open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grutte Marren

De **Grutte Marren** (Ingelsk: *Great Lakes*) binne de fiif grutte binnenwetters yn eastlik Noard-Amearika, dy't op of fuortby de grins lizze tusken de Feriene Steaten en Kanada. De Grutte Marren binne: de Boppemar (*Lake Superior*), de Hueronmar (*Lake Huron*), de Michiganmar (*Lake Michigan*), de Earymar (*Lake Erie*) en de Ontariomar (*Lake Ontario*). De Michiganmar leit as iennichste fan 'e fiif folslein op it grûngebiet fan 'e Feriene Steaten, wylst de oare fjouwer op 'e grins lizze. De term *Grutte Marren* wurdt ek wol brûkt as oantsjutting foar de Grutte Marrekrite yn eastlik Afrika.

It lân om 'e Grutte Marren hinne is ryk oan dylchstoffen as izererts, nikkel, koper, lead, sink, goud, sulver en asbest. Foar it transport dêrfan en ek foar it ferfier fan stienkoal binne de marren fan grut ekonomysk belang.

## Slûzen
De slûzen by Sault Ste. Marie, de saneamde *Sault Locks* (útsprutsen as [su: lɔks], en ek wol min ofte mear fonetysk skreaun as Soo Locks), meitsje it foar de skipfeart mooglik om fan 'e Boppemar (183 m boppe de seespegel) nei de Michiganmar en de Hueronmar (beide 177 m boppe seenivo) te farren. Hjirmei wurdt de rivier de St. Marys mijd. Dizze slûzen binne de droksten fan 'e wrâld. Jiers wurde der 12.000 skippen skutten en dat nettsjinsteande it feit dat de slûzen tusken jannewaris en maart sluten binne fanwegen iisfoarming yn 'e marren.

De slûzen by Buffalo, yn it Wellandkanaal, meitsje skipfeart tusken de Earymar en de Ontariomar mooglik. Dat kanaal waard yn 1833 groeven om 'e Niagarawetterfallen te omsilen, mar wie troch grutte konstruksjeflaters net botte súksesfol. De folgjende twa kanalen wiene dat likemin. It hjoeddeiske, fjirde, kanaal waard groeven tusken 1913 en 1932 en is 43,5 km lang en 9 m djip. Yn it kanaal lizze acht slûzen dy't de skippen fan 175 m boppe seenivo sakje litte nei 75 m boppe seenivo.

## Sint-Lawrenceseewei
De Sint-Lawrenceseewei is de skipfeartrûte fanôf de Grutte Marren nei de rivier de Sint-Lawrence en de Atlantyske Oseaan. Dy rûte bestiet út njoggen slûzen tusken de Ontariomar en de rivier. Skippen gean dêrmei omleech fan 75 m nei 6 m boppe seenivo. Troch de seerûte kinne skippen út Duluth, Thunder Bay, Chicago, Cleveland en Buffalo de oseaan berikke.

## Illinois- en Michigankanaal
Yn 1848 waard it Illinois- and Michigankanaal iepene, wêrmei't de Grutte Marren yn ferbining kamen mei it streamgebiet fan 'e rivier de Mississippy.
Baikalmar

De **Baikal Mar** of **Bajkalmar** (Russysk: Озеро Байкал, *Ozero Baijkal*; Boerjatysk: Байгал нуур, *Baygal nuur*) is in mar yn it suden fan Sibearje (Ruslân) besuden it Baikalberchtme. Mei in maksimale djipte fan 1642 meter en in oerflak fan 31.500 km² (ûngefear sa grut as Belgje) is de Baikalmar de djipste mar en it grutste swietwetterreservoir fan de wrâld. It gebiet beëasten de Baikalmar stiet bekend as de Transbaikal.
De etymology van de namme *Baikal* is ûnseker. Mooglik is der in ferbân mei it Turkske *bai kul* dat *ryk mar* betsjut of spesifiker it Jakoetske *baigal* dat 'mar', 'see' of *bai-kyul* dat 'ryk mar' betsjut. It Jakûtsk is in Turkske taal.

De Baikalmar is de grutste swietwettermar fan Euraazje. Mjitten nei oerflak is de Boppemar (op de grins van de Feriene Steaten en Kanada) grutter. De ynhâld fan de Baikalmar is lykwols grutter as de ynhâld fan alle 'Grutte Marren' fan Amearika by elkoar. Der is berekkene dat de mar safolle swietfetter berget dat it yn it drinkwetterferlet fan de hiele wrâldbefolking foarsjen kinne koe foar in perioade fan 30 jier. It wurdt troch mear as 300 rivieren fiede, wêrfan de Selenga yn it suden de wichtichste is. De ienige ôffier is de Angara, wêrlâns de Bailkalmar fia de Jenisej ôfwettert op de Noardlike Iissee.

De mar is ryk oan floara en fauna en herberget unike bistesoarten as de baikalrob (in swietwetterseehûn), de omoel, in houtingsoarte (salmeftige) en in hiele rige endemyske fliekreeftkes.

Sûnt 1996 stiet de Baikalmar op de Wrâlderfgoedlist fan de UNESCO.

Op 29 july 2008 berikte in Russyske ekspedysje yn in miny-ûnderseeër de boaiem fan de Baikalmar op in djipte fan 1580 meter.


Ofbyld:Baikal.A2001296.0420.250m-NASA.jpg|Satellytfoto Baikalmar
Ofbyld:Olchon1.jpg|Hillige Boerjatyske sjamanestien *[[Sjamanka]]* op it eilân Olchon oan de westlike ouwer fan de mar
File:Baikal-seal 4747-pho.jpg|De Baikalrob (*Pusa sibirica*)
De Cocksdorp

**De Cocksdorp** (Tekselsk: *Durrep*) is in doarp yn de gemeente Teksel, op it Waadeilân Teksel, yn de provinsje Noard-Hollân. It doarp hat sa'n 1.260 ynwenners.

Oarspronklik lei yn de kwelder tusken de eilannen Aailân en Teksel. De kwelder wie ûntstien neidat yn 1610 de Sândyk dy't de twa eilannen ferbûn, oanlein waard. Yn 1835 rjochte de Antwerpener Nicolas Joseph de Cock yn 'e mande mei inkelde oare hearen in NV op dy't de kwelder tusken Aailân en Teksel ynpolderje woe om dêr in agraryske bestimming oan te jaan. Yn de nije polder Eierlân waard yn 1836 in doarp stifte dat yn it earstoan *Nieuwdorp* hjitte, mar dat letter nei De Cock neamd waard: De Cocksdorp.

Fia de Molenbosk kin de Aailânske Dunen berikt wurde en ek de natuergebieten De Krim en De Slufter. Oan de eastkant fan it doarp leit de Roggesleat.

Elts jier yn july en augustus is der tongerdeis ringstekken yn it doarp.

## Kempings
De grutste kemping yn it doarp is 'De Krim', it grutste fan Teksel en fan de oare waadeilannen. Der binne ek noch it Landal-fakânsjepark 'Sluftervallei' en 'Hotel Texel'.
Olympyske Simmerspullen 1912

De **Olympyske Simmerspullen 1912**, ek wol de Ve Olympiade neamd waarden yn 1912 yn Stokholm, Sweden hâlden.

