open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bûtenierdsk libben

**Bûtenierdsk libben** is libben dat syn oarsprong net fynt op 'e Ierde. Hjirby sprekt men ornaris al rillegau fan **bûtenierdske wêzens** (of mei in Ingelsk wurd *aliens*), in term dy't meastal selsbewust of yntelligint libben ymplisearret. Mar by bûtenierdsk libben kin it likegoed gean om baktearjes, skimmels en oare legere libbensfoarmen. It bestean fan heechûntwikkle bûtenierdske beskavings wurdt troch de measte wittenskippers tsjintwurdich poer statistysk sjoen trouwens wierskynlik achte, op basis fan it tal stjerrestelsels yn it hielal dat oer libbensfetbere planeten beskikke moat. Lykwols is it bestean fan sawol ienfâldige bûtenierdske organismen as fan bûtenierdske beskavings dy't mooglik heger ûntwikkele binne as de minskheid op 't heden noch in folslein hypotetysk, mei't der noch gjin ûndûbelsinnige bewizen foar fûn binne.

De tûke fan wittenskip dy't him dwaande hâldt mei de stúdzje fan bûtenierdsk libben is de eksobiology. In nau besibbe wittenskip is de astrobiology, dy't ek it libben op 'e Ierde bestudearret, mar yn 'e bredere astronomyske kontekst. Yn 2015 waarden der restanten fan bioatysk libben oantroffen yn stiennen út West-Austraalje dy't 4,1 miljard jier âld wiene, en dus foarme binne doe't de wrâld 'noch mar' 400 miljoen jier âld wie. Neffens de ûndersikers dy't dy ûntdekking diene, leit it yn 'e reden dat it fenomeen 'libben' yn it hielal wiidferspraat wêze moat (of west hawwe moat) as it him al sa ier op 'e Ierde ûntjoech. De ymplikaasje is dat it libben op 'e Ierde hjir mooglik fia in ynsleine meteoryt of asteroïde út 'e romte wei telâne kommen is.

Sûnt de midden fan 'e tweintichste iuw is der oanhâldend socht nei tekens fan yntelligint bûtenierdsk libben. Dy syktocht hat û.m. plakfûn mei skûtelantinnes dy't troch SETI (*Search for Extraterrestrial Intelligence*) yn Nij-Meksiko ynset binne om 'e himel ôf te sykjen nei foarmen fan elektromagnetyske ynterstellêre kommunikaasje. Teffens binne tilleskopen brûkt om te sykjen nei ekstrasolêre planeten dy't pontinsjeel libben ûnderstypje kinne. Sûnt likernôch deselde tiid hawwe bûtenierdske wêzens in tige wichtich plak ynnommen yn it sjenre fan 'e science fiction, sawol yn 'e literatuer as op 'e tillefyzje en yn films.

Troch de jierren hinne hat benammen de bemuoienis fan 'e Amerikaanske filmyndustry fan Hollywood in grutte rol spile by it fersprieden fan it idee dat der bûtenierdsk libben bestean kin. Oannommen dat der bûten de Ierde yndie noch earne oars yn it hielal yntelligint libben bestiet, binne de mienings ferdield oer hoe't de minskheid dêrmei omgean moat. Guon binne foar it tapassen fan agressive metoaden om mei sa'n bûtenierdske beskaving yn kontakt te kommen, wylst oaren dêr krekt folslein op tsjin binne, om't se ornearje dat it in werhelling wurdt fan Kolumbus en de Yndianen, mei de minskheid yn 'e rol fan 'e Yndianen, as de Ierde ea troch bûtenierdske wêzens ûntdutsen en besocht wurdt.
Mielikki

**Mielikki** (útspr.: [miḙliki], likernôch "mjeelykky") is yn 'e Finske mytology de goadinne fan it wâld en de jacht. Yn ûnderskate myten wurdt hja oantsjut as itsij de oarehelte, itsij de skoandochter fan Tapio, in wâldgeast út eastlik Finlân dy't ek de jacht ta syn domein hat. Teffens is Mielikki de mem fan 'e goaden Nyyrikki en Tuulikki. Neffens guon ferhalen soe se in sintrale rol spile hawwe by de skepping fan 'e bear. De namme 'Mielikki' komt fan it Aldfinske wurd *mielu*, dat 'lok' betsjut. 

Yn it *[[Kalevala]]*, it nasjonale epos fan Finlân dat fierhinne basearre is op 'e Karelyske folkloare, bidt de held Lemminkäinen oan Mielikki en Tapio en bringt er harren geskinken fan goud en sulver, mei as bedoeling om harren help ôf te smeekjen foar it fangen fan 'e Hiisi-eland. Yn in oare passaazje fan it *Kalevala* wurdt Mielikki frege om kij te beskermjen dy't yn 'e bosk weidzje. 

Ut oare ferhalen komt Mielikki nei foarren as in kundich genêzeresse, dy't de poaten fan wylde bisten behannelet dy't ûntsnapt binne út strûpen en fâlen; dy't pykjes helpt dy't út har nêst rûgele binne; en dy't de wûnen fan auwerhinnen fersoarget dy't hja by de balts oprûn hawwe. Fierders stiet se bekend as in autoriteit op it mêd fan genêskundige krûden, dy't ek wol minsken helpe wol as se it fatsoen opbringe kinne om it har te freegjen. Yn in lân dêr't wâlden in krúsjale rol spilen by it sammeljen fan iten troch de jacht, it plôkjen fan wylde beien en it sammeljen fan poddestuollen waard it fan it heechste belang achte om in godheid as Mielikki te freon te hâlden. 

De Mielikki Mons, in berch op 'e planeet Fenus, is nei Mielikki ferneamd.
Michael Whelan

* Michael Whelan (dichter) (1858-1937), in Kanadeesk dichter
* Michael Whelan (yllustrator) (1950), in Amerikaansk boekbânûntwerper en yllustrator
* Michael Whelan (keunstner) (1977), in Iersk keunstner

## Sjoch ek
* M.J. Whelan (1931), in Ingelsk natuerkundige
* Mickey Whelan (fl. 1963-1968), in Iersk fuotbalscout
* Mick Whelan (1960), in Ingelsk fakbûnslieder
Samuel D. Sturgis

"**Samuel D. Sturgis**" of "**Samuel Sturgis**" hat yn 'e Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Samuel D. Sturgis (1822-1889), Amerikaansk militêr dy't tsjinne yn 'e Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch, de Amerikaanske Boargeroarloch en de Nez Persé-Oarloch
* Samuel D. Sturgis (1861-1933), Amerikaansk militêr dy't tsjinne yn 'e Earste Wrâldoarloch
* Samuel D. Sturgis jr. (1897-1964), Amerikaansk militêr dy't tsjinne yn 'e Twadde Wrâldoarloch
Pauline Small

**Pauline Small** (berne as: **Pauline White Man Runs Him**; Lodge Grass (Montana), 30 novimber 1924 – yn Montana, 9 maart 2005) wie in Amerikaansk politika en bestjoerster fan etnysk Kriesk komôf. Hja krige in beskate bekendheid doe't hja yn 1966 de earste frou wie dy't keazen waard yn it bestjoer fan 'e federaal erkende Krieë Stamme. Letter ferfolle Small noch ferskate oare funksjes foar har stamme, wêrfan't de measten te krijen hiene mei ûnderwiis. 

