open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Janneke Ratsma

**Janneke Ratsma** (Grou, 11 juny 1896 – Ynskedee, 7 juny 1976) wie in skoaljuffer en Fryske skriuwster.

Har heit Jou Ratsma ferdronk by it hurdsilen op 'e Grouster merke, syn frou bleau mei twa famkes efter, Janneke wie noch mar 7 jier. Doe’t Janneke 12 wie, regele mem, dy’t in wolwinkeltsje hie, dat se by de minniste dûmny as twadde faam oan it wurk koe. Dûmny murk dat der kriich yn Janneke siet en soarge derfoar dat se yn Ljouwert in kursus folgje koe foar help-beukerliedster. Op har 20ste slagge se foar alle akten en krige al rillegau in baan yn Amsterdam. Om't se foar Douwe Kalma en de Jong Friezen werom nei Fryslân woe, folge se in stoomkursus foar de legere ûnderwiisakte en krige yn 1921 in oanstelling as skoaljuffer yn Aldeleie.

Ratsma wie warber lid fan de Jongfriezen en wurke mei oan Fryske tydskriften. Teffens wie se lid fan de Kommunistyske Partij fan Nederlân.  Nei’t de skoalle yn Aldeleie opdoekt waard en de ferhalen oer har lidmaatskip yn Fryslân bekend rekken, koe sy dêr gjin wurk mear krije en ferfear hja nei Ynskedee dêr't de lju har net koene.

## Wurk
* *Frysk Mearkeboek* (1924), mei printen fan Johan Dijkstra
Johannes Rataller

**Johannes Rataller**, ek: **Johannes Rotaller** († 1540 of 1551) is de soan fan tresorier ‘messire George R.’ en Elisabeth fan Ausbach. Johannes hat twa kear troud west. Syn earste frou Margarita stoar al gau, by syn twadde frou Geertruit Sonck krige er trije soannen: George, Dirk (geastlike) en Loadewyk.

Hy kaam yn de Saksyske tiid nei Fryslân. Tusken 1501 en 1530 beklaaide er hege funksjes. Earst is er keamerhear en riedshear fan hartoch Albrecht. Nei de *Ordenung* fan 1501 waard hy rintmaster fan de domeinen fan Fryslân. In jier of wat letter skynt er ferfongen te wêzen, mar hy wurdt letter troch Karel V oernomd as rintmaster. Sûnt 1527 hie hy as ried-ekstraordinaris in sit yn it Fryske Hof. Boppedat wie er rintmaster fan It Bilt, dêr't syn broer Philip Rataller grytman wie. Hy hie dy funksje oant 1530, doe't er ferfongen waard troch Gerrit van Loo. Oan 'e ein hied er mear as 4400 Flaamske pûnen skuldich oan de keizer.
Anne Rauwerda

**Anne Melles Rauwerda** (Raerd, 15 maart 1859 - Ljouwert, 6 febrewaris 1940) wie in lânboulearaar. 

Hy wurke earst as ûnderwizer op ferskate plakken, wêrûnder Stiens, en waard dêrnei rykslânboulearaar oan de lânbouwinterskoalle yn Ljouwert (1897-1924). Tusken 1910-1911 wie er foarsitter fan it *[[Algemeen Nederlandsch Werklieden-Verbond]]*. Foarman fan de Friesche Volkspartij en lid VDB -1918. Rauwerda wie propagandist fan it Nederlânske Bûn foar Lânnasjonalisaasje en letter listlûker fan de Grûnpartij, dy't út it Bûn foartkaam, yn 1922. Fierders wie er redakteur *De Grond aan Allen* (1890-1898), *Grond en Arbeid* (1894-1896) en meiwurker oan *De Nieuwe Aarde* 1924-1926. Skreaun oant 28 desimber 1940 2285 wyklikse lânboukroaniken yn de Ljouwerter Krante. Hy befoardere de modernisearrng fan de Fryske Lânbou. Fan him ferskynden ek boeken op dit mêd.

## Wurk
* *De toestand van de arbeiders in Friesland* (2 dln.; St. Anne 1890-1891); 
* *Armenzorg en gemeente-grondbezit (St. Annaparochie* (1892); 
* *Individualisme of socialisme?* (feestrede 40-jierrich bestean ANWV, Schiedam 1910); 
* *Hoe tot gemeenschappelijk grondbezit te komen en hoe het te gebruiken?* (St. Anne, ± 1920]).
Resesboeken

**Resesboeken** binne registers fan hannelingen fan de nedergerjochten. De kearn fan harren argyf, meastentiids de âldste searje. Yn âlde resesboeken steane faak akten dy't letter yn aparte registers kamen, bygelyks akten fan foar it gerjocht befêstige houliken. 

De resesboeken fan Snits (1490-1518) binne it iennige oerbleaune dokumint fan let-midsiuwske oerheidsadministraasje yn Fryslân. Hâlden troch de sekretaris fan de stêd en wat it wichtichste diel oanbelanget te fergelykjen mei it tsjintwurdige proses-ferbaal fan  de sitting of 'Gerichtsprotokoll' by in rjochtbank. Yn de resesprotokollen stienen ek in soad oantekenings oer bestjoersoangelegenheden en notariële hannelingen. Nei de Saksyske Ordonnânsje (1504) wurde de resesboeken folle wiidweidiger en oersichtliker.
Paul Geheeb

**Paul Geheeb** (Geisa (Dútslân), 10 oktober 1870- Hasliberg-Goldern (Switserlân), 1 maaie 1961) wie in tige idealistyske pedagooch dy't yngeande ûnderwiisherfoarmings foarstie, pleiter fan de Frije Skoallebeweging. Hy wie de oprjochter fan de Odenwaldschule yn it Dútske Thüringen en stie oan de widze fan de École d'Humanité yn Goldern, Switserlân.
Tsjerkasy

**Tsjerkasy** (Oekraynsk: Черкаси, ) is in stêd in it midden fan  Oekraïne. It is de haadstêd fan de oblast Tsjerkasy mei deselde namme en teffens it bestjoerlik sintrum fan it rayon Tsjerkasy, dêr't de stêd sels gjin part fan is, omdat it in apart stedsrayon foarmet. Tsjerkasy hie yn 2001 295.414 ynwenners

Yn de Twadde Wrâldkriich hat der yn 1943-1944 in swiere fjildslach tusken it Reade Leger en de Dútske Wehrmacht by Tsjerkasy west. De fan Russen ynsletten Dútsers koene útbrekke en ûntkomme.

De stêd leit oan it opslachmar fan Krementsjoek, in part fan de rivier de Dnjepr, sa'n 200 km besuden de haadstêd fan de Oekraïne, Kiëv.

It spoar fan Moskou nei Odessa rint troch Tsjerkasy, dêr't it de Dnjepr krúst mei in spoar- en autobrêge mei in lingte fan tolve kilometer.

Tsjerkasy is in universiteitsstêd mei in nasjonale en in technyske universiteit. It is ek it haadplak fan in ortodoks bisdom.

Yn juny 2011 fierde de stêd syn 725e jierdei.

## Demografy
### ynwennertal
* 1897 - 29,600 
* 1910 - 39,600 
* 1926 - 39,500
* 1939 - 51,600 
* 1959 - 85,000 
* 1970 - 158,000 
* 1977 - 229,000 
* 1984 - 267,000 
* 2005 - 293,000 

### befolkingsgroepen 1926
* Oekraïners - 61,9%
* Joaden - 27,6%
* Russen - 8,6%

### 1959
* Oekraïners - 70% 
* Russen - 22% 
* Joaden - 6%


Image:Cherkasy-ca1910.jpg|*Haadstrjitte om 1910 hinne*
Image:Building of the Slovyanskyi Hotel.jpg|*It eardere Slovyanskyi Hotel, no in bank*
Image:Lenin_statue_cherkasy.jpg|*Stânbyld fan [[Vladimir Lenin|Lenin]]. Delhelle op 28 nov. 2008.*
241 f.Kr.

