open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grutte eksterspjocht

De **grutte eksterspjocht** (*Dendrocopos major*) is in fûgel út de famylje fan spjochten. De 23-26 sm grutte fûgel is fierhinne swart mei wyt. De búk is wyt mei in reade ûnderein. De sturt en flerken binne meast swart mei wite plakken. It mantsje is fan it wyfke te ûnderskieden troch syn reade nekke; by it wyfke rint it swart fan de foarholle oer de nekke troch oant de flerken.

De grutte eksterspjocht komt yn hiel Jeropa en Noard-Aazje foar. Hy bewennet sawol leaf- as nuddelbosken. Winterdeis lit hy him ek wol by minsken yn de tún op de foerplanke sjen, tusken de miezen en klysters.

## Fuortplanting
De grutte eksterspjocht is in hoalebrieder. It mantsje hakket elts jier in nij hol út yn in beam. De beide âlden briede sa'n 12-13 dagen op de meast 6 wite aaien.

## Iten
De grutte eksterspjocht siket syn iten ûnder de bast fan de beammen. Hy yt benammen ynsekten, en larven fan ynsekten. By it itensykjen sirkelt er by de beamstam omheech; ûnderwilens hakket er stikken fan de bast ôf, of siket er yn de kieren. De ynsekten hellet er mei syn tonge mei wjerangels út de beam.
Nulmeridiaan

In **nulmeridiaan** is in meridiaan, oanwiisd as basis dêr't de posysje fan oare meridianen mei bepaald wurdt. Yn it standert geografysk koördinatestelsel is de meridiaan fan Greenwich de nulmeridiaan.

## Klassike nulmeridiaan
Ptolemaeus lei de nulmeridiaan oan it uterste westen fan de wrâld, oer Ferro, it westlikste fan de Kanaryske Eilannen. Arabyske astronomen brûkten sûnt 1075 in oare nulmeridiaan, de meridiaan fan de súdpunt fan Afrika. Op in kongres yn 1634 waard lykwols de meridiaan fan Ferro befêstige.

## Moderne nulmeridianen
De grûn foar it fêststellen fan de ûnderskate nulmeridianen is dat, oars as foar de parallellen, dêr't de evener de logyske nulwearde is, der gjin logyske nulmeridiaan is. As gefolch dêrfan waard by elke nasjonale trijehoeksmjitting in eigen nulmeridiaan oannaam. Bygelyks:
* Frankryk: meridiaan fan Paris, oer it Observatoarium fan Paris.
* Fryslân: meridiaan fan Ljouwert, oer de Aldehou.
* Ingelân: meridiaan fan Greenwich, oer it Observatoarium fan Greenwich.
* Nederlân: meridiaan fan Amsterdam, oer de Westertoer.

## Standert nulmeridiaan
Yn de 19e iuw kaam der ferlet fan in ynternasjonale standert foar de nulmeridiaan. Yn oktober 1884 waard troch it Ynternasjonale meridiaankongres de meridiaan fan Greenwich oanwiisd as standert nulmeridiaan. Dêrmei waard ek de sinnetiid op dy meridiaan de standert foar wrâldtiid, Greenwich Mean Time.

## Relaasje mei oare begripen
Presys tsjin de nulmeridiaan oer leit de teoretyske Ynternasjonale datumline. Tegearre diele se de wrâld yn twa helten, it Eastlik healrûn en it Westlik healrûn. De hoeke dy't in flak troch de ierdas en de nulmeridiaan makket mei in flak troch de ierdas en in oare meridiaan, hjit de *lingte* fan dy meridiaan. Op it eastlik healrûn is dat easterlingte, op it westlik healrûn is dat westerlingte.
Westlik healrûn

It **westlik healrûn** is it part fan de wrâld westlik fan de nulmeridiaan en eastlik fan de meridiaan fan 180 graden. De hoek fan meridianen op dit healrûn wurdt omskreaun as westerlingte.

De oare helte fan de ierde is it eastlik healrûn. Guon minsken brûke *westlik healrûn* as synonym foar *Westlike wrâld*, mar in soad lannen yn Jeropa dy't ta de Westlike wrâld rekkene wurde, lizze feitlikens hielendal of foar in part op it eastlik healrûn.

Dat de meridiaan fan Greenwich as útgongswearde keazen is komt mei't de measte seekaarten op de meridiaan fan Greenwich basearre wienen. Dat kaam omdat de Ingelsken as earsten de geografyske lingte sekuer bepalen koenen; hja wienen de útfiners fan de seeweardige gronomjitter, en Ingelân wie doe de grutste seegeande naasje.

## Sjoch ek
* Breedtegraad
* Ynternasjonale datumline
* Lingtegraad
* Eastlik healrûn
Kolgoes

**Kolgoes** is de namme foar mear as ien fûgelsoarte:

* *Kolgoes* is in oare namme foar de Blesgoes.
* *Kolgoes* en *Lytse Kolgoes* binne oare nammen foar it Goudeachje.
Selemalje

**Selemalje** as **Email cloisonné** is in dekorative emaljetechnyk wêrby't flakjes emalje fan elkoar skieden wurde troch metalen rântsjes.

## Skiednis
Selemalje is ûntstien yn it Heine Easten of it klassike Egypte. Yn Jeropa wurdt it sûnt de 7e iuw brûkt, mei as hichtepunt de Byzantynske keunst fan om it jier 1000 hinne. Fan it Byzantynske ryk út kaam it fia de siderûte nei Sina dêr't it fierder ûntwikkele waard.

## Proses
Op de metalen ûndergrûn dêr't it emalje op oanbrocht wurde moat wurde smelle, bûgbere stripen metaal soldearre, dy't fakjes, *sellen*, foarmje. Dy sellen foarmje de oergongen yn de dekoraasje. By it oanbringen fan in fêst patroan wurdt dat faak yn it foar mei in sjabloan op de ûndergrûn tekene, dat dúdlik is hoe't de stripen krekt bûgd wurde moatte.

Eltse sel wurdt folle mei emalje, faak yn ûnderskate kleuren. It gehiel wurdt dan neffens it gewoane emaljearproses behandele. Dêrby moat lykwols fral it ôfkuoljen tige hoeden dien wurde, om foar te kommen dat troch de oergong fan glês nei metaalrâne barsten ûntsteane. Nei it ôfkuoljen wurdt it gehiel ôfskuorre oant it nivo fan de metaalstripen, dat alle linen fan de dekoraasje sichtber binne, en dan wurdt it stik polyst.
Healrûn

In **healrûn** is de helte fan de Ierde, beheind troch in grutsirkel.

Der is in ûnbeheind tal fan folle grutsirkels, en dêrmei ek in ûnbeheind tal fan healrûnen. Mar de healrûnen dêr't it measte brûk fan makke wurdt binne:
* It noardlik healrûn en it súdlik healrûn, skieden troch de evener.
* It westlik healrûn en it eastlik healrûn, skieden troch de grutsirkel oer de nulmeridiaan.
* It lânhealrûn en it wetterhealrûn.

Op oare planeten kinne op deselde manieren healrûnen oanwiisd wurde.


Ofbyld:Noardlik healrûn.png|noardlik healrûn
Ofbyld:Súdlik healrûn.png|súdlik healrûn
Meridiaan

In **meridiaan**, of *middeibôge* is in line oer it ierdoerflak fan de geografyske noardpoal nei de geografyske súdpoal. By útwreiding kinne meridianen ek op oare planeten tapast wurde.