## Medaljespegel

### Fryske medaljes

## Nije Technology

Tidens dizze spullen waard der foar it earst op de Spullen gebrûk makke fan apperatuer foar:
* automatyske tiidmjitting 
* de fotofinish
* omrop ynstallaasje

## Sporten

## Dielnimmende lannen

28 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Stokholm

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Malakka (skiereilân)

**Malakka** (ek: **Maleizysk skiereilân**) is in skiereilân yn Súdeast-Aazje.

It skiereilân is ferdield tusken de steaten:
*Birma yn it noardwesten
*Tailân yn it noardeasten en sintrale part
*Maleizje yn it grutste part fan it suden (West-Maleizje)

Foar de súdkust fan it skiereilân lizze de eilânsteat Singapoer en stikmannich Yndonezyske eilannen.
Grutte Sûnda-eilannen

De **Grutte Sûnda-eilannen** is een eilannekloft yn Súdeast-Aazje. Ta dy eilannen hearre:

* Borneo
* Java
* Selebes
* Sumatra

Polityk hearre de eilannen ta Brûnei, Yndoneezje en Maleizje (sjoch Borneo).

De Grutte Sûnda-eilannen foarmje mei de Lytse Sûnda-eilannen de Sûnda-eilannen.
Beam om te witten fan goed en kwea

De **beam om te witten fan goed en kwea** is in beam dy't mei de libbensbeam yn it bibelboek Genesis foarkomt. De beam stiet mids de Hôf fan Eden, dêr't Adam en Eva yn it earstoan tahâlden op Ierde.

God de Heare hiet de minske:


*Alle beammen yn it hôf meisto frij fan ite, mar de beam om te witten fan goed en kwea, dêr meist net fan ite, want de deis datst dêrfan ytst, silst grif stjerre.’*
— Gen. 2:16-17


It pear wie lokkich oant de slang Eva ferlate ta it iten fan de ferbeane frucht (faak ôfbylde as in apel) dy't oan de beam groeide. Hja iet fan de frucht en joech dy ek oan Adam dy't der ek fan iet. Op dat stuit wisten sy dat se neaken wiene en sy skammen har dêrfoar. Doe bedutsen hja har lichem mei figeblêden.
Yndyske Arsjipel

De **Yndyske Arsjipel** is in arsjipel fan grutte en lytse eilannen dy't tusken it skiereilân Malakka, yn Súdeast-Aazje en Austraalje lizze.

By de Yndyske Arsjipel wurde de Grutte Sûnda-eilannen, de Lytse Sûnda-eilannen, de Molukken en de eilannen fan de Filipinen rekkene. Nij-Guinea leit op it kontinintale plat fan Austraalje en wurdt gewoanwei net ta de Yndyske Arsjipel rekkene.

De Yndyske Arsjipel foarmet mei Austraalje de grins tusken de Yndyske en de Grutte Oseaan. De westlike begrinzging fan de arsjipel is Sumatra. Yn it suden wurdt de arsjipel begrinzge troch Java en de lytse Sûnda-eilannen; yn it easten troch de Molukken en de noard-eastlike grins binne de Filipinen.

It lânoerflak fan de arsjipel is goed 2 miljoen km² en hat in befolking fan sa'n 300 miljoen. Borneo is it grutste eilân, mar op Java wenje de measte minsken.

Geologysk is it gebiet nijsgierrich: dêr leit ien fan de meast aktive fulkanyske gebieten op ierde. De heechste fulkaan is de Kinabalu op Noard-Borneo mei 4095 meter. It klimaat fan de arsjipel is fanwege de lizzing by de evener tropysk; yn it westen falt in soad rein, it easten is wat drûger.

De fauna yn it westlike part is besibbe oan dy fan Súdeast-Aazje, mei soarten sa as tigers, bearen en apen. Eastlik fan de Wallaceline komme Australyske soarten mear foar, wylst apen dêr hast net mear foarkomme.

Grutte dielen fan de Yndyske Arsjipel hearden eartiids ta Nederlânsk-Ynje. Yn it Maleisk wurdt de Yndyske Arsjipel ek wol oantsjut as *Nusantara* ('eilannen tusken twa wrâlden yn').

## Sjoch ek
*Brûnei
*Filipinen
*Yndoneezje
*Maleizje
*East-Timor
Olympyske Simmerspullen 1908

De **Olympyske Simmerspullen 1908**, ek wol de IVe Olympiade neamd waarden yn 1908 yn Londen, Grut-Brittanje hâlden.

## Medaljespegel

## White City Stadion

De spullen hiene in tige koarte tarieding, dat kaam trochdat de Spullen earst yn Rome hâlden wurde soene. It gie net troch meidat de Vesuvius útbruts. De stêd Napels rekke dêrtroch folslein fernield. It jild dat foar de Spullen ornearre wie, moast doe brûkt wurde om Napels wer op te bouwen. Sadwaande waarden de Spullen yn Londen holden. Dêr waard yn rap it White City Stadion boud, dat njonken in Atletykbaan ek in Hurdfytspiste hie en in swimbad mei dûktoer. Ek wie de atletykbaan net 400 meter, mar 536 meter. De hurdfytspiste wie 600 meter lang. It swimbad hie in lingte fan 100 meter. Der koene sa'n 97.000 minsken yn it stadion.

## Sporten

## Dielnimmende lannen

22 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Londen

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Titicacamar

De **Titicacamar** is de grutste mar fan Súd-Amearika, mei in oerflak fan 8.340 km². It leit yn de Andes tusken Perû en Bolivia op 3.812 meter boppe de seespegel, en is de heechste kommersjeel befarbere mar fan de wrâld. Der rinne 25 rivieren yn de Titicacamar út, mar binne net fan bysûndere betsjutting. Yn de mar lizze 41 eilannen. Guon hjirfan binne tichtbefolke. De bekendste eilannen binne Isla del Sol, Amantany en Taquile.

De mar is yn twaen ferdield, in lytser mar ten súdeasten fan de haadmar is fia de Strjitte fan Tikwina mei de rest fan de mar ferbûn. Net fier fan de mar lizze de ruïnes fan de stêd Tiwanaku, dy't yn syn bloeitiid tusken 500 en 1000 n.Kr. Eigentlik leit in diel fan de stêd sels ûnder de wetterspegel.

Bekend binne de reideilannen fan de Uros-yndianen. Dizze eilannen binne makke fan reid (*totorareid*) dat oan de ouwers fan de Titicacamar groeit. 
Sa'n 40 eilannen wurde bewenne. De bewenners meitsje alles fan reid: huzen, húsrie, boaten ensfh. As de wetterstân heeech is, driuwe dizze eilannen. Sadree't it reid oan de ûnderkant fergiet, wurdt in nije laach oanbrocht. Oarspronklik wienen dizze eilannen de taflechtsoarde fan de Uros-yndianen foar de oplûkende Inka's. Tsjintwurdich libje de Uros fan de toeristen, dy't út Puno wei de eilannen besykje.

Sûnt Bolivia yn 1884 syn kuststrook oan Sily ferlear (sjoch: Salpeteroarloch), oefenet de Boliviaanske Marine yn de Titicacamar.
It wetter fan de Titicacamar is licht sâlt. It measte wetter dat mei de rivieren de mar ynkomt, ferdwynt troch ferdamping. Mar in lyts part fan it wetter ferlit de mar fia de rivier Desaguadero om oer de Poopomar (dat folle sâlter is) út te rinnen op de sâltflaktes fan Uyuny (Salar de Uyuny en Salar de Coipasa), dêr't it wetter hielendal ferdampt en it sâlt efter bliuwt. Dit ferklearret wêrtroch't it westen fan Bolivia en it súdeasten fan Perû op in grutte heechflakte (Heechlân fan Bolivia) lizze: it wetter streamt nearne ôf nei de oseaan, sadat de rivieren har nea djip ynslite kind hawwe.