## Foarfallen
* Ein fan de Earste Punyske Oarloch, Kartago slút it Ferdrach fan Lutatius mei Rome, Sisylje en de eilannen Korsika en Sardynje wurde ynlive by de Romeinske Republyk.

## Berne

## Ferstoarn
Willem van Vierssen (1621-1678)

**Willem fan Vierssen** (Ljouwert, 25 novimber 1621 - Harns, 1678) wie riedshear fan it Hôf fan Fryslân; wie troud mei Cunira fan Scheltinga en letter mei Lucia fan Bouritius.
Wiepkje van Assen

**Wiepkje van Assen** (folút: **Wiepkje Agatha van Assen-Reddingius**; Ingelum, 12 septimber 1780 - Harns, 15 novimber 1824) wie in Frysk dichteresse. 

## Libben en wurk
Van Assen waard yn 1780 berne yn it doarp Ingelum, yn Menameradiel, dêr't har heit, Regnerus Petrus Reddingius dûmny wie. Se troude op 25 maaie 1803 mei de Harnzer apteker Ernst van Assen. Wiepkje van Assen waard benammen bekend trochdat se yn 1822 fiif Frysktalige gedichten bydroech oan in twatalige blomlêzing fan Harnzer dichters mei as titel *Proeve van Dichterlijke Mengelingen*. Har bekendste gedicht wie *’t Duwke*, dêr't letterkundige Philippus H. Breuker yn 1980 in artikel *It Foarbyld fan Wypkje van Assen har '’t Duwke*' oer publisearre it tydskrift *[[Ut de Smidte]]* (jiergong 14, nûmer 3, side 26).
Reedsman

In **reedsman** wie in persoan dy't ûnder it Fryske stedsrjocht belêste wie mei bestjoersoangelegenheden. De skepenen hienen har de rjochtspraak oan te lûken. De funksje is it bêste beskreaun yn de stedsboeken  fan Boalsert en Snits (1455 en 1456) dêr't acht skepenen en fjouwer reedsmannen mei inoar *Riucht ende Reed* , rjochtspraak en bestjoer, foarmen.
Reiderskâns

De **Reiderskâns** is in skâns út de Tachtichjierrige Oarloch by de
buorskip Reide, noardeast fan Termunten yn Grinslân, op de saneamde Punt fan Reide. 

De skâns waard boud troch Caspar de Robles (1569), en troch Willem Loadewyk op 24 juny 1589 beset, as ôfwar tsjin de Spaanske útfallen út Grins. It Fryske garnizoen lei dêr yn de jierren 1591 - 1594 - wilens wie de skâns útboud ta in grutte fersterking mei fjouwers bastions en hie it in muntslach - en hie as opdracht om de skipfeart op de Iems te kontrolearjen. Tegearre mei de skâns fan Oterdum moast it Spaanske Grins ôfsluten wurde fan de bûtenwrâld. By de floed fan 1597 is de Reiderskâns ferdwûn. De Reiderskâns is yn de 19e iuw ûntmantele. Allinnich de kontoeren jouwe noch oan wêr't de skâns stien hat.

## Muntslach
Om't de Reiderskâns isolearre, dochs strategysk oan de Iems lei, en om it Frysk garnizoen te finansierjen en de Fryske ynfloed yn de Ommelannen te fergrutsjen yn it neidiel fan it "Spaanske" Grins waard besletten om Fryske munten op de Reiderskâns te slaan. Fan 1591 oant 1597 waarden munten lykas liuwedaalders, earnsryksdaalders en Hongaarske dukaten slein op de Reiderskâns. Doe't Grins mei de Reduksje fan Grins op 22 july 1594 yn Steatske hannen foel, naam it strategysk belang fan de Reiderskâns ôf. Doe't de skâns yn 'e hjerstmis fan 1597 swier skeind rekke, hold de muntslach dêr tenei op.
Punt fan Reide

De **Punt van Reide** is in skiereilantsje, dat tusken de Doalert en de Iems, by Termuntersyl leit. De lântonge is sa'n 3 kilometer lang en stekt oant 2.4 meter boppe NAP út.

De Punt is in oerbliuwsel fan de ouwerwâl fan de Iems dy't net fan stoarmfloeden fuortslein is. Dêr leine eartiids twa doarpen op: Easter- en Westerreide. It skiereilân bestiet meast út kwelders. Oan de ein lizze twa wieren. Neffens de 17e iuwske histoarikus Ubbo Emmius rûn de Reider Ie (it ferlingde fan de Westerwâldske Aa) tusken de beide doarpen Easter- en Westerreide troch. It ferneamde Dútske kleaster Werden oan de Roer hie sûnt de njoggende of tsiende iuw besit yn Easterreide. Dat guod hiene hja nei alle gedachten krige troch de preker Liudger dy't yn de Grinslanner kuststreek missywurk dien hie. *Werden* hie ek it patronaatsrjocht fan de tsjerke fan Easterreide. Yn 1256 waard dat rjocht oerdroegen oan it kleaster fan Palmar.

Fan 1580 oant 1594 leinen der twa skânsen, de iene op it plak fan Westerreide (Reiderskâns) en de oare 240 m fierder nei it easten. De doarpen wienen doe al ferdwûn. Sa kaam it dat de skâns op it tsjerkhôf fan Westerreide oanlein wurde koe. Op 24 juny 1589 waarden beide skânsen troch greve Willem Loadewyk ferovere en waard der ien fan makke mei fjouwer bastions. Fan 1591 oant 1594 hie de festing rjocht fan muntslach. Yn Reide stie fierders oant it begjin fan de 16e iuw in nonnekleaster fan de Augustineroarder. It kleaster hie dêr yn alle gefallen sûnt 1376 stien.

Yn de santjinde en njoggentjinde iuw waard yn de tsjerkeboeken fan Termunten in buert Reide op de Punt fan Reide neamd. Ek op kaarten yn de njoggentjinde iuw steane der noch huzen op de Punt fan Reide.

Yn de jierren 1970 waard foar 30 miljoen gûne op de Punt in sluzekompleks boud, dêr't in bûtendyks kanaal op oansletten wurde soe. Dit kanaal is der lykwols nea kaam omreden fan miljeubeswieren. De slûs is dan ek wer ôfbrutsen.

De Punt fan Reide is no natoergebiet en wurdt beheard troch it *[[Groninger Landschap]]*.

## Keppeling om utens
*Paul Paris, 'In vogelvlucht - de Punt van Reide', yn: ''Noorderbreedte'' 88-203
* Natoergebiet Reide
Java (eilân)

**Java** is in eilân yn de Republyk Yndoneezje. It eilân is 132.000 km² grut en hat mear as 114 miljoen ynwenners. Dêrmei is it meast tichtbefolke eilân fan Yndoneezje mei trochstrings 864 minsken de fjouwerkante kilometer.

De haadstêd en tagelyk residinsje fan it lân, Jakarta, leit oan de noard-westkust fan Java. Jakarta mei de foarstêden wurdt meastentiids de Jabotabek neamd, in gearfoeging fan Jakarta - Bogor - Tangerang - Bekasi. Yn dy stêdekloft wenje ûngefear 20 miljoen minsken. De stêd Jakarta sels hat in ynwennertal fan 10 miljoen.

## Geografy
Java is part fan de 6000 kilometer lange Soendabôge, in eilânrige dy't fan de Andamanen ôf oant de Molukken rint.