In meridiaan is de snijline fan in flak troch de ierdas, en ien punt op it ierdoerflak. Dizze line is de meridiaan fan dat punt. It is mooglik ûnbeheind sokke linen te lûken; lykwols is de grutste tapassing dy fan in geografysk koördinatestelsel. Utgeand fan in nulmeridiaan kin foar de meridiaan fan elts punt op it ierdoerflak de hoek fêststeld wurde tusken de flakken fan de twa meridianen. Dit kin dan as de iene ordinaat brûkt wurde, as oantjutting fan de east-west posysje.

Dit systeem is yn de 2e iuw betocht troch Ptolemaeus. Om't hy útgong fan mjttings fan de dei, definiearre hy de meridiaan as in line fan de punten dêr't it tagelyk middei waard. *Meridies* is Latyn foar *middei*. Om't dit stelsel op de Middellânske See tapast waard, dy't fan east nei west rint, waard it ferskil mei de nulmeridiaan de *lingte* neamd. Ptolemaios hie syn nulmeridiaan sa fier yn it westen dat gâns syn wrâld oan ien kant lei. Hjoed de dei kin in punt east of west fan de nulmeridiaan lizze, en de ordinaat hiet dan easterlingte of westerlingte.
Snaffel

In **snaffel** of **snabel** is de bek fan een fûgel.

## Bou
De snaffel fan in fûgel bestiet út hoarnich materiaal en hat yn de rin fan de evolúsje fan de fûgels de kaken en tosken ferfongen. Tosken binne yn ferhâlding swier en foar in dier dat trochgeans fleant is it wichtich om sa licht mooglik boud te wêzen. Guon fûgelsoarten hawwe lytse kartels oan de snaffel dy't oan tosken tinken dogge.

## Ite
In fûgel brûkt syn snaffel ûnder oaren om iten te pakken, mar troch it ûntbrekken fan tosken is it kôgjen ferfongen troch in tal oare funksjes.
Guon fûgels hawwe in krop, in útstyksel fan de slokterm op de hichte fan de kiel dêr't de earste faze fan de fertarring plakfynt. Dernei giet it iten nei de mage.
Sieditende fûgelsoarten slokke stientsjes troch, dy't yn de mage helpe it iten te fermeallen. Fleisiters slokke grutte parten fan harren proai yn ien kear troch en spuie de net te fertarren dielen, sa as bonken en hier, wer út yn de foarm fan braakballen.

## Selsferdigening
Foar harren ferdigening brûke fûgels earder harren wjukken of poaten dan harren snaffel. Fûgels mei lange en spitse snaffels meie wol pikke. Se mikke dan faak op de eagen fan harren bedriger.

Fûgels mei koarte sterke snaffels sa as pappegaaien sille earder bite. Under inoar fjochtsje dizze fûgels lytse konflikten út troch inoar mei de poaten te pakken. Earnstige rûzjes wurde mei harren sterke snaffel útfjochte, wêrby't se elkoar slim ferwûnje kinne. Pappegaaien sille it fjochtsjen mei harren snaffel dan ek safolle as mooglik mije.

## Taalgebrûk
Somtiden wurdt snaffel ek brûkt foar de bek fan it Fûgelbekdier, in soarte út de klasse fan de Sûchdieren.
Yn it taalgebrûk wurdt mei snaffel ek wol op de mûle fan in minske doeld: *"Hâld dyn snaffel."* (*"Hâld dy stil"*).
Lânhealrûn

It **lânhealrûn** is it healrûn mei it heechste persintaazje lân.

Der binne ferskate manieren wêrop dy omskriuwing útwurkt wurdt:
# Dat healrûn, dat fan alle mooglike healrûnen fan de Ierde it healrûn is mei it heechste persintaazje lân.
# Fan de grutsirkel mei it grutste ferskil yn persintaazje lân tusken de twa healrûnen, it healrûn mei it measte lân.
# It healrûn beheind troch de evener dat it grutste persintaazje lân hat, it noardlik healrûn.
De earste mooglikheid wurdt it meast brûkt as omskriuwing, wylst de twadde de meast-brûkte útwurking is.

Wêr't it lânhealrûn presys leit is net dúdlik, útsein foar de tredde mooglikheid. It is al dúdlik dat Jeropa yn it midden leit, mei dêrom hinne Noard-Amearika en Aazje, útsein fan beide de fierste kusten, mei dêr noch by de dikke "koppen" fan Afrika en Súd-Amearika. Dit jout in healrûn mei likernôch 47% lân. Dat betsjut dat sels op it healrûn mei it heechste persintaazje lân, der hieltyd noch minder lân is as wetter.

## Sjoch ek
* Wetterhealrûn.
Wetterhealrûn

It **wetterhealrûn** is it healrûn mei it heechste persintaazje wetter.

Der binne ferskate manieren wêrop dy omskriuwing útwurke wurdt:
# Dat healrûn, dat fan alle mooglike healrûnen fan de Ierde it healrûn is mei it heechste persintaazje wetter.
# Fan de grutsirkel mei it grutste ferskil yn persintaazje wetter tusken de twa healrûnen, it healrûn mei it measte wetter.
# It healrûn beheind troch de evener dat it grutste persintaazje wetter hat, it súdlik healrûn.
De earste mooglikheid wurdt it meast brûkt as omskriuwing, wylst de twadde de meast-brûkte útwurking is.

Wêr't it wetterhealrûn presys leit is net dúdlik, útsein foar de tredde mooglikheid. It is al dúdlik dat it sintrum net fier fan Nij-Seelân lizze sil, mei fierder op it healrûn Austraalje, Antarktika en lytse partsjes fan de oare wrâlddielen, mei útsondering fan Jeropa. Mar fral leit in grut part fan de Stille Oseaan op it wetterhealrûn. Dit jout in healrûn mei likernôch 89% wetter. Dat betsjut dat al is it in healrûn mei wetter, dochs is der hieltyd noch likernôch 11% lân.

## Sjoch ek
* Lânhealrûn
Loudon Wainwright III

**Loudon Wainwright III** (berne 5 septimber, 1946 yn Chapel Hill, North Carolina) is in Amerikaanske sjonger/lieteskriuwer, akteur en humorist.

## Biografy
Wainwright is yn Amearika by in grut publyk bekend fanwege wat er sels *"my one-and-only-hit"* neamd, dêrby doelend op it nûmer "Dead Skunk (in the Middle of the Road)", dêr't hy yn 1972 yndie in beskieden hit mei hie. Fierder hat Wainwright yn 1975 in rol hân yn 3 ôfleveringen fan de bekende TV-searje M*A*S*H en spile hy yn de film The Aviator.

Benammen as folksjonger fan skerpe humoristyske lieten, faak fol fan selsspot, songen mei syn typyske stim mei hege úthalen, hat Loudon Wainwright III sûnt it begjin fan de 70-er jierren reputaasje makke. Hy makke oant no (2005) ta mear as 20 albums. Nei eigen sizzen is hy dêrby yn de begjintiid ynspirearre troch it optreden fan Bob Dylan op it Newport Folk Festival yn 1962.

Syn heit, Loudon S. Wainwright, Jr., wie in bekende skriuwer en redakteur fan it blêd Life magazine, wylst syn mem, Martha T. Wainwright, faam hie as jogalearaar. Wainwright groeide op yn Bedford, New York. Hy stamt yn rjochte line ôf fan Peter Stuyvesant. Syn ienige suster, Sloan Wainwright, is ek sjonger.

Wainwright hat troud west mei de Kanadeeske sjonger Kate McGarrigle. De twa bern út dat houlik hawwe beide it fak fan harren âlders oernommen: sawol soan Rufus Wainwright as dochter Martha Wainwright binne sjonger/lieteskriuwer.

## Foarbyld
Op Loudon Wainwright syn webstee is it nûmer ''"Presidents Day"'' (MP3, 6MB, lingte 4 min. 19 sek.) fergees del te heljen.

