open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turkwaze (kleur)

**Turkwaze** of **turkoais** is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan blau of fan grien. It kin omskreaun wurde as in grienich blau of in blauwich grien, en it wurdt ek wol sjoen as in foarm fan syaan. De namme is basearre op turkoais, in ealstien mei deselde kleur, en komt fan it Frânske wurd *turquoise* (útspr.: [tœʀ'kʷa:z], likernôch: "tur-kwaaz"), dat letterlik "Turksk" betsjut, om't de ealstien oarspronklik út Turkije wei nei Frankryk ymportearre waard. Yn it Frysk en Nederlânsk wurdt de ealstien ornaris in 'turkoais' neamd, mar sprekt men foar de kleur almeast fan 'turkwaze'. As kleuroantsjutting is turkwaze al teminsten sûnt 1573 yn gebrûk, doe't it wurd yn 'e Ingelske foarm *turquoise* foar it earst as sadanich fêstlein waard.

File:Turquoise.pebble.700pix.jpg|In turkoais
File:Bukhara_city_skyline_Bibi-Khanym_Mosque.jpg|De Bibi-Chanym-moskee yn Bûchara (Oezbekistan)
File:Blue Mosque in the northern Afghan city in 2012.jpg|De Blauwe Moskee fan Mazar-e-Sharif (Afganistan)
File:Samarkand05.jpg|De koepel fan 'e Tilla Kari-moskee yn Samarkand (Oezbekistan)


## Kleurtechnyk
By additive kleurminging (bgl. op tillefyzjes en kompjûterskermen) is turkwaze in tertiêre kleur, dy't oanmakke wurdt troch ferminging fan alle trije primêre kleuren (read, blau en grien). By subtraktive kleurminging (bgl. yn 'e druktechnyk) is it ek in tertiêre kleur, dy't yn teory produsearre wurdt troch it fermingen fan 'e primêre kleuren syaan, maginta en giel. Yn 'e praktyk wurdt lykwols swart tafoege yn it stee fan maginta, om't dat bettere resultaten jout.

## As ealstien
As ealstein is de turkoais of turkwaze in ûntrochsichtich blau oant grien mineraal, dat in hydreus fosfaat is fan koper en aluminium, mei de skiekundige formule CuAl6(PO)8•4H<sub>2</sub>O. It is seldsum en dêrom weardefol, en wurdt boppedat fanwegen de unike kleur as tige moai beskôge. Sadwaande wurdt turkoais al tûzenen jierren as in kostbere ealstien sjoen. Turkoais kin fan kleur feroarje troch de ynfloed fan ljocht, of troch in gemyske reäksje feroarsake troch oanrekking mei kosmetika, moude of de soergraad fan 'e minsklike hûd.

Yn in protte kultueren, yn sawol de Alde Wrâld as de Nije Wrâld, waard turkoais behannele as in hillige stiensoarte, dy't lok brocht en dêrom gauris as talisman droegen waard. It ierst bekende foarbyld dêrfan komt út it âlde Egypte, dêr't grêven datearjend fan omtrint 3000&nbsp;f.Kr. ynlein waarden mei turkoais. Yn it Perzyske Ryk waarden turkoaizen oan halskeatlings en earmbannen droegen as beskerming tsjin in ûnnatuerlike dea. As se fan kleur feroaren, wist de drager dat syn needlot nei-oan wie.

## Assosjaasjes
Tsjintwurdich wurde de ealstien turkoais en de kleur turkwaze sterk assosjearre mei de koepels en it ynterieur fan grutte moskeeën yn Iraan, Afganistan, de Sintraalaziatyske republiken (Turkmenistan, Oezbekistan, Tadzjikistan, Kirgyzje en Kazachstan) en yn it súdeasten fan Jeropeesk-Ruslân.

## Turkwazetinten
De wichtichste tinten turkwaze en besibbe kleuren binne:

## Sjoch ek
*blau
*grien
*syaan
Oer

* oer (lichemsdiel), de spien fan in bist
* Oer (Sûmearje), ek stavere as Ur, in stêdsteat yn it âlde Sûmearje
* Oer, grinsrivier tusken Dútslân en Lúksemburch
Artezyske boarne

In **artezyske boarne** is in boarne dêr't it wetter samar nei boppe komt troch hydrostatyske druk op it wetter dat yn in bekken sit dat ûnder de grûn is. De namme komt fan de provinsje Arteezje (Artois) yn Frankryk, dêr't in soad fan sokke boarnen foarkomme.

De boaiem kin opboud wêze út ferskillende akwifers (wetterfierende lagen) dy't skaat binne troch lagen dy't gjin wetter troch litte. Om't in djipper lizzende wetterfierende laach wetter krije kin fan reinwetter út in oar heger lizzend gebiet, kin de hydrostatyske druk yn 'e djippere laach heger wêze as yn 'e boppelizzende laach.
Dus in djippe wetterfierende laach mei hege hydrostatyske druk, wurdt ek wol in "artezysk bekken" neamd. Oeral dêr't in artezysk bekken in iepening hat nei it ierdoerflak, is in artezyske boarne te finen. Yn Fryslân wurdt der dan wol sprutsen fan "parswetter".

In "artezyske wel" is in put dat troch minsken makke is.

## Foarbylden
* Yn de Gelderske Fallei komt it foar dat dêre yn sletten wetterfierende lagen wetter fan de hegere parten fan de Utertske Heuvelrêch en de Feluwe krijt.
* It Grut Artezysk Bekken yn Austraalje
* De omkriten fan de Kûlûndamar yn it Westsibearysk Leechlân
* De Chalcomar yn de Delling fan Meksiko krijt wetter fan artezyske boarnen
Abdij fan Sint-Vaast

De **Abdij fan Sint-Vaast** (Frânsk: *Abbaye Saint-Vaast*) is in earder Benediktynsk kleaster dat stifte waard op in heuvel dy't no yn de hjoeddeiske stêd Arras leit. Arras is de haadstêd fan de eardere provinsje Arteezje, hjoed-de-dei yn it departemint Pas-de-Calais. It kleaster spile yn de Iere Midsiuwen in wichtige rôle yn it noarden fan Galje en letter yn de Nederlannen. Hjoed-de-dei is it gebiet fan it kleaster part fan de binnenstêd.

## Skiednis
It kleaster waard yn 667 stifte. Sint-Fedastus (Sint-Vaast, berne yn 453 en stoarn yn 540) wie de earste biskop fan Arras en letter ek biskop fan Cambrai, leit begroeven yn de âlde katedraal fan Arras. Yn 667 sette Sint-Aubertus, de sânde biskop fan Arras, mei de bou útein fan in kleaster foar Benediktynske mûntsen op it plak dêr't in lytse, troch Sint-Fedastus stifte en oan Petrus wijde kapel stie. De relikwyen fan Sint-Fedastus waarden nei it nije kleaster oerbrocht, dy't troch de opfolger fan Sint-Aubertus foltôge waard. Kening Teodoarik III fan Neustrje en syn frou lizze der ek begroeven.

Yn de tsiende iuw waarden de *[[Annales Vedastini]]* in it kleaster skreaun.

Yn 1578 organisearre Sarrazin, de abt fan Sint-Vaast, in katolike tsjinbeweging tsjin de kalvinisten yn Henegouwen en Arteezje. Troch syn dwaan ûntstie in jier letter de Uny fan Arras.

