open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turkoaistangare

De **turkoaistangare** (*Tangara mexicana*) is in fûgelsoarte yn it skaai echte tangaren (*Tangara*) út de famylje tangarefûgels (*Thraupidae*).

## Beskriuwing

De soarte wurdt 12 oant 14 sintimeter lang en hat in gewicht fan 17 oant 26 gram. By de basis fan 'e snaffel en op 'e krun is de fûgel swart. De rest fan it kopke en it boarst binne blau, de wjukken en sturtfearren binne foar it measte donkerblau oant fiolet. Ofhinklik fan it ljocht kriget it fearrekleed bytiden in turkwaze kleur. De búk is giel, mar by de ûndersoarte *Tangara mexicana brasiliensis* is dy wyteftich. Beide skaaien ferskillen hast net fan inoar; de wyfkes binne in bytsje bleker. 

## Fersprieding
Njonken de nominaatfoarm *Tangara mexicana mexicana*, dy't foarkomt yn 'e regio Guyana en eastlik Brazylje, binne trije oare ûndersoarten bekend:

* *Tangara mexicana boliviana* – yn it easten Kolombia, Ekwador en Perû, yn it noarden fan Bolivia en yn 'e Brazyljaanske dielsteaten Amazonas, Pará, Goiás en Mato Grosso.
* *Tangara mexicana media* – yn it Kolombiaanske departemint Vichada en yn it noardeasten en suden fan Fenezuëla.
* *Tangara mexicana vieilloti* – op Trinidad.

Turkoaistangaren hawwe de foarkar foar fochtige boskrânen en rivieriggen yn gebieten fariëarjend fan leechlân oant in hichte fan 1000 meter.

Sûnt 2023 krige de eardere ûndersoarte *Tangara mexicana brasiliensis* de status fan soarte. Hjoed-de-dei stiet de fûgel bekend as de wytbúktangare of Braziliaanske tangare (*Tangara brasiliensis*). It is in isolearre populaasje oan 'e eastkust fan Brazylje fan Porto Seguro oer Rio de Janeiro oant krekt foar Santos en São Paulo.

## Hâlden en dragen
De fûgels ite benammen fruit en, wat minder, ek lidpoatigen. Se wurde yn pearkes of lytse groepkes fan trije oant tsien fûgels sjoen, selden mei oare tangaresoarten. It bekerfoarmige nêst wurd allinnich troch it wyfke makke fan moas, blêd, planttried en bestiet út twa oant trije grize oant grienige aaikes mei brúneftige of readeftige stipkes. Yn finzenskip is in ynkubaasjetiid fan 12 oant 14 dagen waarnommen. Der is yn dit ramt gjin ûnderfining yn it fjild. 

## Status
De turkoaistangare is net seldsum yn beskerme gebieten en nasjonale parken en wurdt dêrom troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (LC). Der wurdt oannommen dat de oantallen fan 'e soarte tebekrinne.  

De ûndersoarte *Tangara mexicana brasiliensis* is lykwols foar in diel syn eardere ferspriedingsgebiet kwytrekke troch kultivaasje.
Goudboarsttangare

De **goudboarsttangare** (*Tangara schrankii*) is in fûgelsoarte yn it skaai echte tangaren (*Tangara*) út de famylje tangarefûgels (*Thraupidae*). 

## Beskriuwing

De **goudboarstangare** is in lytse griene tangare mei in swart eachmasker en in giele búk. De skaaien binne lyk oan inoar.

## Fersprieding
De soarte wurdt yn twa ûndersoarten ferdield: 

* Tangara schrankii schrankii - komt foar fan súdeastlik Kolombia oant noardlik Bolivia en it westlik Amazônegebiet yn Brazylje.
* Tangara schrankii venezuelana - komt foar yn tropysk súdlik Fenezuëla (súdlik Bolívar en it eastlik Amazônegebiet dêr).

De goudboarsttangare is ien fan 'e meast foarkommende tangaren yn reinwâlden oant in hichte fan 1.930 m. De fûgel libbet sawol yn 'e hegere dielen fan beammen as yn 'e ûndergroei en is faak mei migrearjende keppels te sjen fan mingde soarten.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt tocht dat de oantallen ôfnimme, mar net sa bot dat de fûgel bedrige wurdt. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte as net bedrige (LC) op 'e Reade list.

## Namme
De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel ferwiist nei Franz von Paula Schrank (1747-1835), in Dútske teolooch, botanikus, entomolooch en samler fan eksimplaren.
Brúnwangtangare

De **grize tangare** (*Tangara rufigenis*) is in fûgelsoarte yn it skaai echte tangaren (*Tangara*) út de famylje tangarefûgels (*Thraupidae*). 

## Beskriuwing
De brúnwangtangare is in blaugriene tangare mei in rustbrún eachmasker. De rêch is donkerder akwamaryblau, de ûnderkant fral turkoais. It búkje is krêmkleurich en de ûnderste sturtdekveren binne kanielbrún. De skaaien binne lyk oan inoar.

## Fersprieding
De fûgel is endemysk yn 'e kustbergen fan noardlik Fenezuëla (súdlik Lara oant Caracas (Distrito Federal)). De soarte wurdt as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat de soarte net is ferdield yn ûndersoarten.

De brúnwangtangare is in net gewoane fûgel yn dizebosken en by boskrânen, it meast foarkommend op middelhege hichten tusken 900 en 2.100 m. De fûgel wurdt meast allinnich waarnommen, mar ek yn lytse kloften fan mingde soarten, as se yn 'e toppen fan beammen oant de middelste laach fan it bosk foerazjearje.

## Status
Nettsjinsteande syn beheinde ferspriedingsgebiet en it feit dat tocht wurdt dat de oantallen ôfnimme, wurdt de populaasje troch de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) as net bedrige (LC, 2018)  beskôge.
Blauburdtangare

De **blauburdtangare** (*Tangara johannae*) is in fûgelsoarte yn it skaai echte tangaren (*Tangara*) út de famylje tangarefûgels (*Thraupidae*). 

## Beskriuwing
De fûgel is foar it meast smaragdgrien en hat swart op it gesicht en de kiel, dat omfieme is mei smelle blauwe bannen dy't de soarte syn namme jouwe. De soarte liket op 'e smaragdtangare, mar is te ûnderskieden troch de karakteristike markearings op 'e kop.    

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn 'e leechlannen fan 'e Stille Oseaan fan westlik Kolombia en noardwestlik Ekwador. De blauburdtangare wurdt as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling is yn ûndersoarten.

De blauburdtanager is in seldsume fûgel, dy't yn leechlânreinwâlden oant 800 m libbet. Se libje meast yn 'e middelste en boppeste lagen fan it bosk, faak yn migrearjende mingde soartekeppels.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Der wurdt oannommen dat de populaasje tebekrint, mar net bot genôch om as bedrige te beskôgjen. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte as net bedrige (LC, 2023).
Beryltangare

De **beryltangare** (*Tangara nigroviridis*) is in fûgelsoarte yn it skaai echte tangaren (*Tangara*) út de famylje tangarefûgels (*Thraupidae*). 

## Beskriuwing

De soarte is in lytse tangare fan 13 sm lang. Syn fearren binne foar in grut part turkoais, alhoewol't der oer it grutste part fan it bealchje sprake is fan in skobbich patroan mei swart. It boarst en it búkje binne fral swart. De wjukfearren binne swart mei turkoais oant blauwe rânen.