Oer de jierren hinne kin it peil fan de mar sterk skommelje. Yn 1986 stie it wetter sa heech dat der in soad oerstreamings wiene. Yn drûgere riten stiet it wetter bytiden wol seis meter leger.


Ofbyld:Titicaca.JPG|*Uro-Indiaanske yn in reiden boat op de Titicacamar*
Ofbyld:Titicacameer.jpg|*[[Satellytfoto]] Titicacamar*
Ofbyld:Uroseilanden1.jpg|*[[Uros|Uros-eilân*]]


## Keppeling om utens
*  Titicacameer
Fiktoariamar

De **Fiktoariamar** (Ingelsk: *Lake Victoria*; Swahily: *Victoria Nyanza*) is de grutste mar fan Afrika en de op ien nei grutste swietwettermar op ierde. Hy leit yn East-Afrika tusken de steaten Tanzania, Uganda en Kenia yn. Mei in oerflak fan 69.484 km² is it ûngefear sa grut as it eilân Ierlân. De Fiktoariamar is de boarne fan de Fiktoarianyl. De mar is net sa djip, heechút 81 meter. It grutste eilân is mei 560 km² it Ukerewe-eilân. Yn de mar lizze in grut tal lytsere eilannen.

De Fiktoariamar waard yn 1858 ûntdekt (alteast foar de westerske wrâld) troch de Britske ûntdekkingsreizger John Speke. De mar krige har namme ta eare fan keninginne Fiktoaria, de destiidske kenininginne fan it Feriene Keninkryk.
De Fiktoariamar is geologysk besjoen in tige jong mar fan mar sa'n 500.000 jier âld. Der binne oanwizings dat de mar 14.700 jier lyn folslein opdrûge. Doe't it wetter wer weromkaam waard de mar befolke mei fisken út de rivieren. Dy pasten har gau oan en der ûntstie in lytse evolúsjonêre eksploazje wêrút in tige rike fauna ûntstie. Yn de Fiktoariamar libje sa'n 2500 ferskillende fisksoarten (wylst hiel Europa mar goed 200 soarten swietwetterfisken hat). De mar wurdt dêrom as in tige populêr modelsysteem en ûndersyksobjekt yn de evolúsjeteory beskôge.

De rike fauna is lykwols foar in grut part ferdwûn. Yn de jierren fyftich waard de nylbears, in grutte rôffisk, yn de mar útsetten om de fiskfangst te befoarderjen. Nei 20 jier wie der in hommelse eksploazje fan de nylbearspopulaasje. De fisk fersprate him sa hurd dat in grut part fan de fisksoarten (benammen de cichliden) yn de mar útstoarn is. De biolooch Tijs Goldschmidt die der ûndersyk nei. De nylbears wurdt massaal fongen troch de lokale befolking en nei bewurking yn fabriken oerflein nei Europa. Fanwege dizze hannel en it ekstra wurk foar de earme befolking prakkeseart Tanzania der net oer om de fisksoarte út te rûgjen, wat de problemen yn de streek seker net foarúthelpt.
Mar de lokale befolking profitearret hielendal net fan dizze hannel en libbet yn earmoede en hongersneed.
Yn de mar swimme fierder in soad nylhoarsen. It kjifdier *[[Pelomys isseli]]* komt allinnich foar op inkele eilannen yn de mar.

De Fiktoariamar is de op ien nei wichtichste boarne fan wetter foar de Nyl omdat de mar it reinweter sammelt fan de rivieren dy't der yn útkomme. Dizze rivieren rinne fanút westlik Kenia, it noarden fan Tanzania, Boerûndy en Rwanda.

## Kaarten

Ofbyld:Rift.svg|Fiktoariamar en de kleau
Ofbyld:Density evolution Victoria.png|Befolkingstichtheid om de Fiktoariamar
Ofbyld:Image-Languages-Lakevictoria-fr.svg|Talen om de Fiktoariamar
Victoria Smurfit

**Victoria Smurfit** (1974) is in Ierske aktrise. Smurfit is bekend troch har rol as Orla O'Connell yn de BBC telefyzjerige *[[Ballykissangel]]*. Sûnt 2003 hat sy de liedende rol fan Kate Buffery in de plysjerige *[[Trial and Retribution]]* as DCI Roisin Connor oernaam. Yn 2022 hie hja in haadrol yn seizoen 2 fan *Bloodlands*.

Smurfit har famylje is ien fan de meast begoedige fan Ierlân. Sy waard grutbrocht oan de Anglikaanske skoallen, *St Columba’s College* yn Dublin en de St. George's Skoalle, Ascot, Ingelân. Fierders studearre hja oan in toanielskoalle yn Londen.

Victoria Smurfit is troud mei reklameman Douglas Baxter op 29 july 2000, sy hawwe twa dochters en in soan.

## Kar-út aktearwurk
* 1997: *[[Ivanhoe (1997)|Ivanhoe]]* - Rowena
* 1998: *[[Berkeley Square (TV rige)|Berkeley Square]]* - Hannah Randall
**[[Ballykissangel]]* - Orla O'Connell (2 searjes, 1998 – 1999)
**[[The Wedding Tackle]]* - Clodagh (2000)
**[[The Beach]]* - waarfamke
**[[Cold Feet]]* - Jane Fitzpatrick
**[[About a Boy (film)|About a Boy]]* - Suzie (2002)
**[[Bulletproof Monk]]* - Nina (2003)
**[[Trial and Retribution]]* - *Detective Chief Inspector* Roisin Connor (fan 2003 ôf)
* 2006: Rosamunde Pilcher – yn *The Shell Seekers*, telefyzjefilm
* 2009: *The Clinic* (tf-rige, 5 ôfleverings)
* 2010: *Marple: The Mirror Crack'd from Side to Side* (tf-film)
* 2011: Honeymoon for One (tf-film)
* 2012: Missing (tf-rige, 1 ôflevering)
**[[Dracula (2013)|Dracula]]* (tf-searje; 2013) - Lady Jayne Wetherby
**Once Upon a Time* (tf-searje; 2014-) - Cruella De Vil
**Marcella* (tf-rige; 2016-) - Miss Whitman
* 2021: *Around the World in 80 Days* (tf-searje; 2021) -  Lady Clemency Rowbotham

## Keppeling om utens
* Smurfit by de IMDB
Lytse Sûnda-eilannen

De **Lytse Sûnda-eilannen** (of *Nusa Tenggara*) is in eilannegroep yn Súdeast-Aazje. Mei de Grutte Sûnda-eilannen foarmje sy de *[[Sûnda-eilannen]]*. De eilannekloft is ûnderdiel fan de Sûndabôge en meast fan fulkanyske oarsprong.

De eilannen lizze eastlik fan Java en omfiemje de Yndonezyske provinsjes Bali, West-Nusa Tenggara en East-Nusa Tenggara en dêrneis de ûnôfhinklike steat East-Timor. Der wenje likernôch 12 miljoen minsken op in oerflak fan 87.700 km².

De neikommende eilannen binne part fan de Lytse Sûnda-eilannen:

## Taal
Yn de Lytse Sûnda-eilannen wurde sa'n 70 talen sprutsen. De foarneamste talen nei oerflak fan it taalgebiet binne it Sasak (op Lombok), it Sûmbawareesk (op Sûmbawa), it Kamberaask (op Sûmba) en it Uab Meto (op Timor).
Olympyske Simmerspullen 1904

De **Olympyske Simmerspullen 1904**, ek wol de IIIe Olympiade neamd waarden yn 1904 yn St. Louis, de Feriene Steaten hâlden.

