open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
As it jo wil is

***As it jo wil is*** is in muzyknûmer fan de Fryske sjonger en keunstner Gerrit Breteler. It liet is in cover fan *If it be your will* fan de Kanadeeske sjonger Leonard Cohen. 

It nûmer ferskynde yn 2008 op it album *[[Cohen in het Fries|In Frysk Earbetoan Oan Leonard Cohen - Cohen In Het Fries]]* in muzykalbum dêr't in tal tige ferskillende Fryske muzikanten lietsjes songen fan de Kanadeeske sjonger/dichter/lietskriuwer Leonard Cohen, dy't oerset binne yn it Frysk. De útfierende artysten neame har *De Partisanen*.  Cohen skreau it nûmer as *If it be your will* dat yn 1984 ferskynde op it album * Various positions*. It arranzjemint is fan Peter van der Zwaag.
It liet dat 3.35 minuten duorret waard oersetten troch Gerrit Breteler. Op de grand piano spilet Peter van der Zwaag, de bandoneon wurdt bespile troch Christiaan van Hemert. 

Foar it projekt Cohen in het Fries waard Breteler frege doe't it nûmer oerbleau. It coverjen waard lestiger troch de religieuze aspekten dêrfan. Breteler besocht de ynhâld fan it liet tichter by de Friezen te bringen mei taal, mar ek mei metafoaren. Sa skriuwt Cohen bygelyks oer bergen yn *If it be your will* oer heuvels. Omdat der yn Fryslân gjin heuvels fan betsjutting binne, feroare Breteler de Ingelske tekst 
: *If it be your will*
: *That a voice be true*
: *From this broken hill*
: *I will sing to you*
yn de Fryske ferzje: 
: *As it jo hân is* 
: *De wiisheid no*
: *Fan 't fertoarke strân is*
: *Dan sjong ik foar jo*

It nûmer wurdt in soad draaid yn krematoariums. Foar Gerrit Breteler is it bysûnder dat minsken yn dizze tiid fan ûnttsjerkliking treast sykje yn syn nûmer.
In 2018 waard it liet covere troch Grytz en Grize foar de muzykrubryk fan Omrop Fryslân. Yn dat programma wurde artysten troch Raynaud Ritsma útdage om in liet út de Fryske Top 100 te coverjen, mar wol in liet dat fier fan har eigen styl ôf stiet.

## Te hearren op
* *Katarsis* - Gerrit Breteler (2012)
* *[[In Frysk Earbetoan Oan Leonard Cohen - Cohen In Het Fries]]* De Partisanen'' (CD/DVD, 2008)
Frysk Jeugd Fanfare Orkest

It **Frysk Jeugd Fanfare Orkest** (FJFO) is in Frysk jongereinorkest dat oprjochte waard op 1 maaie 1997. 

Doel fan it orkest is it stypjen fan talintfolle muzikanten en har ûnderfining op dwaan te litten mei fanfaremuzyk. It Frysk Jeugd fanfare orkest bestiet út Fryske jongerein tusken de 13 en 24 jier. De orkestlieding is yn hannen fan Syde van der Ploeg, dosint grut koper by muzyksintrum Ritmyk. De muzykynstruminten fan it orkest binne bariton/eufoanium, bas, bugel, hoarn, saksofoan, slachwurk, tromboane en trompet. 

De 45 muzikanten (2018) komme om de fjirtjin dagen gear yn Arum om te repetearjen. Der wurde binnen en bûten Fryslân konserten jûn. Alle jierren is der in stúdzjewykein en wurdt in grut muzykevenemint besocht, lykas it ynternasjonale muzykfestival yn it Dútske Rastede of it ynternasjonale jeugdfestival yn it Belgyske Neerpelt.
Joarum

**Joarum** wie in delsetting op in terp oan de noardkant fan Kûbaard. De hjoeddeiske Joarumeleane ferwiist nei it plak Joarum dat fanôf de santjinde ieu neamd wurdt. 

Yn 1365 waard de namme *Jorum* neamd en de pleats op dat steed komt yn 1543 foar as *Jorumme gued*. Yn datselde jier wurdt it ek as *Jorumme terp* skreaun. Yn 1662 is sprake fan *Iorum state*. De namme soe ferklearre wurde kinne as *it hiem fan Jorre*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Syde van der Ploeg

**Syde van der Ploeg** (Dokkum, 1975) is in Frysk dirigint.
Op syn achtste begûn er kornet te spyljen by brassband *Ere zij God* yn syn destiidske wenplak Damwâld. Koarte tiid letter stapte hy oer op eufoanium.

Op it Grinzer konservatoarium studearre hy eufoanium by Anne Travaille. Yn 1999 slagge er foar it diploma 'Dosearjend Musikus'. Yn dizze tiid die er in soad ûnderfining op by it Ljouwerter *Soli Deo Gloria* (yn 2018: *SoliBrass*).

Hjirnei folge Van der Ploeg oan itselde konservatoarium de oplieding HaFaBra-direksje by Tijmen Botma. By dy oplieding folge er masterclasses by ûnder oaren David King, Jan de Haan, Eugène Corporon, Ian Porthouse en Ivan Meylemans.

Yn syn stúdzjetiid begûn er as dirigint by brassband *De Bazuin* yn Donkerbroek. Dêrnei stie hy foar fanfare *Melodia* út Wikel, brassband ‘Looft den Heer’ yn Garyp en Brassband *Euphonia* fan Wolvegea.

Neist dirigint fan it Frysk Jeugd Fanfare Orkest is Van der Ploeg yn 2018 ek dirigint fan brassband Breukelen en fanfare *De Vrije Fries* yn Aldhoarne. Boppedat is hy noch dirigint fan in tal jeugdorkesten fan ferienings en wurket er as dosint by Sintrum foar keunsten & Ritmyk.
Herman Verbeek

**Herman Alphons Verbeek** (Grins, 17 maaie 1936 – dêre, 1 febrewaris 2013) wie in Nederlânske preester en politikus.

## Libben en wurk
Verbeek studearre teology en waard yn 1963 katolyk preester. Hy wie fan 6 septimber 1963 oant 28 augustus 1965 kapelaan op De Jouwer. Tusken 1968 en 1973 wie hy adviseur fan it bisdom Grins. Hy wie preester fan it bisdom Grins, mar hy sûnt hy yn 1969 de polityk yngie gjin tsjerklike funksje mear. . Hy kaam yn 1999 iepentlik yn konflikt mei de doe beneamde Grinzer biskop Wim Eijk oer dy syn opfettings oer seksualiteit, wêrby't hy net mijde om sels as homoseksueel preester yn de publisiteit te kommen.

Tusken 1974 en 1977 wie Verbeek foarsitter fan it provinsjaal bestjoer fan de Politike Partij Radikalen yn Grinslân. Yn 1977 waard hy lanlik partijfoarsitter, en soe dat bliuwe oant 1981. Yn 1984 waard hy lid fan it Europeesk Parlemint foar de PPR, dat gearwurke yn it 'Grien Progressyf Akkoard'. Dêryn wie oerienkomd dat de PPR-kandidaat him nei de helte fan de perioade weromlûke soe, ten geunste fan de kandidaat fan de Kommunistyske Partij fan Nederlân Nel van Dijk. Yn 1986 ferliet Verbeek it Europeesk parlemint.

