open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skiertsjilling

De **skiertsjilling** (*Spatula querquedula*) is in fûgel út it skaai fan de slobeinen. 

## Fryske nammen
De skiertsjilling wurdt ek wol *skierdôber*, *skierdoper* of *grutte tsjilling* neamd.

## Foarkommen
De skiertsjilling is sa'n 37-41 sm grut en waacht tusken de 250 en 60 gram. Bûten de briedtiid is de skiertsjilling maklik mei oare soarten te ferwikseljen, foaral mei de eastein dy't ek likegrut binne. It wyje is fan de oare einewyfkes te werkennen troch de streken op de kop, op de krún hat sy in donkerbrune streek, en ek oer it each en de wang is sa'n streek te ûnderskieden.
De jerke is yn syn briedkleed wol goed wer te kennen. In wite streek rint fan syn eagen nei syn nekke. Syn boarst is readbrún en grize flanken.

## Fersprieding
De skiertsjilling komt foar yn in grut part fan noardlik Jeraazje, fan Skandinaavje en East-Jeropa oant en mei it eilân Sasjalin. It binne echte trekfûgels dy't oerwinterje yn Afrika, Yndia of Súdeast-Aazje.

## Iten
It iten fan de skiertsjilling bestiet út ynsekten, kreeften, weakdieren mar ek sied en wetterplanten. It leafste hâlde se harren by it dierlike iten dat se oan it wetterflak sykje troch krekt as de slob mei útstrekte hals rûn te swimmen wêrby se harren snaffel krekt yn it wetter hâlde. It grondeljen, mei de kop ûnder wetter de boaiem ôfsykje dogge se leaver net.

## Fuortplanting
It nêst fan de skiertsjilling bestiet út in kûltsje yn de grûn dy't mei gers en dûns beklaaid wurd. It wurdt in tichte begroeiïng flakby it wetter makke. It wyfke leit 8 oant 11 bêzje aaien dy troch it wyfke yn 21-23 dagen útbret wurde. De jongen ferlitte it nêst fuortendaliks mei harren mem en kinne nei 5-6 wiken harren sels rêde.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Feanwyk

**Feanwyk** (Nederlânsk: *Veenwijk*) is in state oan de Tjeerd Rosleane yn Aldskoat. It is omtrint 1763 bouwe litten troch Fokke Bienema en syn frou Tetsje Epkes Roos. Fokke Bienema wie apteker oan de Lindegrêft op It Hearrenfean. Hy waard letter ferfeanter (1728 - 1773). Hja binne troch apteekjen en ferfeanting ryk wurden. 

Harren soan Epke Roos van Bienema (1767-1810) en syn frou Sara Suzanna Bergsma út Dantumawâld lieten Feanwyk yn 1798 fergrutsje en ferheegje. Efter it gebou waard in hege bult opsmiten, it saneamde Woutersberchje dat in prachtich útsjoch joech op de omkriten. Fierder liet er tusken 1807 en 1810 yn 'e bosk ek noch in grêfkelder foar de famylje bouwe. 
In part fan it ynterieur is bewarre bleaun: in diorama en muorredekoraasjes (ien mei jachtattributen en ien mei tekens fan de Frijmitselerij der op). De bûtekant fan it gebou hat gjin ôfbylden.

Troch fererfjen kaam it yn eigendom fan Tjalling Menno Watse Baron van Asbeck (1795 - 1855), dy’t yn 1818 troude mei Elbrig fan Bienema (1796 - 1866). In lettere Epke Roos fan Bienema (1811-1901), de eigner fan Herema State (It Hearrenfean) oan de dyk tusken It Hearrenfean en Aldskoat ferkocht it omtrint 1847 publiyk oan Jan Berends Wouters (1795-1873) dy't dêrfoar noch op Jagtlust wenne.

Syn dochter Julia Anna Margaretha (1829-1892) liet Feanwyk ferbouwe. Har heit Jan Wouters hie by testamint fêstlizze litten dat at der gjin neisieten mear wêze soenen, it gebou net ta fabryk makke wurde moast om dêr de earmen fan Alskoat te wurk te stellen. Trochdat Julia der yn wenjen gie ferfoel dy bepaling. Sy liet op har beurt fêstlizze dat nei har dea Feanwyk en alle kaptaal brûkt wurde moast foar *"ongehuwde behoeftige dames uit den fatsoenlijken en beschaafde stand".*

Dy stifting liet Feanwyk ôfbrekke om op de fûneminten in nij Feanwyk te bouwen yn 1901. It gebou waard yn Jugendstil oplutsen yn bakstien mei sier- en kordonbannen. Yn 1902 waarden de earste bewensters opnomd. Yn 1927 waard der noch in westlike fleugel oanboud.

It gebou is in ryksmonumint.
Logika

De **logika** is de wittenskip fan redenearring. De logika stipet minsken om harren kar te meitsjen wannear't eat wier of net-wier is. 

In populêr foarbyld jûn troch Aristoteles:
# Elts minsk sil in kear stjerre. 
# Aristoteles is in minsk. 
# Dêrom sil Aristoteles ek stjerre. 

## Logyske symboalen
* \land wurdt lêzen as "en"; betsjut beide fan twa. 
* \lor wurdt lêzen as "of"; betsjut op syn minst ien fan 'e twa. 
* \Rightarrow wurdt lêzen as "ymplisearret" of "as... dan...". 
* \lnot wurdt lêzen as "net" of "it is net it gefal dat...". 

Hjir itselde foarbyld yn logyske symboalen: 
: (minsk \Rightarrow stjert) \land (Aristoteles \Rightarrow minsk) \Rightarrow (Aristoteles \Rightarrow stjert)  

En dizze symboalen binne itselde foarbyld yn algemiene tekens: 
: (a \Rightarrow b) \land (c \Rightarrow a) \Rightarrow (c \Rightarrow b) 

## Klausulen
Ta beslút, sprekt men oer *logika*, sprekt men oer *logyske klausulen*. In klausule is ienfâldich eat as "Aristoteles is in minsk" of "Elts minsk sil stjerre". De klausulen binne of wier of net-wier, mar se kinne wier en tagelyk net-wier wêze. 

