open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1854

## Foarfallen
;jannewaris
* 31 - It Keninklik Nederlânsk Meteorologysk Ynstitút wurdt oprjochte.
;july
* 9 - Pieter Baukes Rijpma, Rients Doekles Yntema en Willem Klazes Boorsma winne yn Frjentsjer de 5e PC.
;septimber
* 30 - By it twadde Ferdrach fan La Pointe steane de Odjibwe-Yndianen de Pylkpunt-regio fan noardeastlik Minnesota oan 'e Feriene Steaten ôf yn ruil foar de stifting fan acht Yndianereservaten yn noardwestlik Minnesota, noardlik Wiskonsin en Opper-Michigan.
;datum ûnbekend
* - Florence Nightingale fersoarget ûnder ekstreme omstannichheden ferwûne Britske soldaten yn de Krimoarloch. Sy wurdt sjoen as de earste ferpleechster yn 'e moderne sin fan it wurd.
* - Heinrich Göbel fynt de gloeilampe út.

## Berne
;jannewaris
* 24 - James G. Sturgis, Amerikaansk militêr († 1876)
;febrewaris
* 9 - Aletta Jacobs, Nederlânsk dokter en feministe († 1929)
* 26 - Cornelia baronesse de Vos van Steenwijk, Nederlânsk filantrope († 1940)
;maart
* 13 - Ernst Witkamp, Nederlânsk keunstskilder († 1897)
* 14 - Paul Ehrlich, Dútsk skiekundige en dokter († 1915)
* 15 - Emil von Behring, Dútsk dokter († 1917)
;april
* 29 - Henri Poincaré, Frânsk wiskundige († 1912)
;juny
* 5 - John J. Crittenden III, Amerikaansk militêr († 1876)
;septimber
* 9 - Anton Dreesmann, Nederlânsk ûndernimmer († 1934)
* 23 - Cornelis Lely, Nederlânsk wetterboukundige en politikus († 1929)
;oktober
* 16 - Oscar Wilde, Iersk skriuwer († 1900)
* 20 - Arthur Rimbaud, Frânsk dichter († 1891)
;novimber
* 21 - paus Benediktus XV († 1922)
;desimber
* 7 - Meindert Rozenga, Frysk toanielakteur en -skriuwer († 1901)
;*datum ûnbekend*
* Baptiste Garnier (*Little Bat*), Amerikaansk ferkenner en pionier († 1900)
* Hierrige Mokassin (*Hairy Moccasin*), Kriesk ferkenner yn 'e tsjinst fan it Amerikaanske Leger († 1922)
* Arnoldus Prakken, Frysk ûndernimmer en bestjoerder († 1925)
* maart - Fleanende Hauk (*Flying Hawk*), opperhaad fan 'e Lakota en skiedkundige († 1931)

## Ferstoarn
;maaie
* 19 - Jean-Adrien Guignet, Frânsk keunstskilder (* 1816)
;july
* 7 - Georg Ohm, Dútsk natuerkundige (* 1789)
;augustus
* 9 - Oerwinnende Bear (*Conquering Bear*), opperhaad fan 'e Lakota (* 1800)
;desimber
* 15 - kening Kamehameha III fan Hawaï (* 1813)
;*datum ûnbekend*
*Haadfrou (*Woman Chief*), opperhaad fan 'e Krieën (* 1806)

## Literatuer
;romans
* Charles Dickens, *Hard Times*
;ferhalebondels
* bruorren Halbertsma, *[[Leed en Wille en de Flotgerzen]]*
;dichtbondels
* bruorren Halbertsma, *[[Leed en Wille en de Flotgerzen]]*
;gedichten
* Eeltsje Hiddes Halbertsma, *[[Op Anna's Dea]]*

## Muzyk
* Johannes Brahms, *Fjouwer Ballades foar Piano, Opus 10*
* Jacques Offenbach *Luc et Lucette* (operette)

## Byldzjende Keunst

Ofbyld:Wiertz burial.jpg|*De hastige begraffenis* (1854) Antoine Wiertz


## Boukeunst

Ofbyld:Olsene Castel (Zulte).jpg|*[[Kastiel fan Olsene]]*, Belgje (1854)
1853

## Foarfallen
* 4 oktober - It Osmaanske Ryk ferklearret Ruslân de oarloch; dit is it begjin fan 'e Krimoarloch.
* *datum ûnbekend* - Oprjochting fan "Permanente Commissie der Franeker Balverkaatsersdag", de PC dy't mei yngong fan 1854 alle jierren de no bekendste keatspartij organisearje sil.
* *datum ûnbekend* - Yn Moskou wurdt it Bolsjojteater bot skansearre troch in brân.
* *sûnder datum* - Levi Strauss wurdt Amearikaansk steatsboarger, en begjint in fabryk in San Francisco.

## Berne
;jannewaris
* 4 - Hidde Petrus Nicolaas Halbertsma, Frysk arsjitekt († 1929)
* 16 - André Michelin, Frânske ûndernimmer († 1931)
;maart
* 30 - Vincent van Gogh, Nederlânsk keunstskilder († 1890).
;juny
* 5 - Jan Eeltjes Bonnema, Frysk keatser († 1923)
;july
* 18 - Hendrik Antoon Lorentz, Nederlânsk natuerkundige en Nobelpriiswinner († 1928)
;septimber
* 20 - kening Rama V fan Siam († 1910)
* 21 - Heike Kamerlingh Onnes, Nederlânsk natuerkundige († 1926)
;oktober
* 6 - Willem Cornelis de Groot, Frysk arsjitekt († 1939)
;desimber
* 6 - Johan Barger, Nederlânsk dûmny en moardner († 1900)
* 12 - William Reily, Amerikaansk militêr († 1876)
* 16 - Roberto Ferruzzi, Italjaansk keunstner († 1934)
;*datum ûnbekend*
*Ien Bolle (*One Bull*), opperhaad fan 'e Lakota († 1947)

## Ferstoarn
;jannewaris
* 16 - Matteo Carcassi, Italjaansk komponist (* 1792)
;febrewaris
* 14 - Anna Barbara van Meerten-Schilperoort, Nederlânsk skriuwster (* 1778)
;maart
* 17 - Christian Doppler, Eastenryksk wiskundige (* 1803)
;july
* 23 - Andries Pretorius, Afrikaner politikus en foartrekker (* 1799)

## Literatuer
;poëzij
* Klaus Groth, *[[Min Anna Is en Ros' So Roth]]* (oerset yn it Frysk as *Myn Anna*)
1852

## Foarfallen
* 30 maart - De boerestânorganisaasje *[[Maatskippij fan Lânbou]]* wurdt oprjochte.
* april - Kening Willem III, makket in rûnreis troch Fryslân en komt under oaren yn Ljouwert, Harns, Dokkum en Snits.
* 1 july - De Haarlimmermar wurdt drûchmakke.
* 24 septimber - Earste flecht mei in bemanne loftskip.