## Diskografy
*Loudon Wainwright III (1970)
*Album II (1971)
*Album III (1972)
*Attempted Moustache (1973)
*Unrequited (1975)
*T Shirt (1976)
*Final Exam (1978)
*A Live One (1979)
*Fame and Wealth (1983)
*I'm Alright (1985)
*More Love Songs (1986)
*Therapy (1989)
*Fame and Wealth/I'm Alright (1991)
*History (1992)
*Career Moves (1993)
*One Man Guy: The Best of Loudon Wainwright III 1982-1986 (1994)
*Grown Man (1995)
*Little Ship (1997)
*BBC Sessions (1998)
*Social Studies (1999)
*Last Man on Earth (2001)
*So Damn Happy (2003)
*Here Come The Choppers! (2005)
* Strange Weirdos (2007)
* Recovery (2008)
* High Wide & Handsome (2009)
* 10 Songs for the New Depression (2010)
* Older Than My Old Man Now (2012)
* Haven’t Got the Blues Yet (2014)

## Filmografy
* *[[Knocked Up (film)|Knocked Up]]* .... gynekolooch
* *For Your Consideration* (2006) .... Ben Connelly
* *Elizabethtown * (2005) .... Omke Dale
* *The 40-Year-Old Virgin* (2005) .... Preester
* *The Aviator* (2004) .... Cocoanut Grove sjonger #2
* *Big Fish* (2003) .... Beamen
* *Undeclared* (2001) TF-searje .... Hal Karp
* *28 Days* (2000) .... Guitaarman
* *Jacknife* (1989) .... Ferretti
* *The Slugger's Wife* (1985) .... Gary
* *M*A*S*H* (1975) ... Kapt. Calvin Spaulding, de sjongende sjirurch

## Keppeling om utens
* De thússide fan Loudon Wainwright III
R.L. Burnside

**R.L. Burnside** (23 novimber 1926 - 1 septimber 2005) wie in bluesmuzikant út de buert fan Holly Springs. Hy is berne yn Lafayette County yn de heuvels fan noard Mississippy dêr't er it grutste part fan syn libben wenne hat.

## Libben en wurk
Burnside krige ynspiraasje om gitaar te spyljen nei't er de EP "Boogie Chillen" fan John Lee Hooker hearde. It spyljen sels learde hy foar it meastepart fan Fred McDowell, dy't by him yn de buert wenne. Ek syn oantroude neef Muddy Waters moat sjoen wurde as ien fan syn ynspirators. Allinne healwei de jierren 50 ferliet er foar in koarte perioade syn bertestreek. Hy hâlde doe ta yn Chicago.

Dat Burnside altyd yn de selde streek wenne hat, betsjut net dat er in rêchtich libben hân hat. Sels beweart er dat er foar in moard feroardiele is ta 6 moanne finzenis. Syn baas hat der, neffens oerlevering, foar soarge dat syn straf sa koart wie omdat er him nedich wie as trekkersjauffeur.

De earste opnamen fan Burnside datearje fan 1969 ûnder produksje fan George Mitchel en binne útbrocht op *Mississippi Delta Blues Volume 2* fan Arhoolie Records. Nei noch in album mei akoestyske blues yn dat jier soe it oant 1984 duorje eart fan him in plaat útbrocht waard: *Mississippi Hill Country Blues* op Swingmaster. Ferskate singles folgen, útbrocht troch David Evens op Highwater Records.

Dêrnei kaam hy ûnder kontrakt by Fat Possum Records, oprjochte troch *[[Living Blues (muzykblêd)|Living Blues]]*-redakteur Peter Lee en Matthew Johnson om de âldere Mississippi bluesmannen lykas Burnside en syn freon Junior Kimbrough fêst te lizzen. Burnside is Fat Possum jierren trou bleaun.

Nei de dea fan Kimbrough stoppe Burnside mei it studiowurk; wol soe er oant 2001 regelmjittich op toernee gean. Nei't Burnside yn 2001 troffen waard troch in swiere hertoanfal, waard it drinken him troch de dokters ferbean, wêrtroch Burnside nei eigen sizzen, ûnmooglik mear spylje koe.

## Diskografy
* 1993 Bad Luck City
* 1994 Too Bad Jim
* 1994 Mississippi Delta Blues Vol. 2 - Blow My Blues Away
* 1996 A Ass Pocket of Whiskey
* 1997 Mr. Wizard
* 1997 Acoustic Stories 
* 1997 Mississippi Blues
* 1997 Sound Machine Groove
* 1998 Rollin' Tumblin'
* 1998 Come On In
* 1999 My Black Name A-Ringin'
* 2000 Wish I Were In Heaven Sitting Down
* 2001 Hill Country Blues 
* 2001 Giants of Country Blues Guitar - Volume 2
* 2001 Well Well Well
* 2001 Burnside on Burnside 
* 2003 Going Down South 
* 2003 No Monkeys on This Train 
* 2003 First Recordings 
* 2003 Burnside's Darker Blues 
* 2004 A Bothered Mind
Georgje

**Georgje** is in lân yn East-Jeropa. De haadstêd is Tbilisy.

## Geografy
### Lizzing
Georgje wurdt begrinzge troch:
* Ruslân yn it noarden;
* Azerbeidzjan yn it súdeasten;
* Armeenje yn it suden;
* Turkije yn it súdwesten;
* de Swarte See yn it westen.

### Lânskip

It lânskip fan wurdt foarme troch de Swarte Seekust dy't oergiet yn de Kolchetiflakte. It klimaat is hjir fochtich subtropysk. It noarden fan it lân wurdt behearsket troch de súdflank fan de Grutte Kaukasus-berchte. It suden makket diel út fan de Lytse Kaukasus. De heechste berch fan Georgje is de Sjchara (5193 m). Yn it easten lizze boskgebieten dy't oergien yn steppen.

De wichtichste rivieren binne de Riony en de Koera.

Toeristysk attraktyf binne de 15 natuerreservaten, de wintersport- en kuiergebieten, de badplakken Suchumy en Batimy en de histoaryske stêden Kutaisy en Mzcheta.

### Stêden
Wichtichste stêden fan Georgje binne:
* Tbilisy
* Batoemy
* Kutaisy 
* Rustavy
* Gory
* Poti

## Skiednis

It gebiet fan de twa âlde keninkriken Koltsji en Kartli foarmet rûchwei it gebiet wat no Georgje is. Al yn 'e 4e iuw waard it Kristendom as steats-godstsjinst ynfierd. Iuwenlang hat it lân hast oan ien tried wei beset west, mei de Romeinen, Arabieren, Persen en Turken dy't der baas wienen. Dêrnei kaam de goudene tiid foar Georgje, fan de 11e oant en mei de 13e iuw.

De ynvaazje fan de Mongoalen makke in ein oan de bloeitiid, en wie it begjin fan in nije rige oerhearskers. Nei de Mongoalen kamen de Ottomanen en wer de Persen, oant it lân yn de 19e iuw yn de Russyske ynfloedssfear kaam. Nei in koarte perioade fan ûnôfhinklikens tusken 1918 en 1921, wie op 'e nij *Moskou*' baas yn Georgje, mei diskear de kommunisten dy't de skepter swaaiden.

Sûnt 1991 is Georgje, foar it earst sûnt de 14de iuw, foar langere tiid ûnôfhinklik. It lân kaam yn dy jierren yn in ekonomyske resesje wat late ta in boargeroarloch. Yn 1993 kaam Eduard Sjeverdnadze oan de macht. De ekonomyske tastân ferbettere net en de korrupsje naam allinne mar ta. Nei swiere protesten fan de befolking yn novimber 2003 gong Sjeverdnadze as presidint ôf. Nije ferkiezings yn 2004 brochten Mikheil Saakasvili oan de macht, en makken dêrmei de Nederlânske Sandra Roelofs de presidintsfrou fan Georgje. 