Yn 1989 waard Verbeek Europeesk listlûker fan de 'Regenboog', in gearwurkngsferbân fan PPR, CPN en de PSP foar de Europese ferkiezings. Hjirby wie oerienkomd dat de PPR-kandidaat him nei de helte fan de perioade weromlûke soe, diskear ten gunste fan de kandidaat van de PSP, John Hontelez. Yn 1991 wegere Verbeek dit: hy fûn dat hy op lânbougebiet foar de biologyske boer noch in taak te dwaan hie. It partijbestjoer fan GrienLinks (mei PSP, PPR en CPN), woe Verbeek royeare. De partijried wegere it royement lykwols goed te karren. Verbeek bleau lid fan it Europeesk Parlemint, mar operearre ûnôfhinklik fan syn partij. Yn 1994 sei hy syn lidmaatskip fan GrienLinks op en waard hy listlûker foar 'De Grienen' by de Europeeske ferkiezings fan 1994. De Grienen hellen de kiesdrompel net.

Verbeek is auteur fan in soad spirituele en politike boeken, lykas *Tegen de tijdgeest* en *Liedboek Voor De Ziel*.

Op 1 febrewaris 2013 is hy ferstoarn.  Postúm ferskynde in autobiografy.

De oekumenyske lietebondel *Zangen van Zoeken en Zien* (2015) is opdroegen oan Herman Verbeek.

## Publikaasjes (kar-út)
* Herman Verbeek: *Liedboek voor de ziel*. Grins, 2005, 
* Herman Verbeek: *Toen daalde de duif. Herinneringen Herman Verbeek, priester, politicus, publicist*. [Autobiografy.] Grins, 2013, 
* Herman Verbeek: “In boeren handen. Voor een rechtvaardige en verantwoorde landbouw”, Kok Agora, Kampen, 1989, 
* Herman Verbeek: “Economie als Wereldoorlog”, Kok Agora, Kampen, 1990, 
* Herman Verbeek: “Boeren Belang. Voor een sociale en ekologische organisatie van de landbouw”, mei in foarwurd fan Sicco Mansholt, Kok Agora, Kampen, 1992,
Eufoanium

In **eufoanium** of **tenoartuba** is in koperblaasynstrumint dat famylje fan de bassen is. De euphonium stamt ek ôf fan de bastuba. De bariton (of baritontuba) is in lyksoartich ynstrumint, mar stamt ôf fan de hoarn. Ornaris is de eufoanium grutter as de bariton. Hast alle hjoeddeiske eufoaniums binne útfierd mei drukfentilen, hoewol't modellen mei draaifentilen noch wol bestean. De eufoanium hat trije of fjouwer fentilen, de bariton meast trije al binne der ek mei fjouwer.

De toan is te fergelykjen mei in baritonsjonger. De namme eufoanium komt oarspronklik fan it Grykske wurd *euphonos*, yn de betsjutting fan "moaihearrend": *eu* (sprek út 'ui' of 'eu') betsjut "moai" of "goed" en *phonè* betsjut "klank" of "lûd". 

De eufoanium stiet stimd yn bes en hat in wat swierdere klank as de bariton. Meastentiids hat de eufoanium fjouwer fentilen, trije gewoane oan de boppekant dêr't deselde noaten mei spile wurde kinne as op sawat elk oar koperblaasynstrumint. De measte eufoaniums ha lykwols in fjirde fentyl oan de sydkant om it ôfstimmen fan beskate noaten better te krijen. It al of net hawwen fan in fjirde fentyl is gjin kritearium foar it ûnderskie tusken eufoanium en bariton.

Yn in brassband spylje twa eufoaniums, in solo-eufoanium en in twadde eufoanium. De eufoanium spilet in wichtige partij en moat gauris solistyske stikken spylje, mar kin likegoed as begeliedend ynstrumint ynset wurde. De grutte sjarme fan de eufoanium is syn sêfte klank en hy hat as foardiel dat er troch it fjirde fentyl in oktaaf leger spylje kin, mar ek hiel maklik de hege noaten rekket.

## Ferskil mei de bariton
De eufoanium, dy't ôfstamt fan de bastuba en de barion dy't ôfstamt fan de hoarn lykje in soad op inoar mar binne dochs oars kwa klank en funksje.
It ferskil sit him yn de foarm fan it ynstrumint: de eufoanium is koanysk boud, de klankbeker ferwidet. De bariton dêrfoaroer is silindrysk boud. De stimbuis fan de eufoanium past der troch syn ferbreedzjende foarm mar fan ien rjochting ien wylst dy fan de bariton der yn beide rjochtings ynstutsen wurde kin.

Ien dy 't op in eufoanium spilet wurdt in *eufoaniumspiler* neamd. In bekende Fryske eufoaniumspiler is Syde van der Ploeg.
Nico Bergsteijn

**Nicolaas (Nico) Hermanus Bergsteijn** (Naarden, 4 oktober 1919 – Woeste Hoeve, 8 maart 1945) wie in Nederlânske fersetsstrider.

## Libbensrin
Bergsteijn wurke yn de Twadde Wrâldoarloch as amtner by de gemeente Woudenberg. Hy makke ûnderdiel út fan de fersetsgroep fan Theo Dobbe, dêr 't hy de bynamme *Lytse Jan* krige. Binnen it ferset wie der in soad ferlet fan persoansbewizen. Bergsteijn stiel by syn wurkjouwer twahûndert blanko persoansbewizen en dûkte dêrnei ûnder. Troch de boargemnaster fan Woudenberg krige it ferset ek de juste stimpels yn har besit.

Dobbe en Bergsteijn diene har yn septimber 1942 by in besite oan it gemeentehûs fan Ljouwerteradiel foar as ynspekteurs fan befolkingsregisters en persoansbewizen. Sa slagge it harren om 78 persoansbewizen te besetten. In pear dagen letter hellen se deselde trúk út op it gemeentehûs fan Idaarderadiel yn Grou. Dêr ûntduts in iverige amtner dat der persoansbewizen misten, wylst Dobbe en Bergsteijn noch op it Grouster stasjon op harren trein stiene te wachtsjen. Se joegen de persoansbewizen werom, mar de plysje liet har fierders frijút gean.

Op 14 oktober 1942 die Bergsteijn mei oan in oerfal op in distribúsjekantoar op De Jouwer. Hja hysten har yn in unifoarm fan de maresjesee en easken de hiele bonnefoarrie plus de byhearrende administraasje op. Dizze oerfal gie de skiednis yn as de earste oerfal op in distribúsjekantoar.

Healwei 1944 dûkte Bergsteijn ûnder by de dûmny Antonie Aart Koolhaas yn Daarle. Dêr wurke hy nau gear mei Frits Hazelhoff en Ben Buunk. Op 10 febrewaris 1945 waarden Bergsteijn en Buunk yn Vroomshoop arrestearre troch de Sicherheitsdienst. Bergsteijn syn ûntsnapping mislearre, dêrby waard hy troch kûgels yn syn skonk troffen. Dêrnei waard er fêstsetten yn Almelo en dêrnei oerbrocht nei Kamp Amersfoort.