## Berne
* ±jannewaris - John Martin, Amerikaansk militêr († 1922)
* 8 jannewaris - Sjirk de Wal, Frysk keatser († 1909)
* 3 april - Sieger Baukema, Frysk keunstskilder († 1936)
* 8 maart - Wiebe Kornelis Walstra, Frysk ûnderwizer, publisist en ûntwikkelder fan learmiddels († 1917)
* 1 maaie - Calamity Jane, Amerikaansk froulik pionier († 1903)
* 15 maaie - Robert E. Strahorn, Amerikaansk sjoernalist († 1944)
* 25 juny - Antoni Gaudí, Katalaansk arsjitekt († 1926)
* 9 july - Geertruida Christine Jentink, Frysk feministe en sjoernaliste († 1918)
* 30 augustus - J.H. van 't Hoff, Nederlânsk natuer- en skiekundige en Nobelpriiswinner († 1911)
* 15 desimber - Antoine Henri Becquerel, Frânsk natuerkundige († 1908)

## Ferstoarn
* 6 jannewaris - Louis Braille, Frânsk ûnderwizer en betinker fan it brailleskrift (* 1809)
* 4 maart - Nikolaj Gogol, Russysk skriuwer (* 1809)
* 7 maart - Francijntje de Boer, Frysk dichteresse (* 1784)
* 21 juny - Friedrich Fröbel, Dútsk pedagooch (* 1782)
* 14 augustus - Margaret Taylor, Amerikaansk presidintsfrou (* 1788)
* 27 novimber - Ada Lovelace, Ingelsk wiskundige (* 1815)
* 12 desimber - Tsjalling Hiddes Halbertsma, Frysk skriuwer en bûterkeapman (* 1792)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Fem fra En Ærtebælg]]* (oerset yn it Frysk as *Fiif út Ien Eartepûl*)
1850

## Foarfallen
* 9 septimber - Kalifornje wurdt as 31e steat talitten ta de Amerikaanske Uny. It Territoarium Nij-Meksiko, in organisearre territoarium fan 'e Feriene Steaten, wurdt gearstald út 'e gebieten yn it Amerikaanske Súdwesten dy't troch de Amerikanen yn 'e Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch bútmakke binne op Meksiko.
* hjerst en winter - Trochdat de Amerikaanske oerheid op snoade wize de Boppemarder Tsjippewa en de Mississippy-Tsjippewa besiket te deportearjen nei de westkant fan 'e Mississippy, fynt de Trageedzje fan Sandy Lake plak, wêrby't 400 Yndianen omkomme.
* 27 desimber - Yn De Haach wurdt de earste fan in rige brievebussen set. Tarieding foar de ynfiering fan de postsegel.
* *sûnder datum* - De moderne akoestyske gitaar wurdt útfûn yn Spanje.

## Berne
* 5 augustus - Guy de Maupassant, Frânsk skriuwer († 1893)
* 5 juny - Pat Garrett, Amerikaansk plysjeman († 1908)
* 6 juny - Karl Ferdinand Braun, Dútsk natuerkundige en Nobelpriiswinner († 1918)
* 30 july - Nicolaas Molenaar, Nederlânsk arsjitekt († 1930)
* 2 septimber - Albert Spalding, Amerikaansk honkbalspiler en ûndernimmer († 1915)
* 8 septimber - Sake Kornelis Feitsma, Frysk ûnderwizer, dichter en oersetter († 1918)
* 20 septimber - Frank Grouard, Amerikaansk ferkenner en tolk († 1905)
* 10 novimber - Hindrik Hindriks Kramer, Frysk arsjitekt († 1934)
* 13 novimber - Robert Louis Stevenson, Skotsk skriuwer († 1894)
;*datum ûnbekend*
*Holle Hoarn-Bear (*Hollow Horn Bear*), opperhaad fan 'e Lakota († 1913)

## Ferstoarn
* 16 april - Marie Tussaud, Frânsk waaksenbyldekeunstneresse (* 1761)
* 23 april - William Wordsworth, Ingelsk dichter (* 1770)
* 24 maaie - Jane Porter, Ingelsk skriuwster (* 1776)
* 4 juny - prins Maurits fan de Nederlannen (* 1843)
* 9 july - Zachary Taylor, presidint fan de Feriene Steaten (* 1784)
* 18 augustus - Honoré de Balzac, Frânsk skriuwer (* 1799)
* 16 septimber - Charles van Beveren, Flaamsk keunstskilder (* 1809)
* 4 desimber - William Sturgeon, Ingelsk natuerkundige en útfiner (* 1783)
* 24 desimber - Frédéric Bastiat, Frânsk ekonoom en filosoof (* 1801)

## Literatuer
;romans
* Charles Dickens, *[[David Copperfield (roman)|David Copperfield]]* (oerset yn it Frysk as *David Copperfield*)
;toaniel
*Henrik Ibsen, *Catalina*

## Byldzjende Keunst

Ofbyld:GustaveMoreau02.jpg|*Selsportret* (1850) Gustave Moreau, Musée Gustave Moreau, Parys
1849

## Foarfallen
;juny
* 5 - Denemark wurdt in konstitúsjonele monargy.
;augustus
* 13 - It leger fan it Keninkryk Hongarije jout him by Világos oer oan 'e Russyske bûnsgenoaten fan 'e Eastenrikers. Dat betsjut yn 'e praktyk de ein fan 'e Hongaarske Opstân fan 1848, hoewol't de striid op guon plakken noch trochgean sil oant 4&nbsp;oktober.
;oktober
* 4 - Mei de oerjefte fan Komárom, de lêste opstannige stêd yn it Keninkryk Hongarije, komt in ein oan 'e Hongaarske Opstân fan 1848.
* 6 - De Eastenrykske besetters fan it yn 'e Hongaarske Opstân fersleine Keninkryk Hongarije eksekutearje yn Arad trettjin Hongaarske generaals, de Trettjin Martelders fan Arad, en yn Pest de earste premier fan Hongarije, greve Lajos Batthyány.
;datum ûnbekend
* - Beslingastate yn Friens wurdt ôfbrutsen.

## Berne
;jannewaris
* 21 - Pieter de Clercq, Nederlânsk bankier en frisiast († 1934)
* 22 - August Strindberg, Sweedsk skriuwer en keunstskilder († 1912)
;april
* 9 - Klaas Willems Boorsma, Frysk keatser († 1932)
* 30 - Henry M. Harrington, Amerikaansk militêr († 1876)
;juny
* 21 - Charles Varnum, Amerikaansk militêr († 1936)
* 29 - George D. Wallace, Amerikaansk militêr († 1890)
* 30 - Nann Peter Mungard, Noardfrysk taalkundige († 1935)
;septimber
* 14 - Ivan Pavlov, Russysk psycholooch († 1936)
* 20 - George Bird Grinnell, Amerikaansk soölooch en antropolooch († 1938)
;desimber
* 6 - August von Mackensen, Dútsk militêr († 1945)
;*datum ûnbekend*
* - Valentine McGillycuddy, Amerikaansk legerdokter en boargemaster († 1939)

## Ferstoarn
;jannewaris
* 26 - Thomas Lovell Beddoes, Ingelsk dichter en toanielskriuwer (* 1803)
;maart
* 17 - kening Willem II fan de Nederlannen (* 1792)
;oktober
* 6 - Lajos Batthyány, premier fan Hongarije (* 1807)
* 7 - Edgar Allan Poe, Amerikaansk dichter en skriuwer (* 1809)
* 17 - Frederic Chopin, Frânsk komponist (* 1810)

## Literatuer
;poëzij
* Edgar Allan Poe, *[[Annabel Lee]]* (oerset yn it Frysk as *Annabel Lee* en ek as *Auck van der Leij*)
* Edgar Allan Poe, *[[A Dream Within a Dream]]* (oerset yn it Frysk as *In Dream yn in Dream*)
* Edgar Allan Poe, *[[Eldorado]]* (oerset yn it Frysk as *Eldorado*)
* Eeltsje Hiddes Halbertsma, *[[Batthyany's Dea]]*
1848

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Yn ferskate Jeropeeske lannen binne revolúsjes en opstannen foar selsbestjoer en/of demokrasy.
* 25 jannewaris - It Kommunistysk Manifest ferskynt, skreaun troch Karl Marx en Friedrich Engels. 
* 2 febrewaris - It Ferdrach fan Guadalupe Hidalgo makket in ein oan 'e Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch. Under de ôfspraken fan dit ferdrach leit Meksiko him del by de Amerikaanske anneksaasje fan Teksas en moat it it Amerikaanske Súdwesten en Opper-Kalifornje ôfstean oan 'e Feriene Steaten.
* 15 maart - Yn Pest, de haadstêd fan it Keninkryk Hongarije, brekt de Hongaarske Revolúsje út, dy't de oanset is ta de Hongaarske Opstân fan 1848.
* 25 maart - Yn Nederlân wurdt it earste kabinet ynstallearre, it Kabinet-Schimmelpenninck.
* 29 maaie - Wiskonsin wurdt as 30e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 28 septimber - Yn Pest, de haadstêd fan it Keninkryk Hongarije, barst de Hongaarske Opstân fan 1848 los.
* 3 novimber, - Mei de nije grûnwet, opsteld troch de liberaal Thorbecke, wurdt Nederlân in konstitúsjonele monargy. Fan gefolgen wurdt de macht fan 'e kening beheind.
* 2 desimber - Frâns Joazef wurdt keizer fan Eastenryk.
* 11 desimber - Louis-Napoléon Bonaparte wurdt presidint fan Frankryk.

