open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wilhelm Müller (dichter)

**Johann Ludwig Wilhelm Müller** (Dessau, 7 oktober 1794 – Dessau, 1 oktober 1827), wie in Dútske, romantysk dichter. Hy waard fral ferneamd fan syn faak sosjaal-krityske lieten en fan syn dichtwurk dat fan Franz Schubert toanset waard.

Fanwege syn belutsenens by de ûnôfhinklikens fan it Grykske folk, dat doe noch by Turkije hearde, krige er de bynamme de *Griechen Müller*, hoewol't er nea yn dat lân west hat. Dy belutsenens kaam fan it wurk fan Lord Byron, dat him bot beynfloede.

Wilhelm Müller waard al by libben (en no noch wol) ta de middenmoat fan de dichters rekkene. Letter waarden neffens guonts soksoarte ferhalen troch sensors oer de streek brocht om skriuwers dy't faaks al te populêr drigen te wurden de mûle te teamjen. Müller wie yn master yn it tusken de rigels troch úterjen fan krityk. De syklus *[[Die Winterreise (Müller)|Die Winterreise]]* (fan Franz Schubert op muzyk set as *[[Winterreise (Schubert)|Winterreise]]* kin beskôge wurde as it sykjen fan de iensume minske nei himsels, mar ek as in beskriuwing fan de troch de restauraasje "beferzen" mienskip.

Müller syn syklus Die schöne Müllerin waard ek fan Schubert toanset.

## Neiteam
Müller's soan, Friedrich Max Müller, wie in Ingelsk oriïntalist dy't de ferlykje stúdzje fan religys stichte. Syn pakesizzer Wilhelm Max Müller wie in Amerikaansk oriïntalist.

## Wurken

* *Sieben und siebzig Gedichte aus den hinterlassenen Papieren eines reisenden Waldhornisten, Erstes Bändchen*, 1821
* *Sieben und siebzig Gedichte aus den hinterlassenen Papieren eines reisenden Waldhornisten, Zweites Bändchen*, 1824 – mei û.o. de syklus *Die Winterreise*
* *Lyrische Reisen und epigrammatische Spaziergänge*, 1827 – mei û.o. de syklus *Muscheln von der Insel Rügen* mei it gedicht „Vineta“, dat Johannes Brahms 1860 as ien fan *Drei Gesängen für sechstimmigen Chor a cappella* toanset hat (op. 42 Nr. 2)

## Literatuer
* Andreas Dorschel, 'Wilhelm Müllers *Die Winterreise* und die Erlösungsversprechen der Romantik', yn: *The German Quarterly* LXVI/4 (1993), 467-476.
* Hake, Bruno: *Wilhelm Müller: Sein Leben und Dichten*. (Berlyn: Mayer & Müller, 1908)
Foet (betsjuttingsside)

"**Foet**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* foet (lichemsdiel), it ûnderste diel fan 'e skonk
** foet (skonk), alles ûnder de heup
* foet (lingtemjitte), in yn ûnbrûk rekke lingtemjitte
* foet (oerflaktemjitte), in Aldnederlânske oerflaktemjitte
* foet (arsjitektuer), it ûnderste diel fan in pylder
Jack Mitchell (fotograaf)

**Jack Mitchell** (Key West, Floarida, 13 septimber 1925 - New Smyrna Beach, Floarida, 7 novimber 2013) wie in Amerikaansk fotograaf, dy't ferneamd waard fan syn fotoos fan Amerikaanske dûnsers, keunstners, akteurs, muzikanten en skriuwers.

Mitchell syn wurk ferskynde yn grutte kranten en op de *[[cover]]* fan grutte tydskriften, dêr't mear as 160 covers fan Dance Magazine by wiene. Arts Magazine neamde him de earste fotograaf dy't kreative yndividuen behannele as personaazjes bûten harren wurk om. Smithsonian neamde him de mjitstêf wêrmei't oare dûnsfotografen harren eigen wurk beoardielen.


Lennons by Jack Mitchell.jpg|John Lennon en Yoko Ono (1980)
Truman Capote by Jack Mitchell.jpg|Truman Capote (1980)
Meryl Streep by Jack Mitchell.jpg|Meryl Streep 
Alfred Hitchcock by Jack Mitchell.jpg|Alfred Hitchcock
Natalie Wood by Jack Mitchell.jpg|Natalie Wood (1979)
Leonard Bernstein by Jack Mitchell (high quality).jpg|Dirigint Leonard Bernstein
Andy Warhol by Jack Mitchell.jpg|Andy Warhol (1973)
Leontyne Price (b&w) by Jack Mitchell.jpg|Leontyne Price (1981)
Leontyne Price (color) by Jack Mitchell.jpg|Leontyne Price (1994)
Ann Reinking by Jack Mitchell.jpg|Ann Reinking


## Keppelings om utens
*[https//www.jackmitchellphotographer.com]  Hiemside fan Mitcell
Bochotnica

**Bochtonica** (IPA  [bɔxɔtˈnit͡sa]) is in stêd yn it súdeasten fan Poalen mei 1.500 ynwenners (2010), en in gebiet fan 20 km². Boargemaster is Jadwiga Kozak.
Foet

In **foet**, by bisten almeast **poat** neamd, is by libbene wêzens in lichemsdiel dat oan 'e útein fan 'e skonk sit (al wurdt yn it Frysk ek de hiele skonk wol "foet" neamd). Fuotten hawwe as funksje om it gewicht fan it lichem te dragen en it lykwicht te behâlden by stân en fuortbeweging. By de minske bestiet de foet út in nei foarren ta rjochte útsteksel, dat fan boppen troch it ankelgewricht mei it fertikale diel fan 'e skonk ferbûn wurdt. De ûnderkant fan 'e foet hjit de soal. Rjocht ûnder it ankelgewricht sit de hakke, wylst oan 'e útstykjende foarkant fan 'e foet fiif lytsere útsteksels sitte, de teannen, dy't fan lofts nei rjochts of fan rjochts nei lofts (ôfhinklik fan 'e fraach oft it om 'e rjochter- of de lofterfoet giet) wat langer wat lytser wurde.

De minsklike foet bestiet út 26 ûnderskate bonken, 33 gewrichten, 107 ligaminten en 19 spieren en sinen. Troch dy yngewikkelde opbou kin men mei jins fuotten ek tige komplekse bewegings meitsje, en dat is nedich om op twa skonken rinne te kinnen. Anatomysk sjoen falt de foet útinoar yn trije dielen: de foarfoet, besteande út 'e middenfuotsbonken en de teannen; de middenfoet, besteande út 'e fuotwoartelbonken; en de efterfoet, besteande út it ankel, de sprong en de hakbonke.