It kleaster hat fan grut belang west foar de kleasters yn de Lege Lannen. It kleaster waard frijsteld fan biskoplike jurisdiksje en koe oant 1778 ûnôfhinklik troch gean. Yn dat jier waard it kleaster opnaam yn de oarder fan Cluny.

Yn de Frânske Revolúsje waard it kleaster opheft. De kleastergebouwen waarden earst as sikehûsen letter as kazerne brûkt. Yn 1838 waarden de gebouwen troch de gemeente Arras kocht, wêrfan't in diel dêrnei as museum en argyf brûkt waard. De rêst waard de residinsje fan de biskop. De abdijtsjerke, dy't skansearre wie, waard fannijs boud en ynwijd yn 1833. Dy tsjerke tsjinnet no as katedraal fan Arras, ynstee fan de eardere goatyske katedraal, dy't ferwoaste waard yn de Frânske Revolúsje.

## Boarne om utens
* Annales Vedastini
Annales Vedastini

De **Annales Vedastini** of de **Annalen fan Sint-Vaast** binne in searje annalen skreaun yn de iere tsiende iuw yn de Abdij fan Sint-Vaast yn Arras. Hja binne in wichtige boarne foar de njoggende iuw. De jierren fan 874 oant 900 wurde mei klam op Loataringen en West-Frânsje beskreaun. Lykas de *[[Annales Fuldenses]]* en de *[[Annales Bertiniani]]*, wurde de *Annales Vedastini* gearfoege mei oare *[[Reichsannalen]]* yn de saneamde *Chronicum Vedastinum*,  in algemiene kronyk, dy't de skiednis fan it Karolingyske Ryk oant 899 beskriuwt.

## Sjoch ek
* Reichsannalen

## Boarnen
* , *Quellen zur karolingischen Reichsgeschichte*, dl. 2, 1958 (Dútske oersetting).
* Annales Vedastini
Reichsannalen

De ***Reichsannalen*** (Dútsk foar Ryksannalen) binne in searje annalen dy't anonym opsteld binne yn it Karolingyske Ryk troch de njoggende iuw hinne. Hja ferskynden foar it earst ûnder Pepyn de Koarte yn 741. en waarden rûnombywêzich yn kleasters troch it gânse ryk hinne yn de folgjende iuw. Hja wiene gjin offisjele annalen fan it keninklik hof, mar se binne al mei klam op it iene of oare Karolingyske keninkryk beskreaun.

De *Reichsannalen* steane op harren sels ferlike mei eardere en lettere searjes fan annalen troch harren beskriuwing fan bûten nasjonaal barren ynstee fan allinne pleatslik barren. Hja beskreaun it gânse ryk. Hja wiene almeast opsteld yn kleasters, mar ferskille fan kleasterlike annalen, want dy lizze de klam op tsjerklike en pleatslike saken as dy fan it wiidweidige ryk. Guon skiedkundigen, lykas Leopold von Ranke (*Zur Kritik fränkisch-deutscher Reichsannalisten*. Berlyn, 1854) seagen al wat offisjeels yn de ferskate annalen waans keningen se beskreaune. De skriuwers fan de *Reichsannalen* jouwe mear omtinken oan bûtelânske en militêre saken, en polityk oan it keninklik hof ynstee fan de krappe blik fan de skriuwers fan de kleasterlike annalen. 

De betiidste annalen binne de Keninklike Frankyske Annalen dy't fan 741 ôf skreaun waarden. Foar ynformaasje fan foar dy tiid, waard it *Chronicon Universale* (*[[Monumenta Germaniae Historica]]*: Scriptores, XIII, 1–19) opsteld yn 761. De *Chronicon* befettet ynformaasje fan Beda, Fredegar, Isidoarus fan Sevilla, de *[[Liber Pontificalis]]*, de *[[Annales Mosellani]]*, en de *[[Annales Laureshamenses]]*. Under Karel de Grutte namen de *Reichsannalen* rap yn oantal ta: de *[[Annales Laurissenses minor]]* (806), de *[[Annales Maximiani]]* (810-811) en de Annalen  fan Flavigny (816) kamen ta stân.

De *[[Annales Fuldenses]]*, de bekendste fan allegear, ferskynden ûnder it regear fan Loadewyk de Fromme. Dy hawwe in pleatslik Eastfrankysk karakter, mar strekte lykwols ek wol út ta nasjonale saken. De skriuwer moast nei alle gedachten yn kontakt mei it hof west hawwe. Hja beskriuwe it tiidrek fan 711 oant 901 mei ynformaasje dy't brûkt waard fan de *Annales Laurissenses minoris*, de Keninklike Frankyske Annalen en de offisjele *[[Annales Lithienses]]*. Foar de *Annales Fuldenses* oer stean de *[[Annales Bertiniani]]* fan West-Frânsje, mei in mear objektyf karakter. Hja foarmje de boarne fan de *[[Chronicon de gestis Normannorum]]* yn it Frankyske Ryk. Yn Loataringen ferskynden de *[[Annales Vedastini]]* en foarmje de grûn fan de *Chronicum Vedastinum*, in algemiene kronyk fan oant 899.

Yn de tsiende iuw hold men satdichoan op mei it skriuwen fan de *Reichsannalen*. Flodoardus fan Reims, dy't fan 919 oant 966 skreau, wie dêrop in útsûndering.

## Sjoch ek
*Keninklike Frankyske Annalen
Neo-western

In **neo-western**, soms ek in **komtemporêne western** of in **hjoeddeistige western** neamd, is subsjenre fan 'e western. Dêrta hearre films en tillefyzjesearjes, en ek literêre wurken, dy't yn 'e moderne tiid spylje, mar motiven en tema's brûke dy't weromslane op it Wylde Westen. Foarbylden fan sokke motiven en tema's binne de mysterieuze frjemdling, de opstannige antyheld, iepen flakten, misdieden, wraak en ferjilding, ferlitten lânskippen, fjoergefjochten. Foar it meastepart is it plak fan hanneling yn neo-westerns it westlike diel fan 'e Feriene Steaten of it noarden fan Meksiko. Se spylje yn 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw of yn 'e ienentweintichste iuw, mar litte yn 'e haadpersoan(en) in duorjende 'Wyldwest'-mentaliteit sjen. In faak foarkommend tema is ek in 'Wyldwest'-personaazje dat wrakselet mei himsels om't er net yn in 'beskaafde' wrâld past.

Foarbylden fan neo-westernfilms binne:

Foarbylden fan neo-westerntillefyzjesearjes binne *[[Justified (telefyzjesearje)|Justified]]* (2010-2015), *[[Longmire (telefyzjesearje)|Longmire]]* (2012-2017) en *[[Yellowstone (Amerikaanske telefyzjesearje)|Yellowstone]]* (úteinset yn 2017). Ek de populêre misdiesearje *[[Breaking Bad]]* (2008-2013) omfieme in grut tal westerntema's en -motiven. Makker Vince Gilligan sei dêr yn in fraachpetear oer: "Nei't wy de earste *Breaking Bad*-ôflevering makke hiene, begûn it my te daagjen dat we wolris in hjoeddeistige western oan it meitsjen wêze koene. Dus sjochst sênes dy't makke binne as fjochtsje revolverlju in duël út, lykas Clint Eastwood en Lee Van Cleef&nbsp;– wy litte Walt en oaren soks dwaan."

In foarbyld fan in neo-westernfideospultsje is *Call of Juarez: The Cartel* (2011).

