open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Westernijtsjerk

**Westernijtsjerk** wie in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De namme jout oan dat it de nije tsjerke by Marrum wie en om gjin misbegryp te krijen mei Easternijtsjerk yn Dongeradiel waard der "Wester" oan tafoege. Offisjeel brûkten de eartiidske gritenij en de gemeente allinnich "Nijtsjerk". Yn 1971 ferlear Westernijtsjerk syn doarpsstatus en waard it as buorskip oan Marrum tafoege.

Westernijtsjerkers wurde tradisjoneel foar 'roeken' útskolden, Marrumers foar 'katten'. Beide bisten komme ek yn de mienskiplike doarpsflagge en it wapen foar. 

Yn 1744 wie it ynwennertal 98, no (sifers 2008) wurdt der rûsd dat sa'n 50 minsken harren Westernijtserkster neame.
## It ûntstean fan it doarp
It doarp is yn de midsiuwen op in kwelderwâl ûntstien. Oanlieding fan de doarpsstifting soe in konflikt tusken de Jep(pe)ma's en de Ponga's west ha. Jeppema hie syn besit oan de noardkant fan de Hege Hearrewei en besleat doe om sels in doarp te stiftsjen op wat syn eigendom wie. Hy krige de biskop fan Utert safier om him tastimming te jaan foar de bou fan in tsjerke. De tsjerke waard boud op de grûn fan Jeppemastate en sa krige Westernijtsjerk syn doarpsstatus. It liket der sels op dat de pastoar eins in húskapelaan fan de Jeppema's wie. Dat moast ta swierrichheden liede en yn 1570 ûntstie der skeel oer it eigendom fan de state. De Ljouwerter biskop Cunerus Petri moast yn 1570 tuskenbeide komme en as oplossing waard doe de grêft fan Jeppemastate sa ferlein, dat de tsjerke en it tsjerkhôf bûten it terrein fan Jeppemastate kamen te lizzen. Op de kaart fan Wopke Eekhoff út 1846 is dat noch dúdlik te sjen.

Nei de Jeppema's kaam de state yn it besit fan de Roorda's en de famylje Fan Grovestins. Om 1800 hinne is de doe al ôfbrutsen state yn hannen de famylje Collet d'Escury út Leien kommen.

## De tsjerke

De romaanske tsjerke waard yn de 13e iuw boud; de toer is 15e-iuwsk. Yn de toer hingje twa klokken, ien út 1385 en de oare is fan 1405. De hearebank komt út de 17e iuw. Der stiet in barokke preekstoel en foaral de banken mei moai fykwurk út de 16e iuw falle op. Guon tinke dat de namme Jeppema yn 't snijwurk werom te finen is.

Sûnt de reformaasje foarmet Westernijtsjerk ien tsjerklike gemeente mei Marrum. Tusken de plakken rint de Tsjerkeloane. It tsjerkepaad waard yn âlde steat werombrocht.

## Klaailânsmûne

Op it eardere doarpsgebiet fan Westernijtsjerk stiet de Klaailânsmûne, dy't de Nijtsjerkerpolder bemealle. De muonts is in achtkante mûne út 1865.

## Sjoch ek
* Marrum

## Keppeling om utens
*
Frysk Museum

It **Frysk Museum** is in museum foar keunst en skiednis, fêstige yn Ljouwert.

## Skiednis
It Frysk Museum is ûntstien út de tentoanstelling by it fyftich-jierrich bestean fan it Frysk Genoatskip yn 1877. Dy tentoanstelling wie sa'n súkses dat fan it jild dat oerbleau it Eysingahûs kocht wurde koe om de tentoanstelde kolleksjes fan de provinsje en fan it Genoatskip fan 1881 ôf in permanint plak te jaan. It museum is yn de rin fan de tiid ferskate kearen útwreide mar rjochtet him noch hieltiten op sawol keunst as skiednis. Dy kombinaasje wurket bytiden hiel goed, mar der hawwe ek útstellen west foar in apart op skiednis rjochte museum. Teffens jout it museum ek ûnderdak oan it Fersetsmuseum Fryslân en oan Slieker Film (it eardere Ljouwerter Filmhûs). 

### Nijbou Wilhelminaplein (Saailân)
Op 14 maaie 2002 die bliken dat it Frysk Museum in legaat krigen hie fan de arsjitekt Abe Bonnema, foar nijbou fan it museum op it Saailân mei as betingst dat it ûntwerp fan arsjitekt Hubert-Jan Henket wêze moast. Dat hat laat ta in protte diskusje oer de foardielen en neidielen fan it ferfarren fan it museum nei dat plak. Ut in referindum die bliken dat in grutte mearderheid tsjin de nijbou wie, mar de Ljouwerter gemeenteried hat de útkomst neist him dellein.

2010 waard mei de nijbou útein set en yn 2012 waard it gebou oplevere. It ynrjochtsjen duorre in jier. Op 13 septimber 2013 iepene keninginne Máxima it nije Frysk Museum.


File:Leeuwarden Koningsstraat 1 Fries Museum, Eysingahuis.jpg|Eysingahûs oan 'e Keningsstrjitte
File:Leeuwarden Fries Museum.jpg|Yngong fan it Frysk Museum oan 'e Turfmerk
File:100707 Turfmarkt 18-20 (Fries Museum) Leeuwarden NL.jpg|Pânen fan it museum oan 'e Turfmerk (2013)
File:20180720 138 leeuwarden.jpg|Ynterieur fan it Frysk Museum op it Saailân


## Kolleksje
Ta de topstikken fan it museum hearre ûnder oaren de Grutte fibula fan Winaam út de 7e iuw en de sulveren Poptaskat út de 17e iuw. Ek it ûnderstelde swurd fan Grutte Pier is yn besit fan it museum. De Mata-Hari-seal jout spesjaal omtinken oan it libben fan de eksoatyske dûnseresse en ûnderstelde spionne Mata Hari, waans namme yn werklikheid Margaretha Zelle wie en dy't fan Ljouwerter komôf wie. Fierder hat it museum wurken fan de keunstskilders Wigerus Vitringa, Willem van Althuis, Wybrand de Geest, Eelke Jelles Eelkema, Adriaen van Cronenburg, Lourens Alma Tadema en Gerrit Benner yn de kolleksje.


File:Adriaen van Cronenburg 001.jpg|Portret fan Rudolph fan Buynou, steedhâlder, fan Adriaen fan Cronenburg
File:Anna van Popma 1618.jpg|Portret fan Anna fan Popma (1681)
file:Friesmuseum.JPG|*Frysk Museum, stylkeamer*


## Museumpriis
It Frysk Museum wie yn 2015 de winner fan de BankGiro Loterij Museumprijs. Yn 2018 krige it museum de Global Fine Art Award foar de útstalling *Alma-Tadema, klassieke verleiding*.

## Sjoch ek
* Fryske musea.
* Friesche Oudheden

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan it Frysk Museum
Bolsjojteater

It **Bolsjojteater** is in teäter yn Moskou, dêr't foarstellings fan spullen, ballet en opera plak hawwe. 

It earste Bolsjoj stie der yn 1780, mar baarnde yn 1805 ôf. Yn 1825 stie de opfolger der, nei in ûntwerp fan Osip Bowe en Andrej Michailow. Dat gebou bliek yn 1853 ek net brânbestendich, mar de skea bleau beheind en by de rekonstruksje fan Albert Kavos yn 1856 waard de essinsje fan it gebou behâlden en de akkûstyk ferbettere. It byld fan Apollo mei syn fjouwerspan boppe de yngong bleau ek bewarre. Yn de Twadde Wrâldkriich waard it teater skânsearre troch in bom, mar de skea waard fuortendaalks ferholpen.

