open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
563

## Foarfallen
* Mooglik omdat er him skamme foar it bloedbad dat syn stamme yn 561 oanrjochte hie by Cúl Drebene, ferlit Kolumba Ierlân en festiget him op Iona yn it gebiet fan de Dál Riata. Dit is it begjin fan de grutte ynfloed dy't Iona op it hiele noarden hawwe sil.

## Berne

## Ferstoarn
569

## Foarfallen
* It Nubyske keninkryk Makuria wurdt troch Koptyske misjonarissen ta it kristendom bekeard.
* De Europeeske Avaren nimme de Hongaarske flakte yn besit.
* Alboin fan de Langobarden nimt Feneetsje yn besit.
* Mahanaga wurdt kening fan Seylon

## Berne

## Ferstoarn
570

## Foarfallen
* Yn de Arabyske wrâld wurdt dit it *Jier fan de Oaljefant* neamd.
* Miro volgt Theodemar op als koning fan de Suevi.
* De Slach fan de Oaljefant. De Arabieren fan Mekka ferslaan in Etiopysk ynvaaszjeleger.

## Berne
* Fermoedlik bertejier fan Mohammed, binnen de islamyske tradysje de *segel fan de [[profeet|profeten]]*

## Ferstoarn
*St. Gildas, skriuwer oer de omstannichheden yn Britannia.
568

## Foarfallen
* Under druk fan de Avaren ferlitte de Langobarden en Gepiden de Balkan.
* De kening fan de Langobarden Alboin beslút Itaalje binnen te fallen en lit syn gebiet yn Pannoanje oan de Avaren.
* De Frankyske generaal Eunius Mummolus ferslaat de Langobarden yn Súd-Galje.
* Ynwennners fan de Poflakte flechtsje nei it sompegebiet oan de Adriatyske kust. Dit liedt ta de stifting fan de stêd Feneesje.

## Berne

## Ferstoarn
571

## Foarfallen
* Aggabodhi I wurdt kening fan Seylon.
* De Armeenjers komme yn opstân ûnder Fartan II Mamigonian yn opstân tsjin de Perzyske gûverneur Sooren, dy't harren it Zoroastrisme besiket op te dringen.
* Nei de dea fan Sooren beslút Sjah Kusro I Armeenje te rinkefyljen en lûkt op mei in soad hynders en oaljefanten.
* Slach fan Gagamak by de Vanmar yn Turkije. De Armeenjers ferslaan de Perzen ferneatigjend.

## Berne

## Ferstoarn
* Keizer Kimmei fan Japan
574

## Foarfallen
* Paus Benediktus I folget Paus Johannes III op.
* Aidan mac Gabhráin wurdt kening fan Dalriada. 
* Eunius Mummolus ferslaat de Langobarden yn Súd-Galje.

## Berne

## Ferstoarn
* Konall, kening fan Skotsk Dalriada. Hy wurdt opfolge troch Áedán.
* 7 july - Paus Johannes III, (Paus fan 561 - 574)
572

## Foarfallen
* De Langobarden hawwe no in grut diel fan Itaalje yn hannen, besteande út hast it hiele noarden en de gebieten yn de Apenninen dy't letter de hartochdommen Spoleto en Bevenento wurde sille. Rome, Ravenna en Napels bliuwe yn Byzantynske hannen. Dit is it begjin fan in lange perioade wêryn it lân dield wurdt troch Byzantinen en Langobarden.
* De Byzantinen gean in bûnsgenoatskip oan mei de Turken tsjin it Perzyske Ryk dat oant 591 stânhâlde sil.

## Berne

## Ferstoarn
573

## Foarfallen
* Keizer Justinus II fan Byzantsium weroveret Dara op de Perzen.
* Cleph folget Alboin op as kening fan de Langobarden. Hy blykt lykwols as kening net botte geskikt.
* Gregorius fan Toers wurdt biskop fan Toers.

## Berne

## Ferstoarn
* Alboin - kening fan de Langobarden
* Narses, Byzantynsk generaal
577

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
* Amina bint Wahab, Arabysk húsfrou, mem fan 'e profeet Mohammed (* ???)
* Brandaan fan Clonfert, Iersk tsjerkfaar en sindeling (* 484)
575

## Foarfallen
* Jemen wurdt in Perzyske provinsje.
* Cleph, de kening fan de Langobarden wurdt oan de kant skood en der brekt in tiidrek fan betizing oan.
* In Byzantynske fjildldtocht tsjin de Langobarden mislearret.

## Berne

## Ferstoarn
576

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
* 28 maaie - Germanus fan Parys, aartsbiskop fan Parys en aartskapelaan fan kening Childebert I
580

## Foarfallen
* De Avaren stekke de rivier de Donau oer en belegerje de Byzantynske festingstêd Sirmium (yn it Servië fan no).
* Etelbert wurdt kening fan Kent.
* De Fisigoaten ûnder kening Leovigild feroverje Sevilla (Spanje). Hermenegild wurdt fêstset yn de finzenis fan Tarragona.
* De Longobarden driuwe de lêste Ostroagoten oer de Alpen (Noard-Itaalje); sy festigje har by de Bajuwaren yn Eastenryk. (wierskynlike datum)

## Berne
* Cadfan ap Iago, kening fan Gwynedd (wierskynlike datum)
* Eadbald, kening fan Kent (wierskynlike datum)
* Pepijn de Oudere, hofmeier fan Austrasië (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* Cadoc, Britsk abt en biskop
* 15 jannewaris - Faustina, Italjaansk abdisse
* 18 jannewaris - Liberata, Italjaansk abdisse
* Martinus fan Braga
581

## Foarfallen
*Nei in koarte striid nimt generaal Yang Jian de macht oer yn it ryk fan de Noardlike Zhou en is dêrmei (as keizer Wen) de stifter fan de Sui-dynasty.

## Berne

## Ferstoarn
582

## Foarfallen
* Eboric folget Miro op as kening fan de Sueven.
* It Turkske Kaganaat falt útien yn in Eastlik en in Westlik Kanaat.
## Berne
* 13 augustus - Arnulf fan Metz
## Ferstoarn
583

## Foarfallen
* Neffens de Bahira-leginde moetet de 12-jierrige Mohammed yn Basra de kristlike muonts Bahira, dy't yn him in profeet sjocht.

## Berne

## Ferstoarn
584

## Foarfallen
* Andeca folget Eboric op as kening fan de Sueven.
* Nei sa'n 9 jier sûnder sintraal gesach, kieze de Langobarden de pakesizzer fan Cleph, Authari ta kening.
## Berne

## Ferstoarn
* Gilperik I, kening fan Neustrje (fermoarde)
* 5 april - Ruadhan fan Lorrha, Iersk geastlike en hillige
585

## Foarfallen
* De Fisigoaten feroverje it ryk fan de Sueven fan kening Andeka en ferienje sa it hiele Ibearyske skiereilân.
* (±)-Kassiodorus 
* 13 april (peaskesneon) - Hermenegild, Fisigoatyske prins en hillige

## Berne

## Ferstoarn
578

## Foarfallen

* Tiberius II folget Justinus II op as keizer fan it East-Romeinske Ryk.
* De Langobarden ferwoaste Cimiez en baarne de toer fan Augustus plat.

## Berne

## Ferstoarn
* Abd al-Moettalib, pake fan Mohammed
* Justinus II fan Byzantium
* Jacobus Baradaeus, Syrysk teolooch
579

## Foarfallen
* Hormazd IV folget syn heit Kusro I op as kening fan it Perzyske Ryk.
## Berne

## Ferstoarn
* Shah Kusro I fan it Sassanidyske Ryk
* 30 july - Paus Benediktus I, (Paus fan 575 - 579)
586

## Foarfallen
* De titel fan eksarch wurdt ynsteld. De eksarch beheart de Byzantynske gebieten yn it westen en hat syn haadstêd yn Ravenna. De earste eksarch is Smaragdus.
* Kening Rekkared I fan de Fisigoaten folget syn heit Leovigild op.

