open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antoine-Joseph Langlumé

**Antoine-Joseph Langlumé** wie in Frânsk litograaf yn de 19e iuw.

Hy wie in soan fan Jean-Robert Langlumé en wie uterlik fan septimber 1829 ôf wurksum as boekhanneler yn Parys. Hy krige in fergunning as boekhanneler yn Parys, as opfolger fan Claude-Auguste Saintin, en op 7 septimber 1830 soe er gearwurkje mei Jean-Pierre Peltier, mei wa 't er in praktyk útoefene hat ûnder de namme "Langlumé et Peltier", 11 rue du Foin-Saint-Jacques, dêr't er benammen geografyske kaarten útjoech. Op 29 jannewaris 1846 waard harren partnerskip by ûnderhânske akte ûntbûn en bleau er allinne wurkjen ûnder de namme J. Langlumé. Op 1 febrewaris 1860 joech er syn boekhannelsfergunning op yn it foardiel fan Alfred-Théodore Lefèvre en luts him werom yn Eaux-Vives, dêr't er ferstoar.

Hy brocht wurk yn by de Paryske salons fan 1822 en 1824.


File:Louis Choris.jpg|Louis Choris, litografy nei in selsportret fan Choris
File:Charles-Joseph Panckoucke.jpg|Charles-Joseph Panckoucke, litografy nei portret fan Jacob, Thouron
File:Chasse-CharlesX.jpg|*La Chasse: Route de Cherbourg*, karikatuer
Utjefte

In **útjefte** of **publikaasje** (fan it Frânske *publication*, "iepenbiering") is in tekst, ôfbylding of in byld- of lûddrager dy't fermannichfâldige wurdt mei as doel om him ûnder de publike oandacht te bringen. Oarspronklik wie soks beheind ta it hânmjittich oerskriuwen fan 'e boarnetekst, mar sûnt de útfining fan 'e boekdrukkeunst, oan 'e ein fan 'e fyftjinde iuw, wurde útjeften yn 'e regel yn printe foarm ferspraat.

In útjefte wurdt publisearre yn in oplaach fan in beskaat tal eksimplaren, dy't in printinge of edysje neamd wurdt. As der letter in nije edysje fan deselde publikaasje makke wurdt, sprekt men fan in werútjefte of in werprintinge.

De wichtichste foarmen fan útjeften binne:
* literêre útjeften: romans, novelles, koarte ferhalen, gedichten, essays
* periodiken: kranten en tydskriften
* politike en kulturele útjeften: pamfletten, manifesten, brosjueres
* wittenskiplike útjeften: wittenskiplike non-fiksjeboeken, artikels yn tydskriften
* edukative útjeften: skoalboeken en algemiene non-fiksje
* neislachwurken: katalogussen, hânboeken, ensyklopedyen, gebrûksoanwizings
* reklame-útjeften: reklamekrantsjes, folders, advertinsjes yn kranten en tydskriften
* byld- en lûddragers: lp's, cd's, cd-roms, fideo's, dvd's
Werprintinge

In **werprintinge** of **werútjefte** is in útjefte fan in publikaasje dy't alris earder publisearre is. Faak is it sa dat sok materiaal yn 'e tuskentiid oanpast is, bygelyks troch typflaters derút te heljen, of troch it by de tiid te bringen. As it yn begjinsel om persiis deselde publikaasje giet, sprekt men fan in werprintinge, mar as der yngripende feroarings yn oanbrocht binne, hat men it earder oer in werútjefte of in nije edysje.
Bledside

In **bledside**, **side**, **bledkant** of **pagina** (fan it Latynske *pagina*, "skreaune kolom") is ien kant fan in stik papier, perkamint, papyrus of in oar tin materiaal dat brûkt wurdt om op te skriuwen of om yllustraasjes op wer te jaan. De term wurdt ek rûnom brûkt as in mjitte fan kwantiteit op it mêd fan skreaun materiaal ("dat boek / haadstik / ûnderwerp beslacht safolle siden"). Alle moderne skreaune materiaal bestiet út bledsiden, lykas dokuminten, boeken, kranten, tydskriften, folders, brosjueres, ensfh. Wol kin it formaat fan 'e siden ferskille.

Ien stik papier hat twa siden: de foarside en de efterside of kearside. Yn útjouwerijtermen neamt men de side fan in stik papier dy't de lêzer it earst lêst, de *recto*-side, wylst de kearside de *verso*-side hjit. It is yn 'e Westerske wrâld wizânsje om in boek te begjinnen mei in *recto*-side, en sadwaande hawwe de *recto*-siden ornaris in ûneven bledsidenûmer, wylst de *verso*-siden allegear in even nûmer hawwe.

Yn talen dy't it Latynske, it Grykske of it Syrillyske alfabet brûke (lykas it Frysk), is de *recto*-side de bledside oan 'e rjochterkant en de *verso*-side dy oan 'e lofterkant. Yn talen dy't it Hebriuwske of it Arabysk-Perzyske skrift brûke, is de *recto*-side lykwols de bledside oan 'e lofterkant en de *verso*-side dy oan 'e rjochterkant. Dat ferskil wurdt feroarsake troch dat men yn it Hebriuwske en Arabysk-Perzyske skrift fan lofts nei rjochts skriuwt en dus nei Westerske begripen 'efteroan' yn it boek begjint.
Marleen Stelling

**Marleen Stelling** (Leiderdorp, 2 oktober 1990) is in Nederlânsk teolooch, sjoernalist, telefyzjepresintator, radiopresintator en ynterviewster.

## Biografy
Stelling studearre teology yn Leien en dêrnei de master Sjoernalistyk en Nije Media. Sy set út ein as skriuwend sjoernalist. Yn 2013 giet Stelling oan 't wurk by de IKON as redakteur fan de *[[Vermoeden-viering]]* en wurke letter ek foar oare programma's, lykas it EO-programma *[[Bakkie Troost]]*. 

Sûnt febrewaris 2015 is Stelling warber as presintator. Se is op sneintejûns petearliedster yn de *Vermoeden-viering* op Radio 5, om 22 oere. Oant simmer 2016 wie hja alle moannen presintator yn it programma *[[Dit is de Nacht]]* op Radio 1. 

Fan septimber 2016 ôf oan is Stelling ek op telefyzje as nije presintator fan *[[Het Vermoeden (telefyzjeprogramma)|Het Vermoeden]]*, in ynterviewprogramma op sneintemoarns dat tolve jier troch de IKON makke waard en yn 2016 troch de EO oernaam waard. 
Sûnt 2016 is Stelling teffens presintatrise fan De Nachtzoen en *[[Café Lazarus]]*, EO-petearprogramma's jûns let.

Yn maaie 2023 waard har debútroman *Breuklijnen* útbrocht.

## Boeken
* *Alle bloemen zijn op weg naar jou*, mei yllustraasje fan Marleen Stelling. Utjouwerij Kok, 2018
* *Breuklijnen*, 2023 

## Keppelings om utens
* Marleen Stelling op it EO-webstee
Walsall

**Walsall** is in yndustrystêd yn it Ingelske greefskip West Midlands. It plak leit sa'n 10 km. noardwest fan de stêd Birmingham en 8 km. beëasten Wolverhampton. 

## Skiednis
Yn 1002 wurdt Walsall foar it earst skriftlik neamd; yn 1159 krige it plak stedsrjochten. De *Queen Mary’s Grammar School* dêre waard yn 1554 iepene. 