In ier foarbyld fan it sjenre wie de harkspulrige *Tales of the Texas Rangers*, dy't tusken 1950 en 1952 op 'e Amerikaanske radio útstjoerd waard. Dêryn ûndersocht in Texas Ranger, spile troch Joel McCrea, moderne misdriuwen yn Teksas, yn ferhalen dy't in protte karakteristiken fan 'e klassike western hiene.
Monumenta Germaniae Historica

De ***Monumenta Germaniae Historica*** (gauris ôfkoarte ta **MGH** yn bibliografyen en boarnelisten) is in mânske searje sekuer bewurke en útbrochte boarnen foar it ûndersyk fan de skiednis fan Dútslân yn brede sin fan de ein fan it Romeinske Ryk ôf oant 1500.

## Skiednis
De MGH waard yn 1819 troch de Prusyske herfoarmer Heinrich Karl Freiherr vom Stein yn Hannover stifte, en it earste ynhâld waard yn 1826 útjûn. De redakteur fan 1826 oant 1874 wie Georg Henrich Pertz, dy't wer opfolge waard troch Georg Waitz. In soad foaroansteande kundigen fan de Midsiuwen út Dútslân en by eintsjebeslút ek út oare lannen, hawwe harren by it projekt oansletten, dêryn't manuskripten útsocht en ferlike waarden, en útsochte útjeften útjûn. It biedwurd dat keazen waard, wie: *Sanctus amor patriae dat animum* ("Hillige leafde foar it heitelân jout de geast") lit sjen dat Romantyk en nasjonalisme as grûnwurk steane fan it ynstitút dat as boechbyld tsjinne foar it Dútske wittenskiplik skiedskriuwen.

De samlingen besteane út fiif haadstikken: *Antiquates*, *Diplomata*, *Epistolae*, *Leges*, *Scriptores*, en ek *Necrologia*. Der waarden noch in stikmannige stypjende searjes útbrocht, mei ynbegrepen in searje mei kompakt ynhâld foar it skoalgebrûk (*Scriptores rerum Germanicum in usum scholarum separatim editi*) en spesjale ûndersiken (MGH-skriften).

It projekt, dat in wiidweidich ûndernimmen yn 'e skiedkunde is, wurdt fuortsetten yn de 21e iuw. Yn 2004 hat de MGH, mei stipe fan de Deutsche Forschungsgemeinschaft al syn públikaasjes, fan mear as fiif jier âld, ta beskikking steld, yn foto-digitale foarm, op de webstee fan de MGH. 

It ynstitút *Monumenta Germaniae Historica* hat sûnt 1949 syn sit yn München en beskikt oer in grutte spesialissearre bibleteek oer de midsiuwske skiednis fan Dútslân en Jeropa, mei de tsjerkeskiednis ynbegrepen, mei likernôch 130.000 monografyen en sa'n 150.000 besibbe skriften.

## Keppeling om utens
* Webstee MGH
* Digitale webstee MGH
* Públikaasje fan samling 2015
* MGH op Archive.org
Fedastus

**Fedastus**, **Fedast** of **Sint-Vaast** (Frânsk: *Sain-Gaston*), berne by Limoges om 453 hinne, stoarn yn Arras op 6 febrewaris 539, wie in iere biskop yn it Frankyske keninkryk.

Yn it begjin fan de sechsde iuw krige Sint-Remigius fan Reims, dy't biskop wie dêre, de goedkarring fan it Frankysk keninklik hof en stel de Katolike hierargy yn yn it noarden fan Galje. Hy tabetroude it Bisdom Arras en it Aartsbisdom Cambrai oan Fedastus, dy't de master fan kening Klovis I wie nei de oerwinning by de Slach by Tolbiak, en dy't meiholp mei de bekearing fan de Frankyske kening.

## Libbensrin
As in jongfeint ferliet Fedastus syn eigen lân (nei alle gedachten it westen fan Frankryk) en late in hillich libben ôfskaat fan de wrâld yn it bisom Toul. De biskop murk dat op, en wijde him ta preester. Klovis, de kening fan de Franken, wylst er weromkaam fan syn oerwinning op de Alemannen, hastige him nei Reims om dêre doopt te wurden. Hy stoppe yn Toul om help te freegjen fan in preester. Fedastus waard oanwiisd en gean mei de kening mei. Fedastus waard justjes letter Klovis syn adviseur.

Yn 499 neamde Remigius him ta de earste biskop fan Arras, en om 510 hinne krige er ek de superfyzje oer Cambrai.

Hy ferstoar op 6 febrewaris 539 en de Abdij fan Sint-Vaast waard ta syn eare nei him ferneamd. Syn feestdei is op 6 febrewaris.
Torpedoboatjager

In **torpedoboatjager** is in type oarlochsskip dat bekendstiet om syn faasje en manûvrearberheid. It is bedoeld om gruttere skippen te eskortearjen yn in float, konfoai of fleandekskipgefjochtsgroep en dy te ferdigenjen tsjin lytsere, fluggere en swierbewapene skippen fan 'e fijân, dy't op 'e koarte ôfstân operearje. Yn oare talen (as it Frysk en Nederlânsk) wurdt faak sprutsen fan "torpedoboatferneatiger",[boarne nedich]  en is it earste diel fan 'e oantsjutting gauris fuortfallen, sadat beneamings as *destroyer* (Ingelsk), *Zerstörer* (Dútsk) of *destructor* (Spaansk) yn gebrûk kommen binne.

Torpedoboatjagers waarden yn it lêste fearn fan 'e njoggentjinde iuw ûntwikkele by wize fan ferdigeningsstrategy tsjin torpedoboaten (dêrfandinne de namme). Tsjin 'e tiid dat yn 1904 de Russysk-Japanske Oarloch útbriek, hiene se har ûntjûn ta grutte, flugge en mei krêftige wapens tariste torpedoboaten dy't bedoeld wiene om oare torpedoboaten út te skeakeljen. Foarôfgeande oan 'e Twadde Wrâldoarloch wiene torpedoboatjagers lichte skippen dy't net botte geskikt wiene om selsstannich op 'e iepen oseaan te operearjen. Yn dy tiid wie it wizânsje om in stikmannich torpedoboatjagers en ien inkele torpedoboatjagertender mei-inoar gearwurkje te litten. Nei de oarloch soarge de yntroduksje fan stjoerde raketten derfoar dat de folle lytsere (en dus goedkeapere) torpedoboatjagers de rol oernimme koene dy't earder ferfolle wie troch slachskippen en krusers. Dat resultearre yn it ûntstean fan gruttere en krêftigere torpedoboatjagers dy't ûnôfhinklik fan oare marineskippen operearje koene.

Oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw wiene torpedoboatjagers de noarm wurden foar marineskippen dy't oan it wetteroerflak operearje. Der wiene op dat stuit noch mar trije lannen yn 'e wrâld oer (de Feriene Steaten, Ruslân en Perû) dêr't noch de swierdere krusers diel útmakken fan 'e aktive marine. Slachskippen en slachkrusers wiene nearne mear yn aktive tsjinst. Nederlân nimt yn dit ramt in bytsje in apart plak yn, mei't it standertskip fan 'e Keninklike Marine it fregat is, in folle behindiger skipstype as de torpedoboatjagers. De fjouwer fregatten fan *De Zeven Provinciën*-klasse binne lykwols torpedoboatjagers yn alles behalven de namme. (Ek de marines fan Dútslân, Frankryk en Spanje tsjutte harren torpedoboatjagers wol oan as 'fregatten'.)