## Berne
* (of 587), Teudebert II Frankyske kening fan Austraasje fan 595 - 612.

## Ferstoarn
Plaknammeferske

**Plaknammeferskes** wienen populêre rymkes dêryn't streek, doarp of stêd yn karakterisearre wurde. Ald binne dy op de kertieren: *[[Eastergoa]] it lân, [[Westergoa]] it jild, [[De Wâlden]] it ferstân, de stêden it geweld*. Meastentiids binne se Frysk en sit der folkshumor yn: *[[Skingen]], ien klok, sân huzen en in bargehok*. Ek besteane der guonts dy't in rige doarpen behannelje, bygelyks dy fan Achtkarspelen.

Oan de plaknammeferskes besibbe binne de rymkes op doarps- en gemeentewapens. Sa stiet op in 16e iuwske drinkhoarn yn it Frysk Museum: *Folle koppen met fette soppen ende een hoorn op den hant dat is het wapen van westfrislant*
587

## Foarfallen
* De Fisigoatyske kening Reccared I beslút ta it katolike kristendom oer te gean. Dêrmei giet ien fan de lêste bastions fan de Ariaanske sekte ferlern. It Fisigoateryk frijwarret himsels fan Pauslike yntriges, mar de Paus komt hjirmei in stik sterker te stean.
*De Bretons ûnder Waroch en Vidimael falle Nantes oan. Nei ûnderhannelingen mei kening Guntram lûke se har werom.
* De Faskones  (Basken) feroverje it gebiet tusken Garonne en Pyreneeën en stiftsje dêr it hartochdom Faskonia (Gascogne).
## Berne

## Ferstoarn
588

## Foarfallen
* De Langobarden gean nei it katolike kristendom oer en ferlitte it Arianisme.

## Berne

## Ferstoarn
Drinkhoarn

In **drinkhoarn** is in grutte fersierde hoarn dy't by Aldgermaanske, midsiuwske en lettere 16e en 17e iuwske drinkgewoanten brûkt waarden. It binne faak gilde-, tsjerkefâdij- of famyljehoarns. Der binne guon by mei karakteristike opskriften. It Frysk Museum het in kolleksje drinkhoarns, wêrfan de âldste (fan it Sint Antoniusgilde yn Starum) út 1397 komt.
589

## Foarfallen
* De oergong fan it Fisigoateryk krijt op it Tredde Konsily fan Toledo syn bekrêftiging.

## Berne

## Ferstoarn
* 1 maart - David fan Menevia, Welsk biskop en hillige (*±500)
591

## Foarfallen
* Agilulf folget Authari op as kening fan de Langobarden. Hy beslút in agressive feroveringspolityk te folgjen en falt it Byzantynske Eksargaat fan Ravenna oan.
* It Byzantynske Ryk en it Perzyske Ryk begjinne oan in perioade fan ta-inoar kommen.
* De Ierske abt Kolumbanus komt mei 12 misjonarissen oerstutsen nei Frankryk.

## Berne

## Ferstoarn
590

## Foarfallen
*De Ierske muonts Kolumbanus giet frijwillich yn ballingskip en komt oan yn Galje. Hy fêstiget him yn Luxeuil yn de Fogezen.

## Berne
* Anna, kening fan East Anglia (wierskynlike datum) 
* Harsha, kening fan Yndia (stoarn 647)
* Khalid ibn Walid, Arabysk generaal (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* 5 septimber - Autary, kening fan de Longobarden 
* Eormenrik, kening fan Kent (wierskynlike datum)
* 29 oktober - Ermelindis, Belgysk kristlik hillige
* Hormazd IV, kening fan de Sassaniden (Perzje)
* 7 febrewaris - Pelagius II, paus fan de Roomsk-katolike Tsjerke  
* Servulus, Romeinsk bidler en hillige
Eunius Mummolus

**Eunius Mummolus** († 586) wie yn de twadde helte fan de 6e iuw in súksesfolle Frankyske generaal, dy't de Longobarden fersloech. Hy droech de titel fan *patricius*.

## Skiednis
Hy wie soan fan in Gallo-Romeinske grutgrûnbesitter út Auxerre. Yn 568 die er fan him sprekke doe't kloften Longobarden, dy't krekt dêrfoar Itaalje ynfallen wienen, de Alpen oerstutsen en yn Súdeast-Galje de gebieten fan de Frankyske kening Guntramnus oanfoelen. Eunius Mummolus makke fuortendaliks in ein oan de segetocht fan de Longobarden troch dy te oerwinnen. 

Yn in oare grutte oanfal fan de Longobarden yn 574, dy't doe op 'e nij Súd-Galje ynfoelen, spile hy ek in wichtige rol. Wer slagge it him om harren te ferslaan en út Galje te ferdriuwen. 

Sûnt 581 waard hy tsjinstanner fan de kening en operearre tige ûnôfhinklik fanút syn bastion yn Avignon. 

## Literatuer
*, *De Franken*, Baarn, 1990, siden 108-109.
592

## Foarfallen
* Paus Gregorius de Grutte slút frede mei de Longobarden, mar de eksarch falt it Longobardyske gebiet binnen en ferovert Perugia.
* Keizer Mauritius fan Byzantsium bynt de striid oan mei de Avaren en de Slaven.
* De slachtpartij yn Woddesbeorg. Ceawlin fan Wesseks wurdt ôfsetten as kening fan Wesseks en as Bretwalda.

## Berne

## Ferstoarn
* 28 maart - Kening Gunthram fan Orléans en Boergonje
593

## Foarfallen
* Kening Agilulf fan de Longobarden heroveret de ferline jier ferlern giene gebieten en belegert Rome.
* Yn Sjina wurden ôfbylden printe mei gravearde platen.
* Paus Gregorius I belydt syn leauwe yn it faaiefjoer
* Augustinus fan Canterbury, as misjonaris nei Ingelân stjoerd komt oan yn Kent.

## Berne

## Ferstoarn
595

## Foarfallen
* Sint Augustinus wurdt nei Ingelân ta stjoerd om de Angelsaksen te bekearen.
* Mohammed trout mei Khadija.
* Kening Tassilo fan Beieren falt it gebiet fan de Slaven binnen en giet mei bút beladen wer op hûs oan.
* Teudebert II wurdt kening fan Austraasje

## Berne
* Sa`d ibn Abi Waqqas, iere bekearling ta de islam (jier ±)

## Ferstoarn
* Gildebert II, kening fan Austraasje (575-595), Boergondje en Parys (592-595)
* Barachias, Iersk hillige (jier ±)
596

## Foarfallen
* De Synoade fan Sabaryeshu - Op dizze tsiende Algemiene Synoade fan de Perzyske Tsjerke wurdt de lear fan Henana feroardield. Dit liedt ta it útinoar fallen fan de Skoalle fan Nisibis

## Berne

## Ferstoarn
597

## Foarfallen
* Augustinus fan Canterbury stjoert fan Paus Gregorius, lânet yn Ingelân en hat in ûnderhâld by kening Etelbert fan it keninkryk Kent. Etelbert lit him bekeare ta it kristlike leauwe.
* Seolwulf wurdt kening fan Wesseks

## Berne

## Ferstoarn
* 9 juny - Kolumba fan Iona, Iersk hillige
598

## Foarfallen
* Stifting fan it ryk fan de Kazaren yn it suden fan Ruslân.
* Ferskining fan it boek *Ferhanneling oer de behandeling en de [[patology]] fan ynwindige sykten* fan Aleksander fan Tralles

## Berne
* Bramagupta Yndiaask wiskundige en astronoom.
## Ferstoarn
599

## Foarfallen
* Paus Gregorius I wit einlik syn sin troch te setten en slagget der yn in frede tusken koning Agilulf fan de Langobarden en Kallinikus, de Eksarch fan Ravenna te berikken. Dêrtroch is de stêd Rome einlik bûten gefaar.
* De bûdepestepidemy set troch yn Westlik Europa.

