzje in ynterview mei keningin Beatrix en prins Claus by gelegenheid fan har' 25-jierrich houliksjubileum. 

Brugsma stoar yn de âldens fan 75 jier en kaam te hôf op 'Den en Rust' yn Bilthoven. Prins Claus wie by de beïerdiging.

## Publikaasjes
In kar:
* *Europa, Europa* (1983) 
* *Lotgenoten: Europese verhalen* (1987) 
* *Vrede is het alleen in de pauze* (1993). 
* De memoires dy't Brugsma tusken augustus 1996 en augustus 1997 publisearre yn HP/De Tijd waarden, mei in foarwurd fan  Hans van Mierlo, bondele ûnder de titel *Beroep: journalist*. It boek ferskynde yn 1997 as Krystgeskink foar de lêzers fan HP/De Tijd. 
* Yn 1950 publisearre Brugsma ûnder de skûlnamme 'Willem Leonard' in autosportboek oer de yndertiid ferneamde rallyrider en autokûreur Maus Gatsonides, mei de titel *Rallyes en Races: Gatsonides' avonturen*.

## Priis
Yn 1995 ûntfong Brugsma de Dr. J.P. van Praag-priis fan it Humanistysk Ferbûn.
Batterij (artillery)

In **batterij** is in militêre term foar in ienheid artillery-wapens (kanonnen, houwitsers, mortieren en raketwapens). Sokke wapens wurde faak yn in rige opsteld. Batterijen kinne ynset wurde foar offensive doelen (bygelyks as ûnderdiel fan de fjildartiller) en defensyf brûkt wurde (bygelyks kustbatterij, loftôfwarbatterij of eartiids yn in skâns). De term wurdt ek brûkt foar in groep kanons op oarlochsskippen.

Yn moderne legers bestean batterijen meast út 6 oant 8 houwitsers en 100 oant 200 manskippen. De houwitsers binne meast motorisearre (ridend), saneamde pânserhouwitsers. 

Yn it Belgysk leger hjit in kompanjy yn de artillery in **batterij**.
Jojakim fan Juda

**Jojakim** (* 634 f.Kr.; † 598 f.Kr.; Hebriuwsk: יהויקים; "De Heare docht opstean") wie fan 609 oant 598 f.Kr. kening fan Juda. 

## Bibelske skiednis
Jojakim waard berne mei de namme Eljakim en wie de âldste soan fan kening Josjía. Dochs wie it net Jojakim, mar syn jongere healbroer Joächaz, dy't syn heit opfolge as kening fan Juda. Joächaz waard lykwols al nei trije moannen ôfset troch de Egyptyske kening Neko II en ferfongen troch Eljakim, dy't doe 25 jier wie en by dy gelegenheid de namme Jojakim krige.  

De Bibel skriuwt net posityf oer it regear fan Jojakim. Hy die wat de Heare ferkeard achte. De profeet Jeremía skreau dat er foar himsels in paleis bouwe liet mei ûnearlike middels, hy liet syn folk foar neat wurkje, hie allinnich mar each foar it eigenbelang en ûnderdrukte syn folk. Profeten dy't de kening warskôgen en him net noasken, waarden mei de dea bedrige. Sa liet er de nei Egypte flechte profeet Oería troch in groep manlju werom helje nei Jeruzalim, dêr't er him deaslaan liet. 

Nei't Neko troch Nebûkadnessar, de kening fan Babel, yn it jier 605 f.Kr. ferslein waard by Karkemisj, rekke Juda ûnder Jojakim út de greep fan Egypte, dêr't it in fazalsteat fan wie. Al sûnt it regear fan kening Josjía profetearre Jeremía oer Nebûkadnessar's ynfal yn Juda. En no't it dêr op like waard der troch de profeet in fêsteltiid ôfkundige en droech Jeremía Barûch op alle wurden, dy't de Heare tsjin Jeremía sprutsen hie, op te skriuwen en foar te lêzen yn 'e timpel en ek dat de kening fan Babel no komme soe om it lân te fernielen. Nei't guon manlju út it fermidden fan 'e kening Jojakim de tekst ek oanhearden, stelden hja út de kening fan 'e tekst op 'e hichte te bringen. Tagelyk warskôgen hja Barûch om tegearre mei Jeremiá fan ruten te spyljen en ûnder te dûken om oan 'e grime fan 'e kening te ûntkommen. Dêrnei liet kening Jojakim him Barûch's skriftrol foarlêze en jimmeroan as der in pear stikken foarlêzen wie, snied er in stik fan 'e skriftrol ôf en smiet it yn it fjoer, oant de hiele rôle opbaarnd wie. Dêrom, sa foarsei Jeremía, en om't er dôfhûdich bleau foar God's warskôgings, soe kening Jojakim gjin neiteam op 'e troan fan David krije en likemin in earfolle begraffenis krije, mar yn stee dêrfan sûnder grêf earne bûten de muorren fan Jeruzalim delsmiten wurde.           