In oantal fersetsminsken besketten yn de nacht fan 6 op 7 maart 1945 by Woeste Hoeve in Dútske auto. Yn de auto blykte Hanns Albin Rauter te sitten, it Dútske haad fan de plysje yn Nederlân. Rauter rekke dêrby swier ferwûne, mar oerlibbe it ynsidint. As wraakmaatregel waarden de dei dêrnei 117 fersetsminsken eksekutearre, dêr't Bergsteijn ûnder wie. Nei de oarloch waard de fersetsman opnij begroeven yn Amersfoort.
Viktoria Marinova

**Victoria Marinova** (7 septimber 1988 - 6 oktober 2018) wie in Bulgaarsk ûndersykssjoernaliste.

Marinova wie administratyf direkteur fan TVN telefyzje yn Roese. Op 30 septimber 2018 lansearre se in nije talkshow mei de namme *Detector*. Marinova die ûndersyk nei in mooglike grutskalige oerheidsfraude.

Marinova waard ferkrêfte en smoard yn oktober 2018. Se wie de tredde sjoernalist yn in jier dy't yn de Jeropeeske Uny fermoarde waard, nei Daphne Caruana Galizia fan Malta en Jan Kuciak en syn freondinne út Slowakije.

Viktoria Marinova wie skieden en liet in dochter fan sân jier nei.
Émile Hoyois

**Émile Hoyois** (Frameries, 1889 – yn Belgje, 19??) wie in Belgysk keatser fan Waalsk komôf, dy't yn 'e iere tweintichste iuw in kear de PC wûn.

## Libben en karriêre
Hoyois waard yn 1889 berne yn Frameries, yn 'e Waalske provinsje Henegouwen. Under de Earste Wrâldoarloch (1914-1918) tsjinne er soldaat yn it Belgyske leger, doe't er foar de Dútske opmars flechtsje moast. Hy wiek út nei Nederlân, dat ûnder de Earste Wrâldoarloch neutraal wie en militêren fan alle stridende partijen dy't oer de grins kamen, ynternearre (d.w.s. finzen sette). It wie lykwols gjin kriichsfinzenskip, mar in hoflike beheining fan frije beweging. Hoyois waard ynternearre yn Harderwyk, yn Gelderlân, mar it stie him frij om hjir en dêr hinne te reizgjen.

Yn 1917 naam er diel oan 'e PC yn Frjentsjer mei in partoer dat hielendal opmakke wie út ynternearre Belgen. Mei August van Lierde en Georges Herphelin wûn er dat jier dy wichtichste keatspartij fan Fryslân. Dat wie de iennichste kear dat in bûtenlânsk partoer de PC wûn. Van Lierde waard útroppen ta kening. Hoyois gie ek yn 1918 troch mei keatsen, mar hold dêrmei op nei't der yn 1919 in ein oan 'e Earste Wrâldoarloch kommen wie, en syn ynternearring opheft waard, sadat er werom koe nei Belgje. Yn totaal hied er doe 81 punten opgarre foar it Ivich Keatsklassemint. It is ûnbekend wêr't of wannear't er kommen is te ferstjerren.

## Prizen
* 1917 - PC 1e priis
Feliks en Regula

**Feliks en Regula** († 11 septimber 286 of miskien 287) wurde as hilligen fereare yn de Roomsk Katolike Tsjerke. De hilligen binne mei Eksuperantius stedspatroanen fan de Switserske stêd Zürich. Harren reliken waarden bewarre yn trije binnenstedstsjerken fan Zürich, dy't oan de hilligen wijd binne: it Grossmünster, de Wasserkirche en it Fraumünster. 

De hilligen hearre ta de groep *[[Sefalofoor|Sefaloforen]]* (holledragers).

## Libben

Feliks en Regula wiene neffens it ferhaal broer en suster en hearden by it saneamde Tebaanske legioen, dat ûnder lieding fan Mauritius yn Agaunum, it tsjintwurdige Saint-Maurice, stasjonearre wie. Nei't it hiele legioen him massaal ta it kristendom bekearde en wegere oan de romeinske goaden te offerjen, waarden de leden oppakt, martele en yn 286 eksekutearre. Feliks en Regula wisten út te naaien en fia Glarus yn Zürich te kommen, dêr't se oppakt en op in eilân yn de Limmat op in fjildstien ûnthâlze waarden. 

Om dit ferhaal ûntstiene oant it ein fan de midsiuwen mear leginden. De wichtichste oanfolling wie yn de 13e iuw mei de ynfiering fan Ekseperantius as tredde patroanhillige fan de stêd Zürich. 

Nei de ûnthalzing pakten de twa lichems harren hollen we op en rûnen fjirtich stappen de heuvel omheech nei it plak dat hja útkeazen as harren lêste rêstplak, dêr't letter it Grossmünster boud wurde soe.

## Reliken
By de ynfiering fan de reformaasje yn 1524 yn de stêd Zürich waarden de grêven fan de beide hilligen iepene. Oer wat der dêrnei barde mei de reliken besteane twa ferzjes. Neffens de reformator Heinrich Bullinger waarden der mar in pear bonkjes yn de grêven fan de hilligen oantroffen, dy't dêrnei begroeven waarden op it gewoane tsjerkhôf. De katoliken lykwols seine dat de oanhingers fan de nije lear fan doel wiene om de reliken fan Feliks en Regula yn de rivier te smiten. Dat slagge net om't in banneling út Uri se op 'e tiid út de tsjerke wist te heljen en se nei Andermatt brocht. Dêr binne oant de dei fan hjoed yn de Petrus en Paulustsjerke de skedels fan de twa hilligen op de sydalters te sjen, wylst de rest fan de reliken yn 1950 werom brocht binne nei Zürich en in plak krigen yn de doe nij boude katolike Feliks- en Regulatsjerke. Neffens ûndersyk datearret ien fan de skedels út de midsiuwen, wylst de twadde skedel út fragminten fan twa ferskillende skedels gearstald is, wêrfan't ien midsiuwsk is en de oare yndied út de romeinske tiid kin stamme.

## Feestdei
De feestdei fan de hilligen is 11 septimber.
Kollegiale tsjerke (Neuchâtel)

De **Kollegiale tsjerke** (Frânsk:*Collégiale de Neuchâtel*) is in protestantske tsjerke yn de Switserske stêd Neuchâtel. De tsjerke is boud as in trijeskepige basilika mei twillingstuorren en wie foar de reformaasje in stiftstsjerke dy't oan Us-Leaffrou (Notre Dame) wijd wie. It dak is mei patroanen fan kleurrike tegels belein. De tsjerke stiet njonken it Slot Neuenburg.

## Skiednis

Mei de bou fan de tsjerke waard yn 1190 útein set. Ynearsten wie dat noch yn romaanske styl, wylst de hegere dielen en de krúsgong al oergyngen yn de gotyk. De tuorren waarden letter tafoege: de súdlike toer yn de twadde helte fan de 13e iuw en de noardlike toer folle letter by in restauraasje tusken 1867 en 1870. 

Typyske goatyske boueleminten lykas krabben, fialen en wimpergen binne by de bou net of mar in hiel lyts bytsje tapast.    

Sûnt de bou yn de midsiuwen ûndergyng de tsjerke ferskate restauraasjes. De lêste grutte restauraasje fûn plak yn de twadde helte fan de 19e iuw ûnder lieding fan de tsjerkarsjitekt Ferdinand Stadler. Dêrnei hawwe der gjin grutte feroarings mear west. 