## Berne

## Ferstoarn
594

## Foarfallen
*Kening Gildebert II fan Austraasje hâldt ryksdei yn Maastricht.Hy furdiget ûnder mear in wet út wêrby't in man dy't mei de frou fan syn heit trout mei de dea bestraft wurdt. It is ien fan de pear foarbylden fan de deastraf yn de Frankyske wetten.

## Berne

## Ferstoarn
* 30 novimber - Gregoarius fan Toers, auteur fan *de Histoarje fan de Franken*, ien fan de pear boarnen oer de skiednis fan it Frankyske Ryk ûnder de Merovingen
Faals

**Faals** (Nederlânsk en offisjeel: *Vaals*) is in plak en gemeente yn Limburch (Nederlân) mei 9.809 (31 desimber 2008, SBfdS) ynwenners. De ynwenners fan de gemeente *Faals* binne ferdield oer de doarpen *Faals*, *File*, *Lemiers*, *Holset* en *Kamerich*. *Faals* hat in oerflakte fan 23,90 km². It plak *Faals* leit tichtby de Faalserberch, it heechste punt fan Nederlân mei it trijelannenpunt.
Xena

**Xena** wie it haadpersonaazje yn 'e Amerikaanske telefyzjesearje **', en hie ek in oanpart yn 'e rige **'. Xena groeide op yn Amfipolis, yn it âlde Grikelân, as suster fan Torres en Lycus. Xena wie foarôfgeande oan de barrens yn 'e searje troud.

## Literatuer
* (1998) , Xena Warrior Princess: *The Official Guide to the Xenaverse* (New York: Doubleday).
* (2003) , Xena: Warrior Princess: *The Complete Illustrated Companion* (London: Titan Books).
* (2007) , *"Her Courage Will Change the World": An Appraisal of* Xena Warrior Princess.
* (2008) , *"I Have Many Skills": Additional Papers on* Xena: Warrior Princess.

## Keppelings om utens
*Whoosh! In e-zine oer Xena: ''Warrior Princess''
*FAQs oer subtekst yn Xena:''Warrior Princess''
611

## Foarfallen
* Kalakmul ferslaat Palenque
* Cynegils folget Ceolwulf op as kening fan Wesseks

## Berne

## Ferstoarn
* Arnoald, biskop fan Metz (fermoedlike datum)
* Smaragdus, eksarch fan Ravenna
612

## Foarfallen
* De bruorren Teudebert II en Teuderik II, keningen fan efterinoar Austraasje en Boergondje, reitsje yn oarloch. Teuderik wint de beskiedende fjildslach, docht Teudebert en syn soannen dea en wurdt hearsker oer beide riken.

* Sisebut folget Gundemar op as kening fan de Fisigoaten.

## Berne
* 3 maaie - Konstantyn III Herakleios, keizer fan Byzantium (641)
* Germanus fan Granfelden, de earste abt fan it kleaster fan Moutier-Grandval
* Oswiu, kening fan Northumbria (642/655-670)
* Waldetrudis fan Mons, Belgysk kristlik hillige (om 612 hinne)

## Ferstoarn
* Kening Teudebert II fan Austraasje
* Berta fan Kent, frou fan kening Ethelbert fan Kent (om 612 hinne)
Gildebier

**Gildebier** is in deabier fan in gilde. 

Gildebieren waarden faak brûkt yn hannelsplakken oan de âlde Suderseekust: yn Makkum, Warkum, Hylpen en Starum wurde bytiden bieren brûkt. De bieren binne faak beskildere mei foarstellings út it bedriuw fan de gildebruorren, mar ek mei rimen of psalmfersen.

## Sjoch ek
*
Gildepinning

In **gildepinning** waard yn de 17e en 18e iuw brûkt troch gilden yn de stêden om de gildebruorren by elkoar te roppen foar gearkomsten, begraffenissen of as legitimaasjeteken. It wienen meast koperen munten - foar ferstoarnen waarden sulveren brûkt - mei in foarstelling der op dy't mei it gilde te krijen hie en mei de namme en nûmer fan de besitter der op. 

De Fryske pinningen foarmen in aparte groep fan de Nederlânske gildepinningen. De technyk wie oars, meastentiids binne se gravearre, en troch de fraaie útfiering. It Frysk Museum hat in kolleksje gildepinningen.

## Sjoch ek
*
Gilde

In **gilde** is in bruorskip fan geastliken, skutterij of fan hânwurkslju.

De feriening fan geastliken yn in gilde bestie yn de Roomske tiid op it mêd fan de woldiedichheid. Yn de tsjerken hienen se harren alter en yn de stêden faak ek in gasthûs.

De skuttersgilden kinne in rol spile hawwe yn it ûntwikkeling fan it stedsrjocht. Yn Frjentsjer is it Skutterijstatút fan 1462 bewarre bleaun.

Gildes fan hânwurkslju komme yn Fryslân let nei foaren en dan noch faak fan inselde soarte. It gilde wurdt sûnt 1481 by rjochtshannelingen neist it stedsbestjoer neamd. 

## Sjoch ek
*
Lollumerstip

**Lollumerstip** of **Lollemanstip** is in potstro fan moal en skiepmolke. De saus wurdt troch skiepmolke mei wat bûter en sjerp oanmakke. Dizze potstro wurdt sean oant dy dik wurdt.
613

## Foarfallen

* Teuderik II, kening fan Boergonje en Austraasje, nimt it op tsjin kening Klotarius II fan Neustrje, mar stjert ûnderweis yn Metz oan dysentery.
* Teuderik II wurdt opfolge troch syn minderjierrige bastertsoan Sigebert II. Teuderik syn beppe Brunhilde treedt op as regintesse, mar har autoritêre gedrach foar de Austrasyske aristokrasy oer set kweabloed.
* Pepyn fan Landen, Arnulf fan Metz en hofmeier Warchenar fan Boergonje liede in aristokratyske rebûlje tsjin Sigibert II en Brunhilde. De opstannelingen wurde bûngenoaten mei  Klotharius II fan Neustrje. Meiïnoar ferslagge sy de troepen fan Sigibert en Brunhilde by de Aisne, Sigibert en Brunhilde wurde deadien.
* It Frankenryk wurdt ferienige ûnder kening Klotarius II fan de Merovingers. Yn Andernach wurdt in ferdrach sletten; de autonomy fan Austraasje en de liedende rol fan de Austrasyske adel wurde fêstlein.
* Cadfan ap Iago folget Iago ap Beli op as kening fan Gwynedd.
* Eillud Powys wurdt kening fan Powys.

## Berne
* Aïsja, lettere frou fan Mohammed (om 613 hinne)

## Ferstoarn
* Teuderik II, kening fan Boergondje (595-613) en Austraasje (612-613)
* Sigebert II, kening fan Boergondje en Austraasje (613)
* Brunhilde, keninginne en regentes fan Austraasje
Skyten

De **Skyten** wienen in Yndo-Jeropeeske nomadysk folk fan Iraanske komôf dat eartiids (7e iuw f.Kr.- 4e iuw f.Kr.) libbe op de flakten fan Sintraal-Aazje en dy't fan dêrút nei de gebieten oan de Swarte See ta setten. Sy waarden letter troch de Sarmaten ferdreaun. It gebiet dêr't sy setelen rikte oant en mei Lyts-Aazje en it suden fan Palestina. 

It meastepart fan de ynformaasje oer de Skyten dêr't wy oer beskikke komt fan de Grykske histoarikus Herodotus (± 440 f.Kr.) yn syn *[[Historys (Herodotus)|History]]*, en fan archeologyske fynsten dien yn Oekraïne en it suden fan Ruslân.
Utgong

**Utgong** is de namme fan in earder plakje dat by Berltsum lein hawwe moat.
Lang waard tocht dat Utgong de namme wie fan in âld stedsje oan de Middelsee, dêr't no Berltsum leit. Men fermoede by de útgong fan de binnensee in seehaven. Nei alle gedachten moat lykwols wurde oan *Tutingum* út *Tutingahiem*, it 'hiem fan it Tutingafolk'. It plakje lei neist Berltsum (*Berlingum*).
Kwartetspul

It **Kwartetspul** is in kaartspul dêr't by besocht wurdt kwartetten te foarmjen - groepen fan fjouwer kaarten dy't byelkoar hearre.