Ferdield oer 6 rangen en 120 lôzjes, jout de grutte seal plak oan 2500 besikers. Achter de kûlissen is wurk foar 700 minsken. Op it stuit binne der gjin foarstellings yn it Bolsjojteater; it gebou wurdt restaurearre, omdat it heal op ynstoarten stie. De restauraasje sil sa'n 3 jier duorje, yn 2008 moat de weriepening plakfine. De kosten bedrage tusken de 700 miljoen en 1 miljard euro. 
 
Wichtige premjêres wiene "La Voyavoda and Mazeppa" fan Tsjaikowsky en Rachmaninoff's "Aleko en Francesca da Rimini". Ek "De Swannemar" fan Tsjaikowsky en "Spartakus" binne yn it teater opfierd.
Aldgillis (studinteferiening)

**Aldgillis**, folút it **Delftsk Studinte Selskip foar Fryske Stúdzje Aldgillis** (D.S.S.F.S. Aldgillis), is in Frysktalige studinteferiening foar studinten út Fryslân dy't yn Delft studearje. De feriening waard yn 1931 oprjochte troch in stikmannich Fryske studinten oan 'e Technyske Universiteit Delft en is oansletten by de Federaasje fan Fryske Studinteferienings. Aldgillis is ferneamd nei de sânde-iuwske Fryske kening mei deselde namme.
__TOC__
## Skiednis
Aldgillis waard yn earste ynstânsje yn 1931 oprjochte troch in stikmannich Fryske en Frysktalige studinten oan 'e Technyske Universiteit Delft. De feriening hold al yn 1934 op te bestean, mar waard yn 1939 fannijs oprjochte. Aldgillis belibbe syn grutste bloei yn 'e desennia fuort nei de Twadde Wrâldoarloch. Nei 't yn 1961 yn Ynskedee de Technyske Universiteit Twinte oprjochte wie, naam it tal Fryske studinten yn Delft ôf en dêrmei ek it tal leden fan Aldgillis.

Yn 1966 waard ta gelegenheid fan it ferieningslustrum foar it earst sûnt 1950 wer it Frysktalige sjongspul *De Jonkerboer* fan Paulus Folkertsma en Ype Poortinga opfierd. Fan 1968 ôf rikte Aldgillis in pear jier efterinoar de Aldgillispriis út oan in persoan dy't him fertsjinstlik makke hie foar Fryslân. Under de ûntfangers fan 'e priis, besteande út in oarkunde en in flesse jenever, wiene û.o. de letterkundige Anne Wadman en de eardere Kommissaris fan 'e Keninginne yn Fryslân Harry Linthorst Homan. 

Sûnt it begjin 2002 late Aldgillis in sliepend bestean en wie de feriening ek net mear lid fan 'e Federaasje fan Fryske Studinteferienings. De argiven waarden letter oerdroegen oan 'e kolleksje fan Tresoar yn Ljouwert. 

Yn 2019 waard de feriening nij libben ynblaasd troch de Fryske studinten Marten Wijnja en Sieger Falkena. It lidmaatskip fan 'e Federaasje fan Fryske Studinteferienings waard dêrmei fernijd, sadat der wer trije lidorganisaasjes wiene (mei Bernlef yn Grins en W.S.S.F.S. yn Wageningen). It plan wie om 'e werlibbing fan Aldgillis yn it foarjier fan 2021 te fieren mei in seremoanje yn Starum, by it grêf fan kening Aldgillis, dat troch de leden fan 'e feriening tradisjoneel ûnderholden waard. Omreden fan 'e wrâldwide pandemy fan it koroanafirus moast dat lykwols ôflast wurde.

## Bekende âld-leden
Bekende âld-leden fan Aldgillis binne Jan Sipkema en Henk Kroes, âld-foarsitters fan 'e Feriening De Fryske Alve Stêden. Beiden hawwe ek foarsitter fan Aldgillis west.
Grinslânsk Museum

It **Grinslânsk Museum** (Nederlânsk: *Groninger Museum*) waard oprjochte yn 1874. It hjoeddeiske gebou waard iepene yn 1994 en hat syn plak krige yn it opfallende gebou tsjin it Sintraal stasjon fan Grins oer. As in eilân leit it yn it "Verbindingskanaal" en is middels twa fytser/kuierbrechjes mei de wâl ferbûn. 

It gebou bestiet út trije parten en is troch in kombinaasje fan arsjitekten boud wurden. De ferantwurdlike arsjitekten binne: Alessandro Mendini (1931-2019), Philippe Starck, it duo Coop Himmelb(l)au en Michele de Lucchi. It gebou is delsetten yn de postmoderne boustyl. It eastlike paviljoen wurdt ek wol in foarbyld fan it dekonstruktivisme neamd. 

* It westlike paviljûn, mei û.o. de fêste eksposysje fan de De Ploeg-keunstners en de samling Japansk en Sineesk porselyn.

* Yn it midden it haadgebou mei de yngong, it hege goudkleurige depot en it restaurant.

* It eastlike paviljoen mei wikseljende eksposysjes.  

De wikseljende eksposysjes bestrike it spektrum fan archeologyske fynsten oant en mei de moderne keunst. Yn it ferline binne der eksposysjes yn it Grinslânsk Museum hâlden dy't in soad folk luts. 
In foarbyld wie de samling wurken fan de Russyske skilder Ilja Repin, in eksposysje yn 2003, iepene troch de âld-presidint Michail Gorbatsjov. Yn it begjin fan 2006 wie der in útstalling fan Prof. Van Giffen, de ferneamde terpûndersiker.
Yn 2020 waard in tentoanstelling oer  The Rolling Stones *The Rolling Stones: Unzipped* iepene mar waard nei fjouwer wiken al wer sletten fanwegen de Koroana krisis. Yn de simmer fan 2023 kaam dizze tentoanstelling werom nei Grins.


Groningermuseum2.jpg|Stedskant
Groninger Museum3.jpg|Eastkant
Gronings-Museum 2004.jpg|Noardkant
Groningen, the Netherlands (3844976981).jpg|Ynterieur
Groninger museum madurodam.jpg|Model fan it museum yn Madurodam


## Keppeling om utens
*Grinslânsk Museum
Laos

**Laos** is in lân yn Súdeast-Aazje. De haadstêd is Fientiane. De presidint fan de republyk wie fan 1998 oant yn 2006 Khamtai Siphandon. Hy waard opfolge troch Choummaly Sayasone.

## Namme
Yn it Laotjaansk (as Lao) hjit Laos *Meuang Lao (ເມືອງລາວ)* of *Pathet Lao* wat letterlik "Lân fan de Lao" betsjut. Frankryk, dat de trije ferskillende Laotjaanske keninkriken yn 1893 ferienige ta Frânsk-Yndosina, stavere it mei in stomme "s" oan de ein, dy't de mearfâldigens fan de keninkriken oantsjutte. Meidat it Laotjaansk gjin "s" as einletter hat, wurdt Laos sûnder "s" útsprutsen troch de Laotjanen zelf.

## Geografy
### Lizzing
Laos wurdt begrinzge troch:
* Sina yn it noarden;
* Fjetnam yn it easten;
* Kambodja yn it suden;
* Tailân yn it westen;
* Birma yn it noardwesten.

### Lânskip

Yn it noarden wurdt Laos omjûn troch it Traminplato (2820 meter) en yn it suden troch it 2000 meter hege Bolovenplato. Om-ende-by 40% fan it lân bestiet út bosk mei ticht leafbosk opgeand yn reinwâlden.