Op it tsjerkhôf stiet in stânbyld fan de reformator Guillaume Farel, dy't de stêd wist oer te heljen foar de ynfiering fan de grifformearde lear yn Neuchâtel. Mei de reformaasje rekke de tsjerke in grut part fan it katolike ynterieur kwyt. Yn in lêste anty-katolike opwâling yn de 17e iuw liet de stedsried fan Neuchatêl ek nochris de fresko's oerkalkje en de âlde portaalbylden ferwiderje. 

Yn de tsjerke stiet in byldenryk 14e-iuwsk senotaaf ta eare fan hertoch Loadewyk fan Neuchâtel.

## Oargels
Yn de tsjerke binne twa oargels. 

### Walcker-oargel
It âldste oargel is in ynstrumint fan de oargelbouwer Eberhard Friedrich Walcker út 1870. It sleeplaad-ynstrumint wurdt op it stuit net brûkt en hat 45 registers op trij manualen en pedaal.

### St.-Martin-oargel
It haadoargel waard neffens in ûntwerp fan Guy Bovet yn 1996 troch Manufacture d’orgues St.-Martin boud. It hat 41 registers op fjouwer manualen en pedaal. De spyl- en registertraktueren binne mechanysk. It oargel hat in hichte fan 11 meter en in gewicht fan likernôch 11 ton en is troch loftkessens mobyl makke.
Urkerfeart

De **Urkerfeart** is in 13 km lang kanaal yn de Noardeastpolder yn de provinsje Flevolân. It kanaal rint fan de Swolske Feart by Emmeloord nei Urk. It Gemaal Vissering pompt it wetter by Urk de Iselmar yn.

It doarp Tollebeek hat in lytse ynstekhaven oan de Urkerfeart.
Swolske Feart

De **Swolske Feart** is in 15 km lang kanaal yn de Noardeastpolder yn de provinsje Flevolân. It kanaal rint fan de Kadoelermar (de Foarsterslûs by gemaal Smeenge) troch it  Foarsterbosk oer Marknesse nei Emmeloard en giet dêr oer yn de Urkerfeart.


File:20140515 Zwolse Vaart.jpg|Swolske Feart tichteby de Foarsterslûs
20140515 Voorstersluis.jpg|Swolske Feart mei Foarsterslûs (rjochts) en gemaal Smeenge
20140515 Zwolse Vaart2.jpg|Swolske Feart yn de Foarster bosk
Klant

In **klant** is de ôfnimmer fan guod of fan in tsjinst fan in leveransier. Yn begjinsel is it sa dat dêr in foarm fan betelling foaroer stiet, dy't faak, mar net altyd, yn in foarm fan jild (kontant of troch in oermakking) foldien wurdt. Foar in protte organisaasjes binne klanten in wichtige boarne om, itsij direkt, itsij yndirekt, ynkomsten te krijen, sadat se omset meitsje kinne. 

It wurd 'klant' komt fan it Frânske *client*, dat oarspronklik de betsjutting hie fan "belangstellende". In lettere ûntliening fan datselde Frânske wurd is **kliïnt**, dat beskôge wurde kin as in wat deftiger klinkend eufemisme foar 'klant'. Alle klanten of kliïnten byinoar wurde ek wol oantsjut as de **klandyzje** of de **kliïntêle**.

Yn guon sektoaren fan 'e ekonomy wurde klanten mei oare termen oantsjut:
*Yn it iepenbier ferfier sprekt men ynstee fan klanten faak fan reizgers of fan passazjiers.
*Yn 'e sûnenssoarch sprekt men fan pasjinten, behalven yn 'e geastlike sûnenssoarch, dêr't men it hat oer kliïnten.
*Ek by guon tsjinstferlienende beroppen, lykas yn 'e advokatuer of by notarissen sprekt mei fan kliïnten.
*By in wenfoarsjenning wurdt wol de oantsjutting residint brûkt.
*Yn 'e hoareka sprekt men gauris fan gasten.
*Yn 'e bou hat men it ornaris oer in opdrachtjouwer.
Us-Leaffrouwekatedraal (Sion)

De **Us-Leaffrouwekatedraal** (Frânsk: *Cathédrale Notre-Dame*; Dútsk *Kathedrale Unserer Lieben Frau*) yn de Switserske Sion is de oan Marije wijde katedraal fan it bisdom Sion. 

## Skiednis
Tsjin it ein fan de 5e iuw ferhûze de biskopssit fan Martigny (Octodurum) nei Sion, mar fan de earste katedraal fan Sion is sels it plak net bekend. Oan it begjin fan de 9e iuw ûntstie de earste karolingyske tsjerke op it hjoeddeiske plak, dy't yn 1010 troch brân ferneatige waard. De toer fan de tsjerke ûntstie om de iuwwikseling nei de 13e iuw. Yn de bloeitiid fan de wrâldske macht fan de biskoppen fan Sion wiene de basilyk fan Valeria en de boarch de sit fan it domkapitel en de residinsje fan it foarstbisdom. De Us-Leaffrouwetsjerke hold lykwols de status fan katedraal.

Brannen en kriichsgeweld yn de lette midsiuwen skansearren it romaanske bouwurk sa'n soad, dat it tsjerkeskip tusken 1450 en 1500 troch in goatysk skip ferfongen waard. Tegearre mei de romaanske toer út de 13e iuw foarmet dy bou de tsjintwurdige katedraal. Yn de jierren 1947-1948 waard it koer mei twa traveeën nei it easten te langer makke.

## Arsjitektuer en ynrjochting

De Us-Leaffrouwekatedraal fan Sion is in trijeskippige basilika mei dwersskip en in lang koer. De tsjerke hat lykas de tradysje is in eastlike oriïntaasje. Oan de westlike kant stiet de romaanske toer mei in kegelfoarmiche spits.

Boppe it portaal is in fresko fan Marije mei Bern oanbrocht, flankearre troch twa hillige biskoppen en de stifters. It wichtichste keunstwurk fan de ynrjochting is in letgoatysk fleugelalter mei in foarstelling dat de Beam fan Jesse útbyldet.
David LaChapelle

**David LaChapelle** (Konnektikut, 11 maart 1963) is in Amerikaansk fotograaf en regisseur. 

LaChapelle is foaral bekend om syn fotografy, dy't faak ferwiisd nei temas út de keunstskiednis en somtiids in sosjale boadskip oerbringe wol. Syn fotografyske styl is beskreaun as "hyper-realistysk en slûchslim subversyf" en as "kitcherich pop surrealisme". Wol de 'Fellini fan de fotografy' neamd, hat LaChapelle meidien oan ynternasjonale publikaasjes en hat er syn wurk útstald yn kommersjele galerys en ynstellingen ynde hiele wrâld. 

LaChapelle folge de Carolina School of the North Arts en de School of the Arts yn New York. Syn earste profesjonele opdracht as fotograaf wie foar Ynterview magazine, in kâns dy't er oanbean krige troch Andy Warhol. Syn wurken binne útjûn yn fjouwer boeken, *LaChapelle Land*, *Hotel LaChapelle* en *Heaven to Hell*, en befetsje beide sterke en bizarre portretten fan ferneamde lju. Yn 2006 waard *Artists and Prostitutes* útbrocht, in boek mei it hiele oeuvre fan LaChapelle. Dat boek kaam út yn in beheinde oplage. 

