open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geweiswam

De **geweiswam** (*Xylaria hypoxylon*) is in swam út de famylje *Xylariaceae*. De geweiswam groeit op deade tûken, houtsnypsels en ferrotte stobbes fan leafbeammen.  

## Beskriuwing

De geweiswam groeit faak yn boskjes en is in lytse swam fan 7 oant 8 sm heech. Te sjen is it myselium, it donkere en taaie trieddenetwurk fan 'e skimmel. Yn 'e bûkdielen dêrfan sitte de feitlike fruchtlichems (it saneamde *[[perithecium]]*). Oars as skors hat it fleis fan 'e stroma in wite kleur. De noch net ripe stromata dogge yn 'e foarm tinken oan in gewei fan in hert, dêrfandinne syn namme. Se binne oan 'e úteinen troch de konidiumspoaren wyt bepoeiere. Yn 'e maitiid ferdwynt de poeier en set it bûkdiel op. It oerflak is wreed fanwegen de talrike peritheciën - troch dy iepeningen ûntsnappe de spoaren nei bûten. De kleur fan it spoarepoeier is swart.

De donkeroliifbrune spoaren binne elliptysk-beanboarmich, gled en ha twa ljochtere oaljedrippen en in kymspleet. De spoarenmaat is 11-15,5 × 4,5-6,5&nbsp;µm.

## Fersprieding
De geweiswam is in saprobiotyske bewenner fan ferrot hout en brutsen tûken. Selden is de geweiswam op nullehout te finen. It hiele jier kin de geweiswam oantroffen wurde yn bosk mei geskikte substraten. It is in tige algemiene soarte.

De geweiswam komt yn it west fan Noard-Amearika, yn hiel Europa en Aazje en Noard-Afrika foar. 

## Ytberens
Geweiswamkes binne net ytber.
Douwe de Jong

**Douwe de Jong** (Ljouwert, 12 maaie 1941 – Grins, 20 maart 2005 ) wie in Frysk dammer dy't in tsien kear kampioen waard fan it Provinsjaal Grinzer Dambûn en de titel fan Nasjonale Master helle.

## Súksessen
Douwe de Jong hie it damjen net fan frjemd want syn mem wie in suster fan Roel- en Pieter Bergsma. Heit Piet de Jong damme by Damclub Huizum. Douwe spile foardat hy nei Grins gie om te studearjen by Damclub Ljouwert, dy't yn de jierren fyftich de meast promininte club fan Fryslân wie.

Al gau krige hy te meitsjen mei de opkommende talinten Ton Sijbrands en Harm Wiersma. Syn earste súkses helle er yn 1957 troch Nederlânsk jeugdkampioen te wurden. De Jong waard yn 1962, 1963, 1965, 1966, 1968, 1969, 1970, 1972, 1980 en 1985 kampioen fan it Provinsjaal Grinzer Bûn. Hy die tsien kear mei oan it Nederlânsk kampioenskip. Hy helle syn heechste plak op de ranglist yn 1972 mei in tredde plak. Hy soe oant syn dea by damklup Grins spylje, dêr't er mei 29 clubtitels rekôrkampioen fan de club waard. Yn 1976 waard hy mei de club Nederlânsk kampioen.

## Organisator
Yn Fryslân wie hy ûnder oaren ien fan de organisators fan it Westeuropeesk Sônetoernooi en it WK Junioaren. Fan 1960 ôf wenne De Jong yn Grins, dêr't er earst studearre en letter wurke oan de Ryksuniversiteit Grins as dosint wiskunde. Dêr siet er yn organisaasjekommitees fan WK`s, NK`s en oare toernoaien en wie hy jierrenlang bestjoerslid fan de KNDB en arbiter. Hy wie ek ien fan de driuwende krêften fan it organisaasjekomitee dat yn 1986 en 1990 it wrâldkampioenskip nei Grins helle. Yn it yn 2005 noch te hâlden NK yn Grins soe De Jong arbiter wêze. As ynternasjonaal arbiter late er meardere ynternasjonale toernoaien yn binnen- en bûtenlân. 

Dêrnjonken wie hy koördinator fan wedstriden, sikretaris fan it dambûn, belangebehertiger fan Nederlânske topdammers, bestjoerder fan de Damclub Grins en coach fan it Nederlânske damteam. De Jong holp mei om it hjoeddeistige Spul- en Wedstrydreglemint fan it dambûn út 1980 op te stellen.

Op Keninginnedei 2004 krige hy út hannen fan boargemaster Jacques Wallage fan Grins in keninklike ûnderskieding foar syn fertsjinsten foar de damsport en foar syn wurk by de Universiteit fan Grins, dêr't hy oant mids 2004 dosint wiskunde wie. 

## Palmares
* 1963: 7e NK damjen 
* 1964: 12e NK damjen
* 1966: 8e NK damjen
* 1967: 11e NK damjen
* 1969: 8e NK damjen
* 1970: 11e NK damjen 
* 1972:  NK damjen 
* 1973: 4e NK damjen
* 1974: 6e NK damjen
* 1975: 12e NK damjen

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Hendrik van der Zee

**Hendrik van der Zee** (Ljouwert, 1967) is in Frysk dammer dy't fan berop notaris waard nei syn stúdzje oan de Ryksuniversiteit Grins. Letter wenne er yn Apeldoorn. Hy hat de titels Ynternational Grutmaster en Nasjonaal Grutmaster. 

## Nederlânsk kampioenskip
By de Nederlânske jeugdkampioenskippen waard er twa kear kampioen, sawol by de aspiranten as by de junioaren. Hy is in mearfâldich dielnimmer oan it Nederlânsk kampioenskip, mei as bêste prestaasje in dield twadde plak yn 1988 en 1991.

## Ynternasjonaal
Van der Zee waard twadde op it Jeugdwrâldkampioenskip fan 1984 nei in barraazje om de titel mei Guntis Valneris. Hy die mei oan it Europeesk Kampioenskip fan 1987 yn Moskou mei in dield tredde plak (21 fan 13) en yn 1992 yn Parthenay mei in sechsde plak (26 fan 19). Yn 1987 helle er in dield tredde plak yn it Europeesk Kampioenskip. Yn 1988 die er mei oan it wrâldkampioenskip yn Paramaribo en einige mei 19 út 19 op in dield alfte plak.

## Ferskaat
Van der Zee is damlieder (A- en B-kursussen) foar sawol begjinners as foar trochsetters. 

Hy hat spesjale belangstelling foar hifi-apparatuer en arsjitektuer, benammen  de minimalistyske bouwkeunst en wennningynrjochting.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Skrânstsjerke

De **Skrânstsjerke** wie in grifformeard tsjerkegebou oan 'e Skrâns yn Ljouwert. 

## Skiednis
De Grifformearde Tsjerke yn Huzum waard yn 1910 fanút Ljouwert ynstituearre. Sûnt 1963 waard de namme feroare yn Grifformearde Tsjerke Ljouwert-Huzum. 

De Skrânstsjerke waard yn 1910 neffens in ûntwerp fan Ytzen van der Veen yn Huzum boud. Yn itselde jier waard ek de Eastertsjerke oan it Hoeksterpaad yn Ljouwert yn gebrûk nommen. De earste stienlizzing fûn plak troch A.F. Idzerda. Oan 'e boppekant fan 'e tagong is in gevelstien ynmitsele mei de tekst *Laat ons de onwankelbare belijdenis der hoop vasthouden (want Die het beloofd heeft, is getrouw). Hebr. 10:23.* De tsjerke waard efter in wente boud, dy't tenei as pastorij tsjinne.