Laos hat oer in tropysk moessonklimaat. It lân is it territoarium fan de Yndosineeske tijger, de giant gaur, en de Aziatyske oaljefant. In grut tal dieren binne de lêste jierren yn Laos ûntdekt, û.o. it streke Annamite knyn, de saola en noch mar krekt lyn de Laoske rotsrôt of *kha-nyou*.

## Skiednis
Yn de 14e iuw waard mei de stifting fan it earste Laosjaanske keninkryk it boedisme ynfierd. Nei de besetting troch de Tais waard Laos op de ein fan de 19e iuw in Frânsk protektoraat en yn 1954 ûnôfhinklik. Under de Fjetnamoarloch oermasterden kommunistyske revolusjonêre troepen grutte parten fan it lân. Yn 1974 kamen sy yn de regearing. By de stifting fan de folksrepublyk yn 1975 waard de lêste kening ôfsetten. 

## Demografy
### Befolking
De grutste befolkingkloft fan it lân binne mei 69% de etnyske Lao en foarmje de politike en kulturele dominante groepearring. Troch migraasje fanút it suden fan Sina arrivearre dat folk yn it earste millenium nei Kristus. Om-ende-by 8% hearre by in oare "leechlân" kloft, de Lao Loum. Berchfolken en kulturele minderheden lykas de Hmong (Miao), Jao (Mien), Dao, Sjan, en ferskate Tibeto-Birmaansk sprekkende folken wenje yn isolearre regio's fan it lân.

## Religy
De oerhearskjende godstsjinst fan it lân is it Teravada boedisme. Under de berchfolken wurdt ek de mienskiplike Natoerreligy beöefene. Fierders binne der ek lytske kloften Kristenen, benammen yn de omkrite fan Fientiane, en Moslims yn de Mayamar grinsregio.

## Taal
De offisjele en dominante taal is Lao, in tonale taal fan de Tai taalkloft dêr't it skrift fan basearre is op it Khmer skrift. Troch de berchfolken wurdt in ferskaat fan tribale talen sprutsen. 
 
De Frânske taal wurdt noch in protte brûkt yn it bestjoer en de hannel. De Ingelske taal wurdt de lêste jierren lykwols hieltyd wichtiger.
Myanmar

**Myanmar** of **Birma** is in lân yn Súdeast-Aazje. It lân hjit sûnt 21 oktober 2010 offisjeel **Republyk fan de Uny fan Myanmar**, fan 1989 oant 2010 hjitte it **Uny fan Myanmar**. De haadstêd is sûnt 7 novimber 2005 it sintraal yn it lân lizzende Naypyidaw. De âlde haadstêd Rangoon (Yangon), de grutste stêd fan it lân, wurdt ûnder oaren troch België, de Europeeske Uny en de Feriene Steaten noch altyd as haadstêd beskôge. Nederlân erkent de nije haadstêd wol. 

## Geografy

### Lizzing
Myanmar wurdt begrinzge troch:
* Sina yn it noarden;
* Laos yn it easten;
* Tailân yn it súdeasten;
* de Andamaanske See en de Baai fan Bingalen yn it suden;
* Banglades en Yndia yn it westen.

### Lânskip

Myanmar hat oan de grinzen rûnom hege bergen. It mei oerwâlden begroeide Arakanberchtme is in útrinner fan de Himalaya. Eastlike fan dat berchtme leit in tinbefolke leechflakte, it Shan-plato, dy't it streamgebiet foarmet fan de Irrawady. Dy rivier befloeid it grutste rysikkerlân fan de wrâld. 

It lân hat in tropysk klimaat en leit yn in moessonsône. Populêre toeristenbestimmingen binne de boedistyske monuminten yn Yangon en Pagan en de prachtige natoer fan it Shan-plato.

Foar de kust lizze ek in protte eilannen.

## Skiednis
Yn de 8e iuw waard it gebiet fan Myanmar kolonisearre fanút Sina en yn de 13e iuw troch de Mongoalen ferovere. De striid om Myanmar troch ferskate riken einige yn 1752 doe't it hiele lân ûnder ien Birmeesk bewâld brocht waard.

Yn de rin fan de 19e iuw waard Myanmar yn in trijetal oarloggen (1824-1826; 1852 en 1895) alhiel by Britsk-Yndia ynlive en stie it ûnder Britsk bewâld. Yn 1937 krige it selsbestjoer ûnder in Britsk gûverneur en yn 1948 folge in folslein ûnôfhinklik parlimintêre demokrasy bûten it Britske Mienebest.

Under premier U Nu oriëntearre Myanmar harren hieltyd mear op it kommunistyske Sina, mar tidens de kulturele revoluzje ferkoelden lykwols de betrekkingen. U Nu waard yn 1962 troch it leger ôfsetten en folge in militêr rezjym dat sûnt dy tiid alle besikingen om te demokratisearen tsjinholden hat. 

## Demografy
### Befolking
De befolking fan Myanmar bestiet út in protte etnyske groepen, û.o. de Birmanen (69%), Sjan (9%), Karen (6%), Arakanezen (5%), Mon (2%) en de Katsjin (1%).

### Religy
It grutste part fan de befolking is boedistysk (Theravada) (89%). It kristendom (4%: 3% baptisten en 1% katoliken) en de islam (4%) binne de oare wichtige godstsjinsten. Ien prosint fan de befolking is oanhinger fan in natoerreligy, dêr't it leauwen yn geasten (de 'nats'), in wichtige rol yn spilet. Lykwols is dat leauwen ek ûnder de Boedistyske befolking wiid ferspraat. 

### Taal
It Birmaansk is de offisjele taal; it wurdt skreaun yn it Birmaansk skrift. Ingelsk wurdt der ek wol sprutsen en de ferskate etnyske groepen hawwe ek har eigen talen.

## Ferneamde Birmezen/Myanmarezen
* U Thant (1909-1974), diplomaat
* Aung San (1915-1947), revolúsjonêr
* Tin Moe (1933-2007), dichter
* Aung San Suu Kyi (1945), politika en dissidint
De Dongeradielen (gemaal)

**De Dongeradielen** is in gemaal yn Iezumasyl dat it wetter fan de Suderie yn de Lauwersmar pompt.

It gemaal is oanlein yn 1931 troch it wetterskip *De Polder fan East- en Westdongeradiel* om de ôfwettering fan it poldergebiet te ferbetterjen. Yn deselde tiid is ek de slús fergrutte en fernijd. It gemaal pompt it wetter út de Suderie yn de skutkolk fan de slús.

It gemaal hat trije pompen dy't eltse minút meielkoar hast 1 miljoen liter wetter út de polder de Lauwersmar ynpompe kinne. Yn 1979 is it gemaal automatisearre. As it wetter op in bepaalde hichte stiet, begjinne de pompen automatysk te wurkjen.

It gebiet dat troch it gemaal drûchhâlden wurdt leit tusken de Waadsee, Holwerter Feart, Dokkumer Ie, Dokkumer Djip en de Lauwersmar. Dit gebiet komt gruttendiels oerien mei de hiele eardere gemeente Dongeradiel.

Yn 2017 wie de technyske en boukundige renovaasje, dy't in pear jier duorre hie, ree. Dêrby is rekken holden mei de kultuerhistoaryske wearde fan dit ryksmonumint. De Nederlandse Gemalen Stichting (NSG) wie dêr sa oer te sprekken dat Wetterskip Fryslân de Gemalenpluim 2017 tawiisd krige.