Yn 2008 sette de Russysk-Georgyske Oarloch útein nei in deimannich fjochtsjen yn Súd-Osseesje. De Georgyske troepen besochten dêrby Súd-Osseesje werom te feroverjen, mar dat mislearre en se waarden ferslein troch de Súdosseten en harren bûnsgenoaten, de Russen en de Abgazen.

## Demografy
### Befolking
Der wenje likernôch 3,7 miljoen minsken yn Georgje (2024), sûnder Abgaazje en Súd-Ossetia. Sûnt de ûnôfhinklikens yn 1991 wenje der sa'n 1 miljoen Georgjers om utens.

Georgje is al tige lang in multyetnysk lân. Der binne mear as 26 befolkingsgroepen: 83,8 % fan de ynwenners binne Georgjers, 6,5 % Azerbajaners, 5,7 Armeenjers, 1,5 % Russen, 0,9 % Osseten, 2,66 Abgazen, 0,1 Aramejers en 1,51 % heart by in oare befolkingsgroep sa as de Pontos-Griken, Koerden, Joaden en oaren (folksrûzing 2002).
Blesgoes

De **Blesgoes** (*Anser albifrons*) is in 65-76 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De Blesgoes hat in protte fan de Skiere Goes; hy is lykwols krekt wat lytser. In oar ûnderskied is it wite plak boppe syn snaffel. Dit wite plak hat er oerien mei it Goudeachje dat lykwols noch wer in stik lytser is.

## Oare nammen
De Blesgoes wurdt yn it Frysk ek wol oantsjut mei: *Kol* as *Kolgoes*.

## Ferspriedingsgebiet
De blesgoes briedt yn it noarden fan Ruslân en Noard-Amearika en yn Grienlân. It is in echte trekfûgel dy't benammen by de Noardsee, it suden fan Ruslân, en de Feriene Steaten oerwintert. Yn de moannen novimber oant en mei maart binne der in protte blesguozzen yn Fryslân, dy't grutte kloften foarmje tegearre mei de Skiere Guozzen en pauguozzen.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
1600

## Foarfallen
* 2 july - Yn 'e Slach by Nijpoart ferslacht it Steatske leger ûnder Maurits fan Oranje-Nassau, de steedhâlder fan Hollân, de Spaanske troepen fan Albrecht fan Eastenryk, de lânfâd fan 'e Súdlike Nederlannen.
* *sûnder datum* - Minnisten ûntginne it Surhúster Fean.

## Berne
* 1 jannewaris - Friedrich Spanheim, Nederlânsk teolooch († 1649)
* 28 jannewaris - paus Klemins IX († 1669)
* 1 febrewaris - Johan Evertsen de Jongere, Nederlânsk admiraal († 1666)
* 5 febrewaris - Johan Picardt, Nederlânsk skiedkunidge, dokter en predikant († 1670)
* 30 juny? - Adam Michna z Otradovic, Tsjechysk komponist, muzykpedagooch, skriuwer en oargelist († 1676)
* 9 septimber - Joris Hoefnagel, Flaamsk keunstskilder (* 1542) (mooglik berne op 24 july 1601)
* 19 novimber - kening Karel I fan Ingelân, Skotlân en Ierlân († 1649)
* 19 novimber - Lieuwe fan Aitzema, Frysk diplomaat, skiedskriuwer, libbensgenieter en libertyn († 1669)

## Ferstoarn
* 5 febrewaris - Gerard fan Houwelingen, Súdnederlânsk militêr (* 1560)
* 17 febrewaris - Giordano Bruno, Italjaansk filosoof, preester en tsjerkeherfoarmer (* 1548)
* 4 maaie - Jean Nicot, Frânsk diplomaat (* 1530)
* 12 novimber - kardinaal Andreas fan Eastenryk, Dútsk prelaat en gûverneur-generaal fan 'e Súdlike Nederlannen (* 1558)
;*datum ûnbekend*
* Claude Lejeune, Waalsk komponist (* 1530)

## Literatuer
;toaniel
* William Shakespeare, *[[Henry IV, Part 2]]* (oerset yn it Frysk as *Hindrik IV, Diel 2*)
* William Shakespeare, *[[Henry V]]* (oerset yn it Frysk as *Hindrik V*)
* ?Anthony Munday, Michael Drayton, Richard Hathwaye & Robert Wilson, *[[John Oldcastle (toanielstik)|John Oldcastle]]*
* William Shakespeare, *[[The Merchant of Venice]]* (oerset yn it Frysk as *De Keapman fan Feneesje*)
* William Shakespeare, *[[Much Ado About Nothing]]* (oerset yn it Frysk as *Folle Spul om Neat*)

## Muzyk
* Cornelis Schuyt, *Il Primo Libro de Madrigali a Cinque Voci*

## Byldzjende Keunst

Ofbyld:Joachim Anthonisz Wtewael - The Martyrdom of Saint Sebastian - Google Art Project.jpg|*St Sebastiaan* (1600) Joachim Wtewael, Nelson-Atkins Museum of Art, Kansas City 


## Boukeunst

Ofbyld:Grave Rijksmonument 17243 Hamstraat 4.JPG|*Wente*, Grave (sa. 1600)
Grutsirkel

In **grutsirkel** is de snijsirkel fan it oerflak fan in bol mei in flak troch it middelpunt fan de bol. Ek by de Ierde, en oare planeten, wurdt it wurd grutsirkel brûkt foar dy snijsirkel, alhoewol't de planeten gjin suvere bollen binne.

Op Ierde is de evener de ienige parallel dy't in grutsirkel is. Oarsom foarmet eltse meridiaan tegearre mei de meridiaan oan de oare kant fan de wrâld in grutsirkel. Ek de sirkels oer de Ierde dy't op deselde twa plakken de evener snije as in grutsirkel in medidiaan bylâns docht, binne wer grutsirkels, dat grutsirkels kinne yn eltse rjochting lizze.

De koartste ferbining tusken twa punten op in bol is it part fan de grutsirkel troch dy twa punten. Der is presys ien sa'n grutsirkel om't trije punten in flak fêstlizze, yn dit gefal it middelpunt fan de Ierde en de twa punten op it ierdoerflak. Sa'n koartste ferbining liket op kaarten lykwols bytiden om in bochtsje te gean. Dat is dan om't op dy kaart, bygelyks yn de Merkatorprojeksje, de grutsirkels net as rjochte line werjûn wurde, meast útsein de evener.
Pelota

**Pelota** (Baskysk en Katalaansk: *Pilota *, Frânsk: *Pelote* fan it Latynske *Pila*) is in balsport besibbe oan it keatsen dy't yn ferskillende farianten spile wurdt yn Baskelân en Kataloanje, mar wêrfan yn Midden-Amearika al troch de Maja, Asteken en Tolteken in soartgelyk spul spile waard ûnder de namme Nahuatl (Asteeksk).

De lêste jierren binne der inisjativen om, foar it ûntwikkeljen fan mear ynternasjonale kompetysje, te kommen ta in beheind tal foarmen mei likense regels en materiaal.

## Baskysk Pelota
It spul wurdt spile mei hurde massive gummyballen. Dêrby wurdt de bal mei de bleate hân (*Pelota mano*) as mei in helpmiddel yn ien-tsjin-ien as mei meardere spilers ôfwikseljend tsjin de frontmuorre slein. Der binne fjouwer baantypes: it fronton libre (ien frijsteande muorre), it trinket (4 muorren, mei links in soarte fan ôfdakje), in fronton mei in linker muorre ("la mur á gauche", 2 as 3 muorren) en de Jai-alai baan (3 muorren). Troch de kombinaasje fan de baan en de brûkte helpmiddels binne der 22 farianten yn it Baskysk spul te beneamen. Dat oantal is feitlik noch grutter omdat de grutte fan de teams ek noch fariearet. De telling liket in soad op dy fan it Fryske keatsspul en tennis. Yn 'e regel wint it partoer dat as earste 22 punten hellet.