## Berne
* 28 jannewaris - Tsjalling Eeltsjes Halbertsma, Frysk skriuwer en ûnderwizer († 1912)
* 13 febrewaris - Henry R. Porter, Amerikaansk legerdokter († 1903)
* 19 maart - Wyatt Earp, Amerikaansk plysjeman, revolverman en ikoan fan it Wylde Westen († 1929)
* 23 maart - Marten Hepkes Bakker, Frysk kastlein, bakker en dichter († 1927)
* 23 maaie - Otto Lilienthal, Dútsk loftfeartpionier († 1896)
* 31 maaie - Lourens Zandstra, Frysk fakbûnslieder en politikus († 1923)
* 7 juny - Paul Gauguin, Frânsk keunstskilder († 1903)
* 30 juny - Benjamin Hodgson, Amerikaansk militêr († 1876)
* 24 septimber - Oebele Stellingwerf, Frysk sjoernalist en politikus († 1897)
* 24 septimber - Pieter Lodewijk Tak, Nederlânsk politikus en sjoernalist († 1907)
* 31 oktober - Boston Custer, Amerikaansk boarger-foerazjeur yn 'e tsjinst fan it Amerikaanske Leger († 1876)
* 13 novimber - prins Albert I fan Monako († 1922)
;*datum ûnbekend*
*Mannich Kûp (*Plenty Coups*), opperhaad fan 'e Krieën († 1932)

## Ferstoarn
* 20 jannewaris - kening Kristiaan VIII fan Denemark (* 1786)
* 26 maart - Steen Steensen Blicher, Deensk skriuwer, dichter en predikant (* 1782)
* 12 augustus - George Stephenson, Ingelsk útfiner (* 1781)
* 13 augustus - Pyter Jentsjes Rollema, Frysk arsjitekt (* 1786)
* 19 desimber - Emily Brontë, Ingelsk skriuwster (* 1818)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Den Lykkelige Familie]]* (oerset yn it Frysk as *De Lokkige Famylje*)
Simke Kloostermanpriis

De **Simke Kloostermanpriis** is in Fryske literatuerpriis foar berne- en jeugdboeken, ynsteld troch it lien neamd nei skriuwster Simke Kloosterman (1876-1938). De priis wurdt sûnt 1983 om de trije jier útrikt troch de *Simke Kloostermanstifting* út Twizel, dy't de neilittenskip fan de skriuwster beheart. It prizejild komt út har neilittenskip, it wie lange tiid 1750 euro, yn 2010 waard it ferhege nei 3000 euro, yn 2013 nei 3500 euro en yn 2016 nei 5000 euro. De priis wurdt meastentiids útrikt yn it tsjerkje fan Twizel.

## Priiswinners
* 1983 - Reinder R. van der Leest:
** *Cap Súd*.
* 1986 - Akky van der Veer:
** *Swart op wyt* (jongereinboek).
* 1989 - Berber van der Geest:
** *Bartele Bûse*. 
* 1992 - Mindert Wijnstra:
** *It hûs fol ferhalen*.
* 1995 - Berber van der Geest:
** *De kilekanen*.
* 1998 - Auck Peanstra:
** *Yn piama de dyk oer*.
* 2001 - Eppie Dam:
** *Dingeman krijt wjukken*.
* 2004 - Lida Dykstra:
** *Mûske, myn famke*. 
* 2007 - Lida Dykstra: 
** *Lederwyntsje, bern mei kreften*.
* 2010 - Hanneke de Jong
** *Salsafamke*.
* 2013 - Thys Wadman
** *De oerwinnings fan Tido Houtsma.*
* 2016 - Hanneke de Jong
** *Trettjin dagen om in spetterjend feest te organisearjen*.
* 2018 - Auck Peanstra
** *Tomkes foarlêsfeest*
* 2022 - I.E. Bloem (skûlnamme fan Jan Minno Rozendal)
** *It neidiel fan de twivel*
* 2025 -  Mirjam van Houten
***Jelle en juf*

## Keppeling om utens
*www.simkekloosterman.frl
1847

## Foarfallen
* 24 july - De mormoanske profeet Brigham Young berikt mei de foarhoede fan syn Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen de Sâltmardelling yn noardlik Utah, dêr't se de grûnslach foarmje sille foar de kolonisaasje fan dat gebiet troch de blanken. Young-en-dy stiftsje de stêd Salt Lake City.
* 18 novimber - Op 'e Michiganmar fergiet it passazjiersskip de *[[SS Phoenix]]*. Dêrby komme 200 Nederlânske emigranten út 'e Efterhoeke om it libben.

## Berne
* 2 febrewaris - James Porter, Amerikaansk militêr († 1876)
* 11 febrewaris - Thomas Alva Edison, Amerikaansk útfiner († 1931)
* 3 maart - Alexander Graham Bell, Skotsk-Amerikaansk útfiner († 1922) 
* 4 maart - John Wallace Crawford, Amerikaansk ferkenner, artyst en aventoersman († 1917)
* maaie - Pauline Markham, Ingelsk-Amerikaansk aktrise en dûnseresse († 1919)
* 6 juny - Gerben Postma, Frysk skriuwer en skoalmaster († 1925)
* 10 july - Maria Rutgers-Hoitsema, Nederlânsk feministe, ûnderwizeres en sosjaal herfoarmster († 1934)
* 5 septimber - Jesse James, Amerikaansk bandyt († 1882)
* 2 oktober - Paul von Hindenburg, presidint fan Dútslân († 1934)
* 8 novimber - Bram Stoker, Iersk skriuwer († 1912)
* 14 desimber - Francis Gibson, Amerikaansk militêr († 1919)
;*datum ûnbekend*
*David Pendleton Oakerhater, Amerikaansk predikant († 1931)
*Twa Moannen (*Two Moons*), opperhaad fan 'e Noardlike Sjajinnen († 1917)

## Ferstoarn
* 17 febrewaris - William Collins, Ingelsk keunstskilder (* 1788)
* 19 febrewaris - José Joaquín de Olmedo, Ekwadoraansk politikus en dichter (* 1780)
* 1 oktober - Josephus Augustus Knip, Nederlânsk keunstskilder (* 1777)
* 4 novimber - Felix Mendelssohn Bartholdy, Dútsk komponist (* 1809)
* 11 desimber - Thomas Barker, Welsk keunstskilder (* 1769)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Stoppenålen]]* (oerset yn it Frysk as *De Stopnulle*)
;poëzij
* Eeltsje Hiddes Halbertsma, *[[De Grytman]]*
* Edgar Allan Poe, *[[Ulalume]]* (oerset yn it Frysk as *Ulalûm*)
1846

## Foarfallen
* 13 jannewaris - De Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch brekt út oer it striidpunt fan 'e Amerikaanske anneksaasje fan Teksas.
* 21 juny - Kardinaal Giovanni Maria Mastai-Ferretti wurdt keazen ta paus Pius IX.
* 28 juny - Yn Frankryk kriget de Belch Adolphe Sax it patint op de saksofoan.
* 10 septimber - Elias Howe krijt in patint foar de naaimasine.
* 23 septimber - De planeet Neptunus wurdt ûntdutsen.
* 28 desimber - Iowa wurdt as 29e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* *sûnder datum* - Yn hiel Jeropa hearsket de jirpelsykte.
* *sûnder datum* - Yn Nederlân ferskynt de earste oersetting fan guon mearkes fan Hans Christian Andersen.