Moderne torpedoboatjagers, ek bekend as stjoerde-rakettorpedoboatjagers (of *guided missile destroyers*) binne yn tonnaazje ekwifalint oan mannich kruser út 'e tiid fan 'e Twadde Wrâldoarloch, wylst se dêr ûnbidige superieur oan binne wat fjoerkrêft oangiet. Se mjitte trochinoar 160&nbsp;m yn lingte, hawwe in deplassemint fan 9.200&nbsp;ton en kinne bewapene wurde mei mear as 90&nbsp;raketten. Dat kinne bgl. krúsraketten wêze dy't foarsjoen binne fan in nukleêre raketkop. Guon torpedoboatjagers, lykas de Amerikaanske skippen fan 'e *Arleigh Burke*-klasse, binne eins grutter en swierder bewapene as de measte eardere skippen dy't klassifisearre waarden as stjoerde-raketkrusers.
Chapelle Saint-Michel d'Aiguilhe

De **Sint-Michaelkapel** (Frânsk: *Chapelle Saint-Michel d'Aiguilhe*) is in roomsk-katolike kapel yn Aiguilhe yn 'e Frânske gemeente Le Puy-en-Velay.

De oan 'e aartsingel Michael wijde kapel stiet op in fulkanyske rots, dy't 82 meter heech is en it paad nei de kapel giet oer 268 yn 'e rots úthoude trêden.

Oan 'e foet fan 'e fulkanyske rots stiet de 12e iuwske Kapel fan Sint-Klara (*Chapelle Saint-Claire*), de kapel fan it hospitaal, dat yn 1088 stifte waard om de minsken dy't nei Sint-Michael pylgeren te fersoargjen. 

## Skiednis
De biskop fan Puy-en-Velay, Gotescalc, liet nei syn feilige weromkommen fan in pylgerstocht oer it Jabikspaad út tankberens op 'e rots in kapel stiftsje. De kapel waard yn in préromaanske styl boud en foltôge yn 961. Alhoewol't der gjin bewiis foar is, wurdt der troch guon oannommen dat it plak earder in kultplak west hat foar de Romeinske god Merkuerius. De trep nei de kapel datearret lykwols út de boutiid fan 'e kapel en as it yndie in kultplak foar Merkuerius west hat, dan koene allinne tige behindige manlju de steile rots beklimme.  

Yn 'e 11e iuw waard de kapel foar it earst fergrutte mei de tafoeging fan 'e klokketoer en in portaal. De klokketoer is yn 'e selde styl as dy fan 'e Us-Leaffrouwekatedraal. Doe't se de gebouwen foar de tsjinstdwaande pryster op it easten tafoegen, waard de lytse súdlike kapel foar in diel ôfbrutsen om fan 'e tsjerke ien grut skip te meitsjen. De ferskate boufazes fan it kompleks binne goed te werkennen troch it gebrûk fan ferskate kleuren stien (griis foar it âldste diel, rôze foar de twadde en gieleftich foar de tredde faze). It grûnplan fan 'e kapel nimt de foarmen fan it platfoarm op de rots oan.  

Om't oan 'e tsjerke gjin parochy ferbûn wie, rekke de kapel yn 'e tiid fan 'e Frânske Revolúsje bûten gebrûk. De takomst fan 'e kapel wie yn dy tiid tige ûnwis, mar fanwegen de arsjitektuer en de muorreskilderingen rekke de ferlichte elite ynteresearre yn it gebou. Dêrûnder wie ek de ferneamde histoarikus Prosper Mérimée. De kapel waard oerdroegen oan 'e steat en kaam yn 1840 as ien fan 'e 1034 monuminten op 'e earste list fan beskerme histoaryske monuminten fan Frankryk te stean. Yn 2014 stie de tsjerke op it fjierde plak fan 'e meast populêre monuminten fan Frankryk. 

By de restauraasje yn 1955 waard ûnder it haadalter in polychrome Kristus fan olivehout, in biskopskrús, in kist fan ivoar en stikken stof ûntdutsen, reliken dy't dêr sûnt de konsekraasje fan it alter al leine. Se wurde yn in fitrine tsjin in pylder by it koer útstald. Tusken 2003 en 2004 waarden de muorreskilderings restaurearre.
Sjakriaba (folk)

De **Sjakriaba** (Portegeesk: *Xakriabá*, útspr.: [ʃɐˌkɾi.ɐˈba], likernôch: "sjuh-krië-ba") binne in lânseigen Yndiaansk folk yn it sintrale part fan Brazylje. Se hawwe ferskate eigen reservaten yn 'e steat Minas Gerais. Oarspronklik wiene se nomaden, dy't yn 'e krite fan 'e rivier de Tocantins libben. Harren eigen taal, it Sjakriaba, stoar yn 'e njoggentjinde iuw út.

## Namme
It etnonym 'Sjakriaba' wurdt yn it Portegeesk stavere as *Xakriabá*. Histoarysk kamen ek de staveringsfoarmen *Xacriabá*, *Chakriaba*, *Chikriaba* en *Shacriaba* foar. Yn 'e Brazyljaanske steat Bahia stiene de Sjakriaba foarhinne bekend as *Acroás* of *Coroás*, en yn 'e steat Piauí as *Gamelas*.

## Demografy
De Sjakriaba binne in lânseigen Yndiaansk folk dat besibbe is oan 'e oare Sjê-talige befolkingsgroepen út sintraal Brazylje. Neffens sifers út 2010 libben der doe 9.196 etnyske Sjakriaba yn 'e steat Minas Gerais.

## Skiednis
Yn pre-koloniale tiid wiene de Sjakriaba nomaden sûnder dúdlik ôffrede wengebiet yn 'e delling fan 'e rivier de Tocantins, en by de rivier de São Francisco lâns, yn wat no de Brazyljaanske steat Goiás is. Yn 'e iere achttjinde iuw waarden de Yndianen yn dy kriten ôfslachte troch de Portegeeske kolonist Matias Cardoso de Almeida.

Letter twongen misjonarissen de stammen dy't dêr libben om missyposten fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke te bouwen. Dêrwei waard doe de kerstening fan 'e Yndianen organisearre. In stânbyld fan 'e hillige Jan fan de Yndianen (Portegeesk: *São João dos Índios*), yn ien fan 'e missyposten, ûntjoech him ta de beskermhillige fan 'e hiele regio en syn ynwenners.

Oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw waarden de Sjakriaba oerbrocht nei Yndianereservaten (*aldeias*) op lân dat ta de oanbuorjende steat Minas Gerais kaam te hearren. Yn 1927 fûn dêr it earste grutskalige wapene konflikt plak tusken blanke Brazyljaanske feeboeren en de Sjakriaba. De boeren bouden stekken sadat se fee weidzje litte koene op 'e gerjochtichheid fan 'e Sjakriaba. Dêrop stieken de Yndianen de stekken yn 'e brân. De boeren reägearren dêrop mei geweld.

## Taal
De Sjakriaba binne hjoed de dei allegearre ientalich Portegeesk. Harren eigen oarspronklike taal, it Sjakriaba, stoar yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw út. Dy taal hearde ta de Sjê-talen, in taalkloft dy't er ûnder de gruttere Makro-Sjê-taalfamylje falt.