De "want" by it Pelota hat him yn ferskillende regio's ferskillend ûntwikkele. Fan in ienfâldich slachhout (*Pala*), fia in racket nei de meast ekstreme foarm, de Cesta, in flochten healrûne ferlinging fan de earm dêr't de bal yn opfongen wurdt en yn deselde beweging mei hege snelheid wer nei de muorre slingere wurdt. Mei dat materiaal is yn Amearika it saneamde Jai-alai ûntstien, de balsport dêr't de ballen de heechste snelheid by helje (oant boppe de 300km yn it oere).

Yn 1929 is de Ynternasjonale Federaasje foar Baskysk Pelota oprjochte. Dizze federaasje organisearret fan 1952 ôf geregeld (earst om de 3 jier, fan 1958 ôf om de 4 jier) wrâldkampioenskippen yn de ferskillende farianten fan it spul.

Baskysk pelota wie yn 1968 (Meksiko) en 1992 (Barselona) demonstraasjesport op de Olympyske Spullen. Allinne yn 1924 (Parys} hat de sport op it offisjele program fan de Olympyske Spullen stien.

## Falensiaansk Pelota
It meast kenmerkjende oan it Falensiaansk *pilota* is dat it altyd spile wurdt mei de bleate hân (dy 't lykwols wol mei plakteep mei dêrûnder tinne stikjes karton, hout as metaal beskerme wurdt.) Oer it algemien wurdt der ek net tsjin in muorre spile mar lykas by it spul yn it âlde Grikelân en it tsjintwurdige tennis steane de spilers tsjin inoar oer, wêrby it fjild opdield is troch in line of in net. In oar yn it each rinnend detail is dat de taskôgers har yn it fjild befine.

Falensiaansk *pilota* kin spile wurde op strjitte of yn spesjale kaatshallen, trinkets neamd, dy't dêr yn in grut ferskaat oan maten binne.

Der binne lykas yn Baskelân ferskate foarmen fan pilota, wêrfan *escala i corda*, *raspall*, *galotxa* en *llargues* it meast spile wurde. 

De taskôgers fan it spul kinne weddenskippen slute, wêrby de trinkets en de spilers kommisje krije.
Skiere goes

De **skiere goes** (*Anser anser*) is in 75-90 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De skiere goes hat meast grize fearren mei in wite ûnderein en in wite sturt. Fierders hat er in grauwe hals en in oranje snaffel en poaten. De skiere goes is de foarfaar fan de nuete goes dy't troch de minsken hâlden wurdt. De nuete goes is faak wyt.

## Oare namme
De skiere soes wurdt yn it Frysk ek wol oantsjut as *Grutte Wytgat*.

## Fersprieding
Oars as in protte oare guozzen, dy't yn it hege noarden briede, lykas de blesgoes, briedt de skiere goes yn grutte parten fan Jeropa: yn Skandinaavje, Grut-Brittanje, Nederlân, Dútslân en grutte parten fan Midden-Jeropa en op de Balkan. Yn de noardlike gebieten is de skiere goes in trekfûgel mar súdliker is er op in protte plakken it jier rûn te finen. 
De skiere goes hat in skoft net mear yn Nederlân bret fanwege it jeien. Mei it ynpolderjen fan de Flevopolders kaam er wer werom yn Nederlân te brieden. Yn 2003 wiene der wer sa'n 8000 pearkes fan de skiere goes.

## Fuortplanting
De Skiere guozzen foarmje in pearke foar it libben. It wyfke bout in nêst, dêr't se de 4-9 aaien yn útbret. It mantsje bliuwt yn de buert om it nêst te bewekjen. Nei 27-29 dagen komme de aaien út.
De jongen wurde 2 moanne troch de âlden fersoarge mar meast bliuwe se by har âlden oant en mei it folgjende jier at de âlden wer begjinne te brieden.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Atene

**Atene** (Gryksk: Αθήνα, *Athína*; Aldgryksk: Ἀθῆναι, *Athênai*) is de haadstêd fan Grikelân en is de grutste stêd fan it lân. Grut-Atene hat goed 3.700.000 ynwenners. De stêd wurdt dominearre troch de Akropolis mei de tempel it Partenon. Atene is oan de ein fan de 20e iuw fluch waakst, wat in soad problemen mei loftfersmoarging, ferkearsopstoppings en oerbefolking meibrocht hat.

## Skiednis
Der hawwe sûnt de neolityske tiid al minsken yn Atene wenne. Yn de brûnstiid ûntstie foar it earst in mear organisearre maatskippij, part fan de Myseenske kultuer, dy't lykwols om 1200 f.Kr. hinne mei dy kultuer ferdwûn. Likernôch fan 900 f.Kr. oant 640 f.Kr. woeks de stêd as keninkryk, mei neffens de tradysje Teseus as earste kening. Nei de keningstiid kaam in perioade mei tirannen. Sy joegen Atene wetten, en ûnder harren kaam ek de kultuer ta waakst. Yn 510 f.Kr. feroaren de ynwenners fan Atene, mei help fan Sparta, lykwols de steatfoarm. De nije steatfoarm wie in foarm fan demokrasy.

Fan 494 oant 479 f.Kr. wie der oarloch mei de Perzen, dy't op it lêst troch Atene wûn waard. Dy oerwinning brocht de stêd ek de macht yn Grikelân. Dat brocht twa kear oarloch mei Sparta, wêrtroch de macht fan Atene wer wat tebekrûn. Yn 338 f.Kr. waard Atene, krekt as oare parten fan Grikelân, oerwûn troch Masedoanje. Mar ek doe't Atene gjin selsstannige steat mear wie, bleau it in wichtige stêd, fral op it mêd fan kultuer en oplieding, en de filosofyske skoallen lutsen studinten út grutte parten fan Grikelân, letter ek út oare parten fan it Romeinske ryk.

Yn 86 f.Kr. waard Hellas ynnaam troch de Romeinen. Yn it Romeinske ryk wienen de wichtige stêden lykwols Rome en Byzantium. Doe't it ryk opsplitst waard, waard Atene yn it Byzantynske ryk in stêd yn de provinsje. Fan 1204 oant 1458 waard tusken Byzantium, Frânsen en Italianen om Atene en oare Gryske stêden fochten, en Atene krige Frânske, Katalaanske en Sisyliaanske hearskers. Yn 1458 waard Atene tafoege oan it Ottomaanske Ryk. Der waarden lykwols noch ferskate oarloggen oer en om útfochten.

Yn 1822 waard Atene ynnaam troch de Grykske opstân. It waard yn 1826 wer Turksk, mar waard yn 1833 definityf Gryksk. Atene waard de haadstêd fan it moderne Grikelân.

## Olympyske Spullen
It YOK (It Ynternasjonaal Olympysk Kommitee) hat Atene trije kear oanwiisd foar it hâlden fan de Olympyske Spullen, yn 1896, yn 1906 en yn 2004.

## Ferneamde ynwenners
* Aristoteles
* Plato
* Sokrates
Evener

De **evener** is de parallel dy't likefier fan de Noardpoal as fan de Súdpoal is.

## Grutsirkel
De evener is de ienige parallel dy't ek in grutsirkel is. It is de grutsirkel dy't de snijsirkel foarmet fan it ierdoerflak mei in flak leadrjocht op de ierdas, healwei tusken beide poalen. De evener is dêrmei ek de nulparallel.
De evener is it midden fan de tropen, dêr't de sinne twa kear yn it jier rjocht omheech stiet.