Der bestean ferklearringen dy't altyd wier binne. (a \lor \lnot a) is altyd wier. it wurdt in tautology neamd (bygelyks: "it reint, of it reint net"). 

Kompjûters brûke de logika yn algoritmen. In algoritme is in soart fan resept foar it itensieden; it fertelt de kompjûter hokker aksje it dwaan moat en wannear.
1756

## Foarfallen
* 20-21 juny - Yn Kalkutta wurdt in grutte kloft Britske kriichsfinzenen troch de soldaten fan 'e nawab fan Bingalen yn in fierstente lytse tsjerker troppe. Yn dat 'Swarte Gat fan Kalkutta' komme de measten fan harren om ear't moarns de doar wer iepengiet. De Britske Eastyndyske Kompanjy sjocht dit foarfal as in casus belli en in reden om Bingalen te feroverjen.
* datum ûnbekend - De lêste sprekker fan 'e Polabyske taal ferstjert yn it easten fan Dútslân.

## Berne
* 27 jannewaris Wolfgang Amadeus Mozart, Eastenryksk komponist († 1791).
* 27 maaie - kening Maksimiliaan I fan Beieren († 1825).
* 18 novimber - Harmen Beekkerk, Frysk keunstskilder († 1796)

## Ferstoarn
* 18 april - Jacques Cassini, Frânsk astronoom (* 1677)
* 28 july - Johannes Buma, Frysk keunstskilder en dichter (* 1694)
1791

## Foarfallen
* 18 febrewaris - Fermont, in ûnôfhinklik republykje, wurdt as 14e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 1 oktober - Willem, de soan en erfgenamt fan steedhâlder Willem V fan Oranje-Nassau, trout mei syn folle nicht Wilhelmina fan Prusen.

## Berne
* 28 jannewaris - Tamme Foppes de Haan, Frysk teolooch († 1868)
* 9 febrewaris - Eelkje Poppes, Frysk dichteresse († 1828)
* 23 april - James Buchanan, presidint fan de Feriene Steaten († 1868)
* 27 april - Samuel Morse, Amerikaansk útfiner († 1872)
* 22 septimber - Michael Faraday, Ingelsk natuerkundige († 1767)
* 26 desimber - Charles Babbage, Ingelsk útfiner († 1871)

## Ferstoarn
* 11 jannewaris - William Williams Pantycelyn, Welsk hymneskriuwer en predikant (* 1717)
* 21 maaie - Dirk Ploegsma, Frysk keunstkilder (* 1769)
* 5 desimber, Wolfgang Amadeus Mozart, Eastenryksk komponist (* 1756)

## Literatuer
;romans
* James Boswell, *The Life of Dr. Samuel Johnson*
Alfred Korzybski

**Alfred Korzybski** (3 july 1879 -  1 maart 1950) is de grûnlizzer fan it fakdiel de algemiene semantyk.

Greve Korzybski waard berne yn Warsjau, Poalen, as soan fan rike aristokratyske âlden. Yn de Earste Wrâldoarloch focht hy yn 1914 yn it Russyske leger. Yn 1915 waard hy nei Kanada stjoerd as artillery-deskundige fan it Russyske leger. Hjir learde hy Ingelsk, de taal wêryn't hy syn measte wurken publisearje soe. Syn oarlochsûnderfiningen setten him oan it tinken oer de ferskillen tusken minsk en bist en de manier wêrop yntelliginsje fan de bisten him ûnderskiedet. 

## Syn wurk
Yn 1933 publisearre hy syn haadwurk *Science and Sanity: An Introduction to Non-Aristotelian System and General Semantics*.
Syn wurk wurdt net oeral wurdearre en guon beskôgen him mear as in sjarlatan dan as in wittenskipper. Hy hat dôchs ek in oantal tige fanatike oanhingers. Syn haadwurk *Science and Sanity* is net maklik skreaun. *General semanitc* krige by in breder publyk ferneamdheid troch twa science-fiction boeken fan de skriuwer A.E. fan Fogt *Nul-A-trilogy in Players of Null-A*
Ien fan syn folgelingen dy't tige ferneamd is en in uterst bekwaam taalkundige, skriuwer, heechlearaar en politikus is S.I. Hayakawa.
Baduhenna

**Baduhenna** wie de namme ferbûn oan it wâld dat yn de 1e iuw lein hat yn it westen fan 'e provinsje Fryslân, de Iselmar of yn Noard-Hollân. Yn 28 fûn hjir in fjildslach plak doe't de Friezen yn opstân kamen tsjin de Romeinske lânfâd Olennius.

Neffens de Annales fan Tasitus wurdt it wâld as it *hillige wâld fan Baduhenna* beskôge. Baduhenna waard oer it generaal as Fryske kriichsgoadinne beskôge en har namme soe dan sokssawat as 'de fûle' yn (of troch) de striid betsjutte (tegearre mei it Germaansk *badwa*, 'striid'). It kin allinne net mei grutte wissichheid sein wurde, wy witte eins allinne dat it wâld assosjearre wurdt mei in frou.

Doe't de tekst van Tasitus yn de 16e iuw opnij ûntdekt waard, is der nei de lokaasje fan it wâld socht. Omdat der gjin archeologyske fynsten  wienen socht men it benammen yn de namsoerienkomst en dan yn it hjoeddeiske Fryslân. Sa situearre men it yn Aldeholtpea (âld bosk fan Badu), Bitgum (Baduheim) of Baarderadiel. Yn de tachtiger jierren fan de 20e iuw waard yn de omkriten fan Velsen in Romeinsk fort opgroeven dat blikens muntfynsten en koalstofdatearring yn it jier 28 ferwoaste wie. Algemien wurdt oannomd dat dit it Castellum Flevum wie en dat it wâld fan Baduhenna der net fier fan ôf lein hawwe moat, yn Velserbroek, Bakkum, Heiloo of Castricum.