Huzum groeide en sa ek de Grifformearde tsjerke fan Huzum. Dêrom waard yn 1926 neffens in ûntwerp fan Ane Nauta de tsjerke fergrutte en in kategisaasjelokaal byboud. De tsjerke hie dêrnei plak foar likernôch 1.000 minsken. Yn 1955 waard der yn Huzum noch in twadde grifformearde tsjerke boud, de Parktsjerke.

Yn 1962 waard de Skrânstsjerke renovearre en yn 1980 waard it ynterieur feroare. Sa binne doe de banken ferwidere en ferfongen troch stuollen.

Yn 1999 waard de tsjerke oerstallich troch fergrizing fan 'e leden en in Samen-op-Weg-proses mei de herfoarmen fan 'e kapel Pniël yn 'e Jozef Israëlsstrjitte. Op 31 desimber waard foar it lêst in tsjinst holden yn 'e Skrânstsjerke. Earder hiene de Huzumer grifformearden de Parktsjerke ek al ferkeapje moatten oan 'e baptisten. Dêrmei holden de Huzumer grifformearden allinne noch de yn 1976 boude Oasetsjerke oer.  

De tsjerke waard dêrnei net ôfbrutsene en wiksele ferskillende kearen fan gebrûk. Yn 2004 hierde de evangelyske gemeente De Deur de tsjerke noch foar in skoftsje.       

## Oargel
It ienmanualige Van Dam-oargel fan 'e Skrânstsjerke waard yn 1950 ferboud ta in twamanualich ynstrumint. Nei defekten waard yn 1978 besletten it oargel troch Bakker & Timmenga te ferfangen troch in elektroanysk oargel. Yn 1983 waard fan 'e yn 1986 ôfbrutsen Maranathatsjerke yn Hilfertsom in oargel fan 'e firma J. de Koff oernommen en op 'e kreake foar de preekstoel oer delset. Dat oargel hie 21 registers, ferdield oer haadwurk, rêchwurk en pedaal. Nei't de Skrânstsjerke sletten waard is dat oargel ferkocht oan 'e Westertsjerke yn Gouda.
1984 (boek)

***1984*** (oarspronklike Ingelske titel ***Nineteen Eighty-Four***) is in dystopyske roman troch George Orwell skreaun yn 1948 en útjûn yn 1949. Njonken Brave New World, fan Aldous Huxley, wurdt dit boek sjoen as ien fan de wichtichste foarbylden fan dystopyske fiksje. 

## Ynhâld
It boek hat as tema de gefolgen fan totalitarisme, massasurveillânse en repressive regulearring fan minsken en hâlden en dragen yn de maatskippij. Orwell as oertsjûge oanhinger fan it demokratysk sosjalisme en lid fan anty-stalinistysk links, modellearre it Grut-Brittannië ûnder autoritêr sosjalisme yn de roman nei de Sovjet-Uny yn de tiid fan it stalinisme en nei de tige ferlykbere praktiken fan sawol sensuer as propaganda yn nazi-Dútslân. Mear yn it algemien ûndersiket de roman de rol fan wierheid en feiten binnen maatskippijen en hoe't dy manipulearre wurde kinne.

It ferhaal spilet him ôf yn in tinkbyldige takomst. In grut part fan de wrâld is yn oanhâldende oarloch. Grut-Brittannië, dat no bekend stiet as Airstrip One, is in provinsje wurden fan de totalitêre supersteat Oceanië, dy't laat wurdt troch *Big Brother* (Grutte Broer), in diktatoriale lieder dy't stipe wurdt troch in fûle persoanlikheidskultus dy't kreëarre wurdt troch de *Thought Police* fan de Partij. De Partij hâldt him dwaande mei alomtsjintwurdige oerheidssurveillânse en, fia it Ministearje fan Wierheid, histoarysk negasjonisme en konstante propaganda om yndividualiteit en ûnôfhinklik tinken te ferfolgjen. 

De haadpersoan, Winston Smith, is in iverige middenstanner op it Ministearje fan Wierheid dy't yn it geheim de Partij haat en dreamt fan reboelje. Smith hâldt in ferbean deiboek by. Hy begjint in relaasje mei in kollega, Julia, en se leare oer in skimmige fersetsgroep, de *Brotherhood*. Harren kontaktpersoan binnen de Bruorskip blykt lykwols in plysjeman fan de Partij te wêzen en Smith en Julia wurde oppakt. Hy wurdt moannenlang psychologysk manipulearre en martele troch it Ministearje fan Leafde. Uteinlik ferriedt er Julia en wurdt er frijlitten; hy beseft einlings dat er fan Grutte Broer hâldt.

## Titel
De titel jout net in spesifyk jier oan, mar is de omkearing fan *1948*; it jier dêr't it boek yn skreaun is. De idee is dat it in algemien jier earne yn de minsklike takomst oanjout.

## Wurdearring
*1948* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.

## Fryske oersetting
Utjouwerij Regaad brocht fan *1984* yn 2023 in Fryske oersetting út, fan Ammerins Moss-De Boer, dy't ek *1984* hiet.
Rein van der Pal

**Rein van der Pal** (1964) is in Fryske dammer en bibletekaris út It Hearrenfean.

## Biografy
Van der Pal fuotballe by Heerenveense Boys, mar keas úteinlik foar damjen.

Yn 1977 wie syn debút yn it aspirantekampioenskip fan Nederlân tusken spilers as de lettere grutmasters Gerard Jansen, Hendrik van der Zee en Ron Heusdens. Fan 1985 oant 2001 wie er trettjin kear mei oan it Kampioenskip fan Fryslân, dat er yn 1986, 1995 en 2001 op syn namme skreau. 

Van der Pal wie súksesfol yn ferskate (iepen)toernoaien. Sa wûn hy bygelyks it "Leeuwarder Open" Yn 1999 wie der hast in Nederlânske titel mei damclub Rinsumageast, mar de beslissende wedstryd gie mei 9 -11 ferlern. Nei syn lêste Fryske titel yn 2001 pleatste Van der Pal syn persoanlike ambysjes op in leger pitsje. As kopman fan damclub Huzum damme er út en troch noch ris in iepen toernoai. Sûnt 2018 dammet hy wer faker.

## Publisiteit
Fan 1985 oant 1990 wie Van der Pal skriuwer fan de damrubryk yn de Ljouwerter Krante.
Mei clubgenoat Tjalling van den Bosch hâlde er it blog *Huzumer Highlights* yn de loft.

## Bibliografy
* *Damclub Huizum 1932-2007*, ko-auteur mei Sytse Nagel; útjouwer/drukkerij T. van der Let (2007)

## Sjoch ek
* List fan Fryske Damkampioenen
Eastertsjerke (Ljouwert)

De **Eastertsjerke** oan it Hoeksterpaad wie in grifformeard tsjerkegebou yn 'e stêd Ljouwert.

## Skiednis
De Eastertsjerke waard neffens in ûntwerp fan 'e arsjitekt Tjeerd Kuipers boud. Op 27 juny 1910 waard troch âlderling G.J. Brugsma de earste stien lein. De nijbou ferfong in âlder tsjerkegebou út 1858 op itselde plak. Op 11 novimber koe de tsjerke mei 800 sitplakken yn gebrûk nommen wurde. 

De tsjerke hie in yngong oan it Hoeksterpaad en oan it Hoekstertsjerkhôf. Fierder hie de tsjerke in kosterswente en in konsistoarjekeamer. Yn itselde jier as de Eastertsjerke waard ek de Skrânstsjerke yn Huzum iepene. 

Troch it sakjende oantal leden en de ûntfolking fan 'e Ljouwerter binnenstêd waard de tsjerke sletten. Foar it lêst waard op 28 oktober 1979 in tsjinst holden. Nei it sluten fan 'e Eastertsjerke hold de Grifformearde tsjerke fan Ljouwert - net te betiizgjen mei Ljouwert-West en Ljouwert-Huzum - op dat stuit noch twa tsjerken oer: de Salvatortsjerke en de Koepeltsjerke. 