## Berne
* 5 jannewaris - Rudolf Eucken, Eastfrysk filosoof († 1926)
* 9 febrewaris - Wilhelm Maybach, Dútsk auto-ûntwerper († 1929)
* 26 febrewaris - Buffalo Bill, Amerikaansk jager, ferkenner en artyst († 1917)
* 18 maart - Skoppende Bear (*Kicking Bear*), opperhaad fan 'e Lakota († 1904)
* 29 maaie - William W. Cooke, Kanadeesk-Amerikaansk militêr († 1876)
* 29 maaie - Winfield S. Edgerly, Amerikaansk militêr († 1927)
* 2 juny - Klaas Plantinga, Frysk distillateur († 1922)
* 23 juny - John Gregory Bourke, Amerikaansk militêr en antropolooch († 1896)
* 24 juny - Ellen Francis Mason, Amerikaansk oersetster († 1930)
* 10 septimber - John F. Finerty, Iersk-Amerikaansk sjoernalist, politikus en skiedkundige († 1908)
* 5 novimber - Klaas Jeltes Hornstra, Frysk bestjoerder († 1911)
* 31 desimber - Ferdinand Domela Nieuwenhuis, Nederlânsk politikus en predikant († 1919)
;*datum ûnbekend*
*Tsjeppe Earn (*Pretty Eagle*), opperhaad fan 'e Krieën († 1903)

## Ferstoarn
* 1 juny - paus Gregoarius XVI (* 1765)
* 25 july - Loadewyk Napoleon Bonaparte, kening fan Hollân (* 1778)
Noost

**Noost** ('boarntrôge') is in tydskrift foar Noardfryske literatuer. De redaksje bestiet út Jarich Hoekstra, Christina Tadsen en Ommo Wilts. Noost komt sûnt 2003 twaris yn it jier út.

Fêste bydragen komme fan û.o. Erk Petersen, Ingo Laabs en Ellin A. Nickelsen.
Wjerstân

**Wjerstân** is de eigenskip in beweging tsjin te wurkjen. It is ek de oantsjutting foar in elektryske komponint dy't it rinnen fan stroom fermindert. 

Dy komponinten binne ornaris sa lyts dat der is gjin plak en beskriuw de sterkte. Dêrom is dy sterkte kodearre mei kleurringen: 

:0 = swart;
 
:1 = brún;
:2 = read;
:3 = oranje;
:4 = giel;
:5 = grien;
:6 = blau;
:7 = fiolet;
:8 = griis;
:9 = wyt.

In ezelsbrechje om dizze folchoarder ûnthâlde te kinnen is: "Sy Bringt Roazen Oan Geart's Grêf By Fiis Grau Waar". Mar 3 oant 7 binne ek yn de folchoarder fan de reinbôge. 

De earste (almeast) trije bannen joue it getal fan de sterkte oan, en de fjirde it tal fan nullen dat der noch efterkomt. De fiifde jout in persintaazje oan fan hoe presiis de kompenint dy sterkte hat. 

:sulver = 10 %;
:goud = 5 %;
:read = 2 %;
:brún = 1 %. 


In webstee dêr't men kleurkodearrings besykje kin.
Claude Monet

**Claude Oscar Monet** (Parys, 14 novimber 1840 - Giverny (Heech-Normandje), 5 desimber 1926) wie in Frânske skilder. Monet wie ien fan de liedende skilders yn de ympresjonistyske styl.

## Biografy
Monet ferhuze doe't er sawat 5 jier wie mei syn famylje nei Le Havre. Monet wie yn de jierren 1861-62 yn militêre tsjinst yn Afrika, wat syn lettere kar om benammen lânskippen te skilderjen beynfloede hawwe kin.
Fan likernôch 1865 ôf hie Monet in relaasje mei Camille Doncieux. Yn 1867 waard harren earste soan, Jean, berne yn Parys. Se trouden yn de simmer fan 1870. Harren houliksreis gie nei Trouville, mar fanwege de oarloch tusken Frankryk en de Prusen flechten se nei Londen. Fia Nederlân kamen se werom yn Frankryk dêr't se harren yn Arqunteuil ta wenjen setten. Dat plak wie fia it Paryske stasjon Saint-Lazere, dêr't Monet ferskate skilderijen fan makke hat, maklik te berikken. Finansjeel gie it Monet yn dy perioade foar de wyn: syn skilderijen ferkochten goed.

Yn 1879 waard de twadde soan, Michel, berne, koart foardat de famylje Monet nei Vétheuil ferhuze. Yn 1879 ferstoar Camille. Monet huze doe al mei Alice Hoschedé en har man Ernest. Dy ûngebrûklike ferhâlding wie de oanlieding ta in stream fan geroften en Monet syn relaasje mei kollega skilders kaam dêrtroch ûnder druk te stean. Yn 1883 ferhuze de 'ménage' mei harren acht bern nei Giverny. Yn 1891 ferstoar Ernest, wat it paad frij makke foar in houlik tusken Monet en Alice. Foar de famylje Monet bruts in rike tiid oan. 

Yn 1911 ferstoar Alice, yn 1914 folge troch Monet syn âldste soan Jean. Jean wie troud mei de twadde dochter fan Alice, Blanche. Blanche soarge as widdo foar de skilder op jierren. Monet is 86 jier wurden.

## Wurk

Nei earst benammen karikatuertekeningen makke te hawwen, begûn Monet op syn 24ste mei it skilderjen fan lânskippen yn de bûteloft, soks op oanrieden fan de Normandyske skilder Eugène Boudin. Monet skildere benammen de lânskippen yn syn eigen omjouwing: yn Arquenteuill it ferneamde fjild mei klaproazen en yn Giverny stikken fan syn eigen tún dy't letter in toeristysk plak wurden is. Syn skilderij *Impression, soleil levant* út 1874 joech oanlieding ta de namme *ympresjonisme*.

## Keppeling om utens
* http://www.ibiblio.org/wm/paint/auth/monet/
* Monetalia
Esperanto

It **Esperanto** is in ynternasjonale keunsttaal, betocht troch Ludwik Lejzer Zamenhof, en foar it earst publisearre yn 1887.

## Belangrike skaaimerken fan it Esperanto
It Esperanto is opset mei in tal wichtige útgongspunten:
; Ynternasjonalens: It Esperanto moast in taal wurde foar kommunikaasje tusken minsken út ferskillende lannen, dy't net de selde memmetaal hienen.
; Neutraliteit: De taal soe net it eigendom fan ien lân wêze.
; Gelikens: De taal soe fan nimmen de memmetaal wêze, sa't gjinien in foarsprong hie by it oanlearren.
; Ienfâld: It Esperanto moast in regelmjittige struktuer krije, dat dit makliker te learen wêze soe as de measte natuerlike talen.

## Skiednis
Esperanto waard optocht troch Doktor Zamenhof, yn syn middelbere skoaletiid. Yn 1878 hie er syn ynternasjonale taal ree, mar it doarre oant 1887 ear't er syn boek, "Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj plena lernolibro" (*In ynternationale taal. Foarwurd en kompleet learboek*.) publisearre koe, ûnder it pseudonym *Doktoro Esperanto* (*Dokter Hoopfol*).

Minsken dy't graach ynternasjonale kontakten lizze woenen, learden de taal en begûnen him te brûken. Sa kaam it Esperanto op 'e wrâld. Njonkenlytsen stabilisearre it him en evoluearre ta in taal dy't brûkt en koestere wurdt troch minsken út in protte lannen.