As de grutte tean de langste tean is, wat by likernôch 60% fan 'e minsken it gefal is, sprekt men fan in Egyptyske foet. Is de twadde tean it langste, wat by sa'n 10% sa is, dat hat men it oer in Grykske foet. Binne dy beide teannen like lang, dan is der sprake fan in fjouwerkantige foet. Krekt as by hannen jouwe in protte lju ek by fuotten de foarkar oan 'e iene of de oare. Brûkt men leaver de rjochterfoet, dan is men rjochtsfuottich, jout men de foarkar oan 'e lofterfoet, dan is men loftsfuottich. Under de midden fan 'e foet sit fan natuere in lytse holte; mist dy, dan hat men platfuotten, mar is de holte ûnnatuerlike grut, dan hat men holfuotten. Beide ôfwikings bringe problemen mei as men lang op 'e fuotten is.
Soal

* soal (lichemsdiel), de ûnderkant fan 'e foet
* soal (skuon), de ûnderkant fan in skoech
* soal (sok), de ûnderkant fan in sok
* soal (skaaf), de ûnderkant fan in skaaf
* soal (strykizer), de ûnderkant fan in strykizer
* soal (farwetter), far of farwetter

Keppelings foar geografyske oantsjuttings It Soal
Soal (lichemsdiel)

In **soal** is by in grut tal bisten (wêrûnder minsken) de ûnderkant fan 'e foet. It ekwifalint by evenhoevigen en ûnevenhoevigen is de hoef. In soal bestiet by minsken út in plat flak, dat yn 'e midden wat hol is. It is bedutsen troch hûd, dy't troch de konstante wriuwing (feroarsake troch rinnen) ferhurde is ta yl. Yn 'e soal befynt him in hege konsintraasje switklieren, dy't by in protte minsken ta it ferskynsel switfuotten liedt. As de holte yn 'e midden fan 'e soal him by lytse bern net ûntjout, of as er troch swierwêzen of âlderdom ynsakket, resultearret dat yn platfuotten. Oan 'e oare kant kinne soallen ek wer te hol wêze; dat neamt men holfuotten. Beide ôfwikings bringe problemen mei as men lang op 'e fuotten is.
Skonk

In **skonk** is by libbene wêzens in lichemsdiel dat it gewicht fan it lichem draacht en ornaris ek in grutte rol spilet by fuortbeweging. Skonken hawwe meastal in pyldereftige foarm en steane rjocht ûnder it lichem (behalven by lidpoatigen en oar wrimelt). Se besteane út bonken, spieren en hûd. De útein, dy't de foet of poat neamd wurdt, is faak adaptearre om rinnen makliker te meitsjen troch it gewicht fan it lichem oer in grutter oerflak te ferdielen. Fuortbeweging wurdt mooglik makke troch in stikmannich gewrichten, wêrfan't it heupgewricht, it knibbelgewricht en it ankelgewricht de wichtichsten fan binne.

Guon wêzens hawwe 1 skonk (lykas moksels), oare 2 (lykas minsken en fûgels), wer oaren 4 (sûchdieren, reptilen en amfibyen) en noch wer oaren 6 (ynsekten), 8, 12 of 14 (lidpoatigen). In lyts groepke bisten hat mear as 14 poaten, lykas de hûndertpoaten (mei minder as 20 oant wol 300 poaten) en de miljoenpoaten (dy't nettsjinsteande har namme beslist gjin miljoen poaten hawwe, mar wol oant 750).

By minsken wurdt de skonk yn 'e regel ferdield yn in boppeskonk, knibbel, ûnderskonk, ankel en foet. Dêrby moat oantekene wurde dat de foet yn it normale spraakgebrûk net ta de skonk rekkene wurdt. Oarsom wurdt yn it Frysk de oantsjutting "foet" hiel faak brûkt om alles ûnder de heup mei oan te tsjutten (dus min ofte mear as synonym fan skonk). De hûd fan 'e skonken is by manlju licht behierre, en by froulju fan natuere ek, sij it yn mindere mjitte. De measte froulju skeare lykwols de skonken keal, mei't behierre frouljusskonken as ûnoantreklik en manljuseftich beskôge wurde. Guon manlju skeare de skonken ek, lykas hurdfytsers, dy't dat dogge om't se der mear streamline fan wurde en der dus (justjes) flugger troch fytse kinne.
Man

* man (geslacht), in persoan fan it manlik geslacht
* man (oarehelte), in troud persoan fan it manlik geslacht
* Man (eilân), in eilân en selsbestjoerend territoarium yn 'e Ierske See
* Man (Ivoarkust), in stêd yn Ivoarkust
* Man (West-Firginia), in plak yn 'e Amerikaanske steat West-Firginia
* Man (folk), in etnyske groep út 'e Sineeske Aldheid
* MAN SE, in Dútsk merk frachtweinen
Sturt

In **sturt** is in nei efteren, nei ûnderen of nei boppen ta (ôfhinklik fan 'e lichemshâlding) útstykjend lichemsdiel fuort boppe de anus, dat foarkomt by in protte bisten. De anatomy en de uterlike skaaimerken fan sturten fariëarje tige. Ferbân hâldend mei de opbou fan 'e rest fan it lichem en de biotoop wêryn't it oangeande bist foarkomt, kinne sturten adaptearre wêze foar utilitêre, definsive en/of sosjale doelen.

## Soarten sturten
By in plomsturt (sa't bgl. iikhoarntsjes dy hawwe) stiet it hier wiid útinoar, wat de sturt in dûnzich oansjen jout, sadat der in skerm-effekt ûntstiet. In wipsturt is folle behindiger, en wurdt fanwegen syn synjaalfunksje (lykas by harteftigen) soms ek wol in "flagge" neamd. In ringsturt is lang en fertoant yn 'e behierring kleure ringen, sa't dat by de ringsturtmaky, de waskbear en de lytse panda it gefal is. In pronksturt, sa't in protte fûgels hawwe (lykas de pau en de fazant), is eins net in anatomyske sturt, mar in ûnderdiel fan it fearreklaad. In grypsturt, ta einbeslút, is in sturt dy't tige sterk en beweeglik is, en dêr't bisten (lykas in protte soarten apen) har by it klimmen yn 'e beammen mei fêsthâlde kinne oan tûken.

## Funksjes
In protte bisten dy't fan natuere yn beammen klimme, brûke har sturt om it lykwicht te hâlden, net inkeld by it klimmen mar faak ek by it springen fan beam nei beam. By sokke soarten hat de sturt him gauris ûntwikkele ta in grypsturt, wêrby't se har mei it útein fêsthâlde kinne. Fierders kinne sturten ek brûkt wurde ta stipe fan it lichem as in bist him op 'e efterpoaten oprjochtet (wêrby't de sturt dus in soarte fan trijepoat foarmet mei de efterpoaten). Dit komt bgl. foar by kangoeroes, stôksturtsjes en ferskate soarten kjifdieren.

Bisten dy't yn groepen libje, brûke de sturt faak om mei te kommunisearjen; sa jouwe in protte harteftigen der in alaarmsynjaal mei, wylst hûnen dermei slane om blidens mei oan te jaan, en katten de sturt grou meitsjen troch it hier oerein te setten om agresje oan te jaan. De fearresturten fan fûgels wurde foar it meastepart brûkt as roer by it fleanen, mar by guon soarten (lykas de pau of de paradysfûgel) hawwe se har by de mantsjes ûntjûn ta in pronksturt dy't mear swierrichheden as help opsmyt by it fleanen of sweven, en inkeld bedoeld is om yn 'e peartiid wyfkes te ymponearjen.