## Fersprieding
De soarte komt yn 'e tropyske en subtropyske fochtige bosken fan 380 oant 3.340 m yn Bolivia, Kolombia, Ekwador, Perû en Fenezuëla foar en wurdt yn fjouwer ûndersoarten ferdield: 

* *Tangara nigroviridis nigroviridis*: eastlike hellingen fan 'e Andes fan Kolombia en eastlik Ekwador.
* *Tangara nigroviridis (cyanescens of consobrina): Andes fan Kolombia oant noardlik Fenezuëla en West-Ekwador.
* *Tangara nigroviridis lozanoana*: bergen fan Fenezuëla (Táchira, Mérida, Zulia en Lara).
* *Tangara nigroviridis berlepschi'': Andes fan eastlik Perû oant noardwestlik Bolivia (La Paz en Cochabamba).

## Status
De IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2024) op 'e Reade list. Oannommen wurdt dat de populaasje tebekrint.
Echte tangaren

De **echte tangaren** (*Tangara*) foarmje in fûgelskaai út de famylje tangarefûgels (*Thraupidae*). De fûgels fan it skaai libje yn Súd- en Midden-Amearika. 

Echte tangaren binne lytse fûgels mei in silindrysk oant ovaal bealchje, dat faak yn in min ofte mear horizontale posysje hâlden wurdt. De kop is lyts oant middelgrut, de nekke koart en dik. De fûgeltsjes binne faak tige kleurryk en mantsjes en wyfkes ha yn 'e measte gefallen gjin grut ûnderskied yn it fearrekleed.

De measte soarten libje yn 'e hegere beamlagen fan bosk en oan boskrânen, mar der binne ek guon dy't in foarkar ha foar in mear iepen lânskip. Se komme op in soad hichten foar, mar de grutste konsintraasje soarten is te finen yn 'e subtropyske en tropyske hellingen fan 'e Andes fan Kolombia, Ekwador en Perû.

## Soarten
It skaai bestiet út 28 soarten:
Les mots et les choses

***Les mots et les choses. Une archéologie des sciences humaines*** (Frânsk: "Wurden en dingen. In argeology fan 'e minsklike wittenskippen") is in essay fan Michel Foucault op it mêd fan politike teory, ideeëskiednis en ferhannelingsteory. It boek waard yn 1966 útjûn by Gallimard yn Parys. 

## Ynhâld
It boek begjint mei in yngeande analyze fan it skilderij "Las Meninas" fan Diego Velázquez, yn it bysûnder de wize wêrop dit skilderij him as gefolch fan perspektyf ferhâldt ta de sjogger. Dêrnei wurdt de wittenskipskiednis fan de Renêssânse oant de 19e iuw ûndersocht, dêr't Foucault benammen krityk hat by de tydlike en romtlike beheiningen op tinkpatroanen dy’t de ferskate gebieten fan de wittenskip dominearje, yn it bysûnder de taksonomy. Dêrtroch ûntstiet in ôfstân tusken wittenskip en werklikheid. Omstannichheden dy't bepale hoe't ferhannelings fierd wurde, feroarje yn de rin fan de tiid.

## Wurdearring
* It boek hie in in prote ynfloed yn de desennia nei't it útkaam wie.
* *Les mots et les choses* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Folksliet fan de Oekraïne

It **[[folksliet]] fan de [[Oekraïne]]**, is: "Sjtsje ne vmerla Oekrajiny" (Oekraynsk: Ще не вмерла Україна: "Oekraïne is noch net dea". De namme komt fan de iepeningsrigel fan it liet; Sjtsje ne vmerla Oekraïne yn slavernij.

## Skiednis
Yn de hjerst fan 1862 skreau de Oekraynske etnograaf, folklorist en dichter Pavlo Tsjubynsky it patriottyske gedicht "Oekraïne is noch net dea", dat úteinlik de tekst wurde soe fan it folksliet fan Oekraïne. De earste rigel is in parafrase fan Józef Wybicki syn oarspronklike iepeningsrigel yn Dąbrowski syn "Mazurek; Jeszcze Polska nie umarła" ("Noch net Poalen is dea"), letter oerset yn "Jeszcze Polska nie zginęła" ("Noch net Poalen ferlern"). It motyf, dat ek wer te finen is yn it Pan-Slavyske "Hej Sloveni" ("Us Slavyske taal libbet noch"), komt út in Pan-Slavyske werbertebeweging.

Yn 1863 waard it gedicht publisearre yn it Lviv-basearre tydskrift Meta ("The Goal") nr. 4. De Gryksk-katolikee pryster Mykhajlo Verbytskyj, dy't yn syn tiid ek in bekend komponist wie, wie sa fassinearre troch poëzij, dat er der foar stie om muzyk foar te komponearjen, earst foar koar, letter foar orkest. It liet waard yn 1864 foar it earst iepenbier songen yn it Oekraïne Teater yn Lviv, en yn 1865 makke hy it tonale gedicht mei noten yn g-moll iepenbier.

It liet waard foar it earst brûkt as folksliet by de koarte ûnôfhinklikens fan 'e Folksrepublyk Oekraïne fan 1917 oant 1920, mar ek oare lieten waarden yn dizze perioade brûkt. Nei it opbrekken fan 'e Sovjet-Uny en de oprjochting fan in ûnôfhinklik Oekraïne yn 1991, waard de muzyk foar Verbytskyj skreaun yn kêst 20 fan 'e grûnwet fan it lân as folksliet op 15 jannewaris 1992. De tekst waard pas offisjeel yn maart 2003 yntrodusearre nei in presidinsjele steatsgreep. Leonid Kuchma, en yn dit ferbân waarden der wat lytse feroarings oan makke. Under oare de term "Oekraynske bruorren" waard ferfongen troch "jonge bruorren" om better alle nasjonaliteiten dy't yn it lân wenje op te nimmen.
Harpij (mytology)

De **harpij** is in mytysk wêzen út de Grykske mytology. De namme komt fan it Grykske wurd "harpyia", dat likernôch "rôveresse" of "ien dy't griemt" betsjut. 

De harpijen binne dochters fan Taumas en Elektra. Taumas is in godheid dy't ferbûn is mei de see en de wûnders derfan. Elektra is in okéanide (ien fan 'e 3.000 wetternimfen), dochter fan Okéanos en Tethys. Dêrfandinne binne harpijen susters fan Iris, de reinbôgegoadinne en boadskipper fan 'e goaden. Iris is posityf en moai, wylst de harpijen it foaroerstelde binne: grimmitich en destruktyf.

Harpijen wurde meast as skepsels mei it lichem fan in fûgel en de holle (en soms de buste) fan in frou ôfbylde. Se wurde faak as ôfgryslike, stjonkende wêzens mei skerpe klauwen en in feareftich liif beskreaun. Yn guon lettere fertellingen waarden se moaier foarsteld, mear as ferliedende en dochs gefaarlike wêzens.

Harpijen wiene boaden fan 'e goaden, benammen fan Zeus, dy't harren stjoerde om minsken te straffen. Se stielen of besmodsken it iten fan har slachtoffers, sadat it net mear te iten wie. Yn guon myten nimme se minsken of sielen mei nei de ûnderwrâld. Yn 'e myte fan 'e Trasyske kening Finéus, in profeet dy't troch de goaden straft waard, kamen harpijen foar. Alle kearen as Finéus ite woe, kamen de harpijen om it iten fuort te rôvjen of der oerhinne te migen, sadat er it net opite koe. De Argonauten joegen mei help fan 'e Boréaden (de soannen fan 'e wyn) de harpijen fuort.