Yn 1980 kocht de gemeente Ljouwert de tsjerke  en yn septimber 1981 folge de ôfbraak fan 'e tsjerke. Sûnt 1983 waarden op it lege plak nije oanleunhûzen by it fersoargingshûs Nije Hoek boud, dy't yn 1985 yn gebrûk nommen waarden. Yn 'e muorre waard de stiftingsstien fan 'e tsjerke út 1858 ynmitsele. Hjoed-de-dei binne de apparteminten gjin oanleunhûzen mear en is it Nije Hoek gjin fersoargingshûs mear.   

## Oargel
De tsjerke hie in oargel fan Van Dam út 1864, dat troch de Grifformearde tsjerke-frijmakke yn Harns oankocht waard. Dêr waard it oargel yn 1989 opboud, mar mei't de tsjerke yn 2004 ôfbaarnde gie ek it oargel fan 'e Eastertsjerke ferlern.

## Publikaasjes
* : *Leeuwarder Oosterkerk* (1980)
Pniëlkapel (Ljouwert)

De **Pniëlkapel** is boud as in kapel fan 'e Feriening fan Rjochtsinnich Herfoarmden yn Huzum (no Ljouwert). Hjoed-de-dei foarmet it gebou ûnderdiel fan in yntegraal bernesintrum.    

## Skiednis

It gebou stiet op 'e hoeke fan 'e Carel Fabritiusstrjitte (oarspronlik de Suderstrjitte) en de Jozef Israëlstrjitte en ferfong in lytser gebou oan 'e Skrâns. Op 28 jannewaris 1925 waard de earste stien lein en op 7 maaie waard it gebou yn gebrûk nommen. Pniël waard neffens in ûntwerp fan arsjitektenburo Hero Feddema & Sn. as evangelisaasjekapel foar de rjochtsinnich herfoarmden yn Huzum-West boud en der wie plak foar likernôch 500 minsken.

Nei in grutte ferbouwing yn 1936 naam it oantal sitplakken ta oant 850. Op 28 augustus 1936 waard de tsjerke wer yn gebrûk nommen. 

Nei in Samen-op-Wegproses mei de grifformearden fan 'e Skrânstsjerke fusearren de twa herfoarme wykgemeenten fan Huzum-West, de herfoarme Doarpstsjerkewyk en dy fan 'e grifformearde Oasewyk ta de PKN-gemeente Ljouwert-Huzum. De Skrânstsjerke wie al yn 2000 sletten en de wyktsjerkerieden fan 'e Skrânstsjerke en de Pniëlkapel waarden yn 2001 gearfoege. De PKN-gemeente hold yn augustus 2011 foar it lêst in tsjinst yn Pniël. De tsjerke waard sûnt de hjerst fan 2011 noch foar in skoft troch de pinkstergemeente Elim hierd.

Yn 2016 waard de tsjerke in ûnderdiel fan 'e njonkenlizzende kristlike basisskoalle Johan Willem Friso. Neffens in projekt fan arsjitekteburo Onix waarden de skoalle en de kapel ta in yntegraal bernesintrum ferboud. 

## Oargel
By de ferbouwing yn 'e jierren 1930 waard it âlde oargel ferfongen troch in teäteroargel út it Metropoolteäter fan Skiedam, dat yn 1933 troch de Rotterdamske oargelbouwer Standaart boud wie. Nei it sluten fan Pniël foar de earetsjinst waard it oargel yn 2016 krekt foar de sloop fan it oargel troch oargelmakker Nico Slooff út Lekkerkerk oernommen foar in roomske tsjerke yn Charkov, Oekraïne.
Easterbrêge (Ljouwert)

De **Easterbrêge** is in baskulebrêge yn it sintrum fan Ljouwert. De brêge is in ryksmonumint. 

De brêge is oer de Easterstedsgrêft lein en ferbynt de Easterkade mei de Eastergrêfswâl en de Wybrand de Geeststrjitte. De brêge hat in breedte fan 10 m (ferdield oer de 7,2 m brede dyk mei oan wjerskanten in stoepe fan 1,8 m en ferfong in smellere brêge fan mar 2,5 m breed, dy't wat súdliker lei. 

De brêge en it brêgewachtershûske yn Art deco waarden yn 'e jierren 1924-1925 boud neffens in ûntwerp fan direkteur gemeentewurken L.H.E. van Hylckama Vlieg. It mechanyske diel fan 'e rolbaskulebrêge waard troch Masinefabryk Braat N.V. út Rotterdam makke. De Easterbrêge wie de earste rolbaskulebrêge fan Nederlân neffens it systeem "Rall" (roltsjillen yn sletten stân net belest). It betonwurk waard yn waske grind-beton útfierd. De Easterbrêge wie de earste elektryske brêge fan Ljouwert.
De brêge waard op 26 maart 1925 oplevere en op snein 29 maart yn gebrûk nommen.   

By in renovaasje yn april-maaie 1998 waard it dek fan 'e brêge en de baskulemechanyk ferfongen. 

It nije brêgedek waard by Burgum Staalbouw makke en oanfierd mei in binnenskip.  

De oarspronklike draaihekken en ljochtmesten binne net mear oanwêzich. By de lêste opknapbeurt fan 'e brêge binne nije ljochtmesten yn in styl set, dy't sawol âld as modern eagje. Ek krige de brêge nije draaihekken.
Jan Mantel

**Jan Mantel** (Utert, 30 maaie 1889 – Grins, 3 july 1956) wie in Nederlânske dokter en dammer. Mantel hie in dokterspraktyk yn Weidum. Hy spile ûnder it pseudonym 'Telman', in anagram fan syn namme.

Jan Mantel wie yn 1928 de earste damkampioen fan Fryslân. Yn 1931, 1932 en 1933 waard er wer Frysk damkampioen. Nei 1934 spile hy net mear yn wedstrydferbân, al damme er noch wol thús.
 
Jan Mantel yn syn frije tiid neist damjen oan skaken en biljerten. It biljerten die er yn Ljouwert by 'de Friesche Club' dêr't er in protte prizen wûn. 

Hy ferstoar op 67-jierrige leeftyd yn in sikehûs yn Grins, nei't er hast 40 jier yn Weidum en omkriten praktisearre hie.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Jan van Dijk

**Jan van Dijk** (1990) is  in Fryske dammer en accountant út Oerterp.

Hy waard mei tsien jier tredde op it Frysk pupillekampioenskip. Dat betsjutte dat hy meidwaan mocht oan de lanlike kampioenskippen damjen. Dêr einige er op it 22e plak.

Jan fan Dijk waard Frysk damkampioen yn 2011, 2012 en 2015. 

Trije kear kwalifisearre Van Dijk him foar it Nederlânsk kampioenskip. Yn 2014 debutearre Van Dijk op in NK-finale yn Huisssen en waard doe tolfte mei 5 punten. Yn 2020 waard er yn Kraggenburg alfte mei 11 punten. Yn 2022 helle er yn Wageningen ûnferwachte in fjirde plak mei 14 punten.

Van Dijk spilet yn 2024 op it heechste lanlike nivo, de haadklasse. Hy helle de ynternasjonale titel fan FMJD-master, in titel fan de World Drafts Federation, in koepelorganisaasje fan nasjonale damfederaasjes, lykas it Keninklik Nederlânsk Dambûn. Dy titel fertsjinne er troch syn winst op it ynternasjonale Brunssum Iepen toernoai.

Yn 2015 wûn er it Brunssum Open en yn 2019 waard tredde by it NK fluchdamjen.