## Religy
Nettsjinsteande de druk dy't histoarysk op harren útoefene is om har te bekearen ta it kristendom, hingje in protte Sjakriaba tsjintwurdich noch altyd harren foarâlderlike natoerreligy oan. In diel fan harren is lid fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, wylst oaren ta in protestantske denominaasje hearre.
Sjakriaba

"**Sjakriaba**" of "**Xakriabá**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Sjakriaba (folk) (Portegeesk: *Xakriabá*), in Yndiaansk folk yn sintraal Brazylje
* Sjakriaba (taal) (Portegeesk: *Xakriabá*), de útstoarne taal fan dat folk
Sjakriaba (taal)

It **Sjakriaba** (Portegeesk: *Xakriabá*, útspr.: [ʃɐˌkɾi.ɐˈba], likernôch: "sjuh-krië-ba") is de útstoarne taal fan 'e Sjakriaba, in Yndiaansk folk yn sintraal Brazylje. It Sjakriaba waard foarhinne sprutsen yn it noardeasten fan 'e Brazyljaanske steat Goiás en it noardwesten fan it oanbuorjende Minas Gerais. It wie in Sjê-taal, dy't sa nau besibbe wie oan it Sjavante (*Xavante*). It Sjakriaba wurdt soms ek wol oantsjut as in dialekt fan it Sjavante. De lêste ûnomstriden sprekker fan it Sjakriaba kaam te ferstjerren yn 1864. Tsjintwurdich is it Portegeesk de memmetaal fan alle etnyske Sjakriaba.

## Keppelings om utens
*Beskriuwing fan it Sjakriaba op ''Ethnologue''
Sjê-talen

De **Sjê-talen** (Portegeesk: *Gê* of *Jê*, beide útspr. as [ʒɛ:], likernôch: "zjê") foarmje in taalfamylje yn sintraal Brazylje. Soms wurde dizze talen ek de **Sjê-Kaingang-talen** neamd. Se wurde sprutsen troch de lânseigen Yndiaanske Sjê-folken. Dêrûnder binne guon fan 'e grutste Yndiaanske befolkingsgroepen fan Brazylje, lykas de Kaingang (33.000) en de Sjavante (15.000).

## Tallen sprekkers
Hoewol't ferskate talen fan 'e Sjê-famylje, lykas it Akroä en it Sjakriaba, al ier útstoarn binne, hearre ta de groep ek de Yndiaanske talen mei de grutste sprekkersoantallen fan Brazylje, lykas it Kaingang (18.000), it Sjavante (9.600) en it Kajapo (8.600). Yn totaal hawwe alle Sjê-talen mei-inoar 47.000 sprekkers op in etnyske befolking fan 79.000 minsken (wat delkomt op 59,5%).

## Opbou en besibskip
De Sjê-taalfamylje is opboud út trije grutte kloften: de Noardlike, Sintrale en Súdlike Sjê-talen, mei dêropta it útstoarne Sjeiko (*Jeikó*), dat in isolearre taal is binnen de Sjê-famylje. De posysje fan it Sjeiko yn 'e taalkloft is trouwens twifelich, mei't guon taalkundigen dy taal derbûten pleatse, as sustertaal fan alle Sjê-talen, yn 'e bredere Makro-Sjê-famylje. De Sjê-talen foarmje de kearn fan 'e Makro-Sjê-talen, dy't fierders in soad tûken omfiemet dy't tsjintwurdich noch mar út ien libbene taal besteane. 

## Underferdieling
Thérouanne

**Thérouanne** (Nederlânsk: *Terwaan*, Flaamsk (histoarysk en hjoeddeisk Frânsk-Flaamsk): *Terenburg* of *Therenburg*, Pikardysk: *Therwane*) is in gemeente (*Commune*) yn it departemint Pas-de-Calais yn de regio Boppe-Frankryk yn Frankryk. It leit 10 km bewesten Aire-sur-la-Lys en 13 km besuden Sint-Omaars op it krúspunt fan de wegen D 157 en D 341. It leit oan de rivier de Leie (Frânsk: *Lys*).

## Skiednis
Yn de tiid fan de Galjers, wie *Tarwanna* of *Tervanna* it haadplak fan de Morynjers, in stamme fan de *[[Belgae]]*. Nei't de Romeinen Galje oermastere hiene, makken se de stêd it haadplak fan it distrikt *Civitas Morinorum*. 

De oarsprong fan de namme is net alhiel wis. Skiedkundige Malbracq tinkt dat de namme fan syn stifter, "Lucius Tauruannus" weikomt, wylst oaren miene dat it komt fan *Terra avanae*, dat "Lân fan Koarn" betsjut. De twadde tins is in algemien brûkte term.

Yn de sânde iuw, om 639 hinne, stifte Sint-Audomarus (Sint-Omaar) it bisdom *Terwaan* of *Terenburg*, dat troch de Midsiuwen hinne, in soad ynfloed bewesten de rivier de Skelde hie. Steatkundich hearde it by it greefskip Arteezje, dat in tiid lang by it greefskip Flaanderen hearde.

Troch de tsjerklike ynfloed oer guon wichtige stêden benoarden de Alpen, lykas Arras en Ieper, koe it bisdom in katedraal bouwe, dy't op dat stuit de grutste yn Frankryk wie.

It plak waard troch Maksimiliaan I en Hindrik VIII ynnaam fan de Frânsken yn de Slach by Guinegate yn 1513. Yn 1553 belegere keizer Karel V it plak dat op dat stuit in Frânske enklave yn it Hillige Roomske Ryk wie, as in wraakaksje nei't er ferslein waard by de belegering fan Metz. Nei't er de stêd ynnaam, oardere er it mei de grûn lyk te meitsjen, en it gebiet te ploegjen en te sâltsjen. In lytse mienskip dy't bûten e stedsmuorren lei, dat doe *Saint-Martin-Outre-Eaux* hiet, waard besparre, en letter (om 1800 hinne) hie de namme *Thérouanne* oernaam. In part fan de portaal fan de katedraal waard troch Sint-Omaars kocht. In grut stânbyld fan Kristus is it iennige dat noch derfan oer is.

It ferdwinen fan it eardere bisdom Terwaan, late ta herfoarmings by de Konsily fan Trente en waard it bisdom ferdield oer dy fan Arras en Ieper.

Thérouanne leit oan de *[[Via Francigena]]*.

## It besjen wurdich
* De tsjerke fan Sint-Marten, fannijs boud yn de njoggentjinde iuw (restaurearre 2000-2001) op it ûnderwurk fan in folle âldere tsjerke.
*Argeologyske museum en plak, dêr't de resten fan de midsiuwske stêd noch binne
* De ruïne fan de Abdij fan Saint-Jean-du-Mont, dêr't resten fan in Goatyske katedraal en gebouwen út de sânde iuw steane

## Keppeling om utens
*Webstee fan Thérouanne
Marije-Himelfeartkatedraal (Katmandû)

De **Marije-Himelfeartkatedraal** is in roomsk-katolike katedraal yn in bûtenwyk fan it distrikt Lalitpur, súdlik fan Katmandû, Nepal.
De katedraal tsjinnet as it sintrum fan it Apostoalyske Fikariaat fan Nepal (*Vicariatus Apostolicus Nepalianus*), in status dy't paus Benediktus XVI mei syn bul *Ad aptius consulendum* ferliende. De measte kristenen yn Nepal binne protestantsk.

De katedraal waard as tsjerke boud en op 15 augustus 1995 ynwijd troch kardinaal Jozef Tomko, de prefekt fan de Kongregaasje foar de Evangelisaasje fan de Folken. De parochy telt likernôch 3.000 katoliken. 