Se symbolisearje yn in soad ferhalen de razernij fan 'e natuer of godlike wraak. Yn lettere keunst en literatuer binne se faak brûkt as symboal foar ferlieding en straf.

## Nammen
De meast neamde harpijen yn 'e klassike mytology hawwe de folgjende nammen:

* Aello (Ἀελλώ) – betsjut "stoarmwyn" of "razende wyn".
* Ocypete (Ὠκυπέτη) – betsjut "hja dy't fluch fleant".
* Celaeno (Κελαινώ) – betsjut "tsjustere".
* Podarge (Ποδάργη) – betsjut "rappe fuotten".

Net alle boarnen neame alle nammen en de nammen kinnen neffens de skriuwer of tiid ferskille. Soms wurde se mei syn trijen neamd, soms allinnich twa, en yn oare ferhalen mar ien.
Gielleietangare

De **gielleietangare** (*Melanodera xanthogramma*) is in fûgel fan it skaai *Melanodera* út 'e famylje tangarefûgels (*Thraupidae*).

## Beskriuwing

Gielleietangaren binne knobske, finkeftige fûgeltsjes. It mantsje hat in swarte kiel, omfieme mei in giele râne; syn kopke en it bealchje binne of hielendal blaugriis of mei in griengieleftige tint. It wyfke is hielendal streke en it is bêste te werkennen troch de oanwêzigens fan in  mantsje. Noardlike wyfkes ha wite rânen oan 'e sturtfearren, súdlike wyfkes giele.  

## Fersprieding
It ferspriedingsgebiet leit yn it suden fan Súd-Amearika. De soarte wurdt yn twa ûndersoarten ferdield: 

* *Melanodera xanthogramma barrosi* - komt foar yn 'e bercheftige kriten fan Sily en westlik Argentynje.
* *Melanodera xanthogramma xanthogramma* – komt foar yn súdlik Argentynje (Tierra del Fuego en Kaap Hoarn.

De soarte libbet op 'e rotsige hellingen en by sompen boppe de beamgrins yn 'e Andes en Tierra del Fuego. Súdlike fûgels oerwinterje ek yn 'e leechlannen oan 'e kust.

## Systematyk
Lykas oare finkeftige tangaren waard dizze soarte earder yn 'e famylje Emberizidae set. Ut genetyske stúdzjes hat bliken dien dat de soarte diel útmakket fan 'e tangaren. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (LC, 2024).
Wytstreke tangare

De **wytstreke tangare** (*Melanodera melanodera*) is in fûgel fan it skaai *Melanodera* út 'e famylje tangarefûgels (*Thraupidae*).

## Beskriuwing
De soarte is in finkeftige tangare. It mantsje is ûnderskiedend troch in swarte kiel mei wite rânen. De wjuk- en sturtfearren ha giele seamen. Fûgels op it Súd-Amerikaanske fêstelân hawwe heldere swevelgiele wjukken, dat sichtber is yn 'e flecht, wylst dy fan 'e fûgels op 'e Falklâneilannen doffer binne. It wyfke is oeral streke en is it bêste te identifisearjen troch it biotoop en de oanwêzigens fan mantsjes en de giele rânen fan 'e wjuk- en sturtfearren. It wyfke hat in soad fan 'e wyfkes fan 'e blaugrize tangare en de giele leietangare.

## Fersprieding
De fûgel is yn twa ûndersoarten te ferdielen:

* *Melanodera princtoniana* – komt foar yn 'e llanos fan súdlik Sily en súdlik Argentynje oant Tierra del Fuego.
* *Melanodera melanodera* – komt foar op 'e Falklâneilannen.

De fûgel is seldsum en lokaal en libbet op 'e gersflaktes fan Patagoanje. Lokaal is de fûgel algemien op 'e heidefjilden fan 'e Falklâneilannen. Se wurde (meast winterdeis) ek waarnommen yn 'e sândúnen fan 'e kust. De fûgel libbet yn pearkes of lytse groepkes en siket it iten op 'e grûn.

## Systematyk
Lykas oare finkeftige tangaren waard dizze soarte earder yn 'e famylje *[[Emberizidae]]* set. Ut genetyske stúdzjes hat bliken dien dat de soarte diel útmakket fan 'e tangaren. 

## Status
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de soarte op it fêstelân ôfnimt, wylst de populaasje op 'e Falklâneilannen groeit. Dêrom wurdt de fûgel troch de IUCN as net bedrige (LC) klassifiseare.
Swartnekketangaren

**Swartnekketangaren** (*Melanodera*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje tangarefûgels (*Thraupidae*).

It skaai *Melanodera* waard yn 1850 beskreaun troch de Frânske naturalist Charles Lucien Bonaparte mei de wytstreke tangare (*Melanodera melanodera*) as de typesoarte. De wittenskiplike namme kombinearret it Aldgrykske *melas* ("swart") en *dera* (nekke), dêrfandinne swartnekketangaren.

Earder waard it skaai by de goarzen (*Emberiza*) yndield, mar út genetysk ûndersyk hat bliken dien dat it finkeftige tangaren binne.

## Soarten
It skaai bestiet út twa soarten, dy't alle twa yn it suden fan Súd-Amearika foarkomme.
Oekraynske flagge

De **Oekraynske flagge** waard yn 1918 oannaam: It binne twa lykweardige banen; de boppeste is blau en de ûnderste is giel. De flagge wurdt ynterpretearre as de blauwe loft (symbolisearret frede) oer de giele nôtfjilden (symboal foar wolfeart).

## Oarsprong
Neffens ien teory komme de kleuren fan 'e Varyags dy't de Kievske Rus foarmen, om't dy har oarsprong yn Sweden lei. De Sweedske flagge hat deselde kleuren. De teory kin lykwols net hurd makke wurde, om't dy steat bestie yn 'e Wytsingtiid en oant de midden fan' e 12e ieu: Lang foar de Sweedske flagge makke waard. De oerienkomst tusken dy twa flaggen moat tafal wêze.

In oare teory is dat de Roetenen (in etnyske minderheid yn it westen fan 'e Oekraïne) yn de 19e iuw in symboal fan in gouden liuw op in blau fjild hienen. Ut dy kombinaasje moat him dan de flagge mei twa banen foarme hawwe.

## Skidenis
Wylst it lân diel útmakke fan 'e Sowjetuny, waard de Oekraynske flagge ferbean om't it nasjonalisme symbolisearre. De Oekraynske Sosjalistyske Sovjetrepublyk hie in eigen flagge. De Oekraynske flagge waard yn 1992 wer oannommen.