Sumatra leit noardwestlike fan it eilân, en Baly leit eastlik dêrfan. Yn it noard-noardeasten leit Borneo, noardeastlik Selebes. Yn it suden lizze Krysteilân en de Kokoseilannen dy't by Austraalje hearre. Oan de noardkant fan Java leit de Javasee, oan de súdkant de Yndyske Oseaan.

## Bestjoerlike yndieling
Java bestiet út fjouwer provinsjes:
* Bantam
* West-Java (Jawa Barat) 
* Midden-Java (Jawa Tengah)
* East-Java (Jawa Timur) 

Fierders is er in spesjaal gebiet; Jogjakarta (dat de status fan provinsje hat) en in spesjaal haadsteedlik gebiet; Jakarta, dat allyksa de status fan provinsje hat. Der bestean plannen foar de oprjochting fan noch twa nije provinsjes; Sirebon en Surakarta.

## Talen

Op Java wurde in oantal talen sprutsen, Javaansk, Maleisysk, Soendaneesk, Madoereesk en Balysk (sjoch kaart), troch respektivelik Javanen, Orang Betawy, Soendanezen, Madoerezen en Balinezen.

## Nijsgjirrich op Java
* Baluran National Park
* Borobûdûr, timpel
* Prambanan timpel
* Bromo, fulkaan
* Dieng plato, mei fiif timpels
* Krakatau, fulkaaneilân
Reide

**Reide** wie in buorskip yn Grinslân tusken Doalert en Iems by Termunten. It lei yn Reiderlân tusken Grinslân en Dútslân op de Punt fan Reide, dêr't eartiids ek de Reiderskâns lei. Yn de midsiuwen leine dêr tichteby de plakken Westerreide en Easterreide dy't nei alle gedachten ferdwûn binne yn de Doalert.

## Skiednis
Yn de sechtjinde iuw moat der in tsjerke stien hawwe, want oom dy tsjerke hinne bouden de Spanjerts yn 1580 twa fersterke skânsen. Dy skânsen waarden op 24 juny 1589 troch greve Willem Loadewyk fan Nassau oermastere en omboud ta in better te ferdigenjen skâns mei fjouwer bastions. De Admiraliteit fan Fryslân liet dêr in Frysk garnizoen pleatse. Om dat garnizoen te finansierjen waarden dêr tusken 1591 en 1597 Fryske munten slein. De munten dy't slein waarden, wiene liuwedaalders, earnsryksdaalders en Hongaarske dukaten. Nei de Reduksje fan Grins op 22 july 1594 naam it strategysk belang fan de Reiderskâns ôf. Nei in swiere stoarmfloed yn 'e hjerstmis fan 1597 rekke de skâns foar it grutste part swier skeind. Dat betsjutte ek de ein fan de muntslâch dêre. 

Yn de tsjerkeboeken fan Termunten wurdt Reide noch hieltyd as buert neamd. Oant yn de njoggentjinde iuw stiene der noch huzen op de Punt fan Reide.

## Sjoch ek
* Reiderskâns
Rekluse

In **rekluse** wie yn de Midsiuwen in fromme of boeteling dy't by in tsjerke ynsluten waard troch immuraasje of ôfsluting mei in doar. Yn Fryslân is om 1410 hinne in rekluse yn Tsjerkwert bekend (as boete); yn 1554 waard immuraasje as straf oplein oan dopers.
Klaske Hiemstra

**Klaske Hiemstra** (Vledder, 24 febrewaris 1954), is in Fryske skriuwster. 

As bern fan Fryske âlden groeide se twatalich op. Fan har achtste jier ôf publisearre se (yn it Nederlânsk) op de berneside fan de Friese Koerier. By har stúdzje Nederlânsk keas se Frysk as byfak. Se begûn pas Frysk te praten yn 1997 doe't se frege waard om as skriuwster sit te nimmen yn it Skriuwersboun. Sûnt 31 desimber 2009 is Klaske Hiemstra fêste kollumniste by de ynternetside fan de Ried fan de Fryske Beweging, www.itnijs.nl.

## Wurk
### Romans
* *Retoer Skylge* (2004) in heal en heal autobiografysk roman oer it ferskynsel "bylden fan it ûnbewuste".
* *It rinnen fan Silke* (2006), in roman oer in studinte rjochten dy't yn grins wennet en dermei libje moat dat har mem komt te ferstjerren. Sy docht al it mooglike om út de tizeboel te kommen dy't har gefoel tjirget.

### Mearkes
* *De bok, it gouden aai en de sân ravens* (1996), befettet it ferhaal "It lân fan altyd snein" dêr't Klaske Hiemstra de tredde priis mei wûn. It is in mearke, lykas: "Eilânreis", dat ferskynde yn 2007. Yn dit ferhaal giet in famke mei har geastlik handikapte suske op stap om de mem te sykjen. It is in symboalyske reis. As yn de measte mearkes rint it goed ôf.

### Dichtwurk
* *De skaadfrou*, (2003).

## Keppelingen om utens
* De kollums op it nijs
* Hiemside Klaske Hiemstra (argivearre)
* DBNL-profyl
Noordenbos & Ko

**Noordenbos & Ko** is in kabaretselskip út it noarden fan Fryslân. It bestiet yn 2010 út Janneke Themmen-Westra, Aline van der Weij-Struiksma, Renie Zuiderveld, pianist Pieter Jelle de Haan en Klaske Noordenbos fan Ferwert.

It selskip begûn yn 1979 op it sechtichjierrich bestean fan de feriening fan Plattelânsfroulju yn Ferwerderadiel. Klaske Kingma, trou-amtner fan Ferwerteradiel oant 2009, skreau doe mei Germ Koldijk de teksten. Doe't dat goed slagge kamen der tsien koarleden by en de mem fan Klaske, Anna Noordenbos-Algera (pianobegelieding). Al gau folgen optredens foar de Fryske Kriten om Utens. Nei it twadde program wie der in soad wikseling binnen de ploech en ûntstie de namme Noordenbos & Ko (Ko stiet foar *Koldijk*). Der kaam doe in kompilaasje ûnder de titel *De groetnis út Ferwerderadiel*. Yn de wikseljende gearstallings spilen ek Klaske har dochters Anneminke en Else en Anneke har dochter Aafke mei. Nei it ferstjerren fan Anneke Noordenbos folge Renie Zuiderveld har op.

De ploech  spilet ûnderwerpen wêryn nearne tsjinoan skopt wurdt, maatskippijkrityske stikjes spylje se net. In fleurige jûn mei ferdivedaasje stiet foarop by Noordenbos & Ko.

## Programma's
* *Tusken Bêd en Brochje* (1979)
* *Fan kowejaar nei kaviaar* (1983)
* *Groetnis út Ferwerderadiel* 
* *Nijsgjirrich*
* *Hege noat*
* *Dûbel-sinnich*
* *Kleur Bekenne* (2010)

## boarne
* Ljouwerter Krante "Freed", 19 febrewaris 2010, side 15.
Termunterzijl

**Termunterzijl** (Grinslânsk: *Ziel*) is in doarp oan de Westeriems yn de gemeente Iemsdelta yn Grinslân. It doarp hat likernôch 300 ynwenners en hearde fanâlds ta it karspel Termunten. Oant 1808 wie it doarp part fan it Klaai-Aldamt en fan 1818 oant 1990 hearde it, mank mei de doarpen Borgsweer, Termunten, Wagenborgen en Woldendorp ta de gemeente Termunten. Dy gemeente gie doe op yn de gemeente Delfsyl, dy't yn 2021 wer opgie yn de gemeente Iemsdelta.