## Bestjoerslid
Van Dijk is ponghâlder fan it Nederlânsk Dambûn en damrubrykskriuwer foar it Friesch Dagblad. Sûnt 2024 is hy ien fan de organisators fan it Nederlânsk kampioenskip.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Wurdumer- of Sint-Jakobspoarte

De **Wurdumer- of Sint Jakobspoarte** wie fan 1494 oant 1835 in poarte foar de súdlike tagong fan Ljouwert.

## Skiednis
In âldere poarte stie in stikje noardliker oan 'e ein fan 'e Sint-Jakobsstrjitte by it Naauw en waard yn 1456 as *stenea porta* oantsjut. Mei't de stêd him útwreide krige Ljouwert yn 'e jierren 1481-1494 in nije singelgrêft. Ek waard doe in nije Sint-Jakobspoarte boud. 

Yn 'e rin fan 'e tiid waard de Sint-Jakobspoarte meast Wurdumerpoarte neamd. De poarte waard yn 1546 fersterke mei oan 'e bûtenkant twa achthoekige tuorren fan 16,5 m hichte. Yn 1597 waard op it bastion foar de binnenpoarte de Wurdumerbûtenpoarte oanlein, dy't oer in brêge in ferbining hie mei de binnenpoarte. Sûnt 1613 krige de poarte ûnder de stedswâl in trochgong fan goed 20 m en in wente foar de poartwachter. By de stedsútwreiding waard ek in wetterpoarte oanlein, dy't de âlde grêft (hjoed-de-dei it Saailân) mei de singelgrêft ferbûn.    

Al tsjin 'e ein fan 'e 18e iuw wie it dúdlik dat de fersterkingen fan 'e stêd hast gjin definsive wearde mear hiene. In diel fan 'e fêstingwurken waard dêrom sljochte, mar de poarten bleaune noch om't se ek de funksje fan tolhûs hiene, dêr't poartejild betelle wurde moast. Op oantrunen fan 'e ynwenners skafte de Ljouwerter ried it poartejild lang om let ôf en dêrmei hiene de poarten gjin doel mear. Tusken 1818 en 1859 binne dêrfandinne alle poarten en poartsjes fan 'e Ljouwerter fêstingwurken ôfbrutsen. 

De Wurdumerbûtenpoarte waard yn 1831 sljochte. In pear jier letter, yn 1835, waard ek de Wurdumerpoarte ôfbrutsen. De Wurdumerdyk waard dêrnei trochlutsen oant de brêge oer de singel, de Wurdumerpoartsbrêge.
Ny-Friesland

**Ny-Friesland** ('Nij-Fryslân') is in skiereilân yn it noarden fan Spitsbergen. 

It gebiet is ferneamd nei de Nederlânske provinsje Fryslân en is foar in grut part bedutsen mei iis. Der binne gjin delsettingen yn dit part fan Spitsbergen.

Ny-Friesland wurdt oan de noardkant begrinze troch de Noardlike Iissee, yn it easten troch Strjitte Hinlopen, yn it suden beheind troch de gletsjers Oslobreen, Kvitbreen en Keplerbreen, yn it súdwesten troch de iiskape Lomonosovfonna en gletsjer Mittag-Lefflerbreen, en yn it westen troch it fjort Wijdefjord. Eastlik fan it skiereilân leit oan'e oare kant fan de seestrjitte it eilân Nordaustlandet, yn it suden leit Olav V-lân, yn it súdwesten Bünsowland en Dicksonland en yn it westen oan'e oare kant fan it fjord it Andréeland.

Arve Staxrud wie de earste dy't Ny-Friesland trochkrúste doe't er op wei wie om oerlibjenden fan de ekspedysje fan Herbert Schröder-Stanz yn de Sorgfjord te rêden yn 1913.
Arve Staxrud

**Arve Staxrud** wie in Noarske legeroffisier, poalreizger en kartograaf. Tusken 1906 en 1920 died er mei oan ferskate ekspedysjes nei Spitsbergen. 

Yn 1906 en 1910 naam Arve Staxrud as kartograaf diel oan de Noarske ûndersyksekspedysjes nei it noardwesten fan Spitsbergen ûnder lieding fan Gunnar Isachsen, en simmerdeis fan 1911 -14 late er tegearre mei de geolooch Adolf Hoel in rige ekspedysjes nei itselde gebiet, útrist troch de Noarske regearing, wêrby't wichtige stikken detaillearre yn kaart brocht waarden. Yn de maitiid fan 1913 late Staxrud in ekspedysje nei Nordaustlandet om de skipbrekkelingen fan de ekspedysje ûnder lieding fan Herbert Schröder-Stranz te rêden. It slagge him en bring de oerlibjende leden nei Isfjorden.

Fan 1916 oant 1924 wie er learaar oan de Vestuppland Folkehøgskule en fan 1924 oant 1930 oan de middelbere skoalle Brandbu. Oan de earstneamde joech er ek lichaamlike opfieding. Yn it konflikt mei Denemarken oer de Noarske besetting fan East-Grienlân wykte Staxrud ôf fan it offisjele Noarske stânpunt.
Langsturtgrûniikhoarntsjes

De **langsturtgrûniikhoarntsjes** (wittenskiplike namme: *Urocitellus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), it ûnderskift fan 'e iikhoarntsjes en sliepmûzen (*Sciuromorpha*), de famylje fan 'e iikhoarntsjes (*Sciuridae*), de ûnderfamylje fan 'e grûniikhoarntsjes en Afrikaanske beamiikhoarntsjes (*Xerinae*), de tûke fan 'e grûniikhoarntsjes (*Marmotini*), de ûndertûke fan 'e echte grûniikhoarntsjes (*Spermophilina*) en it lyknammige boppeskaai fan 'e echte grûniikhoarntsjes (*Spermophilus*). Ta dit skaai hearre trettjin soarten, dy't foar it meastepart yn it noardwesten fan Noard-Amearika libje. Ien soarte, it poalgrûniikhoarntsje (*U. parryi*), komt foar oan beide kanten fan 'e Beringstrjitte, wylst in oarenien, it langsturtgrûniikhoarntsje (*U. undulatus*) útslutend yn Aazje libbet.

## Namme
De wittenskiplike namme fan 'e langsturtgrûniikhoarntsjes is *Urocitellus*. Dat is in gearstalling fan it Aldgrykske οὐρά, *oura*, dat "sturt" betsjut, en *citellus*, it Latynske wurd foar "grûniikhoarntsje".

## Taksonomyske yndieling
De langsturtgrûniikhoarntsjes waarden foarhinne ta it gruttere taksonomyske skaai *[[Spermophilus]]* rekkene. Mar yn 2004 die by ûndersyk nei it DNA fan grûniikhoarntsjes bliken dat dy yndieling parafyletysk wie, om't de prêrjehûnen en de marmotten eins nauwer mei in diel fan 'e soarten yn it âlde *Spermophilus* besibbe wiene as oare soarten út datselde skaai. Fan gefolgen waard dat skaai doe útinoar helle en yndield yn ferskate nije skaaien, wêrûnder de langsturtgrûniikhoarntsjes, wylst it restant fan *Spermophilus* de grûniikhoarntsjes fan 'e Alde Wrâld kaam te foarmjen, ek wol bekend as de soesliks.

## Soarten
Lolita

* Lolita (roman), is in boek fan Vladimir Nabokov.
* Lolita (pornografysk aktrise), is in pornografysk aktrise út Ruslân.

* Lolitapornografy, is in sjenre fan pornografy.
Lolita (roman)

***Lolita*** (Ingelsk; it is in famkesnamme, in Spaanske ferkoarting fan de namme Dolores) is in roman út 1955 troch de Russyske skriuwer Vladimir Nabokov, útjûn in Parys troch Olympia Press. Sels hat er letter in protte dien oan it oersetten fan boeken nei it Russysk ta, en syn eigen boek wie dêr ien fan. It boek waard yn 1962 ferfilme troch Stanley Kubrick en yn 1997 nochris troch Adrian Lyne. 