De flaggedei fan Oekraïne is 23 augustus. Dy dei wurdt fierd sûnt 2004 fierd, as de Dei fan de Nasjonale Flagge fan Oekraïne. Dy 24 july waard earder fierd as Nasjonale Flaggedei yn Kiev. De earste seremoniële hysing fan 'e giel-en-blauwe Oekraynske flagge yn 'e moderne tiid fûn plak op 24 july 1990 by de gemeenteried fan Kiev, twa jier foardat er offisjeel oannaam waard as de nasjonale flagge.
Oerjierske kowetonge

De **oerjierske kowetonge** ek wol **griene kowetonge** (*Pentaglottis sempervirens*, synonym: *Anchusa sempervirens* L.) wurdt yn Nederlân rekkene ta de stinzeplanten. Hy liket sa tusken 1900 en 1924 yn Nederlân kaam te wêzen en goed yn it stinzemiljeu te passen. https://www.plantennamen.info/nederlandse-namen/overblijvende-ossetong-pentaglottis-sempervirens Mar al yn 1594 wurdt er hjir as sierplant beskreaun. https://natuurtijdschriften.nl/pub/661233/STR2015047004006.pdf 	 De plant is benammen lânseigen op it Ibearysk Skiereilân. It begryp oerjierrich hat gauris in negatyf lûd, mar krekt yn de floara net. Dêr betsjut it dat in plant him yn dy kontreien yn 'e winter hanthavenje kin.

## Skaaimerken
De stâle en it blêd binne behierre. It blêd dat altiten grien bliuwt *(Sempervirens),* fielt oan as in kowetonge of lykas de noch Fryskere namme hawwe wol in oksebyt. De rozetblêden binne spikkele mei wite flekjes, mar net sa folle as by it longkrûd. De strûs mei lytse blauwe blomkes sit oan in keal stâltsje dat út de blêdhoeke wei komt. *Pentaglottis* betsjut "mei fiif tongen" en dan giet it oer de fiif tsjelkblêden dy't nei bûten steane. De plant makket in tsjokke pinwoartel oan, dy't wol brûkt wurdt om der pearse of bordeauxreade kleurstof út te heljen.  

## Fersprieding
De plant wurdt troch fûgels dy't de nútsjes/siedsjes meinimme, ferspraat. Op 'e koartere ôfstân is der fersprieding troch eamelders dy't gek binne op 'e nútsjes, om't der in soarte fan suertsje foar harren oan sit. It is de iennige Pentaglottis soarte dy't yn Nederlân yn it wyld foarkomt.


AnchusaSempervirens-plant-hr.jpg|plant
AnchusaSempervirens-blad-hr.jpg|blêd
AnchusaSempervirens-bloem-hr.jpg|blom
Papoea-earn

De **Harpij-earn** of **Papoea-earn** (*Harpyopsis novaeguineae*) heart ta de famylje haukfûgels (Accipitridae). De harpij en de wurchearn binne oan 'e fûgel besibbe. Harpij-earnen binne endemysk op Nij-Guineä. De fûgel is monotypysk, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.
 
## Beskriuwing
De fûgel is 75 oant 90 sm lang en hat brede, frije koarte rûne wjukken. De spanwiidte is 121 oant 157 sm. De búk en it boarst binne effen fan kleur en bleek, de rêch is donker. Op 'e kop hat de fûgel in lytse túf. De sturt is lang en oan 'e ein rûn, mei ûndúdlike dwersstreken. Allinne de einstreek is dúdlik te sjen. De earn hat grutte eagen mei in iris dy't somtiden bleek, somtiden donker wêze kin. 

## Fersprieding
De fûgel wurdt op it hiele eilân Nij-Guineä oantroffen, benammen yn' e bercheftige kriten oant in hichte fan 2000 m boppe seenivo. De soarte komt op it eilân nearne algemien foar. Yn 1999 waard rapportearre dat de fûgel relatyf faak sjoen waard by Kikori. 

## Hâlden en dragen
De fûgel jeit benammen op sûchdieren lykas beamkangoeroes en rotten, mar ek op bargen en hûnen. It is in rôffûgel dy't sterk ôfhinklik is fan yntakt reinwâld. 

## Status
De populaasjegrutte is lestich te kwantifisearjen en wurdt rûsd op 3.200 oant 4.000 yndividuen (2016). De Harpij-earn nimt yn oantal ôf troch jacht foar syn fearren. De sturt- en wjukfearren wurde yn tradisjonele seremoaniële klean brûkt. De oanlis fan diken en de beskikberens fan fjoerwapens hat jachtdruk fergrutte. Dêrfandinne wurdt de Harpij-earn troch de IUCN op 'e Reade list as kwetsber klassfisearre (2022).
Wurchearn

De **wurchearn** of **wjirchearn** (*Morphnus guianensis*) is in rôffûgel út Latynsk-Amearika. De fûgel hat in soad fan 'e harpij, mar is wat lytser. It is de iennige soarte yn it skaai wurchearnen (*Morphnus*).  

## Beskriuwing
De soarte wurdt 71 oant 89 sm lang, hat in spanwiidte 138 oant 176 sm en liket in soad op 'e harpij. De twa soarten binne dreech fan inoar te ûnderskieden. It grutste ferskil is dat de wurchearn wat lytser is. It fearrekleed ferskilt fan ljocht brúngriis oant donkergriis of yn guon gefallen sels swarteftich. Hy hat in wite kiel en in donker plak op 'e túf en in lyts donker masker oer de eagen. It boarst en de búk hat op 'e bleke dielen brune horizontale streken. De brede wjukken en lange sturt meitsje it dizze earn mooglik om betûft te manoevrearjen as er troch it reinwâld fljocht. De poaten ha gjin fearren. By jonge fûgels oerhearskje wite kleuren.

## Fersprieding
De wurchearn libbet yn 'e leechlânreinwâlden fan Midden- en Súd-Amearika, benammen fan Gûatemala oant noardeastlik Argentynje. Fral fochtige gebieten, lykas rivier- en kustbosken, hawwe de foarkar. Yn Brazylje hat de fûgel troch ferneatiging fan syn habitat in ûnbidich grut part fan syn ferspriedingsgebiet ferlern. Dêr komt er foar it measte allinne noch foar yn it Amazônegebiet. Yn it grutste part fan it ferspriedingsgebiet wurde de soarten oant 600 m boppe seenivo waarnommen. 

## Hâlden en dragen

Der is net in soad bekend oer it hâlden en dragen fan 'e soarte. Nei alle gedachten is dat foar in grut part itselde as dat fan 'e besibbe harpij. De fûgel kin oeren yn in hegen beam sitte sûnder him te ferwegen om sa de omjouwing te ynspektearjen. Hy konkurrearet net mei de harpij troch oer it generaal wat lytsere proaien út te sykjen. Proaien binne lytse oant middelgrutte apen, opossums, lytsere fûgels, reptilen en oare bisten dy't yn beammen libje. De nêsten binne ûnbidich grut en wurde yn 'e heechste beammen boud. In lechsel bestiet út ien of twa aaien.
## Status
De wurchearn hat in frij grut ferspriedingsgebiet en dêrom is de kâns op útstjerren net sa grut. De fûgel is lykwols seldsum en tige gefoelich foar de gefolgen fan 'e jacht. Om 't se lang sitte sûnder harren te ferweechjen, binne se, as se ienris fûn binne, maklik del te sjitten. De soarte is ôfhinklik fan grutte, útwrydske wâlden en de oantallen nimme ôf troch it oanhâldende ûntboskjen fan it leefgebiet, benammen yn leechlizzende gebieten. Yn it hiele ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel is in efterútgong waarnommen. Dêrfandinne wurdt de soarte troch de IUCN as gefoelich op 'e Reade list klassifisearre.
Simmerkardinaal

De **simmerkardinaal** of **simmertangare** (*Piranga rubra*; synonym: simmertangare) is in fûgelsoarte yn it skaai *Piranga* út de famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

## Beskriuwing

De simmerkardinaal wurdt sawat 18 sintimeter lang en hat in wjukspanwiidte fan 28 oant 30 sintimeter. Der bestiet in sterk seksuëel dimorfisme tusken de skaaien. By mantsjes is it hiele bealchje ynklusyf de sturtfearren krêftich read, allinnich de fearren fan 'e wjukken binne soms wat donkerder. Jonge mantsjes binne yn it earstoan ûnregelmjittich gielbrún en readeftich fan kleur. De wyfkes hawwe in oliifgiele boppekant en in giele ûnderkant. De wjukken binne gielbrún. De sterke snaffel is by mantsjes en wyfkes gielgriis, de iris is swart en de poatsjes en fuotten binne griis.