De ISO 639 taalkoades foar it Esperanto binne "eo" en "epo". Der is ek in Esperantotalige Wikipedy.

## Frisia Esperantista Rondo
Yn Fryslân waard yn 1926 in feriening fan Fryske Esperantisten oprjochte, *Frisia Esperantista Rondo*, dy't yn 1936 sa'n 130 leden telde en yn 1974 rom 50. Yn 1954 en 1964 waarden foar dielnimmers oan in ynternasjonaal kongres yn Fryslân ekskurzjes en gearkomsten organisearre.

Yn 1964 waarden út it Frysk in tal koarte ferhalen oerset: Frisaj Rakontoj ( red,. S.S. de Jong Dzn.) en yn 1966 fan Pieter Wybenga *Mei de rêch tsjin de muorre* ûnder de titel: *Dorsekontrau la muro* (s.j. red. Sipke Stuit). In oersetting fan Nienke fan Hichtums *De Tsien fan Martens Afke* troch Tine Brinkman kaam desimber 1974 út.
1845

## Foarfallen
* 2 septimber - Op Iislân fynt in útbarsting fan 'e fulkaan de Hekla plak.
* 3 maart - Floarida wurdt as 27e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 29 desimber - Troch de Anneksaasje fan Teksas wurdt Teksas as 28e steat opnommen yn 'e Amerikaanske Uny. Dit liedt ta swierrichheden mei Meksiko, dat Teksas noch altyd as in opstannige provinsje beskôget.
* *sûnder datum* - Yn Ierlân begjint de Ierske Jirpelhongersneed, dy't oan 1850 ta oanhâlde sil.

## Berne
;jannewaris
* 30 - Arnoldus Johannes Andreae, Frysk notaris en skiedkundige († 1899)
* 30 - Bernard Blommers, Nederlânsk keunstskilder en etser († 1914)
;febrewaris
* 17 - George Edwin Lord, Amerikaansk legerdokter († 1876)
;maart
* 8 - Rindert van Zinderen Bakker, Frysk skriuwer en politikus († 1927)
* 10 - tsaar Aleksander III fan Ruslân († 1894)
* 15 - Tom Custer, Amerikaansk militêr († 1876)
* 27 - Wilhelm Conrad Röntgen, Dútsk natuerkundige en Nobelpriiswinner († 1923)
;maaie
* 21 - Thomas McDougall, Amerikaansk militêr († 1909)
* 30 - Jacob Hepkema, Frysk útjouwer en sjoernalist († 1919)
;july
* 21 - Antonie Ewoud Jan Holwerda Nederlânsk heechlearaar († 1922)
* 27 - William Philo Clark, Amerikaansk militêr en taalkundige († 1884)
;augustus
* 6 - John Campbell, 9e hartoch fan Argyll, Skotsk ealman en politikus († 1914)
* 7 - Petrus Johannes Vegelin van Claerbergen, Frysk bestjoerder en hoftsjinner († 1918)
* 24 - James Calhoun, Amerikaansk militêr († 1876)
* 25 - kening Loadewyk II fan Beieren, de *Mearkekening* († 1886)
;desimber
* 24 desimber - kening George I fan Grikelân († 1913)

## Ferstoarn
* 8 maaie - Hendrik Lubach, Frysk tinjitter (* 17??)
* 8 juny - Andrew Jackson, presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1767)
* 15 novimber - Sieds Johannes Rienks, Frysk boer en ynstrumintmakker (* 1770)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Den Lille Pige med Svovlstikkerne]]* (oerset yn it Frysk as *It Lytse Famke mei de Swevelstokken*)
;ferhalebondel
* Heinrich Hoffmann, *[[Der Struwwelpeter]]* (oerset yn it Frysk as *Smoarge Piter*)
;poëij
* Henry Wadsworth Longfellow, *[[Birds of Passage (gedicht)|Birds of Passage]]* (oerset yn it Frysk as *De Fuortgong*)
* Edgar Allan Poe, *[[The Raven]]* (oerset yn it Frysk as *De Raven*)
* Edgar Allan Poe, *[[The Valley of Unrest]]* (oerset yn it Frysk as *De Fallei fan de Ungeduerigens*)
1844

## Foarfallen
* 23 maaie - Samuel Morse ferstjoert syn earste telegram troch de elektromagnetyske tillegraaf.
* 3 july - It lêste pearke grutte alken wurdt deamakke op it eilân Eldey foar de kust fan Yslân.
* 20 augustus - De Odjibwe-Yndianen fan 'e Pylkpunt-regio fan noardeastlik Minnesota en it regear fan 'e Feriene Steaten slute de Oerienkomst fan Isle Royale, in oanfolling op it earste Ferdrach fan La Pointe.
* 14 septimber - Oprjochting fan it Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse troch Harmen Sytstra, Tiede Dykstra en Jacobus van Loon

## Berne
;jannewaris
* 10 - Jitse de Groot, Frysk skoalmaster, bankdirekteur en ferieningsman († 1910)
;febrewaris
* 18 - Willem Maris, Nederlânsk keunstskilder († 1910)
* 20 - Ludwig Boltzmann, Eastenryksk natuer- en wiskundige († 1906)
* 21 - Charles–Marie Widor, Frânsk oargelist en komponist († 1937)
* 21 - Augustus Edwin Mulready, Ingelsk keunstskilder († 1904)
;maart
* 2 - Herman Schaepman, Nederlânsk politikus († 1903)
* 10 - Marie Spartali Stillman, Ingelsk keunstskilderesse en model († 1927)
* 18 - Nikolaj Rimski-Korsakov, Russysk komponist († 1908)
* 19 - Minna Canth, Finsk skriuwster († 1897)
;juny
* 4 - Sybrandus Johannes Fockema Andreae, Frysk rjochtsgelearde en heechlearaar († 1921)
;july
* 25 - Thomas Eakins, Amerikaansk keunstner († 1916)
;oktober
* 15 - Friedrich Nietzsche, Dútsk filosoof († 1900)
* 22 - Sarah Bernhardt, Frânsk aktrise († 1923)
;novimber
* 2 - sultan Mehmed V fan it Osmaanske Ryk († 1918)
* 21 - Dirk Alma, Frysk boargemaster († 1906)
* 23 - Karl Benz, Dútsk auto-pionier en ûndernimmer († 1929)

## Ferstoarn
* 27 juny - Joseph Smith, Amerikaansk profeet en stifter fan de Tsjerke fan Jezus Kristus fan de Hilligen fan de Lêste Dagen (* 1805)
* 1 july - Petrus Groenia, Frysk militêr offisier en keunstskilder (* 1769)
* 14 july - Valerius Lodewijk Vegelin van Claerbergen, Frysk politikus, rjochter en grytman (* 1774)
* 28 july - Joseph Bonaparte, kening fan Spanje (* 1768)
;*datum ûnbekend*
*Ratteljende Tekken (*Rattling Blanket*), Lakota-frou (* 1814)

## Literatuer
;romans
* Alexandre Dumas, *[[Les Trois Mousquetaires]]* (oerset yn it Frysk as *De Trije Musketiers*)
;koarte ferhalen
* Edgar Allan Poe, *[[The Black Cat]]* (oerset yn it Frysk as *De Swarte Kat*)
* Hans Christian Andersen, *[[Grantræet]]* (oerset yn it Frysk as *De Dinnebeam*)
* Hans Christian Andersen, *[[Snedronningen]]* (*De Sniekeninginne*)
* Edgar Allan Poe, *[[The Purloined Letter]]* (oerset yn it Frysk as *De Stellen Brief*)
* Peter Christen Asbjørnsen en Jørgen Moe, *[[De Tre Bukkene Bruse]]* (*De Trije Geiten*)
1843

## Foarfallen
* 15 augustus - Tivoli, ien fan de âldste noch besteande ferdivedaasjetúnen fan de wrâld wurdt iepene yn Kopenhagen, Denemark.