## Faasje
Op de evener leit it ierdoerflak it fierst fan de ierdas, dat de gong fan punten op de evener, as gefolch fan de draaiing fan de Ierde, is heger as op oare punten op it ierdoerflak: likernôch 1.670 kilometer yn it oere. It fluchste punt op ierde leit dêrmei nei alle gedachten yn de Andes, yn Ekwador, net fier noardlik fan Kito.

## Lannen
De evener rint troch de folgende lannen:
* Brazylje
* Kolombia
* Ekwador
** Fêstelân
** Galapagoseilannen (Isabella)
* Kiribaty
* Naurû - It eilân sels leit krekt súdlik fan de evener.)
* Yndoneezje
** Waigeo (en oare eilannen)
** Halmahera (e.o.)
** Selebes
** Borneo
** Sumatra (e.o.)
* De Maldiven
* Somaalje
* Kenya
* Uganda
* Kongo-Kinsjasa
* Kongo-Brazzaville
* Gabon
* Sao Tomee en Prinsyp
** Rolas Eilân
Ierlân

**Ierlân** is in lân yn West-Jeropa dat it súdlike en noardwestlike part fan it eilân Ierlân omfiemet. De haadstêd is Dublin en de presidint fan de republyk is sûnt 2025 Catherine Connolly.

## Geografy
It Ierske eilân hat likernôch 84,421 km², dêr't fan 70,280 km² by de republyk Ierlân heart. It binnenlân fan Ierlân is in ridlik flak plato mei dêromhinne nei de see ta in heuveleftich gebiet. De heechste berch is mei 1.041 m de *Carrauntoohil*, dy't yn it súdwesten fan it lân leit.

Ierlân wurdt begrinzge troch:
* Noard-Ierlân yn it noardeasten;
* de Ierske See en Grut-Brittanje yn it easten;
* de Keltyske See yn it suden;
* de Atlantyske Oseaan yn it westen.

## Skiednis

Op 6 desimber 1921 waard Ierlân ûnôfhinklik. Noard-Ierlân bleau lykwols part fan Grut-Brittanje. Yn de Twadde Wrâldkriich bleau Ierlân offisjeel neutraal, dochs gienen 70.000 man yn tsjinst fan it Britske leger om tsjin Nazi-Dútslân te fjochtsjen.

De IRA dy't meidie oan de Ierske ûnôfhinklikenskriich bleau fjochtsjen tsjin de Britten en hat as doel de Britten út Noard-Ierlân te reagjen. Yn 'e twadde helte fan de njoggentiger jierren is de striid tusken it Britsk regear en de IRA belune.

## Demografy
Yn it tiidrek 1850 oant 1950 wie der in delgong yn ynwennertal fan sân nei trije miljoen, de haadreden dêrfoar wie de minne ekonomyske situaasje. Underwilens hat Ierlân 4.2 miljoen ywenners .

## Gearwurking
Ierland is in stiftsjend lid fan de Rie fan Jeropa (1949). It lân is sûnt 1955 lid fan de Feriene Naasjes en sûnt 1973 fan de Jeropeeske Uny. 

## Ekonomy
BYP per persoan is $46.600 (2007). Gearstalling fan BYP per sektor is 5% lânbou, 46% yndustry en 49% tsjinsten.

## Militêr
;Struktuer
De Ierske definsje hat in lânmacht (ynklusyf loftmacht en marine). 
;Mankrêft
Yn 2008 wienen der 1.024.635 Ierske manlju fan tusken de 16-49 jier.
Dêrfan wienen 854.982 fit foar militêre tsjinst.
Dy groep wurdt alle jierren oanfold mei manlju dy't sechtjin jier wurde, yn 2008 wienen dat der 28.610.
;Budzjet
Militêr budzjet $700 miljoen (fiskale jier 2000/01).
Persintaazje fan it BYP 0,9 % (fiskale jier 2000/01).

## Transport
Wichtichste havens binne Cork, Dublin en Shannon Foynes. Dublin hat it grutste fleanfjild fan Ierlân. De maksimum snelheid op de autodyk is 120 km/h.

Ierlân hat (2006):
96.602 km ferhurde dyk.
3.237 km spoardyk.
956 km farwetter.

## Ferwizing nei boarne
Amelânske Daam

De **Amelânske Daam** wie de daam dy't fan 1872 oant 1882 fan Holwert nei Bueren op It Amelân rûn.

Yn 1840 waard der útsteld in daam oan te lizzen fan It Amelân nei de fêste wâl. It Amelân waard yndertiid troch de Slinke hast yn twaen brutsen, dat no wie it idee om lân te winnen op it Waad, en dêrtroch de Waadsee swakker te meitsjen. Dat soe it gefaar foar it eilân dan keare. Lykwols is dy daam net oanlein, om't dy trije meter boppe heech wetter wêze moast om oan it doel te foldwaan.

Yn 1869 krige jonkhear P.J.W. Teding van Berkhout de opdracht om in oare daam oan te lizzen, om de ôfbroazeling oan 'e súdkant fan it eilân op te kearen. Dêrta droegen it Ryk en de provinsje Fryslân elts 200.000 gûne by en waard de Maatskippij ta Lânoanwinning op it Fryske Waad oprjochte. Yn 1871 en 1872 waard oer de gearslach troch de maatskippij in daam oanlein. De daam rûn fan Holwert nei Bueren en hie in langte fan 8,7 km. Om't it doel wie lân oan te winnen waard de daam net breed boud; de kop wie net breder as 60 sm. Dêrby wie it in ebbedaam; by heech wetter stie der 50 sm wetter oer de daam.

De daam wie lykwols gjin sukses; in pear wiken letter sloech in stoarm al gatten yn de daam, en hy moast troch de jierren faker reparearre wurde. De daam waard ek fersterke, mar nei de stoarmen fan de winter fan 1881/1882 besleat de maatskippij lykwols dat de trochgeande reparaasjes te djoer wienen, en joech er de see en wyn wer it frij spul. Parten fan de daam binne hieltyd noch sichtber. Ek is de feardaam fan Holwert boud op de ein fan de Amelânske Daam. Hjoed-de-dei leit de gearslach lykwols fierder nei it easten.

By de plannen ta ôfsluting fan de Waadsee út de fyftiger jierren fan de 20e iuw, waard ek rekken holden mei in daam nei It Amelân. Dy plannen binne lykwols net útfierd.

## Keppeling om utens
* Corine Nijenhuis, ''De Waddenwolf'' - histoaryske roman
* Oer de daam nei It Amelân
Bûnspartij foar Senioaren

De **Bûnspartij foar Senioaren**, tsjintwurdich offisjeel it *Nêderlânsk kampioenskip [[keatsen]] senioren* neamd, is op de PC nei de âldste keatspartij. Begjinnend mei de oprjochtingsdei fan de 
KNKB yn 1897, doe noch de *Fryske Keatsbûn*, stiet dizze partij op Pinkstermoandei op it wedstriidprogramma.

## Skiednis
De earste *Bûnspartij*, sa't de partij meast koartwei neamd wurdt, waard wûn troch Peins mei Jan Reitsma, Teake de Jong en Bernardus Wiersma. Om propaganda te meitsjen foar it keatsen, waard de partij yn de earste 25 jier yn ferskate plakken hâlden. Fan 1922 ôf wurdt de partij yn Frjentsjer ferkeatst. De Bûnspartij is mar twa kear net holden. Yn 1943 en 1944 gie de partij fanwege de oarloch net troch. Yn 2022 moast de Bûnspartij healerwege de twadde omloop beëinige wurde fanwegen it minne waar.