Ek wurde sturten wol brûkt as wapen. Sa kinne krokkedillen en faranen, mar ek kangoeroes, har sturt as in gefaarlik slachwapen ynsette, wylst der by skorpioenen in gifstikel oan 'e útein sit dêr't se har proaien mei deadzje en harsels mei ferdigenje. In lichtere foarm fan dit gebrûk as wapen komt foar by kij en hynders, dy't troch mei de sturt te slaan miggen en oar bitend ûnrant besykje te ferjeien. By slangen is de sturt mar kwealk fan it lichem te ûnderskieden en wurdt er ornaris brûkt foar fuortbeweging, mar rattelslangen hawwe in stikmannich losse hûdrattels oan 'e útein fan 'e sturt dêr't se mei rattelje om te warskôgjen as se har bedrige fiele.

De minske hat allinne mar in rudimintêre sturt, de nutteleas wurden sturtbonke, ek wol bekend as de stút of steupert.
Grypsturt

In **grypsturt** is in útsûnderlik grouwe en sterke sturt fan in bist, dy't evolúsjonêr adaptearre is om dingen mei fêst te gripen of om him oan dingen fêst te hâlden. In grypsturt fungearret dêrmei as in soarte fan "fyfde lid". Grypsturten komme allinnich foar by wringedieren, en dan noch hast inkeld by soarten dy't in grutdiels yn beammen libje. Sokke bisten sette har sturt yn as helpmiddel by it klimmen of as in soarte fan anker, sadat se mei har folle gewicht oan 'e sturt hingje kinne. Guon bisten brûke har grypsturt net allinne mar om har oan dingen fêst te hâlden, mar ek om foarwerpen beet te pakken en te ferpleatsen. By sûchdieren is it diel fan 'e sturt dat brûkt wurdt om te gripen, almeast ûnbehierre.

Grypsturten komme by sûchdieren foar by grypsturtapen (*Atelidae*), kapusynapen (*Cebus*), bûdelrotten (*Didelphidae*) en fierders by ferskate soarten eameliters, skobdieren en beamkjifstikelbargen, de bearmarter (*Arctictis binturong*), de rôlsturtbear (*Potos flavus*) en de nôtmûs (*Micromys minutus*). Ta de reptilen dy't in gryptsturt hawwe, hearre in protte soarten slangen en fierders de kameleöns (*Chamaeleonidae*), de Salomoneilânske reuzeskink (*Corucia zebrata*) en de teistergekko (*Correlophus ciliatus*) en besibbe soarten. By amfibyen komt in grypsturt foar by de klimsalamanders (*Aneides*) en by fisken by de seehynders en seenullen (*Syngnathidae*).
Pels

In **pels** (of **facht**, wat eins in hollanistyske ynterferinsje is) is by sûchdieren al it hier as ien gehiel, soms mei de hûd ynbegrepen. It wurd is ôfkomstich it fulgêr Latynske *pellicia*, dat wer ôflaat is fan it klassyk Latynske *pellis*, dat "hûd" of "fel" betsjut. De minske, dy't sels gjin pels hat, makket gebrûk fan 'e pels fan oare bisten. Sa wurde skiep en ek wol geiten holden foar de wol, dy't ienris yn it jier ofskeard wurdt. Fierders wurde guon bisten (saneamde peldieren) bejage of fokt om har pels. Sokke bisten wurde deamakke om 'e pels te bemachtigjen, dy't nammentlik fêstsitten bliuwt oan 'e ta lear preparearre hûd. Sokke pelzen neamd men bûnt.

In pels bestiet yn 'e regel út twa ûnderdielen: in ûnderpels fan lytse fine hierkes mei in isolearjende wurking, en in dekpels mei langere hierren dy't dakpansgewiis oerinoar hinne lizze, en sa in wetterôfstjittende wurking hawwe dy't de ûnderpels drûch hâldt by min waar of as der swommen wurdt.

Pelzen foarmje in isolearjende laach wêrfan't de primêre funksje is om it bist tsjin kjeld (of yn beskate gefallen tsjin warmte) te beskermjen. Se binne faak evoluëarre om har oan 'e jiertiden oan te passen; bisten ferhierje faak by 't maityd en hjerstmis. Sa hawwe se dan simmerdeis in tinnere pels as by 't winter.

Njonken de isolearjende funksje tsjinnet de pels ek faak foar kamûflaazje: de measte bisten hawwe in pels yn 'e kleur fan harren wengebiet, sadat se weiwurde tsjin 'e eftergrûn. Dit is in evolúsjonêre adaptaasje om predaasje tsjin te gean (yn proaidieren) of just om predaasje makliker te meitsjen (yn rôfdieren). Guon bisten, lykas de sniehazze en de harmeling, kleurje sels mei de seizoenswiksel mei en hawwe winterdeis in wite pels ta ferfanging fan 'e brune simmerpels.
Snorhierren

**Snorhierren** of **taasthierren** (Latyn: *vibrissae*) binne hierren dy't anatomysk sjoen karakterisearre wurde troch har grutte omfang en stivens (folle grutter en stiver as bgl. minsklik hollehier) en it grutte en goed trochblette hierpûdsje dêr't se út groeie. Se binne spesifyk adaptearre om as taastsintugen te fungearjen, en steane streekrjocht yn ferbining mei it sintúglik sintrum fan 'e harsens. Snorhierren komme op ferskate plakken op it lichem foar by de measte sûchdieren, ynklusyf alle primaten behalven de minske.

Snorhierren binne fral goed ûntwikkele by bisten dy't swakke eagen hawwe en by nachtdieren. Se binne fan belang foar it finen fan it paad en it sykjen nei fretten, yn it bysûnder as dat fretten libbet en besiket te ûntkommen. Guon bisten, lykas de hûsmûs, kinne luchtbewegings waarnimme mei har snorhierren, wylst oaren, wêrûnder seehûnen, der de grutte fan foarwerpen mei ynskatte kinne (dy't se op 'e seeboaiem oantreffe). Wylst rôfdieren der fretten mei sykje, brûke proaidieren se om natuerlike fijannen mei gewaar te wurden.

Snorhierren befine har meastal om 'e noas of snút hinne (dêrfandinne de namme), mar se sitte ek faak boppe eagen (dêr't minsken se yn 'e regel foar wynbrauwen oansjogge) en soms op oare plakken fan it lichem. Om't de wurking fan snorhierren fan grut belang is foar it oerlibjen fan 'e sûchdieren dy't se hawwe, is by har in grut part fan 'e harsens ynrjochte foar de ferwurking fan 'e ympulsen út 'e senuwen by de snorhierren. Ek brûke se in protte enerzjy om 'e hierpûdsjes om 'e snorhierren hinne waarm te hâlden, sadat dit sintúch altyd ynsetber is.
Wynbrau

In **wynbrau** of **each(s)brau** is by minsken en oare primaten de nei foarren ta útstykjende, mei gesichtshier begroeide bonkerâne boppe it each. It is lykwols de behierring dêr't it wurd "wynbrau" yn it deistich spraakgebrûk nei ferwiist, en net de bonkerâne.

