open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strúsfûgeleftigen

De **strúsfûgeleftigen** (wittenskiplike namme: *Struthioniformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*) en de tuskenklasse fan 'e âldkakigen (*Palaeognathae*). Ta dit skift heart mar ien famylje, nammentlik dy fan 'e strúsfûgels (*Struthionidae*). It skift omfettet fierders mar twa libbene soarten, nammentlik de (gewoane) strúsfûgel (*Struthio camelus*) en de Somalyske strúsfûgel (*Struthio molybdophanes*). De Somalyske strúsfûgel waard lange tiid as in ûndersoarte fan 'e gewoane strúsfûgel beskôge, en pas yn 2014, op grûn fan genetysk ûndersyk, as in selsstannige bistesoarte erkend. De strúsfûgeleftigen foarmje in sustertakson fan 'e echte âldkakigen, dêr't û.m. de kasuariseftigen (*Casuariiformes*) en de nandoe-eftigen (*Rheiformes*) ta hearre.

## Skiftopbou
Nandoe-eftigen

De **nandoe-eftigen** (wittenskiplike namme: *Rheiformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*), de tuskenklasse fan 'e âldkakigen (*Palaeognathae*) en de rangleaze groep fan 'e echte âldkakigen (*Notopalaeognathae*).

Dit út Súd-Amearika ôfkomstige skift omfiemet twa famyljes, de nandoefûgels (*Rheidae*) en de fossile *[[Opisthodactylidae]]*. Ta de nandoefûgels hearre 2 libbene soarten, nammentlik de nandoe (*Rhea americana*) en de darwinnandoe of Darwins nandoe (*Rhea pennata*). De nandoe-eftigen binne nau besibbe oan tinamû-eftigen (*Tinamiformes*), dy't ek út Súd-Amearika komme, oan 'e útstoarne moä-eftigen (*Dinornithiformes*) fan Nij-Seelân en oan 'e nije rinfûgels (*Novaeratitae*), in groep dy't noch trije oare skiften fan flechtleaze fûgels omfettet.

## Skiftopbou
Tinamû-eftigen

De **tinamû-eftigen** (wittenskiplike namme: *Tinamiformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*), de tuskenklasse fan 'e âldkakigen (*Palaeognathae*) en de rangleaze groep fan 'e echte âldkakigen (*Notopalaeognathae*). Dit út Súd-Amearika ôfkomstige skift omfiemet ien inkele famylje, dy fan 'e tinamûfûgels of tinamû's (*Tinamidae*), dy't opdield wurdt yn twa ûnderfamyljes, de echte tinamûfûgels (*Tinaminae*) en de notoerafûgels (*Nothurinae*). Yn totaal binne der 47 libbene soarten tinamû-eftigen, dy't allegear foarkomme yn Súd- en Midden-Amearika.

## Untwikkeling en taksonomy
De tinamû-eftigen binne ien fan 'e âldste libbene groepen fûgels, dy't ûntstie yn 'e geologyske perioade fan it Mioseen, sa'n tsien miljoen jier lyn. De tinamû-eftigen binne nau besibbe oan nandoe-eftigen (*Rheiformes*), dy't ek út Súd-Amearika komme, oan 'e útstoarne moä-eftigen (*Dinornithiformes*) fan Nij-Seelân en oan 'e nije rinfûgels (*Novaeratitae*), in groep dy't noch trije oare fûgelskiften omfettet. Oars as al dizze oare groepen binne de tinamû's lykwols gjin flechtleaze fûgels. Foarhinne waarden de tinamû-eftigen beskôge as in sustertakson fan 'e rinfûgels, mar genetysk ûndersyk hat harren middenmank de rinfûgels pleatst, wat betsjut dat de ierste rinfûgels noch it fermogen om te fleanen hân hawwe moatte.

## Hâlden en dragen
Hoewol't tinamû-eftigen wol deeglik fleane kinne, dogge se dat inkeld as it echt moat. It binne grûnbewenners, dy't har leaver ferskûlje of fuortdrave as der gefaar driget. Dizze fûgels binne oer it algemien skou, mar spylje dochs faak in grutte rol yn 'e mytology fan 'e ûnderskate lânseigen folken yn har ferspriedingsgebiet. Sân soarten binne klassifisearre as kwetsber en nochris sân oare soarten as bedrige. Nettsjinsteande it feit dat tinamû-eftigen maklik yn finzenskip holden wurde kinne, binne se nea domestisearre.

## Skiftopbou
Fairey Battle

De **Fairey Battle** wie in bommesmiter dy't foar en yn de Twadde Wrâldoarloch brûkt waard troch de R.A.F. en de Belgyske Loftmacht. It tastel waard ûntwurpen en makke troch it fleantúchfabryk Fairey yn Grut-Brittanje. De ûntwerper wie Marcel Lobelle, in Belg út Kortrijk. De Battle wie in lichte bommesmiter fan metaal, mei ien motor en in lâningsgestel dat ynlutsen wurde koe.

Hoewol't it tastel in grutte ferbettering fan syn foargongers wie, wie er tsjin de tiid yn aksje komme moast al ferâldere: net fluch genôch, lyts fleanberik en kwetsber foar oanfallen mei loftôfwar en jagers, meidat er mar twa .303 in masinegewearen ta ferdideging hie.

By syn yntroduksje yn 1937 waard der hiel wat fan it tastel ferwachte. Yn de saneamde  "Phoney War", waarden mei de Fairey Battle de earste oerwinningen fan de Royal Air Force yn de Twadde Wrâldoarloch behelle, mar al yn maaie 1940 wiene de ferliezen goed 50% de missy boppe België. Dêrom waard de Battle ein 1940 út aktive tsjinst weromlutsen en ornearre foar treningen fan oerseeske ienheden en it tôchjen fan loftdoelen. De Battle wie ien fan de meast teloarstellende fan alle fleantugen ea fan de RAF.

## Technyske gegevens Fairey Battle Mk. II
* Langte: 12,85 m
* Fleugelspanwiidte: 16,46 m
* Hichte: 4,72 m
* Gewicht leech: 3.015 kg
* Maks. fleangewicht: 4.895 kg
* Oandriuwing: ien Rolls-Royce Merlin I,-II,-III of -V-V-12-sylinder-motor fan 768 KW (1.044 hk)
* Heechste faasje: 414 km/o op 4.572 m
* Fleanberik: 1.609 km
* Tsjinstplafond: 7.600 m
* Klimfaasje: 280 m/min
* Bewapening: twa 7,7-mm-masinegewearen, ien beweechbere efter yn de kabine en ien fêste oan de foarkant; fjouwer 113-kg-bommen yntern, 227 kg bommen ûnder de fleugels
* Bemanning: 3; piloat, navigator en skutter/waarnimmer

## Ferlykbere ûntwerpen
*: Junkers Ju 87, Heinkel He 70
*: Aichi D3A
*: Northrop A-17
*: PZL.23 Karaś
*: Saab 17
Esperanto-Wrâldkongres

It **Esperanto-Wrâldkongres**, of yn it Esperanto **Universala Kongreso de Esperanto** (UK) is in ynternasjonale Esperanto-gearkomste dy't elts jier yn in oar lân organisearre wurdt troch de Esperanto-Wrâldferiening (UEA) en in lokaal komitee.

Dit kongres hat trochstrings 2000 Esperantisten út meastal mear as 50 lannen.

Yn Nederlân en Belgje wiene der al meardere Esperanto-Wrâldkongressen; yn 2008 wie it kongres yn Rotterdam, dêr't de Esperanto-Wrâldferiening har haadsit hat.