## De âlde pompen

File:Gemaal De Dongeradielen Pompen 01.JPG
File:Gemaal De Dongeradielen Pompen 02.JPG
Nazareth

Der wienen twa nonnekleasters mei de namme Nazareth.
* It iene lei by Hallum en is ek bekend as Genezareth of Gennaart.
* It oare lei by Idzegea, Kleaster Nazareth.
* Nazareth (Israel), stêd yn Noard-Israel, it plak dêr't Jezus grutbrocht waard
* Nazareth (Belgje), gemeente yn Belgje
* Nazareth (Lier), buorskip by de Belgyske stêd Lier
* Nazareth (Maastricht), in wenwyk yn Maastricht
* Nazareth (Pennsylvania), plak yn Pennsylvania
* Nazareth (Teksas), plak yn Teksas.
* Nazareth (band), in Skotske rockgroep
* Adama, stêd yn Etioopje dat eartiids Nazret (of Nazareth) neamd waard
Shirin Ebadi

**Shirin Ebadi** (1947) is in Iraanske juriste. Yn 2003 hat sy de Nobelpriis foar de Frede krige foar har striid foar de rjochten fan froulju en bern yn Iran. Sy wie de earste moslemfrou dy't de priis wûn hat. By it oannimmen fan de priis, op 10 desimber 2003 hie se in bulte kritiek op steaten dy't sûnt 11 septimber 2001 ûnder it mom fan de striid tsjin it ynternasjonale terrorisme de universele minskerjochten skeine.

## Biografy
Ebadi wie in froulike rjochter yn Iran. Nei de islamityske revolúsje yn 1979 moast se har wurk dellizze. Froulju mochten doe gjin rjochter mear wêze, omdat se neffens de ayatollahs te emosjoneel binne foar soksoarte funksjes.

Ebadi waard dosinte rjochten oan de Universiteit fan Teheran, en rekke ynternasjonaal ferneamd as abbekate foar de minskerjochten. Se wie de ûnoffisjele wurdfierder foar de froulju dy't yn 1997 in belangrike rol spilen by de ferkiezing fan Mohamad Khatami as presidint.

Yn 2000 waard Ebadi ûntslein, en op 28 juny 2000 waard se yn 'e hechten set. Letter waard hja ta in finzenisstraf ûnder betingsten fan fyftjin moanne feroardiele.

## Prizen
* 1996 - Human Rights Watch Award 
* 2001 - de Noarske Rafto-priis foar de minskerjochten.
* 2003 - Nobelpriis foar de Frede.

## Publikaasjes
* The Rights of the Child. A Study of Legal Aspects of Children's Rights in Iran (1994) 
* History and Documentation of Human Rights in Iran (2000)
1797

## Foarfallen
* 15 jannewaris - Foar it earst wurdt de hege hoed droegen, yn Londen troch John Etherington.
* 3-4 febrewaris - It Kollumer Oproer fynt plak.
* 17 febrewaris - Spanje slacht de oanfal fan 'e Britske admiraal Horatio Nelson op Gran Kanaria ôf.
* 4 maart - John Adams wurdt de twadde presidint fan de FS. Hy regearret oant 1801. 
* 12 maaie - Nei in ultimatum dêrta jout de Republyk Feneesje him sûnder betingsten oer oan 'e Frânske troepen fan Napoleon.
* 17 juny - De sjah fan Perzje, Aga Mohammed Khan Kadjar, wurdt yn Teheran fermoarde.
* 4 septimber - Napoleon stiftet de Ligueryske Republyk en de Sisalpynske Republyk.
* 17 oktober - Mei it sluten fan it Ferdrach fan Campio Formio wurdt de Republyk Feneesje, dy't dit jier persiis 1.100 jier bestiet, opheft en ferdield ûnder de Earste Frânske Republyk, de Sisalpynske Republyk (in Frânske fazalsteat) en it Aartshartochdom Eastenryk.
* 22 oktober - De Frânsman André-Jacques Garnerin makket as earste in parasjutesprong mei in eigenmakke parasjute.

## Berne
* 6 jannewaris - Edward Turner Bennett, Ingelsk biolooch († 1836)
* 31 jannewaris - Franz Schubert, Eastenryksk komponist († 1828)
* 4 febrewaris - Pieter Klazes Pel, Frysk bestjoerder, dokter en froedmaster († 1878)
* 27 maart - Alfred de Vigny, Frânsk skriuwer († 1863)
* 14 april - J.L.C. Schroeder van der Kolk, Frysk heechleraar anatomy en fysiology († 1862)
* 17 maaie - Daniël de Blocq van Haersma de With, Frysk abbekaat, grytman en steatelid († 1856)
* 11 july - Otto de Boer, Frysk keunstskilder († 1856)
* 30 augustus - Mary Shelley, Ingelsk skriuwster († 1851)
* 30 septimber - Hobbe Baerdt van Sminia, Frysk politikus († 1858)
* 8 oktober - Eeltsje Hiddes Halbertsma, Frysk skriuwer en dokter († 1858)
* 29 novimber - Gaetano Donizetti, Italjaansk komponist († 1848)
* 13 desimber - Heinrich Heine, Dútsk skriuwer († 1856)
;*datum ûnbekend*
*Ando Hiroshige, Japansk keunstner († 1858)
*Reade Mûtse (*Red Cap*), opperhaad fan 'e Eastlike Dakota († 1881)

## Ferstoarn
* 18 febrewaris - Jan Binnes (Kloosterman), Frysk boer en opstanneling (* 1744)
* 22 febrewaris - Karl Friedrich Hieronymus von Münchhausen (Baron von Münchhausen), Dútsk ofsier, aventoersman en swetser (* 1720)
* 10 septimber - Mary Wollstonecraft, Ingelske skriuwster en feministe (* 1759)
* 20 oktober - Dooitze Eelkes Hinxt, Frysk marine-offisier (* 1741)
* 16 novimber - kening Freark Willem II fan Prusen (* 1744)
;*datum ûnbekend*
*jonker Wytse Fons, Frysk ealman en bollehâlder (* 17??)

## Literatuer
;poëzij
* Johann Wolfgang von Goethe, *[[Der Zauberlehrling]]*
Koos Tiemersma

**Koos Tiemersma** (Frjentsjer, 20 maart 1952) wennet en wurket as ûnderwizer yn Kollumersweach. Nei in beskieden karriere yn de muzyk is er ein njoggentiger jierren útein set mei skriuwen. Yn 1999 stjoerde er syn earste ferhaal yn foar de Rely Jorritsmapriis. Yn 2002 ferskynde syn earste roman *De Ljedder*, dy't yn 2004 bekroand waard mei de Rink van der Veldepriis. Yn 2004 ferskynde syn twadde roman, *De mjitte*. Twa jier letter (2006) kaam syn tredde roman út mei as titel *It liet fan de ibis*. Foar de Fryske boekewike 2007 hat er it boekewikegeskink *Mind games* skreaun.

Op 25 desimber 2009 hâldt Koos Tiemersma nei tsien jier op mei skriuwen. 

## Wurk
* *De Ljedder* (roman, 2002 oersetting yn 2007) (4e pr. 2010)
* *De Mjitte* (roman, 2004)
* *It liet fan de ibis* (2006)
* *Mind games : fertelling fan in kaartehûs (2007)
* *De mjitte: audioboek, foarlêzen troch Tryntsje Finnema en Koos Tiemersma (2008)
* *Under wetter (2009)
* *Hoe blond je aap* (2010)
* *Ien is in swalker* (2010) (E-Boek fan *De Mjitte*)
* *Einum'' (roman, 2012)

## Prizen
* Rely Jorritsmapriis foar it ferhaal Job – in alter  (2000)
* Rink van der Veldepriis foar de roman De Ljedder (2004)
* Gysbert Japicxpriis 2015 foar de roman Einum

## Boarne




## Keppeling om utens
* Webstee Sirkwy fan Tresoar
Porcupine (band)

**Porcupine** wie in Fryske Rockband út Bûtenpost dy't oprjochte is yn 1994.

De oarspronklike bandleden wiene:
* Ben Meijering: gitaar
* Rob Meijering: basgitaar, sang
* Jens Meijer: drums

De groep spile wat Powerfunk yn 'e styl fan Primus. Nei in tal jierren optreden te hawwen rûnom yn Fryslân, besletten de bandleden dat it moai west hie.
Harmen Wind

**Harmen Wind** (Ljouwert, 24 desimber 1945 - Doesburch, 1 oktober 2010) wie in ûnderwizer en skriuwer dy't yn sawol it Hollânsk as it Frysk publisearre. 

