open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slach oan de Boarn

De **Slach oan de Boarn** fûn plak yn 734 tusken in Frysk leger laat troch oanfierder Poppo en in Frankyske leger laat troch Karel Martel. De Friezen  waarden ferslein en dêrtroch waard, nei Fryslân westlik fan it Fly, doe ek Fryslân tusken Fly en Lauwers oan de Franken ûnderhearrich.

It krekte plak fan de slach is net wis, mar it wurdt meast situearre by de mûning fan de Boarn yn de Middelsee, yn de omkriten dêr't no Jirnsum leit. De slach hjit dêrom ek wol de "*Slach oan de Bordine*" of de "*Slach by Jirnsum*".

## Eftergrûn
It Fryske Ryk hie ûnder de foargonger fan Poppo, kening Redbad syn grutste útwreiding berikt. Redbad hie tankber gebrûk makke fan de swakkens fan it Frankyske ryk nei de dea fan hofmeier Pippyn II yn 715 en syn legers koenen de Franken maklik ferslaan. De Friezen brochten alle eardere Fryske gebieten binnen it ryk en stienen sels mei in leger foar de poarte fan de haadstêd fan de Franken, Keulen. Under Karel Martel kaam der in ein oan 'e sleauwens fan de Franken en sy begûnen mei it werom winnen fan de ferlerne gebieten. Ek de Fryske kening Poppo moast der oan leauwe yn 733 doe't de Franken in fjildtocht tsjin de Friezen útein sette. 

## De slach
It leger fan de Friezen wie nei alle gedachten net goed tariede tsjin de sterke kriichsmacht fan de Franken, dy't ûnder de allegedueren krigen fan Karel Martel allinnich mar oerwinnings meimakke hienen. Neffens de annalen waard it Fryske leger tebek slein nei Eastergoa, dêr't de lêste slach plak fûn yn 734 oan de Boarn. Karel stiek mei in float mei in leger oan board de *Aelmere* oer om De Boarn op te farren. De Friezen waarden yn de slach ferslein en harren oanfierder Poppo skeat it libben der by in. De Franken sloegen oan it plonderjen en stutsen de heidenske hillichdommen yn 'e brân. Mei in grutte bút farde Karel Martel mei syn float werom, de macht fan de Friezen wie brutsen.

## Gefolch
It ferliezen fan dizze slach soe grutte gefolchens hawwe foar de Friezen. Der kaam in ein oan 'e selsstannigens fan it Fryske Ryk. It Fryske gebiet westlik fan de Lauwers waard troch de Franken beset en tafoege oan it Frankyske ryk. Allinich it gebiet eastlik fan de Lauwers koe syn selsstannigens noch behâlde oant 772, doe't de Frankyske kening Karel de Grutte dêr lang om let in ein oan makke.
Nes

## Toponimen
* Nes in doarp op It Amelân.
* Nes in doarp yn It Hearrenfean.
* Nes in doarp yn Dongeradiel.
* De Nes in buorskip tusken Wytmarsum en Penjum.
* De Nes de namme fan in stik lân op Skylge.

## Lânfoarm
* Nes, as oerd
Lemsterlân

**Lemsterlân** (Nederlânsk en offisjeel: *Lemsterland*) is in eardere gemeente oan de súdkust fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 in befolking fan 13.544 minsken. Fierders besloech Lemsterlân in oerflak fan 124,37 km², wêrfan 47,7 km² wetter, en hie it in kustline fan 29,84 km lang.

## Skiednis

Lemsterlân is yn 'e 14e iuw ûntstean as de Lemster Fiifgea. De gritenij Lemsterlân waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Op 1 jannewaris 2014 fúzjearre de gemeente mei Skarsterlân en Gaasterlân-Sleat ta de nije gemeente De Fryske Marren.

## Geografy
It haadplak fan de gemeente wie De Lemmer, en de oare plakken yn de gemeente wiene: Bantegea, Dolsterhuzen, Eastersee-Buorren, Eastersee-Giterskebrêge, Follegea, Ychten, Ychtenbrêge en Jistergea. It Ir.D.F. Woudagemaal op 'e Lemmer heart ta it wrâlderfgoed.

## Taal
Yn Lemsterlân hat it meastepart fan de ynwenners Frysk as memmetaal, 51%. It Nederlânsk wurdt troch 39% as memmetaal brûkt. Stêdsk is foar 6%, Stellingwerfsk foar 2% en útlânske talen foar 2% de memmetaal. Oant de 1970-er jierren rûn de taalgrins troch de gemeente. Yn de eastlike helte fan de gemeente waard njonken it Frysk ek Stellinwerfsk sprutsen. Neitiids is dat gebiet ferfryske en wurdt it Stellingwerfsk amper mear sprutsen. It Stellingwerfsk is net lânseigen foar it gebiet dat Lemsterlân omfiemet. De taal is nei alle gedachten yn it gebiet bedarre troch de kolonisaasje fan it gebiet troch feanstekkers fan Giteren om 1800 hinne. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* List fan grytmannen fan Lemsterlân
* List fan boargemasters fan Lemsterlân

## Keppelings om utens
* Webstee fan de gemeente
Reedriden

It **reedriden** is it op redens foarútkomme oer it iis. Dat iis kin natueriis wêze, mar ek keunstiis. Mei roltsjeredens kin ek riden wurden dêr't gjin iis is. 

It reedriden wurdt sawol as frijetiidbesteging as as wedstriidsport dien. Benammen yn winters mei iis wurdt der in protte riden op fearten en marren, mar der kin ek op iisbanen riden wurde. Sa gau 't it iis betrouber is en de omstannichheden goed binne, wurde der troch iisklups en iiswegensintrales toertochten organisearre. As wedstriidsport binne der by it reedriden ferskate dissiplines.

## Skiednis

Troch de minske waard al yn de prehistoarje reedriden. Yn dy tiid bestiene de redens út bonken fan bisten dy't slipe waarden sadat it oerflak glêd genôch wie om op te gliden (saneamde *glissers*). Archeologen hawwe op de boaiem fan in Switsersk mar de resten fan sokke redens fûn dy't datearre wurde op sawat 3000 jier f.Kr. Lyksoartige fynsten binne dien yn Ruslân, Skandinaavje, Grut-Brittanje, Nederlân, en Dútslân.

## Wedstrydriden
It wedstrydriden op redens is mooglik al hiel âld en waard yn elts gefal al sûnt de 18e iuw dien. De earste wedstriden bestiene benammen út koartebaanwedstriden. It begjin fan de skreaune skiednis wie in wedstryd yn 1803, yn Snits, dêr't riden waard om in sulveren tabaksdoaze. 

### Baanriden
By it baanriden besiket eltse dielnimmer apart sa hurd mooglik in ôfstân te riden. Om't dielnimmers elts in eigen baan hawwe spilet taktyk net in grutte rol.
* Koartebaan
* Langebaan
** Koarte ôfstân
** Lange ôfstân
** Oer-alles

### Groepstart
By de groepstart-dissiplines begjinne alle dielnimmers tagelyk en tegearre, en besiket eltsenien om foar de oaren oan te kommen. De faasje is hjir net it doel, mar it middel om de oaren foarút te kommen. 
* Shorttrack
* Maratonriden
* Alvestêdetocht

### Sierriden
By it sierriden is net de faasje it doel, mar de bewegings. In sjuery beoardielt de styl fan riden fan de dielnimmers.