## Priis
De wikselpriis, in sulveren bal, is yn 1900 troch Pim Mulier beskikber steld. De bal mei alve rútfoarmige sulveren plaatsjes mei de wapens fan de alve Fryske stêden is troch Mulier sels ûntwurpen. De bal hinget oan in read-wyt-blau lint mei dêroan trije sulveren platen mei de wapens fan Eastergoa, Westergoa en de Sânwâlden.

## Súkselfolste ofdielings
De partij is it faakst wûn troch Harns, mei 14 oerwinnings. Twadde bin Frjentsjer en Ljouwert, mei elk 10 oerwinnings.

## Klaverke Fjouwer
De Bûnspartij is mei de Freulepartij, de Jong Nederlânpartij en de PC ien fan de partijen dy't diel útmeitsje fan it Klaverke Fjouwer. Dat is in bysûndere priis, ynsteld troch de PC, foar keatsers dy't der yn slagje al dy fjouwer partijen te winnen.

## Winnerslist

### Measte oerwinningen
**14x**
* Harns
**10x** 
* Minnertsgea
* Frjentsjer
* Ljouwert
**6x**
* Sint Jabik
* Berltsum
* Bitgum
**5x**
* Peins
Nasjonale feestdei

In **nasjonale feestdei** is in feestdei, troch in lân ynsteld foar it fieren fan it lân sels.

Meast is in nasjonale feestdei de jierdei fan de berte fan it lân: de jierdei fan de dei fan ûnôfhinklikens, fan it tekenjen fan syn grûnwet, of fan in oar wichtich barren. Ek de hjeldei fan de patroan fan it lân, en de kroaning of de, offisjele, jierdei fan de monarch wurde al fierd as nasjonale feestdei.

It fieren fan de nasjonale feestdei ferskilt tusken lannen. Yn guon lannen wurdt de klam lein op de ienheid fan it lân, mei grutte optochten of útfierings. Yn oare lannen it is krekt de famyljerûnte dêr't de klam op lein wurdt.
KNKB

It **Keninklike Nederlânske Keatsbûn** of **KNKB** is it bûn dêr't de measte keatsferienings yn Nederlân by oansletten binne.

## Skiednis
It KNKB is op Pinkstermoandei 7 juny 1897 as *Fryske Keatsbûn* oprjochte troch Willem Westra op inisjatyf fan keatsferiening Jan Bogtstra út Frjentsjer. Dy dei waard ek de earste Bûnspartij keatst. It bûn waard letter werneamd ta it *Nederlânske Keatsbûn* (*NKB*), en krige letter it predikaat *Keninklik*. Op 1 april 1994 is it KNKB fusearre mei it Kristlike bûn foar de Fryske Keatssport, CFK, mar behold de namme KNKB.

## Aktiviteiten
Utsein de PC is it bûn formeel de organisator fan alle offisjele keatspartijen, wêrûnder de Nêderlanske kampioenskippen yn alle troch it bûn fêststelde kategoryen. It is it oerlisorgaan fan alle oansletten keatsferienings yn Nederlân, dy't ek wol *ôfdielings* neamd wurde. It soarget ek foar genôch, kwalitatyf goed materiaal, kaderfoarming en de bûnstreningen foar selektearre keatsers. It bûn is ek de behearder fan it Keatsmuseum, yn Frjentsjer.

## Ynternasjonaal
It KNKB is oansletten by de ynternasjonale keatsfederaasje CIJB (Confederation Internationale du Jeu de Balle), dêr't ûnder oaren ek it Belgysk Keatsbûn, de Frânske Jeu de Paume federaasje, de Italiaanske Pelota Elastico federaasje en it Falensiaansk keatsbûn mei ferbûn binne.

## Ledetallen
Umberto Nobile

**Umberto Nobile** (21 jannewaris 1885, Lauro - 30 july 1978, Rome) wie in Italiaanske fleantúchyngenieur. Nobile is bekend fanwege it feit dat hy tegearre mei Roald Amundsen de earste wie dy't troch de loft de Noardpoal berikte, mar benammen ek fanwege de troch him boude loftskippen.

## Loftskip Norge
De ferneamde tocht mei Amundsen nei de Noardpoal fûn plak yn 1926, tegearre mei harren Amerikaanske sponser Lincoln Ellsworth. Op 11 maaie fleagen se mei it loftskip *Norge*, in ûntwerp fan Nobile, fan Spitsbergen rjochting de poal. Op de noardpoal goaiden se flaggen út fan de trije naasjes, en se gongen doe fierder mei it ferkennen fan it ûnbekende gebiet tusken de poal en Alaska. Op 13 maaie kaam it skip oan yn Teller, yn Alaska. De flucht late ta wriuwingen tusken Nobile en Amundsen, omdat se beide it sukses fan de tocht opeasken.

## Loftskip Italia
Nobile kaam werom nei it noarden mei in oar loftskip, de *Italia*. De ekspedysje mei dat skip begûn op 22 maaie  1928, mar einige de oare deis yn in kres op it iis. It duorre twa wiken eart de radio-oproppen fan Nobile heart waarden, mar doe laten dy ta de earste poal-rêdingsaksje. Meiïnoar wienen 18 skippen, 22 fleanmasines en sa'n 1.500 man fan 6 lannen belutsen by de rêding fan Nobile.

Op 22 juny fûn in lytse fleanmasine mei mar frije romte foar ien persoan de loftskipbreklingen, en de oerlibbenden fan Nobiles bemanning oertsjûge Nobile dat hy as earste meigean moast. Nobile liet him yndie nei Spitsbergen bringe, om't er tocht dat er syn mannen dêr better helpe koe. Doe't de piloat werom fleach om de rest fan de bemanning te heljen, ferûngelokke dy sels. Earst yn july waard ek de bemanning fan Nobile rêden. Troch syn tiidgenoaten waard Nobile der fan beskuldige syn bemanning yn 'e steek litten te hawwen en hy moast him yn syn fierdere libben tsjin dy beskuldiging ferdigenje.

Al wie der ek wriuwing tusken de twa manlju, ek Amundsen die mei oan de syktocht. Op 18 juny gong er mei it Frânske fleantúch de *Latham* op 'e syk nei Nobile. Nei in pear oere waard lykwols it kontakt mei de Latham ferlern, en it fleantúch en de bemanning binne nea weromfûn.

It ferhaal fan de sa desastreus ferrûne ekspedysje fan de Italia wie de basis foar de film *[[The Red Tent]]* (*De Reade Tinte*).

## Nei de ramp
Troch de ramp mei de *Italia* waard him syn rang fan ginneraal yn it Italiaanske leger ôfnaam. Fan 1931 ôf hâlde Nobile ta yn Ruslân dêr't er ferskate loftskippen ûntwurp. Yn 1936 gong er lykwols werom nei Itaalje dêr't er dosint waard oan de universiteit fan Napels. Yn 1939 gong er nei de Feriene Steaten, dêr't er bleau oant de fal fan Mussolini yn 1943. Dat jier kaam er werom nei Itaalje en krige er syn eardere ranger werom. Fan 1946 ôf siet er yn it Italjaanske parlemint, mar yn 1948 naam er syn wurk oan de universiteit fan Napels wer op. Dêr wenne er oant syn dea yn 1978.
Iselmar

De **Iselmar** is yn 1932 ûntstien doe't de Sudersee troch de Ofslútdyk ôfsletten waard. De mar is 1.100 km² grut en op it djipste punt, yn de Fal fan Urk, is der 5,5 m djip.

Yn 1975 is mei de Houtribdyk it súdlike part ôfsplit as de Markermar 

## Lizzing
De Iselmar wurdt begrinzge troch:
* de Ofslútdyk yn it noarden;
* Fryslân en de Noardeastpolder yn it easten;
* East-Flevolân yn it súdeasten;
* de Houtribdyk yn is súdwesten;
* Noard-Hollân yn it westen.