Wynbrauwen hawwe as primêre funksje om foar te kommen dat swit, smoargens en oare guod (tink oan rein, snie en stof) by de foarholle delglydzje en yn it each bedarje. Dêrnjonken ferfolje se ek in wichtige funksje yn 'e lichemstaal, by it meitsjen fan gesichtsútdrukkings en minen. Sa wit men dat de persoan wêrmei't men yn petear is, ferheard is as er de wynbrauwen heal oplûkt, en dat er jin net leaut as de wynbrauwen hielendal omheech geane. By ien oplutsen wynbrau is men skeptysk, wylst it omleech lûken fan 'e wynbrauwen, dat fronseljen hjit, betsjut dat de oare it net mei jin iens is, of fynt dat wat men docht net troch de bûgel kin, of yrritearre rekket. As de wynbrauwen hielendal omleech geane, jout dat lulkens oan. As men de wynbrau tagelyk omleech docht en sydlings gearlûkt, stiet men foar in probleem of dilemma. 

De measten minsken hawwe tsjûke wynbrauwen, dy't dan genetysk sjoen ek in dominante eigenskip binne, wylst tinne wynbrauwen just resessyf binne en dus minder foarkomme. Party lju hat ien inkele wynbrau, dy't trochrint boppe de noas; dat wurdt wol in "unibrau" neamd, en it wurdt yn 'e regel as tige ûnoantreklik beskôge. De measte manlju dy't soks hawwe, sille it stikje boppe de noas dan ek skeare. Froulju "snoeie" de wynbrauwen ornaris dochs al by, troch oant 'e boppe- en ûnderkant yndividuële hierren te plôkjen (of epilearjen) mei in pinset, of soms troch harren op dy plakken mei hjitte waaks te ûnthierjen.
Teister

In **teister** of **eachteister** is by minsken en oare sûchdieren ien fan 'e stive, boarstelige hierkes dy't yn twa rigen by de úteinen fan it boppeste en ûnderste eachlid lâns groeie. Yn it deistige spraakgebrûk wurdt mei "de teisters" faak inkeld nei de begroeiïng fan it boppeste eachlid ferwiisd.

De biologyske funksje fan teisters is om stofdieltsjes en oare smoargens bûten it each te hâlden. Sadwaande binne se tige taastgefoelich; as se ek mar troch it minste of geringste beroerd wurde, soarget in refleks dat it each daliks tichtgiet. Mei't teisters gauris fernijd wurde en de âlde hierkes dan los reitsje, komt it lykwols geregeldwei foar dat teisters sels it each op in tige yrritante manear besmoargje.

Teisters bepale in wichtich diel fan 'e eachopslach, en fral by froulju wurde se oer it algemien as moaier ûnderfûn neigeraden dat se tsjûker en langer binne. Sadwaande meitsje froulju (en inkeld manlju ek wol) de teisters op troch it gebrûk fan dûnkerkleurige maskara, dat se dúdliker sichtber makket. Foar datselde doel besteane der ek keunstteisters, dy't oan in plakrâne sitte dy't men op it eachlid plakke kin. Soms kinne teisters yngroeie of kinne teisterhierpûdsjes ûntstutsen reitsje. Dan kriget men in bobbeltsje op it eachlid dat yn 'e folksmûle in "strontsje" neamd wurdt.
Rots

In **rots** is in grutte, gearhingjende stienmassa dy't faak opfallend útstiket boppe de rest fan it lânskip. Rotsen binne dêrom populêr ûnder berchbeklimmers as objekten om te bestiigjen. Rotsen kinne nei it soarte stiente yn trije haadgroepen yndield wurde: kalkstien, sânstien en granyt.

Ien fan 'e bekendste rotsen is Ulu<u>r</u>u, midden yn 'e woastyn fan sintraal Austraalje, dy't foarhinne *Ayers Rock* neamd waard. In oar bekend foarbyld wurdt foarme troch de pylders, tafelbergen en oare rotsmassa's dy't ferspraat binne oer Monument Valley, yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten, in krite dy't fanwegen syn dramatysk oansjen yn it ferline gauris as dekôr foar westernfilms brûkt waard. Oare gebieten mei bekende rotsformaasjes binne de Frânske Sevinnen, it Boheemsk Paradys yn Tsjechje, en it Mullerthal yn Lúksemboarch.
Hier

* hier (begroeiïng), de begroeiïng fan 'e hûd fan minsken en bisten
* hier (jild), in jildlike fergoeding foar it tydlik brûken fan it ien of oar
Solitêr

**Solitêr** (fan it Frânske *solitair*) is in eigenskipswurd dat brûkt wurdt foar libbene wêzens dy't net yn it selskip fan soartgenoaten libje. It wurd komt úteinlik fan it Latynske *solus*, dat "allinne" betsjut. In protte bisten binne fan natuere solitêr en sykje soartgenoaten allinnich yn 'e peartiid op. In goed foarbyld fan in solitêr libjend bist is de kat, dy't fan natuere gjin soartgenoaten yn syn territoarium duldet (al kin er dêr wol oan wenne as it him troch syn minsklike eigner oplein wurdt). De hûn, oan 'e oare kant, is in keppeldier, dat fan natuere (as de wolf) yn ridels mei in stik as tsien soartgenoaten libbet.

Behalven bisten kinne ek planten solitêr wêze, al wurdt dy term ornaris beheind ta beammen, strewellen en oare opgeande begroeiïng. It kritearium is dat sokke planten net yn 'e neite fan soartgenoaten groeie. Sa sil in ikebeam dy't net yn in (ike)bosk stiet mar allinnich op 'e romte, in "solitêre iik" neamd wurde. Feitliks hawwe gruttere planten lykas beammen der profyt fan as se solitêr binne, mei't se har dan yn fol ornaat ûntjaan kinne, om't se net yn har ûntwikkeling beheind wurde troch planten fan gelikense grutte om har hinne. Solitêre beammen hawwe ek foar oare wêzens grutte wearde; sa tsjinje se bygelyks yn greidlân as skaad tsjin 'e sinne en skûlplak tsjin 'e rein foar it weidzjende fee.

Minsken wurde ek wol solitêr neamd, as se der de foarkar oan jouwe om allinnich te libjen. Dêrfoar hoecht men net needsaaklikerwize alle kontakt mei oare minsken ôf te wizen (sa't klúzners yn it ferline wol diene út religieuze omtinkens), want in âldere frijfeint wurdt ek al gau solitêr neamd. Njonken solitêre persoanen binne der ek solitêre aktiviteiten. Dat binne dingen dy't men allinne docht of ferkiest te dwaan, en wêrfan't eltsenien teminsten wol in pear hat. Minsken dy't de measte aktiviteiten it leafst allinnich ûndernimme, wurde ek wol yntrovert (nei binnen ta keard) neamd, wylst lju dy't sa min mooglik dingen mei oaren besykje te dwaan, oantsjut wurde as ekstravert (nei bûten ta keard).
Monogamy

**Monogamy** (fan it Grykske μονός, *monos*, "ien" of "allinne", en γάμος, *gamos*, "houlik") is in foarm fan relaasje mei geslachtsferkear wêrby't in yndividu mar ien partner tagelyk hat. Foarhinne wie dizze term inkeld tapasber op houlikssitewaasjes, mar tsjintwurdich wurdt it ek rûnom brûkt foar gearwenjende pearkes of sels foar losse relaasjes. Tsjinstelde konsepten binne polyamory, wêrby't men yntime relaasjes ûnderhâldt mei ferskate partners tagelyk mei ynstimming fan alle yndividuën dy't derby belutsen binne, en polygamy, in houlik fan mear as twa persoanen. Fan monogamy wurdt ek sprutsen by bisten dy't mar ien pearingspartner yn in pearseizoen hawwe.