## Skiednis

It doarp is ûntstien neidat yn 1601 yn it Termunterzijldjip een skutslûs oanlein waard. Dêr einige de Stedswei dy't de stêd Grins oer Appingedam, Farmsum en de Easterhoeke ferbûn mei de Eastfryske stêd Emden.

Foar it doarp ûntstie wie dêr al in syl tichteby it doarp Termunten dy't yn de mûning fan de Munter Ae lei. De slûs waard yn 1553 ôfdamme om't dy skeind rekke wie nei it ûntstean fan de Doalert. Yn 1565 waard der sprutsen fan *Olde munterzyl*. Yn 1584 waard troch spaanske troepen dêre in skâns oanlein, de *Termuntersile scanze*, dy't letter wer ôfbrutsen waard.

Yn de santjinde iuw wie Termunterzijl in warber hannelsplak. Der wie de nedige yndustry lykas in oaljemûne. Ek wennen der ien of mear houthannelers. Ek wie der yn Termunterzijl in fermanje fan de minnisten fan de streaming fan de de Ukowallisten.

By de Sint-Martensfloed fan 1686 rekke it doarp folslein ferwoastge en kamen hast alle ynwenners om. Yn 1725 waard yn opdracht fan de stêd Grins ûnder lieding fan stedsboumaster Anthony verburgh in nije slûs oanlein mei in sierwurk: *Boog van Ziel*.

Oan de ein fan de Frânske tiid wie Termunterzijl militêr wichtich omdat der in batterij fêstige wie foar it belis fan Delfsyl (1813-1814). Mids 19e iuw wie it in fiskers- en hannelsplak. Dat lêste hie it foaral te tankjen oan de bloei fan de feankoloaniale skipfeart. It doarp hie doe 50 huzen en 340 ynwenners. .  Yn de lêste desenniums fan de 20e iuw waard de rekreaasjefeart wichtich foar de haven. By de ferheging fan de diken op deltahichte yn 1972 waard in nije slûs en in útdykske stoarmfloedkearing oanlein. Yn 2000 wie it kombinaasjegemaal Rozema klear. It âlde gemaal Cremer út 1930 en 1931 is der ek noch altyd. Op it heden wenje der sa'n 295 minsken (2021).. 

Tusken 1919 en 1948 rûn de steamtramline fan de *Stoomtramweg-Maatschappij Oostelijk Groningen* troch Termunterzijl.

Boppe de âlde syl stiet de *Boog van de Ziel*: de brêge boppe de âld slûs dy't fersierd is mei de wapens fan de sylfesten de sylfesters.

Termunterzijl is in beskerme doarpsgesicht. Troch it doarp rint de Ynternasjonale Doalertrûte. Tsjintwurdich hat it doarp in opspuite sânstrân foar rekreaasje.

## Galery
Reil

In **reil** is in Midsiuwske doek fan linnen. It reilmerk is in jildbedrach, dat yn klean útbetelle wurdt.
Eilert Reinalda

**Elardus Augustini Reinalda** (? - Langwar, 27 oktober 1610) wie in klassikus. 

It wie de soan fan Auke Reinalda. By syn twadde houlik troude er mei Saek, dochter Sake fan Rinia, grytman fan West-Dongeradiel, en widdo fan Gale Hania. Yn 1584 wie er op de lândei yn Frjentsjer oanwêzich en tekene dêr de lêste ôfswarring fan Filips II. Hy wie deputearre dy't mei syn freonen Gellius Snecanus en Henricus Schotanus de Stichting fan de Fryske Hegeskoale befoardere. Wie heechlearaar Latyn en wolsprekkendheid yn Frjentsjer (1587 ), grytman fan Doanjewerstâl (1591) en kurator fan de Hegeskoalle (1604).

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Doanjewerstâl
Rekkenkeamer

De **rekkenkeamer** wie in orgaan dat elkenien dy't wat behear fan de lânsfinansjen die kontrolearre. Under de Boergonjers oefene de Hollânske rekkenkeamer yn Fryslân kontrôle út, mar yn de tiid fan de republyk hat Fryslân, útsein 1579 - 1582, doe't Deputearre Steaten de funksje waarnommen, in eigen rekkenkeamer hân.

Yn it earstoan bestie dy út seis, letter út fjouwer leden (rekkenmasters); it amt fan rekkenmaster wie in ambulatwaar amt.

## Sjoch ek
* Jeropeeske Rekkenkeamer
Johan Rengers van ten Post

**Johan Rengers van ten Post**, (Ten Post, 5 maart 1542 - dêre, 8 septimber 1626) wie in Grinslanner ealman. Fan 1580 - 1594 wie er frijheidsstrider tsjin de Spanjerts en harren oanhing. Dêrnei kaam er yn hege amten, ûnder oare kurator fan de Hegeskoalle.

Hy skreau it wurk *Extract uuth verscheiden historien, cronijckemn enz.*(oant 1585), wêrfoar't er Eggerik Beninga, Johan Harmens van Lemego, Sybe Jarichs en Worp fan Thabor brûkte.
Kleine Huisjes

**Kleine Huisjes** (Grinslânsk: *Lutje Hoeskes*) is in plak yn de gemeente It Hegelân (oant 1 jannewaris 2019 gemeente De Marne) yn Grinslân. Kleine Huisjes hat goed 100 ynwenners (2014).

It doarpke, likernôch oardel kilometer benoardeasten fan Kleasterbuorren, is yn de 19e iuw ûntstien. De húskes waarden bewenne fan boerearbeiders dy't harren wurk hienen yn de doe oanleine (kwelder)polders, de *Bokumerpolder*, de *Ikemapolder* en de *Negenboerenpolder*, allegearre benoarden it doarp.

De by de polders hearrende pleatsen binne: *Oud Bokum, Nieuw Bokum, Ikema* en *Feddemaheerd*.
Helwerd

**Helwerd** bestiet út twa no ûnbewenne wieren en leit yn de gemeente It Hegelân. De wieren lizze likernôch healweis Rottum en Uskwert, krekt westlik fan de wei. Oan de foet fan de wieren stiet in pleats.

Eartiids moat it plak wol iennige betsjutting hân hawwe. Neffens de oerlevering waard de bline dichter Bernlef fan de misjonaris Liudger genêzen fan syn blinens te Helwert; dat wie yn de 8e iuw. Ut tankberens soe Bernlef syn heidensk repertoire ferruile hawwe foar mear stichtlik wurk. De Grinslânsktalige dichter Jan Boer skreau in gedicht oer dat barren.

Besuden Helwert rint de Helwerdermaar. 

De gemeente rekkent Helwerd as buorskip, mar der is gjin bebouwing, wol in wyt nammeboerd.

## Keppeling om utens
*Gedicht fan Jan Boer oer Liudger en Bernlef, yn it Grinslânsk
Agge Reynalda

**Agge Jelles Reynalda** (Frjentsjer? - dêre, nei 1681) wie in sulversmid. Reynalda waard master yn 1658. Wurk fan him wurdt bewarre yn it Frysk Museum.
Swarte panter

In **swarte panter** is in eksimplaar mei in melanistyske kleurfariaasje, dy't ta eltse soarte fan 'e grutte katten (*Panthera*) hearre kin. Yn Aazje en Afrika wurde der almeast panters of loaihoarsen (*Panthera pardus*) mei bedoeld, wylst it yn 'e Amearika's benammen om jagûars (*Panthera onca*) giet, om't sokke swartkleurige fariëteiten fral foarkomme by dy beide soarten.

Hoewol't yn Noard-Amearika de poema (*Puma concolor*) ek wol foar in "panter" trochgiet (benammen de súdeastlike ûndersoarte, de saneamde Floaridapanter), is melanisme by dy soarte tige seldsum, en boppedat hearre de poema's ta de lytse katten (*Felinae*).