Yn it jier 606 f.Kr. kaam de profesije fan Jeremía út en foel Nebûkadnessar Juda binnen. Hy liet in part fan it goud út de timpel weihelje, sloech Jojakim yn brûnzen keatlings en naam him, in part fan it Judeeske folk en it goud út de timpel mei nei Babel. Jojakim waard letter wer frijlitten en mocht as fazal oanbliuwe as kening.    

Nei't Jojakim trije jier nei syn frijlitting lykwols wegere om him noch langer ûnder Nebûkadnessar del te jaan en gjin tribút mear betelle, stjoerde dy in leger fan Chaldeeërs, Aramiten, Moäbiten en Ammoniten op Juda ôf om it lân te ferwoastgjen. Help fan Egypte bleau út en noch foar't it leger fan Nebûkadnessar oan 'e belegering fan 'e haadstêd Jeruzalim ta wie, ferstoar kening Jojakim. Hy waard opfolge troch syn soan Jekonja (Jojakin).

## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Babel

* Babylon, in stêd út de âldheid; Babyloanje, Toer fan Babel

## Ferneamd
* Babel (Couperus), in roman fan Louis Couperus út 1901.
* Babel (1999), in Frânske film út 1999
* Babel (film), in Meksikaanske film út 2006
* Babel (muzyk), in muzykstik fan Igor Stravinsky, Arnold Schönberg, Darius Milhaud en Mario Castelnuovo-Tedesco

## Persoanen
* Louis Babel (1826-1912), in Switsersk misjonaris, taalkundige, geograaf, ûntdekkingsreizger en preester fan Ottawa
* Isaak Babel (1894-1940), Russysk skriuwer
Húshâlding

In **húshâlding** is in groepke byinoar hearrende minsken dy't mei-inoar yn ien wente gearlibje en dêr mielen en akkomodaasjes as wenkeamer, koken, puoskoken, dûs en húske diele. Húshâldings foarmje de basisienheid foar ûndersyk op maatskiplik, mikro-ekonomysk en statistysk mêd, en binne wichtich foar saken as ekonomy, bestjoer, útkearings en erfrjocht. Neffens it CBS telde de trochsneed húshâlding yn Nederlân yn 2011 2,20 persoanen. De termen húshâlding en gesin wurde faak trochinoar brûkt, mar húshâlding is eins in breder begryp.

De oantsjutting 'gesin' is beheind ta in troud pear of gearwenjend pear mei minderjierrige bern (in gesin of gearstald gesin) of in allinichsteande âlder mei minderjierrige bern (in brutsen gesin). In húshâlding kin lykwols ek bestean út oare famyljegearstallings, lykas in âlder mei in folwoeksen bern. Boppedat kin it by in húshâlding ek gean om in troud of gearwenjend pear sûnder bern, of in pear of in stikmannich net oaninoar besibbe lju dy't ek gjin leafdes- of seksuële relaasje mei-inoar ûnderhâlde en al of net befreone binne (hûsgenoaten). Sels in allinnichsteande fiert in eigen húshâlding. Yn earder tiden waard yn foarname fermiddens ek it ynwenjende tsjinstfolk ta de húshâlding rekkene.
Húshâlding (aktiviteit)

Under **húshâlding** yn 'e sin fan 'de húshâlding dwaan' ferstiet men it útoefenjen fan aktiviteiten dy't de húshâlding geande hâlde, lykas ôfstofjen, stofsûgen, ôfwaskjen, himmeljen, waskophingjen, striken, boadskipjen, itensieden, ensfh. It ritme fan in húshâlding wurdt diktearre troch sok deistich weromkearend wurk, de al of net tagelyk mei-inoar nuttige mielen, de fersoarging fan 'e eventuële bern en de needsaaklike rêstperioaden foar sliep, dy't ornaris nachts falle, of it moat wêze dat men ûngeregeld wurk of nachtwurk docht.