## Keppeling om utens
 
* Baduhenna. Godin van het slagveld

## Boarne
*, *Friesland tot de XIe eeuw : zijn vóór- en vroegste geschiedenis*, De Haach, 1951.
*, *Baduhenna. Godin van het slagveld.*  Yn: Westerheem; fol. 50 (2001), ôfl. 1 (feb), side 2-12 / 2001 
* , *Altgermanische Religionsgeschichte*, part II, Berlyn, 1957.
Sao Tomee en Prinsipe

**Sao Tomee en Prinsipe** is in eilânnaasje yn de Golf fan Guinee, westlik fan de ekwatoriale kust fan Afrika. It bestiet út twa eilannen: Sao Tomee en Prinsipe lizze likernôch 140 km út-inoar, en likernôch 250 km út de kust fan Gabon. Beide eilannen binne part fan in âlde fulkaangroep. Sao Tomee, it súdlike eilân, is by de ekwator situearre. It hat de namme krigen fan in Portegeeske wrâldreiziger, dy't it eilân ûntdutsen hat.

Sao Tomee en Prinsipe is it twadde lytste Afrikaanske lân (krekt grutter as de Seysjellen). It is it lytste eilân fan de wrâld, dat net ûnder it regear fan de Feriene Steaten fan Amearika, Grut-Brittanje, of in oar Jeropeesk lân stiet. It is ek it lytste Portegeesk-talige eilân fan de wrâld. 

## Bestjoerlike yndieling
São Tomee en Prinsipe is ferparte yn twa provinsjes, *São Tomee* en *Prinsipe*, en sân distrikten, ien op Prinsipe en seis op São Tomee (haadplakken tusken heakjes):
Aristoteles

**Aristoteles** (Stagira, yn Halkidiky, Grikelân 384 f.Kr. - Chalicis, Euboea, Grikelân, 7 maart 322 f.Kr.) wie in Gryksk filosoof dy't yn 't algemien, njonken Plato, beskôge wurdt as ien fan de wichtichste filosofen yn it ramt fan westlik tinken. Syn ideeën oer it goede ('de gulden middenwei'), God ('de earste beweger'), it lichem ('de kerker fan de siel') en de natoer ('alles stribbet nei perfeksje') wurde noch hieltyd bestudearre. Hy jildt as heit fan de logika, de politikology, fan de semiotyk (tekenlear), fan de geology en fan it natuerûndersyk. 

## Tradysje
Aristoteles syn heit, Nikomachus, wie dokter fan kening Amyntas fan Masedoanje. Aristoteles folge in tradysje dy't de trije grutste filosofen fan Grikelân opsmiten hat. De earste fan dy trije wie Sokrates. Ien fan de learlingen fan Sokrates wie Plato. En Aristoteles libbe fan syn achttsjinde oant syn sân-en-tritichste yn Atene as wie er in learling fan Plato. It wurk fan har trijen makket de iere Grykske filosofy ta it de begjin fan de hjoeddeiske Westlike filosofy.

## Ideeën
Op guon punten hie Aristoteles al oare ideeën as syn foargongers. Oars as it dualisme fan Plato seach Aristoteles de wrâld as ien gehiel: de siel wie ferbûn oan it lichem, de idee bestie allinnich yn syn manifestaasjes.
De atomyske teory fan Leukippos en Demokritus akseptearre er ek net. Hy folge mear de elemintale teory fan Empedokles.

## Erfskip
Aristoteles joech ûnderrjocht oan Aleksander de Grutte, dy letter it folsleine Heine Easten bemastere hat.

It grutste part fan Aristoteles syn erfskip wurdt hjoed de dei noch hieltyd brûkt by petearen en ûnderrjocht. Guon fan syn wichtichste wurken binne: *Fysika*, *Metafysika*, *Etyk*, *Polityk*, *De Anima* (*Op 'e Siel*) en *Poëtika*. Neffens guon boarnen hat Aristoteles likernôch 150 filosofyske boeken skreaun.
Epistemology

**Epistemology** (fan de Grykske wurden *episteme* = wittenskip en *logos* = wurd/sprekken) is it part fan filosofy dy't kennis reflektearet, mei as doel it sjen nei de mooglikheid om kennis te ha, hokker kennis en hoe't minsken dizze kennis ferkrije.
Slach by Doarestêd

De **Slach by Doarestêd** fûn plak yn 690 tusken de Friezen, ûnder lieding fan kening Redbad, en de Franken, ûnder lieding fan hofmeier Pippyn II. De Friezen waarden troch de Franken ferslein.

## Eftergrûn
Likernôch tusken 650 en 719 waarden de omkriten fan Utert in spylbal tusken de twa machten, dêrby wie it behearskje fan de âlde Romeinske grinsfersterkings faaks de ynset fan de  fijannichheden. De Friezen wienen yn de perioade dêroanfoarôfgeand in macht fan betsjutting wurden en ha' besocht har gesach wer nei it suden út te wreidzjen. Healwei de 7e iuw wie it *[[castellum]]* fan Utert in har besit kaam en sit wurden fan de Fryske keningen.

Sa om en de by 690 besochten de Franken fannijs it gebiet werom te winnen en fierde Pippyn II in fjildtocht tsjin de Friezen. By Doarestêd (Wyk by Duerstede) waarden de Friezen ferslein en sa kaam Utert wer yn hannen fan de Franken. Dy Frankyske oerwinning lei de grûnslach foar de neikommende misjewarberens fan Willibrord en dêrnei Bonifatius fan it Utertse castellum út.

## Literatuer
* , *Romeinen, Friezen en Franken, in het hart van Nederland*, Utrecht-1994, siden 90-91.
Masedoanje (betsjuttingsside)

* Masedoanje, offisjele namme (sûnt 12 febrewaris 2019) Noard-Masedoanje, in lân yn Jeropa
* Masedoanje (Grikelân), in regio yn Grikelân
* Masedoanje (regio), in regio op 'e Balkan dy't him útstrekt oer it grûngebiet fan ferskate lannen
* Masedoanje (Aldheid), in diel fan it klassike Grikelân dat útgroeide ta it ryk fan Aleksander de Grutte
Halûndersk

It **Halûndersk**, ynlânske namme *Halunder*, is it Noard-Fryske dialekt fan it eilân Helgolân.