## List fan eardere en plande kongressen

## Keppelings om utens
*  Offisjele webstee
*    100 jier Esperantogearkomsten
William Philo Clark

**William Philo Clark** (yn 'e Feriene Steaten, 27 july 1845 – Washington, D.C., 22 septimber 1884) wie in Amerikaansk militêr dy't yn 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876 focht. Hy krige in beskate ferneamdheid, benammen yn taalkundige fermiddens, troch syn postúm publisearre boek *The Indian Sign Language*, dat beskôge wurdt as it standertwurk oer de Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal.

## Libben en karriêre
Clark waard yn 1845 berne yn 'e Feriene Steaten. Hy sette yn 1864 útein mei in ofsiersoplieding oan 'e Amerikaanske Militêre Akademy te West Point, dêr't er yn 1868 ôfstudearre. Neitiid waard er mei de rang fan twadde luitenant tafoege oan it Amerikaanske 2e Kavaleryrezjimint, dêr't er de rest fan syn libben by tsjinje soe.

Clark wie de earste acht jier lykwols yn detasjearre tsjinst, en joech him pas oan 'e ein fan augustus 1876 by syn rezjimint. Dêr beklaaide er doe in funksje yn 'e stêf fan brigadegeneraal George Crook. Tsjin dy tiid wie de Grutte Sû-Oarloch al yn folle gong en hie Clark de Slach oan de Rosebud en de Slach oan de Little Bighorn mist. Hy wie lykwols al oanwêzich by Crook syn Hynstefleismars, dy't sa neamd waard om't de rantsoenen oprekken en de kavaleristen har eigen hynders opite moasten. Op 9 septimber naam Clark diel oan 'e Slach by Slim Buttes, wêrby't Crook syn troepen it Oglala-kamp fan it Lakota-opperhaad Amerikaansk Hynder de Aldere ferwuostgen.

Neitiid tsjinne Clark yn in ferskaat oan stêffunksjes foar generaal Philip Sheridan, oant er yn 1884 mei 39 jier hommels kaam te ferstjerren yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C. Nei syn dea krige Clark yn taalkundige fermiddens bekendheid troch de publikaasje, yn 1885, fan syn boek *The Indian Sign Language*, it earste wittenskiplike wurk dat oan 'e Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal wijd wie. Dêrta hearde in alomfetsjend leksikon fan gebearten, mei dêroan tafoege djipdollende kommentaren oer de skiednis en de ûnderskate kultueren fan 'e Yndiaanske folken dy't gebrûk makken fan sokke gebearten. Dit boek wurdt as it standertwurk oangeande de Flakte-Yndiaanske Gebeartetaal beskôge, en der ferskine noch altyd nije printingen fan.

## Keppelings om utens
*Berte- en stjerdata fan William Philo Clark
Shay Fox

**Shay Fox**, echte namme: **Rachel Clarke** (Los Angeles, 17 jannewaris 1969), is in Amerikaansk hierknipster, fisazjiste, fitnessmodel, neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise fan mingd Dútsk, Nederlânsk, Sweedsk en Yndiaansk etnysk komôf. Har skûlnamme wurdt ek wol misstavere as Shey Fox of Shay Foxx. Hja sette har karriêre útein as fitnessmodel en rekke yn 'e Amerikaanske pornoyndustry behelle troch har wurk as stripper. Fan 2010 ôf hat Fox in florearjende karriêre as pornoaktrise opboud, wêrby't se har benammen taleit op it sjenre fan 'e milfpornografy.

## Libben en karriêre
Shay Fox waard yn 1969 berne yn Los Angeles, yn it suden fan 'e Amerikaanske steat Kalifornje, mar groeide op yn it noarden fan 'e steat. Hja hat ek ferskate jierren yn Las Vegas wenne foar't se weromferhuze nei súdlik Kalifornje. Fox wie trettjin jier lang hierknipster en fisazjiste fan berop, en naam (ûnder har eigen namme) diel oan in grut tal fitnesswedstriden, oant op it Kalifornyske steatsnivo ta. Doe't se ein jierren 2000 as stripper begûn te wurkjen, rekke se fia-fia by de Amerikaanske pornoyndustry behelle. Yn 2010, doe't se 41 jier wie, makke Fox har debút yn in pornografyske film.

Sûnt hat Fox neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) yn sa'n 120 ferskillende pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as Penthouse, Wicked Pictures, Adam & Eve, Devil's Film, Evil Angel, Jules Jordan Video, New Sensations, Zero Tolerance, Digital Sin en it Sweedske Private. Teffens hat se wol wurke foar minder bekende studio's, lykas West Coast Productions, Pure Play Media, Girlfriends Films en Mile High Media. Fierders hat Fox ek in protte yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder Brazzers, Bang Bros en Blacks on Blondes. Njonken har aktearwurk is se ek aktyf as neakenmodel, en yn dy hoedanichheid hat se û.o. yn it neakenblêd *[[The Score Group|Score]]* stien.

## Lichemsskaaimerken
Shay Fox is blank en hat blauwe eagen en swart hier, dat se koart draacht mei in ponny fan foarren. Neffens har offisjele opjefte is se 1.65&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 60&nbsp;kg, en kupmaat 36F (of 36DDD), dêr't se in boarstfergruttingsoperaasje foar ûndergien hat. Fox hat in atletysk en spierd lichem, dat dûnker brune is. Hja hat piercings troch har lofternoaswjuk, har klitoris en troch de hûd boppe har skamstreek, de hûd fan har lofterpols en yn in rige op acht plakken troch de hûd fan har rêch oer de lingte fan har wringe. Ek hat se tatoeaazjes op har rêch dy't mei de acht piercings dêre in soarte fan linte foarmje, en oare tatoeaazjes hat se op har lofterhân, har rjochterûnderearm, har lofterpols, en op har beide fuotten.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Shay Fox
* Biografy en filmografy fan Shay Fox yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Shay Fox yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Shay Fox op ''FreeOnes''
Blacks on Blondes

**Blacks on Blondes** (Ingelsk, letterlik: "Swarten op Blondines"), ek wol stavere as **BlacksOnBlondes**, is in Amerikaanske pornografyske webside, fêstige yn Los Angeles, dy't him útslutend taleit op it produsearjen fan ynterrasiale pornografy fan swarte manlju en blanke froulju. 

## Skiednis
Blacks on Blondes waard yn 1996 oprjochte troch de pornografyske filmstudio Dogfart as ien fan 'e earste websiden op it ynternet dy't him eksklusyf talei op it meitsjen fan ynterrasiale pornografy. Dêrmei waard foldien yn in fraach dêr't oant doe ta noch net yn foarsjoen wie. De webside waard al rillegau tige populêr. Inkele jierren letter lansearre Dogfart in susterwebside fan Blacks on Blondes, mei as namme Gloryhole.com. Ek dy site lei him ta op ynterrasiale pornografy, mar dan mei gloryholes. Tsjintwurdich runt Dogfart in netwurk fan yn totaal 21 ynterrasiale pornowebsiden, wêrfan't Blacks on Blondes fierwei de bekendste is. Fans kinne troch lid te wurden fan ien fan dy websiden op alle 21 telâne. 