Foarhinne wie it yn 'e Westerske maatskippij wenst dat yn in húshâlding, foarsafier't dy bestie út in troud pear, de man it betelle wurk útoefene, wylst de frou as in húsfrou thúsbleau om foar de bern te soargjen en it húshâldlik wurk te dwaan. Dat is sûnt de 1960-er jierren feroare, en no binne de rollen soms omdraaid, wêrby't de frou betelle wurk hat en de man as húsman thúsbliuwt. Faker noch hawwe beide partners betelle wurk en diele se yn harren frije tiid it húshâldlik wurk. It berêden fan 'e húshâlding, of in diel dêrfan (yn sa'n gefal meastal it skjinmakwurk), kin ek útbestege wurde oan in húshâldster of in help yn de húshâlding. De tapaste wittenskip dy't ûndersyk docht nei it húshâlden wurdt húshâldkunde neamd.

## Sjoch ek
*gesin
*húsfrou
*húshâldskoalle
Alden

De **âlden**, **âldelju**, **âlders** (meastal wurdt de meartalsfoarm oanholden) of **heit en mem** binne de primêre fersoargers fan ien of mear bern. In manlike âlder hjit in heit, en in froulike âlder hjit in mem. Tradisjoneel foarmje in heit, in mem en ien of mear bern in famylje-ienheid dy't it gesin neamd wurdt, en dy't faak beskôge wurdt as de basisienheid fan 'e minsklike maatskippij. De relaasje tusken âlden en har bern wurdt oantsjut as it **âlderskip**, en it byhearrende eigenskipswurd is **âlder-**, **âlderlik** of **parintaal**.

Yn 'e Westerske wrâld binne sûnt de 1960-er jierren stadichoan alternative gearstellings fan gesinnen opkommen, benammen nei't yn in grut tal lannen it homohoulik ynfierd is. Sadwaande binne tsjintwurdich gesinnen mei twa heiten en gjin mem of mei twa memmen mar gjin heit frij normaal. Itselde jildt foar brutsen gesinnen, wêrby't de bern nei de skieding fan 'e âlden grutbrocht wurde troch inkeld de heit of (faker) de mem. Gauris drage yn sokke sitewaasjes beide âlden dochs noch (foar in diel) by oan 'e opfieding fan 'e bern, mar as dat ôfwikseljend dien wurdt of as ien fan 'e âlden dêr alhiel net mear by belutsen is, bygelyks fanwegen ferstjerren, ûnwil of om't hy of sy dêrta ûngeskikt achte wurdt, ferwiist men nei de oerbleaune âlder as in allinnichsteande âlder.

As de bern út 'e relaasje fan 'e âlden fuortkomme troch de opienfolging fan geslachtsferkear, swierwêzen fan 'e mem en befalling (yn it biologyske proses fan fuortplanting), sprekt men wol fan **biologyske âlden**, ta ûnderskie fan oare soarten âlden. Biologyske âlden jouwe harren genetysk materiaal troch en binne sadwaande elts foar 50% ferantwurdlik foar de genetyske opmaak fan harren bern. Dit is in foarm fan earstegraads besibskip, en yn dit ramt kinne biologyske âlden omskreaun wurde as foarâlden dy't op ien generaasje ôfstân fan 'e bern steane. Soms is by de fuortplanting noch in trêde biologyske âlder belutsen, lykas in draachmem.