* Iisdûnsjen 
* Keunstriden
* Pronkriden

## Oare [[iissporten]]
Der binne ek oare sporten op redens. Om't it riden dêr mar it middel is, wurde dy meast net ta it reedriden rekkene:
* Iishockey
* Iissilen

## Sjoch ek
* List mei reedriderstochten yn Fryslân
Skylge

**Skylge** (Nederlânsk en offisjeel:*Terschelling*), yn de lokale Fryske dialekten *Schylge*, is ien fan de fiif Nederlânske Waadeilannen. It is in gemeente mei &nbsp;ynwenners (, boarne: CBS).  Op Skylge stiet de Brandaris, de âldste fjoertoer fan Nederlân. 

## Mêd
De gemeente beslacht 674 km² (wêrfan 587,83 km² wetter), mei in kustline fan 89 km. Noard fan Skylge leit de Noardsee; east it Borndjip; súd leit de Waadsee en west foarby in sânplaat it Fly.  Ta de gemeente Skylge heart net allinnich it eilân Skylge sels, mar ek It Gryn, sa'n 12,5 km súd fan West.

## Plakken
Op Skylge lizze 15 offisjele plakken. It haadplak fan it eilân is West-Skylge. 

### Offisjele plakken

De 15 offisjele plakken (doarpen) op it eilân binne: 
* Aasterein
* Baaidunen
* Formearum
* Hee
* Hoarn
* Horp
* Kaard
* Kinum
* Landerum
* Lies
* Midslân
* Midslân oan See
* Stryp
* West oan See
* West-Skylge

### Buorskippen
* Dellewâl
* Healwei
* Horp

### Ferdwûne delsettings
* Allum
* Hierum
* Stattum
* Stoartum
* Skittrum
* Wolmearum

## Skiednis
Skylge is ûntstien as sânwâl op de râne fan de Noardsee. Oant 1287 hie dy noch ferbining mei de Fryske wal, mar sûnt dy tiid is it in Frysk eilân. De slingen dy't it eilân nei west en nei east beheinden ,binne yn de rin fan de tiid fersâne, dat Skylge is yn beide rjochtingen grutter wurden.

Skylge hat in strategysk plak by de Flystream, dat it is yn de measte oarloggen yn Nederlân wol oanfallen wurden, somtiden fan beide kanten. It hearde dan ek de iene kear by Hollân, en de oare kear wer by Fryslân. Yn 1814 waard Skylge as in gemeente (sûnt 1813) opnommen yn 'e Provinsje Hollân (nei 1840 fan 'e Noard-Hollân). 

Under de Twadde Wrâldoarloch waard it yn 1942 troch de Dútsers by Fryslân yndield, en dat is nei de oarloch sa bleaun. Yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw wenne der ek in lytse Joadske mienskip op Skylge, dy't him dêrhinne ferspraat hie fan Harns út. Tsjin 1900 hiene de measten Joaden it eilân wer ferlitten. De famylje Pais, de lêst oerbleaune Joadske húshâlding op Skylge, waard ûnder de Twadde Wrâldoarloch yn 'e Holokaust fermoarde.

## Polityk
### Ferdieling gemeenteried
De gemeenteried fan Skylge bestiet út 11 sitten. De útslaggen fan de gemeenteriedsferkiezings binne sûnt 2018:

## Taal
Skylge hat twa Fryske dialekten: it Westersk (*Schyllingers*), sprutsen oan de westkant fan it eilân, en it Aastersk (*Aasters*), dat sprutsen wurdt yn de eastlike doarpen. Beide dialekten wike frijwat ôf fan de fêstewaldialekten, mar binne foar oare Westerlauwerske Friezen goed nei te kommen. Tusken dizze twa dialektgebieten leit in gebiet, Midslân en omkriten, dêr't Midslânsk (*Meslânzers*) sprutsen wurdt, in dialekt dat fergelykber is mei it Stedsk.

## Sjoch ek
* Brandaris
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* Oerol Festival
* List fan boargemasters fan Skylge
* Waadeilannen

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
* Gedichten yn it Meslânzersk fan Jo Smit op Tresoar
Ryn

De **Ryn** is in Jeropeeske rivier fan 1.230 km. De rivier begjint yn Switserlân, wurdt dan de grins mei Lychtenstein, dan de grins mei it Eastenryk en dêrnei de grins mei Dútslân. De Ryn giet fierder as de grins tusken Dútslân en Frankryk en dan troch Dútslân fierder oant er yn Nederlân komt. Dêr split de Ryn him yn de Waal, de Isel en de Lek. De Waal en de Lek rinne fierder nei it westen en komme úteinlik út yn de Noardsee; de Isel giet nei it noarden en komt út yn de Iselmar.

## Sydrivieren
De Ryn hat in streamgebiet fan 185.000 km². Njonken de Ryn sels lizze yn dit gebiet in tal sydrivieren fan de Ryn, mei oaren de Are, de Nekker, de Main, de Mûzel, de Laan, de Siich, de Roer en de Lippe,

## Betsjutting
De Ryn en de Donau foarmen it grutste part fan de ynlânske noardgrins fan it Romeinske Ryk. Sûnt dy tiid hat de Ryn altyd wichtich west foar it ferfier fan guod en minsken nei en fan de binnenlannen fan Jeropa. De Ryn hat ek altyd definsive betsjutting hân en de basis west foar regionale en ynternasjonale grinzen. De protte kastielen en prehistoaryske fortifikaasjes oan de rivier tsjûgje fan it grutte belang fan de rivier as wetterwei. Op dy plakken koe it rivierferkear tsjinhâlden wurde, meastal foar it heffen fan tol troch de steat dy't in beskaat stik fan de rivier behearske.

## Keppelings om utens
* Ryn folle âlder as tocht Faqt, 18 maaie 2012
* Aktuele ynformaasje - Rykswettersteat
* ''Nederland leeft met water''
Fryslân-siden

__NOTOC__



## Fryslân-siden
Op dizze side steane keppelings nei alle siden op de **[[Haadside|Fryske Wikipedy]]** dy't in relaasje hawwe mei **[[Fryslân]]**.





### Geografysk - bestjoerlik - histoarysk
Fryslân -- Flagge -- Folksliet -- Gemeenten -- de Wâlden -- Waadeilannen -- Stêden -- Doarpen -- Wetters -- Middelsee -- skiednis fan Fryslân

### Biografyske oersjoggen
Ferneamde Friezen -- Skriuwers -- Keunstners

### Sport yn Fryslân
 -- Frysk damjen -- Alvestêdetocht -- Abe Lenstra -- Atje Keulen- Deelstra -- Pim Mulier -- Foppe de Haan

### Taal en taalstriid
Afûk -- Frysk -- Stedsk -- Fryske beweging -- Kneppelfreed -- Frysk yn it rjochtsferkear --  Frysk yn it bestjoerlik ferkear -- Werom at de Bilkerts gyn Frys prate -- Ried fan de Fryske Beweging -- Warns 2000

### Keunst - Kultuer - Media
Literatuer -- Popmuzyk -- Keunst -- Toaniel en Teater -- Omrop Fryslân -- De Moanne -- Trotwaer

### Ynterfrysk
Groep fan Auwerk -- De Fryslannen -- East-Fryslân -- Sealterlân -- Noard-Fryslân -- Friisk Foriining -- Noardfryske Feriening -- Talen yn Fryslân -- Frysk Ynternasjonaal Kontakt -- Opstalbeam
List fan ferneamde Friezen

List mei libbensbekriuwingen fan **ferneamde Friezen**:

* Bakker, Heinze - (*1942, sjoernalist.