Yn de 17e iuw waard Walsall in sintrum fan learbewurking. De oansluting op it spoar yn 1847 befoardere de ekonomyske ûntjowing fan de stêd fierder.


File:Walsall in 2007.jpg|thumb|It stedssintrum
File:Walsall - Leather Museum.jpg|It learbewurkingsmuseum
File:Walsall Football Stadium - geograph.org.uk - 1185181.jpg|It fuotbalstadion


## Berne yn Walsall
* John Edward Gray (1800), soölooch
* Jerome K. Jerome (1859–1927), skriuwer
Tsjerke fan Jehannes Krysostomos (Jaroslavl)

De **Tsjerke fan de Hillige Jehannes Krysostomos**  (Russysk:) Церковь Иоанна Златоуста; *Tserkov Ioanna Zlatousta*) is in tsjerke fan 'e âldleauwigen yn Jaroslavl, Ruslân. De tsjerke waard boud tusken 1649 en 1654 en stiet op it plak, dêr't de Kotorosl yn 'e Wolga streamt. De bruorren Nezjdanov, rike keaplju út Jaroslavl, makken de bou finansjeel mooglik. Njonken de Jehannes Krysostomostsjerke stiet de Us Leaffrou-fan-Vladimirtsjerke, dy't foar winterdeis tsjinne en ferwaarme wurde koe.

## Skiednis
De earste, doe noch houten tsjerke yn de sloboda Krovniki waard boud yn 'e 16e iuw. Yn dy delsetting holden de ynwenners harren dwaande mei it hâlden fan fee, túnkjen, fiskjen, pottebakkerij en it meitsjen fan porslyn. Yn 1649 sette de bou fan in stiennen tsjerke útein. It wienen de bruorren Fjodr en Ivan Nezjdanov, dy't it jild foar de bou beskikber stelden. De súdlike sydkapel tsjinne as lêste rêstplak fan 'e bruorren. Fiif jier letter wie de tsjerke klear. 

De fresko's fan it ynterieur waarden net earder as yn 'e jierren 1730 oanbrocht. Al efkes earder waard de otterdokse tsjerke fan Us-Leaffrou-fan-Vladimir foltôge, dy't te ferwaarmjen wie en troch de parochy winterdeis brûkt waard. Tusken de beide tsjerken stiet in 37 meter hege mienskiplike klokketoer, dy't yn 'e jierren 1780 boud waard.       

Nei de oktoberrevolúsje waarden de beide tsjerken troch de ateïsten sletten en omset yn pakhûzen. Yn 'e Jehannes Krysostomostsjerke waard sâlt opslein, dat soarge foar de oantaasting en ferneatiging fan guon fresko's yn 'e tsjerke. 

In protte tsjerken dy't ûnteigene kamen nei it sluten letter yn hannen fan it Museum fan Jaroslavl. De Jehannes Krysostomostsjerke waard nei it ynstoarten fan de Sovjet-Uny lykwols oan 'e mienskip fan de âldleauwigen jûn. 
## Ofbylden

Фрагмент окна с изразцами.jpg
Изразцовый декор храма.jpg
Белый снег, красная кирпичная кладка старой церкви.jpg
Weald

**The Weald** is in boskige krite yn it suden fan Ingelân. De bosk is ûntstien fan ûngefear 600 f.Kr. ôf oan en leit yn it seremoanjele greefskip Susseks. De bosk levere iuwenlang hout foar de ûnen fan de izeryndustry. De bosk waard dêrtroch faak bedrige, mar mei't The Weald ek in dierber jachtgebiet foar ealju wie, bleau die sparre. De bosk is yn de rin fan de tiid bot kultivearre; der binne in protte frjemde soarten út Noard-Amearika en Japan te finen. Der sit ek wer in populaasje wylde bargen, neisieten fan út fokkerijen ûntkommen bargen. De âldste beam yn The Weald is sa'n 250 jier âld.

Yn de Earste Wrâldoarloch like it hast dien mei de bosk. Trijefearns part wie doe ferdwûn, dat der waard besletten om op grutte skaal by te plantsjen. Rillegau waarden de hichten doe wer grien. Yn 1987 raasde in orkaan oer The Weald, mar de skea oan beamte foel ta. Op it heden hat it gebiet trochsneed 23 % bosk. Nettsjinsteande de grutte befolkingsgroei yn it suden fan Ingelân hat it lânskip dochs syn oarspronlik karakter behâlden.

## Etymology
De namme "Weald" komt fan it Aldingelske *weald*, dat betsjut "wâld, bosk" (besibbe oan it Dútske *Wald* en it Fryske 'wâld', mar net oan it Ingelske "wood"). It wurd hat in Dútske woartel mei deselde betsjutting en is úteinlik fan Yndo-Jeropeeske oarsprong. *Weald* is de spesifyk West-Saksyske foarm fan it wurd; wold is de Angelske foarm.

Yn it Angelsaksysk tiidrek hiet it gebiet *Andredes weald*, "it bosk fan Andred", dy lêste ôflaat fan *Anderida*, de Romeinske namme fan it Pevensey fan no. It gebiet wurdt yn Angelsaksyske teksten ek oantsjut mei *Andredesleage*, wêr't it twadde elemint fan, *leage,* in oar Aldingelsk wurd foar "woodland" is, en weromkomt yn de moderne foarm *leigh*.
Universiteit fan Leeds

De **Universiteit fan Leeds** is in wichtige ûndesyksuniversiteit yn Ingelân en ien fan de grutste yn it Feriene Keninkryk mei sa'n 32.000 studinten. De universiteit waard oprjochte yn 1904 en is part fan de seis oarspronklike 'boargeruniversiteiten.'

## Skiednis
De skiednis fan de universiteit is ferbûn mei it him ûntjaan fan Leeds as ynternasjonal sintrum foar de tekstyl- en kleanyndustry yn it Fiktoriaansk tiidrek, begjint yn de iere 19e iuw en it wie begjin 20e iuw ien fan de seis boargerûniversteiten. Foar de weach fan útwreiding yn it heger ûnderwiis, wiene der mar fjouwer universiteiten yn Ingelân, de Oxford, Cambridge, Londen en Durham.

Yn 1831 waard it Leeds Kolleezje fan Medisinen oprjochte, dy't yn it ferlet fan fiif medyske ynstellingen yn de stêd foarsjen moast. Yn 1874 sluet it Yorkshire Kolleezje fan Wittenskippen oan by it Leeds-kolleezje om ûnderwiis foar de bern fan yndustriëlen en keaplju út de middenklasse te fersoargjen. De stipe fan de pleatslike yndustry wie dêrby essinjeel.

It kolleezje fan wittenskippen waard modellearre nei 'Owens College', dat yn 1851 as net-sektêr alternatyf oan Oxford en Cambridge festige waard. Dêr waarden studinten op godstsjinst hifke en wa't net ta de Anglikaanse Tsjerke behearde koe dêr gjin graad helje of waard hielendal net talitten. Owens College, lykas ek it earder *University College London*, brûkten sokke toetsen en stiene iepen foar protestanten, katoliken en joaden.

Doe't it godstsjinsthifkjen foar studinten yn Oxford en Cambridge yn de fyftiger jierren fan de 19e iuw ophold, giene de  universiteiten yn it noarden troch mei it oanbieden fan in oar type ûnderwiis. Sy wiene grutsk op it progressive en pragmatyske karakter fan harren wittenskiplik ûnderwiis, in mêd dêr't de âlde universiteiten, mei harren klam op teologyske stúdzje, yn dy jierren benefterbleaune.