## Libben en karriêre
### Jonkheid en oplieding
Small waard yn 1924 berne as Pauline White Man Runs Him, yn it doarp Lodge Grass, yn it Krieë Yndianereservaat fan súdlik Montana. Har Yndiaanske namme wie Slacht-Twaris-ta-yn-Ien-Simmer (*Strikes Twice in One Summer*). Hja wie de âldste fan trije bern yn it gesin fan Blake White Man Runs Him en Florence Annie Blaine. Har pake oan heitekant wie de kriger en ferkenner Blanke-Man-Regearret-Him (*White Man Runs Him*), dy't yn 1876 oan 'e kant fan it Amerikaanske Leger yn 'e ferneamde Slach oan de Little Bighorn focht. Ek wie Small in nicht fan 'e Krieske histoarikus Joe Medicine Crow. Se groeide op yn it distrikt Delling fan 'e Opperhaden (*Valley of the Chiefs*) yn it Krieë Reservaat. Small genoat in oplieding oan it Yndiaansk Kolleezje fan Haskell, yn Lawrence, yn 'e steat Kansas.

### Karriêre
As folwoeksene wie Small tige aktyf op it mêd fan 'e polityk fan 'e Krieë Stamme. Yn 1966, doe't se 42 jier wie, waard se as earste frou yn it bestjoer fan 'e stamme keazen, yn it amt fan fise-siktaris fan 'e Stammeried. Dy funksje oefene se út oant 1972. Neitiid wie se lid fan ferskate kommisjes fan 'e Stammeried. Small hie grutte belangstelling foar it ûnderwiis, en tsjinne acht jier lang as foarsitter fan 'e ûnderwiisried fan har berteplak Lodge Grass. Fierders wie se lange tiid lid fan 'e Underwiiskommisje fan 'e Krieë Stamme, en fan 1996 oant 2000 hie se sit yn 'e 107e Kommisje fan 'e Krieë Stammeried. 

### Priveelibben en ferstjerren
Small wie troud mei Ivan James Small sr., in lid fan 'e Noardlike Sjajinne Stamme. Hja wennen lang te Busby, yn it oan it Krieë Reservaat grinzgjende Noardlike Sjajinne Yndianereservaat. Mei har man hie Small ferskate bern. Uteinlik ferhuze it gesin nei de Packs-the-Hat-in-the-Rotten-Grass-krite fan it Krieë Reservaat. Small wie tritich jier lang aktyf as stiper fan Yndiaanske rodeo's. Hja kaam yn 2005 te ferstjerren yn 'e âlderdom fan 80 jier.
Lodge Grass (Montana)

**Lodge Grass** is doarp yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Montana, dat stifte is yn 1927. It leit yn Bighorn County, en makket diel út fan it Krieë Yndianereservaat (*Crow Indian Reservation*) fan 'e federaal erkende Krieë Stamme (*Crow Tribe*). Neffens in offisjele skatting út 2012 hie Lodge Grass doe 436 ynwenners.

## Etymology
Lodge Grass betsjut yn it Ingelsk "Tipygers"; in tipy is in Yndiaanske tinte sa't de Flakte-Yndianen dy fan âlds brûkten. It doarp is neamd nei it beekje dêr't it oan boud is. Op dit plak setten de nomadyske Krieë-Yndianen har foarhinne in hoart nei wenjen as it gers der wielderich groeide; dêrfandinne dat se de stream dêre de "Fetgersbeek" neamden. Mar de Krieske wurden foar "fet", *tashe* (útspr.: [taʃe:], "tasjee"), en "tipy", *ashe* (útspr.: [aʃe:], "asjee") lykje opinoar. Nei't in tolk de namme fan 'e beek ferkeard ferstien hie, kaam dy dus yn it Ingelsk bekend te stean as de Lodge Grass Creek, en letter krige it doarp dy namme ek.

## Demografy
Neffens in offisjele skatting troch it Amerikaanske Folkstellingsburo op grûn fan gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 hie Lodge Grass yn 2012 in befolking fan 436 minsken. De befolkingstichtens bedroech 688,5 minsken de km². Neffens gegevens fan 'e folkstelling fan 2010 wie doe fan 'e befolking fan Lodge Grass 8,6% âlder as 65 jier en 39,7% jonger as 18 jier. Fierders bestie 16,7% fan 'e húshâldings út ien persoan, wylst yn 2000 40,3% fan 'e befolking ûnder de earmoedegrins libbe, ynkl. 47,4% fan 'e leeftydskategory ûnder de 18 jier.

Wat de etnyske opbou fan 'e befolking oangiet, dy wie yn 2010 sa: 86,7% Yndianen; 9,6% blanken; 1,4% Latino's; 0,2% Aziaten; 2,1% oaren of fan mingd etnysk komôf. It grutste part fan 'e befolking wurdt opmakke troch etnyske Krieën (*Crow*).

### Berne yn Lodge Grass
* Blanke-Man-Regearret-Him (1858-1929), kriger en ferkenner
* Thomas Yellowtail (1903-1993), medisynman en aktivist
* Joe Medicine Crow (1913), skiedkundige, antropolooch en publisist
* Pauline Small (1924-2005), politika en bestjoerster
* Kevin Red Star (1943), keunstner

### Stoarn yn Lodge Grass
* Hierrige Mokassin (1854-1922), kriger en ferkenner

## Klimaat
Lodge Grass hat in steppeklimaat, mei hjitte simmers en koele winters. Yn july, de waarmste moanne, is de trochsneed temperatuer oerdeis 32&nbsp;°C, en yn jannewaris, de kâldste moanne, is dat 3&nbsp;°C. Lodge Grass kriget jiers trochinoar 462&nbsp;mm delslach.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Lodge Grass
Winningen

**Winningen** is in plak en gemeente yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak heart by de ferbânsgemeente Rhein-Mosel, dat fanút Kobern-Gondorf wurdt bestjoerd. Winningen is in troch de dielsteat erkend toeristysk sintrum.  

## Skiednis

Op 'e *Winninger Berg* binne de resten fan in Romeinsk hûs te sjen, mar archeologysk ûndersyk om de tsjerke hinne hat útwiisd dat Winningen al mear as 3000 jier bewenne wurdt.  

Doe't yn 1551 de wynbou in tige rike rispinge joech, dielde de lienhear de oerfloed mei it folk troch in grut feestmiel. It waard it earste wynfeest fan Dútslan. It âldste wynfeest fan Dútslân wurdt oan 'e ein fan augustus en it begjin fan septimber fierd en duorret tsien dagen. Dêrmei is it ek it langste wynfeest oan 'e Mûzel.     

Winningen is in protestânske enklave yn in fierders roomske omjouwing. Yn 1557 waard hjir troch de greven fan Sponheim de reformaasje ynfierd, dy't it hearskip oer Winningen troch ferervjen krige hiene. Sûnt is de tsjerke in protestânsk gebou. De tsjerke hat in romaanske toer, mar waard neitiid ferboud en ferhege. De katolike Martinustsjerke is in neoromaanske bou út 1852.
 
By de hekseferfolgingen waarden yn Winningen tusken 1630 en 1661 21 manlju en froulju ferbrând. Foar de slachtoffers stiet op 'e *Hexenhügel*, it plak dêr't de fan hekserij beskuldige lju terjochtsteld waarden, in ienfâldich monumint.  

Tradisjoneel foarmet de wynbou yn Winningen in wichtich middel fan bestean. Benammen nei de Twadde Wrâldkriich ûntwikkelde it toerisme yn Winningen him ta in faktor fan betsjutting.