* Boomsma, Joop - (*&nbsp;1945), skriuwer.
* Bulthuis, Hendrik - (1892-1948), ûntwerper fan de BM-er

* Donia, Pier Gerlofs (*Grutte Pier*) - (2e helte 15e iuw - 1520), Fryske frijheidsstrider.
* Duisenberg, Wim - (*&nbsp;1935), politikus en bankier.

* Escher, Maurits Cornelis - (1898 - 1972), keunstner.

* Grutte Pier - (2e helte 15e iuw - 1520), Fryske frijheidsstrider.

* Haan de, Foppe - (*&nbsp;1943), fuotbaltrener.
* Huisman, Jopie - (1922-2000), skilder.

* Japiks, Gysbert - (1603-1666), Fryske dichter.

* Kallen, Hans van der (*Havank*) - (1904 - 1964), skriuwer fan de ferhalen oer De Schaduw.
* Keulen-Deelstra, Atje - (*&nbsp;1938), reedrydster.

* Lenstra, Abe - (1920-1985), fuotballer.
* Levy, Salomon - (likernôch 1759 - 1798), heidsjer, slachter en keapman.

* Mata Hari - (1876-1917), dûnseres.
* Mulier, Pim - 1865-1954, sportpionier.

* Oberman, Piet (1908-1972), fersetsman en ondernimmer

* Riemersma, Trinus - (*&nbsp;1938), skriuwer en húsman.
* Roy, Louis G. le - (*&nbsp;1924), byldzjend keunstner, lânskiparsjitekt en bouwer oan de ekokatedraal.

* Schurer, Fedde - (1898-1968), dichter, skriuwer en politikus.
* Simons, Menno - (1496 - 1561), Katolyk pryster, tsjerkherfoarmer, nammejouwer fan de Mennisten.

* Talma, Meindert - (*&nbsp;1968), popmuzikant en skriuwer.
* Tjerkstra, Willem - (*&nbsp;1943), skriuwer.
* Troelstra, Pieter Jelles - (1860 - 1930),  sosjalistysk politikus en skriuwer/dichter.

* Velde van der, Rink - (1932 - 2001), Frysk skriuwer.

* Vries de, Sjoerd - (*&nbsp;1941), byldzjend keunstner.

* Wal, Jannes van der - (1956 - 1996), dammer.
* Wind, Harmen - (*&nbsp;1945), Frysk skriuwer.
* Wouda, Jan Hepkes - (1862 - 1939), hûdekeapman te Surhústerfean.

* Zelle, Margaretha Geertruida (*Mata Hari*) - (1876-1917), dûnseres.
Shorttrack

**Shorttrack** is in groepstart-foarm fan it reedriden. Der wurdt riden op in ovale baan fan 111,12 meter lang, meast mei fan 4 oant 6 dielnimmers tagelyk. Letterlik betsjut de namme "Koartebaan", mar it is net deselde sport as it koartebaanriden.

## Skiednis
Shorttrack is ûntstien yn Noard-Amearika dêr't in groepsstart by it reedriden wenst wie. Sa waarden de baanrydnûmers op de Olympyske Winterspullen fan 1932 yn Lake Placid ek op dy wize ôfwurke, wat de dielnimmers út de rest fan de wrâld net wend wienen.

Om't kompetysjes faak binnen hâlden waarden, wat yn dy tiid betsjutte dat de baan lytser waard as bûten, hat shorttrack in oare ûntwikkeling trochmakke as it baanriden. Om't de measte binnenbanen iishockeybanen wienen, is dat de standert wurden.

Sûnt 1967 heart shorttrack ta de International Skating Union, dy't der sûnt 1976 wrâldkampioenskippen yn hâldt. Sûnt 1992 is it in fêst ûnderdiel op de Olympyske Winterspullen.

## Omskriuwing
In oerienkomst dy't it Shortrack hat mei it koartebaanriden sa't we dat yn Nederlân, en benammen yn Fryslân kenne, is dat de toernoaien neffens in ôffalsysteem ôfwurke wurde. Tiden en rekôrs telle folle minder as by it langebaanriden. Dêrtroch binne it mear taktyk en akrobatyk dy't by shorttrack om 'e hoeke komme.

De standertbaan is de iishockeybaan fan 30 by 60 meter. De muorren fan de hal wurdt sêft beklaaid, en de dielnimmers hawwe beskermjende klean en helmen. Dat moat ek om't de bochten skerp binne, en de faasje wol oant 30 km/oere oprinne kin. Om't der in soad bochten nommen wurde moatte, brûke de dielnimmers redens mei izers dy't nei lofts set binne, nei de binnenkant fan de bocht.

## Nûmers
### Yndividueel
* 500 m. = 4,5 omgongen
* 1000 m. = 9 omgongen
* 1500 m. = 13,5 omgongen
* 3000 m. = 27 omgongen

### Oflossing
* 3000 m. foar froulju = 27 omgongen
* 5000 m. foar manlju = 45 omgongen

## In oare foarm fan Shorttrack
Yn it waarme Súd-Amearika is de lêste tsientallen jierren in "simmerske" fariant ûntwikkele: skeelerje op de koarte baan, njonkenlytsen ek yn Noard-Amearika tige populêr.
Wim Duisenberg

**Wim Duisenberg** (It Hearrenfean, 9 july 1935 - Faucon (Frankryk), 31 july 2005) folút *Willem Frederik Duisenberg*, ekonoom en bankier, is berne op It Hearrenfean op 9 july 1935. Wim Duisenberg wie de earste presidint fan de Jeropeeske Sintrale Bank en ien fan de driuwende krêften efter de ynfiering fan de Euro. 

Hy brocht syn jonge jierren troch yn Akkrum dêr't syn âlders in bakkerij hienen. Hy folge de H.B.S. op it Hearrenfean en gie op syn 19e nei Ryksuniversiteit Grins dêr't er ekonomy studearre.

Duisenberg wie fan 1970 oant 1973 professor yn de makro-ekonomy oan de Universiteit fan Amsterdam, en fan 1973 oant 1977 minister fan finânsjes yn it Kabinet-Den Uyl. Yn 1977-1978 siet hy út namme fan de PvdA yn de Twadde Keamer, mar naam dêr ôfskied om bestjoersfoarsitter te wurden fan Rabobank Nederlân.

Fan 1982 oant 1997 wie Duisenberg presidint fan de Nederlânske Bank, dêrnei waard hy aktyf yn de EMU. Yn 1998 waard hy de earste presidint fan de Jeropeeske Sintrale Bank, mei de Frânsman Christian Noyer as fise-presidint. Hy soe dy funksje yn earste ynstânsje op 9 july 2003 op syn 68e jierdei dellizze. Syn opfolger, Jean-Claude Trichet, wie yn Frankryk yn opspraak rekke, en earst neidat in ûndersyk nei syn hanneljen by de teloargong fan de bank Credit Lyonnais troch de Frânske jústysje ôfrûne wie, koe Duisenberg op 1 novimber 2003 syn funksje oerjaan.

Op 26 maart 2007 waard yn it sintrum fan It Hearrenfean in brûnzen byld fan Duisenberg pleatst.

## Biografy
* , *Wim Duisenberg. Van Friese volksjongen tot mr. Euro* (2003) ISBN 90-254-1330-7
DJ Keu

**DJ Keu** is de artystenamme fan de Ljouwerter filmmakker en komponist Mark R. Kooij. Syn muzyk, dy't wol omskreaun wurdt as "lo-fi sing-song kompjûterpop" waard in soad brûkt by de optredens fan De Swiete Hoannen, in yn 1999 oprjochte keunstnersselskip dêr't dj Keu diel fan útmakke.