It Kolleezje fan Wittenskip sette út ein mei ûnderrjocht yn de eksperimintele fysika, wiskunde, de geology, mynbou, gemy en biology, en waard rillegau bekend as ynternasjonaal sintrum foar stúdzje fan technyk en tekstyltechnology. Yn 1887 giene de twa kolleezjes byinoar.


Ofbyld:University of Leeds (4th May 2010) 035 Brighter.jpg|It Roger Stevensgebou
University of Leeds (4th May 2010) 078.jpg|Gemy
University of Leeds (4th May 2010) 039 (brighter).jpg|It Irene Manton-gebou
University of Leeds (4th May 2010) 074.jpg|Boukunde
Fjodorovskitsjerke (Jaroslavl)

De **Fjodorovskitsjerke** (Russysk: Фёдоровская церковь; de **Tsjerke fan it Ikoan fan de Mem Gods**) is in parochytsjerke yn de Russyske stêd Jaroslavl. Sûnt 1987 oant de konsekraasje fan 'e nije Untsliepeniskatedraal yn 2010 tsjinne de tsjerke as katedraal fan it bisdom Jaroslavl en Rostov. Tichteby de tsjerke steane de lytsere Nikolaas-Penskitsjerke en de resinte dooptsjerke fan Vladimir lyk oan 'e Apostels.

## Skiednis
De tsjerke waard tusken 1682 en 1687 mei help fan alle ynwenners fan Tolchkovo boud. Tolchkovo wie de rykste sloboda fan Jaroslavl. Yn dy delsetting wennen de learloaiers en harren produkten wiene oant oer de grinzen fan Ruslân bekend. In pear jier letter as de Fjodorovskitsjerke waard de lytsere wintertsjerke fan 'e hillige Nikolaas fan Penza boud, in minder hege tsjerke mei in lange refter en in klokketoer. 

Yn 1705 krige de Fjodorovskajatsjerke in houten fergulde ikonostaze fan Vasili Komar and Stephan Voronoj in plak yn 'e tsjerke. De ikoanen foar de ikonostaze waarden troch Ilarion Sevastjanov en Gûry Nikitinb oanbrocht, yn dy tiid de bêste ikoaneskilders. In fearnsiuw nei de bou waard de tsjerke fan binnen beskildere. De skilders Fjodr Fedorov en Fjodr Ignatjev skilderen in masterwurk fan sân rigen fresko's oer û.o. de ferhearliking fan 'e Mem Gods, de skiednis fan it Fjodorovskaja-ikoan fan 'e Mem Gods en de militêre oerwinnings, dy't mei tank oan it ikoan behelle waarden.  

Opfallend binne de ferhâldings tusken de hichte fan de tsjerke en de fiif koepels. De tsjerke is fjirtjin meter heech, wylst de sintrale sipel eksklusyf it krús oant wol twaëntweintich meter rikt. In soad omtinken by de bou fan de koepels gyng út nei de tamboeren, dy't ryk dekorearre binne.

Yn 'e Sovjet-perioade wiene de Fjodorovskajatsjerke en de Nikolaas-Penskitsjerke de iennige tsjerken fan 'e stêd dy't nea sletten waarden. Sadwaande bleaune net allinne de gebouwen, mar ek de ynterieurs en de ikonostazes bewarre. Nei't de Uspensky-katedraal sletten en sloopt waard, krige de Fjodorovskytsjerke de status fan katedraal. Dy status duorre oant de konsekraasje fan 'e nije katedraal yn 2010.

## Ofbylden ynterieur

Church of St. Nicholas Pensky (Prokudin-Gorsky) 04.jpg|*Fresko's*
Fyodorovskaya gate.jpg|*Poarte nei de tsjerke*
Gorskii 03976u.jpg|*Keninklike doarren*
Epifanytsjerke (Jaroslavl)

De **Epifanytsjerke** (Russysk: Церковь Богоявления Господня) is in otterdokske tsjerke yn Jaroslavl, Ruslân. De tsjerke waard tusken de jierren 1684 en 1693 boud mei jild fan 'e hannelsman Aleksej Zûbtsjaninov en is benammen bekend fanwegen de fresko's en de tapassing fan keramyk yn 'e gevels. It plein dêr't de tsjerke oan stiet is ferneamd nei de Epifanytsjerke. 

De tsjerke makket diel út fan it Museum fan Jaroslavl en is simmerdeis iepen foar it publyk.
## Arsjitektuer
De fiif mei sipels bekroande tamboeren binne ryk dekorearre en ferheffe har boppe twa rigen fan kokosjniki. Op it suden fan 'e tsjerke is in oan \ e hillige Dimitri fan Vologda wijde kapel tafoege. Oan de noardlike kant is noch in kapel dy't oan it Lêste Oardiel is wijd. It ynterieur fan de sintrale tsjerke wurdt ferljochte troch njoggen grutte ramen.

## Fresko's
De tsjerke waard yn 1693 beskildere troch in groep skilders ûnder lieding fan Dimitry Grigorjev en Fjodr Ignatjev.

## Ofbylden

Церковь Богоявления, фрагмент. Ярославль.jpg|*Geveldekoraasje*
Church of the Epiphany in Yaroslavl 001.jpg|*De ferljochte tsjerke*
08-09-16 Jaroslawl Kirche Christi Erscheinen innen.JPG|*Kapel*
Tsjerke fan Us Ferlosser yn de Stêd (Jaroslavl)

De **Tsjerke fan Us Ferlosser yn de Stêd** (Russysk: Церковь Спаса на Городу) is in 17e-iuwske otterdokske tsjerke yn Jaroslavl, Ruslân. De tsjerke heart by it sintrale dekanaat Jaroslavl fan it bisdom Jaroslavl-Rostov en stiet yn it sintrum fan 'e stêd (fandêr de tafoeging *на Городу* - na Gorod; 'yn 'e Stêd').

## Skiednis
De tsjerke waard op it plak fan in âldere houten tsjerke boud, wêrfan't de skiednis werom giet op it tiidrek fan it Foarstedom Jaroslavl, dat bestie oant 1463. De tsjerke baarnde by de grutte stedsbrân yn 1658 ôf en waard fan 1672 oant 1695 op 'e nij fan stien boud. De fresko's fan 'e tsjerke waarden yn 1693 oanbrocht.   

Yn 1694 waard oan 'e súdlike kant fan 'e tsjerke in oan 'e hillige martler Stefanus wijde kapel oanboud, dy't as (net ferwaarme) simmertsjerke tsjinje moast.  

By de opstân fan Jaroslavl tsjin de bolsjewiken yn 1918 ûndergyng de tsjerke in soad skea troch in granaatynslach. De muorren fan 'e súdlike kapel waarden trochboarre en yn 'e jierren 1919-1920 en 1925-1926 waard der wurke oan it ferhelpen fan 'e skea.

Oan 'e ein fan 1926 waard de tsjerke troch de autoriteiten sletten foar de earetsjinst en oerdroegen oan it lokale museum. Yn 1930 waarden de krusen fan 'e sipels ferwidere. Nei't it gebou yn 1935 mei in beslút fan it Sintraal Utfierend Komitee ûnder beskerming pleatst waard, ferhierden de autoriteiten it gebou yn 1936 oan in sloperij om skroat yn op te slaan. Dêrnei krige de eardere tsjerke de funksje fan pakhûs foar ferskillende saken. Sûnt de jierren 1960 foel it gebou ûnder de lokale portefeuille fan Kulturele Saken en waarden der boeken opslein.