## Persoanen
* August Horch (berne op 12 oktober 1868 yn Winningen; ferstoarn op 3 febrewaris 1951 yn Münchberg, Oberfranken); oprjochter fan 'e autofabriken Horch en Audi.
Pinsjoen

In **pinsjoen** of **pensjoen** is in ynkommensfersekering, wêrmei't in (gesins)ynkommen fersekere wurdt foar as dat yn 'e takomst weifalle soe fanwegen âlderdom, arbeidsûngeskiktheid of ferstjerren. Der kinne rûchwei trije ferskillende foarmen fan pinsjoenen ûnderskaat wurde:
* It (libbenslange) âlderdomspinsjoen: in pinsjoen dat opboud wurdt foar de tiid dat men net mear wurkje kin of wol fanwegen âlderdom. Dêrfan binne ferskate oare foarmen ôflaat:
** ierpinsjoen
** prepinsjoen
** tydlik oerbrêgingspinsjoen
* It neibesteandepinsjoen: in útkearing foar de efterbliuwende partner en bern. Oflaat hjirfan binne:
** partnerpinsjoen
** wezepinsjoen
** tydlik neibesteande-oerbrêgingspinsjoen
** ANW-hiaatfersekering
* It arbeidsûngeskiktheidspinsjoen: in pinsjoen dat bedoeld is foar it gefal dat men troch in ûngemak of in sykte lichaamlik net mear by steat wêze soe om te wurkjen.
Faak wurde de risiko-oarsaken fan alle trije soarten pinsjoenen dutsen yn ien inkele pinsjoenregeling. Dêrnjonken omfiemje pinsjoensregelings faak ek bepalings oangeande de pinsjoensopbou yn spesjale gefallen, lykas ûnbetelle ferlof, militêre tsjinstplicht, swierwêzen en koartduorjende wurkleazens.

It pinsjoenstelsel wurdt gauris ûnderferdield yn trije 'pylders':
*Earste pylder: in troch de steat regele basispinsjoen, ornaris finansierd fia in omslachstelsel. Yn Nederlân is dit regele yn 'e AOW.
*Twadde pylder: in oanfoljend pinsjoen, yn it deistich spraakgebrûk koartwei 'pinsjoen' neamd. Yn Nederlân wurdt dit troch wurknimmers ûnder harren wurksume libben opboud en betelle troch de wurknimmer en de wurkjouwer mei-inoar.
*Trêde pylder: in frijwillige twadde oanfolling op it basispinsjoen, ornaris yn 'e foarm fan in liifrinte of libbensfersekering (net te betiizjen mei in ferstjerrensfersekering), dy't ôfsletten wurdt by in partikuliere bank of fersekeringsmaatskippij.
Omslach

In **omslach** of **(om)kaft** is it kartonnene of papierrene omklaaisel fan in boek of tydskrift. Spesifyk by boeken wurdt ek wol de term **boekbân** brûkt, wylst it Ingelske **cover** in wat bredere betsjutting hat en ek fan tapassing wêze kin op muzykalbums en oanbesibbe saken. By tydskriften is de omslach yn 'e regel fan papier makke; by paperbacks fan tin, bûchsum karton; en by hardcovers fan hurd, ûnbûchsum karton, mei faak noch in losse, papierrene stofomslach deromhinne dy't de eigentlike omslach beskermet en dêr mei sydflappen omhinne teard sit.

By boeken bestiet in omslach út trije dielen: it foarplat, de rêch, en it efterplat. Tusken it foar- en efterplat yn sit it boekblok, besteande út 'e gearbûne en/of ynlime katernen (siden). It karton fan 'e boekbân wurdt foarsjoen fan in papierrene of linnense beklaaiïng, dy't bedrukt of bestimpele wurde kin. Foarhinne, en noch wol by lúkse útjeften, waard ek wol gebrûk makke fan in learene of perkamintene beklaaiïng, en yn guon gefallen wurdt de omslach sels beklaaid mei batikte stof of finear (hout). Yn 'e Aldheid en de Midsiuwen wie meastal de hiele boekbân fan hout of tige tsjûk lear, soms fersierd mei ynlein blêdgoud en/of ealstiennen. Fierders sjocht men tsjintwurdich soms ek wol plestik as beklaaiïngsstof op it ûnderlizzend karton. 

De omslach wurdt om it boekblok hinne oanbrocht troch in boekbiner (tsjintwurdich yn 'e regel in yndustriële boekbinerij), dy't dêrfoar withoefolle soms iuwenâlde techniken brûkt. Tsjintwurdich wurdt faak in bysûndere foarmjouwing fan 'e omslach makke troch in boekbânûntwerper of grafysk foarmjouwer, wat in soarte fan keunstner is. Op it foarplat wurde de titel fan it boek en ornaris ek de namme fan 'e skriuwer fermelden, soms mei dêropta in ûndertitel en/of de searje dêr't it boek diel fan útmakket. It efterplat is faak wijd oan 'e blurb, in koarte beskriuwing fan 'e ynhâld fan it boek, en mooglik wat ynformaasje oer de skriuwer.

Op 'e rêch stiet nochris de titel en de namme fan 'e skriuwer fermelden, en faak ek it logo fan 'e útjouwerij. Yn 'e regel is op 'e rêch de titel 90° draaid, mar der bestiet ynternasjonaal gjin oerienstimming yn hokker rjochting; as in Frysk-, Nederlânsk- of Ingelsktalich boek op in plat oerflak leit mei de foarside nei boppen ta leit, is de rêchtitel (by moderne útjeften) te lêzen, mar Dútsktalige boeken en útjeften yn 'e measte Súdjeropeeske talen moatte dêrfoar mei de efterkant nei boppen ta lizzen. Men kin sadwaande faak oan 'e rêchtitel sjen oft in boek yn it bûtenlân printe is, mei't bgl. in Dútske útjouwer de titel fan in Nederlânsktalich boek faak ferkeard om pleatse sil.

As de boekbân foarsjoen is fan in stofomslach, is de yndieling meastal justjes oars. Op 'e eigentlike boekbân stiet dan faak neat of inkeld de titel en mooglik de namme of inisjalen fan 'e skriuwer. De foarside en de rêch fan 'e stofomslach binne gelyk oan 'e fêste omslach fan oare boeken, mar op 'e efterkant fan in stofomslach wurde faak inkeld loovjende resinsjes oanhelle, wylst de blurb en ynformaasje oer de skriuwer op 'e beide omsleine binnenflappen fan 'e stofomslach steane.
Cover

## Bûtenkant
* cover (omslach), de omslach in boek, tydskrift, cd of dvd
* smartphone cover, in beskermjende hoes foar om 'e smartphone

## Films
* ''Cover'' (film), in Amerikaanske film út 2007
* ''Covers'' (film), in Amerikaanske film út 2020

## Muzyk
### Algemien
* cover (muzyk), in nije ferzje fan in liet dat al earder troch in oare artyst útbrocht is
* coverband, in band dy't foar it meastepart covers spilet (faak fan ien en deselde artyst of band)
### Albums
* ''Cover'' (album fan Tom Verlaine), in album fan Tom Verlaine út 1984
* ''Cover'' (album fan Joan as Policewoman), in album fan Joan as Policewoman út 2009
* ''Covers'' (album fan Show of Hands), in album fan Show of Hands út 2000
* ''Covers'' (album fan Placebo), in album fan Placebo út 2003
* ''Covers'' (album fan Regine Velasquez), in album fan Regine Velasquez út 2004
* ''Covers'' (album fan Fayray), in album fan Fayray út 2005
* ''Covers'' (album fan James Taylor), in album fan James Taylor út 2008
* ''Covers'' (album fan Deftones), in album fan Deftones út 2011
* ''Covers'' (album fan Beni), in album fan Beni út 2012
* ''Covers'' (album fan Break of Reality), in album fan Break of Reality út 2012
* ''Covered'' (album fan Cold Chisel), in album fan Cold Chisel út 2011
* ''Covered'' (album fan Macy Gray), in album fan Macy Gray út 2012
* ''Covered'' (album fan Robert Glasper), in album fan Robert Glasper út 2015
### EP's
* ''Covers'' (EP fan A Camp), in EP fan A Camp út 2009
* ''Covers'' (EP fan Franz Ferdinand), in EP fan Franz Ferdinand út 2009
* ''Covers'' (EP fan Get Cape. Wear Cape. Fly), in EP fan Get Cape. Wear Cape. Fly út 2009
* ''Covers'' (EP fan The Autumns), in EP fan The Autumns út 2001
* ''Covers'' (EP fan Young Statues), in EP fan Young Statues út 2012