As bern ûnderbrocht wurde by lju dêr't se hielendal gjin famyljebân mei hawwe, binne de âlden pleechâlden, of, as der in formele adopsje plakfûn hat, adopsje-âlden. De rol fan 'e âlden hâldt net op as de bern folwoeksen wurden binne, al fine der dan wol yngripende feroarings yn plak. Mar likegoed bliuwe âlden yn 'e regel by it libben fan harren bern belutsen, al is it mar op 'e eftergrûn en fan in ôfstân ôf. Tagelyk krije de folwoeksen bern der troch in eigen relaasje of houlik ornaris in ekstra pear âlden by, nammentlik de âlden fan 'e oarehelte, dy't de skoanâlden neamd wurde.
Heit

In **heit** is in man of mantsjesbist mei neiteam. Dit is in foarm fan earstegraads besibskip. By de minske wurdt sokke neiteam spesifiker oantsjut as (ien of mear) bern, dat sawol jonges as famkes wêze kinne. As it om in jonge giet, sprekt men fan in soan, en as it om in famke giet, fan in dochter. By bisten wurdt ornaris de algemiene term 'jongen' oanholden, sûnder fierder ûnderskie te meitsjen tusken de geslachten. De relaasje tusken in heit en syn bern wurdt oantsjut as it **heitwêzen**, en ek wol as de **heitesteat** of **paterniteit**. De jierlikse feestdei dêr't it heitwêzen op fierd wurdt, hjit Heitedei. In poppenamme foar in heit is yn it Frysk **heity**. Yn wurdferbinings komt fierders de argayske foarm **faar** noch wol foar (lykas yn 'aartsfaar'). It eigenskipswurd dat ferwiist nei de heit is **heite-**, **heitich** of **paternaal**.

De froulike wjergader fan 'e heit is de mem. Heit en mem wurde tegearre de âlden, âldelju of âlders neamd, en foarmje mei harren bern in famylje-ienheid dy't it gesin hjit, en dy't faak beskôge wurdt as de basisienheid fan 'e minsklike maatskippij. De bân tusken in heit en syn bern is almeast ien fan besibskip, wêrby't de heit de mem troch it hawwen fan geslachtsferkear swiermakke hat yn in biologysk proses dat fuortplanting neamd wurdt. Om dizze gong fan saken te ûnderskieden fan oare foarmen fan 'e heitesteat, wurde sokke heiten ek wol **biologyske heit** neamd. Oars as dat by de biologyske mem it gefal is, kin de rol fan 'e biologyske heit yn ferhâlding ta syn neiteam al by it geslachtsferkear mei de mem, it saneamde oansetten, einigje. Benammen by in protte soarten bisten is dat it gefal, mar ek by de minske komt it net selden foar dat de man syn relaasje mei in frou beëiniget sadree't se swier rekket, en har fierders foar it grutbringen fan syn bern opdraaie lit. 

As de heit yn sokke gefallen of om oare redens (lykas ferstjerren, sykte of skieding fan 'e mem) net oan 'e opfieding fan syn bern dielnimme kin of wol, is it mooglik dat syn bern hielendal troch de mem grutbrocht wurde; men sprekt dan fan in allinnichsteande mem. Oan 'e oare kant komt it ek wolris foar dat in heit allinne de bern opfiedt, faak nei it ferstjerren fan 'e mem. Dan sprekt men fan in allinnichsteande heit. It kin ek dat it plak fan 'e heit nei de beëiniging fan syn relaasje mei de mem hielendal of foar in diel oernommen wurdt troch de nije man of freon fan 'e mem. Dy wurdt dan de styfheit neamd. As bern ûnderbrocht wurde by lju dêr't se hielendal gjin famyljebân mei hawwe, is de heit in pleechheit, of, as der in formele adopsje plakfûn hat, in adopsjeheit. Yn 'e praktyk wurde alle neamde soarten heiten troch de bern faak gewoan mei 'heit' oansprutsen. Fierders wurdt de heit fan jins oarehelte oantsjut as in skoanheit.
Sintimeter

De **sintimeter** (symboal *cm*, Fryske ôfkoarting *sm*) is in lingte-ienheid, gelyk oan 0,01 meter. De namme is gearstald út de SI-ienheid foar langte, "meter", en it SI-foarheaksel sinti. Ynternasjonaal is dat lykwols centi en is de ôfkoarting *cm*. In sintimeter is 0,01 meter of 10 milimeter. In sintimeter is ek 0,1 desimeter.
Soan

In **soan** is in bern fan it manlik geslacht yn ferhâlding ta syn âlden. Dit is in foarm fan earstegraads besibskip. It makket gjin ferskil oft it dêrby giet om in (minderjierrige) jonge of om in (mearderjierrige) man; hy bliuwt altyd de soan fan syn âlden. De relaasje tusken in soan en syn âlden wurdt oantsjut as de **soannesteat**, en it byhearrende eigenskipswurd is **soanne-**, **soannich** of **filiaal**. De froulike wjergader fan in soan is in dochter. 