Yn 'e literatuer is de meast ferneamde swarte panter nei alle gedachtn Bagheera, út it yn Britsk-Ynje spyljende *Jungle Book*, dat yn 1894 skreaun waard troch de Britske auteur Rudyard Kipling.
Rintie Jans

**Rintie Jans**, ( ? -  Ljouwert, nei 1671 ) wie in sulversmid út Louwert. As learling fan Obe Clasen waard er yn 1646 master yn Ljouwert. Hy waard benammen bekend omdat er wurke yn de kwabornamentstyl; dy styl kaam letter op yn Hollân en Utert. Syn haadwurk bestiet út twa skûtels en kanne (sjoch Popta-skat) dy't yn it Frysk Museum bewarre wurde.
Jan Riemersma

**Jan Herman Riemersma** (Menaam, 10 desimber 1860 - Gytsjerk, 1 augustus 1942) wie in ûnderwizer en skoalhaad. Wie ek tige fertsjinstlik op maatskiplik gebiet. Hy stie lang oan de skoalle yn Gytsjerk en rjochte yn 1911 it Bûn fan Sjongkoaren op. Yn 1932 stifte Riemersma de Federaasje fan Begraffenisferienings. Hy hie grutte belangstelling foar Fryslâns ferline. Skreau in oantal artikels wêrûnder *De terpen in Nederland* (1892), *De landaanwinning in de Friesche Wadden en de verbinding van Ameland met de Friesche wal* (1901) en *De Lauwerszee* (1901).
Auck van Haersma

**Auck van Haersma** (Aldegea, 1705 - Menaam?, 1781) wie in bewenster fan Orxma State yn Menaam.

## Libben
Op 28 oktober 1730 boasket se mei Tjalling Willem van Camstra, grytman fan Idaerderadiel. Doe't Tjalling van Camstra yn 1742 ferstoar waard er as grytman opfolge troch syn soan Hans Willem. Mar as dizze yn 1761 ferstjert erft Auck van Haersma al syn bezittings, wêrûnder Orxma State.

In 1761 set se har nei wenjen op Orxma. De state leit dan tusken brede grêften, de grutte hôven en moaie leanen. Auck klaait har heul gewoan, ûndanks dat se in rike frou is; se wurdt bytiden wol foar lânrinster oansjoen. At se ris by har suster Wickje van Haersma yn Eastermar op besite giet, wurdt se troch it personiel weromstjoerd mei it boadskip: 'Mefrou keapet net oan de doar'.

Auck hie de broek oan. Nei it ferstjerren fan har man waard de âlde feint Kees har fertrouweling. Fierders is hja wizer mei bisten en blommen as mei minsken. Der binne dan ek in soad bisten en benammen skoathûntsjes op de Orxma State. Om net op dizze bisten te traapjen mei it personiel yn de hûs net gewoan rinne, mar moast him sleepsoaljend troch de fertrekken bewege.

As Auck van Haersma yn 1781 op har stjerbêd leit, wol se noch ien kear al har bisten sjen. It personiel lit de kij, hynders, bargen, hinnen, guozzen, hûnen ensfh. by har yn de keamer. Dêrnei stjert se, 76 jier âld, sûnder bern. As har feebeslach by dozinen ferkocht wurdt, wienen de keapers ferplicht om de bisten sels te fangen, sa rûn alles troch elkoar.
Willem fan Roggendorf

**Willem fan Roggendorf** (1481 - augustus 1541) wie baron fan Roggendorf, en steedhâlder fan Fryslân út namme fan lânfâdesse Margareta fan Eastenryk (dy't foar de Habsburchse hearsker Karel de Habsburchse Nederlannen bestjoerde).

Yn 1509 die hy mei oan Maksimiliaan fan Eastenryk syn kampanje tsjin de Republyk Feneesje. Juny 1509 levere hy striid by Padua.

Roggendorf folge Floaris fan Egmond yn 1517 as steedhâlder op (1517 - 1521); hy koe tsjin de Geldersen net folle útrjochtsje. Yn 1521 naam hy ûntslach en gie werom nei Dútslân, dêr't er yn 1541 omkaam by it belis fan 'e Hongaarske stêd Boeda.
Lourens de Rook

**Lourens de Rook** (De Lemmer, 1 maart 1884 - dêre, 13 maaie 1952) wie in koardirigint. Mei de mingde sjongferiening 'Excelsior' helle er in soad súksessen.

Lourens wie ien fan de tsien soannen út de muzikale húshâlding fan Klaas de Rook senior. Dy syn soannen Jan en Poppe waarden ek koardirigint, Carel waard lid fan it Keninklik Konsertgebouorkest (hjir). Klaas de Rook jr. wie oprjochter en earste dirigint fan it Twintsk Filharmoanysk Orkest. 

De Rook skreau muzyk by ferskate Fryske gedichten:
**Peaske* en *Jongsémans Ofskie* fan Pieter Jelles Troelstra
**Boi* fan Jan Durks van der Mei
**Maitiidsleafde* fan Douwe Kalma
**Us Sudersé*, *Jongereinliet* (Frysk Nasjonael Boun), *Nei Reikjavik*, *Liet foar Lemmer* fan Fedde Schurer
Jacob Roorda

**Jacob Roorda** (Ljouwert, 1 juny 1802 - De Bosk, 22 desimber 1834) wie in jurist. Hy wie fûl frisiast en wurke mei oan it Friesch Jierboeckje. Stoar as earste luitenant fan de *Vriesche Schutterij* yn de Belgyske Opstân.
Frysk Jierboek

It **Frysk Jierboek** wie in jierboek mei wittenskiplike en literêre bydragen. It ferskynde yn de jierren 1937 en 1938 ûnder redaksje fan Jelle Hendriks Brouwer en Pieter Sipma yn 1942, 1943 en 1944 fanwegen de Fryske Akademy.

## Keppeling om utens
* [Jiergongen 1937 en 1938 yn de [DBNL]]
Friesch Jierboeckje

It **Friesch Jierboekje(n)** wie in boekje dat ferskynde tusken 1829 en 1831 en útjûn waard troch it Frysk Genoatskip. De redaksje wie yn hannen fan Jacob van Leeuwen, Jan Dirks Ankringa en Albartus Telting. Oan it boekje wurken ûnder oaren mei: Rinse Posthumus, Jan Gelinde van Blom en Jacob Roorda.

It wie it earste hielendal Frysktalige periodyk. It ûntstie by it earste besyk fan John Bowring, bedoeld om foar de beskaafde stân en de stedelingen om harren *smaak voor hunne veel vergetene moedertaaal in te boezemen*.
Gauke Bootsma

**Gauke Bootsma** (Hylpen, 16 maart 1942) is konservator fan it Earste Fryske Reedridersmuseum yn Hylpen.
 
Nei de ambachtsskoalle, rjochting skilderjen, waard er ferver dy't yn 1971 foar himsels begûn. Bootsma sammele altyd al fan alles, mar doe't er yn Otterlo by it tegeltsjesmuseum wie ûntstie it plan om sels letter ek in museum te hawwen. Gauke hie sels altyd knap ride kind. Hy wie bestjoerslid fan de iisklup fan Hylpen, siet yn it Fryske Iisbûn, en wie assistint rayonhaad fan de Fryske Alvestêdeferiening. Sa begûn er mei it sammeljen fan houtsjes en oare reedrydkurioaza. Hy lei him mear en mear ta op it garjen fan spullen fan it koartebaanriden en de Alvestêdetochten. Fan de dielnimmers krige er fan alles. 