## Plysjetechniken
* undercover gean, it oannimmen fan in falske identiteit om in beskaat fermidden te ynfiltrearjen, benammen as plysjetechnyk
** cover (identiteit), de falske identiteit dy't men dêrby oannimt

## Oar
* cover (cricket), it diel fan it fjild dêr't de batsman him befynt yn 'e sport cricket
* COVER (bedriuw), in ynternasjonaal modelleburo dat benammen yn Latynsk-Amearika aktyf is
* *[[Cover Magazine]]*, in Amerikaansk tydskrift op it mêd fan 'e skiene keunsten
Dôvens

**Dôvens** of **dôfheid** is in permaninte of tydlike lichaamlike omstannichheid dêr't men tige min of alhielendal net troch hearre kin. In lichte oant midsmjittige dôvens wurdt yn it Frysk ornaris staffens neamd. It ferlies fan it gehoar kin foarkomme oan ien ear of oan beide earen tagelyk. As soks by bern foarkomt, kin dat it fermogen oantaaste om (goed) praten te learen; dêrfandinne dat men foarhinne fan dôfstommens spriek, wêrby't men derfan útgie dat bern dy't dôf berne waarden of hiel ier it gehoar ferlearen ek in ûnfermogen hiene om te praten. Dat is lykwols sa net, mar om't men by dôfheid net hearre kin wat men seit, is it hiel dreech om it uterjen fan 'e juste lûden yn 'e goede folchoarder oan te learen. Sawol by bern as by âldere minsken kin dôvens resultearje yn iensumens.

De oarsaken fan dôvens binne tige ferskaat, en kinne te krijen hawwe mei genetika, âlderdom, bleatstelling oan lûd leven, beskate ynfeksjes of ferwûnings oan 'e earen, komplikaasjes by de berte en de ynname fan beskate medisinen en giffen. Ien fan 'e meast foarkommende oarsaken is in groanyske earûntstekking. Rûchwei de helte fan 'e gefallen fan dôvens kin foarkommen wurde troch yninting, goede sûnenssoarch ûnder it swierwêzen, it mijen fan lûd lawaai (bgl. fan útgeansgelegenheden dêr't lûde muzyk draaid wurdt) en it net ynnimmen fan beskate medisinen. Yn dat ramt riedt de Wrâldsûnensorganisaasje (WHO) oan dat de jongerein it harkjen nei persoanlike audiospilers beheind ta ien oere deis.

Der besteane ferskate helpmiddels foar lju dy't mei permaninte dôvens oanhelle binne, lykas hearapparaten, ringliedings, liplêzen, gebeartetaal, ûndertiteling fan tillefyzjeprogramma's en it oanbringen fan kochleêre ymplantaten, dy't trillings opfange. Yn in grut part fan 'e wrâld is de tagong ta sokke helpmiddels lykwols beheind. Yn 2013 wiene der sa'n 1,1 miljard minsken op 'e wrâld dy't yn slimmere of lichtere mjitte mei dôvens of staffens te krijen hiene. Folsleine dôvens kaam foar by 124 miljoen minsken, wêrfan't de krupsje by 65 miljoen minsken ûnder de jonkheid begûn. Benammen yn 'e Westerske wrâld sjogge dôven dy't as earste taal in gebeartetaal oanleard hawwe, harsels as leden fan in dôvekultuer, en beskôgje se har as oars, ynstee fan as lichaamlik beheind. In grut diel fan 'e leden fan dôvekultueren binne derop tsjin om te besykjen en genês dôvens.
Moderne fûgels

De **moderne fûgels** (Latynske namme: *Neornithes*) foarmje in ûnderklasse fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*). Ta dizze groep hearre alle libbene fûgels, yn totaal mear as 10.500 ûnderskate soarten. Ynsafier't dat bekend is, wiene alle fûgels dy't nei it geologyske tiidrek fan it Kryt libbe hawwe, moderne fûgels. Ornitologen en paleöntologen tochten foarhinne wol dat de moderne fûgels fuortkamen út ien inkele groep fan 'e klasse fan 'e fûgels dy't it grutte útstjerren fan 65 miljoen jier lyn oerlibbe hie. Dy riddenearring is lykwols ûntkrêfte troch de fynst fan ferskate fossilen dy't oantoane dat de opspjalting fan 'e moderne fûgels yn 'e beide grutte tuskenklassen fan 'e âldkakigen (*Palaeognathae*) en de nijkakigen (*Neognathae*) al omtrint 119 miljoen jier lyn plakfûn hawwe moat, wylst de opspjalting tusken de beide nijkakige boppeskiften fan 'e goes- en hineftigen (*Galloanserae*) en de nije fûgels (*Neoaves*) 90 miljoen jier lyn syn beslach krige.

## Underklasse-opbou
Aksjekomeedzje

In **aksjekomeedzje** is hybride filmsjenre wêryn't eleminten út 'e komeedzjefilm fermongen wurde mei eleminten út 'e aksjefilm ta in miks fan humoristyske foarfallen en oneliners en in spannende plot mei gefaarlike stunts. Dit sjenre belibbe syn heechtijdagen yn 'e 1980-er jierren yn Noard-Amearika, doe't komiken lykas as Eddie Murphy rollen begûnen te spyljen dy't mear thúshearden yn aksjefilms. Foarbylden fan aksje-komeedzjes binne *48 Hrs.* (1982) en de *Beverly Hill Cop*-trilogy (1984, 1987 en 1994). Aksjekomeedzjes binne faak saneamde buddyfilms, wêryn't twa partners dy't eins net byinoar passe harren ûnderlinge problemen op sjen moatte te lossen om ôfweve te kinnen mei mienskiplike fijannen. Dat is bgl. it gefal yn *48 Hrs.*, mar ek yn *Bad Boys* (1995), *Rush Hour* (1998) en *Starsky and Hutch* (2004). Nau mei it sjenre fan 'e aksjekomeedzje besibbe, binne western-komeedzjes lykas *Shanghai Noon* (2000) en slapstick-fjochtsportfilms lykas in grut part fan it oeuvre fan Jackie Chan.
Emeritaat

It **emeritaat** (mei de klam op it lêste wurdlid) is de gebrûklike namme foar de status fan heechlearaars, geastliken en magistraten dy't mei pinsjoen gien binne. It is de ferbûging ta haadwurd fan it byhearrende eigenskipswurd **emearitus** (mei de klam op it twadde wurdlid), dat yn it gefal fan 'e pinsjonearring fan sa'n persoan oan syn titel of berop tafoege wurdt (bygelyks: in 'emearitus dûmny' of in 'emearitus professor'). Soks wurdt faak ôfkoarte ta 'em. dû.' of 'em. prof.' of ek wol 'dû. em.' of 'prof. em.' (yn beide gefallen útsprutsen as 'emearitus dûmny' of 'emearitus professor').