## Medaljespegel

## Maraton

De maraton fan de Spullen yn Saint Louis is ien fan de frjemdste barren op de Olympyske Spullen ea. De wedstriid waard hâlden mei tige waarm waar en op stoffige diken dêr't auto's en hynders foar noch mear stof soargen. De Kubaanske dielnimmer Carvajal, postboade fan berop, kaam nei in lange tocht te foet oan by de start yn syn deiske klean, om't er gjin sportklean hie. Neidat in oare dielnimmer him holpen hie in stik fan syn broekspipen te knippen om der dochs noch wat sportyfs fan te meitsjen, koe de Kubaan fan start. Hy waard úteinlik fjirde nettsjinsteande it feit dat hy ûnderweis in oantal kearen stil hâlden wie om in praatsje te meitsjen mei de taskôgers en hy lêst fan de mage krige fan de appels dy't er ûnderweis iet. It earst oer de finish wie Fred Lorz. Hy wie allinne eins al nei in pear kilometer útfallen en hie it parkoers foar in grut part yn in auto ôflein. Doe't de auto stikken gie naam Lorz it beslút om de rest mar te rinnen. Hy kaam as earste oan en hja tochten dat hy hie wûn. Pas nei de medalje-útrikking waard dúdlik dat hy in grut part yn in auto ôflein hie. Syn medalje waard him ôfnommen en hy waard foar it libben skorst. In jier letter waard dizze skorsing wer ynlutsen en wist er yn 1905 de maraton fan Boston te winnen. De úteinlike winner, de Brit Thomas J. Hicks, dy't útkaam foar de Feriene Steaten, hie ûnderweis in oantal ynsinkingen hân. Hy krige dêrom fan syn treners ûnder oare Strychnine mei kognac om him by de tiid te hâlden. Alhoewol't er ûnderstipe waard troch syn treners doe't hy oer de finish kaam, waard hy dochs as winner oanwiisd. Len Tau, in Afrikaan ôfkomstich fan de Tswana-stam dy't útkaam foar it mingde team mei sporters út ferskeidene lannen. Hy wie der eins foar de Wrâldútstalling yn Saint Louis. Hy kaam as njoggende oer de finish. Syn resultaat hie better wêze kinnen as er net troch in hûn efterfolge wie dy't him mear as in kilometer fan it parkoers ôf jage hie.

## Sporten

## Dielnimmende lannen

12 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Saint Louis

### Betwiste
Yn in oantal boarnen wurdt ek nog fan de folgjende lannen sprutsen as dielnimmers oan de Spullen
*  http://www.sports-reference.com/olympics/countries/ITA/summer/1904/
*  http://www.sports-reference.com/olympics/countries/NOR/summer/1904/
*  Newfoundland http://www.sports-reference.com/olympics/countries/NFL/summer/1904/

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Machiel Braaksma

**Machiel Braaksma** (Bartlehiem, 21 jannewaris 1959) is in keunstner út Marrum.

Braaksma folge fan 1979 - 1984 in oplieding oan de eardere Keunstakademy CABK yn Kampen en yn 1984 studearre er oan de *Accademia di Belle Arti di Brera*, Milaan. Nei syn stúdzje wie er warber yn Nederlân en yn it bûtenlân. Hy hat meidien oan ústallingen yn Berlyn (*Galery Edition*), Düsseldorf (*Art Multiple*) en Frankfurt (ART). It Frysk Museum hat ek wurk fan him oankocht.

Braaksma syn wurk doch wol wat tinken oan dat fan de eardere dadaïstyske keunstners. Braaksma brûkt  sljochtweihinne foarwurpen fan allerhande materialen, kombineart se, monteart se en makket sa in nei byld, skept nije sitewaasjes.

Neist syn wurk as keunstner jout Machiel Braaksma ek les op basisskoallen en skriuwt er boeken. Syn earste boek wie *Overal zijn Beesten* en hat mear as ien ynternasjonale ûnderskieding krige. 

Machiel Braaksma wurket en wennet yn 'e direkteurswente fan it eardere molkfabryk fan Marrum, tegearre mei keunstner Lolkje van der Kooi.

## Keppelings om utens
* Huub Mous oer it wurk fan Braaksma
Gerrit Krol (politikus)

**Gerrit Krol** (Sint-Anne, 1 july 1945) is in Frysk politikus fan it CDA.

Nei it trochrinnen fan de herfoarme kweekskoalle Mariënburch yn Ljouwert waard er yn 1970 ûnderwizer en wie er fan 1976 ôf haadûnderwizer/direkteur fan in basisskoalle. Dêrneist wie Krol aktyf yn de lokale polityk. Yn 1986 kaam er yn de gemeenterie fan Ljouwert dêr't er fan 1994 ôf CDA-fraksjefoarsitter wie. Yn 2001 waard hy yn Ljouwert wethâlder wat hy oant 2010 bliuwe soe. Koart dêrop folge syn beneaming as waarnimmend boargemaster fan It Bilt. Syn berteplak Sint Anne is it haadplak fan de gemeente It Bilt en Krol sprekt dêrom ek de streektaal: it Biltsk. 

Syn boargemasterskip einige op it stuit dat de gemeente It Bilt op 1 jannewaris 2018 opheft waard en opgong yn de gemeente Waadhoeke. Yn desimber 2017 wie Krol de âldste boargemaster fan Nederlân en de langstsittende waarnimmend boargemaster fan Nederlân. Op 14 desimber waard er ûnderskieden mei de CdK-penning troch kommissaris fan de Kening Arno Brok.
Olympyske Simmerspullen 1900

De **Olympyske Simmerspullen 1900**, ek wol de IIe Olympiade neamd waarden yn 1900 yn Parys, Frankryk hâlden.

## Medaljespegel

### Fryske medaljes

## Wrâldútstalling

Om finansjele redenen moast Pierre de Coubertin de Spullen keppelje oan de wrâldútstalling hy hie eins rekkene op subsydzje fan de Frânske oerheid en de finansjele wrâld, mar beide ynstânsjes kamen net mei it nedige jild oer de brêge. Dertroch siet der foar De Coubertin neat oars op dan de Spullen te keppeljen oan de organisaasje fan de wrâldútstalling dat jier yn Parys. Dêrtroch wie de organisaasje fan de Spullen yn hannen fan it organisearjend komitee fan de wrâldútstalling. Dat komitee hie neat mei sport,  en dêrtroch moasten de sporten yn minne akkommodaasjes beöefene wurde. Der wie gjin olympysk stadion en in soad sportferieningen namen de organisaasje fan de ferskeidene sporten yn hannen. Sa waarden de atletykwedstriden hâlden op de gersbanen fan de Racing Club de France en moasten der sels sporten beöefene wurde op in stik greide. De wedstriden waarden bywenne troch in oantal tafallige foarbygongers. Al mei al waarden de Spullen organisearre mei de Frânske Slach. Dat hie lieden ta in oantal opfallende  ynsidinten. It organisaasje komitee fan de wrâldútstalling hie de beslissing naam om alle sporten dy't op 14 july, de Frânske nasjonale feestdei, op te fersetten om't se benaud wiene dat de sporten mear taskôgers lûke soene dan it militêr defilee. Alle sporten fan dy dei waarden dêrom de sneins hâlden, wêrtroch't in protte Amerikaanske sporters wegere ha om mei te dwaan oan de sporten dy dei.