Yn 1983 iepene er in reedrydmuseum fan 85 m². It is yn 2010 útgroeid nei 500 m² oerflak en in pankoekrestaurant ('De Friese doorloper'). It 25-jierrich bestean fan it museum waard op 20 febrewaris 2010 fierd mei in reuny fan de earste 25 manlju en 5 froulju fan de alvestêdetocht fan 1985. Foar syn fertsjinsten foar it reedriden krige Bootsma de Van Heloma beker fan de KNSB. Boppedat waard er earelid fan de iisklup fan Hylpen doe't er 25 jier yn it bestjoer sitten hie. Bûten it reedriden is der yn it museum ek in keamer mei tegeltsjes, in tinsamling en in klompmakkerij.

Yn jannewaris 2016 droech Bootsma it museum oer oan syn trije bern: Hendrika, Grietje en Pieter.
Kolumbia

Geografy:
*Kolombia, in Súd-Amearikaansk lân
*Kolumbia, de poëtyske namme foar de Feriene steaten, en foar de froulike persoanifikaasje fan it lân
*District of Kolumbia, it Amerikaanske distrikt wêryn it regeringssintrum Washington leit
*Plakken yn de Feriene Steaten:
**Kolumbia (Alabama)
**Kolumbia (Kalifornje)
**Kolumbia (Illinois)
**Kolumbia (Kentucky)
**Kolumbia (Louisiana)
**Kolumbia (Maryland)
**Kolumbia (Mississippi)
**Kolumbia (Missouri)
**Kolumbia (New Jersey)
**Kolumbia (North Carolina)
**Kolumbia (Pennsylvania)
**Kolumbia (South Carolina), haadstêd fan de steat
**Kolumbia (South Dakota)
**Kolumbia (Tennessee)
**Kolumbia (Virginia)
**Kolumbia (Washington), in distrikt yn de Amerikaanske steat Washington, mei as haadstêd Dayton
*Kolumbia County, ferskate county's yn de Feriene Steaten
*Kolumbia (rivier), in rivier yn Canada en de noardwestlike Feriene Steaten 
*Kolumbia (berch), in berch op de grins fan de Kanadeeske provinsjes Alberta en British Columbia
* in steatspark (*State Historic Park*) yn Tuolomne County, yn Kalifornje. 
*Kolumbia (kontinint), hypotetysk earder superkontinint

Oare:
*Columbia Broadcasting System (CBS), in Amerikaansk telefyzjestasjon 
*Columbia (Grenoble), in Frânsk histoarysk motorfytsmerk
*Columbia (Hartford), in Amerikaansk histoarysk motorfytsmerk
*Columbia Pictures, in Amerikaansk filmbedriuw, ûnderdiel fan Columbia TriStar Motion Picture Group (Sony)
*Columbia Records, in platelabel, dochter fan Sony BMG
*Columbia Symphony Orchestra, in symfonyorkest oprjochte troch Columbia Records
*Columbia Sportswear Company, in Amerikaansk kleanmerk
*Team Columbia, in Amerikaanske fytsploech sponsore troch Columbia Sportswear
*Columbia-universiteit, in universiteit yn New York City
*Columbia (dans), in fariant fan de Rumba
*AVV Columbia, in fuotbalklup út Apeldoorn
*Spaceshuttle Columbia, in romtefear
Tiede Roelofs Dykstra

**Tiede Roelofs Dykstra** (Ljouwert, 25 april 1820 - dêre 25 maaie 1862) wie argivaris-bibletekaris fan Fryslân.

Hy studearre yn Frjentsjer (as ien fan de lêsten) en Grins, wie privee-learaar yn Ljouwert. Dykstra wie mei-oprjochter en foarsitter fan it Frysk Selskip (1844), redakteur fan Iduna (mei Harmen Sytstra, 1844-1862), 'Swanneblommen' en de 'Nieuwe Friesche Volksalmanak' (1857-1862).

Dykstra wie in typyske romantikus mei in sterk nasjonalistyske- grutfryske oertsjûging.

## Wurk
* *Foarjiersblomkes*, dichtbondel (1840)
* *Fryske Sankjes*, dichtbondel (1842, mei H. Sytstra)
* Bekendste gedicht: *Oan 't Noarderhôf* (yn Swanneblommen, 1853)
* Oersettingen fan wurk fan Geijer, Andersen en Hebel.
Cornelis Römer

**Cornelis Arnold Römer** (De Lemmer, 3 augustus 1855 - Apeldoorn, 15 maaie 1935) wie in jurist út Ljouwert.

As Ljouwerter abbekaat waard er sekretaris by de Fryske Maatskippij fan Lânbou tusken 1883 - 1908.
Johann Peter Hebel

**Johann Peter Hebel** (Basel, 10 maaie 1760 – Schwetzingen, 22 septimber 1826) wie in Dútske teolooch, pedagooch, skriuwer fan koarte ferhalen en dichter (yn it dialekt). Hy is bekend wurden fan syn samling Alemannyske ferhalen, *Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes* ('Tresoar fan de hûsfreon by de Ryn') en Alemannyske gedichten, *Allemannische Gedichte*. 

## Libben
Hebel syn heit wie in wever en in oppasser yn it leger dy't learderich wie. Hy stoar doe't Hebel krekt oer ien jier wie. Hebel waard doe grutbrocht yn earmoed yn it doarp Hausen im Wiesental, dêr't er ek syn earste ûnderrjocht krige. As studint waard der hiel wat fan him ferwachte, dat hy fûn freonen dy't him stipen en sadwaande koe er skoalle ôfmeitsje en teology studearje fan 1778–1780 yn Erlangen. 

Nei syn universitêre stúdzje wie er in skoft privelearaar, waard doe learaar oan it gymnasium yn Karlsruhe, en yn 1808 waard er beneamd as direkteur fan dy skoalle. Ferfolgens waard er lid fan de konsistory en it evangelyske prelaat. 

Yn Karlsruhe, Lörrach, Hausen im Wiesental, Basel en Schwetzingen binne monuminten ta syn eare oprjochte.

## Wurk

Hebel is ien fan de meast lêzen Dútske skriuwers en dichters. Syn dichterlike ferhalen en lyryske gedichten yn it Alemanysk dialekt binne tige populêr. 

Syn *Alemannische Gedichte* (1803) 'ferbuorkje', neffens Goethe syn sizzen, de hiele wrâld op in tige oantreklike wize (*verbauert das ganze Universum auf die anmutigste Weise*). En der binne yndie mar in pear moderne Dútske dichters dy't syn beskriuwingen yn betrouberens, lossens, koartswilligens en yn frissens en krêft benei komme. 

De anekdoates en ferhalen út de *Schatzkästlein des rheinischen Hausfreundes* hearre ta de bêste Dútske ferhalen, en binne neffens August Friedrich Christian Vilmar (1800–1868) yn syn *Geschichte der deutschen Literatur* mear wurdich as in weide romans (*wiegen ein ganzes Fuder Romane auf*). Ta de bewûnderers fan syn wurk hearden Goethe, Franz Kafka, Walter Benjamin, Ludwig Wittgenstein en Martin Heidegger. Wurk fan Hebel is oerset yn it Frysk troch T. R. Dijkstra.

## Keppeling om utens
* Ynformaasje, curriculum vitae, ôfbylden, artikels, de folsleine 290 "Kalendergeschichten" en de komplete "Alemannische Gedichte"
Hoyte Roucoma

**Hoyte Stoffels Roucoma** (Reduzum, 1661 - Dronryp, 1719) wie in skoalmaster, koster, oargelist en skriuwer.

Hy hat in, foar in diel printe, kurieuze kronyk (*memorael*) fan Dronryp skreaun (1682-1718). Dy wurdt bewarre yn it Ryksargyf yn Ljouwert. Skriuwkladden fan Roucama wurde bewarre yn it Frysk Museum.