'Emearitus' is in wurdt dat ûntliend is oan it Latynske *ex-* ("út") en *meritus* ("fertsjinste"), mei as betsjutting "úttsjinne". In gongbere geef Fryske foarm foar 'emearitus' is "rêstend". 'Emearitus' kin ek as haadwurd brûkt wurde: "de emearitus"; de froulike foarm is dan **emearita** en de meartalsfoarm **emearity**. Yn guon gefallen, meast by de geastlikheid, wurdt de titel 'emearitus' automatysk fan tapassing op alle persoanen dy't mei pinsjoen geane, mar op oare wurkmêden, lykas yn it universitêr ûnderwiis, is it in earetitel dy't takend wurdt oan lju dy't nei har frijwillige of twongen pinsjonearring dochs noch aktyf by har tûke fan wittenskip belutsen bliuwe.
Aldkakigen

De **âldkakigen** (Latynske namme: *Palaeognathae*) foarmje in tuskenklasse fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*) en de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*). Dit is in relatyf lytse groep fan sa'n 60 soarten fûgels, besteande út 'e tinamû's en grutte rinfûgels, mei as bekendste fertsjintwurdiger de strúsfûgel (*Struthio camelus*). De âldkakigen foarmje it sustertakson fan 'e nijkakigen (*Neognathae*), dêr't alle oare libbene fûgelsoarten ta hearre, mear as 10.000 yn oantal. De namme 'âldkakigen', in letterlike oersetting fan it Latynske *Palaeognathae*, ferwiist nei de 'âlde' (*palaeo*) struktuer fan 'e kaak (*gnath*) by dizze fûgels, dy't nammentlik 'primitivere' (d.w.s. reptyleftige) skaaimerken fertoane soe as de kaakstruktuer fan 'e nijkakigen. Nettsjinsteande de offisjele nammejouwing bestiet oer dit punt lykwols gjin wittenskiplike konsensus. 

## Underferdieling
It tuskenskift fan 'e âldkakigen is opboud út fiif skiften fan libbene fûgels, wêrfan't de tinamû-eftigen (*Tinamiformes*) mei 47 soarten de grutste is. Fierders binne der 5 libbene soarten kiwy-eftigen (*Apterygiformes*); 4 libbene soarten kasuariseftigen (*Casuariiformes*) (in fyfden rekke útstoarn yn 'e histoaryske perioade); 2 libbene soarten nandoe-eftigen (*Rheiformes*); en 2 libbene soarten strúsfûgeleftigen (*Struthioniformes*). Fierders wurde der trije útstoarne skiften ta de âldkakigen rekkene, de *[[Lithornithiformes]]*, de moä-eftigen (*Dinornithiformes*) en de oaljefantsfûgeleftigen (*Aepyornithiformes*). Der binne noch oare útstoarne groepen dy't troch guon saakkundigen by de âldkakigen yndield wurde, mar dêr bestiet gjin wittenskiplike konsensus oer.

## Tuskenklasse-opbou
Nijkakigen

De **nijkakigen** (Latynske namme: *Neognathae*) foarmje in tuskenklasse fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*) en de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*). Ta dizze groep hearre hast alle libbene soarten fûgels, mear as 10.000 yn oantal. Inkeld de tinamû's en grutte rinfûgels, dy't it sustertakson fan 'e âldkakigen (*Palaeognathae*) foarmje, bliuwe derbûten. De namme 'nijkakigen', in letterlike oersetting fan it Latynske *Neognathae*, ferwiist nei de 'nije' (*neo*) struktuer fan 'e kaak (*gnath*) by dizze fûgels. By de âldkakigen soe de kaakstruktuer nammentlik 'primitivere' (d.w.s. reptyleftige) skaaimerken fertoane. Nettsjinsteande de offisjele nammejouwing bestiet oer dit punt lykwols gjin wittenskiplike konsensus.

## Untwikkeling
Sûnt it geologyske tiidrek fan it Kryt, dêr't de ierst bekende fossilen fan dizze groep út stamje, hawwe de nijkakigen har fluch oanpast oan feroarjende omstannichheden en nije biotopen, mei as gefolch it grutte ferskaat oan foarmen, funksjes en hâlden en dragen sa't dat hjoed de dei bestiet. De nijkakigen falle útinoar yn twa boppeskiften: de goes- en hineftigen (*Galloanserae*), dêr't û.m. de guozzen, swannen, einen, pauwen, fazanten en hinnen ta hearre; en de nije fûgels (*Neoaves*), in ûnbidich grutte groep dy't útinoar rint fan 'e ûlen oant de pinguins en fan 'e flamingo's oant de sjongfûgels. It grutste nijkakige skift is dat fan 'e moskeftigen (*Passeriformes*), dêr't 60% fan alle libbene fûgelsoarten ta heart. Dêrmei is dat skift mear as twa kear sa grut as it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*) en likernôch fiif kear sa ferskaat as dat fan 'e flearmûzen (*Chiroptera*), de beide grutste sûchdiereskiften.

## Tuskenklasse-opbou
Fernande Barrey

**Fernande Barrey** (Saint-Valery-sur-Somme, 9 jannewaris 1893 – Parys, augustus 1974), wie in Frânsk neakenmodel, dat ien fan 'e alderearste pin-upgirls waard. Hja wurke yn 't earstoan ek as prostituee, mar letter ûntjoech hja har ta keunstskilderesse.

## Libben
### Jonkheid
Barrey waard yn 1893 berne yn Saint-Valery-sur-Somme, yn 'e Noardfrânske regio Pikardje. Omtrint 1908, doe't se sa'n fyftjin jier wie, rûn se fuort en gie se nei Parys ta, dêr't se harsels yn 't earstoan ûnderhold as prostituee. Dêrnjonken posearre hja ek as neakenmodel foar fotografen. Dy foto's, dy't sawol pikante plaatsjes omfiemje fan in leech útsnien dekolletee as ôfbyldings fan folsleine frontale neakens, makken Barrey ta de earste pin-upgirl fan 'e wrâld, en holpen ûnder de Earste Wrâldoarloch yn 'e rinfuorgen in protte soldaten troch minne tiden hinne.

Nei ferrin fan tiid begûn Barrey ek te wurkjen as keunstmodel foar in grut tal skilders, wêrûnder Jean Agélou, Amedeo Modigliani en Chaim Soutine. Dy lêste beprate har om ek sels in keunstoplieding te folgjen en keunstskiednis te studearjen oan 'e Skoalle fan de Skiene Keunsten.

### Karriêre
Yn maart 1917 kaam Barrey yn it kafee *La Rotonde*, yn 'e Paryske wyk Montparnasse, yn 'e kunde mei de Japanske keunstner Tsuguharu Foujita, dy't daliks smoarfereale op har rekke en trettjin dagen letter mei har troude. Yn 1918 ferfear it pear tydlik nei Cagnes-sur-Mer om oan 'e Dútske bombardeminten fan Parys te ûntsnappen. Dêr brocht Barrey de tiid skilderjend troch en die se boppedat in protte freonen op. Sa krige se gedoente mei Jeanne Hebuterne, de breid fan 'e skilder Amedeo Modigliano. Doe't dyselde yn 1920 oan tuberkuloaze kaam te ferstjerren, besocht se om 'e nocht en treast de swiere Jeanne, dy't harsels úteinlik tekoart die.

Yn 1925 hiene sawol Barrey as Foujita relaasjes bûten har houlik mei lju fan beide geslachten. Nettsjinsteande harren iepen houlik ferjoech Foujita it Barrey net doe't se in affêre begûn mei syn folle neef Koyanagi, dy't ek skilder wie. Dêrop sleat er himsels trije dagen lang op mei de Belgyske keunstneresse Lucie Badoul, byneamd Youki, wylst Barrey op 't lêst wanhopich de Paryske mortuaria ôfrûn op 'e siik nei har man. Yn 1928 skieden Barrey en Foujita, wêrnei't Barrey har mei Koyanagi yn 'e Paryske keunstnerswyk Montmartre nei wenjen sette. Doe't ek dy relaasje yn 1935 útrekke, bettere de ferhâlding mei Foujita wer wat op.