Der wurde ferskillende soarten monogamy ûnderskaat:
* houliksmonogamy: in houlik fan twa minsken
* maatskiplike monogamy (of sosjale monogamy): twa partners dy't gearwenje, geslachtsferkear mei-inoar hawwe en gearwurkje om 'e earste libbensbehoeften te bemachtigjen, lykas ûnderdak, iten en jild
* seksuële monogamy: twa partners dy't geslachtsferkear mei-inoar en inkeld mei-inoar hawwe
* genetyske monogamy: twa partners dy't in seksueel monogame relaasje hawwe dêr't bern út fuortkommen binne

Fierders moat der noch ûnderskie makke wurde tusken ien gefal fan monogamy foar it libben, en searjemonogamy, it hawwen fan ferskate monogame relaasjes of houliken efterinoar.
Henry Vandyke Carter

**Henry Vandyke Carter** (Hull, 22 maaie 1831 - Scarborough, 4 maaie 1897) wie in Ingelsk anatoom, sjirurch en anatomysk tekener. Hy is it meast bekend fan syn yllustraasjes fan *[[Gray's Anatomy]]*.

## Biografy
Henry Vandyke Carter wie de âldste fan keunstner Henry Barlow Carter. Hy gie nei de Hull Grammar School ear't er medysk ûnderrjocht krige oan St George's Hospital yn Londen. Juny 1853 waard Carter studint anatomy oan it *Royal College of Surgeons*, dêr't er oparbeide mei Richard Owen en John Thomas Quekett. Desimber 1854 krige er syn *Bachelor's of Medicine*-graad oan de Universiteit fan Londen. 

Hy gie 1852 oan 't wurk foar Henry Gray en oaren en yn 1856-1857 makke er de yllustraasjes foar it no ferneamde anatomyboek Gray's Anatomy. Yn dy snuorje promovearre er ek ta Doktor yn de Medesinen oan de Universiteit fan Londen. De útjouwers fan de earste edysje fan Gray's woene dat Carter mei-auteur waard meidat syn yllustraasjes like wichtich as de tekst wiene, mar Gray woe dat net hawwe.

Yn 1858 gie Carter by de Indian Medical Service en ferfear nei Bombay dêr't er heechlearaar anatomy waard by *Grant Medical College and Sir Jamshedjee Jeejeebhoy Group of Hospitals*. Hy bleau yn Bombay oant syn pinsjoen yn 1888, wêrnei't er werom gie nei Scarborough om tichteby syn suster Lily te wenjen.

Carter waard "Honorary Deputy Surgeon-General and Honorary Surgeon to the Queen" doe't er mei pinsjoen wie. Hy stoar oan tuberkuloaze yn Scarborough.

## Wurken
**The microscopic structure and mode of formation of urinary calculi*, London, 1873
**On mycetoma or the fungus disease of India*, London, 1874
**Report on leprosy and leper asylums of Norway* London, 1874
**On leprosy and elephantiasis*, London, 1874
**Modern Indian leprosy*, Bombay, 1876
**Reports on leprosy, second series*, London, 1876
**Spirillum fever: synonyms famine or relapsing fever as seen in Western India*, London, 1882

## Keppelings om utens
*HenryVandykeCarter.com, oer Carter en syn wurk
*Henry Gray's ''Anatomy, descriptive and surgical'', mei tekeningen fan H. V. Carter, earste Amerikaanske edysje (Filadelfia, 1859)
* Richardson, Ruth (2008). Gray's anatomy descriptive and surgical: a notable anniversary
Draachtiid

De **draachtiid**, soms ek wol **dracht** neamd, is de perioade dat in embryo en letter foetus yn it limoer fan 'e mem trochbringt fan 'e befruchting ôf oan 'e befalling ta. As men it oer in "draachtiid" hat, tsjut dat almeast op sûchdieren, mar ek by libbenbernjende fisken kin fan in draachtiid sprutsen wurde.

By de minske wurde draachtiid rekkene fanôf de earste dei fan 'e lêste menstruaasje. De doer fan it swierwêzen leit by froulju om 'e 40 wiken (280 dagen) hinne, mar kin per gefal ferskille. Ien oant twa wiken langer of koarter wurdt sadwaande noch altyd as in normaal swierwêzen beskôge. It bertegewicht fan 'e poppe is fansels keppele oan 'e doer fan 'e draachtiid en sil heger wêze neigeraden dat de draachtiid langer duorret.

Der besteane grutte ferskillen oangeande de doer fan 'e draachtiid by ûnderskate soarten sûchdieren. Sa duorret de draachtiid by de Afrikaanske oaljefant mar leafst 18-22 moannen, by in walfisk likernôch in jier, by in hynder rom 11 moannen en hat in ko in draachtiid dy't ferlykber is mei dy fan 'e minsken: 9 moannen. By skiep is it 144-155 dagen; by bargen 100 dagen; by hûnen 63-67 dagen; by katten 60-65 dagen; by kninen 30-32 dagen; by rotten 21-23 dagen; en by mûzen 18-21 dagen. De goudhamster hat fan alle sûchdieren de koartste draachtiid, mei 16 dagen. Inkeld bûdeldieren hawwe in noch koartere draachtiid, mar dy hantearje in hiel oar systeem, wêrby't de foetus nei de berte noch in hiel hoart yn 'e bûdel fan 'e mem bliuwt en dêrbûten net oerlibje kin. Guon soarten kenne in ferlinge draachtiid, in adaptaasje dy't bedoeld is om 'e jongen yn 'e geunstichste tiid fan it jier te wrâld komme te litten.
Geslacht

* geslacht (sekse), de foarm fan in organisme binnen de soarte dêr't it ta heart, dy't in rol spilet by de fuortplanting
* geslacht (orgaan), de manlike of froulik geslachtsdielen
* geslacht (laach), in genealogyske famylje
* geslacht (taalkunde), de foarm dy't haadwurden yn in protte talen besitte
* geslacht (taksonomy), ien fan 'e wichtichste taksonomyske rang yn 'e biology
Peartiid

De **peartiid** of **(d)joeitiid** (Latyn: *oestrus*) is de perioade dat in bist oandriuw fiele om te pearjen, wat feroarsake wurdt troch hormonale feroarings yn it lichem fan it oangeande bist. De peartiid set yn 'e regel útein mei it djoeisk wurden fan it wyfke, dêr't it mantsje dan op reägearret. Djoeiske bisten hawwe ornaris mar in bytsje oandacht foar oare dingen, lykas it ta har nimmen fan iten, en de peartiid kin dan ek in flinke oanslach op harren kondysje foarmje. De peartiid falt yn 'e regel yn 'e hjerst of by 't maityd, ôfhingjend fan 'e lingte fan 'e draachtiid. Dêrby giet it derom dat de jongen te wrâld komme yn 'e tiid fan it jier dat der de measte kâns op oerlibjen bestiet trochdat der fretten by 't folop beskikber is. Sawol by manlike as froulike bisten binne ûnder de peartiid yn 'e regel dúdlike feroarings op it mêd fan hâlden en dragen, rook en soms ek uterlik waar te nimmen.