Syn earste film *Rize*, in dokumintêre oer it dûnsfenomeen *[[krumping]]* hie syn premjêre by it  Sundance Film Festival yn 2005 en waard yn deselde simmer útbrocht yn 'e bioskopen. Ek regissearre er in advertinsje foar H & M's nije denimkolleksje; dy commercial wie basearre op it ferhaal fan Romeo en Julia.    

## Muzykfideo's
Fideoregisseur fan de neifolgjende klips:

1997
*The Dandy Warhols - "Not If You Were The Last Junkie on Earth"
1999
*Kelis - "Good Stuff"
*Moby - "Natural Blues"
2000
*Enrique Iglesias - "Sad Eyes"
2001
*Elton John - "This Train Don't Stop There Anymore"
*Mariah Carey - "Loverboy"
2002
*Elton John - "Original Sin"
*The Vines - "Outathaway"
*Christina Aguilera feat. Redman - "Dirrty"
*Avril Lavigne - "I'm With You"
2003
*Jennifer Lopez - "I'm Glad"
*Whitney Houston - "Try It On My Own"
*Christina Aguilera feat. Lil' Kim - "Can't Hold Us Down"
*Macy Gray - "She Ain't Right For You"
*Christina Aguilera - "The Voice Within"
*blink-182 - "Feeling This"
*No Doubt - "It's My Life"
2004
*Britney Spears - "Everytime"
*Joss Stone - "Super Duper Love"
*Norah Jones - "Those Sweet Words"
*Elton John - "Answer In The Sky"
*Elton John - "All That I'm Allowed"
*Usher - "Burn"
*Gwen Stefani feat. Eve - "Rich Girl"
*Untwurp en regissearre Elton John's Las Vegas show "The Red Piano"
2005
*Robbie Williams - "Advertising Space"
2006
*Hilary Duff - "Supergirl"
*Elton John - "Someone Saved My Life Tonight"
2007
*Amy Winehouse - "Tears Dry on Their Own"
*Jennifer Lopez - "Do It Well"

**2012**
*Florence and the machine - Spectrum

## Films
**Krumped* (2004)
**[[Rize (film)|Rize]]* (2005)
* *[[Unity (film)|Unity]]* (2015) - Ferteller

## Boeken
**LaChapelle Land* - 1996
**Hotel LaChapelle* - 1999
**Artists and Prostitutes* - 2006 (beheinde oplage)
**Heaven to Hell* - 2006

## Prizen
* *Photographer of the Year Award* by de VH1 Fashion Awards
* Ien fan de *Ten Most Important People in Photography* yn de wrâld neffens American Photo

## Eksposysje
* 2018 - Grinzer Museum
Fyftiger jierren

"**Fyftiger jierren**", "**jierren fyftich**" of "**jierren '50**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* 1950-er jierren

## Oare betsjuttings
* 2050-er jierren
* 1850-er jierren
* 1750-er jierren
* 1650-er jierren
* 1550-er jierren
* 1450-er jierren
* 1350-er jierren
* 1250-er jierren
* 1150-er jierren
* 1050-er jierren
* 950-er jierren
* 850-er jierren
* 750-er jierren
* 650-er jierren
* 550-er jierren
* 450-er jierren
* 350-er jierren
* 250-er jierren
* 150-er jierren
* 50-er jierren (1e iuw)
Basilique de Valère

De **Basilyk fan Valeria** (Frânsk: *Basilique de Valère*) is in tsjerke op de súdlike fan de twa heuvels oan de grins fan de eastlike binnenstedskant fan Sion yn it Switserske kanton Wallis. Yn de tsjerke hinget ien fan de âldste noch te bespyljen oargels fan 'e wrâld.

## Bou en skiednis
It kastiel en de basilyk, ferneamd nei Valeriana, de mem fan de Romeinske stedsprefekt Titus Campanius Priscus Maximianus, lizze op ien fan de twa heuvels dy't oan de eastlike kant fan de stêd Sion oprize. Alhoewol't der al sûnt de Keltyske tiid bebouwing west hat, wurdt der fan de boarch en tsjerke foar it earst yn 1049 melding makke. De âldste dielen fan de trijeskippige en fjouwer traveeën tellende basilika mei dwersskip en twa oant it koer grinzjende kapellen, ûnstiene fan 1110 oant 1130 yn heechromaanske styl. Letter waarden de toer boppe de noardlike kant fan it dwersskip, de mearhoekige finsters boppe de healrûne apsis en it tonferwulft boppe de pylders tafoege. 

Yn de 13e iuw krigen it skip en de sydskippen in krúsribferwulft neffens it foarbyld fan de katedraal fan Lausanne. Ek waard yn dy tiid in doksaal ynboud, dy't it koer fan it skip skiedt. Yn de foar de beafeart tsjinjende tsjerke stie it genedebyld, in moarmeren goatysk byld fan in Madonna mei bern út it begjin fan de 15e iuw, sintraal. Noch jimmeroan stiet it dêr heech boppe it heechalter. De muorren fan it koer binne fersierd mei fresko's fan apostels, profeten en hilligen.

## Betsjutting

Sûnt de 8e iuw is de Notre Dame de Sion yn it sintrum fan de stêd de katedraal fan it bisdom Sion. It kastiel fan Valeria waard yn de 11e-12e iuw as residinsje fan it domkapittel boud. De prinsbiskop, dy't sawol de saken fan de tsjerke as dy fan de oerheid regele, residearre yn it kastiel Tourbillon op de oanbuorjende heuvel. Sa bleau it oant de Frânsen yn 1798 it lân binnenfoelen. En alhoewol't de Notre Dame de Sion nea de status katedraal ferlern hie, waard de tsjerke doe ek de fakto wer de katedraal fan it bisdom. Fanwegen dat lêste ferlear ek de ferearing fan it genedebyld yn de rin fan de tiid oan betsjutting en naam de ferearing fan de twadde beskermhillige fan Wallis, Katarina fan Aleksandrje, ta. 

Paus Jehannes Paulus II joech de Tsjerke fan Valeria yn 1987 de earetitel basilica minor.  

De eardere romten fan it domkapittel wurde tsjintwurdich oan it kanton Wallis ferhierd, dêr't it Kantonale Historyske Museum is ûnderbrocht.

## Oargel
Oan de westlike kant fan it skip hinget it swellenêstoargel, dat op de 15e iuw, mooglik op de 14e iuw werom giet en ta de âldste noch te bespyljen oargels fan 'e wrâld heart. It oargel telt noch trije registers út 1390 en waard yn 1687 mei fjouwer registers útwreide.

Yn de 19e iuw rekke it ynstrumint yn it ferjitten. Nei't hja yn 'e rekken krigen wat de wearde fan it bysûndere ynstrumint wie, waard it oargel yn de jierren 1950 troch konservator Maurice Wenger stadichoan wer nei libben ynblaasd.

Sûnt 1969 wurdt it alle simmers brûkt yn it ramt fan it Ynternasjonale Festival foar âlde Oargels (*Festival de l’orgue ancien de Valère*).
Sion (Switserlân)

**Sion** (of yn it Dútsk **Sitten**; Walliserdútsk: *Sittu*; Latyn: *Sedunumis*) is de haadstêd yn it kanton Wallis, Switserlân. De stêd leit oan de noardlike kant fan de Rône en hat likernôch 40.000 ynwenners. 