## Skiednis
It spul is in fariaasje op Fiskje, wat oarspronklik mei gewoane spylkaarten spile waard. Foar de Wrâldtentoanstelling fan 1851 waard troch John Jaques yn London it earste kwartetspul útjûn, ûnder de namme *Happy Families*, mei alve kwartetten spesjale kwartetkaarten. Wat oars wie by dit nije spul wie dat der, om groepen te foarmjen, nei spesifike kaarten frege wurde moast, dêr't by Fiskje frege wurdt nei alle kaarten fan in groep.

## Tema's
Sûnt it earste spul hawwe der ferzjes west mei acht oant tweintich kwartetten. Ornaris hawwe dy kaarten en kwartetten in spesjaal tema. Sa binne der bygelyks kwartetten fan stêden, dêr't alle kwartetten wiken fan de stêd binne. Oare tema's dy't faak brûkt wurde binne: bisten, planten, ferfier en lannen.

In Frysk **kwartetspul** mei as tema it libben fan Fryske greidboeren waard yn 1939 útjûn troch "De Blauwe Seilbokse".  De ûnderwerpen wiene: I. It Folk op ‘e pleats, II. De Boere-huzinge, III. It Fé, IV. Maitiid op é pleats, V. De ungetid, VI. Lânwurk, VII. It Melken, VIII. Hersmis, IX. Yn ’t Bûthûs, X. It Fabryk, XI. Boere-organisaesjes, XII. Suvel-organisaesjes.  De teksten wiene fan Douwe Hermans Kiestra en de foto's fan Johannes Doedes de Jong. It waard sa'n súkses dat nei de earste 23.000 eksimplaren der yn 1958 in twadde printinge kaam.

## Sjoch ek
* 

## Keppeling om utens
* Kwartet-útjeften yn de rin fan de tiid, HONGS (deade keppeling)
614

## Foarfallen
* De Perzen ferwoaste Jeruzalim.
* 18 oktober - Klotarius II furdiget it Edictum Chlotharii út dat de macht fan de adel fersterket en de grûnslach leit foar de opkomst fan de hofmeiers.

## Berne

## Ferstoarn
615

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
* 23 novimber - Kolumbanus, Iersk mûnts, misjonaris en stifter fan ferskate kleasters op it Jeropeeske fêstelân
* Agilulf, kening fan de Longobarden
616

## Foarfallen
* Nei de dea fan kening Etelbert wurdt Kent wer heidensk.
## Berne

## Ferstoarn
* Kening Etelbert fan Kent
Ferbûn fan de Eallju

It **Ferbûn fan de Eallju** of **kompromis** wie in oerienkomst fan 1565 tusken de (legere) adel dy't him fersette tsjin de ynkwisysje en de plakkaten.

Yn Fryslân waard in wat reedliker redaksje (it saneamde *Lytse Kompromis*) oanbean en yn 1566 troch in protte ûndertekene. Hagepreken en byldestoarm folgen.

## De wichtichste leden fan it Ferbûn fan de Eallju
* Loadewyk fan Nassau (1538 - sneuvele 1574)
* Hindrik fan Brederode (1531 - 1568), bynamme 'Grutte Geus'
* Jan fan Marniks (1537 - sneuvele 1567)
* Adolf fan der Aa (sn. 1568)
* Bernard de Mérode (± 1525 - ± 1590)
* Wessel fan den Boetzelaer (1500 - 1575)
* Jan fan Casembroot (± 1525 - ûnthalze 1568)
* Otto fan den Boetzelaer (± 1530 - 1568)
* Lancelot fan Brederode (ûnthalze, 1573)
* Johan van der Does (1545 - 1604)
* Albrecht fan Egmont († 1595)
* Charles de Boisot (ca. 1530 - 1575)
* Floris fan Culemborg (1537 - 1598)
* Berthold Entens fan Mentheda oant Middelstum (1539 - sneuvele 1580)
* Nicolaas de Hames (± 1528 - 1568)
* Gislain de Fiennes († 1577)
* Daniël fan den Boetzelaer (± 1525 - 1591)
* Filips fan der Aa (overl. 1586)
* Frederik fan Dorp (1547 - 1612)
* Willem fan Blois van Treslong (± 1529 - 1594)
* Dirk fan Bronkhorst-Batenburg (ûnthalze, 1568)
* Gijsbert fan Bronkhorst-Batenburg (ûnthalze, 1568)
* Rutger fan den Boetzelaer (1534 - 1604)
* Willem fan den Bergh (1537 - 1586)
* Diederik Sonoy (1529 - 1597)
* Seerp Galama (1528 - 1581)
* Floris fan den Boetzelaer (± 1520 - ± 1575)
* Jacob fan Ilpendam (ûnthalze, 1568)
* Bernard fan Merode (1510 - 1591)
* Gemme fan Burmania (1523-1602)

## Literatuer
* , 1900 - *Het voorspel van de Tachtigjarige Oorlog*
* , 1776-1796 - *Historie van het Verbond en de Smeekschriften der Nederlandse edelen, 1564-1567* (4 dielen) - 

## Keppeling om utens
*Loadewyk fan Nassau: driuwende krêft efter de Opstân
Tsjerk Walles

**Tsjerk Walles** wie in herfoarmingsgesinde boargemaster fan Ljouwert. Hy iepene yn 1566 de tsjerkedoarren foar syn partij. Hy kearde de Byldestoarm en hindere de roomsken net. Yn jannewaris 1567 moast Walles flechtsje nei Emden.
Byldestoarm

De **byldestoarm** wie in aksje fan herfoarmden tsjin de roomsken wêrby't de rykdommen út de roomske tsjerken fernield waarden. Dit 'himmeljen' waard yn 1566 yn Fryslân fan hegerein regele en barde oarderlik. Yn 1578 en 1580 wienen der al útbarstings. Yn 1580 binne in soad kleasters fernield en leechrôfd.

## Keppelings om utens
*De byldestoarm yn de Nederlannen, Historisch nieuwsblad 2, 2005.
*, Byldestoarm, Universiteit Leiden (rieplachte 14 oktober 2008)
Arent de Beere

**Arent Julianus Carel de Beere** (berne om 1750 hinne - nei 1817-1818) wie grytman fan Himmelumer Aldefurd, dykgraaf en ôffurdige fan de Steaten Generaal. Hy wie in fûl en hate patriot. Yn 1799 waard De Beere ien fan de lieders fan de Frjentsjerter tsjinregearing (1787). Hy kaam yn 1795 as *de Fryske Robespierre* op de foargrûn, mar rekke nei 1798 as federalist oan kant.

## Keppeling om utens
* [De Beere yn it [NNBW]]
618

## Foarfallen
* Fanút syn haadstêd yn Dastkart, net fier fan de ruïnes fan Nineve ferovert Kusro II Aparwez Jeruzalim en fiert ta alteraasje fan de Byzantijnen it *Wiere Krús* mei nei Mesopotaamje, wêr't it úteinlik yn in Nestoriaanske Tsjerke yn Kirkoek bedarret.

## Berne

## Ferstoarn
Ids Jousma

**Ids Karel Jousma** (Dokkum, 19 novimber 1900 - dêre, 4 septimber 1935) wie in Fryske keatser. Hy wie in ferneamd efterperkspiler en wûn 106 earste, 40 twadde en 44 tredde prizen. Fiif kear wûn Jousma de Bûnspartij, fjouwer kear de PC. Jousma is ien fan de keatsers dy't it slagge om it Klaverke Fjouwer te winnen. 