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Blacks on Blondes
Artikel (publikaasje)

In **artikel** is in koarte of relatyf koarte non-fiksjetekst mei in spesifyk ûnderwerp dy't publisearre wurdt yn in krante, tydskrift, nijsbrief, ensyklopedy of op in webside. Ek lemma's yn wurdboeken wurde wol artikels neamd. Yn artikels kin de miening werjûn wurde fan ien of mear as ien auteur, of it kin in ferslach wêze fan in wittenskiplik ûndersyk, de werjefte fan in beskaat barren of de omskriuwing fan in foarwerp. Artikels kinne objektyf of subjektyf skreaun wêze, en hawwe yn 'e regel in yndieling dy't yn elts gefal bestiet út in ynlieding en in neiere beskriuwing, mei faak in konklúzje ta beslút.
Artikel

* artikel (publikaasje), in koarte publisearre non-fiksjetekst
* artikel (wurdboek), in lemma yn in wurdboek
* artikel (foarwerp), in net neier omskreaun foarwerp, faak yn 'e detailhannel
* artikel (taalkunde), in oare namme foar it lidwurd
* artikel (rjocht), in wetsartikel of in artikel yn in notariële akte, sjoch: kêst
Underwerp

* ûnderwerp (kwestje), in kwestje dêr't men oer tinkt, praat of skriuwt
* ûnderwerp (taalkunde), it diel fan 'e sin dêr't wat oer meidielt wurdt
Gloryhole

In **gloryhole** is in Ingelske sprektaalterm foar in gat yn in wand, mei as bedoeling om it mooglik te meitsjen dat persoanen anonym seks hawwe. Gloryholes komme ornaris foar yn iepenbiere húskes of tusken kabines yn pornografyske arkadehallen. Dêrby is it de bedoeling dat de manlike partner, of ien fan 'e manlike partners, syn ereksje troch it gat hinne stekt, sadat de oare partner him seksueel befredigje kin. Dat bart meastal troch it hawwen fan orale seks, mar soms is der ek sprake fan faginaal of anaal geslachtsferkear.

Gloryholes binne yn it bysûnder assosjearre mei de homo-subkultuer. Faak wurdt dêrby gebrûk makke fan in gloryhole as ien of beide fan 'e seksuële partners himsels net identifisearret as homoseksueel of biseksueel, mei't de wand foar anonimiteit soarget. Gloryholes binne soms ûnderwerp fan eroatyske literatuer en faker noch fan pornografyske films. It bestean fan gloryholes waard by in breder publyk bekendmakke troch in passaazje út 'e Hollywood-komeedzje *The Sweetest Thing*, út 2002, wêrby't it personaazje fan aktrise Cameron Diaz, dat noch nea fan in gloryhole heard hat, in ereksje yn it each kriget as se troch it gat besiket te gluorkjen.
John F. Finerty

**John F. Finerty** (folút: **John Frederick Finerty**; Galway (Ierlân), 10 septimber 1846 – Chicago (Illinois), 10 juny 1908) wie in Iersk-Amerikaansk militêr, sjoernalist, útjouwer, politikus, skiedkundige, publisist en bestjoerder. Hy siet ien termyn yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen, mar waard bekender troch syn sjoernalistike karriêre ûnder de oarloggen tsjin 'e Yndianen, en troch syn ferskate skiedkundige wurken.

## Libben en karriêre
Finerty waard yn 1846 berne yn it Ierske Galway, dêr't er in oplieding yn it heger ûnderwiis folge. Yn 1864 emigrearre er as jongfeint fan achttjin jier nei de Feriene Steaten, dêr't doe de Amerikaanske Boargeroarloch geande wie. Hy naam tsjinst yn it Noardlike Leger en tsjinne it lêste jier fan 'e oarloch by it 99e Frijwilligersrezjimint fan New York. Neitiid waard er sjoernalist.

Under ferskaten fan 'e oarloggen tsjin 'e Yndianen wie Finerty aktyf as korrespondint foar de krante de *Chicago Times*, wêrby't er mei it Amerikaanske Leger op fjildtocht gie. Sa wied er ûnder de Grutte Sû-Oarloch fan 1876, tsjin 'e Lakota, de Noardlike Sjajinnen en de Noardlike Arapaho, û.m. oanwêzich by de Slach oan de Rosebud, de Hynstefleismars en de Slach by Slim Buttes. Letter died er ek ferslach fan in diel fan 'e Jût-Oarloggen, tsjin 'e Jût (*Ute*), en fan it begjin fan 'e Oarloch fan Geronimo (1881-1886), dy't ta de Apache-Oarloggen hearde. 

Oanslutend wie Finerty ûnder it 46e Kongres (1879-1881) korrespondint yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C. Yn 1882 rjochte er yn Chicago in eigen krante op, mei as namme *Citizen* ("Boarger"). Datselde jiers noch waard er as in Unôfhinklik Demokraat keazen yn it Amerikaanske Hûs fan Offurdigen, dêr't er fan 1883 oant 1885 in sit hie. Letter tsjinne er yn Chicago fan 1906 oant 1908 as haad fan 'e kommisje foar stedferbettering. 

Nei't er syn politike karriêre beëinige hie, lei Finerty him ta op it skriuwen fan skiedkundige wurken. De bekendste dêrfan wiene *War-path and Bivouac: The Conquest of the Sioux* ("Oarlochspaad en Bivak: De Oerwinning op 'e Sû"), út 1890, en *Ireland: The People's History of Ireland* ("Ierlân: De Folksskiednis fan Ierlân"), út 1904. Benammen *War-path and Bivouac* wurdt as in klassyk ferslach fan 'e Grutte Sû-Oarloch fan 1876 beskôge.

Finerty stoar yn 1908 yn syn wenplak Chicago, yn 'e âldens fan 61 jier. Hy waard begroeven op it Calvary Cemetery.
Freark fan Utert

**Freark I fan Utert** wie biskop fan Sticht Utert tusken 815/816 en 834/838, hillige en martelder fan de Roomsk-Katolike Tsjerke en de Eastersk-Otterdokse Tsjerke .

## Libben
Freark waard om 780 berne út in aadlike famylje yn Frisia, earne yn it Hollânsk-Fryske kustgebiet. Hy soe neffens learde fantasyen út de 16e iuw in soan fan postestaet Adelbrik Adelen en in pakesizzer fan de Fryske kening Redbad west hawwe. Neffens de tsjerke is er stoarn op 18 july 838, oare boarnen jouwe tusken 834 en 838. It liket derop dat er fermoarde is.

Al yn syn jonkheid krige er ûnderrjocht fan de geastliken yn Utert, ûnder oaren fan biskop Rikfryd. Nei it dienmeitsjen fan syn stúdzjes waard er troch de biskop ta preester wijd en waard er belêste mei de kerstening fan de heidenen, fral yn de noardlike kontreien fan it bisdom, mar ek bûten it bisdom. Sa preke er bygelyks op Walcheren en mei Sint Odulfus yn Starum en omkriten.

Nei de dea fan Rikfryd in 815/816 waard Freark ta biskop fan Utert keazen. Hy waard ferneamd om syn  frommens en leardens. Hy briefke mei Hrabanus Maurus en op it konsily fan Mainz yn 829 waard er priizge om syn kennis en ynzicht. De hagiografy *Vita S. Bonifacii* toegeschreven wurdt ek oan Freark taskreaun.

It is net krekt dudlik hoe't Freark oan syn ein kaam is. It stiet fêst dat er deadien waard, mar wêrom en troch wa is net seker witten. De leginde wol hawwe dat er nei it opdragen fan de mis op 18 july 838 troch ttwa manlju delsttutsen waard. Neffens 11e- en 12e-iuwske skriuwers as biskop Odbert fan Luik (*Passio Friderici*) en William fan Malmesbury, wiene de moardners ynhierd troch keizerin Judith, meidat Freark geregeldwei krityk hie op har F lossinnige libbenstrant. Lettere auteurs lykas Cesare Baronio en Jean Mabillon wiene fan betinken dat it bewenners fan  Walcheren wiene (of troch harren stjoerd), dêr't se neat witte woene fan de kerstening, en fijannich foar it kristendom oer stiene.