## Keppeling om utens
*Thússide fan dj Keu
De Swiete Hoannen

**De Swiete Hoannen** wie in keunstnersselskip dat fan 1999 oant 2004 in mingeling fan byldzjende keunst, útfierende keunst en literatuer gearstalle.

## Untstean
Keunstnersselskip **De Swiete Hoannen** waard begjin 1999 oprjochte troch byldzjend keunstners Wouter Jansen en Elmar Kuiper, as in platfoarm foar har produksjes op it mêd fan optredens en fideoprojeksjes. Nei in tal moannen sleat filmmakker en komponist Marc R. Kooij him by har oan.

## Optredens
De trije brochten dreaune optredens dy't opfoelen troch absurdistyske teksten, ynteraktive ymprovisaasjes en dwangmjittige rituelen, faak ynspirearre troch aktuele foarfallen. It selskip krige al gau in wikseljende gearstalling, wêrby de trije kearnleden bystien waarden troch Maarten Brugmans en Hedwig Terpstra en ferskate pop- en jazzmuzikanten, dichters en performers. De Swiete Hoannen ûntjoegen har ta in ynterstêdlik selskip mei ôfdielings yn Ljouwert, Grins en Amsterdam.

Eleminten út de wrâld fan de popmuzyk en it amusemint fûnen har plak yn de eigensinnige optredens fan De Swiete Hoannen. Sa wist it selskip publyksaktiviteiten as bingo en karaoke te yntegrearjen yn har keunstsinnige útspattings, wêrmei it ynteraktive karakter fan de optredens noch mear oandikke waard. De optredens krigen in ‘modulestruktuer’, wêrby de optredens opboud waarden út twa oant tsien minuten duorjende ûnderdielen. Dizze opset soarge foar mear fleksibele programmas en makke it mooglik dat optredens tasnijd wurde koenen op in spesifike omjouwing of in spesifyk tema.

## Film
Yn 2001 stoarte De Swiete Hoannen har, yn gearwurking mei it farsk-oprjochte Wyld Hynder Films, op de produksje fan har earste lange spylfilm, 'Steunpunt Levende Doden', dy't yn 2002 ôfmakke waard. Yn dizze film, op lokaasje yn Ljouwert, Grins en Berlyn filme, wurdt de wrâld besjoen troch de eagen fan in kwetsber sjeny. Santich akteurs en figuranten spilen yn dizze produksje mei.

Dizze film wie fan ynfloed op de aktuele performances; dialogen, ferhaallinen en de digitale filmapparatuer waarden wichtiger, lykas de stilearring fan de dekôrs. Op de sobere sets is it publyk tsjûge fan de akteartalinten fan de partisipanten.

## Ein/comeback
Yn de rin fan 2004 is De Swiete Hoannen (tydlik) opdoeke. Novimber 2009 makke it selskip in ûnferwachte comeback op it Huzumer Begraafplak yn Ljouwert by it projekt Allerzielen Alom mei de surrealistyske performance 'Soul Scrabble'. Dit optreden waard folge troch de performance 'Robot Monster' yn de eardere finzenis De Blokhúspoarte yn Ljouwert, yn febrewaris 2010.
Koartebaanriden

It **Koartebaanriden** is in foarm fan baanriden dêr't de baan mar ien kear riden wurdt. (Al hat it Ingelske wurd "shorttrack" deselde betsjutting, it binne dochs twa ferskate foarmen fan reedriden.)

## Omskriuwing
De baan is in dûbele, rjochte baan, by de froulju 140 m, en by de manlju 160 m. Twa dielnimmers ride tsjin elkoar en besykje twa kear as earste oan te kommen. Hjirby rydt men de twadde kear de baan werom. Wedstriden wurde ôfwurke neffens it ôffalsysteem, sa't dejinge dy't twa kear wûn hat trochgiet nei de folgende omgong. It komt yn de koartebaan oan op in krêfteksploazje, mar it hat gjin doel mear krêft te brûken as nedich is om as earste oan te kommen. Ommers, der komme noch mear omgongen, en wa't yn it begjin tefolle krêft brûkt, hat op it ein net genôch tebek. 

## Skiednis

Koartebaanriden wurdt al hiel lang dien, yn elts gefal al sûnt de 18e iuw. Der wie doe al in ferskil mei hjoed, om't yn die tiid de baan 80 m lang wie, en men oan it ein de oare baan wêr werom gong. It begjin fan de skreaune skiednis wie in wedstryd yn 1803, yn Snits, dêr't riden waard om in sulveren tabaksdoaze. De earste wedstriid foar froulje dêr't oer skreaun is, waard riden op 1 en 2 febrewaris 1805 yn Ljouwert, om in gouden earizer. Yn de jierren dernei, waard der faak riden om prizen fan sulver of goud, mar al gau kamen de jildprizen op. Dermei koenen sommige reedriders yn ien winter in kaptaal fertsjinje. Fermaarde nammen út de twadde helte fan de 18e iuw binne Adam Hurdrider en Fokke Ruurds Kuperus. Sûnt 1948 wurdt it koartebaanriden organisearre troch de KNSB; dêrmei is der in ein kaam oan it riden om jildprizen.

## Nasjonale kampioenskippen
It earste nasjonaal kampioenskip waard hâlden op 5 jannewaris 1924, yn Ryptsjerk, mar der kaam gjin kampioen fan, om't Jolle de Jong en Marten Slager deselde tiid hienen, en der noch gjin reglemint wie wat oanjaan koe hoe't der in beslissing komme moast. Dat, de earste kampioen fan Nederlân wie Thijs Klompmaker, winner op 22 jannewaris 1926. De grutste kampioen ea wie Piet de Boer, dy't âlve kear Nederlandsk kampioen waard. Oare nammen dy't neamd wurde moatte binne dy fan Lieuwe de Boer en Jan Ykema by de manlju, en fan Atje Keulen-Deelstra en Anneke Zeinstra by de froulju.

## Banen
In probleem by de organisaasje fan koartebaanriderij is dat der yn Nederlân nei de fernijing fan de baan yn Haarlim no gjin ien keunstiisbaan mear is dy't in lang genôch rjocht stik hat foar koartebaan wedstriden. Om yn jierren sûnder natueriis dochs mear ride te kinnen, is  de supersprint (100 en 300 meter) ynfierd en sûnt 2006 ek in spesjaal NK 100 meter.

Yn jierren dat der al natueriis leit is der in gguodlike striid tusken de iisferienings, wa't as earste in wedstriid hâlde kin. Somtiden wurdt dêrby hast letterlik oer iennachtsiis gien.
Wouter Jansen

**Wouter Jansen** (folút: **Piet Wouter Jansen**; Almelo, 27 april 1976) is in Nederlânsk keunstner. Hy makket absurdistyske ynstallaasjes, performances en fideoprojeksjes. Wouter is ien fan de oprjochters fan it keunstners kollektyf De Swiete Hoannen.

## Keppeling om utens
  De Thússide fan Wouter Jansen
Popmuzyk

**Popmuzyk** stiet foar *populêre muzyk*. De namme wurdt brûkt foar muzyk dêr't in breed publyk tagong ta hat. De opkomst fan de popmuzyk is dan ek ferbûn oan de opkomst fan apparaten as de jukebox, de radio en de grammofoan dy't muzyk tagonklik makken foar mear minsken as ea earder. Mar ek de jongereinkultuer spilet in rol, om't de popmuzyk hieltyd de muzyk is fan de nije generaasje. Dêrtroch binne der binnen de popmuzyk in protte ferskillende stilen, dy't de ien nei de oar opkaam binne, en troch de jongste generaasje populêr wurden binne.