Op tritichjierrige leeftiid waard Jousma slachter fan berop troffen troch in blaaswjirm (in beropssykte).Ids Jousma ferstoar op 4 septimber 1935 yn 'e âldens fan 34 jier.

## Prizen
* 1916 - Freule 1e Priis
* 1918 - Jong Nederlân 1e Priis
* 1919 - Jong Nederlân 3e Priis
* 1919 - PC 2e Priis
* 1920 - de Bond 1e Priis
* 1920 - PC 1e Priis 
* 1921 - de Bond 1e Priis
* 1924 - de Bond 1e Priis
* 1925 - PC 1e Priis
* 1926 - de Bond 5e Priis
* 1926 - PC 1e Priis
* 1927 - de Bond 1e Priis
* 1928 - de Bond 2e Priis
* 1928 - PC 2e Priis
* 1929 - de Bond 1e Priis
* 1929 - PC 1e Priis
* 1930 - de Bond 4e Priis
Taede Zijlstra

**Taede Zijlstra** (Wytmarsum, 20 jannewaris 1901 – dêre, 1 febrewaris 1946) wie in Frysk keatser.
Zijlstra spile as opslagger faak mei Ids Jousma en Klaas Kuiken. Hy wûn 139 earste, 73 twadde en 75 tredde prizen. Hie syn hichtepunt yn 1925-1926. Zijlstra is ien fan de keatsers dy't it slagge om it Klaverke Fjouwer te winnen.

Tsjin de ein fan de Twadde Wrâldkriich waard Zijlstra troffen troch in slopende sykte. Op de PC fan 1945 soe er dan ek net mear keatse. De keatsers krigen tastimming ta it hâlden fan in kollekte foar Taede Zijlstra en syn húshâlding, de ynsamling soe goed ƒ3000,00 opbringe. 

Taede Zijlstra ferstoar op 1 febrewaris 1946 yn 'e âldens fan 45 jier.

## Prizen
* 1917 - Freulepartij 1ste priis
* 1917 - Jong Nederlân 1ste priis
* 1919 - Jong Nederlân 1ste priis
* 1919 - de Bond 3e priis
* 1920 - de Bond 6e priis
* 1920 - PC 1e priis
* 1921 - de Bond 2e priis
* 1921 - PC 1e priis
* 1922 - PC 1e priis
* 1923 - de Bond 1e priis
* 1924 - de Bond 2e priis
* 1925 - PC 1e priis
* 1926 - de Bond 3e priis
* 1926 - PC 1e priis
* 1928 - PC 2e priis
* 1929 - PC 1e priis
* 1930 - de Bond 2e priis
* 1931 - de Bond 3e priis
* 1931 - PC 1e priis
* 1932 - de Bond 6e priis
* 1935 - de Bond 2e priis
* 1935 - PC 1e priis
* 1936 - PC 2e priis
* 1937 - de Bond 3e priis
* 1937 - PC 2e priis
* 1939 - PC 1e priis
* 1942 - de Bond 5e priis
Midwolde

**Midwolde** (Grinslânsk: *Midwolle*) is in doarp yn de Grinslânske gemeente Westerkertier. Yn 2019 hiene Midwolde en it bûtengebiet fan it doarp 390 ynwenners. 

## Beskriuwing
Midwolde leit in pear kilometer noardeastlik fan it doarp De Like op in deksânrêch, dy't fan west nei east troch it Westerkertier rint en wêrop ûnder oaren ek Mearum, Tolbert en Lettelbert lizze.

Midwolde moat net betize wurde mei Midwolda, dat yn it easten fan de provinsje Grinslân yn de gemeente Scheemda leit en dat in stik grutter is.

## Tsjerke

Midwolde is foaral bekend om syn tsjerke, wêrfan it skip út de tolfde iuw datearret. De tsjerke wie yn it ferline altyd ferbûn mei it wat súdliker lizzende lângoed Nienoard, wêrfan aardich wat bewenners yn it gebou begroeven binne. It barokke prielgrêf fan ien fan harren, Carel Hieronymus von Inn- und Kniphausen (1631-1664), wurdt beskôge as ien fan de haadwurken fan de Flaamsk-Hollânske byldhouwer Rombout Verhulst (1624-1698). In brânskildere rút yn de tsjerke werinnert oan in ûngelok yn 1907 wêrby't de famylje Van Panhuys, de doetiidske eigners fan Nienoord, yn it Hoendjip ferdronken is.

## Keppeling om utens
*De doarpsferiening fan Midwolde
619

## Foarfallen
* De Perzen besette de Byzantynske provinsje Egypte.
* It Konsylje fan Sevilla wurdt holden

## Berne

## Ferstoarn
* 3 febrewaris - Laurentius fan Canterbury, Benediktiner muonts en misjonaris yn Ingelân
* Kadidja, de frou fan de profeet Mohammed
620

## Foarfallen
* Kening Edwin fan Northumbria nimt de stêd Mansjester yn.
* It East-Romeinske Ryk ferliest har lêste Spaanske gebieten oan de Fisigoaten

## Berne

## Ferstoarn
621

## Foarfallen
* Ressared II folget Sisebut op as kening fan de Fisigoaten.
* Swintila folget Reccared II op as kening fan de Fisigoaten.
* It Arabyske Ryk feroveret de stêd Angora.

## Berne

## Ferstoarn
* Ressared II, kening fan de Fisigoaten.
Starumer Mar

De **Starumer Mar** is in eardere mar east fan Starum.

## Oktroai
It oktroai ta drûchmakking waard 19 maaie 1613 oan Starum ferliend mar der kaam spul fan, en 30 augustus 1620 waard it oktroai oerdroegen oan twa partijen partikulieren, mei foldwaan fan de kosten dy't de stêd makke hie, nei de tasizzing dat by it drûchlizzen in trekfeart fan Starum nei de Warnsersleat oanlein wurde soe, en fierders noch oan de in feart fan Starum nei Molkwar en in feart oer Skarl nei de Warnzer Sleat. Earst doe waard de mar bedike en drûchlein.

De Warnzer Feart, de trekfeart nei de Warnzer Sleat oanlein troch it smelste diel, ferdielde de Starumer Mar yn in Noardermarpolder en in Sudermarpolder, twa partikuliere polders. De feart nei Molkwar, de Molkwarder Feart foarmet de noardgrins, de feart oer Skarl, de Ringsleat, foarme de súdgrins.

## Noardermarpolder
De Noardermarpolder fan ± 236 ha. hat in leechste punt fan 1,4 meter -NAP. Bemealing barde earst troch ien wynmole, sûnt 1947 mei helpmotor. De polder inundearre by de stoarmfloed fan 1825.

## Sudermarpolder
De **Sudermarpolder** is ien fan de earste drûchmakkerijen (1620) yn Fryslân. De min ofte mear trijehoekige polder leit tusken it Reaklif, Starum en Warns. De sudermarpolder is yn behear by It Fryske Gea

De noardlike grins fan de polder wurdt foarme troch it Johan Frisokanaal, de súdwestlike grins is de Suderwei dy't oer de Iselmarsdyk rint en de súdeastlike grins rint fan Skarl nei Warns. Yn it gebiet fan de Sudermarpolder, dy't foar in grut part yn eigendom is fan it Fryske Gea, is op in trijetal wynturbines nei, gjin bebouwing.
De Sudermarpolder fan ûngefear 200 ha. hat in leechste punt fan ± 1,7 meter -NAP. De bemealing barde earst troch twa moles, letter troch ien, yn 1922-1923 útwreide mei in wynmotor. Yn 1940 kaam der in elektrysk gemaaltsje. 