Tusken 1978 en 1981 fûn in restauraasje fan 'e Ferlossertsjerke plak, folge troch noch in restauraasje yn 1991-1993. Yn july 2003 waard it gebou lang om let wer oan it bisdom oerdroegen.
Jaroslavl

**Jaroslavl** (Russysk: Ярославль) is in stêd yn midden Jeropeesk Ruslân oan de rivier de Wolga, op sa'n 250 kilometer noardeastlik fan Moskou. It plak is it bestjoerlik sintrum fan de oblast Jaroslavl. It histoarysk sintrum fan de stêd, by it byinoar kommen fan de Wolga en de Kotorosl, stiet op de Wrâlderfgoedlist fan UNESCO. De stêd is part fan de Gouden Ring fan Ruslân, in groep fan toeristyske, histoaryske stêden om Moskou hinn en is ien fan de âldste stêden fan it lân.

De hjoeddeiske stêd leit op 7 kilometer benoardeasten de eardere Wytsingedelsetting Timerjovo út de 8e of 9e iuw. Foar de komst van de Slaven wennen op it plak fan Jaroslavl sprekkers fan Finûgryske talen.

De stêd hat in binnenhaven (oan de Wolga), is in ferkearsknooppunt (spoar, wegen, skipfeart) en wichtich yndustrieel sintrum, mei ûnder oaren ierdoaljeraffinaazje, de bou fan motors, masines en hys- en takelapparatuer; rubber-, tekstyl-, hout-, grafyske en fiedingsmiddelenyndustry. De universiteit bestiet sûnt 1970; der binne ferkate hegeskoallen en wittenskiplike ûndersyksynstituten. Fierders hat de stêd musea foar arsjitektuer, byldzjende keunsten en skiednis; planetarium. It *Volkovteäter*, yn 1750 stichte troch Volkov en Poljoesjkin, is it âldste teäter fan Ruslân.

## Ynwennertal

## Bouwurken
Yn Jaroslave steane in Untsliepeniskatedraal en in Aartsingel Michaeltsjerke, neffens de oerlevering beide út 1215.

## Partnerstêden
In kar
*  Kassel, Dútslân (sûnt 1988)
*  Almere, Nederlân
Bewegingsliteratuer

**Bewegingsliteratuer** is in typysk Frysk sjenre fan 'e literatuer, dat as tema de Fryske taalstriid hat. De namme ferwiist nei de Fryske Beweging, in brede maatskiplike streaming yn it Fryslân fan 'e ein fan 'e njoggentjinde iuw en fan 'e tweintichste iuw, dy't stribbe (en dat noch docht) nei lykberjochtiging foar de Fryske taal.
Alineä

In **alineä**, fan it Latynske *a linea* ("op ien regel"), is in ynhâldlik byinoar hearrend diel fan in gruttere tekst, dy't almeast út ferskate sinnen bestiet. It Ingelske wurd foar in alineä is *paragraph*, dat faak foutyf oerset wurdt as "paragraaf". Yn it Frysk (en Nederlânsk) is in paragraaf lykwols in gruttere tekstuële ienheid (yn it Ingelsk in *section*), dy't út ferskate alineä's bestiet. Yn 'e typografy is it symboal foar in alineä it saneamde alineäteken: ¶.

In trochsneed alineä omfiemet sa'n tsien regels tekst, mar hy kin ek in stik langer wêze en yn útsûnderlik gefallen suver in hiele side beslaan. Oarsom is it ek mooglik dat in alineä mar ien regel omfettet, of sels mar ien wurd. Soks komt it measte foar as yn fiksjewurken dialooch werjûn wurdt. Yn prinsipe soe men stelle kinne dat de hiele dialooch byinoar heart, en dus eins efterinoar as ien alineä ôfprinte heart te wurden, mar om 'e lêzer te geriven wurdt dat frijwol nea dien. Ynstee wurdt eltse útspraak fan 'e dielnimmers oan in dialooch behannele as in alineä op himsels, sadat in wurd as "Ja" in hiele alineä op himsels foarmje kin.

In alineä wurdt fan 'e foargeande en de neikommende alineä skaat troch in wytregel of (faker) troch in lofts útline einregel mei dêropta net selden in lofts ynsprongen begjinregel. Yn in soad boeken wurdt boppedat in wytregel mei in asterisk of in oar typografysk symboal tusken de alineä's pleatst as der in feroaring fan sêne of tiid plakfynt.

Alineä's foarmje ien fan 'e wichtichste boustiennen fan in tekst. Yn saaklike teksten ûnderskiedt men piramide-alineä's, wêrby't oan it begjin in algemiene meidieling dien wurdt dy't dêrnei taljochte wurdt, en trachter-alineä's, wêrby't de folchoarder oarsom is en arguminten útrinne op in konklúzje. It ûnderlinge ferbân fan 'e alineä's binnen in tekst komt net allinne ta utering yn 'e folchoarder dêr't se yn pleatst binne, mar blykt faak ek út synjaalwurden wêrmei't se begjinne, lykas "fierders", "ek", "ta einbeslút" en "om in foarbyld te jaan". In groep byinoar hearrende alineä's foarmet in grutter diel fan in boek, lykas in subparagraaf, paragraaf of haadstik.
Ribaudequin

**Ribaudequin**, ek wol **rabauld**, **ribault** en **ribaudkin** neamd, is in âld stik geskut út de 14e- en 15e iuw.

Mei in ribaudequin wurdt in wapen oantsjut wêrby't de protte gewearlopen, fan in betreklik lyts kaliber, in buizebondel foarmje. Fanwege de oerienkomsten mei in oargel wurdt sa'n wapen ek **oargelgeskut**  of **oargelkanon** neamd. De gewearlopen waarden nei it laden tagelyk ôffjurre. It wapen wie yn 't foarste plak bedoeld tsjin militêre persoanen.
 
Yn de praktyk waarden ribaudequins meastentiids op analoge affuten set, lykas dy ornearre foar de normale kanonnen, sadat harren beweechberens en presisy like swier wiene. De protte lopen soargen foar in langere laadtiid as dy fan gewoane kanonnen. Ek wie it meitsjen fan dit soarte geskut djoerder as fan gewoane kanonnen.

Foar safier witten waard de ribauldequin foar it earst brûkt yn 1339 troch it leger fan Edwert III fan Ingelân yn Frankryk ûnder de Hûndertjierrige Oarloch. Edward's ribauldequins hiene tolve lopen dy't tagelyk salvo's fan tolve kûgels ôffjurren. Der hawwe ribauldequins west mei oant 39 lopen.

## Sjoch ek
* Masinegewear
* Fluchfjoerkanon

## Keppeling om utens
*  Militêr wurdboek, dbnl
Alderheljenkatedraal (Tûla)

De **Alderheljenkatedraal** (Russysk: Всехсвятский собор; *Vsechsvjatski sobor*) is in otterdokse katedraal fan it otterdokse bisdom Tûla yn Tûla, Ruslân. Troch't de katedraal boud waard op in ferhege diel fan 'e stêd is de tsjerke fan hast alle kanten te sjen. 