## Oar
Roucoma syn kronyk wie ek in weardefolle boarne foar Jan Buisman syn boeken oer it waar yn it ferline.
Jaap Rusticus

**Jacob Rusticus**, meast **Jaap Rusticus** neamd, (Bûtenpost, 31 maart 1913 - Ljouwert, 14 augustus 1972) wie in fertsjintwurdiger, keunstskilder, grafikus en byldhouwer út Bûtenpost.

## Biografy
Jaap Rusticus wie in soan fan slachter Ykele Rusticus en Geertje van der Linde. Hy wurke ynearsten by syn heit yn de saak. Nei't dy oernaam waard troch in broer, gie Rusticus yn 1942 oan it wurk as fertsjintwurdiger by stienhouwerij Klaas de Vries yn Bûtenpost.   Hy hie niget oan keunst, mar de tekenkursus by de *[[Maatskippij ta Nut fan 't Algemien| Maatschappij tot Nut van't Algemeen]]* boeide him net. 

Hy krige les fan Jo Kloek en Herman Dijkstra (1904-1976)  Mei Klaas Koopmans, ek in learling fan Kloek, Pier Feddema, Sjoerd Huizinga en Jan Frearks van der Bij rjochte er yn 1948 de keunstnersgroep Yn'e Line op. Sy eksposearren as groep ûnder oare yn de Mangelgang yn Grins (1952) en de Prinsetún yn Ljouwert (1954).  Mei in tal oare keunstners, ûnder wa Chris Fokma, Jentsje Popma en Jan Murk de Vries wiene, foarmen sy yn de twadde helte fan de jierren 50 de nije groep It Frysk Palet. Ek wied er lid fan it Boun fan Fryske kunstners.

Rusticus bleau wurkjen by de stienhouwerij en wie yn syn frije tiid aktyf as keunstner. As byldhouwer wie er autodidakt; hy makke yn 1954 syn earste wurk fan in stien dy't er op stienhouwerij fûn. Under de tochten dy't er as fertsjintwurdiger makke, makke er in soad sketsen, dy't er letter útwurke ta houtfiken of yn semint.  Dêrneist makke er ûnder oare doopfonten, lito's, mozaieken, skilderijen, skulptueren, sgrafitto en wandskilderingen.

Yn augustus 1972 wie Rusticus mei fakânsje op It Amelân. Hy rekke swier ferwûne by in wynhoas op Kemping Duinoord en ferstoar in oantal dagen letter yn it Sint Bonifatius Hospitaal yn Ljouwert.  Hy waard 59 jier.

## Galery
Kar-út:

De zaaier (Buitenpost).JPG|*De zaaier* (1969), Bûtenpost
Het speelpaard.jpg|*It Hynder* (Bûtenpost)
Eens brachten de moeders hun kinderen.jpg|*Eens brachten de moeders hun kinderen*
Klipschilda

**Klipschilda** (*clepscelda*) wie in belesting dy't troch de Friezen betelle wurde moast oan de Wytsingen. Bygelyks oan Godfried de Wytsing 882 - 885. De Wytsingen akseptearren allinnich goed yn it skyld klinkende munt ( *cleppa* betsjut: klinke ). Letter is de klipschilda ferfongen troch de *huuslaga* of *[[huslotha]]*.
Wessel Ruwersma

**Wessel Pieters Ruwersma** (Holwert, maart 1750 - Bûtenpost 1827) wie in Frysk keunstskilder.  Hy wie autodidakt en de learmaster fan Willem Bartel van der Kooi en Albert Gerrits Swart..

Ruwersma wie in soan fan Piter Wybes en Aaltsje Wessels. Hy naam yn 1811 de namme *Ruversma* oan, letter neamde er him - lykas syn bruorren - *Ruwersma*. Ruwersma wie aktyf as hûs- en dekoraasjeskilder (fan ynterieurs). Dêrnjonken makke er meast lânskippen en portretten.
Gerben Rypma

**Gerben Rypma** (Aldegea, 2 septimber 1878 - Blauhûs, 12 febrewaris 1963) wie in lânskipsskilder en dichter út Blauhûs en waard berne op in pleats yn de Sânfurder Ryp, yn it gea om de Aldegeaster Brekken hinne.

## Skriuwer
Syn earste fersen ferskynden yn de tydskriften Sljucht en rjucht en Forjit my net!, yn it begjin fan de 20e iuw. Ek syn jongere broer Jehannes (1880-1948), folksskriuwer en yn 1917 mei-oprjochter fan it Roomsk Frysk Boun, publisearre yn dy blêden. Gerben skreau gefoelige natoerlyryk en sette wurk oer fan Guido Gezelle. In karlêzing fan syn wurk *Reidsang* ferskynde yn 1951.

## Skilder
Gerben Rypma is op lettere leeftyd mei skilderjen begûn. Hûs- en keunstskilder Jaring Walta (berne 1887, heit fan Meinte Walta) trune him dêrta oan. Doe't er fyftich jier wie, krige er les fan Johan Mammen (1864-1922). Nei alle gedachten hawwe de skilders Bauke van der Sloot en Ids Wiersma him ek advisearre.

## Stifting
Yn 2001 waard de Gerben Rypmastifting oprjochte. De stifting hat ta doel it skilder-, teken- en skriuwwurk fan Gerben Rypma te ynventarisearjen, te bewarjen en út te stallen wêr mooglik. Ek sil der jierliks in kultureel barren organisearre wurde. Ein 2010 is in boek oer Gerben Rypma útkaam mei in biografy troch Eeltsje Hettinga oanfold mei skilderijen, tekeningen en poëzij.

## Wurk ( kar-út )
### Poëzij
* *Reidsang : samm'le gedichten* (1951)
* *Ik haw myn dreamen hân en fragen* (mei ynlieding fan Jan Tjittes Piebenga, 1965)
* *Ik haw myn dreamen hân en fragen*, 2e printinge (mei ynlieding fan Teije Brattinga, 1994)

### Ferskaat
* *Gerben Rypma* (Het Witte Boekhuis, 1970)
* *Gerben Rypma tentoanstelling 2003 : akwarellen út neilittenskip fan Meinte Walta* 

## Biografy
* , *Gerben Rypma*, Gerben Rypma Stifting, Blauhús 2021.
Sakramintshúske

In **sakramintshúske** of **tabernakel** is in lytse romte yn it alter dêr't nei in eucharistyfiering de oerbleaune konsekrearre hosty's bewarre wurde. Om't de konsekrearre hosty's as it lichem fan Kristus it alderhillichste sakramint foarmje, wurdt der, foardat it tabernakel iepene wurdt, altiten in knibbelfal makke. Konsekrearre hosty's wurde mei de grutste earbied behannele en wurde dêrom yn in feilige romte bewarre dêr't net elkenien by kin.  

Yn âlde midsiuwske tsjerken siet it sakramintshúske yn 'e noardlike muorre fan it koer. Yn protestantske tsjerken dy't oant de reformaasje noch roomsk wiene, binne yn guon gefallen noch altiten of wer foar it ljocht helle sakramintshúskes yn 'e koermuorre te sjen, lykas yn 'e tsjerken fan Eanjum, Burgum en Rinsumageast. Oarspronklik hiene de alters gjin opbou, sa't dat hjoed-de-dei wenst is. Yn 'e goatyske tiid waarden de ynearsten tige ienfâldige tabernakels hieltiten moaier fersierd en ûnstiene oan 'e muorren de saneamde sakramintstuorren. Mei de ûntwikkeling fan 'e opsetstikken op 'e alters sûnt de 12e iuw ûnstie der ek romte foar in tabernakel yn it alter. 