Helgolân wie fierût it earste eilân dat yn de tiid fan de Fryske ekspânsje yn de Midsiuwen kolonisearre waard - it tsjintwurdige Noard-Fryslân kaam earst letter. It dialekt fan Helgolân stiet, netstjinsteande it grutte isolemint wêryn de eilanners ferkeare, relatyf ticht by de dialekten fan Föhr, Amrum en Sylt - it Fering, Öömrang resp. Söl'ring - dy't meiïnoar it Eilân-Noard-Frysk foarmje. Opfallend yn ferhâlding mei de oare Noard-Fryske dialekten is it behâld fan de ûtgangen -e en -en.

It Halûndersk wurdt noch troch 500 fan de 1500 bewenners sprutsen. Hja kinne oan de pleatslike folkshegeskoalle kursussen Halûndersk folgje. Bûtendat wurdt it op skoalle oan de bern jûn.

## Halûnderske wurden
### Telle
(ien oant en mei tolve)

iaan
tau
tree
schtjuur
fiu
sös
seeben
ach
neägen
tain
elben
twallow

### Dagen fan de wike
mundai
taisdai
medderweeken
tünnersdai
fraidai
senin
sendai

### Hjoed, juster, moarn
dollung (hjoed)
mollung (fannemoarn)
illung (jûn)

jüster (juster)

mooin (moarn)
oawermooin (oaremorn)

### Kleuren
bli (blau)
road (read)
giil (giel)
witt (wyt)
swaart (swart)
gri (griis)
green (grien)

### Famylje
ool'n (âlden)
voor (heit/fader)
mem (mem)
bapi (heity)
memi (memmy)
oot (beppe)
groovoor (pake)
oti (beppe)
gogo (pake)

### Persoanlike foarnamwurden
ik, mi (ik, my)
di, di (do, dy)
hi, hem (hy, him)
dji, her (sy, har)
deät (it)

wi, is (wy, ús)
djüm (jimme)
dja (sy)

## Keppeling om utens
* Oersetmasine Dútsk-Halûndersk
690

## Foarfallen
*De slach by Dorestêd; de Friezen wurde ferslein troch de Franken. 
*It riviergebiet súdlik fan de Alde Ryn mei de stêden Dorestêd en Utert komt in Frankyske hannen.
* Willibrord, in muonts út de abdij fan Ripon yn Northumbria, komt yn it lân fan de Friezen.

## Berne

## Ferstoarn
Slach yn it Baduhennawâld

De **Slach yn it Baduhennawâld** wie yn 28 nei Kr. in militêr treffen tusken de Friezen en de Romeinen. De Romeinen waarden troch de Friezen ferslein.

## Eftergrûn
In 28 wienen de Friezen yn opstân kaam, fanwegen Olennius, de nije lânfâd, die de belestings yngripend ferhege en hurd optrede tsjin de rebûlje dy't hjir it gefolch fan wie.

De Friezen hellen in legermacht byinoar en foelen de Romeinen oan by it *castellum* Flevum, yn de omkriten fan Felsen. Nei fûleindige fjochterij koenen de ferdigeners mei lijen de Friezen fan har ôfslaan. Lucius Apronius, de befelhawwer fan it Romeinske grinsleger oan de ûnder-Ryn, stjoerde mei boaten hastich fersterkings nei it noarden ta, tenein de opstân del te slaan. Doe it leger oankaam yn it gebiet fan de Friezen lutsen dy harren werom yn it *wâld fan [[Baduhenna]]*. It is net dúdlik wêr't dat bosk lein hat. It fermoeden is by Heiloo, fanwegen de ferklearring fan de namme: Hillich bosk. Wis is dat lykwols net. De Friezen hiene neffens de Romeinen it foardiel, hja koene it wâld. De Romeinen sels wiene te swier bewapene foar striid yn 'e bosk. De slach yn it wâld rûn út op in grutte oerwinning fan de Friezen. Neffens de oerlevering waarden njongenhûndert soldaten dea makke en hawwe fjouwerhûndert elkoar sels fermoarde, omdat sy bang foar ferried wiene. De oerlibjenden flechten werom nei it suden. De Romeinen stjoerden gjin strafekspedysje nei de Friezen, wêrmei't de Friezen harren frijheid werom wûn hienen. Earst yn 47 kamen de Romeinen ûnder Korbulo. De Friezen waarden doe al ferslein, mar keizer Klaudius besleat de grins fan it ryk by de Ryn te lizzen.

## Boarne
*Tacitus, *Annalen*, IV 72-74.
Woerstfrysk

It **Woerstfrysk** wie in opmerklik Frysk dialekt dat sprutsen waard yn it Lân Woersten, noardlik fan Bremerhaven. It hearde, tegearre mei it Harlingerfrysk, it Wangereagersk en it noch libjende Sealterfrysk, ta it Eastfrysk.

## Skiednis
It Lân Woersten hearde net ta it Fryske kolonisaasjegebiet, mar yn de iere midsiuwen (sa likernôch achtste iuw) fêstigen de Friezen har dêr. Sa oan 'e ein fan de fyftjinde iuw begûn it Frysk yn East-Fryslân yn grutte dielen stadichwei út te stjerren, mar yn it Lân Woersten koe it him noch lang hanthavenje. Oan 'e ein fan de santjinde iuw ferskynden der twa Woerstfryske wurdlisten. It Woerstfrysk is nei alle gedachten yn de earste helte achttjinde iuw útdôve. 

## Skaaimerken
It Woerstfrysk wie in folslein eigen taal: yn in protte wurden ferdwûn it stamlûd en bleau de net-beklamme fokaal oer (sterker noch: hy waakste faak út ta in lang lûd), wylst it yn hast alle oare Germaanske dialekten krekt oarsom is. Sa waard it Aldfryske *sunu* "soan" ta **snuh**, en *sumur* "simmer" ta **smuhr**. It ienige Germaanske dialekt dêr 't wat soartgelyks yn bard is, is 't Yola, it lykwols útstoarne Ingelske dialekt fan Súdeast-Ierlân. Dêryn ferskode de klamtoan fan de stamfokaal wei, mar sels dêr wie it noch net sa dat it stamlûd weifoel.

Der is ien folsleine sin yn it Woerstfrysk oerlevere: *Kma wit hart ick will di wit tell* („Kom hjir, ik wol dy wat fertelle“).