## Sporten

## Dielnimmende lannen

24 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Parys

### Omstriden
Yn in oantal boarnen wurdt ek noch fan de folgjende lannen sprutsen as dielnimmers oan de Spullen

## Sjoch ek
* Olympyske Simmerspullen 1924 
* Olympyske Simmerspullen 2024

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Bôge (boukunde)

In **bôge**konstruksje is in oerspanning yn in bûgde foarm, dy't in frije konstruksje oplevert tusken twa steunpunten. Faak is de bôge útfierd yn natuerstien en/of bakstien en binne de stienen fan de bôge keggefoarmich. Yn it krêftenspel jildt foar de meast brûkte bôgefoarmen: nammerste leger de bôge (de saneamde *stek*), nammerste grutter de sydwertse krêften (spatkrêften). In ferwulf is op te fetsjen as in trijediminsjonale tapassing fan in bôgekonstruksje.
Yn de boukunde wurdt in *bôge* faak tapast, omdat it fan natuere in sterke konstruksje foarmet. Yn it ferline wie in bôgekonstruksje faak de ienige manier om grutte romtes te oerspannen, en der dêrnei wer boppe-op te bouwen. Pas sûnt de útfining fan de bôge as draachkonstruksje koenen gebouwen as katedralen boud wurde.

In alternatyf foar de bôge is de latei, in ynmitsele draachstien of draachbalke.
Sûnt de útfining fan it wapene en foarspande beton wurdt de bôge net folle mear brûkt.

Romaanse bôgen binne sirkelfoarmich. Yn Europa wurde dizze bôgen útsein yn tsjerken en in soad oantroffen yn brêgen. Yn de goatyk waarden spitsbôgen tapast, it foar fan de spitsbôge mei de rûnbôge is ûnder mear de fariabel ferhâlding tusken hichte en oerspanning.

De Spaanske arsjitekt Antoni Gaudí (1852-1926), in grûnlizzer fan de organyske arsjitektuer, brûkte spesjale foarmen fan bôgen. Om te bepalen oft dizzen sterk genôch wiene, makke hy in skealmodel fan de bôge mei toutsjes, de shjitten kettingline. Dit model hong op syn kop. Mei gewichten simulearre Gaudí de krêften dy't op de bôgen wurkjen gean soenen. Hjirmei gie de toubôge út himsels yn de juste, stabile foarm hingjen.

## Technyske begripen by bôgen

* Formeel - tydlike ûndersteuningskonstruksje by it meitsjen fan de bôge;
* Berte - punt dêr't de leadrjochte kant fan de muorre of kolom oergiet yn de bôge;
* Krún - boppeste punt fan de bôge;
* Slútstien - middelste stien fan in mitsele bôge, soms yn natuerstien útfierd
* Poarring, pylk of stek - de ôfstân tusken it heechste punt fan in segmintbôge (binnenbôgeline) en de line dy't de bertes fan de bôge ferbynt;
* Poarringpunt - it middelpunt fan wêrút de bôge lutsen wurdt of it plak dêr't de tried fêstsetten wurdt om de krekte rjochting fan de foegen tusken de stiennen te bepalen;
* Stek - hichteferskil yn de midden tusken de ûnderside en de bertes fan de bôge (mei útsûndering fan de stigende bôge);
* Flinter - helpmiddel dat brûkt wurdt by it útsetten en mitseljen fan in ellipsbôge;
* Fierstraal - (tinkbyldige) line(n) fan de poarring nei de bôge(foegen);

## Bôgefoarmen

Ofbyld:Segmentbåge.png|segmintbôge
Ofbyld:Rundbåge.png|rûnbôge
Ofbyld:Spetsbåge.png|spitsbôge
Ofbyld:Lansettbåge.png|lansetbôge

Ofbyld:Ellipsbåge.png|ellipsbôge
Ofbyld:Korgbåge.png|koerbôge
Ofbyld:Tudorbåge.png|tudorbôge
Ofbyld:Parabelbåge.png|paraboalbôge

Ofbyld:Stigande båge.png|stigende bôge
Ofbyld:Trepassbåge.png|trijepasbôge
Ofbyld:Hästskobåge.png|hoefizerbôge
Ofbyld:Kölbåge.png|akkoladebôge

Ofbyld:Skulderbåge.png|hoannekaam
Ofbyld:Draperibåge.png|gerdynbôge
Ofbyld:Karnisbåge.png|
Ofbyld:Treledsbåge.png|
Olympyske Winterspullen 1936

De **Olympyske Winterspullen 1936**, ek wol de IVe Olympyske Winterspullen neamd, waarden yn **[[1936]]** hâlden yn de Dútske stêd Garmisch-Partenkirchen fan 7 oant en mei 16 febrewaris.

## Medaljespegel

## Garmisch en Partenkirchen

Partenkirchen is ûntstien as de Romeinske stêd Partanum en lei op de hannelsroute fan Feneesje nei Augsburg yn in dal fan it Karwindel ûnderdiel fan de Alpen. Partenkirchen is foar it earst neamd yn it jier AD 15. De haadstrjitte, Ludwigsstrasse, is itselde paad as de eardere Romeinske dyk.
Garmisch wurdt pas sa'n 800 jier later foar it earst neamd, as Germaneskau in dútsk distrikt, wat suggerearet dat op in bepaald punt in Dútske stam in delsetting boud hat yn it westlike útein fan de delte.
De stêd Garmisch-Partenkirchen is yn 1935 ûntstien, doe't op it befel fan de doetiidske Dútske Rykskânselier Adolf Hitler, de stêden Garmisch en Partenkirchen ta ien stêd en gemeente gearfoege waarden. Oant de dei fan hjoed wurdt dat him kwea ôf nommen. De gearfoeging hie alles te krijen mei de IVe Olympyske Winterspullen dy't yn febrewaris fan 1936 yn dizze stêd holden waarden.

## Sporten

## Dielnimmende lannen

28 lannen diene mei oan de Olympyske Winterspullen yn Garmisch-Partenkirchen

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Daam

* in dwers op it wetter lizzende ôfsluting, sjoch:
** daam (wetterkearing)
** keardaam
** krib (rivier)
** Daam (Wieringen), de buorskip op Wieringen
**Daamsyl, earder buorskip by Dokkum
**Daamslûs, in slûs yn de Opsterlânske Kompanjonsfeart tusken Appelskea en Smilde.
* Daam (Amsterdam), in plein yn it sintrum fan Amsterdam
* Daam (Antwerpen), in wyk yn de stêd Antwerpen
* tagongsdaam, in stripe grûn yn in wettergong om op in stik lân kommen
* Houten Daam
* Amelânske Daam
* perineum, de romte tusken de anale iepening en it útwindige geslachtsorgaan
* in dûbele skiif by it damjen
* in foarnamme, bygelyks
** Daam Fockema
Syds Lieuwes Sijtsma

**Syds Lieuwes Sijtsma** (Eanjum, 27 maart 1868 – Dokkum, 9 novimber 1939) wie in  Nederlânsk antirevolúsjonêr politikus. 

Sijtsma wie lykas syn heit Lieuwe Sijtsma boer te Eanjum (14 jier), mar keas doe foar de polityk. Yn 1893 waard er gemeenteriedslid yn East-Dongeradiel; fan 1897 ôf wie er dêr ek wethâlder en fan 1904 oant 1934 wie Sijtsma boargemaster fan dy gemeente. Dêrneist wie er lange tiid lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân (1903-1922 en 1929-1939) en fanôf july 1922 siet er oardeljier yn de Earste Keamer foar de ARP. 

Sijtsma hie ek ferskate bestjoersfunksjes. Hy wie ûnder oaren bestjoerslid fan de Kristlike Kweekskoalle te Dokkum.