It lêste liket wierskynliker as it earste. Der binne gjin boarnen út dy tiid dêr't út bliken docht dat de keizerin der mar op loslibbe, en ek net dat Frederik har dêr fan beskuldige hat.

Koart nei syn dea waard Freark hillich ferklearre. Syn hjeldei is 18 july en hy is beskermhillige tsjin dôvens. Hy waard beïerdige yn de Sint-Salvatortsjerke yn Utert.
Noardseekanaal

It **Noardseekanaal** is in kanaal fan 21 km lingte yn Nederlân dat fan Amsterdam (it IJ) nei IJmuiden rint, dêr't it útmûnet yn de Noardsee. It kanaal waard yn 1876 yn gebrûk naam.

## Kanon fan Amsterdam
* It Noardseekanaal is finster nûmer 28 fan de Kanon fan Amsterdam.

## Keppelings om utens
* Aktuële ynformaasje - Rykswettersteat
Rikfryd fan Utert

**Rikfryd** (Ricfried, of Rixfrid) wie biskop fan Utert fan 806 oant 815/816. Nei alle gedachten behearde er ta itselde skaai as syn foargongers Freark, Alberik, Liudger en Balderik. Oer syn libben en bewâld is neat bekend. Hy waard beïerdige yn de Utertske Sint-Salvatortsjerke.
Redbad (biskop)

De hillige **Redbad fan Utert** (of **Radbod**) (by Namen, om 850 – Ootmarsum, 29 novimber 917) wie biskop fan Utert fan 899 oant 917. Syn nammedagen binne 29 novimber en 25 juny (de dei fan syn translaasje).

Redbad waard mids 9e iuw berne út in Frankyske famylje fan namme ûnder de stêd Namen. Syn mem wie fan Frysk komôf en in neisiet fan de Fryske kening Redbad (stoarn yn 719).
 
## Patroanhillige
Yn Nederlân is Redbad de patroan fan de katolike wittenskipsbeoefening. Yn 1905 waard de Sint-Radboudstifting oprjochte mei it doel it befoarderjen fan it katolyk heger ûnderwiis yn Nederlân en benammen mei de oprjochting fan in katolike universiteit. Yn 1923 waard de Katolike Universiteit Nimwegen iepene en yn 1956 it Sint-Radboudsikehûs (no Radboudumc) dat dêr by heart. Op 1 septimber 2004 hat de universiteit de namme Radboud Universiteit Nimwegen oannaam.

## Tsjerke fan Jorwert
De iennige tsjerke fan Fryslân mei patroanhillige Redbad stiet yn Jorwert. Oannommen wurdt, dat de nei ‘Radboud (boadskipper fan goede ried)’ neamde tsjerke stifte is op grûn dy’t it eigendom wie fan de biskop.

## Redbad, Radbod of Radbodus
Ien biskop, in soad nammen. De hjoeddeiske Frysktaligen skriuwe de namme *Redbad* mei koarte lûden – dy fan de eardere kening lyksa – en de Nederlânsktaligen brûke eigentlik *Radbod* mar skriuwe hjoed-de-dei meastal *Radboud*. It Aldfrysk jout de namme *Rêdbâd*. Boppedat fynt men yn it Latyn de skriuwwize *Radbodus*. 

## Literatuer
* M. Carasso-Kok, *Repertorium van verhalende historische bronnen uit de Middeleeuwen* (De Haach, 1981); kritysk oersjoch fan wurken dy't oan Redbad taskreaun wurde (nrs. 8, 18, 52, 53, 62, 80, 88, 89, 352) en fan de hilligelibbens oer Redbad (nr. 75)
* *Vita Radbodi/ Het leven van Radboud*, besoarge en oerset troch Peter Nissen en Vincent Hunink (Nymwegen 2004)
* A.G. Weiler, *Sint Radboud, bisschop van Utrecht [Deventer] van 899/900 tot 917. Pastor, geleerde, historicus, dichter en componist*, Trajecta, tydskrift foar skiednis fan it katolyk libben yn Nederlân 12 (2003) 97-115
* René Veenman,*Radbouds Over de zwaluw*, yn: Madoc 19 (2005) 194-203
* Albrecht Diem, *Radboud was behalve bisschop ook nog eens een groot geleerde… De heilige Radbod van Deventer en zijn geleerdheid kritisch bekeken*, yn: *ET VT (Nijmegen)* 23 (2004) 83-97.
Oberdiebach

**Oberdiebach** is in *[[Ortsgemeinde]]* yn 'e lânkring Mainz-Bingen yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. Oberdiebach heart by de ferbânsgemeente Rhein-Nahe, dy't fanút de stêd Bingen-am-Rhein bestjoerd wurdt.

Sûnt 2002 makket Oberdiebach diel út fan it UNESCO-wrâlderfskip Boppe Middenryndelte. 

## Geografy
Oberdiebach leit oan 'e Ryn tusken Koblenz en Bingen am Rhein.

It plak bestiet út trije *Ortsteile*: Oberdiebach, Rheindiebach en Winzberg.

## It besjen wurdich
* Yn it *Ortsteil* Oberdiebach stiet de Sint-Mauritiustsjerke (1414) mei in smei-izeren preekstoel en fresko's yn it koer. 
* Boppe Rheindiebach leit de ruïne Fürstenberg  (stifte tusken 1217 en 1219, yn 1689 ferwoastge). Fan 'e goatyske fersterkingen fan Rheindiebach bleaunen allinnich in heale toer stean. De oare helte fan 'e toer gyng tegearre mei grutte dielen fan 'e âlde fersterkingen mei de feroaringen oan 'e Bundesstraße 9 yn 'e twadde helte fan 'e 20e iuw ferlern. 

## Ofbylden

Ev Kirche St Mauritius Oberdiebach.jpg|*De protestantske Mauritiustsjerke fan Oberdiebach.*
Oberdiebach 2009-08-01 00.jpg|*De heale toer fan Rheindiebach (14e iuw).*
Winzberg by Oberdiebach, St. Georgkapelle (St. Joristsjerke).jpg|*De protestantske Joriskapel fan it Ortsteil Winzberg.*
Kiwy-eftigen

De **kiwy-eftigen** of **snipstrúseftigen** (wittenskiplike namme: *Apterygiformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*), de tuskenklasse fan 'e âldkakigen (*Palaeognathae*) en de rangleaze groepen fan 'e echte âldkakigen (*Notopalaeognathae*) en de nije rinfûgels (*Novaeratitae*). Dit skift telt ien inkele famylje, dy fan 'e kiwyfûgels (*Apterygidae*), dy't ek wer ien inkeld skaai telt, dat fan 'e kiwys (*Apteryx*). Yn totaal hearre ta de kiwy-eftigen 5 libbene soarten flechtleaze fûgels, dy't yn har fersprieding allegearre beheind binne ta Nij-Seelân.

## Taksonomy
Resint genetysk ûndersyk hat útwiisd dat de kiwy-eftigen it naust besibbe binne oan 'e útstoarne oaljefantsfûgeleftigen (*Aepyornithiformes*) fan Madagaskar, en net oan 'e (krektlyk útstoarne) moä's (*Dinornithiformes*) fan Nij-Seelân. In oar nau besibbe skift is dat fan 'e kasuariseftigen (*Casuariiformes*) fan Nij-Guineä en Austraalje. Mei de oaljefantsfûgeleftigen en de kasuariseftigen foarmje de kiwy-eftigen de groep fan 'e nije rinfûgels. De moä's en de nandoe-eftigen (*Rheiformes*) en tinamû-eftigen (*Tinamiformes*) fan Súd-Amearika binne minder nau mei de kiwy-eftigen besibbe.