#### Popmuzyk nei gebiet
* Fryske popmuzyk
* Nederlânske popmuzyk

#### Popmuzyk nei styl
* Blues
** Chicago blues
** Delta blues
* Mento
* New Wave
* Punk rock
* Rock and roll
* Rocksteady
* Ska
Taj Mahal (muzikant)

**Taj Mahal**, berne as **Henry St. Clair Fredericks** yn New York op 17 maaie 1942 is in Amearikaanske blues muzikant.

Hy foarme yn 1966 ûnder oaren mei Ry Cooder de groep *Rising Sons*. Dy gearwurking levere in platekontrakt op mei Columbia Records. Yn 1968 makke hy dêr syn earste solo-album.

De blues foarmet de basis foar syn muzyk, mar ek oare streamingen lykas reggae, Cajun, gospel, Afrikaanske en Karibyske muzyk wurde troch him ferwurke yn syn komposysjes. Taj Mahal is in multy-ynstrumintalist.

Hy krige oant twa kear ta in Grammy foar it bêste blues-album. 

## In diel fan syn diskografy
* 1968 - *Taj Mahal*
* 1968 - *The Natch'l Blues*
* 1969 - *Giant Step/De Ole Folks At Home*
* 1971 - *The Real Thing*
* 1971 - *Happy Just To Be Like I Am*
* 1972 - *Recycling The Blues & Other Related Stuff*
* 1974 - *Mo' Roots*
* 1983 - *Take A Giant Step*
* 1994 - *Dancing The Blues*
* 1997 - *Señor Blues*
* 2000 - *Shoutin' In Key*
* 2003 - *Hanapepe Dream*
* 2005 - *Mkutano*, mei Culture Musical Club of Zanzibar
* 2008 - *Maestro*
Jitiizer

**Jitiizer** is in Fryske hardrockband oprjochte yn 1991 yn Sint Nyk.  Yn 2011 waard de band opheft, mar yn 2013 makke de band in trochstart. De band is ferneamd om harren broeken mei Fryske flagge opdruk.

*Oer De Brêge Links* en *Trije Minuten Foar Healwei Fiven* binne nammen wêrûnder Jitiizer ek optredens jout.

## Beskriuwing
De groep is 18 augustus 1991 begûn. Der waard keazen om yn it Frysk te sjongen. Yn 1992 behelle de groep it tredde plak by de Lytse priis fan Snits. Yn 1993 waard de earste demo fan de groep opnaam, Hjir Is Der Ol, yn 1996 krige it in ferfolch troch in yn eigen behear produsearre earst kompakt skiif, *Fryske Tonger Core*. Yn 1998 waard de sjonger fan dat stuit, Martin van der Vlugt, nei in mieningsferskil oer de muzikale kar yn goed oerlis ferfong troch Reade Hendrik Boonstra. In jier letter kaam de twadde kompaktskiif fan Jitiizer út, *Skop Kont*, dy't neifolging krige mei *Kup D* (2001), *Hjir Is Der Ol* (2003), *Alles út 'e Kast* (2006) en *De Nije Friezen* (2008). Al dizze kompaktskiven waarden yn eigen behear útbrocht.

Njonken har eigen optredens hat de groep ek meidien oan ferskate muzyktoers en oare muzykprojekten. Sûnt 1993 spilet Jitiizer op in grut ferskaat oan eveneminten yn Nederlân en boude de groep in reputaasje op as in wiere liveband. Jitiizer hat ea trettjin optredens op ien dei dien. De band stie yn it foarprogram fan ûnder oare de BZB, de Heideroosjes, Jovink en de Voederbietels en de Toy Dolls. Yn 2007 wie de groep foar in koart trip nei New York. Yn 2009 binne der tariedings makke foar optredens yn Dútslân, Ingelân en Bonêre.

Op 27 oktober 2009 waard dúdlik dat de groep yn 2010 ophâlde soe te bestean. Op 13 novimber fan dat jier soe yn Sint Nyk it lêste optreden jûn wurde.. Troch omstannichheden hat dit einkonsert plak fûn op 22 jannewaris 2011 en is hielendal fêstlein en te besjen op youtube. Yn 2013 krigen de bandleden lêst fan jokte, dat op 17 maaie 2013 makke Jitiizer by Omrop Fryslân bekent dat se wer los giene.

## Besetting
*Jan Gosse Brinksma, *Josse* (19 febrewaris 1969) - Gitaar, sûnt 1991
*Martin Roffel, *Bongel* (7 july 1975) - Drums, sûnt 1991
*Wilco Kuipers, *WilSon* (24 july 1968) - Gitaar, sûnt 1991
*Ronald Jellesma, *Tommy* (22 oktober 1968) - Bas, sûnt 1992
*Hendrik Boonstra, *RikuS*  (5 desimber 1975) - Sang, sûnt 1998

### Ynfaller
*Michel Homminga, *Hompy* (28 juny 1974) - Gitaar/bas, sûnt 1995

### Eardere groepleden
*Jan Kuipers, *De Gledde* - Sang/'Dyksoan', fan 18 augustus 1991 oant septimber 1992
*Klaas Walstra, *Wally* - Sang, fan 8 jannewaris 1992 oant septimber 1992
*Martin van der Vlugt, *Vlugt* - Sang, fan septimber 1992 oant begjin 1998

## Diskografy
### Studio-albums

### Live Albums

;Oar útbrocht wurk
* 1993 Hjir Is Der Ol -- Demo-kassettebân.
* 2008 De Nije Friezen -- USB-stick.
* 2011 Lêste Toffel - Einkonsert 22 jannewaris (live) -- Youtube. 

## Sjoch ek
*Fryskemp3.nl

## Keppeling om utens
*Webstee fan Jitiizer
*De webstee fan Jitiizer op Myspace
*De webstee fan Jitiizer op Facebook
Farsk

***Farsk*** wie in literêr ynternet-tydskrift (*ISSN 1570-5900*). Mei it earste nûmer waard útein set op 21 febrewaris 2003 troch Abe de Vries dy't earder redakteur wie by *[[Kistwurk]]*. Utsein de digitale ferzje, dêr't ien kear yn de fjirtjin dagen in nije ferzje fan útkaam, wiene der ek papieren temanûmers, de *Farskskriften*. Fierders waarden jierboeken útbrocht, seleksjes út de digitale ferzje.

De earste redaksje fan *Farsk* bestie njonken Abe de Vries út Jetske Bilker, Albertina Soepboer en Marc Kooij. Oare redaksjeleden wienen Cornelis van der Wal, Elske Schotanus, Ruurdtje de Haan, Joke Corporaal en Henk Wolf. Yn oktober 2007 wie Ytsje Hoekstra haadredakteur, Inge Heslinga poëzyredakteur en IJsbrand van den Berg proazaredakteur.

Yn 2004 hat *Farsk* 45.000 besikers lutsen, sawat it dûbele fan 2003 (23.000). 