## Skiednis
Ut argeologysk ûndersyk docht bliken dat it gebiet al sûnt it Stiennen Tiidrek bewenne wurdt. Doe't yn it jier 15 foar Kristus de Romeinen it oant dan ta Keltyske Wallis feroveren, ûntstie de delsetting Sedunum. Yn 580 nei Kristus ferhûze de biskopssit fan Martigny nei Sion en fanôf 999 fuksjonearre de biskop fan it bisdom tagelyk as lânshear.  

## Demografy
Alhoewol't de stêd eartiids twatalich wie (Frânsk en Dútsk) en healwei de 19e iuw noch in mearderheid fan in Dútsktalige mienskip hie, hat de Frânske taal tsjintwurdich it Dútsk hast hielendal ferkrongen. Hjoed-de-dei sprekt likernôch 70% fan de ynwenners Frânsk tsjin noch mar 6% Dútsk. Fierder binne der noch lytsere taalminderheden lykas Portugeesk en Italjaansk.

## Wynbou
Nei Satigny en Chamoson foarmje de omkriten fan Sion it belangrykste wynbougebiet fan Switserlân. Bekende winen út Wallis binne de wite Fendant, de reade Pinot Noir en de reade Dôle. De grutste wynbou-assosjaasje fan it lân, *Provins*, hat syn sit yn Sion.

## It besjen wurdich
Karakteristyk foar Sion is it midsiuwske stedsbyld oan de foet fan twa heuvels mei op de toppen it kastiel fan Tourbillon en de fortifisearre Basilyk fan Valeria (Basilique de Valère). Yn de âlde stêd stiet de goatyske Us-Leaffrouwekatedraal (*Notre-Dame de Sion*) mei syn romaanske toer. Súdwestlik fan de katedraal stiet de Sint-Theodorustsjerke (*Église Saint-Théodule*). Mei de twa iuwen duorjende bou fan de tsjerke waard yn 1516 yn let-goatyske styl útein set. In stik fierder eastlik leit it stedhûs (*Hôtel de Ville*), in renêssânse gebou út 1656-1665 boud mei yn de hal stiennen mei romeinske ynskripsjes.

### Musea
* Musée cantonal d'Histoire (Kantonaal Histoarysk Museum) 
* Musée cantonal des Beaux-Arts (Kantonaal Museum fan de Keunsten)
* Musée cantonal d'Archéologie (Kantonaal Argeologysk Museum)
Kastiel fan Chillon

It **Kastiel fan Chillon** (Frânsk: *Château de Chillon*) yn Veytaux leit op in ûnder wetter lizzende rots oan de eastlike kant fan de Mar fan Sjenêve yn Switserlân. De lokaasje fan it kastiel op de rots yn it wetter en de steile bergen soargen foar in smelle trochgong, dy't it kastiel sawol in natuerlike beskerming as ek in strategysk plak bea om de trochgong tusken it noarden en suden fan Jeropa te kontrolearjen.       

## Skiednis
Opgravings yn de 19e iuw, benammen troch de âldheidkundige Albert Naef (1862-1936), brochten it bewiis dat it plak al sûnt de brûnstiid bewenne is. De earste skriflike boarne fan it kastiel geane werom op 1150 dêr't it as *Chillun* oantsjut wurdt. It hjoeddeiske kastiel waard yn de 13e iuw boud, mar ûndergyng in soad feroarings yn de 13e en 14e iuw. It waard yn de jierren 1890 restaurearre en ynrjochte as museum. 

Yn de 16e iuwske godstjinstoarlogen brûkten de hartogen fan Savoje it kastiel om finzenen yn op te sluten. Lord Byron makke it kastiel ferneamd troch syn gedicht *The Prisoner of Chillon* oer François Bonivard, in muonts en frijheidstrider út Sjenêve dy't yn de jierren 1530-1536 yn it kastiel finzen siet. Troepen fan de stêd Bern feroveren it kastiel yn 1536 en befrijden Bonivard. De Bernese baljuw brûkte Chillon dêrnei as residinsje oant it in finzenis waard yn 1733.

Yn 1798 ferdreau it Frânsktalige kanton Vaud de Dútsktalige Bernese autoriteiten. Hja fregen help oan de Frânsen om harren autonomy foar de rest fan Switserlân oer fêst te hâlden. Doe't de Frânsen it kanton ynteagen en besetten brûkten se Chillon as arsenaal. 

De boarch is oer in 18e iuwske houten brêge tagonklik, dy't eartiids in ophelbrêge ferfong. It kastiel bestiet út likernôch 25 gebouwen, dy't mei inoar ferbûn binne en trije binnenhôven omklamje. It kompleks wurdt beskerme troch twa ringmuorren.  

## Gebrûk
Hjoeddedei binne grutte dielen fan it kastiel as museum iepensteld foar it publyk. Te sjen binne û.o. ynrjochte keamers, histoaryske saken en in grutte wapen-kolleksje.
## Ofbylden

Grand Hall of the Count.jpg|*Hal fan de hartoch (Aula Magna)*
Chateau de Chillon 28-08-2016 n09.jpg|*Romte dat as finzenis brûkt waard*
Chateau de Chillon 28-08-2016 n57.jpg|*Fresko's boarchkapel Sint-Joris*
Richard Rothwell

**Richard Rothwell** (Athlone, Ierlân, 20 novimber 1800 - Rome, 13 septimber 1868) wie in Iersk keunstskilder, dy't yn 't earste plak ferneamd waard as portret- en sjenreskilder.

## Libben en wurk
Rothwell waard berne yn Athlone yn Ierlân as soan fan James en Elizabeth en wie de âldste fan sân bern. Fan 1814 oant 1820 folge er in oplieding ta keunstskilder oan de skoalle fan de *Dublin Society* en wûn er in sulveren medalje foar syn wurk. Doe't er 24 jier wie waard er lid fan de krekt oprjochte *Royal Hibernian Academy* en toande er portretten makke fan 1826 oant 1829. Hy ferhuze dêrnei nei Londen en wurke dêr as atelierassistint fan portretskilder Thomas Lawrence. Doe't Lawrence yn 1830 weirekke, foltôge Rothwell in protte fan syn net ôfmakke wurken en wie er ree om de folgjende wichtichste portretskilder yn Grut-Brittanje en Ierlân te wurden. Neffens Leoneé Ormond's biografysk  artikel yn it *Grove Dictionary of Art* wie Rothwell "op it hichtepunt fan syn kinnen fan 1829 oant 1831"; hy "waard sterk beynfloede troch Lawrence, mar hy miste de skerpsinnigens en flair fan syn master". Fan 1831 oant 1834 toerde Rothwell troch Italië om Italjaanske keunst te bestudearjen sadat er wurken mei skiedkundige temas skilderje koe. Doe't er weromkaam yn Londen wie syn populêrens ferflein. Rothwell wenne en eksposearre wurk yn Ierlân, de Feriene Steaten, Londen en Italië, mar hy berikte nea wer it nivo fan populariteit dat er ein jierren 1820 helle hie. 

Yn 1842 boaske Rothwell oan Rosa Marshall; it pear krige ferskate bern. 

Yn 1868 krige Rothwell doe't er yn Rome wurke koarts en stoar. Joseph Severn, dy't in portret fan de romantyske dichter John Keats skilderde, regele Rothwells begraffenis en in grêf op it protestanske begraafplak yn Rome. 