## Skiftopbou
Frans Coenen (musikus)

**Franciscus Hendrikus Coenen** (Rotterdam, 26 april 1826 - Leien, 24 jannewaris 1904), bekend as **Frans Coenen (senior)**, wie in Nederlânsk komponist, fioelist en konservatoariumdirekteur. De skriuwer Frans Coenen (junior) (1866-1936) wie syn twadde soan (en tredde bern).

## Libben en wurk
Frans Coenen krige syn earste muzykûnderrjocht fan syn heit Louis, dy't oargelist fan de Rotterdamske Grutte of Sint-Laurenstsjerke en teffens fioelbouwer wie. Tolve jier âld makke Frans syn debút as fioelist en twa jier letter waard syn earste komposysje utfierd, in mis dy't dêrnei noch faker te hearren wie yn it iepenbier. Hy studearre yn Stuttgart by Bernhardt Molique en yn Brussel by Henri Vieuxtemps en festige him yn 1843 as selsstannich muzyklearaar yn  Rotterdam. Aas fioelist makke er mei de pianisten Henri Herz en Ernst Lübeck in tal súksesfolle konsertreizen troch de FSA, Meksiko en Súd-Amearika. Yn 1855, it jier dat er boaske oan Anna Maria van El, festige er him yn Amsterdam en waard dêr konsertmaster fan ûnder oare Felix Meritis, de Maatskippij 'Caecilia' en 'Toonkunst'. Dêrneist spile er in protte keamermuzyk, ûnder mear yn de *Amsterdamsche Quartetvereeniging*, dêr't er Johannes van Bree as earste fioelist opfolge hie.

Fan 1877 ôf rjochte er him fral op muzykûnderwiis, nei't er direkteur wurden wie fan de Muzykskoalle fan Toankeunst yn Amsterdam. Yn 1884 waard er earste direkteur fan it Konservatoarium fan Amsterdam, dat er yn dat jier yn 'e mande mei Daniël de Lange, Julius Röntgen en Johannes Messchaert oprjochte hie. 

Fan syn santichste oant syn dea wie Coenen in protte op himsels. Hy hie doe de earetitel fan *Solofioelist fan kening [[Willem III fan Nederlannen|Willem III]]* en wie earelid fan de Maatskippij ta Befoardering fan de Toankeunst. Op syn grêf op it begraafplak Groenesteeg yn Leien waard yn 1905 as monumint in lytse obelisk set, makke troch de byldhouwster Thérèse van Hall.

## Wurken
Frans Coenen komponearre in protte foar fioele (ûnder oare in sonate), in kwintet foar piano, fluit, klarinet, fagot en hoarn, in strykkwartet, in pianotrio, de kantates *Albrecht Beiling* (op tekst fan J.P. Heije) en *De Stem der Zee*, in arioso *Elia op Horeb*, *Maria Magdalena* foar sjongstim en ferskaat oan koarwurken, ûnder oare de boppeneamde *Mis*, *[[Psalm]] 22* en *Psalm 23*.

In liet dêr't er de myziek foar skreau ('In het groene loover zit een vogelijn', tekst: J.P. Heije) waard opnaam yn de tige populêre lietebondel *[[Kun je nog zingen, zing dan mee]]*.

## Keppelings om utens
*Digitale blêdmuzyk op Muziekschatten.nl
*Titelbeskriuwingen yn de blêdmuzykkatalogus fan de Muzykbibleteek fan de Omrop
Christiaan Boers

**Christianus Franciscus Johannes (Christiaan) Boers** (De Haach, 24 oktober 1889 – Oranienburg, 3 maaie 1942) wie in Nederlânsk beropsmilitêr. Boers wie kaptein by de Keninklike Lânmacht. By de Dútske oanfal op Nederlân yn 1940 wie er kommandant fan de moderne Stelling Koarnwertersân. Dat wie ien fan mar in pear plakken yn West-Jeropa dêr't it de Dútske troepen ûnder de *[[Blitzkrieg (kriich)|Blitzkrieg]]* net slagge om troch te brekken.

Boers hie it kommando oer sa'n 250 man dy't yn de ferskate swiere kazematten húsmannen. It kompleks hie in grut tal bunkers mei mitrailleurs en licht geskut en wie tarist foar in lange belegering. De ferdigening fan de kop fan de dyk en de see rûnom wie de iennichste taak fan it detasjemint dêr't Boers it befel oer hie. De earste oarlochsdagen wiene de Dútsers dwaande troch de Wûnsliny te brekken rjochting de Ofslútdyk. Dêrnei ferkenden se de paratens fan de ferdigening by Koarnwertersân.

Op 13 maaie 1940 iepenen de Dútsers it fjoer op de stelling. Dêrnei sjoerden se ferkenners en stjittroepen op fytsen de Ofslútdyk op. Boers wachte kalm ôf oant de Dútsers op sa'n 800 meter fan de stelling kaam wiene en liet doe fjoer jaan út kazemat VI wei. Dêrnei waarden de flechtsjende Dútsers út kazemat II wei besketten. Nei oardel oere wie de striid oer; der folgen fierder gjin Dútske oanfallen mear. Boers wie sa optein oer it ôfwarjen fan de oanfal dat er op 14 maaie in tsjinoanfal útstelde om de Dútsers út Fryslân te feechjen. In dei letter joegen de Nederlânske striidkrêften harren lykwols oer.

Nei de kapitulaasje gie Boers by it ferset. Hy waard lid fan de Oardertsjinst (OD), in organisaasje dy't hast hielendal laat waard troch (âld-)ofsieren. Yn de maitiid en simmer fan 1941 folge in rige arrestaasjes binnen de OD, nei in Dútske penetraasje fan de organisaasje. Nei in skoft fan ferhearen en Dútsk ûndersyk kaam der in massaproses, dat ynformeel as it "1e Ordedienst Proces" bekend stiet. Totaal waarden 79 man ta de dea feroardield. Sy waarden allegear nei konsintraasjekamp Sachsenhausen oerbrocht. Dêr waarden Boers en 71 oare OD-leden op 3 maaie 1942 eksekutearre yn it Kommando Oraniënburg. Boers is dêr mei de oaren yn in massagrêf bedobbe. 

## Earbewizen
Op 9 maaie 1946 waard Boers postúm it Brûnzen Krús takend foar syn fertsjinsten as kommandant fan fort Koarnwertersân.

Dêr waard ek in momumint foar kaptein Boers en luitenant G.J. Ham oprjochte.

Op 28 juny 2005 waard it fiadukt *Koarnwertersân* omneamd yn *Kapitein Boers Viaduct*. It nammeboerd waard ûntfâlde troch Boers syn soan Dick Boers en syn pakesizzer Guus Boers.

## Sjoch ek
* Slach om de Ofslútdyk
9e iuw f.Kr.

De **9e iuw f.Kr.** of **njoggende iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 900 f.Kr. oant 31 desimber 801 f.Kr.



900 f.Kr.
899 f.Kr.
898 f.Kr.
897 f.Kr.
896 f.Kr.
895 f.Kr.
894 f.Kr.
893 f.Kr.
892 f.Kr.
891 f.Kr.

890 f.Kr.
889 f.Kr.
888 f.Kr.
887 f.Kr.
886 f.Kr.
885 f.Kr.
884 f.Kr.
883 f.Kr.
882 f.Kr.
881 f.Kr.