## Fersprieding
De simmerkardinaal briedt mei de nominaatfoarm *Piranga rubra rubra* yn 'e súdlike en sintrale dielen fan 'e Feriene Steaten fan 'e eastkust oant Kalifornje. De ûndersoarte *Piranga rubra cooperi* libbet yn noardlik Meksiko. De fûgels hâlde harren leafst yn tichte leaf- en mingde bosken op. Yn 'e lette hjerst trekke de fûgels oer súdlik Florida en súdlik Meksiko nei Midden-Amearika en it noarden fan Súd-Amearika, dêr't se oerwinterje. 

## Hâlden en dragen
Simmerkardinalen wurde benammen fûn yn 'e middelste en hege ferhegingen fan leafbeammen. Se mei graach bijen en ealjebijen, dy't se yn 'e flecht fange. Foardat se de ealjebijen opfrette, slaan se dy tsjin tûken om de angel te ferwiderjen. Soms ite se ek harren larven, wêrtroch't se maklik tagonklike bijekasten en wespenesten iepenbrekke. Foardat de fûgels yn 'e lette hjerst mei harren migraasje útein sette, slaan se fetreserves yn harren lichem op om 'e trek oan te kinnen.

## Status
De simmerkardinaal is net seldsum yn syn biotoop en de populaasje is stabyl en dêrom wurdt de fûgel troch de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer as net bedrige (LC, 2016) klassifisearre.
Fjoerkardinaal

De **fjoerkardinaal** (*Piranga ludoviciana*) is in benammen Noardamerikaanske fûgel út de famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*). De soarte briedt yn West-Kanada en it westen fan 'e Feriene Steaten. Winterdeis migrearje se nei Midden-Amearika.

De soarte wurdt monotypysk behannele, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn ûndersoarten is.

## Taskonomy
It skaai waard earder yn 'e famylje fan 'e tangarefûgels (*Thraupidae*) set, mar út DNA-stúdzjes hat bliken dien dat it eins kardinalen binne, nau besibbe oan 'e typesoarte fan 'e famylje: de reade kardinaal.   

## Beskriuwing
Fjoerkardinalen binne lytse oant middelgrutte fûgels en wurde 17 oant 18 sm lang en ha in spanwiidte fan 29 sm. Mantsjes ha in karakteristike oranjereade kop. It reade pigmint yn it fearrekleed is rhodoxanthine, in seldsum pigmint by fûgels dat net sels oanmakke wurdt en nei alle gedachten mei it iten fan ynsekten ynnommen wurdt. De nekke, it boarst en de ûnderkant is giel. De wjukken binne meast swart, mei dúdlike giele oant wite wjukbannen en giele skouders. De rêch is mei útsûndering fan 'e giele stút ek swart. De sturtfearren binne swart oant swartgriis. Winterdeis kriget it mantsje in mear gielige kop

By wyfkes is it fearrekleed oliifgrien oant griiseftich. De dekfearren fan 'e wjukken en de sturtfearren ha in doffere swartgrize kleur. De rêch is lykas de kleur fan it kopke: oliifgrien oant griiseftich. Se kinne mei de wyfkes fan 'e skarlakenkardinaal betize wurde.    

## Fersprieding
It ferspriedingsgebiet leit fan it noardwesten fan Kanada oer de noardwestlike Feriene Steaten. Winterdeis trekke se yn kloften fan maksimaal 30 fûgels nei waarmere gebieten. It ferspriedingsgebiet leit dan fan it suden fan Kalifornje oer Meksiko oant Kosta Rika en selden oant Panama.

## Hâlden en dragen
Se komme faak yn 'e nulle- en leafbosken meast yn 'e hegere beamlagen foar. It iten bestiet út ynsekten en larven. Se briede tusken maaie en july en in lechsel bestiet út trije oant fiif blaugriene aaien.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de wrâldpopulaasje groeit. Op basis dêrfan klassifisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (LC, 2016).
Nestor fan Kiëv

**Nestor  fan Kiëv** (Aldslavysk: Нестор Летописец; om 1056 hinne - om 1114 hinne), of **Nestor de Kronykskriuwer** en **Nestor de Hagiograaf**, wie in muonts út 'e Kiëv Rus, dy't bekend is fan twa beskriuwings fan hilligen, yn it *Libben fan earbiedweardige Theodosius fan 'e Kiev-grotten* en it *Rek fan it libben en martlerdom fan 'e sillige passydragers [[Boris en Gleb]].*

Tradysjoneel waard him ek de Nestor-kronyk taskeaun, dy't him de bynamme de "kronykskriuwer" oplevere. Hjoeddedei geane ferskate moderne gelearden der lykwols fan út dat hy net de auteur wie, om't de *Kronyk* yn styl en ynhâld net op Nestor syn oare wurken liket. Sjoen dizze kontroversje neame guon gelearden him leaver *Nestor hagiograaf*.

## Biografy
It is bekend dat Nestor om it jier 1073 hinne in mûnts west hat fan 'e Pechersk Lavra yn Kiev. It iennige oare detail fan syn libben dat troch de tradysje bekend is, is dat hy, tegearre mei twa oare muontsen, de opdracht krige om de reliken fan Sint Theodosius fan Kiëv te finen.

Nestor stoar om it jier 1114 hinne en waard begroeven yn de Grotten fan Sint Antonius. Hy waard ta hillige ferklearre troch de Eastersk Otterdokse Tsjerke. It lichem fan Sint Nestor is ûnder de reliken bewarre yn Pechersk Lavra. Syn feestdei wurdt fierd op 27 oktober.

## Bibliografy
* *It libben fan 'e earbiedweardige Theodosius fan 'e Kiev-grotten* (circa 1080)
* *Rek fan it libben en martlerdom fan 'e sillige hertstochtsdragers Boris en Gleb* (circa 1080)
* *Nestor-kronyk*, of *it ferhaal fan ferline jierren* (circa 1113) - (ûnwis)
On the Road

***On the Road *** (Ingelsk, letterlik: "Op 'e dyk") is in roman fan de skriuwer Jack Kerouac út de Feriene Steaten, publisearre yn 1957. It wurdt beskôge as in beskiedend wurk fan de nei-oarlochske Beat- en tsjinkultuergeneraasjes, mei syn haadpersoanen dy't libje tsjin in eftergrûn fan jazz, poëzy en drugsgebrûk.

## Publikaasje
It boek waard yn mar trije wiken skreaun op in lange rol, bekend as *the scroll* yn it Ingelsk of 'it orizjinele manuskript'.