### Utfinings
* De tillegraaf.
* Basis lein foar de brânstofsel.
* John Callcott Horsley makket de earste krystkaart.

## Berne
* 14 jannewaris - James Madison DeWolf, Amerikaansk legerdokter († 1876)
* 29 jannewaris - William McKinley, presidint fan de Feriene Steaten († 1901)
* 26 febrewaris - George Yates, Amerikaansk militêr († 1876)
* 5 maart - Thomas French, Amerikaansk militêr († 1882)
* 15 april - Henry James, Amerikaansk skriuwer († 1916)
* 3 maart - Johan Adriaan Heuff, Nederlânsk skriuwer († 1910)
* 20 maart - Ambrosio Flores, Filipynsk generaal en politikus († 1912)
* 10 maaie - George Arnold Escher, Frysk wetterboukundige en heit fan Maurits Cornelis Escher († 1939)
* 3 juny - kening Freark VIII fan Denemark († 1912)
* 15 juny - Edvard Grieg, Noarsk komponist († 1907)
* 23 juny - Otto Kuntze, Dútsk botanikus († 1907)
* 16 july - Baptiste Pourier (*Big Bat*), Amerikaansk ferkenner, tolk en gids († 1928)
* 16 july - Arjen Draisma de Vries, Frysk ûndernimmer en politikus († 1936)
* 17 july - Julio Argentino Roca, presidint fan Argentynje († 1914)
* 1 oktober - William Henry Christman, Amerikaansk soldaat († 1864)
* 9 oktober - Christian Christiansen, Deensk natuerkundige († 1917)
* 9 oktober - Edward S. Godfrey, Amerikaansk militêr († 1932)
* 23 oktober - Folkert Harmens Kuipers, Frysk-Amerikaansk ûndernimmer en filantroop († 1904)
* 27 novimber - William Ludlow, Amerikaansk militêr († 1901)
* 9 desimber - Klaas Folkerts Post, Frysk keatser († 1921)
* 11 desimber - Robert Koch, Dútsk dokter († 1910)
* 24 desimber - Lydia Koidula, Estysk dichteresse († 1886)

## Ferstoarn
* 16 maart - Anton Reinhard Falck, Nederlânsk politikus (* 1777)
* 21 maart - Guadalupe Victoria, presidint fan Meksiko (* 1786)
* 21 maart - Robert Southey, Ingelsk dichter (* 1774)
* 4 juny - Ippolito Rosellini, Italiaansk egyptolooch (* 1800)
* 2 july - Samuel Hahnemann, Dútsk dokter en homeopaat (* 1755)
* 15 augustus - Julius Coulon, Frysk dokter (* 1767)
* 12 desimber - kening Willem I fan de Nederlannen (* 1772)

## Literatuer
;novelles
* Charles Dickens, *[[A Christmas Carol]]* (oerset yn it Frysk as *In Krystliet yn Proaza*)
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Den Grimme Ælling]]* (oerset yn it Frysk as *It Unsjogge Pykje*)
* Hans Christian Andersen, *[[Nattergalen]]* (oerset yn it Frysk as *It Gealtsje*)
* Edgar Allan Poe, *[[The Tell-Tale Heart]]* (oerset yn it Frysk as *It Blaaibek Hert*)

## Muzyk
* Niels Gade, *Symfony nr. 1* 
* Niels Gade, *Fioelsonate nr. 1*

## Byldzjende keunst

Ofbyld:Sint Servaasbasiliek - Karel de Grote 20080913.jpg|*Karel de Grutte* (1843) Willem Geefs, Sint-Servaasbasilyk, Maastricht
Ofbyld:Théodore Chassériau 003.jpg|*Les Deux Soeurs* (1843) Théodore Chassériau, Louvre


## Boukeunst

Ofbyld:Rotondekerk Terband 06c.JPG|*[[Rotondetsjerke]]* Terbant (1843)
1842

## Foarfallen
* 9 augustus - Troch it sluten fan it Webster-Ashburton Ferdrach wurdt it ferrin fan 'e grins fêstlein tusken de Feriene Steaten en de Britske koloanjes dy't letter Kanada foarmje sille. 
* 4 oktober - By it earste Ferdrach fan La Pointe steane de Odjibwe-Yndianen it westlike twatrêde part fan Opper-Michigan en de noardlike râne fan Wiskonsin ôf oan 'e Feriene Steaten.
* *sûnder datum* - Karl Marx wurdt redakteur by de Rheinische Zeitung.

## Berne
* 6 jannewaris - Salomon Siewerd de Koe, Frysk teolooch en predikant († 1886)
* 2 febrewaris - Ben Clark, Amerikaansk gids, tolk en ferkenner († 1914)
* 20 maart - Charley Reynolds, Amerikaansk gids en ferkenner († 1876)
* 7 july - Augustinus Lycklama à Nijeholt, Frysk steatelid en boargemaster († 1906)
* 17 septimber - Algernon Smith, Amerikaansk militêr († 1876)
* 20 septimber - James Dewar, Skotsk útfiner fan de termosflesse († 1923)
* 21 septimber - sultan Abdúlhamit II fan it Osmaanske Ryk († 1918)
;*datum ûnbekend*
* Bizonfâlemakker, opperhaad fan 'e Kry († 1886)

## Ferstoarn
* 23 maaie - José de Espronceda, Spaansk dichter en skriuwer (* 1808)
* 20 oktober - Grace Darling, Ingelsk fjoertoerwachteresse (* 1815)
* 14 novimber - Hendrik de Cock, Nederlânsk predikant, lieder fan de Ofskieding fan 1834 (* 1801)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Edgar Allan Poe, *[[The Pit and the Pendulum]]* (oerset yn it Frysk as *De Skacht en de Slinger*)
1841

## Foarfallen
* 6 jannewaris - Grut-Brittanje beset Hongkong. Letter dit jier wenje der al 7.500 minsken.

## Berne
* 14 jannewaris - Berthe Morisot, Frânsk keunstskilder († 1895)
* 25 jannewaris - Hoito Dornseiffen, Frysk predikant († 1922)
* 28 jannewaris - Henry Morton Stanley, Welsk-Amerikaansk sjoernalist en ûntdekkingsreizger († 1904)
* 25 febrewaris - Pierre-Auguste Renoir, Frânsk keusntskilder († 1919)
* 8 septimber - Antonín Dvořák, Tsjechysk komponist († 1904)
* 9 novimber - kening Edward VII fan it Feriene Keninkryk († 1910)
;*datum ûnbekend*
*Bizonkeal (*Buffalo Calf*), froulik kriger fan 'e Súdlike Sjajinnen († 1881)

## Ferstoarn
* 4 april - William Henry Harrison, presidint fan de Feriene Steaten (* 1773)
* 1 juny - Nicolas Appert, Frânsk útfiner (* 1749)
* 27 july - Michail Lermontov, Russysk skriuwer (* 1814)

## Literatuer
;romans
*Charles Dickens, *Barnaby Rudge*
*Charles Dickens, *The Old Curiosity Shop* 
;koarte ferhalen
*Edgar Allan Poe, *The Island of the Fay*

## Boukeunst

Ofbyld:Mozes en Aaronkerk 1.jpg|*Mozes en Aarontsjerke*, Amsterdam (1841) Tieleman Franciscus Suys
1839