## Wetter
De Iselmar krijt wetter fan:
* de Amstel, fia it IJ, de IJmar en de Markermar
* de Ryn
** fia de Kromme Ryn, de Uterske Fecht, de IJmar en de Markermar
** fia de Isel en de Ketelmar
* de Eem, fia de Eemmar, de Goaimar, de IJmar en de Markermar
* de Hierdenske Beek, fia de Feluwemar, de Dronter Mar en de Ketelmar.
* de Oeriselske Fecht, fia it Swarte Wetter, de Swarte Mar en de Ketelmar.

Dat wetter giet fierder nei de Waadsee troch de Stevinslûzen by Den Oever en de Lorentzslûzen by Koarnwertersân. Ek wurdt it ynlitten ta de Fryske Boezem as it wetter dêr leech is.

Nei alle gedachten sil troch klimaatferoarings mear wetter yn de Iselmar komme. Foar dit wetter binne de hjoeddeiske silen fan de Ofslútdyk net genôch. Der wurdt dêrom tocht oan de bou fan nije silen. It wurk soe om 2008 hinne begjinne moatte.

## Iselmarhavens

* De Oever
* Alde Sûch
* Medemblik
* Andyk
* Inkhuzen
* Trintelhaven
* Lelystêd
* Urk
* De Lemmer
* Skermhaven
* Laaksum
* Starum
* Hylpen
* Makkum
* Koarnwertersân
* Breesândyk
Jong Nederlânpartij

De **Jong Nederlânpartij**, tsjintwurdich offisjeel it *Nederlânsk Kampioenskip Junioaren foar ôfdielings fan de [[KNKB]]* neamd, is in keatspartij foar jongfeinten yn de leeftyd fan 17 oant 21 jier.

## Skiednis
De partij waard foar it earst hâlden yn Frjentsjer op 7 augustus 1910. Lykas de Bûnspartij foar senioaren is ek de Jong Nederlânpartij yn de begjinjierren op ferskate plakken spile. Sûnt 1942 wurdt de partij yn Frjentsjer keatst. Yn de rin fan de tiid binne de leeftydsgrinzen ferromme. Yn de begjinjierren wie de partij allinne foar 17- en 18-jierrigen, tsjintwurdich kinne keatsers oant 21 jier meidwaan. Sûnt 1994 is it ûnder betingsten tastien om jongere spilers ôf te furdigjen.

De partij waard earder ferkeatst op Pinkstersnein, mar sûnt 1969 op de sneon foar Pinkster sadat ek keatsers dy't út prinsipe net op snein keatse oan de partij meidwaan kinne.

## Klaverke Fjouwer
De Jong Nederlânpartij is mei de Freulepartij, de Bûnspartij foar senioaren en de PC ien fan de partijen dy't diel útmeitsje fan it Klaverke Fjouwer. Dat is in bysûndere priis, ynsteld troch de PC, foar keatsers dy't der yn slagje al dy fjouwer partijen te winnen.

## Winnerslist
1744

## Foarfallen
* 26 maaie - It foarstedom East-Fryslân wurdt ûnderdiel fan Prusen.
* 28 jannewaris - De Nederlânske oerheid twingt de Moravyske sindeling George Schmidt fan Genadendal om de Kaapkoloanje te ferlitten troch him te ferbieden om de doop te betsjinjen.
* 26 maart - Karel van Lorreinen, sweager fan keizerinne Maria Teresia, yn namme al trije jier lânfâd fan de Súdlike Nederlannen, arrivearret einlik yn Brussel.
* *sûnder datum* - Iepening fan 'e Dommelske Bierbrouwerij.

## Berne
* 21 febrewaris - Eise Eisinga, Frysk astronoom († 1828)
* 13 maart - David Allan, Skotsk keunstskilder en tekener († 1796) 
* 1 augustus - Jean-Baptiste Lamarck, Frânsk biolooch († 1829) 
* 25 septimber - kening Freark Willem II fan Prusen († 1797)
;*datum ûnbekend*
*Jan Binnes (Kloosterman), Frysk boer en opstanneling († 1797). *(bertejier ûnwis)*

## Ferstoarn
* 25 april - Anders Celsius, Sweedsk astronoom en útfiner fan de temperatuerskaal Selsius (* 1701)
* 22 maaie - Willem Loré, Nederlânsk wetterboukundige (* 1679)
* 26 july - Jan Thomas, Frysk boer en dopersk (leafde)preker (* 1682)
Westergoa

**Westergoa** wie ien fan de sân seelannen, ien fan de trije dy't binnen de grinzen fan de hjoeddeiske provinsje Fryslân leinen. Letter wie it ien fan de trije goaen, fan Fryslân. Yn 'e iere Midsiuwen hat Westergoa mooglik it politike sintrum foarme fan in Frysk keninkryk.

## Gebiet
Oan de eastkant wie Westergoa begrinze troch de Middelsee mei oan de oare kant Eastergoa. Súdliker wie de grins oarspronklik mei Boarnegoa likernôch in line fan de Terhernster Mar nei it suden nei de kust, de eastgrins fan Doedingwerstal. Alle oare grinzen wienen de kusten.

## 1200
Westergoa wie om 1200 hinne opdield yn Frjentsjer, Wildinge en Wymbrits. Frjentsjer en Wildinge hawwe mooglik it oarspronklike Westergoa west, dêr't Wymbrits by kaam doe't yn de rin fan de 12e iuw Sudergoa as ienheid ferdwûn. 

Fan Frjentsjer waard de opspjalting yn de Fiif dielen al yn de 13e iuw sa wichtich dat de namme "Frjentsjer" foar it lân oan de ein fan dy iuw al net mear brûkt waard. 

## 1500

Om 1500 hinne wie it Bilt yn it noarden by Westergoa kaam, mar troch de oprjochting fan de Sânwâlden wie it Gaasterlân, Doanjewerstâl en Lemsterlân yn it suden kwytrekke. Fierders wienen út it gebiet fan Westergoa acht stêden opkaam. Harns en Frjentsjer wienen opkaam yn it gebiet fan de Fiifdielen. Boalsert wie opkaam oan de eastkant fan Wildinge, no Wûnseradiel, en de súdpunt wie Warkum en Hylpen wurden. De rest fan Wymbrits wie yn trije stêden en 6 parten útelkoar fallen. Starum, Snits en Drylts wienen selsstannige stêden wurden, mar de seis parten hienen ta einbeslút de twa gritenijen fan Wymbritseradiel en Himmelumer Aldefurd (en Noardwâlde) foarme.
Kaard

**Kaard** (Midslânsk: *Kaad*) is in doarp op it Fryske waadeilân Skylge, mei 14 ynwenners (1 jannewaris 2005).

## Geografy
Kaard leit by de dyk fan West-Skylge nei Midslân, westlik fan Baaidunen en Kinum, ticht by it útwetteringskanaal nei de Nije Syl.

Hy wurdt foarme troch in groepke pleatsen en in pear hûzen. By Kaard hearre ek it Horper dún en de restanten fan Stoartum.

## Skiednis
Oant yn de 19e iuw waard Kaard beskôge as in buert fan buorskip de Lytse Bueren. Yn dy tiid bestie Baaidunen noch net, en hearde ek dat gebiet ta Kaard. Oarsom lei Stoartum súdwest fan Kaard, oant it yn 1825 yn in stoarmfloed weifage waard.

## Untwikkeling ynwennertal
* 2010 - 14
* 2005 - 14
* 1973 - 11
* 1958 - 11
* 1913 - 21
* sirka 1845 - 30