## Fúzje Hjir en Farsk
De redaksjes fan it papieren tydskrift *Hjir* en *Farsk* hawwe yn 2007 besletten op redaksjoneel mêd gear te wurkjen en yn te setten op in fúzje, dy't ta in nij literêr blêd laat hat, *[[Ensafh]]*. It jier 2008 wie in oergongsjier en de fúzje krige yn 2009 folslein syn  beslach. Doel fan de fúzje wie dat "it bêste fan de twa (...) tydskriften fierder ûntwikkele en útboud [waarden] ta in nije formule, fan in multimediaal en ynteraktyf Frysk literêr blêd, mei in professioneel budzjet. Op ynternet én op papier; fertroud as boek, mar ek mei alle nije digitale foarmen dy’t it ynternet opsmite kin."

## Fuortsetting as Fers2
Om't ein 2014 it fúzjedoel fan *Ensafh* net helle wie en dêrneist alle Fryske yntellektuele en krityske literêre poadia weifallen wiene, is it Fryske literêre online tydskrift *[[Fers2]]* oprjochte, mei in ferlykber profyl as *Farsk*, mar folslein ûnôfhinklik en 'no budget'.
Mento

**Mento** is in oan de ein fan de 19e iuw op Jamaika út folksmuzyk ûntstiene muzykstreaming.

Mento, faak betize mei kalipso, is ûntstien op it plattelân fan Jamaika. De betide mento muzikanten brûkten meastentiids eigenmakke ynstruminten lykas saksofoans of klarinetten fan bamboe, banjo's, en in grut ferskaat oan ritmyske ynstruminten. De harmoanika en ferskate fluiten makken ek diel út fan de betide ynstrumintaasje. Mento is in sjênre mei in soad gesichten: it waard spile op brulloften oant begraffenissen ta.

Yn de 20-er jierren fan de 20e iuw waarden de earste opnames fan dizze muzykstyl makke troch jazzbands. Yn de 50-er jierren soe mento op Jamaika de meast populêre muzyk wurde.

Mento begûn as typyske plattelânsmuzyk mar waard letter ek yn de stêden omearme. De eigenmakke ynstruminten waarden ferfongen troch profesjonele en ûnder ynfloed fan jazz ûntstiene mento-selskippen dy't spilen yn in wat glêdere dûns-band-styl. 

Oan it begjin fan 60-er jierren soe ûnder ynfloed fan benammen rhythm and blues út mento de moderner klinkende ska muzyk ûntstean en rekke mento geandewei mear op de eftergrûn.
J.J. Cale

**J.J. Cale** (Oklahoma City, 5 desimber 1938 – La Jolla, 26 july 2013), wie in Amearikaansk gitarist, komponist en sjonger. Syn bekendste lieten binne 'After Midnight' en 'Cocaine' beide ta in hit makke troch Eric Clapton.

## Wurkpaad
Cale hat fan jong ôf oan mei muzyk de kost fertsjinne. Fan syn 15e ôf spile J.J. yn de klups fan Tulsa al in kombinaasje fan blues, rock, jazz en country. Letter foarme hy syn eigen groep, *Johnny Cale and the Valentines*. Neidat Cale yn 1959 ferhuze nei Nashville spile hy dêr in jier as sân yn *the Grand Ole Opry*, om dochs wer werom te gean nei syn âlde band yn Tulsa. Yn it midden fan de 60-er jierren makke Cale de reis nei Los Angeles om dêr oan in solokarriêre te wurkjen. Hy sette dêr 'After Midnight' op singel, mar dat soe pas in hit wurde yn de ferzje fan Eric Clapton. Hy soe fan Los Angeles út noch yn in pear bands spylje oant Cale yn 1966 wer nei Tulsa gie om serieus wurk fan syn solokarriêre te meitsjen.

It duorre oant 1972 eart op it Shelterlabel syn debút album ferskynde, mei de namme 'Naturally'. Syn namme wie al bekend fan syn Clapton-hit en mei it nûmer 'Crazy Mama' skoarde Cale yn Amearika no sels in hit. Al gau dêrnei kaam it twadde album fan Cale op 'e merk: 'Really'. Yn de rin fan de 70-er en 80-er jierren folgen der noch ferskate albums, mar de yntroverte artyst Cale soe nea echt bekend wurde by in grut publyk.

Syn muzyk waard dat wol. Njonken de nûmers dy't Clapton wrâldbekend makke, droegen ek Lynyrd Skynerd (Call Me the Breeze), Santana (The Sensitive Kind) en Deep Purple (Magnolia) by oan syn faam as komponist.

Op 8 juny 2004 ferskynde 8 jier nei de The Guitar Man wer in album mei nij wurk fan Cale, *To Tulsa And Back*, by syn nije platemaatskippij Sanctuary Records.

## Diskografy
* 1972 - Naturally
* 1973 - Really
* 1974 - Okie
* 1976 - Troubadour
* 1979 - 5
* 1981 - Shades
* 1982 - Grasshopper
* 1983 - 8
* 1984 - Special Edition
* 1990 - Travel Log
* 1992 - Number 10
* 1994 - Closer To You
* 1996 - Guitar Man
* 1997 - Anyway The Wind Blows
* 1998 - The Very Best of J.J. Cale
* 2000 - Universal Masters Collection
* 2001 - Live
* 2004 - To Tulsa And Back
* 2007 - Rewind
* 2009 - Roll on

## Keppeling om utens
* De thússide fan J.J. Cale
* VH1 Biografy
Poëzy

**Poëzy** of **poëzij** is in foarm fan literatuer dêr't de tekst wichtiger is as de ynhâld. Yn gedichten foegje de bou en de assosjaasjes by elts fan de wurden mear ta ta de betsjutting fan it wurk dan de betsjutting fan de wurden en sinnen. By de bou spylje klank, rym en metrum mei, by de wurdassojaasjes wurdkar en byldspraak.

## Foarmen fan poëzy
* Ballade
* Frij fers
* Haiku
* Kwatryn 
* Limerick
* Sonnet
Geografy

**Geografy** is de stúdzje fan romtlike fariaasje op ierde. It wurd geografy stamt út it Gryksk: gê (de ierde) en graphein (beskriuwe).

Geografy hâldt gâns mear yn as kartografy, it meitsjen en bestudearjen fan kaarten. It ûndersiket net allinne wat wêr op de ierde te finen is, mar ek wêrom't bepaalde saken op it iene plak wol foarkomme en op it oare net. Of de oarsaken fan bepaalde ferskynsels natuerlik of troch it hanneljen fan minsken (of bisten) binne is dêrby net fan belang.
Fuotbal

**Fuotbal** is in balsport. It is in doelsport dêr't twa partoeren fan alve spilers besykje om de bal yn it doel fan de tsjinstander te spyljen. Sy meie dêrby de hannen en earms net brûke (de holle wol, it saneamde 'koppen'), sadat de bal meast troch skoppen fan spiler ta spiler trochjûn wurdt, en ek sa yn it doel spile wurdt. Foar it doel stiet de doelman, dy't om de bal bûten te hâlden wol de hannen brûke mei. Fuotbal wurdt spile op in fjild fan likernôch 100 by 65 meter, mei de doelen oan de koarte siden. Der wurdt spile foar twaris 45 minuten.

Fuotbal is yn Nederlân yntrodusearre troch Pim Mulier. Yn 1879 seach Mulier by de yn Britske sporten spesjalisearre saak de Gruyter yn Amsterdam in learen rugbybal, dy't er fuort kocht. Yn datselde jier rjochte hy as 14-jierrige(!) de earste fuotbalklup fan Nederlân op. De klup, Haarlemsche Football Club, HFC bestiet noch altyd, tsjintwurdich mei it predikaat Keninklik, KHFC. Al yn de begjinjierren wie HFC in grut sukses, mar klachten fan âlders oer it rûge rugby, soargen der foar dat de klup oerskeakele op soccer, it hjoeddeiske fuotbal. Mei troch Muliers ynfloed ûntstiene yn de regio en ek dêrbûten, nije fuotbalclubs dy't al gauëftich yn kompetysjeferbân tsjin inoar spilen.