## Woerster substraat
Yn it Platdútsk dialekt fan it Lân Woersten binne hjoed de dei noch in pear Fryske substraatwurden oerlevere. Nils Århammar neamde yn 1984 de foarbylden „Maon“ (*hân en spantsjinsten*), „Bau(d)n“ (*rem*), „Schuur/Schuulschotten“ (*libelle*) en „jill'n“ (*raze/skreauwe*). Fan de fonologyske eigenheden fan it Woerstfrysk is lykwols neat bewarre bleaun.
Franken

De **Franken** wienen in Germaansk folk dat safier bekend healwei de 3e iuw yn it tsjintwurdige Dutslân en Nederlân libbe. Hja wienen ynearsten in stamferbân dy't ûntstie yn it gebiet tusken de Weser en de Ryn dêr't in protte lytse stammen wennen. Troch de bekende Romeinske skiedskriuwer Tasitus út de 1e iuw wurde de Franken lykwols noch net neamd.

Harren kultuer, taal (it saneamde Aldfrankysk) en eigenheden wienen dy fan oare Germaanske folken net wanlyk. Guon tinke dat de Franken fan oarsprong ûntstien binne as in ferbûn tusken ferskate Germaanske stammen lykas de Bruktearen, Tubanten, Sjamaven en oaren. Tsjintwurdich wurdt der fanút gien dat de Franken in gearfoeging binne fan in grutte kloft Friezen en Sjauken, oanfolle mei boppesteande stammen.

## Sjoch ek
* Ferbûn fan de spearen
* it Frankyske Ryk
* Frysk-Frankyske oarloggen
* List fan Frankyske hearskers
Sekretaris-generaal fan de NAFO

De **sekretaris-generaal** of **siktaris-generaal fan de NAFO** (yn it Ingelsk: *Secretary General of NATO*) is de foarsitter fan de Noardatlantyske Ried (*North Atlantic Council*), it heechste bestjoersorgaan fan de Noardatlantyske Ferdrachsorganisaasje (NAFO). De funksje fan sekretaris-generaal hat ta doel it algemien fertsjinwurdigjen fan de NAFO.

Dizze heechste boargerfunksje fan de NAFO wurdt tradisjoniel beklaaid troch in Jeropeaan, wylst de heechste militêre funksje beklaaid wurdt troch in Amerikaan. 

## Sekretaris-generaal

## Plakferfangend sekretaris-generaal
Vasco da Gama

**Vasco da Gama**, (Sines (Portegal), 1469 – Cohin (Yndia), 24 desimber 1524) wie in Portegeeske ûntdekkingsreizger, en de lieder fan de earste ekspedysje fan Portegal nei Ynje. 

Da Gama waard om 1469 hinne berne yn Sines yn Portegal. Hy wie de tredde soan fan Estevao da Gama, dy't in ealman wie en de kommandant fan it Fort fan Sines. Fan de jeugd fan Da Gama is net folle wis. Der wurdt fan útgien dat er wiskunde, astronomy en navigaasje studearre hat yn Evoro. Yn 1492 waard Da Gama offisier by de marine en hat yn dy funksje oan oarloggen meidien yn Kastylje. 

Yn 1488 hie Bartolomeus Diaz de súdlike punt fan Afrika berikt en fan dy tiid ôf hawwe de Portugeeske ûntdekkingsreizgers wichtich west. Spanje, de rivaal fan de Portugezen op see, hie Kolumbus de Atlantyske Oseaan oer stjoerd om de wei nei Ynje te finen en it kontinint Amearika dêrby ûntdekt. Dat foarfal fergrutte Portegals entûsjasme en de Portugezen woenen sels in koartere rûte fine nei it easten dêr't de lannen ryk wienen.

Yn jannewaris 1497 keas Kening Manuel I fan Portegal, Vasco da Gama út om in ekspedysje te lieden dy 't de seerûte nei Yndia finen moast. Vasco syn heit wie eigentlik útkeazen, mar dy wie stoarn foardat de reis begjinne koe. Op 6 july 1497 ferliet Da Gama, Lissabon mei in float fan fjouwer skippen. Der wie in skip fan 200 ton, twa skippen fan 120 ton en in karveel fan 50 ton. Oan board wienen 170 man, hast allegear feroardiele kriminelen. It wie in drege reis. De bemanning hie skuorbûk en der wienen swiere stoarmen. Se gienen op 15 july bylâns de Kanaryske Eilannen en berikten de Kaap Verdyske eilannen op 26 july. Se bleaunen oant 3 augustus yn Sao Tioago. De Gama naam in súdwestlike koers farde fan de Afrikaanske kust nei Kaap de Goeie Hope. Minne wyn fertrage syn oankomst oant 22 septimber. Lokale gidsen lieden Da Gama en de bemanning troch it minne waar. De skippen gienen bylâns de eastkust fan Afrika en gienen dêrnei de Yndyske Oseaan oer. De skippen kamen yn maaie 1497 yn Kalkutta oan. Foardat Da Gama werom nei hús fear hannele hy earst mei de Ynjers. 

## Keppeling om utens
* Da Gama's ''Om Afrika hinne nei Yndia'' 
* Da Gama web tutorial mei beweegjende kaarten
* Koarte beskriuwing fan Da Gama's reizen
1802

## Foarfallen
* 16 maart - De Amerikaanske presidint Thomas Jefferson rjochtet te West Point de Amerikaanske Militêre Akademy op.
* 2 augustus - Yn Frankryk lit Napoleon him beneame ta konsul foar it libben.