## Ynhâld
In man, berne yn 1910, wurdt fereale op in fanke fan 12, en it ferhaal folget harren avontoeren. Om't it skreaun is fan de optyk fan de dieder, dy't yntusken ferstoarn is, witte wy net, at it fanke misbrûk makket fan syn ferealens, of dat hy har ferkrêfted, of dat hja wier beide fereale binne.

It is net sa dat der in protte geslachtsferkear yn it ferhaal foarby komt, mar allinnich al it idee dat in folwoeksene fereale wêze koe op in fanke, soarge yn de Feriene Steaten foar in protte opskuor.

## Begjinrigels
De iepeningssin fan *Lolita* waard op plak 5 keazen fan de American Book Reviews list fan bêste iepeningssinnen.
*Lolita, myn libbensljocht, myn lendefjoer. Myn sûnde, myn siel. Lo-lie-ta: de tongpunt sakket trije treden it ferwulft ôf en tikket by trije tsjin'e tosken. Lo. Lie. Ta. Se wie Lo, gewoan Lo, as se mei har ien meter fyftich moarns mei ien sok oan stie. Se wie Lola yn in lange broek. Se wie Dolly op skoalle. Se wie Dolores as se earne har namme ûnder sette. Mar yn myn earmen wie se altyd Lolita*.

## Fertaling yn it Nederlânsk
Yn 1958 ferskynde de Nederlânske oersetting fan *Lolita* troch Maurice Sigismund (Bob) Coutinho, wêrmei't Uitgeverij Oisterwijk wrâldwiid de earste útjefte bûten it Ingelske taalgebiet fersoarge. Hans Renders,  Nabokov wie razend entûsjast oer de tekeningen fan P.H.van der Harst. Hy fûn it 'ynnimmend' hoe't se de 'oandwaanlike bekoarlikens fan it earme bern' troffen hiene.
De Bezige Bij brocht yn 1994 in twadde oersetting út fan de hân fan Rien Verhoef.

## Wurdearring
*Lolita* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw. 

## Kulturele ynfloed
De beneaming lolitapornografy, foar in sjenre fan 'e pornografy dat draait om jong lykjende aktrises, is ûntliend oan 'e titel fan dizze roman.
Bisdom Erfurt

It **Bisdom Erfurt** (Latyn: *Dioecesis Erfordiensis*) is in roomsk-katolyk bisdom yn Dútslân. It bisdom is in suffragaan bisdom fan it aartsbisdom Paderborn en omfiemet likernôch de dielsteat Tueringen. De biskopssit is de dom fan Erfurt.

## Skiednis
Sint-Bonifatius stifte yn 742 in bisdom yn Erfurt. Dat bisdom waard lykwols al wer yn 755 opheft en by it bisdom Mainz foege. De iennige biskop fan dat bisdom wie Adalar.

Yn 'e tiid fan 'e Dutske dieling waarden yn 1973 mei in dekreet fan 'e Hillige Stoel de gebieten fan 'e bisdommen Fulda en Würzburg oan 'e East-Dútske kant fan it izeren gerdyn ûnder it nije biskoplike amt Erfurt-Meiningen ûnderbrocht. Juridysk bleaune dy gebieten lykwols ûnder de yn West-Dútslân lizzende bisdommen fallen. It biskoplike amt stie ûnder lieding fan 'e apostoalyske administrator Hugo Aufderbeck, dy't yn 1981 troch Joachim Wanke opfolge waard.  

Op 8 july 1994 ferhefte paus Jehannes Paulus II mei de apostoalyske konstitúsje *Quo aptius* it biskoplike amt ta bisdom ûnder de tsjerkeprovinsje Paderborn. Paus Jehannes Paulus II wiisde mei de apostoalyske brief *Fideles ecclesialis* op 21 septimber 1994 de hillige Elisabeth fan Tueringen as haadpatroanhillige. Oare patroanhilligen fan it bisdom binne Sint-Bonifatius en Sint-Kiliaan. De earste biskop fan it bisdom waard de eardere apostoalyske administrator Joachim Wanke.   

## Biskoppen
* 1994–2012 Joachim Wanke
* 2014– Ulrich Neymeyr
Joadsk-midsiuwsk erfgoed fan Erfurt

It **Joadsk-midsiuwsk erfgoed fan Erfurt** is sûnt 2023 UNESCO-wrâlderfgoed. 

It erfgoed makket it libben tusken 1100 en 1349 fan 'e joadske mienskip yn 'e Tueringske stêd Erfurt sichtber. Yn 'e midsiuwen krigen joadske keaplju in wichtige rol yn 'e hannelsstêd Erfurt. Under it erfgoed falle trije gebouwen út dy tiid.

De Alde Synagoge (*Alte Synagoge*) is in bouwurk út likernôch 1100. Nei de pogrom yn Erfurt fan 1349 waard de synagoge as pakhûs brûkt en letter waard it in restaurant. Hjoed-de-dei is it gebou in museum. De âldste bouspoaren datearje fan 1094.

It Stiennen Hûs (*Steinernes Haus*) waard om 1250 hinne boud en it kaam sûnt 1293 yn joadsk besit.  

By tafal waard by opgravingen yn 2007 de mikwe fan Erfurt ûntdutsen. 

## Bouwurken
Karst Meijer

**Karst Meijer** (Havelte, 1957) is in botanikus en planteûndersiker út Noardwâlde.
Meijer is de oprjochter fan it Herbarium Frisicum, it grutste priveeherbarium fan Europa mei mear as 150.000 drûge planten. 

## Herbarium Frisicum
As boeresoan sammelet er al sûnt syn tolfte jier planten. Syn Herbarium Frisicum ûntstie yn Noardwâlde út in persoanlike belangstelling foar plantkunde. Hy waard ynspirearre troch Douwe van der Ploeg. It begûn allegear mei in blauwe klokjesgentiaan dy't er op 15 septimber 1980 by Noardwâlde fûn. Meijer gie doe nei de Middelbere Túnbouskoalle yn Frederiksoard. Dat wie de ympuls foar syn herbariumhobby. Earst socht er planten yn syn direkte omjouwing, letter yn hiel Europa. Meijer sjocht herbariums as ûnderdak foar botanysk erfguod en wurket mei frijwilligers oan it behâld en útwreidzjen fan de kolleksjes. Yn 2013 ferhuze Meijer nei Drinte en ferhuze de kolleksje mei him nei Wapserveen. Ein 2014 ferhuze it herbarium werom nei Fryslân. Herbarium Frisicum sit no yn in eardere doarpsskoalle yn Wolvegea.

## Hynsteblommen en toarnbeien
Meijer hat him as botanikus spesjalisearre yn hynsteblommen en toarnbeien. As tank foar 40 jier ûndersyk nei toarnbeien waard de Amerikaanske toarnbeisoarte *Rubus Meijerianus* nei him neamd. Rubus is Latyn foar toarnbei, Meijerianus in ferwizing nei syn fan. 
Yn 2023 krige Fryslân der offisjeel twa nije toarnbeisoarten. Dêroer waard publisearre yn it botanyske fakblêd *Gorteria* fan Naturalis. De nije soarten waarden troch Meijer ûntdutsen en omskreaun.

Guon ekologen beskriuwe de hynsteblom as in soarte mei in soad ferskiningsfoarmen, oare spesjalisten werkenne yn hiel Nederlân oant mear as tûzen soarten. Om ta in goede herkenning te kommen, ûnderskiedet Meijer yn syn Fjildgids tsien ferskillende seksjes, wêrby't de seksje *Taraxacum* (greidehynsteblom) de meast algemiene is en de seksje *Palustria* (moerashynsteblom) de meast bedrige. Meijer hat oersichtlike nije determinaasjekaaien makke. Middels dy kaaien en hûnderten foto’s kinne natoerleafhawwers de grutte soarterykdom op namme bringe.