880 f.Kr.
879 f.Kr.
878 f.Kr.
877 f.Kr.
876 f.Kr.
875 f.Kr.
874 f.Kr.
873 f.Kr.
872 f.Kr.
871 f.Kr.

870 f.Kr.
869 f.Kr.
868 f.Kr.
867 f.Kr.
866 f.Kr.
865 f.Kr.
864 f.Kr.
863 f.Kr.
862 f.Kr.
861 f.Kr.

860 f.Kr.
859 f.Kr.
858 f.Kr.
857 f.Kr.
856 f.Kr.
855 f.Kr.
854 f.Kr.
853 f.Kr.
852 f.Kr.
851 f.Kr.

850 f.Kr.
849 f.Kr.
848 f.Kr.
847 f.Kr.
846 f.Kr.
845 f.Kr.
844 f.Kr.
843 f.Kr.
842 f.Kr.
841 f.Kr.

840 f.Kr.
839 f.Kr.
838 f.Kr.
837 f.Kr.
836 f.Kr.
835 f.Kr.
834 f.Kr.
833 f.Kr.
832 f.Kr.
831 f.Kr.

830 f.Kr.
829 f.Kr.
828 f.Kr.
827 f.Kr.
826 f.Kr.
825 f.Kr.
824 f.Kr.
823 f.Kr.
822 f.Kr.
821 f.Kr.

820 f.Kr.
819 f.Kr.
818 f.Kr.
817 f.Kr.
816 f.Kr.
815 f.Kr.
814 f.Kr.
813 f.Kr.
812 f.Kr.
811 f.Kr.

810 f.Kr.
809 f.Kr.
808 f.Kr.
807 f.Kr.
806 f.Kr.
805 f.Kr.
804 f.Kr.
803 f.Kr.
802 f.Kr.
801 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
10e iuw f.Kr.

De **10e iuw f.Kr.** of **tsiende iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 1000 f.Kr. oant 31 desimber 901 f.Kr.



1000 f.Kr.
999 f.Kr.
998 f.Kr.
997 f.Kr.
996 f.Kr.
995 f.Kr.
994 f.Kr.
993 f.Kr.
992 f.Kr.
991 f.Kr.

990 f.Kr.
989 f.Kr.
988 f.Kr.
987 f.Kr.
986 f.Kr.
985 f.Kr.
984 f.Kr.
983 f.Kr.
982 f.Kr.
981 f.Kr.

980 f.Kr.
979 f.Kr.
978 f.Kr.
977 f.Kr.
976 f.Kr.
975 f.Kr.
974 f.Kr.
973 f.Kr.
972 f.Kr.
971 f.Kr.

970 f.Kr.
969 f.Kr.
968 f.Kr.
967 f.Kr.
966 f.Kr.
965 f.Kr.
964 f.Kr.
963 f.Kr.
962 f.Kr.
961 f.Kr.

960 f.Kr.
959 f.Kr.
958 f.Kr.
957 f.Kr.
956 f.Kr.
955 f.Kr.
954 f.Kr.
953 f.Kr.
952 f.Kr.
951 f.Kr.

950 f.Kr.
949 f.Kr.
948 f.Kr.
947 f.Kr.
946 f.Kr.
945 f.Kr.
944 f.Kr.
943 f.Kr.
942 f.Kr.
941 f.Kr.

940 f.Kr.
939 f.Kr.
938 f.Kr.
937 f.Kr.
936 f.Kr.
935 f.Kr.
934 f.Kr.
933 f.Kr.
932 f.Kr.
931 f.Kr.

930 f.Kr.
929 f.Kr.
928 f.Kr.
927 f.Kr.
926 f.Kr.
925 f.Kr.
924 f.Kr.
923 f.Kr.
922 f.Kr.
921 f.Kr.

920 f.Kr.
919 f.Kr.
918 f.Kr.
917 f.Kr.
916 f.Kr.
915 f.Kr.
914 f.Kr.
913 f.Kr.
912 f.Kr.
911 f.Kr.

910 f.Kr.
909 f.Kr.
908 f.Kr.
907 f.Kr.
906 f.Kr.
905 f.Kr.
904 f.Kr.
903 f.Kr.
902 f.Kr.
901 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied

It **Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied** (GBFB) is it bûtenlânske en definsjebelied fan de EU nei de bûtenwrâld. De GBFB waard mei it Ferdrach fan Maastricht yn 1993 oprjochte.

It giet om in yntergûvermintale gearwurking fan regearingen. Dêrtroch moatte besluten tusken de lidsteaten ienriedich nommen wurde yn de Europeeske Rie of yn de Rie fan de Europeeske Uny . Foar de útfiering fan it GBFB binne hege EU-fertsjintwurdigers ferantwurdlik mei de Europeeske tsjinst foar ekstern optreden en diplomaten fan de lidsteaten.

De GBFB wurdt foarsitten en fertsjintwurdige troch de Hege Fertsjintwurdiger foar it GBFB. Op 1 desimber 2014 naam Federica Mogherini dy post oer Catherine Ashton, dy't sûnt 2009 Hege Hertsjintwurdiger wie.

## Doelen
Neffens kêst 24 fan it EU-ferdrach is it GBFB ferantwurdlik foar it ymplemintearjen fan de doelen, dy’t yn kêst 21 fan it EU-ferdrach fêstlein binne. Dêrby giet it om:
* it beskermjen fan syn wearden en fûnemintele belangen, en ek fan syn feilichheid, ûnôfhinklikheid en yntegriteit;
* it konsolidearjen en fuortsterkjen fan demokrasy, rjochtssteat, minskerjochten en de begjinsels fan it ynternasjonaal rjocht;
* it hanthavenjen fan de frede, it tefoarenkommen fan konflikten en it fersterkjen fan de ynternasjonale feilichheid neffens de doelstellingen en begjinsels fan it Hânfêst fan de Feriene Naasjes, en ek neffens de begjinsels fan de Slotakte fan Helsinki en de doelstellingen fan it Hânfêst fan Parys, dêrby ynbegrepen de doelstellingen oangeande de bûtengrinzen;
* it stypjen fan de duorsume ûntjouwing fan de ûntwikkelingslannen op ekonomysk en sosjaal mêd, en ek wat it miljeu oanbelanget, mei as foarnaamste doel it ferdriuwen fan de earmoed;
* it stimulearjen fan de yntegraasje fan alle lannen yn de wrâldekonomy, ûnder oaren troch it njonkelytsen út 'e wei romjen fan behinderingen foar de ynternasjonale hannel;
* it leverjen fan in bydrage oan it útwurkjen fan ynternasjonale maatregels om de kwaliteit fan it miljeu en it duorsum behear fan de mondiale natuerlike rykdommen te beskermjen en te ferbetterjen, om in duorsume ûntjouwing te garandearjen;
* it jaan fan help oan folken, lannen en regio's dy't te krijen hawwe mei natuerrampen of mei rampen dy't troch minsken feroarsake binne; en
* it befoarderjen fan in ynternasjonaal bestel dat basearre is op sterkere multylaterale gearwurking en goed mondiaal bestjoer.
Lannen en gebieten oersee

De **lannen en gebieten oersee** (LGO) binne lannen of gebietsdielen dy’t in spesjale relaasje mei ien fan de lidsteaten fan de Europeeske Mienskip ûnderhâlde. Fuort sûnt it begjin fan de EG ha se belutsen west en troch it Ferdrach fan Rome ta oprjochting fan de EEG yn 1957 hawwe dy lannen of gebietsdielen de status fan *assosiearre lân* krigen.