## Foarbylden fan syn wurk

Mary Wollstonecraft Shelley Rothwell.tif|Mary Shelley (1840)
Huskisson.jpg|William Huskisson (1831)
Young Man byRothwell.jpg|Portret fan in jongkearel
File:John Scott Porter Rothwell.jpg|John Scott Porter (1801–1880)
Jezuïtetsjerke (Luzern)

De **Jezuïtetsjerke** is in oan Fransiskus Ksavearius wijde tsjerke fan it bisdom Bazel oan de lofter kant fan de Reuss yn de binnenstêd fan Luzern, Switserlân.

## Skiednis

De tsjerke waard tusken 1666 en 1677 as de earste grutte barokke tsjerke fan Switserlân boud. Dat waard needsaaklik troch de groei fan it tal studinten yn de 17e iuw. Op in befolking fan minder as 4.000 ynwenners telde it jezuïtekolleezje doe sa'n 300 oant 400 studinten. Al sûnt 1576 wiene de preesters fan de oarder aktyf yn it ûnderwiis fan de stêd.

It ûntwerp fan de nije tsjerke wie mooglik ôfkomstich fan Michael Beer of Michael Thumb út Vorarlberg, of fan de jezuïtepater Heinrich Mayer en pater Christoph Vogler. Yn alle gefallen is de byldhoukeunst yn de sydkapellen fan de hân fan Mayer. De skilderijen fan it haadalter út 1667-1673 binne makke troch de skilder Domenico Torriani út Mendrisio. De fresko's stamme fan de bruorren Giuseppe Antonio en Giovanni Antonio Torricelli út Lugano. 

De beide tuorren waarden letter yn 1893 troch Heinrich Viktor von Segesser tafoege. 

Yn de jierren 1950 en 1970 waard de tsjerke renovearre. De lêste renovaasje is fan 2017.

De tsjerke is benammen fanwegen it rike ynterieur it besjen wurdich. Yn 1755 waard de tsjerke boukundich mei it kolleezje ferbûn.

## Oargel
It oargel waard yn 1982 troch de oargelboufirma Metzler boud. It oarspronklike oargel fan Goll út 1897 waard dêrby foar in part wer op 'e nij brûkt. It tsjinwurdige sleeplaadynstrumint besit 39 registers op trije manualen en pedaal. De traktueren binne mechanysk.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Kay Lenz

**Kay Ann Lenz** (Los Angeles, 4 maart 1953) is in Amearikaansk aktrise. 

## Libben en wurk
### Jonkheid
Lenz waard berne yn Los Angeles as dochter fan Ted Lenz, in produsint/kommintator en Kay Miller Lenz,  model/radiotechikus. Se ferskynde op telefyzje as lytse poppe dy't troch in gast fêstholden waard yn in programma dat har heit produsearre. 

### Wurkpaad
Lenz begûn har karriêre mei optredens yn trije ôfleveringen fan *This Is the Life* doe't se 14 wie. Dêrnei ferskynde geregeld yn soksoarte tf-shows lykas *The Andy Griffith Show* (ûnder de artystenamme Kay Ann Kemper), *Opie's Group* (1967) en ek yn poadiumproduksjes. Se hie in lytse rol (as Kay Ann Kemper op de titelrol) yn *American Graffiti* (1973) as Jane, in famke by in dûns. As aktrise krige hja erkenning foar har titelrol prestaasje as de frijfochten geast yn *Breezy*, regisearre troch Clint Eastwood, dy't William Holden tige fêsthâld. 

Lenz hie gastoptredens yn *The Streets of San Francisco*, *Gunsmoke*, *MacGyver*, *McCloud*, *Cannon*, *Petrocelli* en spile in haadrol yn de film *White Line Fever* (1975) foardat hja yn 1976 *[[Casting|cast]]* waard foar de minyrige *Rich Man, Poor Man*, dêr't se foar op de nominaasje kaam te stean foar in Emmy Award. Ek yn de ferfolchrige, *Rich Man, Poor Man Book II* (1977) hold se har rol. Sûnt de jierren tachtich hat hja gastrollen spile yn tal fan telefyzjesearjes. 

Yn 1984 ferskynde hja yn Rod Stewarts fideoklip foar it liet "Infatuation". Se wûn in Emmy yn 1989 foar *Midnight Caller*. Teffens waard se nominearre foar in Emmy foar har rol as flinke abbekaat Maggie Zombro yn it plysje/rjochtbankdrama *Reasonable Doubts*. 

### Priveelibben
Lenz wie fan 1977 oant en mei 1983 troud mei David Cassidy. 

## Filmografy
### Films
In kar: 
* 1987 *[[Death Wish 4: The Crackdown]]* – as Karen Sheldon
* 1986 *[[House (1986)|House]]* – as Sandy Sinclair
* 1979 *[[The Passage (1979)|The Passage]]* – as Leah Bergson
* 1973 *[[Breezy]]* – as Breezy
* 1973 *[[American Graffiti]]* – as Jane

### Telefyzjerigen
Utsein gastoptredens foar ien kear. 
* 2001 *[[Once and Again]]* – as Stephanie Arlen – 2 ôfl.
* 2000 – 2001 *[[Cover Me: Based on the True Life of an FBI Family]]* – as Lisa Ramone – 2 ôfl.
* 1994 – 1997 *[[The Tick]]* – as Amerikaansk fanke – 18 ôfl.
* 1991 – 1993 *[[Reasonable Doubts]]* – as Maggie Zombro – 32 ôfl.
* 1988 – 1989 *[[Midnight Caller]]* – as Tina Cassidy – 3 ôfl.
* 1986 *[[Heart of the City]]* – as Kathy Priester – 2 ôfl.
* 1984 *[[The Fall Guy]]* – as Kim Donnelly – 2 ôfl.
* 1976 – 1977 *[[Rich Man, Poor Man – Book II]]* – as Kate Jordache – 11 ôfl.
Ierdoalje

**Ierdoalje** is, neist ûnder oaren ierdgas, ien fan 'e fossile brânstoffen. Ierdoalje is in flambere floeistof, besteande út in miks fan koalwetterstoffen dy't oer miljoenen jierren ûntstien binne út organyske resten dy't yn ’e rin fan de tiid op 'e seegrûn fan 'e tiid ôfset binne, benammen dea plankton. Ierdoalje is it meast ferhannele guod op ierde en dêrom fan grut belang foar de wrâldekonomy, lykas produkten dy't makke binne troch ierdoalje te raffinearjen en kreakjen. As wichtichste mondiale boarne fan enerzjy is ierdoalje fan grut strategysk belang, dat fersterke wurdt troch it beheind tal winplakken, guon fan har lizze yn polityk minder stabile lannen/gebieten.

Ierdoalje befettet de folgjende kategoryen fan koalwetterstoffen: alkanen (paraffinen), sykloalkanen (naftenen), aromaten en bitumen. Troch de ferwurking yn 'e petrochemyske yndustry wurde dy koalwetterstoffen ôfset yn fraksjes of produkten lykas de lichtere benzine en smaroalje en de swierdere diesel en stookoalje. Njonken brânstoffen wurde der ek oare grûnstoffen fan makke lykas plestik. De fyngemy brûkt ek ierdoalje as grûnstof, bygelyks foar medisinen. Hast elke organyske stof dy’t brûkt wurdt yn it deistich libben wurdt wûn of syntetisearre fanút in organyske ferbining dy’t út ierdoalje lutsen is.