## Skiednis
Nei in ferbod fan Katarina II op it begraven fan minksen yn stêden namen de autoriteiten fan Tûla it beslút om súdlik fan 'e stêd in nij tsjerkhôf oan te lizzen. De earste tsjerke op it tjerkhôf wie fan hout, mar yn maart 1773 waard al tastimming jûn in stiennen tsjerke ta eare fan 'e werkomst fan Kristus te bouwen mei in oan 'e ferrizenis fan Lazarus en Alderheljen wijde kapel. De bou waard finansjeel mooglik makke troch de hanneler Gerasim Stefanovitsj Sûsjkin. Sûsjkin stoar al yn 1774 en waard yn 'e tsjerke beïerdige. De bou waard troch syn skoansoan Ivan Afanasievitsj Gerasim fuortset. Yn 1776 wie de tsjerke klear en waard it gebou konsekrearre. 

Yn 1788 waard tastimming frege om de tsjerke fan in boppetsjerke te foarsjen. De twadde ferdjipping waard yn twa jier tiid boud, mar op 8 augustus 1790 nei it fieren fan 'e liturgy stoarte ien fan 'e fiif koepels yn en mei de fal waarden de ferwulften fan 'e beneden- en boppe tsjerke brutsen. Trije minsken kamen om by dat ûngelok. It duorre fiif jier oant der wer in tsjinst yn 'e benedentsjerke fierd waard. De boppetsjerke waard yn 1797 foltôge en yn 1825 konsekrearre.

De tsjerke waard yn it Sovjet-tiidrek oerdroegen oan 'e oanhingers fan 'e Libbene Tsjerke, in ôfsplissing fan 'e Russysk-Otterdokske Tsjerke. Nei it sluten fan 'e Untsliepeniskatedraal rôpen de fernijers harren tsjerke út as de katedraal. Yn 1944 waard de katedraal lykwols werom jûn oan it bisdom fan 'e Russysk-Otterdokske Tsjerke.

De muorren fan 'e beneden- en boppetsjerke waarden yn 'e jierren 1955-1960 troch de Moskouse skilders Pavel Aleksandrovitsj Gladkov en Viktor Michailovitsj Golûbev mei fresko's bekildere. Yn 1960 krigen de katedraal en de klokketoer de status fan monumint. 

Yn 1988 foarme de katedraal it sintrum fan 'e festiviteiten om it 1000-jierrich jubileum fan it kerstenjen fan 'e Rûs.

## Klokketoer
Yn it begjin fan 'e 19e iuw waard begûn mei it ynsammeljen fan jild foar de bou fan in klokketoer. It jild kaam mar stadich en pas yn 1833 waard in begjin makke oan de bou. Nei in fearnsiuw wie de toer foar noch net iens de helte ôf, mar dêrnei kaam der faasje yn it projekt en yn 1863 waard de toer foltôge. De toer mei in hichte fan 82 meter telt trije ferdjippings en hat in hege spits. 

Tusken it begjin fan 'e bou fan 'e tsjerke en de klokketoer sit mear as in heale iuw, mar de arsjitekt V.F. Fedoseev, in learling fan Carlo Rossi, slagge der yn om fan beide bouwurken in ienheid te meitsjen. De toer is fersierd mei bylden fan ingels, dy't de werkomst fan Kristus en it Jongste Gerjocht oankundigje.
Untsliepeniskatedraal (Tûla)

De **Katedraal fan de Untsliepenis fan 'e Mem Gods** (Russysk Успенский собор; *Uspenski sobor*) is in otterdokse katedraal yn 'e Russyske stêd Tûla. De tusken 1898 en 1902 boude katedraal wie oant 1917 de katolikon fan it kleaster mei deselde namme en stiet fuort by it kremlyn fan Tûla. De Untsliepeniskatedraal moat net betiizge wurde mei de Untsliepeniskatedraal yn it kremlyn.

## Skiednis

Op it plak fan 'e tsjintwurdige Untsliepeniskatedraal waard yn 'e 18e iuw in kleaster mei in stiennen tsjerke boud. De tsjerke waard yn 'e jierren 1791-1792 troch nijbou ferfongen, mar wie al yn 1857 yn in minne steat doe't der in útwreiding plak fûn. It ferfal gyng no noch hurder en lang om let moast dy tsjerke wike foar de hjoeddeiske Untsliepeniskatedraal.   

De bou fan 'e nije katedraal duorre fjouwer jier en wie op 24 oktober 1902 ree. Yn 1909 waard de katedraal binnen mar diels ek bûten beskildere. 

Mei't de bolsjewiken oan 'e macht kamen, kaam der in ein oan it kleaster en waard de katedraal sletten. Yn 1930 waard besocht de katedraal op te blazen, mar dat slagge net want it die bliken dat it gebou te sterk wie. Dêrnei waard in diel fan 'e regionale oerheidsargiven yn 'e katedraal opslein.  

Oan 'e ein fan 'e jierren 1980 fûn der in restauraasje plak. De koepels waarden wer op 'e nij ynstallearre en it fûnemint fan 'e katedraal ferstevige. 

Op 8 septimber 2006 krige de otterdokse mienskip de katedraal werom. De benedentsjerke waard op 24 jannewaris 2007 ynwijd en op 10 maaie 2012 folge nei de foltôging fan de restauraasje de wijing de boppetsjerke.
Angara (rivier)

De rivier de **Angara** (Russysk: *Ангара́*) ûntspringt yn de Baikalmar en mûnet út yn de Jenisej by Strelka. De rivier is net oer de hiele langte befarber. It wetter fan de Angara befriest nea troch de streaming en it opwâljend wetter út de djipten fan de Baikalmar fan sa'n 3 gr. Celsius dat de rivier fuorret.

## Wetterkrêft
Sûnt 1950 binne der fjouwer keardamen yn de rivier boud foar it meitsjen fan elektrisiteit. By Irkûtsk leit in opslachmar en de wetterkrêftsintrale Boguchany is it lêst oplevere. Yn 2012 begûn de stroomproduksje dêr't in part fan ornearre is foar in grutte raander fan it Russyske aluminiumbedriuw Rusal.


File:Angara-Lake Baikal 1.JPG|De Angara tichtby syn boarne de Baikalmar
File:Angara-Bratsk.jpg|De Angara ûnder Bratsk
File:Angara River2.jpg|De Angara yn Irkûtsk
Gnodden

**Gnodden** (of Gnop) foarmje in famylje fan miggen út de oarder twawjukkigen (Diptera). Se wurde ek wol, *knut, knaasjes*, *knijten*, *mietsen* (Noard-Nederlân), *neefjes* (Noard-Nederlân), *mampieren* (Suriname) of *meurzen* neamd, en soms ek wol *zandvliegjes*, in beneaming dy't yn faktaal op soarten út de famylje motmiggen of Psychodidae slacht. Wrâldwiid komme der 5989 beskeaune soarten foar.

## Skaaimerken
Dizze tige lytse stekmichjes binne mar 1 oant 4 millimeter. Se hawwe koarte poatsjes, tsjustere plakjes op de wjukken en stikelige mûlstikken.

## Fersprieding en leefgebiet
De larven libje yn tige wiete omstannichheden lykas plassen wetter yn beamstronken, yn blêdhoeken of yn oerflaktewetter. In protte soarten binne belangryk as bestower fan planten, ek foar itengewaaksen fan de minske sa as kakao. 