## Berne
* 26 febrewaris - Victor Hugo, Frânsk skriuwer († 1885)
* 7 maart - Edwin Landseer, Ingelsk keunstner († 1873) 
* 13 april - Leopold Fitzinger, Eastenryksk biolooch († 1884)
* 24 july - Alexandre Dumas, Frânsk skriuwer († 1870)
* 25 augustus - Niels Henrik Abel, Noarske wiskundige († 1829)
* 10 oktober - Napoleon Karel Bonaparte, prins fan Hollân († 1807)
* 11 oktober - Wiardus Willem Buma, Frysk jurist, bestjoerder en publisist († 1873)

## Ferstoarn
* 18 april - Erasmus Darwin, Ingelsk natuerkundige (* 1731)
* 22 maaie - Martha Washington, Amerikaansk presidintsfrou (* 1731)
* 9 oktober - Ferdinand fan Parma, hartoch fan Parma (* 1851)
Ar-Riaad

**Ar-Riaad** (Arabysk: الرياض‎ Ar-Riyāḍ) is de haadstêd fan Saûdi-Araabje. It is in part fan de provinsje Ar-Riaad, dêr't it de haadstêd fan is, yn de Nêzjd. It leit yn it sintrum fan de Arabyske skiereilân op in grut plato en hat likernôch 5 miljoen ynwenners, om-ende-by 20% fan de befolking fan it lân.

## Skiednis
Yn it tiidrek fan foar de islam wie op it plak fan de tsjintwurdige stêd in lyts doarpke mei de namme Hajar. Op dat stee leit de gearkomst fan inkele wady's, sadat der in soad grûnwetter oanwêzich wie. Yn eardere tiden wie de omjouwing ferneamd om har dadels en beammen. Hajar is ôflaat fan it Arabyske meartal fan rowdhah (*plak fan tunen*). Oan de ein fan de 18e iuw wie Ar-Riaad part fan de Earste Saûdyske Steat. Nei de ynfal troch de Ottomanen yn 1818 wurdt Ar-Riaad haadstêd fan dat ryk. 

Yn 1902 waard de stêd ferovere troch de Wahhabieten ûnder lieding fan Abdoel Aziz al Saoed. Hy sette syn feroveringen troch en festige it moderne Keninkryk fan Saûdy-Araabje yn 1932, mei Ar-Riaad as haadstêd fan it lân. De diplomatike haadstêd bleau lykwols oant 1982 yn Djedda.
## Befolking
* 1862 - 7500
* 1935 - 30.000
* 1960 - 150.000
* 1970 - 370.000
* 1972 - 500.000
* 1974 - 650.000
* 1988 - 1.500.000
* 1990 - 2.000.000
* 1997 - 2.800.000
* 2006 - 2.900.000

## Toerisme
Der binne net safolle besitersplakken yn Ar-Riaad, mar neikommende binne nijsgjirrich:
* Kastiel Masmak, in fort yn Ar-Riaad, ferneamd fan kening Abdulaziz Al Saud's moedige oanfal op it fort yn 1902.
* Kultureel Sintrum Kening Fahd, lokalisearre bûten de stêd. It kultureel sintrum hat in planetarium, museum, biblioteek, en trije teäters.
Wide Wimerts

De **Wide Wimerts** leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân, fan it Wiiddraai by Nijesyl, oan de westkant fan Drylts, oant de Jeltesleat oan de eastkant fan Heech. Foarby it Wiiddraai giet it wetter nei it noarden fierder as De Wimerts, nei it suden giet it foarby de Jeltesleat fierder as de Nauwe Wimerts.
 
Fan it noarden út foarmet earst de Weinsleat nei it easten in ferbining mei de súdein fan Drylts. Dan giet de Wide Wimerts troch Osingahuzen. En krekt foar de Jeltesleat komme noch de Hegemer Far en de Sânsleat op it wetter út.
Longspesjalist

In **longspesjalist** hâld him dwaande mei syktes fan de longen. It spesjalisme heard by it beskôgjende spesjalisme. 

## Sjoch ek
* Longemboly
Wide Ie (De Feanhoop)

De **Wide Ie** is in mar tusken De Feanhoop en Aldegea en part fan de ferbining fan Drachten mei it Prinses Margrietkanaal. Tusken it Grytmansrak en de Headamsleat leit op de noardwâl de útspanning Ie-Sicht. Op de súdkant leit it doarp De Feanhoop.

De twadde wedstryd fan it skútsjesilen fan de SKS op de Feanhoop wurdt op de Wide Ie en it Grytmansrak syld. Oan de westkant leit it Grytmansrak. Noard fan de Wide Ie jout de Headamsleat ferbining mei Earnewâld en it Prinses Margrietkanaal. Nei it easten rjochting Drachten leit it Smeliester Sân.
Grytmansrak

**Grytmansrak** is de ferbining fan de Feanhoopster Wide Ie fia de Krûme Ie of de Modderige Bol yn de rjochting fan de Sitebuorster Ie en de Peanster Ie nei Grou ta.
Potestaat

**Potestaat** (fan it Italjaanske *podestá*) betsjut haad fan guon stêden en wie in titel dy't yn Fryslân earder brûkt waard om in gûverneur (bestjoerder) mei oan te tsjutten. Yn it tiidrek tusken 1345 en 1498, dat bekend stiet as *de [[Fryske frijheid]]*, hie Mid-Fryslân gjin erfhear, mar keazen de Friezen harren lieders sels. Dat dienen sy benammen yn tiden fan swierrigens en de keazene krige titel fan **potestaat**. 

Neffens it saneamde Karelsprivileezje hienen de Friezen in rjocht, dêr't yn stie dat de Friezen harren eigen haad kieze mochten. It docht lykwols bliken dat dat Karelsprivileezje falsk wie, mar it hat dochs inkele iuwen jilden. 

De meast neamde potestaten ha inkeld legindaryske figueren west en it amt hat nea folle foarsteld. De potestaat hie as bystân in rie. Dy waard keazen op in lândei, wêr't Eastergoa en Westergoa tegearre in potestaat en in rie keazen. Foaral yn de tiid fan Skieringers en Fetkeapers wie it foar de keizer hast ûnmooglik om in lândei byinoar te krijen. Yn Eastergoa hienen de Fetkeapers it foar it sizzen en yn Westergoa spilen de Skieringers de earste fioele. As it safier kaam, betsjutte it dat de keizerlike gesant al syn politike jeften brûke moast om de hearen om de tafel te krijen en te hâlden. Der hat sels in trijemanskip west as potestaat, dat wienen in Skieringer en in Fetkeaper en in net-polityk persoan. Sy hawwe der ek net folle fan makke. De Skieringers en  de Fetkeapers wienen net fan doel om gear te wurkjen. Keizer Maksimiliaan I hat der op 'en doer in ein oan makke troch yn 1498 Albrecht fan Saksen ta erfpotestaat te beneamen.