Troch de ferhege hoemannichte testosteron yn har bloed wurde de mantsjes faak agressiver, wat har oanset om te rivalisearjen mei manlike soartgenoaten, faak troch fysike gefjochten oan te gean, mar soms ek wol troch beskate ymposante poazes oan te nimmen om dêrmei te besykjen en yntimidearje de konkurrinsje. Wyfkes wurde ûnrêstiger en sille, by soarten dy't solitêr libje, geurspoaren útsette sadat gaadlike mantsjes harren fine kinne. Froulike bisten dy't yn koloanjes of keppels libje, sille aktyf neieroankommen sykje mei mantsjes.

Foar wyfkes einiget de peartiid almeast as se ien of mear kearen peare hawwe en drachtich rekke binne. (Al komt it ek foar dat binnen de peartiid ferskate kearen jongen te wrâld brocht wurde, en dat de hiele syklus dus ek ferskate kearen trochrûn wurde moat.) In drachtich wyfke sil yn elts gefal itsij (troch in oare rook) net mear ynteressant wêze foar mantsjes, itsij mantsjes mei agresje ôfwarje. Meastal kinne froulike bisten net djoeisk wurde as se noch jongen oan it grutbringen binne. Dat is fral by gruttere sûchdieren it gefal. Manlike liuwen dy't in troep oernimme fan in âldere of ferswakke rivaal, sille dêrom de libbene jongen oer it algemien deadzje, sadat se harsels mei de liuwinnen fuortplantsje en har eigen genen trochjaan kinne.
Wintersliep

**Wintersliep** of **hibernaasje** is in steat fan ynaktiviteit by 't winter, dy't mank giet mei oanhâldende hypotermy (in lichaamstemperatuer dy't leger is as normaal), de ûnderdrukking fan 'e stofwiksel en it ôfnimmen fan it sykheljen en de hertslach. Sa'n steat kin in langere perioade duorje. It evolúsjonêre foardiel fan in wintersliep, is dat in bist dan yn 'e midden fan 'e winter, as der frijwol gjin fretten te finen is, ek gjin ferlet hat fan fretten. Gruttere bisten ite yn 'e moannen foarôfgeande oan it winterseizoen sa'n soad, dat se fetreserves opslane foar de perioade fan 'e wintersliep. 

Foarbylden fan bisten dy't in wintersliep hâlde, binne flearmûzen en stikelbargen. Ek beskate soarten reptilen (benammen skylpodden en slangen), amfibyen en guon soarten wjirms hâlde in wintersliep. Guon yn it wetter libjende bisten, lykas de readwangskylpodde, grave harsels foar har wintersliep op 'e boaiem fan in wetter yn 'e modder yn. Fan 'e nuttallnachtswel is bekend dat dy as iennichste fûgel in wintersliep hâldt.

By bearen, dy't om har wintersliep bekend steane, berêst dat krekt op in misfetting; harren sliep is net djippernôch om in wintersliep neamd te wurden, en ek guon oare kritike eleminten ûntbrekke deroan. Sa is it algemien bekend dat bearen maklik yn har "wintersliep" steurd wurde kinne; as it in echte wintersliep wie, soe dat net mooglik wêze. Biologen sprekke sadwaande by bearen fan in winterrêst ynstee fan in winstersliep. Oare bisten dy't in winterrêst hâlde, binne dassen, waskbearen en opossums.

## Sjoch ek
*simmersliep
Steppelemmings (tûke)

De **steppelemmings** (wittenskiplike namme: *Lagurini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), dêr't trije libbene soarten ta hearre, wêrûnder de steppelemming, dy't ek wol as húsdier holden wurdt. Dizze taksonomyske ôfdieling moat net betize wurde mei it bekendere skaai fan 'e steppelemmings (*Lagurus*).

## Tûke-opbou
Lemmings

De **lemmings** (wittenskiplike namme: *Lemmini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), dêr't acht libbene soarten ta hearre, wêrûnder de berchlemming, de bekendst lemmingsoarte. Der binne ek lemmingsoarten dy't ta de tûken fan 'e steppelemmings (*Lagurini*) en de halsbânlemmings (*Dicrostonychini*) hearre.

## Tûke-opbou
Echte lemmings

De **echte lemmings** (wittenskiplike namme: *Lemmus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*) en de tûke fan 'e lemmings (*Lemmini*). Ta dit skaai hearre fiif soarten dy't foarkomme yn noardlik Jeropa (Skandinaavje en noardlik Ruslân), noardlik Sibearje en noardlik Noard-Amearika. Echte lemmings libje benammentlik yn toendrabiotopen. Oars as by de hâlsbânlemmings, in oar skaai fan 'e wrotmûzen, feroaret harren pels winterdeis net fan kleur.

De populaasjetichtheden kinne by de echte lemmingsoarten sterk wikselje, mei't wyfkes jiers wol 6 nêsten fan elk oant 13 jongen smite kinne, dy't sels mei 14 dagen ek geslachtsryp binne. Hege populaasjetichtheden hawwe gauris massale migraasjes ta gefolch. Dêrút is dan wer de bekende myte fuortkommen fan 'e massale selsdeading fan lemmings troch yn ûnbidige klibers fan steile kliffen ôf te springen.

## Soarten
Amoerlemming

De **Amoerlemming** (wittenskiplike namme: *Lemmus amurensis*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), de tûke fan 'e lemmings (*Lemmini*) en it skaai fan 'e echte lemmings (*Lemmus*).

Dizze soarte komt foar yn it Fiere Easten fan Sibearje, yn 'e krite fan 'e rivier de Amoer. De Amoerlemming waard foar it earst beskreaun en as aparte soarte erkend yn 1924. Der is fierders net folle oer bekend. Op 'e Reade List fan de IUCN stiet de Amoerlemming fermeld as "net bedrige", wat betsjut dat er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt.
Brune lemming

De **brune lemming** (wittenskiplike namme: *Lemmus trimucronatus*) is in sûchdier út it skift fan de kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan de wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan de wrotmûzen (*Arvicolinae*), de tûke fan de lemmings (*Lemmini*) en it skaai fan de echte lemmings (*Lemmus*). Dizze soarte komt foar op 'e toendra fan Alaska en noardlik Kanada (yn 'e Yukon, de Noardwestlike Territoaria en Nûnavût). Fierders libbet de brune lemming ek by de Kanadeeske westkust lâns yn Britsk-Kolumbia, hast oan Vancouvereilân ta. Oarspronklik waard dit bist beskôge as in foarm fan 'e Sibearyske lemming (*Lemmus sibiricus*), mar letter waard er erkend as in aparte soarte.