## Foarfallen
* 20 septimber - Offisjele iepening fan de earste spoarferbining yn Nederlân, tusken Haarlim en Amsterdam.

## Berne
* 9 jannewaris - Paul Cézanne, Frânsk keunstskilder († 1906)
* 7 febrewaris - Nicolaas Pierson, Nederlânsk bankier en politikus († 1909)
* 9 maart - Guy V. Henry, Amerikaansk militêr († 1899)
* 15 april - Pieter Ulbes Rijpma, Frysk keatser († 1885)
* 2 maaie - Stefan Vermaes, Frysk yngenieur († 1902)
* 8 july - John D. Rockefeller, Amerikaansk ûndernimmer († 1937)
* 8 augustus - Nelson A. Miles, Amerikaanske militêr († 1925)
* 17 augustus - Matthijs Maris, Nederlânsk keunstskilder († 1917)
* 23 augustus - Henry E. Noyes, Amerikaansk militêr († 1919)
* 30 augustus - Binnert Philip baron van Harinxma thoe Slooten, Frysk politikus († 1923) 
* 5 desimber - George Armstrong Custer, Amerikaansk militêr († 1876)
;*datum ûnbekend*
*Steande Bear, opperhaad fan 'e Ponka († 1908)

## Ferstoarn
* 5 febrewaris - Harmen Thieden Ament, Nederlânsk notaris, apteker en patriot (* 1768)
* 21 maart - Abraham Jakob van der Aa, Nederlânsk skriuwer en ierdrykskundige (* 1792)
* 22 maart - Oluf Braren, Noardfrysk keunstskilder (* 1787)
* 27 novimber - Eelke Jelles Eelkema , Frysk keunstskilder en tekener (* 1788)
* 3 desimber - kening Freark VI fan Denemark en Noarwegen (* 1768)
* 13 desimber - Johannes Galenus fan Sytzama, Frysk militêr en politikus (* 1767)
1838

## Foarfallen
* 6 jannewaris - Alfred Vail demonstrearret syn telegraaf dêr't de morsekoade by ferfongen is troch syn morse-alfabet.
* 16 desimber - De Boeren ferslane de Sûlû yn de Slach by de Bloedrivier.
* *sûnder datum* - Westerman, Werleman en Wijsmuller rjochtsje yn Amsterdam it genoatskip *Natura Artis Magistra* op. Se keapje in stik grûn oan de eastkant fan de stêd. Dat is it begjin fan de dieretún Artis.

## Berne
;maart
* 4 - Klaas Aartsma, Biltsk toanielskriuwer († 1874)
;maaie
* 10 - John Wilkes Booth, Amerikaansk akteur en moardner fan Abraham Lincoln († 1865)
;july
* 8 - Ferdinand von Zeppelin, útfiner fan de seppelin († 1917)
* 9 - Philip Bliss, Amerikaansk hymneskriuwer († 1876)
* 26 - Silas Soule, Amerikaansk militêr en abolysjonist († 1865)
;septimber
* 4 - Donald McIntosh, Kanadeesk-Amerikaansk militêr († 1876)
* 28 - Thomas Weir, Amerikaansk militêr († 1876)
;oktober
* 25 - Georges Bizet, Frânsk komponist († 1875)
* 31 - kening Loadewyk I fan Portegal († 1889)
;novimber
* 29 - Giovanni Losi, Italjaanske preester en misjonaris yn Sûdan († 1882)
;desimber
* 16 - Jan Tjerk Oreel, Frysk hurdfytser († 1932)
* 17 - Myles Moylan, Amerikaansk militêr († 1909)
;*datum ûnbekend*
*Bluodderich Mês, Arikara-ferkenner yn 'e tsjinst fan it Amerikaanske Leger († 1876)
*Reitsje-de-Wolkens-Oan (*Touch-the-Clouds*), opperhaad fan 'e Lakota († 1905)

## Ferstoarn
* 28 jannewaris - Lammoraal Albertus Aemilius Sluijterman, Frysk ofsier en politikus (* 1757)
* 5 febrewaris - Reinder van Kleffens, Frysk ûndernimmer en politikus (* 1760)
* 6 febrewaris - Piet Retief, Afrikaner foaroanman (* 1780)
* 4 juny - Anselme Gaëtan Desmarest, Frânsk biolooch (* 1784)
* 19 juny - Binnert Tinga, Frysk tekenmaster en keunstskilder (* 1785)
* 12 oktober - Jean-François Le Gonidec, Bretonsk taalkundige (* 1775)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Den Standhaftige Tinsoldat]]* (oerset yn it Frysk as *De Krigele Tinnene Soldaat*)
1837

## Foarfallen
* 26 jannewaris - Michigan wurdt as 26e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 20 juny - Fiktoaria wurdt keninginne fan it Feriene Keninkryk.
* 29 july - It (twadde) Ferdrach fan St. Peters wurdt sletten tusken de Feriene Steaten en de Odjibwe-Yndianen. Hjirby steane de Boppemarder Tsjippewa, de Mississippy-Tsjippewa, de Plonderder-Tsjippewa en de Mille Lacs-Yndianen in grut diel fan noardlik Wiskonsin en in diel fan eastlik-sintraal Minnesota oan 'e Feriene Steaten ôf.

## Berne
;maart
* 18 - Grover Cleveland, presidint fan de Feriene Steaten († 1908)
;maaie
* 27 - Wild Bill Hickok, Amerikaansk gokker, revolverman en ikoan fan it Wylde Westen († 1876)
;july
* 9 - Tinco Martinus Lycklama à Nijeholt, Frysk jonkhear, aventuerier en *socialite* († 1900)
;septimber
* 5 - Jan van Swinderen, Frysk politikus en boargemaster († 1902)
* 16 - kening Peter V fan Portegal († 1861)
;oktober
* 27 - Edward Gustave Mathey, Frânsk-Amerikaansk militêr († 1915)
* 29 - Abraham Kuyper, Nederlânsk teolooch en politikus († 1920)
* 31 - Wigger Arnoldus Peereboom, Frysk notaris en steatelid († 1894)
;novimber
* 23 - Johannes Diderik van der Waals, Nederlânsk natuerkundige († 1923)
;desimber
* 24 - Elizabeth fan Eastenryk-Hongarije (Sissi), keizerinne-gemalinne fan Eastenryk en keninginne-gemalinne fan Hongarije († 1898)
;*datum ûnbekend*
*Gat-yn-'e-Dei (*Hole-in-the-Day*), opperhaad fan 'e Odjibwe († 1916)
*Mitch Bouyer, Amerikaansk gids en tolk († 1876)
*John Grass, opperhaad fan 'e Lakota († 1918)
*Tippu Tip, Sansibareesk slavekeapman en ûntdekkingsreizger († 1905)

## Ferstoarn
* 7 febrewaris - kening Gustaaf IV Adolf fan Sweden  († 1778)
* 19 febrewaris - Georg Büchner, Dútsk skriuwer (* 1813)
* 20 juny - kening Willem IV fan it Feriene Keninkryk († 1765)
* 5 oktober - Hortense de Beauharnais, keninginne-gemalinne fan Hollân († 1783)
* 19 oktober - Hendrik Doeff, Nederlânsk koloniaal bestjoerder (* 1781)

## Literatuer
;koarte ferhalen
* Hans Christian Andersen, *[[Den Lille Havfrue]]* (oerset yn it Frysk as *De Lytse Wetterfaam*)
Eurodicautom

**Eurodicautom** wie sûnt 1975 de terminology databank fan de Jeropeeske Uny. De databank wie fia ynternet fergees te brûken. Mei Eurodicautom wiene termen dy't in soad yn de EU brûkt wurde, oer te setten fan de iene wurktaal fan de EU yn de oare. De offisjele wurktalen fan de EU binne Deensk (DA), Nederlânsk (NL), Ingelsk (EN), Finsk (FI), Frânsk (FR), Dútsk (DE), Gryksk (EL), Italjaansk (IT), Latyn (LA), Portugeesk (PT), Spaansk (ES) en Sweedsk (SV).

Yn 2007 waard Eurodicautom mei in stikmannich oare Europeeske terminologysamlingen gearfoege yn de IATE.