Al gaueftich kaam der ek ynternasjonale kompetysje. Yn 1930 waard it earste wrâldkampioenskip hâlden. Sûnt 1960 wurde om de fjouwer jier de Europeeske fuotbal kampioenskippen hâlden.

## Sjoch ek
* Sealfuotbal
* Minifuotbal
* Mikrofuotbal

## Keppeling om utens
* Keninklik Nederlânsk Fuotbalbûn
* Keninklike Haarlimske Football Club
Rocksteady

**Rocksteady** is de namme fan in muzykstreaming op Jamaika dy't ûntstien is tusken 1966 en 1968. Rocksteady is ûntstien út de betide ska muzyk en is de direkte foarrinner fan reggy.

Rocksteady mist it driuwende ritme fan de ska. Sa kaam der romte foar mear harmonieuze fokale muzyk. Op Jamaika ûntstiene yn dy tiid groepen as The Gaylads, Toots & the Maytals en The Paragons. De muzykstyl ûntwikkele him ta reggy, mei kompleksere baspartijen, mear prominent slachwurk en de blaasseksjes ferfongen troch de elektryske gitaar.

De term Rocksteady is ûntliend oan in album fan Alton Ellis mei deselfde namme.
Chicago blues

**Chicago blues** is in foarm fan bluesmuzyk fan de 1930-er jierren ôf ûntstien yn Chicago troch elektryske fersterking, slachwurk, piano, basgitaar en somtiden saksofoan ta te foegjen oan de ynstrumintaasje fan de tradisjonele Delta blues. Chicago blues is in suske fan de lytsere stedsbluesstreaming Detroit blues en foarrinner fan de betide Rock and roll.

Muddy Waters wurdt sjoen as de wichtichste muzikant fan dizze streaming.

## Wichtige fertsjintwurdigers
* Elias Gharred
* Howlin' Wolf
* Elmore James 
* Willie Dixon
* Muddy Waters
Ernst Langhout

**Ernst Langhout** (Ljouwert, 16 maaie 1956 - Gau, 16 septimber 2024) ,  wie in Fryske muzikant. Hy wie folksmuzikant, mar makke yn it begjin fan de 80-er jierren in útstapke nei de New Wave mei de band The Visitor.

## Libben en wurk
Langhout groeide op yn Aldtsjerk, mar fêstige him dêrnei yn Ysbrechtum. 

Mids 70-er jierren liet Langhout foar it earst fan him hearre mei de akoestyske folkgroep Haggis dêr't hy mei toerde yn Skotlân. Neidat Haggis yn 1978 opdoekt wie, rjochte Langhout de new wave-band The Nighttime Visitor op dy't yn 1981 fierder gie as The Visitor, dêr't er in tal platen mei makke.

Doe't ein jierren 80 The Visitor opdoekt waard, lei Langhout him wer ta op folkmuzyk. Ut de tiid fan The Visitor bleaune lykwols wat kontakten oer út East Europa en hy soe dêr ferskate Fryske bands, wêrûnder Weekend at Waikiki oan optredens helpe. It duorre oant 1990 ear't syn earste solo-album "Songs" mei in soad Keltyske ynfloeden, útkaam.

Nei ferskate optredens yn it bûtenlân kaam yn 1992 syn twadde folkalbum, ûnder de namme "The Eye Of The Cyclone", út.

Yn 1996 waard mei de groep Big Tree de cd "Handful Of Illusions útbrocht. In stylfolle moeting tusken metal en folk.

De gearwurking mei Big Tree yn kombinaasje mei de folkgroep The Hones levere Ernst Langhout syn earste frysktalige cd "Nea Foar Altyd" op. De moaie Fryske bewurking fan Dylan's "All Along The Watchtower"  foel dêrop op. Yn 1997 ferskynde Langhout syn twadde frysktalige cd, "Frysk & Frij".

Yn 1998 makke Langhout mei The Hones de cd "Parties, Battles And Tragedys", in miks fan folk- en rockmuzyk. Yn dat selde jier makke Langhout tegearre mei skriuwer en byldzjend keunstner Wilco Berga de cd "Sjonger en Dichter". Wilco Berga en Ernst Langhout hawwe ûnder deselfde namme ferskate optredens fersoarge, ûnder oaren op it Oerol Festival fan 1999.

Yn 2004 en 2005 ferskynden respektyflik *Dylan yn it Frysk* en *Dylan yn in Frysk II*. Op beide cd's spile Langhout, mei Johan Keus, klassikers fan Bob Dylan, dy't foar it grutste part yn it Frysk oerset wiene troch skriuwer/dichter Harmen Wind. Oan it ferskinen fan beide cd's waard in teätertoernee keppele.

Yn febrewaris 2023 baarnde sy pleats yn Gau oant de grûn ta ôf. Al syn besittingen mei emosjonele wearde giene doe ferlern: syn gitaren,  songteksten, foto's fan syn toernees en platen. Hy krige stipe fan alle kanten en er kaam in benefytfestival dêr't ek âlde muzykfreonen fan Weekend at Waikiki spilen. 

Langhout stoar oan maachkanker yn de âldens fan 68 jier yn syn wenplak Gau.

## Keppeling om utens
* Offisjele webside
Ska

**Ska** is in muzykstreaming dy't yn it begjin fan de 60-er jierren ûntstien is op Jamaika. Ska is in miks fan de tradisjonele mento, Amerikaanske rhythm and blues en kalipso. Ska soe evaluearje ta rocksteady en noch wat letter ta reggy.

De earste ska-muzyk waard opnommen yn Studio One yn Kingston op Jamaika.

In wichtich skaaimerk fan ska is it lizzen fan it aksint op/foar de twadde (en fjirde) tel yn in fjouwerfearnsmaat (upbeat). De muzyk wurdt yn in flot tempo spile en lit him it bêst omskriuwe enerzjike, bliere feest- en dûnsmuzyk. De nûmers binne oar it algemien koart en bûnich.

It soe oant it begjin fan de 80-er jierren duorje oant ska ek yn it westen populêr waard. Dizze twadde weach, bekend as Two Tone, ûntstie yn Ingelân. Yn de 90-er jierren belibbe ska syn tredde weach. Fan 2002 ôf is ska by guon artysten wer in boarne fan ynspiraasje.

De twadde weach is neamd nei it platemerk 2Tone Records fan Jerry Dammers, toetsenist by The Specials. By Two Tone stiene behalve The Selecter ek The Beat en de kommersjele groep Madness ûnder kontrakt.

Wat de ska-jongereinkultuer oanbelanget oerhearsken yn de Two Tone perioade in kombinaasje fan wyt en swart, ûntliend oan it logo fan 2Tone Records. De klean dy't by ska hearde: âlderwetse huodsjes ("porkie hats"), smelle strikken en swarte puntskuon. In de film de Bluesbrothers waarden de beide haadpersoanen op en top neffens de ska-tradysjes klaaid. Two Tone azeme wat de sfear fan de 50-er jierren.

Fan de tredde weach wiene de Amearikaanske groepen The Mighty Mighty Bosstones en No Doubt de meast opfallende.