## Sjoch ek
* List fan hearskers yn Fryslân
Eiffeltoer

De **Eiffeltoer** is boud foar de ynternasjonale wrâldútstalling fan Parys yn 1889. De Prins fan Wales, Kening Edward VII fan Ingelân, iepene de toer. 

## De Bou
Fan de 700 foarstellen dy’t yntsjinne wienen foar in ûntwerpkompetysje, waard it ûntwerp fan Maucice Koechlin en Emile Nouguier unanym útkeazen, mei as oannimmer Gustave Eiffel. Mei syn 324 meter wie dit it heechste gebou oant 1930. Der binne 2.5 miljoen klinkneilen brûkt, 300 stielwurkers hawwe twa jier oan it bouwen west. De top beweecht maksimaal 12cm troch de wyn. Der sit 40 ton ferve op it gebou en it bestiet út mear as 15.000 stikken izer. Yn 1909 is it gebou hast sloopt. Mar it mocht stean bliuwe fanwege de antenne dy’t op de top stiet. Dizze antenne waard brûkt as tillegraaf. Ek de Frânske radio en telefyzje hawwe gebrûk makke fan de toer.

## De Toer
De toer hat trije ferdjippings. It útsjoch oer de stêd is bjusterbaarlik. It moaiste byld krijt men as je in oere foardat de sinne ûndergiet op it heechste punt stean geane.

### Under
Under binne in soad winkels foar toeristen. Der is in sûvenirswinkel en der binne itenswinkels. 

### De earste ferdjipping.
Op dizze grutte ferdjipping op 40 meter hichte is in part fan de âlde spiraaltreppen. Dizze treppen waarden earst brûkt om fan de twadde ferdjipping ôf nei de top te kommen. Yn 1983 binne de treppen fuorthelle en yn lytse stikjes ferkocht op in ynternasjonale feiling. 
Der is in lytse bioskoop op de earste ferdjipping. Dêr wurde koarte filmkes fertoand oer de Eiffeltoer. Ek hingje dêr boerden mei útlis sadat jo witte wêr't jo in foto fan meitsje. 

### De twadde ferdjipping.
Op dizze ferdjipping op 70 meter hichte wurdt in film fertoand oer de bou fan de Eiffeltoer. Ek binne der trije sûvenirwinkels. Yn parten fan de flier sitte glêzen platen. Hjirtroch kinst dúdlik nei ûnderen sjen. 

### Op de top
Op de top op 350 m hichte is it kantoar fan Gustave Eiffel. De waaksen figueren dy’t yn it kantoar stean binne fan him en syn dochter. Op de top stean boerden mei ferwizingen nei plakken en de ôfstân fan dy plakken. 

## De Eiffeltoer no
Yn it jier 2000 binne der lampen ynstalleare op de Eiffeltoer dy't meitsje dat der alle jûnen in ljochtsjo hâlden wurde kin. Nachts binne der grutte lampen oan op de top. Dat soarget derfoar dat de Eiffeltoer in beaken yn de nacht is. Alle jierren wurdt der op Quatorze Juillet, de Frânske nasjonale feestdei, om de Eiffeltoer hinne in grut fjoerwurk ôfstutsen.
Fee

**Fee** is in oantsjutting dy't brûkt wurdt foar troch de minske domestisearre bisten yn 'e feehâlderijsektor fan 'e lânbou. Sokke bisten wurde holden en fokt om ekonomyske redens, bygelyks:
* foar it fleis, dus om úteinlik slachte en opiten te wurden: **slachtfee** of **fleisfee**
* foar de molke, om molken te wurden wêrnei't de molke bewurke wurdt ta suvelprodukten, lykas molke, sûpe, bûter, slachrjemme, tsiis, brij, yochert, ensfh.: **melkfee**
* foar de aaien (allinnich by plomfee)
* foar de wol of de pels, dêr't nei it skearen of de slacht klean fan makke wurde;
* as lêst- of lûkdier
Lytsere bisten dy't yn 'e hûs holden wurde, foar selskip, bewekking of bestriding fan ûngedierte (lykas hûnen, katten, fretten, hamsters, kavia's, parkiten ensfh.) wurde ornaris net oantsjut as 'fee', mar as húsdieren yn 'e ingere sin.

## Soarten fee
De meast holden soarten fee binne de ko (foar molke en/of fleis), de baarch (foar it fleis) en de geit en it skiep (foar de wol en/of it fleis). Geiten en skiep wurde ek wol oantsjut **lytsfee**. Dêrnjonken binne der ferskate soarten plomfee, oftewol domestisearre fûgelt, mei as wichtichsten de hin, de kalkoen, de nuete goes en de nuete ein. Dy wurde benammen holden foar de aaien en/of it fleis, hoewol't guozzen ek tigen bewekkers wêze kinne. Fierders binne ek nuete kninen, ynsafier't dy holden wurde foar it fleis, in foarm fan fee.

Oare soarten fee, lykas hynders, ezels en oksen, dy't foarhinne in soad as lêst-, lûk- of ryddier ynset waarden, komme yn 'e Westerske wrâld amper mear foar sûnt de meganisaasje healwei de tweintichste iuw syn yntree yn 'e lânbou makke. Soms wurde ek bijen, dy't foar de hunichproduksje holden wurde, ûnder de term 'fee' beflapt, hoewol't dat beslist net it earste is dêr't men oan tinkt by it hearren fan it wurd. Ek it hâlden en kweken fan fisksoarten lykas salm (de saneamde akwakultuer) rekkenet men ta de feehâlderij.