Op 16 maaie 1895 boaske er yn Mitselwier oan Sidonia Catharina Miedema. Hja krigen fjouwer soannen en twa dochters. Yn 1934 waard syn soan Frans Sijtsma boargemaster op it plak fan syn heit. Syn skoansoan Sybren van Tuinen wie ek boargemaster en Earste Keamerlid.

Sijtsma kaam te hôf yn Eanjum op 11 novimber 1939.
Jan Minnema van Haersma de With

**[[Jonkhear|Jhr]]. [[Master yn de rjochten|Mr.]] Jan Minnema van Haersma de With** (Ljouwert, 25 septimber 1821 - De Haach, 19 novimber 1889) wie in grytman en boargemaster. 

Hy liet him 22 septimber 1839 as studint ynskriuwe oan de Universiteit fan Grins en promovearre yn Utert as master yn de rjochten. 

Hy wie grytman en letter boargemaster fan East-Dongeradiel en Ljouwerteradiel, teffens lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân.

De With wie in telch út it skaai De With en in soan fan de militêr en bestjoerder Daniël de Blocq van Haersma de With (1797-1857) en Adriana Heringa (1764-1828). Hy troude yn 1847 mei Jacoba Cecilia Coenradina van Boelens (1822-1864). Sy krigen sân bern, ûnder oare: 
* Jhr. mr. Daniël de Blocq van Haersma de With (1850-1928), boargemaster;
* Jkfr. Volkertina Adriana van Haersma de With (1857-1916); boaske yn 1878 oan jhr. mr. Willem Marcus van Weede, hear fan de Berencamp (1848-1925), minister;
* Jkfr. Anna Cornelia van Haersma de With (1864-1930); boaske yn 1885 oan jhr. mr. Abraham Daniël Theodoor Gevers, hear fan Kethel en Spaland (1856-1896), boargemaster.
Eareboarger

It **eareboargerskip** is yn in protte lannen in ûnderskieding dy't troch in lân, stêd of gemeente jûn wurde kin, fanwege bysûndere fertsjinsten. It is yn Nederlân en Belgje en ek oare Europeeske lannen in bekend ferskynsel.

Nederlân en Belgje beneame gjin bûtenlanners ta eareboarger, yn Amearika wurdt dat wol dien.
Buckingham Palace

**Buckingham Palace** is de offisjele residinsje fan de Britske monarch yn Londen.
 
## Skiednis
Fanâlds hjitte it gebou 'Buckingham House' omdat it yn 1703 boud waard foar John Sheffield, greve fan Buckingham. Kening George III kocht it pân yn 1762 fan syn neisiet Sir Charles Sheffield. Sûnt 1837 wurdt it brûkt as residinsje. Keninginne Victoria wie de earste monarch dy't it paleis permanint bewenne. It hjoeddeiske oansicht is fan 1912, doe't kening Edward VII de foargevel modernisearje liet. As de keninginne thús is, wapperet de Keninklike standert op it middelste paviljoen; is hja der net, dan wurdt de Union Jack hyst. Der wurkje alle dagen mear as 800 minsken oan de Keninklike Hofhâlding.

## Arsjitektuer
De wite symmetryske gevel fan it Paleis lient him tige as it dekor foar seremoanjes. Jierliks groetsje de Windsors de befolking fanôf it balkon (al sûnt 1851). It paleis hat 775 keamers, wêrfan 78 badkeamers. De paleisgevel is 108 meter breed en it gebou is 120 meter djip, mei in hichte fan 24 meter. De oerflakte is 77.000 m², it hat 1514 doarren en mear as 760 finsters dy't om de seis wike skjinmakke wurde. Elektrisiteit is der sûnt 1883. Der is in kapel, in dokterskabinet, in swimbad en in kafetaria foar it personiel. De grutste seal is de balseal (36,6m x 18m x 13,5m); dêr wurde de steatsdiners hâlden. Steatshaden sliepe yn de Belgyske suite; dy waard boud troch keninginne Victoria foar har omke, Leopold I fan Belgje.

Buckingham Palace is, sûnt George III it kocht, meardere kearen ferboud en fergrutte. Sûnt 1993 binne dielen fan it paleis tagonklikfoar it publyk.Ien fan de moaiste sealen is de troanseal, dêr't de troan fan de keninginne stiet. Ek de troanen fan har âlden en pakes en beppes steane hjir. 
Yn Buckingham Palace is in diel fan de Keninklike Kolleksje ûnderbrocht, mei skilderijen fan ûnder oaren Rembrandt, Rubens, Van Dyck, Vermeer, Poussin, Canaletto en Claude Lorrain. Der steane ek skulptueren fan Canova en Chantrey, in kolleksje Sèvres-porslein en fraai Britsk en Frânsk meubilêr.

## Oflossing fan de Wacht
Eigen oan de Britske Paleizen is dat de Keninklike Wacht alle dagen ôflost wurdt; dy earewacht symbolisearret de funskje fan Haad fan Definsje fan de foarstinne. De wachten meie har net bewege, útsein by de seremoanjele ôflossing. Ien kear deis (yn de winter om de oare dei) wurdt op it foarplein fan Buckingham Palace seremoanjeel de wikseling fan de wacht útfierd. It iuwenâlde searemoanjeel is in foarbyld fan de tradysjes dy't noch altiten libje oan it Britske hof. 

## Ferskaat
* Buckingham Palace hat syn eigen postkoade: SW1A 1AA.
* Der is ien fan de grutste klokkesamlingen: 356 stiks.
* Der waarden meardere prinsen berne, wêrûnder kroanprins Charles.
* It lietsje *Freestyler* fan Bomfunk MC's hat in referinsje nei it kastiel; it is ien fan de redenen wêrom't dit lietsje sa populêr waard.
Hûs (betsjuttingsside)

* Hûs (wenning), in gebou om yn te wenjen;
* In Dynasty, in laach of hege aadlike famylje;
* Laach (famylje), de neisieten fan ien persoan mei deselde efternamme;
* Hûs yn de astrologyske betsjutting;
* In omhulsel (bygelyks fan in kûgel).
Ferstanlike beheining

In **ferstanlike beheining**, earder wol 'geastlike beheining' neamd, is in ûntwikkelingssteurnis dêr't de ferstanlike fermogens net mei de normale snelheid by ûntwikkele en meastentiids ek nea in normaal nivo berikke sil.

## Oarsaken
De oarsaken fan it ûntstean kinne ferskaat wêze. It kin komme troch erflike faktoaren, oanberne, net oanberne faktoaren.

## Symptoanen
Oan de measte minsken mei in ferstanlike beheining is net te sjen dat se in beheining hawwe.
It saneamde typyske uterlike symptoanen dy't taskreaun wurde oan minsken mei in ferstanlike beheining is allinnich oanwêzich yn in lyts tal gefallen dy't it gefolch binne fan in syndroam, bygelyks it Syndroom fan Down.

Faaks fertoane minsken mei in ferstanlike beheining de folgjende symptomen:
* Fertragingen yn de ûntwikkeling fan spraak en taal
* Tekoarten yn it ûnthâld
* Swierrichheden by it oanlearen fan sosjale regels
* Muoite mei probleemoplossende feardigens
* Fertragingen yn de ûntwikkeling fan adaptive gedragings bygelyks selshelp- as selssoarch-feardigens
* Gebrek oan sosjale-remmings

Der wurdt pas sprutsen fan in ferstanlike beheining as it IQ ûnder de 70 punten is.