## Uterlike skaaimerken
De brune lemming hat trochinoar in kop-romplingte fan 13 sm (♂) of 12½ sm (♀), mei in sturtlingte fan 1-1½ sm en in gewicht fan sa'n 68 g (♂) of 58 g (♀). Sa't syn namme al seit is er brunich fan kleur, mei in readbrunige rêch en efterst, wylst de kop en skouders wat mear griisbrunich binne. Winterdeis wurdt syn hier langer en wat grizer. Krekt as oare lemmingsoarten hat er lytse earkes, in stomp snútsje, koarte poatsjes en in hiel koart sturtsje.

## Hâlden en dragen
Brune lemmings frette benammentlik gersleaten, mar dêrnjonken ek gers, sigge, moas, beamskors, beien, koarstmoassen en plantewoartels. Se libje ûndergrûnsk yn koloanjes en de wyfkes kinne nei in draachtiid fan 23 dagen 3 kear jiers in nêst fan 4-9 jongen smite.

Oars as syn Jeraziatyske sibben de berchlemming (*Lemmus lemmus*) en de Sibearyske lemming (*Lemmus sibiricus*) migrearret de brune lemming net, dat as oerbefolking ûntstiet, wurdt dat oplost mei geweld. Brune lemmings foarmje in wichtige boarne fan fretten foar rôfdieren as de poalfoks en ferskate rôffûgelsoarten. Der besteane oanwizings dat ek kariboes (Noardamerikaanske rindieren) se soms opfrette. It liket derop dat de poalfoks him yn Noard-Amearika net fuortplantsje kin yn jierren dat brune lemmings krap binne.
Sibearyske lemming

De **Sibearyske lemming** (wittenskiplike namme: *Lemmus sibiricus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), de tûke fan 'e lemmings (*Lemmini*) en it skaai fan 'e echte lemmings (*Lemmus*), dat foarkomt yn noardlik Jeropeesk Ruslân en Sibearje. 

## Uterlike skaaimerken
De Sibearyske lemming hat trochinoar in kop-romplingte fan 12-15 sm, mei in sturtlingte fan 1-1½ sm en in gewicht fan 45-150 g. Hy hat in stomp snútsje, lytse, behierre earen en in koart sturtsje. It hiele lichem is oerdutsen mei in tsjûke, tichte pels.

## Hâlden en dragen
Sibearyske lemmings hâlde gjin wintersliep, mar bringe de winter troch yn komplekse gongestelsels dy't se ûnder de snie grave. Dat dogge se yn wat mear besmoute leechlân, wylst se de simmer trochbringe op heger leine rûge gerslannen en feanheiden. Se frette foar it meastepart plantaardich guod, lykas moas, siggen en oare krûden en sêfte twiichjes. Fûgelaaien litte se lykwols ek net stean.

Hoewol't Sibearyske lemmings bekend steane om har massale migraasjes, binne dy sa spektakulêr net as dy fan har nauwe sibbe, de berchlemming (*Lemmus lemmus*). Sokke migraasjes wurde feroarsake troch skommelings yn populaasjetichtheid, dy't wer fuortkomme út 'e flugge fuortplanting fan 'e Sibearyske lemming. Wyfkes meitsje nêsten fan gers en hier en smite nei in draachtiid fan 18 dagen in nêst dat út wol 12 jongen bestean kin. Dy jongen binne yn in moanne geslachtsryp, en ûnder geunstige omstannichheden kinne Sibearyske lemmings har it hiele jier rûn fuortplantsje. Har wichtichste natuerlike fijannen binne de snie-ûle, de poalfoks en ferskate soarten martereftigen.
Wrangellemming

De **Wrangellemming** (wittenskiplike namme: *Lemmus portenkoi*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), de tûke fan 'e lemmings (*Lemmini*) en it skaai fan 'e echte lemmings (*Lemmus*). Dizze soarte komt foar op it Russyske eilân Wrangel, dat benoarden eastlik Sibearje yn 'e Noardlike Iissee leit. 

De Wrangellemming waard foar it earst beskreaun en as soarte erkend yn 1967. Sûnt is der ûnienichheid oer de status fan dit bist ûntstien, mei't party saakkundigen him sjogge as in ûndersoarte fan 'e Sibearyske lemming (*Lemmus sibiricus*), wylst oaren úthâlde dat it wol deeglik in aparte soarte is. 

Yn acht nommen dat der net folle oer it bist bekend is, sil dy tsierderij foarearst wol net oplost wurde. It brekme oan ynformaasje spilet ek de beoardieling fan 'e status fan 'e Wrangeleilânske lemming parten, dat de IUCN hat him op syn list stean yn 'e kategory "te min gegevens".
Steppelemmings

De **steppelemmings** of **echte steppelemmings** (wittenskiplike namme: *Lagurus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*) en de lyknammige tûke fan 'e steppelemmings (*Lagurini*). Ta dit skaai heart mar ien libbene soarte, de steppelemming, dy't foarkomt op 'e steppen fan Jeraazje. Dêrnjonken binne der trije fossile soarten. Foarhinne waard ek de alsemfjildmûs (*Lemmiscus curtatus*), út Noard-Amearika, ta dit skaai rekkene, mar nij ûndersyk hat útwiisd dat dy foar 't neist net nau mei de steppelemming besibbe is.

## Soarten
Fjildmûzen

De **fjildmûzen** (wittenskiplike namme: *Microtus*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*). Ta dit skaai hearre likernôch 60 libbene soarten út Jeropa, Noard-Amearika en noardlik Aazje, dy't benammen yn greidlân tahâlde. It bekendst binne de fjildmûs, de ierdmûs en de rottekop. De wittenskiplike namme fan it skaai tsjut op 'e lytse earen fan dizze bistkes.

## Soarten
Underskaai

In **ûnderskaai** (Latyn: *subgenus*) is in taksonomyske rang dy't tusken in skaai en in soarte yn sit. Dit is net ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy, mar in takson dat brûkt wurdt as helpmiddel foar fierdere yndieling fan soarten.

## Sjoch ek
* Taksonomy
* Takson
Stamme (betsjuttingsside)

"**Stamme**" of "**stam**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* stamme (folk), in lytse etnyske groep
* stam (diel fan in plant), opgeande diel fan in houtige plant
* stamme (taksonomy), ien fan 'e haadrangen fan 'e taksonomy
* stam (taalkunde), diel fan in wurd dat oerbliuwt as alle foar-, efter- en tuskenheaksels fuortlitten wurde
* stamme (mikrobiology), in samling mikro-organismen dy't ôfstammet fan ien inkeld isolearre mikro-organisme

* Stam (útjouwerij), in útjouwerij fan technyske boeken, begjin jierren santich opgien yn Wolters Kluwer
Echte fjildmûzen

De **echte fjildmûzen** (wittenskiplike namme: *Microtus*) binne in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), de tûke fan 'e fjildmûzen (*Arvicolini*) en it lyknammige skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*). Ta dit ûnderskaai hearre fyftjin soarten út Jeraazje, wêrûnder de fjildmûs en de ierdmûs, dy't ek yn Fryslân foarkomme.