## Ynhâld
It boek, in kaairoman, is foar in grut part basearre op Jack Kerouac syn eigen libben, ûnderweis troch de Feriene Steaten  en Meksiko yn 'e lette 1940er jierren. 

It boek is skreaun út it perspektyf fan Sal Paradise wei, Kerouacs alter ego yn it boek en de ik-persoan. De eigentlike haadpersoan en ynspirator foar de aventoeren dy't Paradise belibbet is lykwols de jonge en bûtengewoan enerzjike Dean Moriarty, it personaazje dêr't Kerouacs freon en held Neal Cassady model foar stie. On the Road begjint mei in yntroduksje fan Dean yn de keunstnerskringen fan New York dêr't Sal op dat stuit diel fan útmakket. Yn oare personaazjes binne ûnder oare Allen Ginsberg (Carlo Marx), Herbert Huncke (Elmer Hassel) en William S. Burroughs (Old Bull Lee) werom te kennen.

De reizen, sawol mei as sûnder Dean, fiere Sal ferskate kearen dwers troch de Feriene Steaten. Hy besiket ûnder oare de stêden Chicago, Denver, San Francisco, Los Angeles en New Orleans. De lêste beskreaune reis yn 1950 fiert fan New York nei Denver en dêrnei mei Dean fia Teksas nei Meksiko-Stêd. Sal is yn it earstoan ynspirearre troch de romantyk fan it libben ûnderweis en de moetings dy't er hat mei útienrinnende persoanen, mar rekket fierser yn it boek mear en mear befongen troch iensumens en mankelikens. De freonskip mei Dean wurdt op'e proef steld troch dy syn ûnbetrouberens; drok as er is mei ferskillende froulju, bern en oare ferplichtingen komt er ôfspraken net nei en lit er Sal gauris yn'e steek.

## Untfangst
* *On the Road* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.

## Keppeling om utens
*  Ynteraktive kaarten foar  Jack Kerouac's ''On the Road''
Bloedkardinaal

De **bloedkardinaal** (*Piranga bidentata*) is in yn Midden-Amearika foarkommende sjongfûgel út de famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*). 

## Beskriuwing
De bloedkardinalen wurdt 18 oant 19 sm lang en 32 oant 48,4 gram swier. Tusken de skaaien bestiet in foars seksuëel dimorfisme. Mantsjes ha in krêftich oranjereade oant bloedreade kop, nekke en ûnderkant. By de earen ha de fearkes brune puntsjes. De rêch is donkerbrún. De wjukken en sturtfearren binne donkerbrún mei op de sekundêre slachpinnen en grutte dekfearren brede wite punten. 

Wyfkes ha deselde tekening as mantsjes, mar by har dominearje de giele kleuren. 

By mantsjes en wyfkes is de boppesnaffel swarteftich, de ûndersnaffel donkergriis. De poatsjes binne ek swarteftich. It eachje is donker readbrún.  

## Fersprieding
De fûgel libbet it leafst yn it suden fan 'e Feriene Steaten en yn Midden-Amearika yn fochtige berchwâlden. Ek wurdt de fûgel waarnommen yn kofjeplantaazjes, tunen en bercheftige gebieten.

De soarte bestiet út fjouwer ûndersoarten:

* *Piranga bidentata bidentata*: de súdwestlike [Feriene Steaten, noardwestlik en sintraal Meksiko.
* *Piranga bidentata flammea*: westlik Meksiko.
* *Piranga bidentata sanguinolenta*: fan eastlik Meksiko oant El Salvador.
* *Piranga bidentata citrea*: Kosta Rika en Panama.

## Hâlden en dragen
De soarte libbet meast allinnich of yn pearkes. Se ite lidpoatigen en ek fruchten. Oer it briedgedrach is net in soad bekend. It nêst wurdt yn 'e regel yn tichte begroeiïng, it leafs yn sipressen, boud en der wurde twa oant trije ljochtblauwe aaikes lein.

## Status
De soarte is yn it ferspriedingsgebiet net seldsum en wurdt dêrom troch de IUCN as net bedrige (LC, 2020) klassifisearre. Se binne ek yn gebieten mei minsklike aktiviteiten te sjen en minder gefoelich foar fersteuringen. Se komme bygelyks ek oan 'e stedsrânen fan Meksiko-Stêd foar. In rûge rûzing út 2019 hâldt de populaasje op 50.000 oant 500.000 fûgels. Oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme.
Swartwjukkardinaal

De **swartwjukkardinaal** of **skarlakenkardinaal** (*Piranga olivacea*) is in sjongfûgel út de famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*). De soart waard foar it earst wittenskiplik beskreaun troch Gmelin yn 1789.

## Beskriuwing

De swartwjukkardinaal is in middelgrutte sjongfûgel en krekt de lytste fan 'e fjouwer soarten fan it skaai dat noardlik fan 'e Meksikaanske grins briedt. Se wurde 16 oant 19 sm lang en ha in spanwiidte fan 25 oant 30 sm. Mantsjes binne djip read mei swarte wjukken en in swarte sturt. Wyfkes binne gieleftich op 'e ûnderkant en fan boppe oliifgrien, mei oliifgielige wjukken en sturt. Winterdeis hat it mantsje deselde kleuren as it wyfke, mar de wjukken en sturt bliuwe donker.

## Fersprieding
It briedgebiet leit yn it eastlike diel fan 'e Feriene Steaten en it uterste súdeasten fan Kanada. De oerwinteringsgebieten lizze yn Súd-Amearika. Se libje yn boskgebieten, beboske gebieten, parken of tunen.

## Hâlden en dragen
Nettsjinsteande de felle kleuren is de fûgel dreech yn 'e beammen waar te nimmen, dêr't se nei beien, fruchten, ynsekten, spinnen en slakken sykje.

Yn 'e briedtiid komt it wyfke in pear dagen nei de mantsjes yn it briedgebiet oan, dêr't it mantsje syn territoarium yn 'e beammen ôfset hat en op it wyfke wachtet. As it wyfke yn 'e buert komt set it mantsje útein te sjongen om it wyfke út te noegjen. Yn in hege beam boud it wyfke it nêst en leit dêr trije oant fiif aaien, dy't yn likernôch trettjin dagen útbret wurde.

## Status
De fûgel wurdt troch de IUCN as net bedrige (LC, 2016) klassifisearre. Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is.
Leechlânleverkardinaal

De **leechlânleverkardinaal** (*Piranga flava*), ek: leechlânlevertangare, is in middelgrutte Amerikaanske sjongfûgel út 'e famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

## Beskriuwing
Se mjitte tusken 17 en 19 sm yn 'e lingte. It mantsje hat oranje-reade fearren en liket op 'e simmerkardinaal *Piranga rubra*, mar hat in swarte snaffel en in fellere kleur. It hat in donkerder plak by it ear.

It wyfke liket in soad op 'e oare wyfkes fan it skaai: oliifgriene fearren op 'e boppedielen en giel fan ûnder. Se hat lykwols ek in swarte snaffel.

## Taksonomy
De leechlânleverkardinaal waard yn 1822 wittenskiplik beskreaun troch de Frânske ornitolooch Louis Jean Pierre Vieillot. Tradisjoneel waard it skaai *Piranga* klassifisearre yn 'e famylje tangarefûgels (*Thraupidae*), mar út genetysk ûndersyk die bliken dat it skaai thúsheart yn 'e famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

Earder waard de leechlânleverkardinaal as konspesifyk mei de leverpiranga (*Piranga hepatica*) en de tosksnaffeltangare (*iranga lutea*) beskôge, mar yn 2001 waarden se troch de IOC World Bird List yn trije aparte soarten opdield. 