It ferbrûk fan ierdoalje is benammen fanôf de jierren fyftich fan de twintichste iuw behoarlik tanommen en mei ferantwurdlik foar de wrâldwide heechkonjunktuer nei de Twadde Wrâldkriich (de "weropbou"). Geandewei is lykwols ek it bewustwêzen groeid dat dit mank giet mei miljeufersmoarging en klimaatferoaring. Dêrnjonken is der de soarch dat de foarried oalje net ûneinich is en dat de hichte berikt wurdt.
Hout

**Hout** is de wichtichste substânsje yn houterige planten lykas beammen en strûken. It wurdt benammen foarme troch de ksyleemfetten dy't wetter opnimme yn de plant. Hout wurdt brûkt om gebouwen en meubels te meitsjen, foar keunstprojekten, foar papier en as brânstof.

Hout is ienfâldich te kapjen, mar it is ek tige sterk. Houtbalken kinne mei spikers, skroeven of lym oan elkoar fêstmakke wurde om bygelyks in houten ramt te meitsjen.
 
Der binne ferskillende houtsoarten, bygelyks iik, fjurrenhout (fan de spjir), grenenhout (fan de din), bûk, bjirk, ensafh.
Madam

In **madam** (fan it Frânske *madame*, "mefrou") of **hoeremadam** is in frou dy't oare persoanen (almeast ek froulju) yn 'e prostitúsje wurkje lit. Faak is hja in wat âldere frou, dy't sels yn it ferline ek prostituee west hat of dat noch is. De madam runt ornaris in bordeel dêr't de prostituees òf yn fêste tsjinst binne en in ôfsprutsen lean krije, òf dêr't se as lytse selsstannigen fasiliteiten here kinne. Behalven it bieden fan fasiliteiten bemiddelet de madam faak tusken prostituee en klant.

It foardiel fan dizze regelging foar prostituees is dat it oer it algemien in stik feiliger is om yn in bordeel te wurkjen as om oan strjitteprostitúsje te dwaan. Yn dy foarm fan prostitúsje komt in protte geweld foar, en mei dêrom wurdt de rol fan 'e madam dêr faker ferfolle troch de poaier, wat eins de manlike wjergader fan 'e madam is. Om't prostitúsje yn bordelen djoerder is as strjitteprostitúsje binne madams sadwaande faak aktyf yn 'e 'sjikere' segminten fan 'e prostitúsje. Tsjintwurdich komt it ek gauris foar dat se net in bordeel mar in online-escortservice runne. 

Guon bekende madams út it ferline binne Adeline Miller (1777-1852), dy't yn 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw aktyf wie yn New York, en Jurjentje Rauwerda (1812-1877), ôfkomstich út Oentsjerk, dy't om 'e midden fan 'e njoggentjinde iuw hinne aktyf wie yn Amsterdam. Moderne madams binne bgl. de Nederlânske Xaviera Hollander (1943), byneamd de *Happy Hooker*, dy't jierrenlang yn 'e Feriene Steaten wurke, en Heidi Fleiss (1965), de *Hollywood Madam*, dy't in grut tal Hollywoodstjerren ta har klantefermidden rekkenje mocht.
Fêsting Aarburg

De **Fêsting Aarburg** (Dútsk: *Festung Aarburg*) is in grutte fêsting yn it súdwesten fan it kanton Aargau yn Switserlân. De fêsting behearsket it oansjen fan it stedsje Aarburg en leit op in steile útrinner fan in berch. 

## Skiednis
Op it plak waard yn de iere 12e iuw in boarch boud, dy't de smelle trochgong oan de Aare kontrolearje moast en as residinsje fan de lânfâd tsjinne. 

Nei't de stêd Bern it kastiel yn april 1415 nei in koart belis op ûnderdienigen fan de Habsburgers wist te feroverjen, waard it yn ferskate fazen grutter makke. Yn 1470 waard útein set mei de ferbouwing fan it paleis. Ek yn de 16e iuw fûnen feroarings plak, mar benammen tusken 1659 en 1673 liet de stêd Bern de boarch ta in mear as 400 meter lang fêstingskompleks útbouwe om it gebiet better ferdigenje te kinnen en om as finzenis te tsjinjen. It doel wie om de ferbining fan de twa protestantske stêden Bern en Zürich feilich te stellen tsjin katolike oanfallen. 

Sûnt 1893 is yn de fêsting in kantonale justisjele jongereinynrjochting ûnderbrocht.

## Kapel
Oan de noardkant fan de slotgrêft stiet de kapel, dy't sûnt de bou fan de fêsting foar it grutste part noch oarspronklik is. De ienfâld fan it barokke ynterieur komt oerien mei de grifformearde soberheid. De preekstoel datearret út 1668, it koerstuolte is in pear jier jonger.


Festung Aarburg, Panorama Südfassade.jpg|*Panorama fanút it suden*
Auke Pattist

**Auke Bert Pattist** (Bilthoven, 9 oktober 1920 – Oviedo, 21 maart 2001) wie in Nederlânsk plysje en oarlochsmisdiediger. Syn bynamme wie 'de Beul fan Drinte'.

Pattist wie by it begjin fan de Twadde Wrâldoarloch plysje yn Amsterdam. Dêr die er aktyf mei oan razzia's op ûnderdûkte joaden. Hy waard lid fan de SS en focht mei de Dútsers mei oan it eastfront.  Letter naam er de Dútske nasjonaliteit oan. Yn 1944 kaam er as offisier by de Waffen-SS werom nei Nederlân. Yn Hollandscheveld waard er aktyf by it finen fan Joaden en ûnderdûkers. Hy wie wreed ferneamd om syn omgong mei finzenen, dêr't er geregeld tramtaasje en skyneksekúsjes by tapaste. Hoewol't Auke Pattist foar safier bekend sels gjin finzenen ombrocht hat, waard er wol ferantwurdlik hâlden foar de dea fan in soad fan syn finzenen. 

Nei de oarloch waard Pattist arrestearre en finzen naam. Hy wist lykwols yn 1946 út de finzenis yn Arnhim te ûntkommen. Hy flechte nei Dútslân en kaam yn 1956 yn Spanje telâne. Diktator Franco ferliende him it steatsboargerskip. Yn Nederlân wie er al by ôfwêzichheid ta libbenslange finzenisstraf feroardiele foar mishanneling en lânferrie. 

Lange tiid wie Auke Pattist net te finen foar de Nederlânske justysje. De amateur-histoarikus Albert Metselaar út Drinte kaam lykwols efter it adres fan Pattist yn Spanje. Nazy-jager Simon Wiesenthal sette Pattist doe op de list fan ynternasjonaal sochte oarlochsmisdiedigers.  De Spaanske autoriteiten wegeren lykwols Pattist út te leverjen. 

Yn maaie 2001 ferstoar Auke Pattist yn de âldens fan 80 jier yn syn wenplak Oviedo. De Spaanske autoriteiten dienen noch ûndersyk nei de tadracht fan syn ferstjerren.         

## Keppelingen om utens
* "Beul fan Drenthe" Auke Pattist (1994), youtube
* Drentheindeoorlog.nl: Ferset en ferrie Auke Pattist