Op 23 maaie 2009 diene hindû-ekstremisten in bomoanslach op de katedraal. Troch de oanslach ferlearen trije minsken it libben en waarden 13 ferwûne. Yn 2010 waard it haad fan in hindû-ekstremistyske groep, Ram Prasad Mainali, arrestearre. Alhoewol't de dieder fanút de finzenis witte liet dat er spyt hie fan de oanslach, waarden yn 2011 nochris seis meistanners arrestearre dy't op oanwizing fan harren lieder yn de finzenis in tal bomoanslaggen op kristlike gebouwen planden.

Yn april 2017 besochten ûnbekende minsken de katerdaal yn 'e brân te stekken. By de lêste oanslach wie der allinne materjele skea. 

De lytse mar waaksjende kristlike mmienskip yn it lân hat al hiel lang te lijen ûnder ûnferdraachsumens yn it lân. Sûnt 2017 hat de oerheid in wet ôffurdige, dy't it ferbiedt om in oar leauwe oan te nimmen.
Gemeente (Frankryk)

In **gemeente** is yn Frankryk de leechste bestjoerslaach. It Frânske wurd *commune* (gemeente) kaam foar it earst foar yn de tolfde iuw. It waard brûkt om in lytse mienskip oan te tsjutten. Yn de njoggentjinde iuw waard de *commune* de opfolger fan de karspel (Frânsk: *paroisse*) dy't oant doe de leechste bestjoerslaach wie. In Frânske gemeente kin yn grutte noch al ferskille, sa as bygelyks in grutte stêd lykas Parys of in lyts doarpke. Guon *communes* hawwe mar in hânfol ynwenners.

## Oantal gemeenten
Sûnt 1 jannewaris 2017 telt Frankryk 35.416 gemeenten, dêr't der 35.287 fan yn Jeropa en 129 fan yn de Frânske oerseeske departeminten en regio's fan de Oerseeske gebietsdielen fan Frankryk binne. Dat oantal is grutter as yn in soad oare Jeropeeske lannen.

It tal Frânske gemeenten waard troch it foarmjen fan nije gemeenten (*[[communes nouvelles]]*) yn 2016 en 2017 fermindere. Dat foarmjen fan fúzjegemeenten wurdt troch de Frânske oerheid fuortsterke. Yn 2008 telde Frankryk noch sa'n 36.681 gemeenten, dêr't der 36.569 fan yn Jeropa en 112 fan yn de Oerseeske gebietsdielen wiene

## Nijsgjirrich
It trochsneed oerflak fan in Frânske gemeente yn 2015 is 14,88 kante kilometer. De mediaan fan it oerflak is noch leger; 10,73 kante kilometer. Dat is lytser as yn de measte oare Jeropeeske lannen. Dêrtroch hat Frankryk in heech oantal gemeenten.

It trochsneed oantal ynwenners fan in gemeente yn 2015 is 1700, dêr't de mediaan lykwols 380 is. Dat ferskil wurdt ferklearre troch it grutte tal gemeenten mei minder is 500 ynwenners (57,4%). Der is lykwols grut ferskil yn ynwennertal tusken de gemeenten. Sa hat bygelyks Parys mear as 2 miljoen ynwenners en in oare gemeente mar in hantsje fol.

Nettsjinsteande it tal ynwenners, hat eltse gemeente wol in bestjoer. It bestjoer hat syn sit yn it gemeentehûs (*mairie* of *hôtel de ville*). Elts gemeentebestjoer hat deslde rjochten en foech, nettsjinsteande de grutte fan in gemeente. In útsûndering is Parys, want dy gemeente is tagelyk in departemint en is ûnderferparte yn tweintich arrondisseminten. Elts arrondiisemint kiest syn eigen arrondissemintsrie, dy't it arrondissemint bestjoert.
Lichte kruser

In **lichte kruser** is in lyts oant middelgrut type oarlochsskip. De beneaming is fan oarsprong in ferkoarte foarm fan "lichtbepânsere kruser", wêrmei't in soarte skip beskreaun waard dat de swiere bepânsering fan 'e saneamde swiere krusers miste.

De lichte kruser waard ûntwikkele út it eardere pânserdekskip, dat yn 1878 yntrodusearre waard troch de Britske Keninklike Marine. Tsjin it begjin fan it Ynterbellum hiene har út dat eardere skipstype twa soarten krusers ûntjûn: de lytsere, lichter bewapene en lichter bepânsere lichte kruser en de gruttere, swierder bewapene en swierder bepânsere swiere kruser. Yn 'e tekst fan it Marineferdrach fan Londen, út 1930, waard de lichte kruser omskreaun as in kruser mei kanonnen fan in loopdiameter fan 6,1&nbsp;inch (155&nbsp;mm) of lytser, wylst swiere krusers kanonnen mei in loopdiameter oant 8&nbsp;inch (203&nbsp;mm) hiene. Yn beide gefallen mocht it skip net grutter wêze as 10.000&nbsp;ton.

Yn 'e Twadde Wrâldoarloch waarden lichte krusers benammen ynset as flugge(re) better manûvrearbere eskorteskippen, dy't de folle gruttere fleandekskippen en slachskippen, en ek konfoaien keapfardijskippen, beskermje moasten tsjin loftoanfallen. Nei ôfrin fan 'e oarloch rekken earst slachskippen en slachkrusers, doe swiere krusers en úteinlik ek lichte krusers efterhelle, mei't troch modernere technology en mear avansearre wapensystemen al harren taken útfierd wurde koene troch lytsere (en dus goedkeapere) marineskippen, lykas torpedoboatjagers en fregatten.

De iennichste lichte kruser dy't anno 2018 noch yn aktive tsjinst is, is de BAP ''Almirante Grau'' (dat is de eardere Nederlânske Hr.Ms. De Ruyter út 1953) fan 'e Perûviaanske Marine. Fjouwer oare lichte krusers binne beholden bleaun as museumskippen. Dat binne: de HMS&nbsp;''Belfast'' yn Londen, de HMS ''Caroline'' yn Belfast, de USS ''Little Rock'' yn Buffalo (New York), en de ''Michail Kûtûzov'' yn Novorossijsk. 

## Sjoch ek
*kruser
*swiere kruser
*slachkruser
Across the Wide Missouri

* *[[Oh Shenandoah]]*, ek bekend as *Across the Wide Missouri*, in tradisjoneel Amerikaansk folksferske
* ''Across the Wide Missouri'' (boek), in bekroand non-fiksjeboek fan Bernard DeVoto út 1947
* ''Across the Wide Missouri'' (film), in Amerikaanske film út 1951 op basis fan dat boek
Across the Wide Missouri (boek)

***Across the Wide Missouri*** is in non-fiksjewurk fan 'e hân fan 'e Amerikaanske histoarikus Bernard DeVoto. It hat in perioade út 'e skiednis fan 'e Feriene Steaten as ûnderwerp. De titel betsjut: "De Brede Missouri Oer", en is ôflaat fan in regel út it tradisjonele Amerikaanske folksferske *[[Oh Shenandoah]]*, dat sels ek wol bekend stiet as *Across the Wide Missouri*. It boek is it twadde diel út in trilogy dy't fierders *The Year of Decision* (1942) en *The Course of Empire* (1952) omfettet. *Across the Wide Missouri* waard yn 1947 publisearre troch útjouwerij Houghton Mifflin.