Der binne fjouwer ûndersoarten fan *Piranga flava*: 

* *Piranga flava macconnelli*, súdlik Guyana, súdlik Suriname en noardlik Brazylje.
* *Piranga flava rosacea*, eastlik Bolivia.
* *Piranga flava saira*, eastlik en súdlik Brazylje.
* *Piranga flava flava*, súdeastlik Bolivia, Paraguay, noardlik Argentynje en Oerûguay.

## Fersprieding
De soarte komt yn grutte dielen fan it noardwesten fan Súd-Amearika foar. It habitat bestiet út fochtige bosken, iepen bosk en savanne's.

## Status
Foar de opsplitsing yn trije soarten waard de populaasje op 5 oant 50 miljoen fûgels rûsd. De IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC). It is net bekend hoe't de populaasje him ûntwikkelet.
Leverkardinaal

De **leverkardinaal** (*Piranga hepatica*), ek: levertangare, is in middelgrutte Amerikaanske sjongfûgel út 'e famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

## Beskriuwing
De fûgel wurdt oant 20 sm lang en hat in koarte, frij dikke snaffel, lange wjukken en in lange sturt. Mantsjes binne stienread fan boppe, readeftich fan ûnder mei wat griis by de earen. It wyfke is oliifgiel fan boppe en giel fan ûnder. Beide skaaien ha in donkere snaffel en donkere poatsjes.

## Taksonomy
De leverkardinaal waard yn 1822 wittenskiplik beskreaun troch de Ingelske ornitolooch Swainson. Tradisjoneel waard it skaai *Piranga* klassifisearre yn 'e famylje tangarefûgels (*Thraupidae*), mar út genetysk ûndersyk die bliken dat it skaai thúsheart yn 'e famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

Earder waard de leverkardinaal as konspesifyk mei de leechlânleverkardinaal (*Piranga flava*) en de tosksnaffelkardinaal (*iranga lutea*) beskôge, mar yn 2001 waarden se troch de IOC World Bird List yn trije aparte soarten opdield. 

De soarte wurdt yn fiif ûndersoarten ferdield:

* *Piranga hepatica hepatica* - komt foar fan it súdwesten fan 'e Feriene Steaten oant súdwestlik Meksiko;
* *Piranga hepatica dextra* - fûn yn it suden fan 'e Feriene Steaten en eastlik Meksiko;
* *Piranga hepatica figlina* - leit yn eastlik Gûatemala en Belize;
* *Piranga hepatica albifacies* - strekt him út fan westlik Guatemala oant noardlik Nikaragûa;
* *Piranga hepatica savannarum* - oanwêzich yn eastlik Hondoeras en noardeastlik Nikaragûa.

## Hâlden en dragen
De soarte wurdt oantroffen yn iepen berchbosken mei dinnebeammen en ikebeammen. De fûgel yt ynsekten. Hy boud it nêst yn beammen op in hichte fan 15 oant 30 m boppe de grûn. In lechsel bestiet út trije oant fiif aaikes.

## Status
De IUCN kategorisearret de soarte as net bedrige, mar nimt de tosksnaffelkardinaal op yn 'e beoardieling. Sûnt de jierren 1960 is de soarte tanommen yn 'e Feriene Steaten en hat er syn ferspriedingsgebiet witten út te wreidzjen nei súdlik Nevada, súdeastlik Kalifornje en súdeastlik Kolorado.
Tosksnaffelkardinaal

De **tosksnaffelkardinaal** (*Piranga lutea*), ek: tosksnaffeltangare, is in middelgrutte Amerikaanske sjongfûgel út 'e famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

## Taksonomy
Tradisjoneel waard it skaai *Piranga* klassifisearre yn 'e famylje tangarefûgels (*Thraupidae*), mar út genetysk ûndersyk die bliken dat it skaai thúsheart yn 'e famylje kardinaalfûgels (*Cardinalidae*).

Earder waard de tosksnaffelkardinaal as konspesifyk mei de leverkardinaal (*Piranga hepatica*) en de leechlânleverkardinaal (*Piranga flava*) beskôge, mar yn 2001 waarden se troch de IOC World Bird List yn trije aparte soarten opdield. 

De systematyk fan 'e soarte is noch jimmeroan kontroversjeel. De tosksnaffelkardinaal wurdt ek faak behannele as in ûndersoarte fan 'e leverkardinaal, ûnder oaren troch de IUCN. Oaren, lykas Clements *et al* 2017, behannelje se beide as ûndersoarten fan 'e leechlânleverkardinaal.

De fûgel wurdt ferdield yn seis ûndersoarten mei de folgjende ferdieling:

* *Piranga lutea testacea* - Kosta Rika en Panama.
* *Piranga lutea lutea* – súdwestlik Kolombia oant west-sintraal Bolivia.
* *Piranga lutea desidiosa* - west-sintraal Kolombia.
* *Piranga lutea toddi* - sintraal Kolombia
* *Piranga lutea faceta* - Trinidad, noardlik Kolombia en noardwestlik Fenezuëla.
* *Piranga lutea haemalea* – súdlik Fenezuëla, Guyana en noardlik Brazylje.

## Status
De IUCN erkent de fûgel net as in soarte en dêrom ûntbrekt in bedrigingstatus.
Louis Pierre Vieillot

**Louis Pierre Vieillot** (Yvetot, 10 maaie, 1748 Sotterille-lès-Rouen, 24 augustus, 1830) wie in Frânske natuerûndersiker, benammen ornitolooch.

## Libben
Vieillot waard berne yn Yvetot. Hy fertsjintwurdige de saaklike belangen fan syn famylje yn Saint-Domingue (Haïty) op Hispaniola, mar flechte nei de Feriene Steaten ûnder de Haïtyske opstân dy't nei de Frânske Revolúsje folge. 
Yn 1798 kaam er werom nei Frankryk. Ut dokuminten fan oaren docht bliken dat hy op dizze reis syn frou en trije dochters ferlear oan de giele koarts. 
 
Yn 1800 of 1801 krige hy fia freonen in administrative baan by "Bulletin des Lois" wat it him mooglik makke om troch te gean mei syn wittenskiplik wurk oan fûgels, hoewol't hy net genôch middels hie om der in grutte biblioteek op nei te hâlden. Alteast, dat is de ferklearring foar it feit dat er faak nije nammen foar fûgels betocht dy't al earder brûkt wiene. 

Mooglik oanboaze troch de tsjinslach yn syn libben, wie Vieillot gjin maklik minske yn'e omgong. Hy fielde him faak miskend wat ek bliken docht út troch him skreaune artikels dêr't er Coenraad Jacob Temminck op bittere wize yn bekritisearre. Der wurdt tocht dat er yn earmoede yn 1830 (neffens ferstjerakten, 1831 neffens Oehser, 1948) ferstoarn is yn Rouen. 