### Ferstjerren
Barrey stoar yn Parys yn augustus 1974, yn 'e âlderdom fan 81 jier. Hja waard oan har dea ta finansjeel stipe troch Foujita.
Klotten

**Klotten** (oant 6 desimber 1935 offisjeel *Clotten*) is in *Ortsgemeinde* fan de ferbânsgemeente Cochem yn de lânkring Cochem-Zell yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts.

## Skiednis
It plak wurdt foar it earst yn 698 dokumintearre. De Poalske keninginne Richeza, de dochter fan de greve Ezzo en pakesizzer fan keizer Otto II, hold hjir mei har trije bern tusken 1040 en 1049 ta. Hja liet yn Klotten in kapel en in wentoer bouwe, dy't mei in brêge nei de kapel ferbûn wie. Nei har dea op 21 maart 1063 liet hja har besittings oan it benediktynske kleaster Brauweiler by Keulen nei. Har sarkofaach stiet yn de dom fan Keulen lofts efter it heechalter.        

Mei de besetting fan it gebiet lofts fan de Ryn troch Frânske revolúsjetroepen kaam der in ein oan de hearskippij fan it karfoarstendom Trier. It Kongres fan Wenen makke út dat it gebiet yn 1815 by it keninkryk Prusen foege waard. Sûnt 1946 heart Klotten by de doedestiids stifte dielsteat Rynlân-Palts.      

## It besjen wurdich
Boppe Klotten leit de boarch *Coraidelstein*. De boarch waard noch oant 1800 bewenne, mar earne yn de 19e iuw waard Coraidelstein foar ôfbraak ferkocht en yn 1838 wie it al in ruïne.   

De katolike parochytsjerke St. Maximin oan de *Schulstraße* hat in romaanske toer, dy't yn 1564 ferhege waard. Oarspronklik hie de tsjerke twa skippen, mar yn 1868 waard der noch in skip oan tafoege. De súdlike kapel út de 16e iuw waard doe ferboud ta in foarportaal. Sûnt 2002 wurdt yn de letgoatyske tsjerke in relikwy fan de Poalske keninginne Richeza bewarre. 

Oan it kuierpaad de *Moselhöhenweg* leit de 19e iuwske *Seitskapelle*.

Op it gebiet fan de gemeente leit ek it rekreaasjepark *Wild- und Freizeitpark Klotten*.

## Natoergebiet

Noardeastlik fan Klotten leit it natoergebiet Dortebachtal. In houten boerd oan de B-49 wiist besikers de wei ûnder it spoar troch nei de delte. Yn it Dortebachtal binne grutte tsjinstellings: op de hegere hellings is it droech en waarm, ûnder is it bosk fochtich en koel. Yn de delling libje bysûndere bisten lykas û.o. de gledde slang, de smaragdhagedis en de grize goars. Benammen simmerdeis is it gebiet ryk oan flintersoarten en binne û.o. de lytse iisfûgelflinter, de keninginnepaazje en de apolloflinter oanwêzich.   

## Keppeling om utens
* Side fan de toeristyske en kulturele feriening Klotten
Karl Stauffer-Bern

**Karl Stauffer**, bekend as **Karl Stauffer-Bern** (Trubschachen, 2 septimber 1857 - Florâns, 24 jannewaris 1891) wie in Switsersk keunstskilder, etser en byldhouwer.

## Priuwke fan syn wurk

Ofbyld:Lydia Welti.jpg|Lydia Welti
Ofbyld:Stauffer-BernMaedchenakt.jpg|Neaken famke, 1886
Ofbyld:Stauffer-Bern_GottfriedKeller.jpg|Portret fan skriuwer Gottfried Keller, 1886
Image:Gustav Freytag by Karl Stauffer-Bern 1886-1887.jpg|Portret fan skriuwer Gustav Freytag, 1886–1887
Ofbyld:Zentralbibliothek Zürich - Conrad Ferdinand Meyer von Zürich - 000007757.jpg|Conrad Ferdinand Meyer


## Literatuer
* Daniel de Roulet: Un glacier dans le cœur* Metropolis  2009 (s. 11-17).
* [[Otto Brahm]]: *Karl Stauffer-Bern. Sein Leben, seine Briefe, seine Gedichte* [[Stuttgart]], 1892. 
* Fritz Stöckli (Hrsg.): *Karl Stauffer - Bern. Leben - Werk - Briefe* Verlag Hallwag, [[Bern (stêd)|Bern]], 1942.
* Matthias Frehner, Brigitta Vogler-Zimmerli (Hrsg.): *«Verfluchter Kerl!» Karl Stauffer-Bern, Maler, Radierer, Plastiker.* NZZ Libro, [[Zürich (stêd)|Zürich]] 2007, ISBN 978-3-03823-362-6.
* [[Bernhard von Arx]]: *Karl Stauffer und Lydia Welti-Escher, Chronik eines Skandals.* Hallwag, Bern 1969, Zytglogge, Bern/Bonn/Wenen 1991, ISBN 3-7296-0408-2.
* [[Willi Wottreng]]: *Die Millionärin und der Maler: die Tragödie Lydia Welti-Escher und Karl Stauffer-Bern.* Orell Füssli, Zürich 2005, ISBN 3-280-06049-4.
* [[Wilhelm Schäfer]]: *Karl Stauffers Lebensgang - Eine Chronik der Leidenschaft.'' München en Leipzig by Georg Müller 1912.

## Keppeling om utens
* Arcadja Auctions: mear wurk fan Stauffer-Bern
Schelte J. Bus

**Schelte John (Bobby) Bus** (1956) is in Amerikaansk astronoom, dy't benammen asteroïden en kometen ûndersiket. Hy wurket foar de Universiteit fan Hawaï as ûndersiker en as assistint *(support astronomer)* by de Ynfraread-Teleskoop fan de NASA (IRTF) oan it observatoarium Mauna-Kea.

Bus hat mear as tûzen asteroïden ûntdutsen (in stikmannich mei Eleanor Helin) en ien komeet (87P/Bus). De asteroïde (3254) Bus (1982 fan Edward L. G. Bowell ûntdutsen) is nei him ferneamd.

## Keppeling om utens
* Hiemside fan Bus
Peter Kollwitz

**Peter Kollwitz** (Berlyn, 6 febrewaris 1896 - Esen, 23 oktober 1914) wie in Dútsk soldaat dy't focht en sneuvele yn de Earste Wrâldoarloch.

Peter Kollwitz wie de jongste fan twa soannen fan Karl Kollwitz en byldhouster Käthe Kollwitz. Syn broer Hans Kollwitz fjochte ek yn de oarloch. Ut argiven docht bliken dat er in fynbesnare jongkeardel wie.

Under dy kriich siet Peter yn de 4e kompanjy fan it 207e Reserve Ynfantery Rezjimint. By de ynfal fan België moast syn kompanjy op 23 oktober 1914 it Belgyske 11e Liny Rezjimint oanfalle op de hichte fan Esen, ûnder Diksmuide, om sadwaande de Izer oer te stekken. Peter, noch mar 18 jier, sneuvele by dy aksje.

Al in wike nei syn dea tocht syn mem nei oer in tinkteken foar har soan. Jierren letter, nei in protte besykjen, kaam se mei *De Treurjende Alden*. Ynearsten stiene de bylden, sûnt 1932, op it *Friedhof Roggefjild*, tusken Zarren en Esen, it militêre begraafplak dêr't Peter beïerdige wie. Yn 1956 waard it begraafplak mei ferskate oare Dútske oarlochshôven romme en de grêven by inoar brocht op it Dútsk militêr begraafplak yn Vladslo. Ek de byldegroep fan Käthe Kollwitz waard nei dat begraafplak oerbrocht. It nije grêf fan Peter Kollwitz leit deun njonken de byldegroep. It In Flanders Fields Museum yn Ieper hat syn oarspronklike grêfkrús.