## Sjoch ek
* Ynpolderingen yn Súdwest-Fryslân
622

## Foarfallen
* De Hidjra: fertrek fan de moslimske profeet Mohammed fan Mekka nei Jathrib (letter: Medina) en dêrmei it begjin fan de islamityske jiertelling.
* 31 maart - Begjin fan de (islamitysk) Iraanse jaartelling.
* 16 july - Begjin fan de islamityske jiertelling.
## Berne

## Ferstoarn
* Prins Shotoku, Japanske prins, ien fan de earste Japanners dy't it Boedisme oanhinget.
623

## Foarfallen

* Klotar II, kening fan de Franken, makket syn soan Dagobert I kening fan Austraasje
* Pepyn fan Landen wurdt hofmeier yn Austraasje.
* De *Etymologiae* fan Isidorus fan Sevilla ferskynt

## Berne

## Ferstoarn
624

## Foarfallen
* Nei 70 jier Byzantynsk bestjoer weroverje de Fisigoaten it suden fan Hispania (no Andalûsje).

## Berne

## Ferstoarn
617

## Foarfallen

* Der is in heidenske reaksje yn Kent ûnder kening Eadbald. Justus, biskop fan Rochester, flechtet nei Galje.
* Sigebert I wurdt kening fan Esseks.
## Berne

## Ferstoarn
* Wendelinus, Skotsk muonts
625

## Foarfallen
* Adaloald wurdt troch Ariovald opfolge as kening fan de Langobarden

## Berne

## Ferstoarn
* 25 oktober - Paus Bonifatius V, (paus fan 619 - 625)
626

## Foarfallen
* De Avaren belegerje Konstantinopel en bringe dêrby grutte skea ta oan it akwaduct fan Falens.
* Penda folget Cearl op as kening fan Mercia.

## Berne
* 19 april - Eanfleda, Angelsaksyske keninginne
* Tenji, keizer fan Japan
* Heraklonas, keizer fan Byzantium (641)
* Bathildis, Frankyske keninginne (jiertal ±)
* Gertrudis fan Nijvel, Frankyske abdis

## Ferstoarn
* Warnachar, Frankysk hofmeier (jiertal ±)
627

## Foarfallen
* 12 april Op Peaskesnein wurdt kening Edwin fan Northumbria doopt. Letter wurdt hy ta bretwalda of keizer keazen.
* Keizer Heraklius fiert nei in slagge fjildtocht kryst yn de tsjerke fan Kirkoek en fiert dêrfandinne it *Wiere Krús* yn triomf werom nei Jeruzalim.
* De Slach fan de grêft ten noarden fan Medina. De moslimmienskip oerwint.

## Berne

## Ferstoarn
628

## Foarfallen
* Slach fan Cirencester tusken it Keninkryk Mersia ûnder kening Penda en it Keninkryk Wesseks ûnder kening Synegils. De lêste ferliest en moat it gebiet Hwicce oan Mersia ôfstean.
* Kening Eorpwald fan East-Anglia komt om by in heidenske opstân. Hy wurdt opfolge troch Rikbert. 
* De Yndiaaske wiskundige Brahmagupta iepenbieret syn haadwurk, *[[Brahmasphutasiddhanta]],*, dat ûnder oare it getal nul as in folweardich getal behannelet en regels jout foar it rekkenjen mei negative getallen.

## Berne

## Ferstoarn
* 22 jannewaris: Anastasius de Pers, muonts en martler
* Shah Khusro II Aparwez, út de dynasty fan de Sassaniden, fermoarde nei in swiere nederlaach tsjin de Byzantinen
* Theodelinda fan de Langobarden
Frâns fan Anzjû

**Frâns Herkules fan Falois** (Frânsk: François-Hercule de Valois; Parys, 18 maart 1555 - Château-Thierry, 10 juny 1584), hartoch fan Anzjû, wie de jongste soan fan kening Hindrik II fan Frankryk en Katharina de' Medici. Hy wie de jongere broer fan de Frânske keningen Frâns II, Karel IX en Hindrik III en groeide as katolyk op yn de tiid fan de eskalearjende hugenoaten oarloggen dêr't Spanje en Ingelân har ek yn minge soenen. 

## Skiednis
By syn berte krige hy de titel hartoch fan Alençon, mar by de troansbestiging fan syn broer Hindrik yn 1575 naam hy syn oarspronklike titel hartoch fan Anjou oer. Hy waard no de earstfolgjende yn de line fan de Frânske troan. Dat hy as kroanprins fan in grut lân dat tsjinwicht biede moast tsjin Spanje, soe syn fierdere libben bepale. 

Yn 1579 gie hy nei Ingelân foar in polityk houlik mei Elizabeth I fan Ingelân. Sy mocht wol oer him, mar hy wie 22 jier jonger en boppedat katolyk. Dat foel net goed by it Ingelske folk, dêr't by kaam dat syn mem Catharina haadferantwurdlike wie foar de romrofte Bartelomeusnacht yn 1572. De Ingelsken woenen soksoartige problemen net hawwe. De ferloving levere him de bynamme “myn kikkertsje” op. Ek hat Elizabeth persoanlik in gedicht skreaun oan him mei de namme "On Monsieur’s Departure" mar lang om let draaide it op neat út. 

Yn 1581 kaam Frâns fan Anzjû nei de Nederlannen. Hy waard troch de Steaten-Generaal oansteld as soeverein foarst. De opstannelingen hopen dat de Frânsen harren minge soenen yn de kriich tsjin Spanje. Frâns fan Anzjû easke dat de Nederlannen har ûnôfhinklik ferklearje soenen fan Spanje. Dat wie ek logysk omdat hy binnen helle wie om as soeverein foarst te regearjen. Dus dat barde yn 1581 mei de Akte van Ferlatinghe. Mar de kar foar Anjou wie dochs in fersin. De hartoch dy’t net in soad politike macht krigen hie, hâlde him mear dwaande mei feestjen as mei it regearjen. Ek hjir wurke it feit dat hy katolyk wie net mei. Doe't yn 1582 in oanslach plege waard op it libben fan Willem fan Oranje tochten in soad minsken dat Anjou der wat mei te krijen hie. 

Teloarsteld yn syn byrol, besleat Frâns fan Anzjû om syn macht te fergrutsjen. Yn jannewaris 1583 waarden inkele stêden yn Flaanderen en Brabân folset mei Frânske garnizoenen. Dit om dêrnei de grutste Nederlânske stêd Antwerpen by ferrassing yn te nimmen. De ynwenners hienen de Spaanske fuery fan 1576 noch farsk yn it ûnthâld en hienen dan ek net folle op mei al dy bûtenlânske soldaten. Sy freesden in Frânske fuery. De 1500 man sterke striidmacht waard yn in mûklaach lokke en foar in grut part ôfslachte. De posysje fan Anjou wie net langer te hâlden. Anjou ferliet derop de Nederlannen yn juny 1583. Hy ferstoar op 10 juny oan tuberkuloaze. Mei syn dea wie it ôfrûn mei de Frânske stipe foar de opstân.
633

## Foarfallen
* Cadwallon fan Gwynedd, ferbûn mei Penda fan Mersia, ferslaat Edwin fan Northumbria fan Northumbria yn de slach by Hatfield Chase. Dat is de earste Britske (Cadwallon) oerwinning yn lange tiid. Northumbria falt útien yn Deira en Bernicia. (mooglik 632)

## Berne

## Ferstoarn
631

## Foarfallen
* Sisenand folget Swintila op as kening fan de Fisigoaten.
* Slach fan Wogastisburch tusken kening Samo fan Karantania en Dagobert I fan Austraasje

## Berne

## Ferstoarn
* Himelinus, Skotsk pylger (tradisjonele datum)
632

## Foarfallen
* Yazdagird III (lêste) kening fan Perzje út it hûs fan de Sassaniden, folget Hormazd V op.

## Berne
* Findisianus, biskop fan Atrecht-Kamerijk en hillige († 712)

## Ferstoarn
* 8 juny - Mohammed, stifter fan de Islam en lêste profeet dêrfan
* Kening Garibert II fan Akwitaanje
634

## Foarfallen
* Kalyf Aboe Bakr hjit it sammeljen fan alle Koranfersen.

## Berne
* om dizze tiid hinne Wilfried fan York.

## Ferstoarn
* 23 augustus Abû Bakr (52?), kalyf (632-634)
* Cadwallon, kening fan Gwynned (625-634)
* Osrik, kening fan Deira (633-634)
* Eanfrith, kening fan Bernisia (633-634)
635

## Foarfallen
* De muontsen fan Iona stiftsje laat troch Aidan en stipe troch Oswald fan Northumbria it kleaster fan Lindisfarne dat ta in wichtich sintrum foar de kerstening fan de Angelsaksyske keninkriken útgroeie sil. (wierskynlike datum).