Wind woeks op yn Aldeboarn en wenne letter yn Doesburch.

Hy hat mei syn wurk ferskate literêre prizen wûn:
* 1987: Fedde Schurerpriis foar *Ut ein*
* 2003: Debutantepriis foar *Het verzet*
* 2006: Rink van der Veldepriis foar *It ferset*

## Wurk
(Frysktalich)
;Dichtwurk:
*1985 : Ut ein
*1989 : In wjirm mei in izeren rêchbonke
*1992 : Boppe wetter
*1995 : Op alle dagen
*1996 : Plak
*1998 : Wei
*2000 : Op sân
*2002 : By heech en by leech
*2005 : Ierdewurk
*2005 : Ta swijen - in hymne = *Tot zwijgen* - *een hymne*
*2010 ; Heechtiid

;Romans (Frysktalich)
*1998 : De izers fan 'e frijheid
*2004 : It ferset (oersetting fan Het verzet 2002; 2e pr. 2010)
*2008 : Lek en brek : fjirtich fabels
*2008 : Om it libben
*2012 : Rekkenskip

;Ferskaat
*2003 : In dynamyske diskusje (gearstaller en besoarger)

;Oersetting
*2001 : Kikkerjaren (oersetting fan Piksjitten op Snyp, Josse de Haan)

## Sjoch ek
* Nederlânsktalige dichters.

## Keppelings om utens en boarne
* Ynformaasje oer Harmen Wind op Tresoar/Fryske literatuer.
* Harmen Wind op worldcat.org
* Teake Oppewal: Levensbericht Harmen Wind. Yn: *Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 2013-2014* (2015), s. 195-207
Readboarstke

It **readboarstke** (*Erithacus rubecula*) is in fûgelsoarte út de famylje fan de Miggesnappers (*Muscicapidae*). Troch it readoranje boarst en om't er in protte de tunen fan de minsken opsiket is it ien fan fûgelsoarten dy't eltsenien wol kin.

## Oare nammen
It readboarstke wurdt yn it Frysk ek wol oantsjutten mei *readboarstje* as *readbarkje*.

## Foarkommen
It meast opfallend is fansels de readoranje boarst, kiel en ek foarholle. De fearren oan de boppekant binne brún. De búk hat in ljochtgrize kleur. It readboarstke is sa'n 14 sm grut en waget 10 oant 21,5 gram. It mantsje en wyfke hawwe deselde kleur, de jongen binne minder opfallend. Sy hawwe noch net de readoranje kleur en binne brún mei ljochtbrune flekken.

## Fersprieding
It Readboarstke komt yn hiel Jeropa foar. In part fan de readboarstkes binne trekfûgels, foaral de fûgels yn Skandinaavje en Rúslân fleane winterdeis nei West-Jeropa. Se fiele harren thús yn bosken, hagen en tunen mei in protte grien.

## Iten
It Readboarstke yt it meast wjirms, ynsekten en slakken dy't se op de grûn fange. Yn de hjerst ite se ek wol beien. Yn de winter is it Readboarstke ien fan de fûgels dy't faak op de foerplanke te sjen is.

## Fuortplanting
It nêst wurdt boud troch it wyfke. It is in komfoarmich nêst dat meast leech by de grûn yn de strûken, tusken beamwoartels of ek wol op de grûn makke wurdt. It bestiet út plantemateriaal lykas moas en gers, beklaaid mei hier en fearren.

Yn maart of april wurdt de earste kear begûn mei it brieden, meastal folget ek noch in twadde briedsel. It wyfke leit 5-7 aaien. De wite aaien mei readbrune flekken wurde yn in twa wiken troch it wyfke útbret.

## Sjoch ek
* List fan fûgels

## Keppeling om utens
*
Alk

De **alk** (*Alca torda*) is in fûgel út de famylje fan de Alkfûgels.

## Foarkommen
In folwoeksen alk is sa'n 38 oant 43 sm grut en hat in wjukspanwiidte fan 60-69 sm. De rêch en kop binne swart, de búk is lykas de ûnderkant fan de wjukken wyt. Winterdeis wurd ek it gesicht fan de alk wyt. De Alk hat in opfallende grutte brede swarte snaffel mei in wite streek.

## Fersprieding
Alken komme foar yn it noarden fan de Atlantyske Oseaan. Se briede oan de kusten op eilannen en steile rotskusten, oan de westkant fan it noarden nei it suden oant de steat Maine en oan de eastkant fan it noardwesten fan Rúslân oant it noarden fan Frankryk. Winterdeis sykje de fûgels de oseaan op en geane ek wol wat nei it suden, de eastlike fûgels sykje dan ek wol de Middellânske See op.

## Iten
De Alken fange harren iten ûnder wetter troch te dûken. Se ite meastentiids fisken, sa as bygelyks hjerrings. Ek ite se wol kreefteftigen en seewjirms.

## Fuortplanting
De alken briede faak yn grutte koloanjes tegearre mei oare soarten út de Alkenfamylje sa as Skoeten. De beide âlden briede om beurten op it iene aai. Nei sa'n 30-35 dagen komt it aai út, it jong kin wol sa'n trije dagen dwaande wêze om de aaiskyl kapot te krijen. It jong wurd earst noch yn de koloanje fuorre troch de âlden, nei in lytse trije wike is it jong sa grut dat der nei see giet.
Lennart Adema

**Lennart Adema** (Makkum, 7 augustus 1989) is in suksesfolle jonge keatser en fuotballer út Makkum. Hy is studearret oan it CIOS op it Hearrenfean en is oansletten by de Stifting Score.

## Suksessen
* 2000 - winner punteklassemint KNKB by de pupillen
* 2000 - 2e priis op de Bûnspartij foar pupillen jonges
* 2001 - 1e priis op de Bûnspartij foar skoaljonges
* 2003 - 1e priis op de Bûnspartij foar skoaljonges
* 2004 - 2e priis op de Bûnspartij foar jonges
* 2004 - 1e priis op de Freulepartij
* 2004 - winner punteklassemint KNKB by de jonges
* 2005 - 1e priis op de Bûnspartij foar jonges
* 2005 - winner punteklassemint KNKB by de jonges
* 2007 - winner fan de Jong Feintepartij
Tsjerkebuorren

* Tsjerkebuorren (Aldeboarn)
* Tsjerkebuorren (Andyk)
* Tsjerkebuorren (Harenkarspel)
* Tsjerkebuorren (Littenseradiel)
Norbertinen

De **norbertinen**, **premonstratinzers** of **wythearen** binne in kleasteroarder: de *Ordo Canonici Regularis Praemonstratensis* (Latyn, *Oarder fan reguliere kanunniken fan Prémontré*). De nonnen fan 'e oarder wurde **norbertinessen** of **premonstratinzeressen** neamd.

De oarder fan de Norbertinen is yn 1121 stifte troch Norbert fan Gennep yn het Frânske Prémontré. Norbert wie in kunde fan Bernardus fan Fontaines, en woe in oarder fan kanunniken nei it foarbyld fan de Bernardinen, mar dan, om't it kanunniken wienen, nei de regel fan Augustinus.