## Lannen en gebietsdielen oersee

## Gebietsdielen dy’t gjin LGO binne
Der binne ek gebietsdielen fan EU-lidsteaten dy’t net as LGO assosiearre binne mei de Europeeske Uny en (sa goed as) hielendal bûten de ynfloedsfear fan de EU-ferdraggen falle. It giet om Akrotiry en Dhekelia, Guernsey, Jersey en Man (Feriene Keninkryk) en de Faeröer (Denemarken).

Oare oerseeske gebietsdielen meitsje krekt wol (folslein) diel út fan it tapassingsgebiet fan de EU-ferdraggen. Dat binne Frânske, Spaanske en Portugeeske ultraperifeare regio’s, mar bygelyks ek Åland (Finlân), Clipperton (Frankryk) en Gibraltar (Feriene Keninkryk).

Dan binne der noch oare gebieten dy’t gjin aparte territoaria binne, mar wol in bysûndere status of bysûndere wetten hawwe. Dy wetten jilde benammen op it mêd fan belestingen. Dy gebieten binne Büsingen am Hochrhein, Campione d'Italia, Livigno, Ceuta, Melilla, Helgolân, Athos, it Saimaakanaal en Maly Vysotsky.
Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny

Yn it **Fedrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny** (**FwJU**), ek wol it *Wurkingsferdrach* neamd, is in ferdrach sletten tusken de lidsteaten fan de Jeropeeske Uny. Yn it FwJU stiet wat it foech fan de Jeropeeske Uny is en op hokker wize de Jeropeeske Uny dat foech útoefenje kin. Tegearre mei it Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny foarmet de FwJU foarmet it de grûnslach fan it polityk systeem fan de JU.

De FwJU is in feroare ferzje fan it Ferdrach fan Rome, it ferdrach dat yn 1957 ta de oprjochting fan de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip. It ferdrach waard fan krêft yn 2009, doe’t de Jeropeeske Mienskip ophold te bestean mei de ôfskaffing fan de pylderstruktuer troch it Ferdrach fan Lissabon (2007). Yn maart 2011 waard in nije paragraaf oan kêst 136 fan it ferdrach taheakke wêrmei’t it Jeropeesk Stabiliteitsmeganisma fêstige waard.
Polysjele en Justysjele Gearwurking yn Strafsaken

Oant de ôfskaffing fan de pylderstruktuer yn it Ferdrach fan Lissabon, omfieme de tredde pylder fan de Europeeske Uny de **Polysjele & Justysjele Gearwurking yn Strafsaken** (PJGS). It waard mei it Ferdrach fan Maastricht opset as de pylder **Justysje en Ynlânske Saken**. Asyl- en migraasjebelied wienen lykwols mei it yngean fan it Ferdrach fan Amsterdam (1997) oerbrocht fan 'e tredde nei de earste pylder, wêrtroch’t se in mear boppenasjonaal karakter krige. It doel fan dizze pylder is bygelyks de bestriding fan kriminaliteit en drugshannel, mar ek om terrorisme te bestriden.

Lykas yn de twadde pylder hienen sawol de Europeeske Kommisje as de EU-lidsteaten it rjocht fan inisjatyf. De beslútfoarming yn de Rie fan Ministers fûn plak op grûn fan ienriedigens. Foar besluten fan in útfierende aard wie in kwalifisearre mearderheid yn de Ried nedich.

It Europeesk Parlemint hie yn de tredde pylder wat mear ynfloed as yn de twadde. Sa moat de Ried it EP rieplachtsje foardat it hannelje kin. De EP hie dêrnei trije moannen de tiid om harren advys út te bringen.

Binnen de tredde pylder hie de Nederlanner Gijs de Vries de post fan Europeeske koördinator foar de bestriding fan terrorisme. Yn septimber 2007 waard hy opfolge troch de Belch Gilles de Kerchove. Ek organisaasjes lykas Europol en Eurojust spilen in rol as agintskippen fan de tredde pylder.
Jeropeeske Akte

De **Jeropeeske Akte** is in ferdrach dat op 17 en 28 febrewaris 1986 yn respektivelik Lúksemboarch-stêd en De Haach tekene waard troch de tolve lidsteaten fan de Jeropeeske Mienskippen. It is fan krêft wurden op 1 july 1987.

It ferdrach bestiet út twa dielen:

# It feroare op ferskate punten de trije kommunautêre ferdraggen (it Ferdrach fan Parys en de beide Ferdraggen fan Rome).
# Under de namme Jeropeeske Politike Gearwurking (EPG) waard foarsjoen yn it gearwurkingsferbân foar de koördinaasje fan de bûtenlânske polityk, de direkte foarrinder fan it Mienskiplik Bûtenlânsk en Feilichheidsbelied (GBFB) fan de Jeropeeske Uny. Boppedat wie it feitlik bestean fan de Jeropeeske Ried erkend.

It doel fan it ferdrach wie wetten fan lidsteaten fierder te harmonisearjen en de barriêres tusken lidsteaten op it mêd fan hannel en it frije ferkear fan persoanen op te heffen, wêrtroch de konkurrinsjeposysjes fan de lidsteaten tanimme soe. De lidsteaten stelden har ta doe om uterlik op 1 jannewaris 1993 de Jeropeesk ynterne merk te realisearjen, mar dat is net hielendal slagge. It ferdrach dat de ynterne merk mooglik meitsje moast en de Jeropeeske Uny opsette soe, it Ferdrach fan Maastricht, boude foar in grut part fierder op datjinge wat yn de Jeropeeske Akte al helle wie.
Mikojan-Goerevitsj MiG-15

De **MiG-15** (NAFO-koadenamme: **Fagot/Midget**) is in Sowjet/Russysk jachtfleantúch fan it ûntwerpburo Mikojan-Goerevitsj (MiG).

It tastel hie in protte súkses yn de Koreaanske Oarloch yn de jierren 50, dêr't er better wie as syn Amerikaanske tsjinstanners oant North American F-86 Sabre kaam. 

De MiG-15 UTI wurdt oant no ta noch brûkt as treningtastel by ferskate lannen, ûnder oaren yn de Folksrepublyk Sina.

## Spesifikaasjes

* Bemanning: 1 (2 foar 15SP-5, 15UTI, JJ-2, Lim-2A)
* Langte: 10,11 m
* Spanwiidte: 10,08 m
* Hichte: 3,70 m
* Fleugeloerflak: 20,6 m²
* Gewicht leech: 3580 kg
* Startgewicht: 4960 kg
* Maks. gewicht: 6105 kg
* Motor: 1× Klimov VK-1 turbojet
* Driuwkrêft: 26.5
* Heechste faasje: 1075 km/o
* Klimfaasje: 50 m/sek
* Aksjeradius: 1.200 km, mei eksterne brânstoftanks 1975 km
* Tsjinstplafond: 15.500 m
* Bewapening:
** Boardgeskut: 2×23 mm Nudelman-Rikhter NR-23KM kanonnen en 1×37 mm NL-37D kanon
** Bommen: 2×110kg bommen, brândstoftanks of net-late raketten. Totaal 500 kg


Ofbyld:MiG-15 RB2.jpg|De 23 mm en 37 mm kanonnen binne goed te sjen
File:MiG-15 RB1.jpg|MiG-15
File:Mikoyan-Gurevich MiG-15 cockpit 070703-F-1234S-005.jpg|Cockpit


## Keppeling om utens
* Warbirds mei ynformaasje oer de MiG-15
Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny

It **Ferdrach oangeande de Jeropeeske Uny** (of it **JU-ferdrach**) is it oprjochtingsferdrach fan de Jeropeeske Uny (JU). Mei it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny foarmet it de grûnslach fan it polityk systeem fan de JU. De ferdraggen wurde soms ek wol oantsjut as de Jeropeeske grûnwet, mar binne formeel neat oars as ferdraggen tusken de JU-lidsteaten.