## Selsstannigens
Yn de praktyk is it foaral belangryk om te sjen hoefier't immen mei in ferstanlike beheining himsels rêde kin. Kin immen selsstannich wenje of selsstannich mei begelieding, as is it better dat immen yn in wênfoarm wenjen giet.
Hendrik van Deventer

**Hendrik van Deventer ** (Leien, 16 maart 1651 — Foarburch, 12 desimber 1724) wie in Nederlânsk ortopedist, gynekolooch en Labadist.

## Libben en wurk
Hendrik van Deventer wie de soan fan in learhanneler dy't yn 1653 nei De Haach ferfear. Hy waard feint by in  goudsmid. Yn 1678, doe't er 17 jier wie, gie er út de hûs wei om him oan te sluten by de neifolgers fan Jean de Labadie. 

Nei alle gedachten waard Hendrik troch de dokter fan dy sekte, in Walter, oantrune om by de Labadisten te gean.

Hendrik waard meast troch de praktyk sjirurgyn, mar ek troch selsstúdzje. Koart nei syn festiging yn Wiuwert begjint er al yn 1679 mei syn dokterspraktyk ûnder de Labadisten. Hendrik syn namme makket klank as genêshear, benammen as ortopedist wurdt er bekend.

Hy wie in spesjalist op it mêd fan rachitis (Ingelske sykte). Sels de Deensk-Noarske kening Kristiaan V (1670-1699) docht in berop op him foar behanneling fan himsels en syn bern en is tefreden. It slagget Hendrik van Deventer as autodidakt, dy't it Latyn net machtich is, om de doktorstitel te heljen yn Grins; mei dy titel foar syn namme kin er oeral yn Nederlân as dokter oan 'e gong. Langer yn Wiuwert bliuwe lake him net oan; syn royale honorarium ferdwynt yn de pong fan de Labadisten, dat syn bern soene neat erve at er dêr bliuwe soe.

Hendrik spesjalisearre him ek yn de ferloskunde. Hy woe him yn De Haach festigje, mar de Haachske dokters, feriene yn it *Collegium Medicum*, hawwe gjin ferlet fan konkurrinsje en litte Hendrik mei syn praktyk net ta "omdat er it Latyn net behearsket". Hendrik begjint in praktyk yn Voorburg en wurdt yn 1695 dochs noch erkend troch it Collegium.

Nei 1719 is Hendrik oer it hichtepunt fan syn rom hinne, syn frou is stoarn en ferskate fan syn tsien bern ek. Hy wurdt sjoen as ien fan de meast grutte genêshearen fan syn tiid. Hy wie net allinne bestrider fan de Ingelske sykte, mar fral ek in pionier op it mêd fan de ferloskunde. Oer syn meast wichtige publikaasje *Manuale operatiën, zijnde een nieuw ligt voor vroedmeesters en vroedvrouwe* is in soad oer te dwaan. Van Deventer lei de klam op de needsaak fan hygiëne by it bernjen.

## Publikaasjes
* 1696 - *Dageraet der vroet-vrouwen*
* 1701 - *Manuale operatiën*, yn 1701 ek útjûn yn it Latyn
* 1719 - *Nader vertoog van de zware baringen*
* 1739 - *Beschrijving van de ziektens der beenderen*

## Keppelings om utens
*Libbensberjocht fan Dr. R. Krul, mei 'Levensbizonderheden' dy't syn held oanbelangje, Van Deventer DBNL
*''A new light upon Hendrik van Deventer (1651-1724): identification and recovery of a portrait''. J R Soc Med.
Geale de Vries

**Geale de Vries** (Blesdike, 25 febrewaris 1921 - Drachten, 26 jannewaris 2011) wie in ûnderwizer en rûnreizgjend learaar Nederlânsk en Frysk dy't bekend waard troch syn hast trijehûndert 'taalpraatsjes'op de radio. 

Geale de Vries syn heit wie skoalhaad yn Stiens en Blesdike. Geale wurke oan de lânbouhúshâldskoalle yn Akkrum en de "Kweek" (Ryks Pedagogyske Akademy mei hafû-top) yn Drachten tusken 1956-1983. In samling (124) fan syn Taalpraatsjes ferskynde yn boekfoarm ûnder de titel *As jim tútsje wolle, dan gau*. De taalrubryk wie sneontemoarns op Radio Fryslân te hearren. De iene kear oer in ferske of in ferhaaltsje, in oare kear oer in bepaalde útdrukking of 'aparte wurden' dy't him foarlein waarden troch in harker. Doe't Omrop Fryslân de rubryk skraste makke er de oerstap nei de rubryk *Wat is Oud* fan Omrop Smellingerlân en noch letter skreau er stikjes foar de Smellingerlânske Pluskrant.

Geale de Vries wie skriuwer fan de Underwiisrie en grut kenner fan gedichten. Tusken 1965 en 1979 wiene hy en syn frou Tsjerkje Hemrica de driuwende krêft efter de jierlikse foardrachtskriich FeRstival dy't se nei De Lawei brochten. Ta syn learlingen hearden minsken as Mindert Wijnstra, Ankie van der Meer, Elske Kampen en Douwe Kootstra. Yn syn rol fan regisseur fan it "Kweektoaniel" brocht hy stikken as *Tsien jier letter* fan Pieter Terpstra en *De Nepert* yn de oersetting fan Geart Jonkman foar it fuotljocht.
Toer

* Toer (bouwurk), in heech bouwurk dat boppe oare gebouwen útstekt bg. de toer fan Spannenburch;
** Toer fan Babel, in bouwurk bekend út de bibel;
** Toer fan Ektelion (ek wol de Wite Toer neamd), in fiktyf gebou út it wurk fan J.R.R. Tolkien;
** Toer (Goedereede), in toer yn Goedereede;
** Toer fan Pisa de frijsteande klokketoer by de katedraal fan Pisa;
** Toren van de Leughenaer, 15e-iuwske festingtoer yn de Frânske stêd Dúntsjerk.
* Toren (skaken), ien fan de seis ferskillende stikken yn it skaakspul;
* Toer fan Hanoi, in puzelsoarte
* Toer (tarotkaart), ien fan de 22 kaarten fan de Grutte Arkana út it tarotspul
* Stereotoer, in steapele hifi-installaasje, dy't bestean kin út fersterker, tuner, kassettedek, CD-spiler, platespiler; 
* Underseeboat, it diel dat boppe de romp útstekt;
* Ferkearstoer brûkt yn de loftfeart;
* Toer (omwinteling), in omwinteling fan in motor;
* Toer (breidzjen), rige breidstekken;
Olympyske Simmerspullen 1936

De **Olympyske Simmerspullen 1936**, ek wol de **XIe Olympiade** neamd waarden yn 1936 yn Berlyn, Dútslân hâlden.

## Medaljespegel

## Prinsipiële wegering

Der wiene tidens dizze spullen in oantal atleten dy't wêgeren mei te dwaan ien dêrfan wie de doe yn de Rottefalle wenjende Tolien Schuurman. Dit om't Hitler witte lit dat der yn Berlyn gjin joaden meidwaan meie, dat is foar Tollien de drip dy't de amer oerinnen docht. De Olympyske Spullen wienen ommers krekt ynsteld om feriening ta stân te bringen. 'Ik rin net foar Hitler en syn trawanten. Ik gean net mei nei Berlyn. Minsklike aspekten moatte net skieden wurde fan de sport,' ferdigent se har foar de parse oer lykas kranten as De Telegraaf, dy't negatyf berjochtet oer har wegering en fûn dat de atlete de polityk bûten de sport hâlde moast. Troch it ôfsizzen fan Tollien Schuurman krige de 18-jierrige Fanny Koen de kâns ynternasjonaal te debutearjen.