## Keppeling om utens
* Tagong IATE
1840

## Foarfallen
* jannewaris - It Nederlânske regear tsjinnet in ûntwerp yn by de Twadde Keamer ta grûnwetswiziging. De ministers sille tenei strafrjochtlik ferantwurdlik wêze foar harren hannelingen. Hollân wurdt opspjalten yn 'e provinsjes Noard-Hollân en Súd-Hollân.
* 6 febrewaris - It Ferdrach fan Waitangi wurdt ûndertekene, dêrmei wurdt de koloanje Nij-Seelân in feit.
* 6 maaie - Yn Grut-Brittanje wurdt de earste postsegel fan 'e wrâld yn gebrûk nommen.
* 7 oktober - Kening Willem I fan de Nederlannen docht ôfstân fan de troan en ferlit it lân.
* 15 desimber - It lichem fan Napoleon wurdt bysetten yn it Hôtel des Invalides yn Parys.
* *sûnder datum* - Ozon wurdt ûntdekt troch Christian Friedrich Schonbein.

## Berne
* 3 jannewaris - Damiaan de Veuster, Flaamsk misjonaris op Hawaï († 1888)
* 16 jannewaris - Edmond Guerrier, Amerikaansk keapman en tolk († 1921)
* 26 jannewaris - Sierk Coolsma, Frysk sindeling yn Nederlânsk-Ynje († 1926) 
* 10 maart - Frank North, Amerikaansk militêr († 1885)
* 25 maart - Myles Keogh, Iersk-Amerikaansk militêr († 1876)
* 2 april - Emile Zola, Frânsk skriuwer († 1902)
* 7 maaie - Pjotr Iljitsj Tsjaikovski, Russysk komponist († 1893)
* 2 juny - Thomas Hardy, Ingelsk skriuwer († 1928)
* 27 july - Ranald S. Mackenzie, Amerikaansk militêr († 1889)
* 1 septimber - Gerhardus Wijnandus Bruinsma, Frysk dokter en bestjoerder († 1914)
* 12 septimber - Johan Winkler, Frysk dokter, sjoernalist en taalkundige († 1916)
* 27 oktober - Joel H. Elliott, Amerikaansk militêr († 1868)
* 28 oktober - Klaas van Tuinen, Frysk biolooch, ûnderwizer en konservator († 1905)
* 8 novimber - George Hugh Bourne, Ingelsk hymneskriuwer en predikant († 1925)
* 10 novimber - Tjeerd Ritskes Velstra, Frysk boer en toanielskriuwer († 1918)
* 14 novimber - Claude Monet, Frânsk keunstskilder († 1926)
;*datum ûnbekend*
*Amerikaansk Hynder de Jongere (*American Horse*), opperhaad fan 'e Lakota († 1908)
*Gal (*Gall*), opperhaad fan 'e Lakota († 1894)
*Mâl Hynder (*Crazy Horse*), opperhaad fan 'e Lakota († 1877)
*Rikel (*He Dog*), opperhaad fan 'e Lakota († 1936)
*Rint-mei-de-Stjerren (*Walks-with-the Stars*), froulike kriger fan 'e Lakota († 1???)
*Swarte Bizonfrou (*Black Buffalo Woman*), Lakota-frou († 18??)
*Swarte Koallen (*Black Coal*), opperhaad fan 'e Noardlike Arapaho († 1893)
*Thomas Tibbles, Amerikaanske sjoernalist, publisist en aktivist († 1928)
*Wite Earn, opperhaad fan 'e Ponka  († 1914)

## Ferstoarn
* 27 maaie - Nicolo Paganini, Italjaansk fioelist en komponist (* 1782)
* 2 septimber - Franz Meyen, Dútsk biolooch (* 1804)
* 7 novimber - Jacques MacDonald, Frânsk generaal (* 1765)
* 23 novimber - Thijs Feenstra, Frysk politikus en keapman (* 1766)
* 11 desimber - keizer Kokaku fan Japan (* 1771)
* 23 desimber - Dirk Piebes Sjollema, Frysk keunstskilder (* 1760)

## Literatuer
;ferhalebondels
* bruorren Halbertsma, *[[Twigen út in Alde Stamme]]*
;poëzij
* dichtbondels
** bruorren Halbertsma, *[[Twigen út in Alde Stamme]]*
*gedichten
**Eeltsje Hiddes Halbertsma, *[[De Likeblommen]]*
1836

## Foarfallen
* 23 febrewaris - Yn it Teksaanske San Antonio begjint it belis fan 'e Alamo, wêrby't in pear hûndert Teksaanske opstannelingen troch in grutte Meksikaanske troepemacht belegere wurde.
* 24 febrewaris - De Amerikaanske wapensmid Samuel Colt krijt in patint foar de Colt revolver
* 2 maart - De Konvinsje fan 1836 ropt de ûnôfhinklikheid fan 'e Republyk Teksas út.
* 6 maart - De Slach om de Alamo fynt plak, wêrby't it Teksaanske garnizoen fan dat fort by San Antonio ûnder de foet rûn wurdt en hast alle ferdigeners de dea fine.
* 28 maart - By it Ferdrach fan Washington steane de Odjibwe- en Ottawa-Yndianen it súdlike en sintrale part fan Neder-Michigan ôf oan 'e Feriene Steaten.
* 21 april - De Teksanen ûnder Sam Houston ferslane it Meksikaanske leger yn 'e Slach oan de San Jacinto, en stelle dêrmei de ûnôfhinklikheid fan 'e Republyk Teksas feilich.
* 15 juny - Arkansas wurdt as 25e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.

## Berne
* 8 jannewaris - sir Lourens Alma-Tadema, Frysk-Ingelsk keunstskilder († 1912)
* 16 juny - Wesley Merritt, Amerikaansk militêr († 1910)
* 14 july - Dirk Fontein de Jong, Frysk ûndernimmer, bestjoerder en politikus († 1898)
* 26 oktober - Johannes Dirks Baarda, Frysk notarisklerk en skriuwer († 1903)
;*datum ûnbekend*
*Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders (*Young-Man-Afraid-of-His-Horses*), opperhaad fan 'e Lakota († 1900)

## Ferstoarn
* 6 maart - William Barret Travis, Amerikaansk militêr (* 1809)
* 7 maart - Jan Cornelis Pieter Salverda, Frysk dichter en skriuwer (* 1783)
* 10 juny - André-Marie Ampère, Frânsk natuerkundige (* 1775)
* 28 juny - James Madison, presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1751)
* 14 july - Willem Bartel van der Kooi, Frysk keunstskilder (* 1768)
* 21 augustus - Edward Turner Bennett, Ingelsk biolooch (* 1797)
* 6 oktober - Johannes Jelgerhuis, Nederlânsk keunstskilder, yllustrator en akteur (* 1770)
* 6 novimber - kening Karel X fan Frankryk (* 1757)
1833

## Foarfallen
* 1 augustus - De slavernij wurd ôfskaft yn it Britske Ryk.

## Berne
* 7 maaie - Johannes Brahms, Dútsk komponist en pianist († 1897)
* 22 febrewaris - Carl Ludwig Jessen, Noardfrysk keunstskilder († 1917)
* 29 july - Age Looxma Ypeij, Frysk grutgrûnbesitter en filantroop († 1892)
* 8 augustus - Jacob Pieters Asman, Frysk skriuwer († 1902)
* 20 augustus - Benjamin Harrison, presidint fan 'e Feriene Steaten († 1901)
* 21 oktober - Alfred Nobel, Sweedsk skiekundige, ûndernimmer en nammejouwer fan 'e Nobelprizen († 1896)
;*datum ûnbekend*
*Kriehûn (*Crow Dog*), opperhaad fan 'e Lakota († 1912)

## Ferstoarn
* 29 septimber - kening Ferdinand VII fan Spanje (* 1784)