As in soan út it fuortplantingsproses fan syn âlden fuortkomt en harren genetysk materiaal yn him draacht (wat yn fierwei it grutste part fan 'e gefallen sa is), wurdt wol sprutsen fan in **biologyske soan**. In **jongesoan** is in poppe fan it manlik geslacht. As der mar ien bern yn in gesin is en as it dêrby giet om in manlik bern, sprekt men fan in ienlingssoan. As beide leden fan in twilling jonges binne, dan wurde dy ek wol oantsjut as twillingsoannen. In soan út in eardere relaasje fan jins partner is foar dy partner in foarsoan en foar jinsels in styfsoan. In jonge dy't yn it ramt fan 'e pleechsoarch opfongen wurdt yn in pleechgesin is in pleechsoan, en as der in formele adopsje plakfûn hat, sprekt men fan in adoptearre soan of oannommen soan. In oantroude manlike partner fan jins eigen bern wurdt in skoansoan neamd.

Yn patriargale maatskippijen hawwe soannen faak mear of oare wetlike rjochten as dochters, benammen op it mêd fan it erfrjocht. Yn Jeropa wie dat bygelyks iuwenlang sa, om't it besit fan dochters yn 'e praktyk eigendom waard fan harren mannen, en dêrmei út 'e famylje rekke. Yn aadlike lagen urven sadwaande soannen frijwol alle replike guod en fral ûnreplik goed om it yn 'e famylje te hâlden, en moasten dochters it op syn bêsten dwaan mei in jildlike talage of in som jild yn ien kear. 

Hjoed oan 'e dei binne der noch altyd kultueren wêryn't mear priis steld wurdt op soannen as op dochters. Soms kin dat liede ta geslachtsselektive abortus of sels ta ynfantiside op froulike poppen. Dat wie bygelyks it gefal yn 'e hast in heale iuw dat yn 'e Folksrepublyk Sina de ienbernpolityk fan krêft wie om 'e befolkingsgroei ôf te remjen. Dat hat derta laat dat der no yn Sina ferskate generaasjes binne wêryn't de manlju folle machtiger binne as de froulju, mei as gefolch dat in protte manlju gjin oarehelte fine of in gesin stiftsje kinne, en alle maatskiplike ymplikaasjes dy't dat meibringt.
Broer

In **broer**, meartal: **bruorren** (en net *broers*, dat in hollanistyske ynterferinsje is), of mei in ferlytsingsfoarm **bruorke**, is in sibling fan it manlik geslacht yn ferhâlding ta syn mei-siblings binnen in gesin. De froulike wjergader fan in broer is in suster. As it om in twilling giet, sprekt men fan **twillingbruorren**. De relaasje tusken in broer en syn mei-siblings wurdt oantsjut as de **bruorresteat**, en it byhearrende eigenskipswurd is **bruorre-**, **bruorrich** of **fraternaal**. De term 'bruorlik' (eigenskipswurdlik) of bruorlikens of bruorskip (haadwurdlik) wurdt los fan famyljerelaasjes wol brûkt om oan te jaan dat der gjin hierargyske ferskillen binne. It wie bygelyks ien fan 'e ideälen fan 'e Frânske Revolúsje, yn 'e mande mei ienheid en gelykheid. Guon organisaasjes dy't tige de klam lizze op gelykheid, neame harsels ek wol in bruorskip (tink derom: 'de bruorskip'); dat is benammen it gefal by kleasteroarders.