De Norbertiners binne gjin muontsen. Se binne geastliken dy’t byinoar wenje, om mei-inoar it koargebed dwaan te kinnen. Se hoege harren besit ek net oan it kleaster ôf te stean. Dit makke it foar de Fryske eallju maklik om yn ‘t kleaster te gean. It famyljebesit bleau sa yn stân. Wol moast der in soarte fan yntreejild, meastentiids grûn, betelle wurde.

De kannuniken hienen wite pijen, en om't hja, oars as muntsen, sels ûnder de minsken kamen, krige de oarder ek de namme fan *Wythearen*. De norbertiners dienen in protte oan fetweiderij. Yn de partijtiid waard sa de partij yn Fryslân dy anneks wie mei de Norbertinen de "Fetkeapers".

## Kleasters
De Fryske Norbertynske kleasters binne stifte fan Steinfeld út.

* Abdij Steinfeld
** Kleaster Mariëngaard (1163 - 1570)
*** Kleaster Bethlehem (1170 - 1580)
**** Mons Sinaï (Grinslân, likernôch 1200 - )
**** Kleaster Marijes Genede (Grinslân, 1204? - )
***** Kleaster Menterna (Grinslân, - 1507)
**** Kleaster Belboch (Pommeren, 1235 - )
**** Kleaster Marijes grêf (1242 - 1580?)
**** Beerta 
*** Kleaster Lidlum (1182 - 1580)
**** Kleaster Mûntseberch (1186 - 1580)
**** Vinea Domini (1186 - 1558)
** Dokkum (likernôch 1170 - 1580)
*** Kleaster De Oliveberch (13e iuw - 1579)
*** Kleaster Sion (14e iuw - 1580)
Willem Bartel van der Kooi

**Willem Bartel van der Kooi** (Stynsgea, 13 maaie 1768 - Ljouwert, 14 july 1836) wie in keunstskilder. 

## Libben
Willem syn âlden lieten him it tekenjen leare by Wessel Pieters te Bûtenpost en stjoerden him mei 12 jier nei Ljouwert as learling by de behangselskilder Frans Swart, by wa't er lykwols mar in jier bleau. Doe kaam er troch bemiddeling fan Jr. Ulbo van Burmania, grytman fan Ljouwerteradiel, by de amateurskilder Johannes Verrier, sollisiteur militêr te Ljouwert. Under syn lieding lei er him trije jier ta op it tekenjen. Letter oefene er mei syn freonen D.J. Ploegsma en J.V. Nicolay yn it skilderjen mei oaljeferve, ek by Verrier, en neifolgjend krige er fan skilder H.W. Beekkerk ûnderrjocht yn it lânskipsskilderjen, dat er letter lykwols net folle dien hat.

De politike omkearing fan 1795 makke dat er it skilderjen oerjoech. Hy waard beneamd ta represintant fan it Fryske folk en ta sekretaris fan de gritenij Achtkarspelen. Waard yn 1798 lektor tekenkeunst oan de Universiteit fan Frjentsjer, wat er bleau oant de universiteit yn 1808 sletten waard. Hy boaske mei Jetske Haijes yn har bertedoarp Burgum op 21 april 1805. Se krije twa bern: Binne (* 1806) en Haije (* 1807). Yn 1813 sette er him ta wenjen yn Ljouwert, dêr't er in soad learlingen oplaat hat, sa as T. Eernstman, C. Wester, A.G. Swart, D. Hansma, J. de Jong, J.H. Heijmans, J.J.G. van Wicheren, S. Bonga, G. Fellinga, C.B. Buijs, W. de Haan, Otto de Boer, Gosling Posthumus, Servaas de Jong, Tjeerd Andringa, Wilhelmina Geertruida van Idsinga. 

Van der Kooi skildere in grut tal portretten, ûnder oaren in portret fan Eise Eisinga. Yn it Frysk Museum hinget wurk fan him, bg. it skilderij "It Minnebrief".

## Galery

Image:De minnebrief Rijksmuseum SK-A-1064.jpeg|It Minnebrief
Image:Willem Bartel van der Kooi - Het gestoorde pianospel.jpg|It fersteure pianospyljen
Ofbyld:Eise Eisinga troch Willem Bartels.jpg|Eise Eisinga
File:Willem Bartel van der Kooi - Zelfportret, wijzend naar het portret van zijn gestorven collega Dirk Ploegsma.jpg|Selsportret, wizend nei it portret fan syn stoarne kollega Dirk Ploegsma
Willem Bartel van der Kooi - Portret van Nicolaas Pierson Tholen.jpg|Nicolaas Pierson Tholen
Eelkje Poppes.jpg|Eelkje Poppes
Ofbyld:Willem Bartel van der Kooi - Portret van Wilhelmina Geertruida van Idsinga.jpg|Wilhelmina van Idsinga
Willem Bartel van der Kooi - Portret fan syn frou Jetske Haijes mei bern.jpg|Jetske Haijes mei bern


## Literatuer
* Nekrology troch Wopke Eekhoff, yn Ljouwerter Krante, 26-7-1836.
* G.A. Wumkes, lemma yn *Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek III* (Leien 1914) 713-714.
* F.G.L.O. van Kretschmar, 'Een Haagse freule en haar Friese portretschilder of Hoe van het een het ander kwam', yn Jierboek fan it Centraal Bureau voor Genealogie 25 (1971) 80-100.
* C. Boschma, *Willem Bartel van der Kooi (1768-1836) en het tekenonderwijs in Friesland* (Ljouwert, 1978).
* C. Boschma, *Van der Kooi en het Koninklijk Huis*, yn De Vrije Fries 22 (1982) 32-33.

## Keppeling om utens
*Biografy by Inghist.nl
Wiere Jezustsjerke

De **Wiere Jezustsjerke** (Sineesk: *真耶穌教會*) is in Sineeske denominaasje fan de Pinkstergemeente. De tsjerke is yn 1917 stifte yn Peking, as gefolch fan de Pinksterbeweging. De wiere Jezustsjerke beskôget Jezus as God sels, wat yn giet tsjin it dogma fan de Hillige Trije-ienheid dat troch de measte oare Kristlike groeperings akseptearre wurdt.

Yn febrewaris en maart 2006 waard troch in meidogger fan de Sineeske Wikipedy besocht de tsjerke yn alle Wikipedyen opnaam te krijen.