## Wurk
Vieillot beskreau 88 fûgelgenera en goed 400 fûgelsoarten.  Dit binne benammen fûgelsoarten dy't er tsjinkaam yn de tiid dat er yn de kolleksjes fan it Paryske museum wurke. Hy wie ien fan de earste ornitologen dy't it ferfearjen fan fûgels en harren anatomy bestudearre.  Allinnich Carl Linnaeus, Philip Sclater en John Gould wurde beskôge as de autoriteit foar mear soarten.

Vieillots namme komt (as earbetoan) foar yn in tal wittenskiplike fûgelnammen lykas *Lybius vieilloti* (read-giele burdfûgel), *Sphecotheres vieilloti* (griiskraachfigfûgel) en *Coccyzus vieilloti* (Puertorikaanske hagediskoekoek).

## Bibliografy
* *Histoire naturelle des plus beaux oiseaux chanteurs de la zone torride.* Dufour, Parys 1805.
* *Histoire naturelle des oiseaux de l'Amérique septentrionale.* Desray, Parys 1807-1808.
* *Analyse d'une nouvelle ornithologie élémentaire.* d'Éterville, Parys 1816.
* *Mémoire pour servir à l'histoire des oiseaux d'Europe.* Turyn 1816.
* *Ornithologie.* Lanoe, Parys 1818.
* *Faune française ou Histoire naturelle, générale et particulière des animaux qui se trouvent en France.* Le Vrault & Rapet, Parys, Strasbourg, Brussel, 1820-1830.
* *La galerie des oiseaux du cabinet d'histoire naturelle du jardin du roi.* Aillard & Constant-Chantpie, Parys 1822-1825.
* *Ornithologie française ou Histoire naturelle, générale et particulière des oiseaux de France.* Pelicier, Parys 1830.
Jehannes de Dopertsjerke (Kaatsheuvel)

De **Sint-Jan de Dopertsjerke** is in roomsk-katolyk tsjerkegebou yn it Brabânske doarp Kaatsheuvel. 

## Skiednis
De arsjitekt fan 'e foarse tsjerke fan stedske alluere is Cornelis van Hoof. De bou sette yn 1909 útein en de tsjerke waard yn 1915 konsekrearre.

Nei de konsekraasje fan 'e tsjerke waard de wettersteatstsjerke út 1853 ôfbrutsen. Dy tsjerke stie tichteby de hjoeddeiske lokaasje fan 'e tsjerke dêr't no it eardere patronaatsgebou stiet. 

## Beskriuwing
It is in neogoatyske krúsfoarmige basilyk mei twa tuorren oan 'e gevel en in dûbel yngongsportaal mei in spits. 

De twillingtuorren binne likernôch 59 meter heech en wurde bekroand mei spitsen. De tsjerke hat in rûn sletten koer krekt lykas de dwersskippen. 

De tsjerke waard yn 2009 restaurearre en wurdt noch brûkt troch de parochy fan Kaatsheuvel.

## Ynterieur

It ynterieur fan 'e tsjerke is geef en hat in giel stjerferwulft. Yn 'e tsjerke is in houten triomfkrúsbalke út 1750. De krúswei yn 'e sydskippen datearje út 1890. De hjoeddeiske glês-yn-leadramen binne yn 'e jierren 1960 ynbrocht. It hekwurk waard yn 1991 yn 'e âlde styl rekonstruearre.

## Oargel
It út 1855 datearjende oargel fan 'e tsjerke waard boud troch J.J. Vollebregt & Sn. It wie it iennige oargel fan Vollebregt mei in rêchposityf. De oargelkas waard troch J.B. Peeters út Antwerpen boud. Yn 1877 ferboude Gradussen it oargel. It oargel waard nei de foltôging fan 'e nije tsjerke yn 1912 troch de bruorren Franssen werboud, mar it nei de ferbouwing fan Gradussen yn 1877 lege rêchposityf waard net mear op 'e nij set. 

Njonken it haadoargel besit de tsjerke ek in koeroargel fan de firma Heythuysen.

## Oars
Foar de tsjerke stiet in Hillich-Hertbyld.

## Keppeling om utens
* Disposysje haadoargel.
* Disposysje koeroargel.
Loaihoarspoema

De **loaihoarspoema** (wittenskiplike namme: *Puma pardoides*) is in útstoarn sûchdier út it skift fan 'e rôfdieren (*Carnivora*), de famylje fan 'e kateftigen (*Felidae*), de ûnderfamylje fan 'e lytse katten (*Felinae*) en it skaai fan 'e poema's (*Puma*). Dit bist libbe yn it Plioseen en it Pleistoseen, oant likernôch 850.000&nbsp;jier lyn. It is bekend fan fossilen dy't ferspraat oer Jeraazje fûn binne.

## Taksonomy
De loaihoarspoema waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1846 troch de Ingelske paleöntolooch Richard Owen. De oarspronklike wittenskiplike namme wie *Felis pardoides*. It skaai *Felis*, dat tsjintwurdich brûkt wurdt foar de wylde katten, foarme doe in soarte fan sammelbak foar alle kateftigen. Letter waard dit bist fanwegen oerienkomsten mei de poema (*Puma concolor*) by it skaai fan 'e poema's (*Puma*) yndield. It soartspesifike diel fan 'e wittenskiplike namme, *pardoides*, betsjut "op in loaihoars lykjend", fan 'e wittenskiplike namme foar it loaihoars, *(Panthera) pardus*. 

In folsleine plasse waard yn 1954 troch Jean Viret beskreaun ûnder de wittenskiplike namme *Panthera schaubi*, mar waard yn 1965 ferpleatst nei in nij skaai ûnder de namme *Viretailurus schaubi*, fanwegen ferskillen mei oare grutte katten út it skaai fan 'e panters (*Panthera*). Yn 2001 wiisde de Dútske paleöntolooch Helmut Hemmer der lykwols op dat ferskate poema-eftige fossilen út Jeraazje allegearre ta ien-en-deselde soarte hearden, te witten: de loaihoarspoema. 

## Fersprieding
Der binne fossilen fan 'e loaihoarspoema opgroeven op lokaasjes ferspraat oer Jeraazje, û.o. yn 'e lannen Frankryk, Dútslân, Itaalje, Spanje, Ingelân, Georgje, Ruslân en Sina. De bekendste fynplakken binne Saint-Vallier yn it Frânske departemint Drôme, Untermassfeld by Meiningen yn 'e Dútske dielsteat Tueringen, Montopoli in Val d'Arno yn 'e Italjaanske regio Toskane en Kvabebi yn eastlik Georgje.

## Beskriuwing
De namme fan 'e loaihoarspoema komt fan it feit dat dit bist likernôch sa grut wie as in loaihoars (*Panthera pardus*) en ek ferskate morfologyske oerienkomsten mei dat bist hat. De ûnfolsleinens fan 'e fossilen behindere in juste klassifikaasje oant yn Georgje tosken fan 'e loaihoarspoema fûn waarden, dy't dúdlik sjen lieten dat it om in soarte poema gie ynstee fan om in neie sibbe fan it loaihoars. De jongste fossilen fan 'e loaihoarspoema datearje fan omtrint 850.000 jier lyn. Saakkundigen ornearje dat it útstjerren fan 'e loaihoarspoema mooglik ferbân hâlde kin mei de Mid-Pleistosene Oergong, in feroaring yn it gedrach fan 'e sykly fan glasialen en ynterglasialen dy't 550.000 jier duorre en gâns klimatologyske opskuor feroarsake. 

## Sjoch ek
* Córdobapoema
* marpoema
* Swartkranspoema