As in broer deselde mem of deselde heit hat as in sibling, mar net beide, is it in **healbroer**. In broer út in eardere relaasje fan in styfâlder is in styfbroer. As lid fan in twilling wurdt in broer ek wol oantsjut as in twillingbroer. In jonge dy't yn it ramt fan 'e pleechsoarch opfongen wurdt yn in pleechgesin is foar de biologyske bern fan syn pleechâlden in pleechbroer. In oantroude manlike partner fan jins sibling wurdt in sweager neamd.

Tusken twa of mear bruorren út ien gesin kin in beskate mjitte fan konflikt bestean, dy't yn 'e antropology en de sosjology siblingrivaliteit neamd wurdt. Soks uteret him benammen yn in geduerige wedstrydmentaliteit, wêrby't alderhanne saken ta ûnderwerp makke wurde, lykas súkses op skoalle, mei jins stúdzje, mei jins wurk en sels yn 'e leafde. It tsjinstelde fan siblingrivaliteit is siblingwaarmte, wêrby't twa of mear bruorren, in broer en in suster of in broer en ferskate (bruorren en) susters inoar krekt tige nei binne. Antropologysk ûndersyk hat lykwols oan it ljocht brocht dat siblingwaarmte tusken twa bruorren faak liedt ta it ûndernimmen fan risikofol gedrach, om't it wjerssidich selsfertrouwen der oermjitte troch ûnderstipe wurdt.

## Sjoch ek
*
Suster

In **suster**, of mei in ferlytsingsfoarm **suske**, is in sibling fan it froulik geslacht yn ferhâlding ta har mei-siblings binnen in gesin. De manlike wjergader fan in suster is in broer. As it om in twilling giet, sprekt men fan **twillingsusters**. De relaasje tusken in suster en har mei-siblings wurdt oantsjut as de **sustersteat** of it **susterskip**, en it byhearrende eigenskipswurd is **suster-**, **susterlik** of **sororaal**. De term 'susterlik' (eigenskipswurdlik) of susterlikens (haadwurdlik) wurdt, los fan 'e famyljerelaasje, wol brûkt om oan te jaan dat der gjin hierargyske ferskillen binne. Guon organisaasjes dy't tige de klam lizze op gelykheid, neame harsels ek wol in susterskip (tink derom: 'de susterskip'); dat is benammen it gefal by kleasteroarders.

As in suster deselde mem of deselde heit hat as in sibling, mar net beide, is it in **healsuster**. In suster út in eardere relaasje fan in styfâlder is in styfsuster. As lid fan in twilling wurdt in suster ek wol oantsjut as in twillingsuster. In famke dat yn it ramt fan 'e pleechsoarch opfongen wurdt yn in pleechgesin is foar de biologyske bern fan har pleechâlden in pleechsuster. In oantroude froulike partner fan jins sibling wurdt in skoansuster neamd.

Ut beskate antropologyske ûndersiken hat bliken dien dat susters ûnderling mear jaloerskens oan 'en dei lizze as bruorren. Dat is in foarm fan duorjend konflikt tusken siblings, in ferskynsel dat yn 'e antropology en de sosjology oantsjut wurdt as siblingrivaliteit. Yn guon kultueren, lykas de Sisyljaanske, wurde bruorren, fral as se âlder binne, achte harren susters te beskermjen tsjin alderhanne saken, dy't útinoar rinne kinne fan narjen op skoalle oant it besykjen troch oare manlju om harren te fersieren, sels as se al folwoeksen binne. As de suster dêr net fan tsjinne is, kin dat grutte spannings opsmite binnen in famylje.
Pake en beppe

In **pake en beppe** foarmje in generaasje yn in minsklike famylje. It is ornaris in troud pear mei bernsbern (of pake- en beppesizzers), of, besjoen fanút it eachpunt fan 'e bernsbern, de âlden fan jins eigen âlden. Dit is in foarm fan twaddegraads besibskip. It manlike lid fan it pear is de pake, en it froulike lid fan it pear is de beppe. It Frysk hat gjin eigenskipswurdlike ferbûging foar pake en beppe sa't it Nederlânsk dy wol hat (*grootouderlijk*). As men dêr wier om ferlegen sit, soe men eventueel fan 'twaddegraads âlderlik' of 'twaddegraads parintaal' sprekke kinne. Fanút it eachpunt fan 'e pake- en beppesizzers besjoen binne de âlden fan in pake en beppe de **oerpake en -beppe**, en dy har âlden de **betoerpake en -beppe** (sjoch fierder de list fan beneamings foar generaasjes). It foarheaksel "bet-" yn "betoerpake" en "betoerbeppe" komt fan "better", "mear". Elts bernsbern hat in maksimum fan 4 biologyske pakes en beppes, 8 oerpakes en -beppes, 16 betoerpakes en -beppes, en sa fierder.