De yn in tabernakel bewarre konsekrearre hosty's wurde by in folgjende eucharistyfiering wer út it sakramintshúske helle en oan 'e leauwenden oanrikke. Guon fan 'e konsekrearre hosty's wurde ek brûkt om oan minsken te jaan dy't net by de misse oanwêzich wêze kinne fanwegen bygelyks sykte. De konsekrearre hosty wurde dan ferfierd yn in pyksis, in hostydoaske, om earne oars oan 'e persoan út te rikken.
Kniperke

**Kniperkes** of **izerkoekjes** binne swiete, tinne hurde waffels dy't tradisjoneel om de jierwikseling hinne bakt wurde. Se wurde iten yn Drinte, Oerisel, Grinslân (Feankoloanjes en Westerwâlde) en Gelderlân (de Achterhoek).

Kniperkes wurde bakt yn spesjale waffelizers. Eartiids wienen dit knypizers fan getten izer dy't boppe it hurdfjoer hâlden waarden. Tsjintwurdich wurde elektryske wafelizers brûkt. 

Kniperkes hawwe noch it meast fan oubliehoarns sa't dy brûkt waarden foar skepiis, mar it resept is oars: swieter en mei kaniel. 

## Presintaasje
Neffens de Nedersaksyske kultuer hearre de wafeltsjes yn desimber plat, as *kniperke*, presintearre te wurden en fan Nijjiersdei ôf as nijjiersrôltsje. De gedachte hjirefter is dat yn desimber it âlde jier sa hielendal útteard is. Op nijjiersdei symbolisearret it rôltsje it ûnbekende nije jier.
De platte ferzje wurdt benammen yn Drinte en Oerisel iten, de oprôle ferzje, de *rullekes*, mear yn Grinslân en de Achterhoek.

Yn Koevorden waarden eartiids de izerkoekjes útdield oan de earmen. Yn 1770 waard besocht om dit gebrûk te ferbieden, sûnder súkses.
Simón Bolívar

**Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Palacios**, of koartwei **Simón Bolívar** (Karakas, 24 july 1783 – Santa Marta, 17 desimber 1830) wie in Súd-Amerikaanske steatsman. Hy befrijde in grut part fan Súd-Amearika fan de Spaanske oerhearskers en wurdt dêrtroch meastentiids as "El Libertador" (de befrijer) oantsjutten. Yn de jierren 1819-1824 befrijde hy hiel Kolombia, Ekwador, Perû en Opper-Perû, dat him ûnder de namme Bolivia ta ûnôfhinklike republyk útrôp en Bolivar ta diktator beneamde (1825-1826). 

## Ferskaat
Yn 'e moderne tiid referearre Hugo Chávez, presidint fan Fenezuëla, faak oan Simón Bolívar en neamde syn belied de Bolivariaanske Revolúsje.

De skriuwer Gabriel García Márquez joech yn it boek *De Generaal yn syn Labyrint* in portret fan Bolívar. Yn dat boek oertinkt De Generaal, yn syn lêste libbensjierren, syn libben.
Bolsjewisme

It **Bolsjewisme** is in rjochting yn de Russyske sosjaal-demokrasy dy't letter bekend waard as Kommunisme. De namme is ûntliend oan de splitsing yn de Russyske Sosjaal-Demokratyske Arbeiderspartij yn 1903, doe't de mearderheid (Russysk: *bolsjinstvó*) op it Twadde Partijkongres Lenin folge. (Syn tsjinstanners krigen op dezelde manier de namme fan *mensjewiky*, foar mindertal.) Yn 1917, by de Russyske Revolúsje, griepen de Bolsjewiken de macht yn Ruslân. Oant en mei 1952 bleaunen oanhingers harren partij dy fan de "bolsjeviki" neamen.
Johannes Saeckma

**Johannes Saeckma**, (Kollum, 7 novimber 1572 - Ljouwert, 22 desimber 1636), wie in jurist en wenne yn it Minnemahûs, no Nije Doelen. 

## Libben en wurk
Hy wie in soan fan Suffridus Saeckma en Fedkia a Ringia, mar syn heit stoar krekt nei syn berte en hy waard opbrocht by syn omke  Eilardus Reinalda. Hy studearre yn Frjentsjer, Heidelberg en Basel, dêr't er de doktorstitel helle. 

Saeckma wie abbekaat te Ljouwert, sekretaris fan de Admiraliteit yn Dokkum (1595), prokureur-generaal, riedshear oan it Hof (nov. 1595), ôffurdige nei de Steaten-Generaal foar Fryslân en kurator fan de Hegeskoalle (1626). Mei Thomas Herbaius joech er yn 1602 de *Statuten, Ordonnantiën en Costumen van Friesland* út. Harren oantekeningen waarden troch Ulrik Huber benutten. In soad brieven oan him binne bewarre.

Hy boaske 28 augustus 1603 oan Hylkia Boner, dochter fan de Ljouwerter stedsbestjoerder Johannes Boner. Syn soan Dirck (1610-166) wie ek in betûft jurist en riedshear fan it Hof, in oare soan, Suffridus Saeckma, waard abbekaat en grytman fan Dantumadiel.
Jan Saegman

**Jan Hendriks Saegman** (Ljouwert, doopt 26 jannewaris 1648 – Jorwert, tusken 1728 en 1730) wie in Fryske sulversmid.

## Libben en wurk
Saagman waard nei alle wierskyn yn syn bertestêd Ljouwert oplaat ta sulversmid. Yn 1672 waard er mastersulversmid yn Starum. Tsien jier letter troude er mei Antje Hendriks de Lange. By gelegenheid fan har fyfjierrich houlik makke Saagman in beker mei de ynskripsje ‘Ian Zaagman en Annatie Hendrickx A° 1687’. Dy beker sit yn de kolleksje fan it Frysk Museum. It Museum Boijmans Van Beuningen yn Rotterdam hat in ferlykbere beker, dy't er yn 1693 makke fanwege de Sweedske en Fryske eigeners fan ‘’t schip thuys Carlbergh’. Yn 1713 ferhuze it pear Saagman nei Jorwert. Saagman stoar dêr foar 1730. Dat jier wurdt syn widdo neamd as eigener fan it hûs dat Saagman yn 1728 kocht. 
Der is datearre wurk fan Saagman fan de jierren 1672 oant 1694 bekend.

Saagman wie fan 1686 oant 1719 ek boargemaster fan Starum.
Henri de Saint-Simon

**Claude Henri de Rouvroy, greve fan Saint-Simon** (Parys 17 oktober 1760 - dêre 19 maaie 1825) wie in herfoarmingstinker út de tiid fan de Frânske Revolúsje, dy't syn herfoarmingsplannen basearre op in positivistysk leauwe yn de wittenskip en in foarfjochter wie fan in meritokratysk maatskippijmodel.

Saint-Simon stiet bekend as in iere (utopyske) sosjalist. Syn ynfkloed en oanhing bleaune sterk oant yn de jierren 1840, en makken in grutte yndruk op Karl Marx en Friedrich Engels. De lêste priizge him om syn analyze fan de Frânske revolúsje as klassestriid. 

Syn gedachten krigen ek yn Fryslân wjerklank, Rinse Posthumus skreau oer him yn 1835.

## Publikaasjes
* *Lettres d'un habitant de Genève* (1802)
* *Réorganisation de la société européenne* (1814)
* *L'organisateur* (1820)
* *Système industriel* (1821)
* *Le Catéchisme des industriels* (1824)
* *Le Nouveau Christanisme* (1825)