## Túnûntwerper
Karst Meijer waard letter túnûntwerper, túnker en eigner fan ferskate modeltunen.
As ûnderdiel fan it keunstplan Diever, *Village of Shakespeare*, ûntwurp hy Shakespeare-tunen by it nije gemeentehûs en alle griene yngongen nei it doarp Diever. Meijer waard ynspirearre troch de tradisjonele tunen yn Stratford-upon-Avon (GB), it berteplak fan William Shakespeare. Doe't er de Shakespeare-tún yn it Teater ûntwurp, ûntduts er in soart toarnbeien dy't earder ûnbekend wie. De toarnbei krige de Latynske namme *Rubus Williamii*.

## Prizen
Karst Meijer krige yn 2024 it Griene Lintsje foar syn wurk mei it Herbarium Frisicum. Dy priis wurdt útrikt oan minsken dy't har op in bysûndere wize ynsette foar duorsumens en miljeu.

Yn 2024 waard him ek de Fryske Anjer takend.

## Literatuer
*  - *Veldgids Paardenbloemen taxonomie – herkenning – ecologie* (2023) (ISBN 9789464710274)
Albert Pierrepoint

**Albert Pierrepoint** (Clayton, 30 maart 1905 - Southport, 10 july 1992) wie in Ingelske boal  dy't tusken de 435 en 600 minsken eksekutearre yn in karriêre fan 25 jier dy't einige yn 1956. Syn heit Henry en omke Thomas wiene offisjele boalen foar him.

## Karriêre yn't koart
Pierrepoint en syn famylje hiene it finansjeel dreech om't syn heit mei tuskenskoften wurke en in soad dronk. Pierrepoint wist doe't er noch jong wie er boal wurde woe en waard yn septimber 1932, 27 jier âld, oannommen as assistint-boal. Syn earste eksekúsje wie yn desimber fan dat jier, tegearre mei syn omke Tom. Yn oktober 1941 fierde er syn earste ophinging út as haadboal.

Yn syn amtstermyn hong er 200 minsken op dy't feroardiele wiene foar oarlochsmisdieden yn Dútslân en Eastenryk, lykas ferskate heech profilearre moardners, wêrûnder Gordon Cummins (de *Blackout Ripper*), John Haigh (de *Acid Bath Murderer*) en John Christie (de *Rillington Place Strangler*). Hy fierde ferskate kontroversjele eksekúsjes út, dêr't Timothy Evans, Derek Bentley en Ruth Ellis ûnder wiene  en eksekúsjes foar heechferried - William Joyce (ek bekend as *Lord Haw-Haw*) en John Amery - en ferried, mei de ophinging fan Theodore Schurch.

Yn 1956 wie Pierrepoint belutsen by in skeel mei in sheriff oer betelling, wat late ta syn pinsjonearring as boal. Hy runde in pub yn Lancashire fan mids jierren 1940 oant yn de jierren 1960. Yn 1974 skreau er syn memoires dêr't er yn konkludearre dat de deastraf gjin ôfskrikmiddel wie, hoewol't er syn stânpunt letter faaks wizige hat. Hy benadere syn taak mei earnst en sei dat de eksekúsje 'hillich foar my' wie.  

Syn libben is opnommen yn ferskate fiksjewurken, lykas de film *Pierrepoint* út 2005, dêr't er yn portrettearre waard troch Timothy Spall.
Gewoane glimmerinketswam

De **gewoane glimmerinketswam** (*Coprinellus micaceus*) is in skimmel út de famylje *Psathyrellaceae*. 

## Beskriuwing
De hoed hat it diameter fan 1 oant 3 sm. By jonge poddestuollen is de foarm aaifoarmich, letter wurdt de hoed stadichoan klokfoarmich mei in tochsnit oant 5 sm. De kleur fan 'e hoed is krêm oant okerbrún en nei de midden ta donkerder. De hoed had hast oant de krún fine groefkes, dy't by't âlder wurden grutter wurde. Jonge poddestuollen ha in soad glimkjende skilferkes (resten fan it velum) op 'e hoed. By wat rein spiele dy gau fuort.

As de poddestoel âlder wurdt begjint de hoed mear te ribbeljen.  

De lamellen fan 'e gewoane glimmeinketswam binne ynearsten wyt- oant gieleftich wyt, dêrnei griisbrún oant griispears en mei it âlder wurden swart. 

De wite stâl is 3 oant 8-10 sm heech en 3 oant 5 mm dik. De stâl is hol en net stabyl. De basis is ljocht oant dúdlik bolfoarmich ferdikt en ljocht okergiel. By jonge poddestuollen is de stâl mei fine flokken oerdutsen, de âldere binne glêd. De stâl hat gjin ring. 

De spoareprint is brún.   

## Fersprieding
De gewoane glimmerinketswam komt hast oer de hiele wrâld foar, útsein op Grienlân en de poalen. Yn Europa is de soarte tige algemien. Se komme faak yn grutte klusters foar op âldes stobbes. De skimmel kin by gaadlike waarsomstannichheden ferskillende kearen yn 't jier poddestuollen produsearje. 

De soarte libbet op libbene en deade beammen yn bosk, tún, park, berm en ûnder strûken. Se binne te finen yn leaf- en mingd bosk, mar seldsum yn nullebosk. De skimmel libbet as sapriobiont op fermôge hout en wurdt ek fûn op hout ûnder de grûn en oan 'e foet fan libbene beammen. Dat lêste tsjut faaks op parasitisme fan 'e skimmel oan 'e woartel. De soarte is net tier wat de pH-wearde fan 'e boaiem oanbelanget. De fruchlichems komme it hiele jier foar, mar benammen yn 'e moannen april oant en mei novimber.

## Betizing

Der binne oare poddestuollen dy't in soad op 'e gewoane glimmerinketswam lykje en mei help fan in mikroskoop te ûnderskieden binne. Soarten dy't maklik betiizgje binne de pearelglimmerinketswam (*Coprinellus saccharinus*) en de greideglimmerinketswam (*Coprinellus truncorum*). As de velumresten fan 'e hoed wosken binne, is der ek oerienkomst mei de rûchspoarige inketswam (*Coprinellus silvaticus*). Dy lêste is lykwols tige seldsum en besit wrateftige spoaren. 

## Ytberens
De gewoane glimmerinketswam is ytber. De poddestoel komt yn tige grutte swarms foar, itjinge it skytbytsje fruchtfleis oan in yndividuele poddestoel kompinsearret. De gewoane glimmerinketswam hat gjin opfallende smaak.
Gouden Kneppel

De **Gouden Kneppel** is in priis fan de Jongfryske Mienskip. De Gouden Kneppel wurdt útrikt oan persoanen dy't in bysûndere bydrage levere hawwe oan de Fryske taal en kultuer. De priis waard ynsteld yn ‘e hjerst fan 2021, santich jier nei Kneppelfreed op 16 novimber 1951 te Ljouwert.

De priis bestiet út in mei de hân makke Fryske ikehouten kneppel mei figueren út de âldheid fan keunstneresse Grethe-Marie Broersen.

## Winners
* 2024 – Willem Schoorstra foar syn talint as Frysk dichter, romanskriuwer, histoarysk -, polityk- en taalaktivist it Frysk fjoer te ûntstekken by in soad minsken. 
* 2022 – Aant Jelle Soepboer foar syn talint as drummer, skriuwer, politikus, adviseur, sprekker, ûnderwiisman en ferbiner.
Grethe-Marie Broersen

**Grethe-Marie Tilanus-Broersen** is in fysioterapeute en byldjend keunstner út Aldeholtpea. 

As fysioterapeute is hja spesjalisearre yn bekkenfysioterapy, dêr't klachten oer de legere rêch, buik, bekken en bekkenboaiem behannele wurde.