## Relaasje ta de minske

### Rol as fersprieder fan sykte
Krekt as stekmiggen sûgje de wyfkes bloed fan wringedieren, wêrûnder de minske, foar har aaien. Har byt kin in slim jokjen feroarsaakje. In tal soarten is troch dit stekken fersprieder (fektor) fan in tal syktes dy't feroarsake wurde troch baktearjes, parasitêre wjirms en firussen. Gnodden binne ûnder oare ferantwurdlik foar de fersprieding fan de sykte blautonge ûnder wjerkôgers. Yn augustus 2006 iepenbiere dizze sykte, dy't gewoanwei yn waarme streken foarkomt, him by Nederlânske skiep. Gnodden kinne fierder it Schmallenbergfirus by har drage. Dit firus kin sykte en misfoarming fan jongen by ferskate soarten fee feroarsaakje. Der binne ek gnoddesoarten dy útslutend parasitêr libje op oare, grutte ynsekten.

### Lêst
Gnodden sjogge jo amper oerdeis yn 'e sinne of by folle moanne, mar mear yn it skaad en oan de ein fan 'e dei wannear't de sinne leech stiet kinne gnodden by minder wyn tige hinderlik wêze. Wat  helpt is it goed bedekken fan it lichem en yn beweging bliuwe, se wurde allinne troch fyn muskytgaas tsjinhâlden.
De larven fan gnodden kinne yn de natoer foarkomme yn tichtens fan 700 de fjouwerkante meter. Yn in fochtige omjouwing is struktureel allinne wat oan oerlêst fan gnodden te dwaan troch it wetter dêr't dat mooglik is streame te litten of de natoer de romte te jaan, om sadwaande de natuerlike fijannen sa folle mooglik kâns te jaan.

## Taksonomy en foarkommen yn Nederlân
Yn Nederlân binne 110 sosrten út dizze famylje lânseigen, ferdield oer de folgjende skaaien:
* skaai *Atrichopogon*
* skaai *Bezzia*
* skaai *Ceratopogon*
* skaai *Clinohelea*
* skaai *Culicoides*
* skaai *Dasyhelea*
* skaai *Forcipomyia*
* skaai *Kolenohelea*
* skaai *Macropeza*
* skaai *Mallochohelea*
* skaai *Nilobezzia*
* skaai *Palpomyia*
* skaai *Probezzia*
* skaai *Schizohelea*
* skaai *Serromyia*
* skaai *Sphaeromias*
* skaai *Stilobezzia*
Rif (sânplaat)

**Rif** is de namme fan in lyts, ûnbewenne sânplaat yn de Waadsee. It leit foar de kust fan Fryslân, tusken It Amelân en Skiermûntseach yn, noardlik fan de Kalkman. De plaat heart dêrmei ta de Westfryske eilannen.

It Rif is in frij hege sânplaat fan goed oardel meter boppe NAP, mei sûnt inkelde jierren wat dúnfoarming. De sânplaat tsjinnet as briedplak fan guon seefûgels, bygelyks de stirnzen briede dêr. Yn it briedseizoen, fan maaie oant augustus, is de sânplaat ferbean gebiet. Ek is it in wichtich rêstplak foar seehûnen by heech wetter.

Njonken dizze frij lizzende sânplaat It Rif is der ek in sânplaat fêstwoeksen oan Skiermûntseach dy't It Rif neamd wurdt.

## Sjoch ek
* Rif (Skiermûntseach)
* Waadeilannen
Floarus- en Laurustsjerke (Tûla)

De **Floarus- en Laurustsjerke** (Russysk: Церковь Флора и Лавра; *tserkov Flora i Lavla*) is in otterdoksk tsjerkegebou yn Tûla, Ruslân. 

## Skiednis

De parochy fan 'e oarspronklik houten tsjerke út de 17e iuw bestie benammen út wapenmasters en hie twa kapellen: ien dy't wijd wie oan 'e martlers Floarus en Laurus en ien ta eare fan Kosmas en Damianus.   

Yn it begjin fan 'e 18e iuw waard op it plak fan 'e houten tsjerke in stiennen tsjerke mei itselde patrosinium boud. Op 'en doer rekke de tsjerke wat te lyts foar it tal parochianen en sa waard it beslút nommen de tsjintwurdige tsjerke te bouwen. De earste stien waard lein yn 1772 en de konsekraasje wie yn 1796. In hege klokketoer fan fjouwer ferdjippings waard yn 1830 njonken de tsjerke boud.

De tsjerke waard yn 'e Sovjet-tiid sletten en de klokketoer ôfbrutsen. Yn 'e jierren 1990 krige it bisdom de tsjerke werom en waard der útein set mei it opknappen fan it gebou.

Yn 'e tsjerke wurde twa ikoanen bewarre, ien fan it Feodorovskaja Ikoan fan de Mem Gods en ien fan 'e Teotokos fan Bogoljubovo. De ikoanen wurde fereare en binne ferneamd fanwegen genêzings tidens de pest yn 1771. 
 
De tsjerke hat in sneinsskoale, in bibleteek en de oan 'e tsjerke ferbûne geastliken binne aktyf yn de missy.
Fersetsmonumint (Appelskea)

It **Fersetsmonumint** yn Appelskea, ek bekend as ***fallen foar it heitelân***, is in monumint ta oantins fan it Nederlânsk ferset yn de Twadde Wrâldoarloch.

## Skiednis
De lânarbeiders Jitse Kiewiet, Anne de Boer en Melle Bruinsma waarden troch de Dútske besetter deadien by de Maaiestaking yn 1943; boppemaster Andries (Anje) Lok waard yn maaie 1944 yn syn tún deasketten (yn it ramt fan Aksje Sulverdin) en boskwachter Marinus van Emst waard yn augustus 1944 fusillearre. Ta oantins fan dizze fiif minsken waard it oarlochsmonumint oan de Bruggelaan oprjochte. De Utertske byldhouwer Jan van Luijn (1916–1995) krige fia arsjitekt D. Witteveen yn 1948 de opdracht ta de bou. Van Luijn makke ek fersetsmonuminten foar Wolvegea en Ferwert.

It monumint waard op 4 maaie 1951 ûntbleate.

## Beskriuwing
It monumint bestiet út in 2 meter hege mitsele pylder, dêr't in kalkstiennen byld fan in knibbeljende frou op set is. Yn de pylder binne twa hurdstiennen bânen set, mei de tekst:
Deagraverssankje

It ***Deagraverssankje*** is in gedicht fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858), dat ynspirearre waard troch in earder fers fan 'e Dútske dichter Ludwig Hölty (1748-1776). It waard foar it earst publisearre yn 1822, as ûnderdiel fan 'e lytse ferhale- en dichtbondel *[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]*, dy't letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma útgroeie soe ta de ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*. It *Deagraverssankje* is monolooch fan in deagraver dy't de fergonklikheid fan it minsklik libben yn him omgean lit.

## Tekst
:::::::**Deagraverssankje**


::::::Lodde, lodde en modder! 
::::::Jou my brea en rêst; 
::::::Jou my, earme bodder, 
::::::'n Grêf, in grêf foar 't lêst.
Kelsi Monroe

**Kelsi Monroe**, echte namme ûnbekend (Fort Lauderdale (Floarida), 30 juny 1992), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise. Hja sette yn 2013 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile yn frijwat films. Monroe stiet benammen bekend om har grouwe stuten.