In styfpake of styfbeppe is in pake of beppe dy't de styfheit of styfmem fan ien fan 'e âlden fan it bernsbern is. In pake of beppe dy't de styfheit of styfmem fan 'e styfheit of styfmem fan it bernsbern is, soe as it der op oankomt in styfstyfpake of styfstyfbeppe neamd wurde kinne. Yn 'e praktyk sille alle styfpakes en -beppes troch de bernsbern lykwols gewoan 'pake' of 'beppe' neamd wurde.

Yn 'e skiednis fan 'e moderne minskheid woeks it tal lju dat langernôch libbe om pake of beppe te wurden om 30.000 jier lyn hinne tige sterk oan. It is ûnbekend wat persiis de oarsaak wie fan dy taname fan libbenslingte, mar it wichtichste gefolch wie dat fan doe ôf oan trije generaasjes fan ien famylje foar langere tiid gearlibje koene. Antropologen binne derfan oertsjûge dat dy ûntwikkeling foar it earst yn 'e minsklike skiednis it trochjaan, fia mûnlinge oerlevering, mooglik makke fan kennis dy't earder kear op kear ferlern gien wie en op 'e nij troch ûnderfining oanleard wurde moatten hie. De langere libbenslingte droech dêrom yn hege mjitte by oan 'e iere ûntwikkeling fan 'e minskheid.

Yn gefallen wêrby't de âlden net by steat of ûnwillich binne of ûngeskikt achte wurde om 'e opfieding fan harren bern te fersoargjen, wurdt de rol fan 'e primêre fersoargers gauris oernommen troch de pake en beppe. Sels bûten sokke gefallen om, en yn 't bysûnder yn tradisjonele kultueren, binne de pake en beppe faak direkt by it grutbringen fan harren bernsbern belutsen en ferfolje se datoangeande net selden in maatskiplik dúdlik ôfbeakene rol. Biologysk sjoen hawwe se dêr ek alle reden ta, om't harren bernsbern 25% fan harren genetysk materiaal yn har drage en der sadwaande foar soargje dat de genen fan harren pake en beppe nei dy harren ferstjerren fuortlibje sille.
Sibling

**Sibling** is in fan oarsprong Ingelske oerkoepeljende term foar in broer of suster (oftewol in bern fan itselde âlderpear), wêrby't gjin ûnderskie nei geslacht makke wurdt. Dit is in foarm fan earstegraads besibskip. It Frysk noch it Nederlânsk hat in eigen wurd mei persiis dy betsjutting. Om't 'broer of suster' in omslachtige omskriuwing is, wurdt de term 'sibling' benammen brûkt yn wittenskiplike literatuer op it mêd fan 'e geneälogy en de antropology. De relaasje tusken siblings wurdt oantsjut as **siblingskip** of (op syn Ingelsk) ***siblinghood***. Seksueel kontakt tusken siblings wurdt yn 'e measte minsklike kultueren as taboe en in foarm fan ynsest beskôge. Nettsjinsteande dat wie it yn it Alde Egypte lykwols wenst dat de farao's mei harren eigen suster trouden, al wie dat in útsûndering yn 'e Aldegyptyske kultuer, om't de farao's as goaden beskôge waarden, dy't dêrom net mei sljochtwei folk trouwe koene. 

As in broer deselde mem of deselde heit hat as in mei-sibling, mar net beide, is it in **healsibling** (healbroer of healsuster). In sibling út in eardere relaasje fan in styfâlder is in styfsibling. In bern dat yn it ramt fan 'e pleechsoarch opfongen wurdt yn in pleechgesin is foar de biologyske bern fan syn pleechâlden in pleechsibling. In oantroude partner fan jins sibling kin in skoansibling neamd wurde.