## Soarten
Gebit

It **gebit** of **gebyt** is it gehiel fan tosken en kiezzen yn 'e mûle fan in minske of de bek fan in bist.

In gebit hat ferskate funksjes, wêrfan't de wichtichste de (foar)ferwurking fan iten is. Foar bisten foarmet it gebit dêrnjonken ek ien fan 'e wichtichste wapens, dat ynset wurde kin foar sawol predaasje as selsferdigening. Oan 'e gearstalling fan in gebit kin men sjen oft in bist in karnivoar, in herbivoar of in omnivoar is. Rûchwei kin men nammentlik stelle dat karnivoaren gjin kiezzen hawwe en herbivoaren mar amperoan oer snijtosken beskikke, wylst omnivoaren in kombinaasje fan dy beide toskfoarmen hawwe.
Wangpûde

In **wangpûde** of **wangsek** is in wangholte fan in oprekber stik hûd yn 'e wangen, dy't foarkomt by beskate soarten sûchdieren. Hoewol't sokke lichemsdielen fral bekend binne fan guon kjifdieren, lykas hamsters, komme se ek foar by û.m. apen, guon flearmûzen en it fûgelbekdier. De wangpûden fan grûniikhoarntsjes kinne like lang as har hiele lichem wêze as se fol sitte.

Wangpûden hawwe ferskillende funksjes. Yn it foarste plak meitsje se it flugge sammeljen fan iten mooglik, dat dan letter, op in feilich plak, yn alle rêst bepluze wurde kin. Dat it is in evolúsjonêre adaptaasje om predaasje tsjin te gean. Dêrnjonken kin yn wangpûden tydlik iten opslein wurde, sadat it meinommen wurde kin nei in oar plak. Fral by apen, dy't yn 'e beammen gjin lidden frij hawwe om spul mei te tôgjen, is dy funksje fan belang. By beskate soarten hamsters stoppet it wyfke de jongen soms yn 'e wangpûden om se allegear yn ien kear nei in oar of feiliger nêst oer te bringen. Sommige hamsters blaze har wangpûden fol mei lucht as se swimme sille, sadat se min ofte mear as swimbantsjes of in rêdingsfest wurkje.

Der sitte lykwols ek neidielen oan it hawwen fan wangpûden. As der in skerp foarwerp yn komt dat de wangpûde oan 'e binnenkant ferwûnet, jout dat gauris yn in ûntstekking en de foarming fan in abses. En as dat úteinlik knapt, en it bist kriget de pus binnen, dan komt it wol foar dat it dêr dea oan giet. By hamsters dy't as húsdier holden wurde, moat men der fierders goed om tinke dat men se gjin nútsjesmoar (*pindakaas*) en oar soksoarte kleverich guod fuorret, want hoewol't se it graach meie, kin it yn 'e wangpûden hurd wurde. Dan krije se it der net mear út en kin de wangpûde ûntstutsen reitsje.
Jeraziatyske gerslânwrotmûzen

De **Jeraziatyske gerslânwrotmûzen** (wittenskiplike namme: *Alexandromys*) binne in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*) en de tûke fan 'e fjildmûzen (*Arvicolini*). Ta dit skaai hearre fjirtjin soarten út Jeraazje, wêrûnder de rottekop, dy't ek yn Fryslân foarkomt.

## Soarten
Richardsonwrotmûs

De **richardsonwrotmûs**, **Richardsons wrotmûs** of **richardsonwettermûs** (wittenskiplike namme: *Microtus richardsoni*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld (*Pitymys*), dat foarkomt yn 'e noardwestlike Feriene Steaten en súdwestlik Kanada. It is de grutste Noardamerikaanske wrotmûzesoarte, en waard foarhinne beskôge as in lid fan it skaai fan 'e wetterrotten (*Arvicola*). Molekulêr genetysk bewiismateriaal hat lykwols oantoand dat er folle nauwer besibbe is oan guon Noardamerikaanske soarten út it fjildmûzeskaai.

## Uterlike skaaimerken
De richardsonwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 25 sm, mei in sturtlingte fan 8 sm en in gewicht fan 110 g. Hy hat in griis- oant readbrune pels dy't nei de bealch ta grizich útskaait. Syn grutte efterpoaten meitsje him ta in treflik swimmer; sterker noch de richardsonwrotmûs is it fluchst swimmende lânkjifdier fan 'e wrâld.

## Biotoop en hâlden en dragen
Richardsonwrotmûzen libje yn greidlân yn bercheftige of semy-bercheftige kriten, altyd deunby streamend wetter. Se libje gauris yn koloanjes en grave hoalen dy't útkomme yn wâlen, faak ûnder wetter. Winterdeis libje se ûnder it sniedek. Se hâlde gjin wintersliep, mar binne it hiele jier rûn aktyf. De richardsonwrotmûs fret benammen gerzen, blêden, woartels en sied, mar ek wol ynsekten en oare lyts wrimelt. De wyfkes krije jiers 2 kear in nêst mei 2-8 jongen.
Langsturtwrotmûs

De **langsturtwrotmûs** (wittenskiplike namme: *Microtus longicaudus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), it skaai fan 'e fjildmûzen (*Microtus*) en it ûnderskaai fan 'e ûndergrûnske wrotmûzen fan 'e Nije Wrâld (*Pitymys*), dat foarkomt yn it westen fan 'e Feriene Steaten, oan 'e Pasifyske kust, yn 'e Grutte Dobbe en yn 'e Rocky Mountains, en fierders yn 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia en it súdlike diel fan it territoarium fan 'e Yukon, en ek yn eastlik en súdeastlik Alaska. De Coronationeilânske wrotmûs, dy't foarhinne wol as in selsstannige soarte beskôge waard, wurdt no as in ûndersoarte fan 'e langsturtwrotmûs sjoen.

## Uterlike skaaimerken
De langsturtwrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 18 sm, mei in sturtlingte fan 8 sm en in gewicht fan 50 g. Hy hat koarte earen en foar in wrotmûs in frij lange sturt. De pels is grizich brún op 'e rêch en ljochtgriis op 'e bealch.

## Biotoop en hâlden en dragen
Langsturtwrotmûzen jouwe de foarkar oan berchgreiden en gebieten dy't begroeid binne mei strewelleguod en leechhout, gauris deunby streamend wetter. Se frette by 't simmer griene planten en winterdeis woartels en beamskors. Se hâlde gjin wintersliep, mar binne it hiele jier rûn aktyf, almeast oerdeis. By 't winter grave hoalen ûnder it sniedek. De wyfkes smite jiers 1-3 nêsten fan elts 4-8 jongen. De gefaarlikste rôfdieren binne foar de langsturtmûs ferskate soarten ûlen en martereftigen.