## Libben en karriêre
Monroe waard yn 1992 berne yn Fort Lauderdale, yn 'e Amerikaanske steat Floarida. Hja waard ûntdutsen troch in talintescout foar de pornoyndustry wylst se yn in warehûs fan 'e keatling Walmart op 'e sneup wie nei in koarte broek foar har yoga-oefenings. Yn 2013, doe't se 21 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Monroe kaam al rillegau bekend te stean om har grouwe stuten. Njonken har aktearwurk is se ek aktyf as neakenmodel en as stripper.

Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie Monroe begjin 2017 yn krapoan hûndert films spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as Red Light District, Evil Angel, Jules Jordan Video en Digital Playground. Ek hat Monroe wol wurke foar minder bekende studio's, lykas Pure Play Media en Mile High Media, mar mear noch hat se yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings, Brazzers en Naughty America.

Under har karriêre hat Monroe gearwurke mei kollega-aktrises as Anikka Albrite, A.J. Applegate, Diamond Kitty, Francesca Le, Kendra Lust, Kelly Madison, Roxy Raye, Veronica Rodriguez, Jada Stevens en Shae Summers, en teffens mei manlike tsjinspilers as Mike Adriano, Mick Blue, Erik Everhard, Manuel Ferrara, J. Mac, Jules Jordan, Sean Lawless, Keiran Lee, Mandingo, Sean Michaels, Ramon Nomar, Lexington Steele, Criss Strokes, Mark Wood en Prince Yahshua.

## Lichemsskaaimerken
Kelsi Monroe is blank, mei brune eagen en brún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.71&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 55&nbsp;kg, en in natuerlike kupmaat 34B. Behalven troch har earlellen hat se gjin piercings. Wol hat se twa tatoeaazjes mei tekst: ien op har lofterside en ien op har rjochterskouderblêd.

## Keppelings om utens
* Kelsi Monroe op Twitter
* Biografy en filmografy fan Kelsi Monroe yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Kelsi Monroe yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Kelsi Monroe op ''FreeOnes''
Krúswei

De **Krúswei** (Latynsk: *Via crucis* of *Via dolorosa*) is in rige fan foarstellings, dy't de lijenswei fan Jezus fan ôf de feroardieling troch Pontius Pilatus oant de grêflizzing útbyldzje. In foarstelling wurdt in staasje neamd, dat is ôflaat fan it Latynske wurd *statio* dat "stilstean" betsjut , Meiïnoar binne der fjirtjin staasjes en somtiden is der in fyftjinde staasje tafoege om't it mei Kristus net einiget mei de dea mar mei de opstanning.

In krúswei is altiten te finen yn katolike tsjerken. It plak en de foarm fan in krúswei ken in grutte fariaasje, mar meastentiids binne de staasjes yn de foarm fan skilderijen of reliëfs oan de muorren of pylders oanbrocht. Yn katolike streken binne ek faak krúswegen op in tsjerkhôf te finen of op spesjale plakken, dy't dan yn in searje fan kapellen yn in lânskip liede nei in krúskapel. 

It ûntstean fan de krúswei datearret fan de 15e en 16e iuw, doe't Fransiskaanske muontsen rigen fan foarstellings út it Hillige Lân yn Jeropa begûnen nei te bouwen. Oarspronklik wie der gjin uniformiteit yn de krúswei, guon krúswegen bestiene bygelyks út sân staasjes, oare krúswegen út wol tritich. Sa'n staasje waard dan ûnderbrocht yn in lyts bouwurkje op 'e wei nei in tsjerke. Paus Klemens XII stelde it tal staasjes fêst op fjirtjin en tidens syn pontifaat waard in krúswei yn alle katolike tsjerken ferplicht.  

Op Goed Freed, tidens it fêstjen, wurdt yn tsjerken de krúswei bidden. YHn in prosesje geane leauwenden by de ferskate foarstellings lâns om te sjongen of te bidden. By elts fan de fjirtjin foarstellings wurdt stilstien om it lijen fan Kristus te betinken. De krúswei kin ek yndividueel yn stil gebed belibbe wurde.

#### Krúswei fan de [[Sint-Bonifatiustsjerke (Ljouwert)|Bonifatiustsjerke]], Ljouwert

|}
Morganatysk houlik

In **morganatysk houlik** (fan it Latynske *matrimonium morganaticum*, dat komt fan it Goatyske wurd *morgjan*, "beheine") of in **houlik mei de lofterhân** wie histoarysk in beheinde foarm fan it houlik. Soks kaam mank de Jeropeeske adel foar, en wie benammen frij algemien yn 'e Dútsktalige lannen. By in morganatysk houlik wie ien fan 'e beide houlikspartners (yn 'e regel de frou) fan in legere maatskiplike klasse as de oare. Dat koe betsjutte dat in ealman mei in boargerfamke troude, mar ek wie it mooglik dat immen út 'e hegere adel, bgl. in hartoch, troude mei immen út 'e legere adel, bgl. in baronesse.

Hoewol't yn sokke gefallen ornaris sprake wie fan in houlik út leafde, fûnen de maatskiplike gelikensen fan 'e brêgeman oer it algemien dat dy him oan sa'n frommeske fergoaide. Troch in morganatysk houlik oan te gean, koene de breid en de eventuële bern dy't út it houlik fuortkomme soene, gjin oanspraak meitsje op 'e rjochten, besittings of aadlike titels fan 'e brêgeman. Om't syn widdo en bern by syn eventueel ferstjerren neat ervje koene, moast de manlike partner yn in morganatysk houlik op in oare wize soarchdrage foar harren finansjeel wolwêzen as soks barre soe. Dat waard dien troch de saneamde moarnsjefte, in geskink dat troch de brêgeman oan 'e breid jûn waard op 'e moarn nei de houliksnacht.

Morganatyske houliken koene tsjinje om langjierrige ferhâldings mei mêtresses te legalisearjen. Ek kaam it foar dat in regearjend monarch dy't widner wurden wie en út syn earste houlik al bern (en in troanopfolger) hie, neitiid noch in houlik út leafde slute woe. Om dynastike swierrichheden foar te kommen dy't mooglik ûntstean kinne soene troch bern dy't út sa'n twadde houlik berne waarden, sleat de monarch dan ynstee fan in gewoan houlik in morganatysk houlik, dat de bern út it twadde houlik útsleat fan 'e erfopfolging. Fierders wie it ek frij normaal dat jongere soannen út foarstehuzen, dy't nammers dochs net foar de troanopfolging yn oanmerking kamen, in morganatysk houlik oangiene.

Nettsjinsteande it feit dat morganatyske houliken foar 'gewoane' houliken oer in ôfwikende wetlike status hiene, wiene se wol deeglik offisjeel jildich en erkend troch steat en tsjerke. In morganatysk houlik is dus net itselde as 'oer de putheak trouwe', wat foarhinne yn Fryslân benammen yn 'e Wâlden wol foarkaam; dat wie winlik in foarm fan gearwenjen dy't nèt offisjeel erkend waard. Bern dy't út morganatyske houliken fuortkamen, wiene wettich en droegen net it stigma fan in oerwûn bern te wêzen. Wol wie it sa dat sokken inkeld de rjochten fan 'e houlikspartner út 'e leechste maatskiplike stân hiene, yn 'e regel de mem. Guon persoanen dy't út morganatyske houliken berne wiene, klommen letter op oant yn 'e heechste maatskiplike fermiddens sûnder dat har komôf har dat behindere.
Nút (lichemsdiel)

|
|-
|
|-
|}
De **nút**, ek wol **ikel** neamd, al is dat in hollanistyske ynterferinsje op basis fan it Nederlânske wurd *eikel*, is de rûne en tige gefoelige útein fan 'e penis. De medyske (Latynske) term foar dit orgaan is *glans penis*, fan *glans* ("ikel") en de twadde namfalsfoarm *penis* ("fan de penis"). De nút is by de man anatomysk homolooch oan 'e klitoris by de frou.