## Berne

## Ferstoarn
636

## Foarfallen
* Sjintila folget Sisenand op as kening fan de Fisigoaten.
* Slach fan Yarmuk - Byzantsium ferliest Syrje oan de Arabieren
* De Arabieren falle Perzje binnen.
* Rothari folget Ariovald op as kening fan de Langobarden.
## Berne

## Ferstoarn
* 4 april - Isidoarus fan Sevilla, gelearde
Tynje

;as daam
* tynje as âlde namme foar *fiskdaam*
* tynje as âld wurd foar *ryshout*

; mar ek
* De Tynje, doarp
* Fuotbalferiening De Tynje, fuiotbalferiening op it doarp De Tynje
* De Tynje, wetteringte yn yn Boarnsterhim
* De Tynje, plak yn Ljouwert
* Wynmotor De Tynje, wynmotor by it doarp De Tynje
Wandasêge

De **Wandasêge** is in sêge, dêr't de skieding fan de eilannen Flylân en Tessel yn ferklearre wurdt. Yn de iere midsiuwen wie Flylân nei alle gedachten part fan de fêstewâl fan Fryslân en siet doe oan de súdkant fêst oan Aailân, dat tsjintwurdich in diel fan Tessel foarmet. Letter ûntstie der in soal tusken Aailân en Flylân en yn de 13e iuw nei swiere stoarmen skiede it wetter de eilannen fan inoar en fan de fêstewâl.

## Ferhaal
Yn it ferhaal is Wanda foarstinne fan in keninkryk dêr't Aailân en Flylân noch ien gehiel yn foarmje. Sy krige spul mei de muontsen dy't tsjin har sin yn in kanaal grave woenen. De striid rûn sa bot op dat har soan in muonts deade dy't tasicht hâlde by it kanaal. Dan docht bliken dat de muonts har ferlearne soan wie, dy't op trijejierrige leeftyd op in iisskos yn de Waadsee weidreaun. En dat mei syn dea in âld ferflokken troch in tsjoenster útkomd is. 

De flok hâlde yn dat de see it keninkryk ferswolgje soe as ien fan de bruorren fan it keninkryk de oare deadzje soe. Fan ellinde stoarte de keninginne har yn see en ferdronk. Al gau krige de foarseine ramp syn beslach, grutte weagen sloegen de dunen wei bylâns it kanaal en de see streamde it efterlân yn. It keninkryk fan Wanda gong ferlern lykas yn de flok foarsein wie.
Aailân

**Aailân** is de namme fan it noardlike diel fan it waadeilân Teksel. 

## Skiednis
Oant de 13e iuw foarme Aailân in diel fan Flylân. It wie doe fan Teksel skieden troch it Anegat, dat destiids sawat op it plak lei dêr't no De Slufter leit. Oan de ein fan de trettjinde iuw ûntstie it Aailânske Gat en rekke Aailân ek los fan Flylân. It wie sadwaande in echt eilân wurden. Yn de wandasêge wurdt in ferklearring jûn foar dit natuerbarren.

Yn de rin fan de 16e iuw slibbe it Anegat tusken Teksel en Aailân ticht, en ûntstie der tusken de eilannen in hege sânbank dy't allinnich noch by ekstreem hege wetterstannen ûnder rûn. Yn 1630 waard op dy sânbank de Sândyk oanlein en sa waarden de beide eilannen troch dy dyk ferbûn. Yn 1835 waard, ûnder lieding fan  Nicolas Joseph De Cock út Antwerpen begûn mei de ynpoldering fan de kwelderflakte dertusken, mei as doel it wûne lân te brûken foar lânbou. Sa ûntstie de Aailânske polder, dêr't de doarpkes De Cocksdoarp, Midden-Aailân en Súd-Aailân yn lizze. Letter waarden oan de râne fan dizze polder mear kwelders yndike. Benammen yn dit diel fan Teksel spile him yn de Twadde Wrâldoarloch de opstân fan de Georgjers ôf.

De namme Aailân wiist derop dat op it eardere eilân in soad seefûgelaaien socht waarden. Dy aaien gienen nei de Amsterdamske bakkerijen.

## Oar
Aailân is ek de namme fan in fjoertoer op Aailân/Teksel, sjoch Fjoertoer Aailân
637

## Foarfallen
* Jeruzalim komt ûnder islamitysk gesach.
* Slach fan al-Kwadisiyah: de Arabieren ferslaan de Perzyske Sassaniden en nimme de haadstêd Ctesiphon yn. 
* De Arabieren feroverje de Byzantynske stêd Aleppo en Jeruzalim.
* Slach fan Mag Rath: de ynfloed fan Dalriada yn Ulster wurdt sterk werombrocht. 
* Dagobert I wurdt troch Klovis II as kening fan de Franken opfolge.

## Berne
* 27 novimber - Klovis II, kening fan Neustrje en Boergonje.

## Ferstoarn
638

## Foarfallen
* De Angelsaksen feroverje Edinboarch

## Berne
* Lambertus fan Maastricht, biskop fan Maastricht (datum nei alle wierskyn)

## Ferstoarn
* 19 jannewaris - Dagobert I, kening fan de Franken (of 639)
* 11 maart - Sofronius (78), patriarch fan Jeruzalem
* 12 oktober - Honorius I, paus fan de Roomsk-katolike Tsjerke
* 9 desimber - Sergius I, patriarch fan Konstantinopel
639

## Foarfallen
* De Arabieren falle Egypte yn.
* Troch it testamint fan kening Dagobert I wurdt Austraasje wer in apart keninkryk mei Sigebert III as kening en Pepyn fan Landen as Hofmeier. Neustrje en Boergonje gean nei Klovis II.
* Mei de dea fan Dagobert I einiget de Frankyske oerhearsking fan de Turingers. De Friezen feroverje Utert op 'en nij en ferwoastgje de tsjerke.
* Mei keizer Herakleios as beskermhear stiftet de Eksarch fan Ravenna Isaac in basilika op Torcello yn de lagune fan Feneesje. (De tsjerke is werboud yn 1008 en stiet bekend as de katedraal fan S. Maria Assunta)

## Berne

## Ferstoarn
* Dagobert I, kening fan de Franken
* 21 febrewaris - Pepyn fan Landen, hofmeier fan Austraasje (of 640)
* desimber - Chintila, kening fan Fisigoaten (636-639)
* Acharius, biskop fan Noyon-Doornik
640

## Foarfallen
* Tulga folget Sjintila op as kening fan de Fisigoaten.
* Moslims nimme Aleksanderje yn.
* Severinus wurdt paus, mar hy stjert ear't der in jier om is. Johannes IV folget him op.

## Berne
* Aldhelm, bibeloersetter

## Ferstoarn
* Pepyn fan Landen, hofmeier fan Austraasje
* Eadbald, kening fan Kent
* Sac K'uk', hearsker fan Palenque
* 2 augustus - Paus Severinus, (paus fan 28 maaie 640 - 2 augustus 640)
* 16 augustus - Arnulf fan Metz
642

## Foarfallen

* Sjindaswint folget Tulga op as kening fan de Fisigoaten.
* Yn Northumbria wurdt Oswald opfolge troch syn healbroer Oswy. Dy wurdt lylkwols net troch eltsenien as kening oanfurdige.
* In kleaster wurdt stifte yn Hampshire, Ingelân, dat letter de Katedraal fan Winchester wurde sil.