Broersen studearre oan de Keunstakademy yn Den Haach. Nei skilderjen en byldhouwen mei stien lei se har letter ta op keatlingseagjen (houtfykjen). It leafst wurket se mei kromme of draaide stikken hout. Se jout workshops en demonstraasjes, ûnder mear op oldtimerfestivals.
Ien fan har earste grutte keunstwurken makke se fan in twa en in heale meter lange beamstamme yn de foarm fan in pau.  Yn opdracht fan Pleatslik Belang fan Aldeberkeap seage hja de grutste fuotballer fan Aldeberkeap.  It houten byld fan trije-en-in-heale meter heech krige in plak yn it Sterrenbosch neist de fuotbalfjilden fan fuotbalferiening Sport Vereent.

## Gouden Kneppel
Grethe-Marie Broersen ûtwurp as keunstner de Gouden Kneppel, in priis dy’t útrikt wurdt troch de Jongfryske Mienskip. It houtsnijwurk tilt op fan de symbolyk út de Fryske skiednis.
L'Œuvre au noir

***L'Œuvre au noir*** (Frânsk, betsjutting: "It wurk yn swart") is in roman troch Marguerite Yourcenar, fan 6 maaie 1968.

## Titel
It neamde *wurk yn swart*, is de earste stap yn de algemy foar it meitsen fan *it machtige wurk*. 

## Wurdearring
* Ek yn 1968, waard it boek de Prix Femina takend.
* *L'Œuvre au noir* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Lutherbetinkplakken yn Eisleben en Wittenberg

De **Lutherbetinkplakken yn Eisleben en Wittenberg** yn 'e Dútske dielsteat Saksen-Anhalt foarmje sûnt 1996 wrâlderfgoed fan UNESCO. De plakken binne ferbûn mei it libben fan 'e herfoarmer Maarten Luther en syn meiwurker Philipp Melanchthon. 

As autentike lokaasjes fan wichtige barrens út de reformaasje binne de betinkplakken yn Eisleben en Wittenberg fan útsûnderlike betsjutting foar it politike, kulturele en religieuze libben fan Europa mei ynfloed fier bûten de grinzen fan Dútslân. De gebouwen binne yn 'e rin fan 'e tiid ferskillende kearen restaurearre. Guon fan dy projekten hiene as doel om de gebouwen ta eare fan 'e reformaasje moaier te meitsjen, wylst oare projekten besochten de gebouwen werom te bringen yn 'e steat sa't se yn 'e tiid fan 'e herfoarmers wiene. Sa fûnen der yn 'e 19e iuw feroarings yn 'e styl fan it histoarisme plak.

It wrâlderfgoed bestiet út seis lokaasjes, wêrfan twa gebouwen yn Eisleben en fjouwer gebouwen yn Wittenberg. De twa hûzen yn Eisleben binne eigendom fan 'e gemeente, de twa hûzen yn Wittenberg fan 'e dielsteat Saksen-Anhalt en de beide tsjerken fan 'e Evangelyske Tsjerke yn Dútslân. 

## Lokaasjes
* Bertehûs fan Luther (Eisleben)
* Stjerhûs fan Luther (Eisleben)
* Lutherhûs (Wittenberg)
* Melanchthonhûs (Wittenberg)
* Stedstsjerke fan Wittenberg
* Slottsjerke fan Wittenberg
Bisdom Aken

It **bisdom Aken** (Latynsk: *Dioecesis Aquisgranensis*) is in roomsk bisdom yn 'e Dútske tsjerkeprovinsje Keulen. De biskopssit is de domtsjerke fan Aken, dy't as earste monumint fan Dútslân yn 'e list fan it UNESCO-wrâlderfgoed opnommen waard. 

It bisdom leit yn it meast westlike diel fan 'e dielsteat Noardryn-Westfalen en grinzget oan 'e Dútske kant oan it aartsbisdom Keulen en de bisdommen Münster, Essen en Trier. Oan 'e Nederlânske kant grinzget it bisdom oan it bisdom Roermond en oan 'e Belgyske kant oan it bisdom Luik.   

## Skiednis
Oarspronklik hearde Aken by it prinsbisdom Luik. Nei it konkordaat fan 15 july 1801 wie der yn 'e Frânske tiid foar in lyts skoft in ûnôfhinklik bisdom Aken. Nei de Frânske tiid waard yn 1821 it Prusyske diel fan it bisdom by it aartsbisdom Keulen yndield. Op 30 augustus 1930 waard mei de bul *Pastorale officii nostri* it bisdom Aken op 'e nij stifte.

## Biskoppen
* 1802-1809 Marc-Antoine Berdolet
* 1810-1814 Jean-Denis-François Camus
* 1814-1825 sedisvacatie

* 1930-1937 Joseph Vogt
* 1937-1943 sedisvacatie
* 1943-1954 Johannes Joseph van der Velden
* 1954-1974 Johannes Pohlschneider
* 1975-1994 Klaus Hemmerle
* 1994-2015 Heinrich Mussinghoff
* 2016- Helmut Dieser
Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie

***Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie*** (Dútsk, betsjutting: "Trije essays oer seksuele teory") is in wurk út 1905 fan Sigmund Freud, útjûn by Franz Deuticke, Wenen. 

Freud jildt as de grûnlizzer fan de psycho-analyze, dêr't de skriuwer syn teory oer seksualiteit yn beljochtet, yn it bysûnder de relaasje ta de bernetiid.

## Haadgebieten
It boek behannelet trije haadgebieten: Seksuele perverzjes, seksualiteit yn de bernetiid en puberteit. 

## Wurdearring
*Drei Abhandlungen zur Sexualtheorie* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.
Belgereed

Oan ‘e Jan Schotanuswei fan Aldemardum nei Riis begjint tusken de húsnûmers 82 en 84 it sânpaad dat fan ‘e Earste Wrâldoarloch ôf de **Belgereed** neamd waard. Dy Belgereed rûn oan 'e Fonteinbosk ta. Hjoed-de-dei wurdt dat stik reed ek al ta de *Kooilaan* rekkene. Dêrtroch liket de namme Belgereed topografysk yn it ferjittersboek te reitsjen.

Yn ‘e earste Wrâldkriich tusken 1914 en 1918 wiene yn Gaasterlân in soad Belgyske militêren ynkertiere. Om’t Nederlân yn dy oarloch neutraal wie, moast de steat dy militêren ûntwapenje en dêrnei beweitsje. Trochdat Gaasterlân nochal in úthoeke wie, koene allinne de omlizzende brêgen bewekke wurde. De earste ynkertiering wie yn 1914 yn 'e nije noch leechsteande pleats, Jan Schotanuswei 84. It stik bosk efter de pleats waard kappe en dêr kamen barakken en yn 1916 it frouljuskamp *Boschkant*. It sânpaad njonken de pleats waard in soarte fan moetingsplak foar Belgyske flechtlingen en minsken út ‘e krite en krige sa syn namme. Yn 1916 kamen der ek noch in hûnderttal Belgyske húshâldingen nei it âlde stienfabryk by Riis.

## ''De Belgenreed''
Under de titel *De Belgenreed*, 2014, hat de Flaamske skriuwster Ida van Dessel mei help fan Pieter Folmer, in Fryske freon út har jeugd, omtinken jûn oan de tiid dat der in soad flechtlingen út Belgje yn Gaasterlân asyl krigen.

## Keppeling om utens
* Kamp yn en efter pleats nûmer 84
Bisdom Regensburg

It **bisdom Regensburg** (Dútsk: *Bistum Regensburg*; Latynsk: *Dioecesis Ratisbonensis*) is in roomsk bisdom yn Dútslân.