## Ska yn Fryslân
Yn de begjinjierren fan de twadde ska-weach wenne de út Liverpool ôfkomstige Mark Foggo yn Fryslân. Hy makke mei syn band Mark Foggo's Secret Meeting op it eigen Top Hole-label de single 'New Shoes'. It soe in aardige hit wurde. Foggo is trou bleaun oan de ska en hat mei syn band Mark Foggo's Skasters mear as 1.000 optredens yn it klubsirkwy yn West Europa fersoarge en in stik of 10 CD's útbrocht.

## Keppeling om utens
* De oarsprong fan Ska, Reggy, en Dub Muzyk (Ingelsk)
Stinzeplant

**Stinzeplanten** binne ferwyldere planten dy't foarkomme yn de tunen en parken fan âlde states en stinzen. It binne meast planten mei kleurrike blommen. De measte stinzeplanten bloeie yn de maitiid.

De beneaming stinzeplanten, dy't troch Dr. Jacob Botke yn 1932 foar it earst brûkt waard, is mooglik ynspirearre troch it feit dat de bewenners fan Feanwâlden it by de Skierstins groeiende Haarlimmer klokkespul mei *stinzeblomkes* oantsjutten.

De namme stinzeplant komt fan it wurd stins, dat slacht op in fersterke, stiennen hûs. Yn Fryslân is it foarkommen fan dy planten it earst beskreaun. Letter binne se ek fûn yn Grinslân en Utert.

De stinzeplanten stamme út de ein fan de 18e iuw doe't se oanplante waarden yn de doe populêre Ingelske tunen yn lânskipsstyl, mei it doel om se ferwylderje te litten. Fan oarsprong komme de measte stinzeplanten út it midden en suden fan Europa. De measte stinzeplanten dogge it goed op kalkrike grûn.

List fan Stinzeplanten (nei v/d Ploeg), rûchwei yn de folchoarder sa't se yn 'e maitiid begjinne te bloeien:

* Ayttablomke
* Liderke 
* Maarteblomke
* Helmblom 
* Holwoartel
* Krookjes
* Anemoanen
* Titelroas
* Longkrûd 
* Wylde tulp
* Blêdlok
* Knolstienbrek
* Haarlimmer klokkespul 
* Grutte Gersstjer
* Aronstsjelken
* Njirrewoartel

## Byguod
* Reade surk
* Brune Earrebarrebek
* Keizerskroan
* Blau Fioeltsje
* Frouwebêdstrie
* Boskgoudstjer
* Wylde hyasint
* Plomlewierke
* Foarjierssinneblom
* Aruncus
* Krûpend Grien
* Blaukraaltsje
* Frisselgrien
* Segelplant

## Sjoch ek
List fan planten

## Literatuer
* D.T.E. van der Ploeg - *Stinzeplanten yn Fryslân* (Ljouwert 1988)

## Keppeling om utens
* ofbylde stinzeplanten
Mark Foggo

**Mark Foggo** (Liverpool, 30 oktober 1950) is in skamuzikant, berne yn Liverpool, dy't yn 1979 fia Noarwegen yn Fryslân telâne kaam, om dêr mei de band Mark Foggo's Secret Meeting koarte tiid furoare te meitsjen yn it Fryske muzykwrâldsje.

## Ingelân
Foggo wie al jong dwaande mei muzyk. Yn Liverpool spile hy al fan syn 14e ôf yn bandsjes. In jiermannich letter ferhuze Foggo nei Londen om dêr yn it clubsirkwy mei ferskate rhythm and blues en punkbands op te treden. Nei in akkefytsje mei de Britske jústysje siket Foggo syn heil yn it bûtelân.

## Fryslân
Oankommen yn Fryslân, smyt Foggo it op in akkoardsje mei de Fryske jazzrock band Pavane. Se spilen it twadde diel fan harren optreden as begeliedingsband fan Foggo, ska. De gearwurking soe net sa lang duorje. Foggo rekrutearret út Pavane in tal muzikanten foar de earste besetting fan syn begeliedingsband Secret Meeting, dy't kear op kear personielswikselings hawwe sil. Opfallende nammen yn de besetting binne ûnder oaren Michiel Hoogenboezem en Freddie Cavalli. Mark Foggo's Secret Meeting hâlde it mei ska en New Wave oant 1983 ta fol. De band leveret ien album ôf en trije singles, allegear útjûn op Top Hole Records.

## Brabân
Yn 1984 ferhuzet Foggo nei Brabân en rjochtet dêr in nije band mei de namme de Skasters op. De Skasters bliuwe trou oan de formule fan de ûnfersniene up-tempo ska. De band is tige produktyf mei albums, stabyl yn de besetting en drok beset mei tige enerzjike optredens sawol yn as bûten Nederlân: ûndertusken mear as 1.000. De Skasters binne sa útgroeid ta in monumint foar de Ska.

## Diskografy
### Singles
#### mei Secret Meeting
* 1980 - New Shoes/It Get's You Down (single)
* 1980 - Speeding My Life Away (single)
* 1980 - New Shoes/Out of Place (single)
* 1981 - New Shoes/Ace of Spades (single)
* 1982 - I'm In Love/Advertising (single)
* 1985 - I Never Promised You Anything (single)
* 1985 - Weapons And Guitars

#### mei de Skasters
* 1997 - Hashish Uit Amsterdam

### Albums
#### mei Secret Meeting
* 1980 - Speeding My Life Away 
#### mei de Skasters
* 1983 - A State Of Mind
* 1989 - Ska Pig
* 1990 - Live
* 1992 - Couldn't Play Ska
* 1994 - Lucky To Be Alive
* 1996 - Haircut
* 1997 - The St. Valentines Day Massacre
* 2001 - The Best Of...
* 2002 - The Missionaries Of Ska
* 2005 - You Shot Me!!!!!
* 2006 - It`s only a game
* 2010 - Mad

## Keppeling om utens
* Mark Foggo webstee
De Mûzel

De **Mûzel** is de âlde ûnderrin fan de Boarn tusken Jirnsum en Raerd dêr't dy earder ôfwettere op de Middelsee. De restanten dêrfan binne tsjintwurdich in poldersleat dêr't de alde meanders noch yn te werkennen binne. 

De Mûzel giet op de hichte fan Friens mei in dûker ûnder de alde Rykswei troch en giet sa fierder op nei Raerd dêr't oansluting is op de Snitser Aldfeart. It stik fan de Mûzel tusken de Rykswei en Raerd waard earder ek wol de Alde Ljouwerterfeart neamd.

De ôfwettering fan de polder dêr't de Mûzel diel fan útmakket, fynt plak fia in gemaal by de Jirnsummersyl. De eardere bopperin fan de Mûzel is dêrfoar sa'n 100 meter nei it Noarden ferlein.

It omlizzend lân waard earder tsjin heech wetter beskerme troch de Beslingadyk (tsjintwurdich foar in part Van Sytzamawei neamd) oan de noardeast kant en de Hegedyk oan de westkant fan it streamgebiet fan de Mûzel.

## Skiednis
De Mûzel waard eartiids *Muysel* neamd, yn 1574 waard praat fan de *Muyseldyck*. De Muyseldyck rûn oan de westkant fan De Mûzel en wie nei de Midsiuwen in binnedyk fan de Leppedyk nei Slachtedyk.
It waard ek ûnder-Boarn neamd, omdat De Boarn hjirlâns eartiids de Middelsee yn rûn. 
It krige syn namme wierskynlik fan *mussel* dat 'leech sompelân' betsjutte. It kin ek komme fan *mosa* = 'slyk' of 'dridze'.

Nei 1200 is it wetter ôfsluten.