## De tsien belangrike doktrines
De tien essinsjele doktrines fan de Wiere Jezustsjerke binne:

# **Hillige Geast**: "It ûntfangen fan de Hillige Geast, dêr't blyk fan dien wurdt troch yn tongen te sprekken, is de boarch fan ús beërving fan it Keninkryk fan de himel".
# **Doop**: "De doop troch wetter is it sakramint foar de ferjouwing fan sûnden foar de werberte. De doop moat yn natuerlik wetter barre, lykas in rivier, de see of in boarne. De doper, dy't sels a; doopt is mei wetter en de Hillige Geast, fiert de doop út yn de namme fan de Hear Jezus Kristus. De dopeling moat folslein yn it wetter ûnderdompele wurde, mei de holle bûgd en it antlit nei ûnderen"
# **Fuotwasking**: It sakremint fan de fuotwasking stelt minsken by steat de ûnderfining te dielen mei Jezus. It is ek as duorjend oantinken dat men leafde, hilliging, nederigens, ferjouwing en tsjinstberens nedich hat. Elts dy't de doop ûndergien hat moat syn of har fuotten waskje litte yn de namme fan Jezus Kristus. De fuotwasking fan wjerskanten kin barre as it passend is."
# **Hillige Kommuny**: "De Hillige Kommuny is it sakramint om de dea fan Kristus te betinken. Hjirby dielt men yn it fleis en it bloed fan de Hear, opdat wy it ivige libben hawwe en op de Lêste Dei opwekke wurde. Dit sakramint wurdt sa faak mooglik fierd. Mar ien ûndeseme bôle en druvesap mei brûkt wurde. 
# **Sabbat**: "De Sabbat, de sânde dei fan de wike (sneon), is in Hillige Dei, hillige troch God. De dei wurdt ûnder Gods genede fierd as betinking fan de skepping en Syn rêding yn de hoop op de ivige rêst yn it hjirneimels." 
# **Jezus**: "Jezus Kristus, it wurd dat fleis waard, stoarn oan it krús foar de ferlossing fan sûnders, wer ta libben komd op de tredde dei en nei de himel fearn. Hy is de ienige rêder fan de minskheid, de Skepper fan de himel en de ierde, en de ienige Wiere God". 
# **Bibel**: "De "Hillige Bibel, besteand út de Alde en de Nije Testaminten, is ynspirearre troch God, de ienige bibelske wierheid, en de noarm foar it kristlike libben".
# **Rêding**: "Rêding wurdt skonken troch de genede fan God troch it leauwe. Leauwigen moatte betrouwe op de Hillige Geast om hilliging nei te stribjen, God te earjen, en fan it minskdom te hâlden*". 
# *'Tsjerke**: "De tsjerke, fêstige troch Jezus Kristus, troch de Hillige Geast yn de tiid fan de 'lêste rein', is de werstelde Wiere Tsjerke fan de apostolyske tiid". 
# **Weromkomst fan de Hear*': "De [[weromkomst fan de Hear]] sil op de [[Einichste Dei]] barre, wannear't hy út de [[himel]] delfard om de wrâld te oardielen: de rjochtfeardigen sille it ivige libben ûntfange, wylst de kweawollenden foar ivich feroardield wurde sille*."
Kompleks getal

In **komplekse getal** is de som fan in reëel getal en in imazjinêr getal. Om't in imazjinêr getal skreaun wurde kin as it produkt fan de imazjinêre ienheid i en in reëel getal, kin in kompleks getal beskôge wurde as in kombinaasje fan twa reële getallen.

## Bewurkings
Foar de imazjinêre ienheid i jildt it aksioma: i^2 = -1.

Fierders folgje de definysjes fan bewurkings mei komplekse getallen de bewurkings fan reële getallen. Sa binne negaasje, optelling, fermannichfâldiging en dieling definiearre:
; Negaasje: -(a+bi)= -a -bi
; Optelling: (a+bi) + (c+di) = (a+c) + (b+d)i
; Fermannichfâldiging:  (a+bi)(c+di) = ac + adi + bci + bdi^2 = ac + adi + bci - bd = (ac - bd) + (ad + bc)i 
; Dieling:  \frac{(a+bi)}{(c+di)} =  \frac{(a+bi)(c-di)}{(c+di)(c-di)} = \frac{ac+bd}{c^2+d^2} + \frac{bc-ad}{c^2+d^2}i

Njonken de negaasje is ek noch de komplekskonjungearre definiearre:

De komplekskonjungjerre fan (a + bi) is \overline{a + bi} = a - bi.

## Koördinaten
De twa reële getallen fan in kompleks getal kinne ek beskôge wurde as koördinaten yn twa diminsjes. Dan kin de samling fan de komplekse getallen as in flak sjoen wurde, in getalleflak, as útwreiding fan de getalleline by de reële getallen.

Sa kinne komplekse getallen yn in grafyk werjûn wurde. Nim foar x it reële part en foar y it imazjinêre part. Dan kin it getal ek werjûn wurde mei poalkoördinaten, as in lingte en in hoek. It getal 
1 + i hat dan in lingte fan \sqrt{1^2+1^2}=\sqrt{2} en in hoek fan \frac{\pi}{4} mei de x-as.

De lingte is hjir de útwreiding fan de abslúte wearde by de reële getallen.

## Komplekse e-macht
De komplekse e-macht, is e^{ix}=\cos(x) + i\sin(x).

Hjirút kinnne in protte regels mei sinus en kosinus ôflaat wurde.

## Tapassing
De grûn foar it definiearjen fan komplekse getallen wie yn de 16e iuw dat der reêle ferlikings wienen dêr't de reële oplossings net fan berekkene wurde koenen, om't by it berekkenjen woartels út negative getallen foarkamen. Rafael Bombelli skreau hjirta de rekkenregels foar komplekse getallen út.

Leonhard Euler yntrodusearre yn 1777 de notaasje mei de imazjinêre ienheid i. Dêrmei waard de keppeling mei de trigonometryske funksjes mûglik. Dizze kombinaasje makket de komplekse getallen gaadlik foar it beskriuwen fan weachferskynsels.

De tapassing dêr't wiskundelearlingen it earst komplekse getallen by tsjinkomme is lykwols it berekkenjen fan de woartels fan in fjouwerkantsferliking dy't gjin reêle woartels hat.
De Hoarne

**De Hoarne** (offisjeel Frysk) is in mar yn de gemeente De Fryske Marren, oan de noardwestkant fan Terherne.

## Skiednis
De Hoarne wie oarspronklik de noardeastpunt fan de Snitser Mar, mar by de oanlis fan de Terhernster slûzen waarden dy fier genôch nei it westen lein dat Terherne ek beskerme waard. It gefolch dêrfan wie dat in punt fan de Snitser Mar ta in aparte mar waard.

## Ferbinings
Nei it noarden jout de Tersoalster Sylroede ferbining mei de Krúsbrekken. It Prinses Margrietkanaal komt út it noardeasten út de Nije Wjittering en rint dan nei it westen troch de Terhernster slûzen de Snitser Mar yn. De Nije Sânsleat jout nei it súdeasten ferbining bûten Terherne om mei de Terhernster Puollen, wylst de Alde Sânsleat súdliker en mear troch it doarp rint, mar al op itselde punt by de Terhernster Puollen útkomt. Nei it suden leit De Herne, de jachthaven fan Terherne.

## Namme
De namme *De Hoarne* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Terhornstermeer*. Fanwege dy âldere namme hiet de mar ek wol fan *Terhernster Mar*.

## Sjoch ek
* Wetters yn Fryslân.
Taeke Schuilenga

**Taeke Schuilenga** (Surhústerfean, 29 oktober 1878 - Easterwâlde, 4 novimber 1943) wie in koekefabrikant en ynfloedryk ynwenner fan Surhústerfean, dy't slachtoffer waard fan de Aksje Sulverdin.   

## Libben
Taeke Schuilenga wie it twadde bern en de twadde soan fan Djoerd Jans Schuilenga en Elizabeth Taekes Postma, yn in húshâlding mei trije jonkjes en trije famkes. Op 21 maart 1906 boaske er mei Engeltje Hendriks Bos. Hja krigen tsien bern, Elisabeth, Tryntsje, Djoerd, Pieter, Janke, Jan, Harm Egbert, Edziena, Aaltje, en Etje. Taeke waard bakker en waard yn rin fan tiid direkteur-eigener fan it bak- en koekefabryk *De Bijenkorf*. Hy wie ek mei-oprjochter fan de *Spaar en Voorschotbank* en wie fierders ek drok foar it doarp.

Yn 1930 ferstoar syn âldste dochter Elisabeth. Krekt foar de oarloch, op 11 april 1940 ferstoar Taeke syn frou. Yn 1941 waarden de Schuilenga's fêstnaam foar harren ûndergrûns wurk. Taeke waard lykwols op boarchtocht frijlitten om't syn wurk yn de itensfoarsjenning lei.