It JU-ferdrach waard op 7 febrewaris 1992 yn Maastricht besletten en is dêrom yn syn oarspronklike ferzje ek as it Ferdrach fan Maastricht bekend wurden. Der kamen letter wizigingen op it ferdrach, nammentlik troch:
* it Ferdrach fan Amsterdam 1997,
* it Ferdrach fan Nice 2001 en
* it Ferdrach fan Lissabon 2007.

Yn it JU-ferdrach steane 55 artikelen dy't benammen bepalingen oer de demokratyske grûnslach, de ynstellings fan de Jeropeeske Uny en it Mienskiplik Bûtenlânsk en Feiligensbelied. Yn it Ferdrach oangeande de wurking fan de Jeropeeske Uny is de wiidweidige ymplemintaasje fan it JU-ferdrach regele. Beide ferdraggen jilde juridysk as like swier en se folje elkoar oan. It plan om in Ferdrach oer de Jeropeeske Grûnwet te besluten mislearre yn 2005 troch referinda yn Frankryk en Nederlân dêr’t in mearderheid by tsjin in Jeropeeske grûnwet wie.

It JU-ferdrach is yn alle 24 wurktalen fan de Jeropeeske Uny skreaun en yn elke taalferzje like binend. Dêrneist is de tekst yntegraal yn ’t Frysk oerset.

## Keppeling om utens
Leonardus Temminck

**Leonardus Temminck**, ek *Leonard*, (De Haach, doopt 7 septimber 1753  - Amsterdam, 4 april 1813) wie in Nederlânsk keunstskilder.

## Libben en wurk
Temminck waard yn De Haach berne as soan fan Anthony Temminck en Gerarda Alida van der Linden. Temmick krige skilderles fan Benjamin Samuel Bolomey. Hy waard fral bekend as skilder fan (miniatuer)portretten. Yn De Haach spile er in bestjoerlike en liedingjaande rol yn de skilderswrâld. Hy wie foaroanman fan Confrerie Pictura en direkteur fan de ''Haagsche Teekenacademie''. Ferskate fan syn miniatueren sitte yn de kolleksje fan it Ryksmuseum Amsterdam. It troch him skildere miniatuer fan prins Willem V heart ta de samling fan de Stichting Histoaryske Samlingen fan it Hûs Oranje-Nassau yn De Haach.

Temminck boaske op 3 augustus 1777 yn De Haach oan Dorothea Frederica Asmans. Hy rekke wei yn 1813 yn de âldens fan 59 jier yn Amsterdam. Soan Hendrik Christiaan en pakesizzer Henriëtta Christina waarden ek keunstskilder. Syn dochter Anthonia Justina Temminck waard toanielspylster en boaske oan de toanielskriuwer en akteur Bernard Anthoine Fallée.


Willem V van Oranje-Nassau door Leonardus Temminck (1753-1813).jpg|Willem V fan Oranje-Nassau 
Portret van een vrouw met een zwarte sjaal door Leonardus Temminck (1753-1813).jpg|Portret fan in frou mei in swarte sjaal
Portret van een man door Leonardus Temminck (1753-1813).jpg|Portret fan in man
Portret van Willem Jacob Verkouteren (1779-1861) door Leonardus Temminck (1753-1813).jpg|Willem Jacob Verkouteren (1779-1861)
Benjamin Samuel Bolomey

**Benjamin Samuel Bolomey** (Lausanne, 19 maaie 1739 - dêre, 19 desimber 1819) wie in Switsersk keunstskilder.

## Libben en wurk
Bolomey wie in soan fan hotelhâlder François Louis Bolomay en Pernette Mercier.
Hy wie learling fan François Boucher yn Parys, dêr't er fan 1751 oant 1762 wenne. Yn 1763 ferfear er nei De Haach, dêr't er fan 1777 ôf direkteur fan *Academie Pictura* wie. Bolomey wie hofskilder fan erfsteedhâlder Willem V. Hy skildere ferskate portretten fan pommeranten fan syn tiid. Yn 1791 festige er him wer yn Lausanne en waard dêr lid van de Grutte Ried fan Vaud .

## Galery

Ofbyld:Balthasar Daniel van Idsinga.jpg|Balthasar Daniel fan Idsinga
Ofbyld:GKvHogendorpBolomey.jpg|Gijsbert Karel fan Hogendorp
Ofbyld:Louis Reymond (1762-1821).jpg|Louis Reymond
Ofbyld:Evert Johan van Neukirchen, genaamd Nyvenheim.jpg|Evert Johan van Neukirchen mei de namme Nyvenheim
File:Frederika Sophia Wilhelmina van Pruisen (1751-1820), echtgenote van Prins Willem V Rijksmuseum SK-A-949.jpeg|Frederika Sophia Wilhelmina fan Prusen (1751-1820), oare helte fan Prins Willem V


## Literatuer
* Golay, L. e.o. (2001) *Benjamin Samuel Bolomey. Een Zwitsers schilder aan het hof van stadhouder Willem V.* Swol: Utjouwerij Waanders BV.
W.H. van Eemlandt

**W.H. van Eemlandt** wie de skûlnamme fan de Nederlânske skriuwer **Willem Hendrik Haasse** (Rotterdam, 19 maaie 1889 – Baarn, 1 novimber 1955). Haasse wie lange tiid amtner yn Nederlânsk-Ynje en skreau nei't er werom yn Nederlân wie in rige detektiveromans mei as haadpersoan kommissaris Van Houthem. De skriuwster Hella Haasse wie syn dochter.

Haasse krige in oplieding foar de hannel en ferfear yn 1911 nei Ynje, dêr't er in jier letter by it Gûvernemint yn tsjinst kaam. Yn de oarlochsjierren waard er troch de Japanners ynternearre yn in finzenekamp. Nei de Japanske besetting waard er wer haadamtner, mar nei in koart skoft yn Australië gie er yn 1948 werom nei Nederlân.

Earst yn 1953 liet Van Eemlandt him kinne as skriuwer fan detektiveromans; úteinlik soe er 14 publisearje yn de Antilope Rige by Utjouwerij Het Wereldvenster. Nei syn ferstjerren makke syn dochter Hella Haasse syn boek *De vijfde trede* dien en detektiveskriuwer Joop van den Broek die itselde mei *De schat van Aros Killee*.

## Bibliografy
*1. *Weer Verdwijnt een Atoomgeleerde* (1953)
*2. *Arabeske in Purper* (1953)
*3. *Een Rubens op Drift* (1953)
*4. *Kogels bij het Dessert* (1954)
*5. *Dood in Schemer* (1954)
*6. *Moord met Muziek* (1954)
*7. *Schatgravers aan de Amstel* (1954)
*8. *De Odeon-Moorden* (1955)
*9. *Gevaarlijk "IJs"* (1955)
*10. *Zwarte Kunst* (1955)
*11. *Code Duizendpoot* (1955)
*12. *Duister Duel* (1955)
*13. *Schimmenspel op Zee* (1956)
*14. *Afrikaanse Venus* (1956)
*15. *De Vijfde Trede* (foltôge troch Hella Haasse) (1957)
*16. *De Schat van Aros Killee* (foltôge troch Joop van den Broek) (1958)

## Literatuer
* Kees de Leeuw: *W.H. van Eemlandt 1889-1955* yn Boekenpost nû.101, sept./okt. 2009, s. 11 o/m 13. 

## Keppeling om utens
* boekomslaggen