It belang en de krekte definysje fan it begryp 'sibling' ferskilt al neigeraden it ôfstammingssysteem dat yn in maatskippij hantearre wurdt. Yn 'e Westerske kultuer dominearret datoangeande in foarm fan siblingskip dy't yn 'e antropology oantsjut wurdt mei de term *personal kindred* ("persoanlike besibskip"). Dat is in foarm fan bilaterale ôfstamming wêrby't útslutend folle siblings ta deselde *kindred* (besibskipskategory) rekkene wurde as de ik-persoan. De oare foarm fan bilaterale ôfstamming is de *descending kindred* ("ôfstammingsbesibskip"), wêrby't net útgien wurdt fan 'e âlden, mar fan eardere foarâlderpearen, lykas pakes en beppes, oerpakes en oerbeppes, betoerpakes en betoerbeppes of in noch earder pear. Ofhinklik fan 'e fraach hoefier't men weromgiet, wurde dan dus ek neven en nichten, efterneven en efternichten, ensfh. ta jins siblings rekkene.

It tsjinstelde fan 'e bilaterale ôfstamming is de unilineêre ôfstamming, dy't sterk liket op 'e *descending kindred*-fariant fan 'e bilaterale ôfstamming, mei as ferskil dat òf de famylje oan heitekant (patrilineêre ôfstamming) òf dy oan memmekant (matrilineêre ôfstamming) bepalend is. As de kultuer yn sa'n gefal patriargaal is, lykas dy fan 'e lânseigen Hawaïanen, binne jins siblings dus de bern fan deselde âlden en neven en nichten oan heitekant, mar net de neven en nichten oan memmekant. Is de kultuer matriargaal, lykas by de Yndiaanske Irokezen, út it gebiet fan 'e Grutte Marren fan Noard-Amearika, dan is it krektoarsom. By de Irokezen is it trouwens noch yngewikkelder, mei't dêr ek de saneamde *parallel cousins* en *cross cousins* in rol spylje, de bern fan siblings fan gelikense sekse en dy fan siblings fan ûngelikense sekse, wêrby't mei *cross cousins* troud wurde kin, mar mei siblings en *parallel cousins* beslist net.
Pake- en beppesizzer

In **pake- en beppesizzer** is de beneaming foar in bern fan in bern. Hjirby giet it yn ôfstamming om 'e trêde generaasje, rekkene fan 'e pake en beppe ôf. Dit is in foarm fan twaddegraads besibskip. Pake- en beppesizzers kinne ûnderskaat wurde yn **pakesizzers** (yn ferhâlding ta de pake) en **beppesizzers** (yn ferhâlding ta de beppe). It is hoe dan ek in geslachtsneutrale oantsjutting, dy't dus neat seit oer it geslacht fan 'e pake- en beppesizzers. Oars as it Nederlânsk (*kleinzoon*, *kleindochter*) en it Ingelsk (*grandson*, *granddaughter*) beskikt it Frysk net oer in wurd dat it geslacht fan 'e pake- en beppesizzers dúdlik makket. It opdwaanderige 'pake- en beppesister' is grammatikaal mooglik, mar wurdt nea brûkt. In like geslachtsneutrale, minder omslachtige, mar ek minder gongbere oantsjutting foar pake- en beppesizzers is **bernsbern**. 

In **oerpake- en -beppesizzer** of **bernsbernsbern** is de beneaming foar in bern fan in bern fan in bern. Dat is in foarm fan treddegraads besibskip, wêrby't it giet om 'e fjirde generaasje, rekkene fan 'e oerpake en -beppe ôf. In **betoerpake- en -beppesizzer**, **oeroerpake- en -beppesizzer** of **bernsbernsbernsbern** is de beneaming foar in bern fan in bern fan in bern fan in bern. Dat is in foarm fan fjirdegraads besibskip, wêrby't it giet om 'e fyfde generaasje, rekkene fan 'e betoerpake en -beppe ôf. By eltse fierdere generaasje komt der ien kear mear "oer-" foar "oerpake- en -beppesizzer" te stean.