It ferset besocht op 30 oktober 1943 om de NSB-er Pier Nobach dea te sjitten, mar troch in ferwikseling waard Nobach syn soan deamakke. As wraak waard Schuilenga oanwiisd foar Aksje Sulverdin. Op 4 novimber waard er foar ferhoar meinaam nei Ljouwert. Doe waard er foar fierder ferhoar nei it Scholtenhuis yn Grins brocht, en doe't dat foarby wie waard er meinaam nei de omkriten fan de Fochtel, delsketten en yn in sleat efterlitten.

Op dat plak, it Tiesingaboskje tusken Easterwâlde en Feanhuzen, is in monumint ta syn neitins oprjochte, mei de tekst

HJIR FOELTROCH LEFFEMOARDNERS HÂNFOARFRIJDOM, RJOCHTEN HEITELÂNT. SCHUILENGASURHÚSTERFEAN4 NOV. 1943.


Yn syn wenplak Surhústerfean hat de Taeke Schuilengaleane syn namme. Hy is ien fan de trije kriichslachtoffers út it doarp, dy't neamd wurde op de tinkstien yn de Feanster Toer.

## Keppeling om utens
*Silbertanne Aktion
* Silbertanne-moardner Heinrich Boere (88) feroardield ta libbenslange finzenisstraf
* Mear oer Taeke Schuilinga
Brazylje

**Brazylje**, sûnt 1964 offisjeel de **Federative Republyk Brazylje**, is in lân yn Súd-Amearika. De haadstêd is Brasilia en de presidint fan de republyk is sûnt 2023 Lula da Silva.

## Geografy
### Lizzing
Brazylje wurdt begrinzge troch:
* Fenezuëla, Guyana, Suriname en Frânsk Guyana yn it noarden;
* de Atlantyske Oseaan yn it easten;
* Urûguay yn it suden;
* Paraguay, Argentynje en Bolivia yn it súdwesten;
* Perû yn it westen;
* Kolombia yn it noardwesten.

### Lânskip
Brazylje is it op fjouwer nei grutste lân op ierde en it grutste lân fan Súd-Amearika en nimt hast de helte fan it wrâlddiel yn. De eastgrins wurdt foare troch de Atlantyske Oseaan, dêr't de smelle kuststripe fan tichtbefolke is. Yn it noarden wurdt it lânskip bepaald troch tropysk reinwâld dy't har nei it suden útstrekt ta it Amazoneleechlân. Dat gebiet is it biotoop fan ûntelbere soarten bisten mei in unyk ekosysteem. De grutste rivier fan Brazylje is de Amazône. It lân is ryk tabedield my boaiemskatten.

### Stêden
Brasilia is de haadstêd fan it lân. Foar 1960 wie dat Rio de Janeiro en noch earder wie it oant 1763 Salvador. Oare grutte stêden binne: São Paulo, Belo Horizonte, Fortaleza, Curitiba, Manaus, Recife, Porto Alegre, Belém en Goiânia.

## Skiednis

Brazylje waard al yn it 8e millenium f.Kr. bewenne troch Yndianen. Om-ende-by 1500 arrivearren de earste Jeropeanen yn de kustgebieten, dy't yn de 17e iuw Portegeesk besit waarden. 

Yn 1807 flechte it Portegeeske keninlik hûs foar de legers fan Napoleon nei Brazylje. Fan dat stuit ôf waard Rio de Janeiro de facto de haadstêd fan it Portegeeske ryk. De nasjonale bibleteek waard oprjochte en de earste universiteiten stiften. Doe kening Johan IV yn 1821 nei Portegal werom kearde bleau syn soan Peter efter yn Brazylje. Yn 1822 proklamearre hy de ûnôfhinklikens fan it memmelân en ferkleare himsels ta keizer Peter I. Trije jier letter waard de ûnôfhinklikens erkend. Yn 1831 waard keizer Peter I opfolge troch Peter II. Mei de eksport fan kofje begûn de ekonomyske bloei. Yn 1889 brocht de nije elite fan kofjebaronnen de monargy ten fal en stelde in federale republyk yn. 

Yn 1961 gripe de militêren de macht dy't oant-en-mei de earste ferkiezings fan 1982 it lân regeare. Yn 1985 krijt Brazylje syn earste boargerpresidint en yn 1988 in nije grûnwet. It leger hat lykwols noch hieltyd in soad ynfloed op it regear.

## Demografy
### Befolking
It lân wurdt troch in protte lytse etnyske groepen bewenne, dêr't de oerspronklike yndiaanske befolking fan de lytste groep foarmet.

## Ekonomy
De rike opbringsten fan de lânbou soargje foar in protte ynkomsten. Utsein de feefokkerij wurdt benammen kofje, kakau, soja en sûker, tabak, stynske weet en katoen ferboud. De autoyndustry en taleveringsbedriuwen domineare it sterk yndustraliearre lân. 

It BYP per persoan is $9.500 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 5,5% lânbou, 28,7% yndustry en 65,8% tsjinsten.

## Sjoch ek
Feriene Eastyndyske Kompanjy

De **Feriene Eastyndyske Kompanjy**, FEK (*Vereenigde Oostindische Compagnie*, *VOC*) wie in bedriuw dat yn de 17e iuw en de 18e iuw (fan 1602 oant 1799) it Nederlânsk monopoalje op hannel mei East-Ynje hie. It wie opset foar it permanint finansierjen fan East-Ynjereizen, yn stee fan it finansierjen fan aparte reizen sa't dat oant dan ta dien waard. Hjirta waarden seis keamers oprjochte, yn fiif plakken en ien provinsje dy't hannel mei East-Ynje hienen. Dy keamers brochten kaptaal yn troch de útjefte fan oandielen. Mei dat kaptaal waarden de skippen finansiere, en letter ek alle fêstigings fan it bedriuw yn East-Ynje. Mei dy fêstigings waard de FEK ta in multynasjonaal bedriuw, net folle oars as hjoeddeiske multinasjonale bedriuwen.

De eartiids yn seefeart en hannel útblinkende Friezen hawwe net in grut oandiel hân yn de FEK (1621-1800). Se hienen oandielen, namen tsjinst op FEK-skippen en emigrearden soms nei Súdeast-Aazje.
Doe't yn 1602 ynskreaun wurde koe op de oandielen, skreau Fryslân mar foar sa'n F 8000.000 yn en krige ien fan de keamers. De Friezen wienen hjiroer fergrime. Se kearden har tsjin de Hollânske en Siuwske kapitalisten en de Hollânske hegemony (1603-1665). In eigen Fryske FEK bestie sûnt 1642, mar allinnich op papier. Fryske keaplju, dêrby stipe troch harren Steaten en steedhâlder Willem Freark hawwe omdochs besocht tusken de nei frijheid stribjende kolonisten en de monopolistyske bewâldhawwers fan de FEK in kyl te driuwen. Hollân ferwite de Friezen gebrek oan aksje by de oprjochting. Boppedat krigen se de rie de te keap oanbeane oandielen oer te nimmen.

## FEK-stêden

.
* Amsterdam
* Delft
* Hoarn
* Inkhuzen
* Middelburch, fêstigingsplak fan de keamer Seelân.
* Rotterdam

### Inkelde FEK-[[retoerskip]]pen
* Amsterdam
* Breskens 
* Batavia
* Concordia
* Castricum (skip) 
* De Dry Heuvels
* De Dry Papegaijtiens
* Duyfken
* Eendracht
* Geldermalsen
* Gouden Buys
* Meermin
* Nijenburg 
* Prins Willem
* Westerbeek
* Wimmenum

## Keppelings om utens

* KB.nl: Keninklike Bibleteek, dossier 400 jier FEK
* Maleisie.be: De FEK yn Maleisje
* Vaartips.nl: Alde seeskippen
* www.oudsteaandeel.nl: It âldste oandiel fan de wrâld (Camere Inkhuzen, 9 septimber 1606)