## Sporten

## Dielnimmende lannen

49 lannen diene mei oan de Olympyske Simmerspullen yn Berlyn

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
List fan boargemasters fan Hylpen

Dit is in **list fan [[boargemaster]]s fan de [[Fryslân|Fryske]] gemeente [[Hylpen]]** oant dy gemeente op 1 jannewaris 1984 opgie yn de nije gemeente Nijefurd.

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Nijefurd
Ulbe Piers Draisma

**Ulbe Piers Draisma** (Achlum, 22 febrewaris 1785 - dêre, 18 july 1830) wie boer dy't ferskate boargerlike funksjes ferfold hat. Yn Achlum is in strjitte nei him neamd.

Draisma en oaren rjochten yn 1811 in ûnderlinge brânfersekering op dy't ta bloei kaam. Dy boarchmaatskippij (*Onderlinge Waarborgmaatschappij Achlum*) stie oan de basis fan de hjoeddeiske fersekerder Achmea. 

Op 1 augustus 1814 waard er troch Skout en Gemeenteried fan Almenum as gemeentesekretaris keazen, in amt dat er oant 1 oktober 1816 besette. Ek yn oktober fan dat jier waard er beneamd ta majoar by it bataljon lânstoarm no. 13, dêr't er ûnder kolonel Gorddernesi stie. yn 1819 waard er dyksdeputearre fan de *Contributie der Vijf Deelen Buitendijks*.

Op 19 novimber 1826 boaske er oan Baukjen Jans Hoitinga, boerinne te Mullum, widdo fan Age Andries Boersma.

Yn 1829 stifte er mei syn skoansoan Foppe Draisma de Vries in dakpannefabryk.
Marten Hepkes Bakker

**Marten Hepkes Bakker** (Langwar, 23 maart 1848 - Huzum, 25 jannewaris 1927) wie in kastlein en bakker dy't ek mei de Fryske skriuwerij pielde. Hy die teffens mei oan it winterjûnenocht.

## Libben en wurk
Bakker kaam út in frijsinnich-protestanske bakkers- en timmermanshúshâlding yn Langwar. Hy wie boaske oan Trijntje Hayes Sipma. Hy wie oant 1879 kastlein. Dêrnei wie er bakker op ferskate plakken en yn 1898 stie er regisrearre as fabryksarbeider yn Huzum, by it kartonfabryk oan de Potmarge. Hy skreau foardrachten en folkspoëzy mei in sosjale ynslach. Der binne sa'n 200 ferzen fan him bekend út de perioade 1877-1925. Syn wurk hat skaaimerken fan it 19e iuwsk naturalisme, mar is ek lyrysk en al rjochte op it uterjen fan in persoanlik fielen.

Bakker syn krityske hâlding en wurk foar maatskippij en tsjerke oer brocht him yn 1885 oant 1888 yn konflikt mei de dûmnys yn De Hommerts en Langwar. Yn dy jierren om de Doleânsje hinne wie der in soad te dwaan oer it leauwe.

Bakker stoar yn Huzum en kaam dêr ek te hôf. Syn ferstjerren krige ek omtinken bûten Fryslân. Bygelyks it *Algemeen Dagblad* makke it buorkundich.

Op syn grêfstien yn Huzum stiet: 

:*Wy scille as blommen forwylje*,
:*wy stouwe de blombedden nei*,
:*fordwine foar allemans eagen*,
:*op 't tsjerkhof der wirde wy wei*.

## Wurdearring
Hoewol't er yn syn tiid ien fan de meast lêzen Fryske dichters wie is der oer him en syn wurk hast neat werom te finen yn blomlêzingen en de Fryske skriftkennisse. Dat hat te krijen mei de opkomst fan Jongfryske Beweging fan Douwe Kalma en konsorten yn 1915 en harren ynfloed, dy't folslein oare opfettings oer Fryske literatuer hiene as Bakker. Bakker wie gjin Frysk beweger, nasjonalist en estetikus, mar bekroade him yn it foarste plak om it sosjale libben en it minskwêzen en hie as ideaal in ienfâldich libben op it plattelân. 

## Keppeling om utens
* [Marten Hepkes yn de [DBNL]]
Jean de Labadie

**Jean de Labadie** (Bourg (Frankryk), 13 febrewaris 1610 – Altona (Denemark), 13 febrewaris 1674) wie in eardere katolike pryster en sûnt 1650 grifformeard predikant. Hy wie de oprjochter en nammejouwer fan de sekte fan de Labadisten yn 1669. Labadie woe in suvere tsjerke ta stân bringe; de radikale en kompromysleaze wize dêr't er dat mei berikke woe, makke dat er by in soad skeel belutsen rekke. Op it hichtepunt hie de beweging sa'n 600 leden mei tûzenen oanhingers, meast yn Nederlân. De beweging luts in oantal opmerklike frouljus bekearlingen, sa as de ferneamde gelearde en dichteresse Anna Maria van Schurman en de entomologe en keunstner Maria Merian.

Labadie brocht ynfloeden út it Jansenisme en it Herfoarme Piëtisme by inoar en ûntwikke sa in foarm fan radikaal kristendom mei de klam op hilligens en it libjen yn in kristlike kommune. Labadie syn wurk mei de measte ynfloed wie *De Herfoarming fan de Tsjerke troch it Pastoraat* (1667).

Yn Nederlân festigen de Labadisten har, nei de dea fan De Labadie yn Wiuwert; de mienskip hat it dêr mei lijen oant 1732 útholden.

## Literatuer
De meast wichtige stúdzje oer Labadie en syn wurk is 
* Trevor John Saxby, *The quest for the new Jerusalem, Jean de Labadie and the Labadists, 1610-1744*, Dordrecht-Boston-Lancaster, 1987.

* Cornelis B. Hylkema, *Reformateurs. Geschiedkündige studiën over de godsdienstige bewegingen uit de nadagen onzer gouden eeuw*, Haarlim, 1900-1902.
* Johannes Lindeboom, *Stiefkinderen van het christendom*, De Haach, 1929.
* M. Smits van Waasberghe, "Het ontslag van Jean de Labadie uit de Societeit van Jezus", yn: *Ons geesteljk erf*, 1952, s.23-49.
* Otto E. Strasser-Bertrand - Otto J. De Jong, *Geschichte des Protestantismus in Frankreich und den Niederlanden*, Göttingen, 1975.
* Daniel Vidal, *Jean de Labadie (1610-1674) Passion mystique et esprit de Réforme*, Grenoble, 2009.
* H. Van Berkum, *De Labadie en de Labadisten, eene bladzijde uit de geschiedenis der Nederlandse Hervormde Kerk*, Snits, 1851.

## Keppeling om utens
*Ingelsktalige biografy. The New Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, Vol. VI: Innocents - Liudger
Swimmen op de Olympyske Simmerspullen

**[[Swimmen]]** is in sport dy't al fan de earste moderne Olympyske Spullen ôf op it Olympyske programma stiet.
It swimmen bestiet út twa ûnderdielen it baanswimmen en it iepenwetterswimmen.

## Ofstannen
### baanswimme
Der wurde op de Olympyske Simmerspullen ferskillende ôfstannen swommen. By de earste Simmerspullen yn 1896 stiene der fjouwer ôfstannen op it swimprogramma. Yn 2008 wiene dat der 16 ôfstannen. Froulju dogge sûnt 1912 mei oant it swimmen.

#### Manlju

#### Froulju

### Iepenwetterswimmen

## Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it swimmen medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen.

## Sjoch ek
* Swimmen op de Paralympyske Simmerspullen