## Galery

Ofbyld:Kollwitz peter grabkreuz ypern.png|It grêfkrús fan Peter Kollwitz yn it In Flanders Fields Museum
Ofbyld:Het treurende ouderpaar - Käthe Kolwitz.JPG|*De treurjende âlden*


## Keppelings om utens
*  blog.seniorennet.be oer Peter Kollwitz
*  Utjouwerij De Klaproos
Diksmuide

**Diksmuide** (Frânsk: *Dixmude*, *Smude*) is in stêd yn de Belgyske provinsje West-Flaanderen. De stêd leit yn de Frânsk-Belgyske regio Westhoeke, oan de Izer en de Handzamefeart.De fúzjegemeente Diksmuide bestiet sûnt 1977 út 15 dielgemeentes. Diksmuide is de grutste gemeente nei oerflak yn West-Flaanderen. Se hat sa'n 16.000 ynwenners.

De gemeente hat hjoed-de-dei in foaral agrarysk karakter en biedt op dat mêd in protte wurkplakken, wêrby't Diksmuide in sintrumfunksje ferfollet yn tsjinstferliening en yndustry. Diksmuide hat de bynamme Bûterstêd, wat ferwijst nei de bloeiende suvelhannel, dy't iuwenlang ien fan de wichtichste ekonomyske pylders fan de stêd wie. De stêd is ek bekend fan de Earste Wrâldoarloch; troch syn lizzing oan it Izerfront hat it plak it swier te ferduorjen hân. Yn de tweintiger jierren waard de stêd folslein op 'en nij boud.

## Stedsbyld

Ofbyld:Diksmuide, centraal plein positie1 foto4 2013-05-12 11.38.jpg|Diksmuide, plein
Pervijze, parochiekerk Sint-Niklaas en Sint-Katharina oeg78495 foto2 2013-05-12 11.02.jpg|Pervijze, tsjerke*Sint-Niklaas en Sint-Katarina*
Esen, de Heropgebouwde kapel Onze-Lieve-Vrouw-ter-Hulpe oeg78193 foto5 2015-09-28 13.16.jpg|Esen, kapel *Onze-Lieve-Vrouw-ter-Hulpe*


## Stedsdielen

## Susterstêden
* Ellesmere, Feriene Keninkryk
* Ploemeur, Frankryk
* Rottach-Egern, Dútslân
* Finnentrop, Dútslân

## Bekende lju út Diksmuide
* Pieter Bortier, filantroop
* Kolonel Alphonse Jacques, *Baron Jacques de Dixmude*
* Maria Doolaeghe, dichteres

## Sjoch ek
* Izertoer, fredesmonumint.
Münstermaifeld

**Münstermaifeld** is in stêd yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. De stêd leit op in plato dat it Maifeld neamd wurdt en heart by de ferbânsgemeente Maifeld, dy't de sit yn Polch hat.

## Stedsyndieling
By Münstermaifeld hearre ek de stedsdielen Keldung, Küttig, Lasserg, Metternich, Mörz en de buorskippen Pilliger Heck en Sevenich.
Polch

**Polch** is in stêd yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak is it bestjoerssintrum fan 'e  ferbânsgemeente Maifeld.

## Stedsyndieling
By Polch hearre ek de *[[Ortsteil|Stadtteile]]* Kaan, Ruitsch en Nettesürsch en de buorskippen Antoniushof, Döllermühle, Geisheckerhof, Hof Grube Margareta, Hof Einiger Tal, Hof Rotental, Kreutzberghof, Kurbenhof, Lindenhof, Nettemühle, Ruitschermühle en Sonnenhof.

## It besjen wurdich

* De katolike Stefanustsjerke (* St. Stephan*) waard tusken 1849 en 1852 yn neoromaanske styl boud. De beide tuorren binnen mear as 50 meter heech.
* Oan 'e súdlike stedsrâne fan Polch stiet oan 'e L113 de Joariskapel (*Georgskapelle*). It is ien fan 'e âldste tsjerken fan 'e Eifel. It âldste bewiis fan it bestean fan 'e tsjerke datearret út 1052. Op it tsjerkhôf stiet in kriichsmonumint en yn 'e muorre oan 'e strjitwei is in krúswei út de 18e iuw oanbrocht.  
* De synagoge fan Polch yn 'e *Ostergasse* waard tusken 1867 en 1877 boud nei it ûntwerp fan 'e arsjitekt Hermann Nebel út Koblenz. Yn 1938 waard de synagoge yn brân stutsen, mar it fjoer waard al gau dwêste sa't it bouwurk net hielendal ferlern gyng. De gemeente hat it gebou opknapt en it wurdt hjoeddedei foar kulturele útstallings brûkt. 

### Museum
* Heimatmuseum.
Karl Kollwitz

Dr. **Karl Kollwitz** (Rudau (ûnder Koningsbergen), 13 july 1863 - Berlyn, 19 july 1940) wie in Dútsk medikus en de soan fan Frederick Kollwitz en Dorothea Kollwitz.

## Libben en wurk
Karl Kollwitz waard doe't er fyftjin wie wees en kaam sadwaande yn it weeshûs fan Koningsbergen te lâne. Dochs slagge it him en studearje, nei it gymnasium, genêskunde oan de Albertus-universiteit. Hy hie al jong in passy foar polityk en waard as jongkeardel lid fan de Sosjaal-Demokratyske Partij (SPD).
 
Hy studearre yn 1891 ôf en boaske itselde jier oan de keunstneresse Käthe Kollwitz. It pear kaam te wenje yn in appartemint yn de 25 Weissenburger Strasse, Wärther Platz yn Berlyn. Dêr begûn er ek syn dokterspraktyk. As sosjalist woe Karl de earmelju tsjinje (*Armenarzt*) en makke er gebrûk fan de syktekostefersekering dy't Otto von Bismarck yntrodusearre hie. Dy wie de earste fan Jeropa wêryn't de oerheid ûngemakken en sykte fan arbeiders en harren famylje duts. 
Yn 1892 waard harren âldste soan Hans Kollwitz berne en fjouwer jier letter kaam soan Peter Kollwitz op 'e wrâld. Yn 1913 stichte er mei Ernst Simmel en Ignaz Zadek de Sosjaaldemokratyske Doktersferiening (*Sozialdemokratischen Ärzteverein*). Om 1938 hinne waard him ferbean syn dokterspraktyk fuort te setten.

Nei in mislearre operaasje oan staar is er krekt foar it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich ferstoarn. Hy waard byset yn it famyljegrêf op it Sintrale Begraafplak Friedrichsfelde, mei syn sweager Conrad Schmidt en dy syn frou Anna. Letter soe Käthe Kollwitz dêr ek har lêste rêstplak fine.

## Literatuer
* : *Mein Mann Karl Kollwitz (1942)*. Ýn: Jutta Bohnke-Kollwitz: *Die Tagebücher 1908–1943*. Siedler, Berlyn 1989, s. 748–751.

## Keppelings om utens
*  fotos mei syn oare helte
*  Stikmannich famyljegegevens yn itttt persoansregister fan it Kollwitz-museum yn Keulen
Hans Kollwitz

**Hans Kollwitz** (Berlin-Prenzlauer Berg, 14 maaie 1892 - West-Berlyn, 22 septimber 1971) wie in Dútsk dokter en útjouwer.