It bisdom bestiet sûnt it jier 739 en waard troch Bonifatius ynsteld. De earste biskop wie Gaubald. Biskop Wolfgang stifte yn it jier 975 it âldste jongeskoar fan 'e wrâld, de *Regensburger Domspatzen*.

De sit fan it bisdom is yn Regensburg, dêr't de domtsjerke stiet. It bisdom leit yn it noardeastlike diel fan Beieren. Wat oerflak oanbelanget is Regensburg it grutste bisdom fan Beieren. 

Sûnt 1817 is it bisdom suffragaan oan it aartsbisdom München en Freising. Patroanhillige fan it bisdom is Wolfgang fan Regensburg.

## Bekende biskoppen
* Emmeram fan Regensburg, hillige martler, 2e helte 7e-iuw
* Rupert fan Salzburg, hillige, biskop ± 697 (ûnwis)
* Erhard fan Regensburg, hillige, biskop foar 720
* Wolfgang, hillige, biskop fan 972 oant 994
* Albertus Magnus, hillige, bynamme *de Grutte*, biskop fan 1260 oant 1262
* Karl Theodor von Dalberg, karfoarst en bisdom administrator fan 1803 oant 1805, aartsbiskop, metropolyt en primas fan Dútslân fan 1805 oant 1817
* Johann Michael von Sailer, biskop fan 1829 oant 1832
* Georg Michael Wittmann titulêr biskop fan Comama en wijbiskop fan Rengenburg, biskop fan Regensburg fan 1832 oant 1833
* Michael Buchberger, teolooch, biskop fan 1927 oan 1961, krige yn 1950 de persoanlike titel aartsbiskop
* Gerhard Ludwig Müller, teolooch, biskop fan 2002 oant 2012, dêrnei oant 2017 prefekt foar de Kongregaasje foar de lear fan it Leauwe, kardinaal
Bovenstreek (Midden-Grinslân)

**Bovenstreek** (Ferfryske: *Boppestreek*) is in buorskip yn de gemeente Midden-Grinslân, yn de provinsje Grinslân.

De buorskip leit oan in dearinnende dyk yn de polder Oosterbovenlanden, súdeastlik fan Meeden.

De buorskip bestiet út in fiiftal pleatsen en huzen. Eartiids ha der yn it buorskip mear huzen stien, mar dy binne yn de rin fan de 20e iuw sloopt. Dat barde yn it ramt fan de ruilferkaveling Meeden-Westerlee.

Under Westerlee -in stikje súdeastliker fan Bovenstreek- leit noch in buorskip mei de namme Bovenstreek. Dy Bovenstreek leit yn de gemeente Aldamt.
Stadtbezirk

In **Stadtbezirk** is yn Dútslân in bestjoerlik ûnderdiel fan in gemeente, meastentiids tapast by grutte stêden mei mear as 150.000 ynwenners. In Stadtbezirk komt likernôch oerien mei in dielgemeente (bestjoerlik stedsdiel) yn Nederlân.

De tapassing fan 'e yndieling fan in stêd yn *Stadtbezirke* hinget ôf fan 'e *Gemeindeordnung* of *Kommunalverfassung* fan 'e dielsteat. 

De offisjele oprjochting fan Stadtbezirke folget neffens in beslút fan in gemeenteried. In Stadtbezirk is meastentiids ûnderferdield yn *[[Stadtteil]]e* (yn lanlike gemeente fakentiden *[[Ortsteil]]e* neamd), dy't gjin bestjoerlike funksje ha, mar fral foar statistyske doeleinen brûkt wurde.   

## Utsûnderingen
Yn Berlyn hjit in stedsdiel in *Bezirk*. Yn Karlsruhe wurde se *Stadtteile* neamd.
Koeroargel

In **koer- of koaroargel** is in piipoargel, dat yn 'e regel yn it koer fan in faak wat gruttere tsjerke of by in sjongkoar stiet. Ek lytsere tsjerken sûnder grut oargel of kapellen fan bygelyks sikehûzen en ferpleechhûzen of aula's ha faak in koaroargel.  

Oars as in haadoargel op in kreake of doksaal of in swellenêstoargel oan 'e muorre stiet in koeroargel yn 'e regel op 'e grûn. 

In koeroargel is lytser en fral geskikt foar tsjinsten mei in yntym karakter. Faak wurdt in koeroargel by gewoane tsjinsten ôfwikseljend yn kombinaasje mei it haadoargel brûkt. Op it koeroargel wurdt dan bygelyks spile foar it begelieden fan in koar of foarsjonger, wylst it haadoargel by de gemeentesang brûkt wurdt.  

In koeroargel kin fêst stean, mar it kin somtiden ek in mobyl oargel wêze dat fan plak ferpoarje kin (lykas in kistoargel).
Lanlik Noard

**Lanlik Noard** (Nederlânsk: *Landelijk Noord*) is in wyk yn it stedsdiel Amsterdam-Noard. Amsterdam-Noard bestiet út plattelânsgebieten. Lanlik Noard leit yn it suden fan de Noardhollânske regio Wetterlân. Wetterlân hat in polderlânskip mei in pear lytse doarpkes.

## Skiednis
Lanlik Noard heart by it histoaryske gewest Wetterlân fan West-Fryslân. Oant 1921 leine yn it begiet de gemeenten Buiksloot, Nieuwendam, en Ransdorp. Op 1 jannewaris 1921 waarden dy gemeenten troch de gemeente Amsterdam anneksearre. De doarpen ha mei dy anneksaasje ynstimd omdat dy troch de oerstreaming fan 1916 tige ferearme rekken.

In diel fan Wetterlân waard tusken de jierren '20 en '80 fan de 20e iuw beboud. Dy bebouwing wurdt sûnt 1990 begrinze troch de Amsterdamske Ringwei Noard (A10 Noard). De bebouwing bûten de rûnwei hat de namme Lanlik Noard krigen. Ek it doarp Schellingwoude dat binnen de rûnwei leit heart by Lanlik Noard.

Sûnt 1987 makket Lanlik Noard diel út fan Amsterdam-Noard. Troch de *[[Centrale Dorpenraad Landelijk Noord]]* hâlde de doarpen kontakt mei mekoar oer ûnder oaren de yndieling fan Lanlik Noard. De ried is ek wurdfierder foar de doarpen binnen it stedsdiel Amsterdam-Noard en de gemeente Amsterdam.

## Plakken yn Lanlik Noard
Doarpen:

* Durgerdam
* Holysloot
* Ransdorp
* Schellingwoude
* Zunderdorp

Buorskippen:

* 't Nopeind
* Het Schouw (foar in part)

### Beskerme doarpsgesichten
Trije doarpen yn Lanlik Noard hawwe de status fan beskerme doarpsgesicht. De doarpen binne: Durgerdam, Holysloot en Ransdorp.

### Literatuer
* José Lutgert (kompilator) *De Waterlandse Zeedijk, de skiednis fan in âlde seedyk yn Amsterdam-Noard*, Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 1994, 
* José Lutgert en Dick Reedijk (samenstellers) *Als Amsterdam zich over ons ontfermt, de geschiedenis van de inlijving bij Amsterdam van gemeenten Buiksloot, Nieuwendam en Ransdorp in 1921*, Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 1996, 
* Gerrit van Zeggelaar et al *Terugblikken op Waterland. Hoofdstukken uit de geschiedenis van Amsterdam-Noord*, Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 2000. 
* Dick Reedijk *Durgerdam. 'Daar ginds om den IJdoorn, daar wacht ons de reê*', Stichting Historisch Centrum Amsterdam-Noord, 2004. 

## Keppeling om utens
* Webside fan de Sintrale Doarpsried Plattelân Noard