## Berne

## Ferstoarn
* 5 augustus - Oswald, kening fan Northumbria
* 12 oktober - Paus Johannes IV, (Paus fan 24 desimber 640 - 12 oktober 642)
Tolbert

**Tolbert** is in plak yn it Westerkertier yn de Grinslânske gemeente Westerkertier. Yn 2019 hiene Tolbert en it bûtengebiet fan it doarp 4.455 ynwenners.

## Beskriuwing
Tolbert leit op in deksânrêch, dy't fan west nei east troch it Westerkertier rint en wêrop ûnder oaren ek Mearum en Midwolde lizze. Tolbert wurdt oan de east- en súdkant beheine troch it doarp de Like, oan de noardkant troch de A7 en oan de westkant troch de *Tolberterfeart*. It doarp hjitte earder *Oldebert* of *'t Olle bert*, "de âlde buert". Tichteby lizze de doarpen Niebert ("nije buert") en Lettelbert ("lytse buert").

De tsjerke fan Tolbert is om 1290 hinne boud. It koar is it âldste part, it skip en de toer binne út lettere tiid. Yn 1867 waard der in oargel pleatst, boud troch Petrus van Oeckelen. De hjoeddeiske ynrjochting fan de tsjerke datearret út de njoggentjinde iuw. It gebou is eigendom is fan de Stichting Oude Groninger Kerken en is yn de jierren 1984-1996 restaurearre. 

Yn Tolbert is sûnt 1994 de Aldheidkeamer Fredewalda festige, dy't it kulturele erfguod fan it doarp bewarje wol. Yn it streekmuseum is op in makette fan hast 120 huzen Tolbert op skaal 1:200 neiboud sa't it om 1930 hinne wie.

Ofbyld:Tolbert - smederij.jpg|*Smidte út 1912 oan de Haadstrjitte 50 ([[gemeentlik monumint]])*
Ofbyld:Tolbert - café-slijterij Akker.jpg|*Eardere kafee-sliter, yn 1988 troch arsjitekt [[Roel Kouwen]] ferboud. Hy sette ek de markante gevels.*
Tolberterhoofdvaart Tolbert West.jpeg|*Tolberterfeart*


## Keppeling om utens
*Webstee Aldheidkeamer Fredewalda
641

## Foarfallen
* febrewaris Konstantijn III en Heraclonas wurde keizers fan Byzantsium.
* Nei de dea fan Konstantijn III wurdt ek Heraclonas ôfsetten ta geunste fan Konstans II
* Stifting fan de stêd Fustat, letter Kaïro, yn Egypte.
* De stêd Aleksanderje jout him oer oan de Arabieren

## Berne

## Ferstoarn
* Keizer Jomei fan Japan
* 11 febrewaris - Herakleios, keizer fan Byzantsium (610-641)
* 25 maaie - Konstantijn III fan Byzantsium
643

## Foarfallen

* De Alemannyske hartoch Leutari II lit Otto, de mentor fan de Merovingyske kening Sigibert III fermoardzje dy't in tsjinstanner fan Pepyn de Aldere is.
* Grimoald I wurdt hofmeier fan Austraasje.
* Kening Chlodovech II, noch in bern, trout mei de Angelsaksyske keningsdochter Baltilde.
* Rothari, kening fan de Langobarden furdiget it *[[Ediktum Rothari]]* út, in optekening fan Germaansk rjocht.

## Berne
* Sint Ursmarus

## Ferstoarn
* Synegils - kening fan de Gewissae. (Tradisjonele datum).
Flaainamme

In **flaainamme** of **poppenamme** is in namme of oantsjutting dy't bedoeld is om te flaaikjen. Men kin dan bgl. tinke oan beneamings as "skatsje" en "leave", dy't fral troch manlju foar froulju brûkt wurde. 

It kin ek in namme wêze dy't út de bernetiid oerbleaun is. Gewoane Fryske nammen wurde dan feroare lykas by:
*Pibe* (Sybren), *Kinge* (Rinse), *Pom* (Rommert), *Ije* (Sytse), *Kei* (Gerrit), *Kike* (Grytsje), *Kekke* (Geartsje en Gelske), *Kinke* (Rinske), *Pomme* (Romkje), *Nine* of *Nynke* (Tryntsje), *Poai* (Baukje of Froukje) en *Koai* (Joukje).

Troch it minder ferneamen fan pakes en beppes ferdwine in soad Fryske nammen en dêrtroch ek de flaainammen dy't by dy nammen heare.

## Sjoch ek
* Bynamme
Harm Middendorp

**Harm Middendorp**, ek: **Herman Middendorp**, (Wolvegea, 12 septimber 1878 - De Haach, 12 maart 1941) wie in auteur en learaar Nederlânsk.
Middendorp skreau tusken 1927 - 1938 in tweintichtal detektiveromans, it spul *Mara* (1937) en de roman *Wijkende Horizon*.

## Priveelibben
Middendorp hat trijeris troud west. Mei syn earste frou Paulina Nennstiehl - oan wa't er yn 1915 boaske - foarme er yn 1914-1916 de redaksje fan it tydskrift *De Vrouw in De XXste Eeuw*. Nei't se út elkoar gien wiene troude er yn 1924 mei Aaltje Lambert. Neidat ek dit houlik troch skieding ûntbûn wie boaske er yn 1935 fannijs oan Tonny de Leers.

## Publikaasjes
Foar in kar út syn publikaasjes sjoch hjir

## Keppeling om utens
* [Profyl Middendorp yn de [DBNL]]
DKW

**DKW** is in histoarysk Dútsk auto-, motor- en bromfytsmerk, dat bestie fan 1916 oant 1966.

Yn 1916 begûn de Deen Jørgen Skafte Rasmussen (1878-1964) yn Dútslân in fabryk foar stoommasines. Ien fan syn projekten wie it bouwen fan in troch stoom oandreaune auto, de **D**ampf-**K**raft-**W**agen. Doe't dat mislearre boude hy in twataktmotor, **D**es **K**naben **W**unsch. Doe't hy dizze motor yn in wat oanpaste foarm yn in motorfyts boude, wie **D**as **K**leine **W**under berne.

## Modellen
**Auto's út it tiidrek 1931–1942:**

DKW F1 im museum mobile 2001.jpg|DKW F1
DKW F5 Sport-Roadster, Bj. 1938 (2006-07-16 Sp).jpg|DKW F5 Roadster (1938)
DKW AutoUnion.JPG|DKW F7
DKW F8-700.jpg|DKW F8-700
DKW_Cabrio_1.jpg|DKW
DKW_Cabrio_2.jpg|DKW


**Auto's út it tiidrek 1950–1968:**

DKW Schnelllaster - museum mobile 2003.jpg|DKW Schnellaster
DKW Meisterklasse 1952.JPG|DKW F89 (Meisterklasse)
DKW Munga.jpg|DKW Munga
DKW 3=6, Bj. 1957 - 2005-07-17.jpg|DKW F93 (3=6)
DKW Monza.JPG|DKW Monza
DKW Junior DeLuxe 1962.JPG|DKW Junior
DKW_F_102_(museum_mobile_2013-09-03).JPG|DKW F102


**DKW motorfytsen:**

DKW 97ccm 1939.JPG|DKW (1939)
DKW 198ccm 1940.jpg|DKW (1940)
DKW 1950-1.jpg|DKW RT 125 W (1950)
DKW RT200 9,2PS 1952.jpg|DKW RT 200 (1952)
DKW RT200 H.JPG|DKW RT 200H (1954)
DKW RT175-1 174ccm 1955.JPG|DKW RT 175/1 (1955)
DKW Hummel.JPG|DKW Hummel
Express T.Sport DKW.JPG|Express T. Sport (DKW-Motor)
ZweiRadMuseumNSU DKW Hobby.JPG|DKW Motorroller „Hobby“ van 1954
647

## Foarfallen
* De Al-Aksamoskee fan Amir Abd-ul-Malik op de Timpelberch yn Jeruzalim komt klear.

## Berne
* De Fryske kening Redbad wurdt om dizze tiid berne

## Ferstoarn