## Biografy
Kollwitz wie de âldste soan fan Karl Kollwitz en Käthe Kollwitz. Hy focht yn de Earste Wrâldkriich; syn jongere broer, Peter Kollwitz sneuvele op 23 oktober 1914 yn Esen (West-Flaanderen). Nei de oarloch wie er dokter yn Berlyn en wenne er by syn heit en mem. Yn 1919 boaske er oan Ottilie Ehlers. Sy krigen op 10 july 1921 soan Peter, op 29 maaie 1923 twa dochters, Jutta en Jordis, en yn 1930 harren soan Arne. Arne Kollwitz wie jierrenlang urolooch en genêshear-direkteur fan it Franziskus-Krankenhaus yn Berlyn.

Yn 1928 wie Hans Kollwitz skoaldokter. Soan Peter sneuvele yn 1942, doe't er 19 wie, oan it Eastfront yn Ruslân.
Nei de Twadde Wrâldoarloch hat er pinsjoen oanfrege en hat er him fierders talein op it publisearje fan syn memme wurk. Yn 1948 joech er har earste deiboek en brieven út, letter folge in boek mei foto's fan har.

## Boeken
* Käthe Kollwitz, *Tagebuchblätter und Briefe*. Hrsg. von Hans Kollwitz. Berlin 1948
* Käthe Kollwitz, *Briefe der Freundschaft und Begegnungen*. Hrsg. von Hans Kollwitz. München 1966
* Käthe Kollwitz, *Das plastische Werk. Fotos von Max Jacoby*. Hrsg. von Hans Kollwitz. Mit einem Vorwort von Leopold Reidemeister. Hamburch 1967
Waldorf (Rynlân-Palts)

**Waldorf** is in Ortsgemeinde yn 'e lânkring Ahrweiler yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. Waldorf heart by de ferbânsgemeente Bad Breisig.

## Geografy
Waldorf leit yn it Vinxtbachtal oan 'e râne fan it fulkaanpark Brohltal tusken Sinzig en Niederzissen, oan 'e foet fan 'e deade fulkaan Bausenberg. 
Ta Waldorf wurde ek de buorskippen Adamsmühle, Marienhöhe en Ockenfelsmühle rekkene.

## It besjen wurdich
* Fan de Remaklustsjerke is de toer it âldste boudiel. De tsjerke waard yn 'e 19e iuw op 'e nij oan de âlde toer boud en hat in neogoatysk ynterieur.
* It Heimatmuseum oan 'e *Kleingasse 2* is ûnderbrocht yn in yn 1829 boud fakwurkhûs.
Ad Noyons

**Ad Noyons** (Utert, 11 augustus 1916 – Saandam, 9 septimber 2000) wie in Nederlânsk akteur. 

## Wurkpaad
Noyons studearre yn 't earstoan rjochten, mar gie yn 1941 nei de tonielskoalle. Syn earste rol spile er by de *Die Ghesellen van den Spele*. Yn 1946 die er mei oan de harkspulkearn. Yn 1947 krige er in kontrakt by it *Rotterdams Toneel*. 

Dêrnei hat er spile yn en meidien oan allerhanne radio- en tillefyzjeprogramma's. Yn 1973 kaam er yn it bestjoer fan de *[[Noorder Compagnie]]*. 

Hy hie yn 1983 in lyts roltsje yn 'e horrorfilm *[[De Lift]]*. Yn 1984 spile er yn *[[Opzoek naar Yolanda]]* de rol fan J. Razendijk; tegearre mei syn oare helte G.H. Razendijk-Klepjes (Ellen de Thouars) foarme er in pear út Almere. 

De lêste jierren fan syn karriêre wie er as toanielakteur fral warber yn Noard-Nederlân. Earst by Toanielgroep Noorder Compagnie en nei't dy opheft wie by it troch him en akteur Felix Troch stichte Toanielgroep Stee.

## Keppeling om utens
*  Ad Noyons yn de IMDb
Mir (romtestasjon)

*Mir* (Мир, Russysk foar *frede* of *wrâld*) wie in Sowjet (letter Russysk) romtestasjon. It is mei Juri Gagarin's earste romteflecht fan 1961 en de Sputnik-satelliten ien fan de hichtepunten fan de Sowjet romtefeart. Op 390 km hichte is de Mir yn de 15 jier fan it bestean 86.325 kear om de ierde flein en der ha mear as 100 romtefarders west.

De kearnmodule fan de Mir waard yn 1986 lansearre. De Kvant (1987), Kvant-2 (1989), Kristal (1990) binne modulen en wreidzje de wittenskiplike mooglikheden út. Mei de Spektr module (1995) kaam der leefromte foar Amerikaanske astronauten, yn datselde jier soe der in keppelingsmodule bykomme foar it ienfâldiger keppeljen fan Space Shuttle's oan de Mir. De lêste module dat oan de Mir befêstige waard, wie de Priroda (1996). De lêste jierren fan it bestean wienen der aardich wat problemen. Yn 1997 wie der brân yn it romtestastjon dêr't de seis bemanningsleden hast by dea rekken. Yn 2001 is it romtestasjon mei 8 km/s delhelle nei de ierdske atmosfear en by Fidzjy yn see stoart.

## Sjoch ek
* Ynternasjonaal Romtestasjon
Takao Kobayashi

**Takao Kobayashi** (小林 隆男, *Kobayashi Takao*; 1961) is in Japans heechlearaar en amateurastronoom, dy't syn waarnimmingen yn it Oizumi Observatoarium docht.

Kobayashi hat mear as 2000 planetoïden fûn. Hy hat ek de komeet P/1997 B1 (Kobayashi) ûntdutsen, dy't er ynearsten as planetoïde rapportearre.

De planetoïde (3500) Kobayashi is nei him ferneamd.

## Wurk
Takao Kobayashi is professor oan it Interdisciplinary Graduate School of Science and Engineering. Dêrnjonken wurket er by Mitsubishi Chemical Corporation.
Juro Kobayashi

**Juro Kobayashi** (小林寿郎), 1949) is in Japansk astronoom.

Hy ûnduts twa asteroïden, yn 1996 en 1997, en ien komeet.

De asteroïde (6022) Jyuro is nei him ferneamd.

## Sjoch ek
* Takao Kobayashi

## Boarne
* ''Liste alphabétique des découvreurs d'astéroïdes, publiée par le Minor Planet Center''
Goes- en hineftigen

De **goes- en hineftigen** (Latynske namme: *Galloanserae*) foarmje in boppeskift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*) en de tuskenklasse fan 'e nijkakigen (*Neognathae*). Dit boppeskift wurdt foarme troch twa skiften, nammentlik de goeseftigen (*Anseriformes*), dêr't de û.m. de guozzen, swannen, einen ta hearre, en de hineftigen (*Galliformes*), mei as leden û.o. de pauwen, fazanten en hinnen. In mooglik trêde skift dat ta dizze selde groep heart, wurdt foarme troch de útstoarne *[[Gastornithiformes]]*.

## Untwikkeling
Hoewol't se net bot opinoar lykje, hat út anatomysk en molekulêr ûndersyk bliken dien dat de goeseftigen en de hineftigen genetysk en yn harren evolúsjonêre ûntjouwing tige nau oaninoar besibbe binne. Om it ienfâldich út te drukken: de ein en de hin hawwe ien mienskiplike foarâlder. De nijkakigen (*Neognathae*) spjalten har omtrint 90 miljoen jier lyn op yn 'e goes- en hineftigen en it sustertakson dêrfan, de nije fûgels (*Neoaves*), dêr't de measte oare libbene fûgelsoarten ta hearre. De opspjalting fan 'e goes- en hineftigen yn 'e beide skiften fan 'e goeseftigen en de hineftigen moat omtrint 85 miljoen jier lyn syn beslach krigen hawwe.

## Boppeskiftopbou