## Ynhâld
*Across the Wide Missouri* behannelet de heechtijdagen fan 'e pelshannel yn 'e 1830-er jierren oan 'e Amerikaanske ''frontier'', yn wat neitiid bekend komme soe te stean as it Wylde Westen. Behalven op 'e ekonomyske aspekten fan 'e pelshannel wurdt ek fral yngien op 'e spannings en konflikten tusken de blanke pelsjagers en de ûnderskate Yndiaanske folken oan 'e bopperin fan 'e rivier de Missouri.

## Untfangst
*Across the Wide Missouri* waard mei loovjende resinsjes ûntfongen. It boek waard yn 1948 bekroand mei de prestizjeuze Pulitzer Prize for History. Yn 1951 waard it adaptearre ta de film mei deselde namme, mei yn 'e haadrollen Clark Gable en María Elena Marqués.
Quentovic

**Quentovic** (foarme út *Quentia* en *[[vicus]]*) wie de wichtichste hannelstêd en haven yn de Iere Midsiuwen yn it noarden fan Frankryk. It wie fan de sânde oant de njoggende iuw njonken Doarestêd ien fan de wichtichste Frankyske seehavens yn it noarden. Yn de stêd waarden munten slein. Quentovic wie in wichtich tuskenstop fan pylgers út Ingelân ûnderweis nei Rome. De stêd lei op it gebiet fan de gemeente La Calotterie yn it departemint Pas-de-Calais.

De plaknamme betsjut "Delsetting oan de Canche". De Canche (Latyn: *Quentia*) is in lytse rivier mei in grutte mûning, sa'n 29 km besuden Boulogne-sur-Mer. Quentovic waard foar it earst neamd yn in oarkonde fan kening Dagobert I. Hannelers, dy't yn Quentovic delstrutsen wiene benammen Franken, Angelsaksen en Friezen. Skiedkundigen hawwe  foar in lange tiid leaud, dat Quentovic nei it plonderjen troch Wytsingen yn 842 ferlitten waard. Troch ûntdekking fan de muntskatten yn Fécamp spruts dy teory tsjin en toande oan dat Quentovic oant yn de earste helte fan de tsiende iuw as muntstêd fierder bestie. In ferklearring foar it lettere ferdwinen fan de stêd koe de fersâning fan de riviermûning fan de Canche wêze. It is ek mooglik dat troch it waaksen fan Montreuil de ûndergong fan Quentovic ferhastige hat.

Der is lang nei de ferdwûne stêd socht. Ferskate plakken wurde as it pal dêr't Quentovic lein hat foarsteld. Yn 1985 stelden argeologen de teory foar, dat Quentovic flakby Montreuil lei. Ofgravings hawwe oantoand dat der keramyk-, tekstyl-, glês- en metaalferwurking, as ek bonke- en geweibewurking plakfûn op it plak tusken de sânde en alfde iuw.

Yn 2009 waarden by opgravings oan de *Chemin de Vismarais* yn La Calotta op in oerflak fan in oardel bunder tûsen struktueren út de Lette Midsiuwen ûntdutsen. Ek waarden der 30.000 resten fan sûchbisten fûn, dêr't men de konklúzje lutsen hat oer de ytgewoanten fan de befolking. Hja ieten in soad kowe- en bargefleis. Der wie lykwols net in soad fisk fûn. Mei it bytsje resten fisk dat fûn waard, giet it banammen om fisk, dy't oan de kust of de riviermûning fongen waard.

It "Argeologyske Museum Quentovic" yn Etaples behannelet de skiednis fan de riviermûning fan de Canche fan prehistoarje oant de Lette Midsiuwen.

## Literatuer
* Stéphane Lebecq, Bruno Béthouart & Laurent Versype: *Quentovic. Environnement, archéologie, histoire 2006*. ISBN 978-2-84467-123-3
Paspuzel

In **paspuzel**, ek wol **wurdlispuzel** of **wurdlizzer** neamd, is in krusing tusken in krúswurdpuzel en in lispuzel. 

Paspuzels besteane út in diagram en in wurdlist. By dizze puzelsoarte wurde wurden jûn ynstee fan oanwizings. Paspuzels ferskine yn tydskriften en puzelboeken, krektas wurdsikers, kryptogrammen en oare logyske puzels. Meidat paspuzels gjin ynhâldlike kennis fan spesifike ûnderwerpen fereaskje, kin de puzel ek yn in oare talen oplost wurde. 

## Oplossen
It oplossen fan in paspuzel kin middels trial-and-error. Faak wurdt al in earste wurd jûn om de puzelders in begjin te jaan. De yn te foljen wurden steane alfabetysk oardere op it tal letters. De puzelhokjes ha gjin nûmer en der wurdt meastentiids net oanjûn oft wurden horizontaal as fertikaal ynfold wurde moatte. 

De puzelder krijt in diagram en in wurdlist. Om de puzzel goed op te lossen, moat der in oplossing fûn wurde wêrby’t alle beskikbere wurden yn it diagram passe. De beskikbere wurden steane oardere nei it oantal letters en op alfabet. Faak stiet ien wurd al ynfold as steun om oan de puzel te begjinnen. 

It oplossen fan paspuzels komt meastal del op it sykjen nei wurden fan in bepaalde lingte mei letters op spesifike plakken. In foarôf ynfold wurd kin dêrby as útgongspunt brûkt wurde. Troch trial-and-error kin it bêste begûn wurde mei twa of trije wurden dy’t mooglik op in bepaald plak passe: tydlik ien fan de wurden ynfolje en sjen oft in ûnmooglike letterkombinaasje it resultaat is. Yn dat gefal moat in oar wurd op dat plak yn it diagram komme. Lytsere wurden passe miskyn wol makliker yn it diagram, mar langere wurden jouwe mear oanwizings foar it ferbinen fan wurden.

## Farianten

Fan dizze puzelsoarte besteane ferskate swierrigensnivo’s. 
;wurdskower
De ienfâldichste fariant is de *wurdskower*. De begjinwurden binne dan al oanjûn mar moatte sa ferskood wurde dat der fertikaal in einoplossingswurd ûntstiet. Elk begjinwurd levert ien letter fan dit oplossingswurd.
;diagramleaze paspuzel
In mear komplekse fariant fan de wurdlizzer is de *diagramleaze* paspuzel. By dregere puzels begjint de puzelder sûnder helpwurden mei in leech diagram. By in oare fariant wurde der hielendal gjin wurden fermelde, mar moatte wurden keazen wurden út in bekende groep wurden, bygelyks fyftich wurden út it tema 'Eartiidske telefyzjeprogramma's'. 
;blokpuzel
Noch in oare fariant is de *blokpuzel*  of blokpaspuzel. Hjirby is in ynfolde krúswurdpuzel yn blokjes 'knipt' fan njoggen hokjes (3 by 3). Elk blokje moat op it goede plak yn it diagram 'lein' wurde. Faak binne yn it foar al in oantal letters en swarte hokjes jûn. 
;getallelizzer
In oar soarte fariant is de *getallelizzer* of siferlizzer. Dêrby moatte getallen ynfold wurde ynstee fan wurden. Yn dizze puzel kinne de fermeldingen werjûn wurde as it getal, mar ek as in wiskundige opjefte of sels in wichtich jier.
Spoarsykjen

**Spoarsykjen** is in aktiviteit wêrby't men in spoar folget, mei as doel om 'e ein of de feroarsaker fan it spoar te finen. Men kin in spoar ek weromfolgje nei it begjin. It wichtichste ûnderdiel fan spoaren binne printen yn of op 'e grûn, makke troch de fuotten fan minsken, de poaten fan bisten, oare lichemsdielen (lykas by slangen de búk), of troch oare dingen, lykas de tsjillen fan ferfiermiddels.