De nút wurdt normaal oerdutsen troch de foarhûd (*preputium*), behalven by manlju dy't om religieuze, kulturele of genêskundige redens besnien binne, wat sizze wol dat by harren de foarhûd ferwidere is sadat de nút altyd bleat leit. Ek by ûnbesniene manlju heart de nút ûntbleate wurden te kinnen troch de foarhûd werom te lûken. Soms is dat net mooglik om't de foarhûd te nau is. Om't dat ek in behindering is ta it bedriuwen fan  geslachtsmienskip, is yn sokke gefallen faak operative help nedich.

By guon manlju wurdt de foarhûd automatysk weromlutsen as se in ereksje krije. By de measten by wa't dat net bard, kin er lykwols ek by ereksje sûnder swierrichheden weromlutsen wurde. As in man in ereksje kriget, swolt de nút op oant de hûd (ein in slymflues) der strak oerhinne stiet en sa útrutsen wurdt dat er derfan glânzget. Dat komt trochdat der by it krijen fan in ereksje bloed nei de swellichems fan 'e nút ta rint. Troch de gefoeligens spilet de nút in wichtige rol yn 'e manlike seksualiteit; stimulaasje fan 'e nút is ien fan 'e twa manearen dy't manlju hawwe om ta in orgasme te kommen (de oare is stimulaasje fan 'e prostaat).

De urinebuis, dy't tsjinnet as trochging foar sawol urine as sperma, rint dwers troch de nút hinne en komt yn 'e top út. Rûnom hat de nút in ekstra gefoelige râne, de nútrâne, dy't by ereksjes sterk opstiet fan it oangrinzgjende diel fan 'e penis. Oan 'e ûnderside wurdt de nút mei de foarhûd ferbûn troch in smel bantsje hûd, dat it toomke of frenulum (*frenulum praeputii penis*) neamd wurdt. Yn 'e mande mei de nútrâne is it toomke meastal ien fan 'e gefoelichste plakken fan 'e penis.

By ûnbesniene manlju sammelt him ûnder de foarhûd, benammen efter de nútrûne, saneamd smegma, in witich guodsje dat ôfskaat wurdt troch de hûd fan 'e nút en foar it meastepart út talch bestiet. It heart ta de normale lichemshygiêne om dat spul fuort te waskjen, ynsafier't it weromlûken fan 'e foarhûd dat alteast talit. As de nút net geregeldwei skjinmakke wurdt, kinne der ûntstekkings ûntstean oan 'e nút en de foarhûd (balanitis). Komt sa'n ûntstekking nettsjinsteande goede hygiêne dochs ferskate kearen foar, dan is it faak de baas om in besnijenis yn omtinken te nimmen.
Goedfreed

**Goedfreed** is in hjeldei, dy't op de freed foar it Peaskefeest falt. Op Goedfreed betinke kristenen it lijen fan de Ferlosser en de eksekúsje fan Kristus troch de krúsdea op de heuvel Gólgota.  

It wie de Romeinske prefekt Pontius Pilatus dy't Jezus yn in skynproses ta de dea feroardielje liet. Dat barde op oantrunen fan it Sanhedrin, de joadske ried, dy't sels net it foech hiene om de deastraf út te sprekken en dêrom Kristus nei Pontius Pilatus brochten. 

It lijen en de dea fan Kristus wurdt yn de Bibel yn de evangeeljes beskreaun (Mattéus 27:1-61, Markus 15:1-47, Lukas 22:66–23:56, Jehannes 18:28–19:42).

Yn in soad Fryske tsjerken wurde op Goedfreed jûns tsjerketsjinsten holden. Op moarntiden wurdt op Goedfreed yn katolike tsjerken ek de krúswei bidden.

Goedfreed wurdt opfolge troch Stille Saterdei of Stille Sneon, de lêste dei fan de fêsteltiid en de dei dy't foarôf giet oan it Peaskefeest, it kristlike heechfeest fan de ferrizenis fan Kristus.
Klaas Pander

**Klaas Pander** (Haarlim, 7 desimber 1867 - dêre, 22 desimber 1940) wie in Nederlânsk hurdrider en hurdfytser.

## Biografy
Pake Klaas (1819 - 1897) wie de grûnlizzer fan it meubelfabryk Pander. Klaas Pander jr. wie lykas syn heit Jan behinger. Hy wie de earste Nederlânske reedrider dy't ynternasjonale súksessen behelle. Op it allerearste WK reedriden yn 1889 op de iisbaan op it Museumplein yn Amsterdam einige er as tredde efter de Rus Aleksander Pansjin en de Amerikaan Joe Donoghue. In jier letter helle er it fjirde plak op it WK oer alles 1890. It slagge him doe wol en bring twa fan de fjouwer ôfstannen op syn namme. Hy wûn de ½ mijl (mei fallen) yn 1.24,4 en de myl yn 3.06,0. Dêrmei is Pander de earste  medaljewinner út de Nederlânske skiednis fan it reedriden.

Ek yn 1891 helle er it poadium fan it WK. Hy einige op alle ôfstannen as twadde efter Donaghue. Dat jier die er ek mei oan it earste EK. 

Pander wie ek de earste winner fan in natueriisklassiker, in reedmaraton op natueriis: yn 1888 wie er de fluchste fan in 30 kilometer lange tocht tusken Haarlim en Leien. Hy waard winner yn 1 oere 6 minuten en 15 sekonden, goed trije minuten foar Pim Mulier.

Itselde jier ûntduts Pander in jong talint, de 15-jierrige Jaap Eden. Hy soe sa'n fiif jier syn trener wêze. Under Panders lieding makke Eden trije jier letter syn ynternasjonale debút. Yn in nekrology fan Eden yn de *Nieuwe Rotterdamsche Courant* út febrewaris 1925 wurdt skreaun: *"En aan Klaas Pander had Eden zijn voorbeeld. In zooverre kan men zeggen dat Pander zijn leermeester is geweest."*

Klaas Pander stoar yn de âldens fan 73 jier. Hy waard beïerdige op it Noarderbegraafplak te Haarlim. Sûnt 2015 wurdt yn Haarlim alle jierren de *Klaas Pander Memorial* ferriden.

## Resultaten
;1887-1888
* 1e - Langeôfstânswedstriid Haarlim-Leien 1888 (30 km)

;1888-1889
* 3e - WK allround 1889

;1889-1890
* 4e - WK allround 1890

;1890-1891
* 2e - WK allround 1891

## Ferskaat
In tûke fan de grutte Panderfamylje festige him út Bloksyl wei yn Drachten. Ien neisiet en generaasjegenoat fan Klaas Pander wie de ferneamde byldhouwer Pier Pander (1864-1919). Ek tal fan oare Panders yn Nederlân binne besibbe oan de oarspronklike famylje Pander út Bloksyl.