Dêrnjonken hearre ek oare bewizen fan it foarbygean fan in minske of bist ta it spoar, lykas ombûgd gers, ôfbrutsen tûkjes, territoriale markearrings mei urine of klaumerken, efterlitten kjitte en eventueel ferlerne drippen bloed. Spoarsykjen wurdt gauris dien yn it ramt fan 'e jacht, om fuortflechte oansketten wyld werom te finen, en op it mêd fan 'e ekology, om kennis te fergearjen oer de libbensomstannichheden fan 'e ûndersochte bisten. 

Immen dy't him- of harsels yn 't bysûnder talein hat op it mêd fan spoarsykjen is in **spoarsiker**. Benammen saneamd 'primitive' folken, dy't deunby de natoer steane en noch net sa lang lyn in jager-sammelderkultuer hiene, bringe treflike spoarsikers fuort. Men kin dan tinke oan 'e Yndianen fan 'e Amearika's, de Aboriginals fan Austraalje of de San fan Súdlik Afrika. Oan in spoar kin in spoarsiker bygelyks sjen oft de feroarsaker kalm rûn of draafd hat, oft er kreupel is en hoe âld oft er rûchwei is. As in spoarsiker tige goed is, kin er oan 'e hân fan it efterlitten spoar soms ek foarsizze wêr't de feroarsaker hinne giet, wêr't er him op dat stuit befine moat of wannear't er weromkomt.

Spoarsikers wurde ek wol ynset troch de plysje om sochte kriminelen of weirekke bern of oare fermiste persoanen op te spoaren. Ek de striidkrêften (benammen kommando-ienheden) en feilichheidstsjinsten meitsje gebrûk fan spoarsikersfeardichheden om fijannen weromfine te kinnen yn wâld, woastyn, bergen of oare ûnherberchsume gebieten. Ek by de paadfinerij is spoarsykjen in aktiviteit wêrfan't de leden de basisfeardichheden bybrocht wurde.
Shay Evans

**Shay Evans**, echte namme: **Cherokee Neal** (yn Porto Riko, 27 septimber 1991), is in Portorikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise. Hja makket ek wol gebrûk fan 'e artystenamme **Gia Milana**. Evans sette yn 2015 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile sûnt yn frijwat films.

## Libben en karriêre
Evans waard yn 1991 berne op Porto Riko, in ôfhinklik territoarium ûnder Amerikaanske soevereiniteit. Yn 2015, doe't se 24 jier wie, makke se yn 'e Feriene Steaten har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie se ein 2019 yn likernôch 75 films spile. 

Dêrby hie Evans wurke foar sokke foaroansteande labels as Wicked Pictures, Evil Angel, New Sensations, Digital Playground, Devil's Film en Digital Sin. Fierders hat se ek wol wurke foar minder bekende studio's, lykas Mile High Media, Pierre Woodman Entertainment en Pure Play Media. En teffens hat se in protte yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings, Brazzers, Naughty America en Kink.com.

Under har karriêre hat Evans gearwurke mei kollega-aktrises as Cassidy Banks, Abella Danger en Nicolette Shea, en mei manlike tsjinspilers as Mike Adriano, Mick Blue, Sean Lawless, Keiran Lee, Logan Long, J. Mac, Ramon Nomar, Mark Wood en Pierre Woodman.

## Lichemsskaaimerken
Shay Evans is in Latina mei in blanke hûdskleur, brune eagen en brún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.53&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 41&nbsp;kg, en cupmaat 34D, dêr't se in boarstfergruttingsoperaasje foar ûndergien hat. Op 'e wenstige gatsjes troch de earlellen nei hat Evans gjin piercings, mar wol hat se in tatoeaazje fan in tekst op har rjochterside.

## Keppelings om utens
* Shay Evans op Twitter
* Biografy en filmografy fan Shay Evans yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Shay Evans yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Shay Evans op ''FreeOnes''
Variety

**variety*, it Ingelske wurd foar sawol "fariëteit" as "fariëtee"

## Films
* *Variety*, de Ingelske titel foar ''Varieté'' (film), in Dútske stomme film út 1925
* ''Variety'' (film út 1935), in Britske musicalfilm út 1935
* *Variety*, de Ingelske titel foar *[[Varietés]]*, in Spaanske dramafilm út 1971
* ''Variety'' (film út 1983), in Amerikaanske film út 1983

## Media
* ''Variety'' (tydskrift), in Amerikaansk tydskrift oer de entertainmentyndustry
* Variety Television Network, in eardere Amerikaanske tillefyzjestjoerder

## Muzyk
* Variety Records, in Amerikaansk platelabel fan platemaatskippij Brunswick Records, dat mar koart bestien hat
* ''Variety'' (album fan Les Rita Mitsouko), in album fan Les Rita Mitsouko út 2007
* ''Variety'' (album fan Tokyo Jihen), in album fan Tokyo Jihen út 2007
* ''Variety'' (album fan Family Fodder), in album fan Family Fodder út 2013

## Oar
*Variety, the Children's Charity, in Amerikaanske goeddiedichheidsorganisaasje
*Variety Cruises, in Grykske cruisemaatskippij
*Variety Wholesalers, in Amerikaanske gruthannel
Sicario

**sicario*, in Spaansk wurd dat "hiermoardner" betsjut
* ''Sicario'' (film út 1994), in Fenezolaanske dramafilm út 1994
* ''Sicario'' (album), in muzykalbum fan Criminal út 2005
* ''Sicario'' (film út 2015), in Amerikaanske aksjeskriller út 2015
* **, in Amerikaanske aksjeskriller út 2018, it ferfolch op 'e film út 2015
Hell or High Water

**come hell or high water*, letterlik "as no de hel komt of it heech wetter": in Ingelske útdrukking dy't safolle betsjut as "koste wat kost" of "tsjin eltse priis"

## Films
* ''Hell or High Water'' (film út 2016), in Amerikaanske film út 2016
* ''Hell or High Water'' (film út 2017), in Nigeriaanske film út 2017

## Muzyk
* ''Hell or High Water'' (album fan Tinsley Ellis), in album fan Tinsley Ellis út 2002
* ''Hell or High Water'' (album fan As Cities Burn), in album fan As Cities Burn út 2009
* *[[The Hell or High Water EP]]*, in EP fan The Red Jumpsuit Apparatus út 2010
* ''Hell or Highwater'' (album fan David Duchovny), in album fan David Duchovny út 2015
* ''Come Hell or High Water'' (album fan Deep Purple), in album fan Deep Purple út 1994
* ''Come Hell or High Water'' (album fan The Flowers of Hell), in album fan The Flowers of Hell út 2009

* ''Hell or High Water'' (liet fan AC/DC), in liet fan AC/DC út 1985
* ''Hell or High Water'' (liet fan Kiss), in liet fan Kiss út 1987
* ''Hell or High Water'' (liet fan Quiet Riot), in liet fan Quiet Riot út 1995
* ''Hell or High Water'' (liet fan Woe), in liet fan Woe út 2010
* ''Hell or High Water'' (liet fan Passenger), in liet fan Passenger út 2018
* ''Hell or High Water'' (liet fan Elles Bailey), in liet fan Elles Bailey út 2019