Fierders binne der noch eksoatyske feesoarten, lykas kamielen en dromedarissen, dy't benammen yn Sintraal-Aazje, resp. it Midden-Easten as ryd- of lêstdieren holden wurde, en lama's dy't foar dyselde doelen in protte yn 'e Andes fan Súd-Amearika holden wurde. Yn West-Jeropa is (relatyf) resint úteinset men it hâlden fan en fokken mei ferskate eksoatyske feesoarten, lykas harten, strúsfûgels, emoes en kangoeroes foar it fleis, alpaka's foar de wol en Amerikaanske nertsen en tsjintsjilla's foar de pels.
NAFO fleanbases Geilenkirchen

**NAFO fleanbases Geilenkirchen** (Ingelsk: *NATO Air Base Geilenkirchen*) by Geilenkirchen, is it fleanfjild wêr't de NAFO *Airborne Early Warning & Control Force* (NAEW&CF) Kommando E-3A Inheid (AWACS) stasjonearre is. Dizze ienheid  fersoarget in radar systeem dat ta doel hat it ferdigenjen fan it NAFO-loftrom. Santjin E-3A fleanmasinen wurde brûkt foar loftsurveillânse en stipet militêre kommunikaasje. De fleanmasines wurde troch in multinasjonale bemanning flein, hja komme fan Belgje, Kanada, Denemark. Dútslân, Grikelân, Itaalje, Nederlân, Noarwegen, Portegal, Spanje, Turkije, en de Feriene Steaten.

De *NATO Airborne Early Warning Force* waard stifte yn jannewaris 1980 en is de ienichste NAFO-multinasjonale flean ienheid. De fleanbases Geilenkirchen is ferneamd wurden mei de namme RAF Geilenkirchen, in Royal Air Force (RAF) bases boud nei de Twadde Wrâldkriich.

## Keppeling om utens

* NAFO AWACS Hiemside
Ensyklopedy

In **ensyklopedy** is in gearfetting fan al it minsklik witten, of fan al it minsklik witten op in bepaald mêd. It wurd komt fan de Encyclopédie, in Frânske ensyklopedy fan Denis Diderot en Jean Baptiste le Rond d'Alembert, út in 1772.

## Ferskillen
Ensyklopedyen ferskille nei it mêd, nei de struktuer, nei de grutte en nei it stânpunt. Sa binne der njonken algemiene ensyklopedyen ek spesjale ensyklopedyen, dy't in spesifyk mêd behannelje, bygelyks de Encyclopedie van Friesland.

## Foarm
De earste skriuwers skreaunen harren wurk mear as bondels fan teksten, mar lettere ensyklopedyen hawwe mear struktuer. In protte binne alfabetysk oardere, guon, lykas de Britsk/Amerikaanske Encyclopædia Britannica, binne systematysk.

In lytse ensyklopedy yn ien bân, lykas de Frânske Petit Larousse, kin fansels net like djip op alles yngean as de grutte ensyklopedyen yn mear as tweintich bannen. Mar der is ek in ferskil yn hoe djip elk los artikel op de stof yngiet. Sa is de Dútske Brockhaus in foarbyld fan in wurk mei in protte koarte artikels, wylst de Britannica lang net safolle artikels hat, mar al hiel lange artikels.

## Stânpunt
Hoewol der yn de measte ensyklopedyen besocht wurdt de artikels út in neutraal stânpunt te skriuwen slagget dat mar foar in part. Sa wienen de skriuwers fan de Encyclopédie nochal tsjin op de religy wat dúdlik te fernimmen wie, en hawwe hjoeddeiske ensyklopedyen faak in stânpunt wat oerienkomt mei it part fan de wrâld dêr't se skreaun wurde. Ek Wikipedia besiket neutraal te wêzen, mar eltse Wikipedy behannelet al it meast dy saken dy't foar de sprekkers fan dy taal it wichtichste binne.

## Digitaal
Sûnt de njoggentiger jierren fan de 20e iuw wurde der net gjin grutte algemiene ensyklopedyen op papier útjûn, mar ferskine dy op kompaktskiif of op dûbelskiif en/of binne dy fia it ynternet tagonklik. Sa wie bygelyks yn Nederlân de njongende printinge fan de Winkler Prins Ensyklopedy, dy't tusken 1990 en 1993 útjûn waard, de lêste papieren ferzje.
Hannibal

**Hannibal**, eins **Hannibal Barka**, soan fan Hamilkar Barka (Kartago, 247 f.Kr. – Libyssa, 183 f.Kr.) wie in Kartaachsk generaal. 

Hannibal groeide op yn legerkampen fan syn adopsjeheit Hamilkar Barka. Syn heit wie generaal yn de Earste Punyske oarloch en hat letter Ibearje (Spanje en Portegal) ferovere. Troch syn heit wie Hannibal in fijân fan de Romeinen; syn heit wie fûl tsjin de Romeinen. Hy liet de lytse Hannibal dan ek swarre om nea in Romein as freon te hâlden. 

## De baas
Doe't Hamikar Barkas stoar (hy foel fan syn hynder), wie Hannibal al folwoeksen, mar noch net âld genôch om te lieden. Dêrom waard syn omke Hasdrubal regint. Hasdrubal hat it Ebro ferdrach tekene. It ferdrach ferdielde it lân yn twa stikken. Alles wat súdlik fan de Ebro lei wie fan Kartago en wat noard fan de Ebro lei wie fan de Romeinen. Kartago beloofde de Ebro net oer te stekken, sûnder in oarlochsferklearring nei Rome te stjoeren. Hasdrubal waard fermoarde en Hannibal waard de nije baas. 

## De oarloch
Hannibal wie populêr by de soldaten. Hy foel al rillegau de stêd Saguntum oan. De stêd lei súdlik fan de Ebro, mar wie in bûnsgenoat fan Rome. Hjirnei ferklearre Rome de oarloch oan Kartago.
Hannibal woe Rome oanfalle. Hy gie mei 100.000 man en 36 oaljefanten nei Rome ta. Hy koe net oer de Middellânske See, Rome wie de baas op see nei in oarloch. Hy gie mei syn leger nei it noardlikste diel fan Marokko en gie sa nei Spanje. Dêrnei gienen se troch de Alpen om sa troch it noarden Rome binnen te fallen. Troch de Alpen gean wie tige swier. De paden leinen besiedde mei rotsblokken. Op hegere dielen befrear de grûn en der wienen faak sniestoarmen. Tûzenen manskippen en bisten gienen dea fan de honger en fan de kjeld. Neffens de Grykske histoarikus Polybius hie mar in kwart fan Hannibals leger de tocht oerlibbe.

Doe't hy yn Itaalje oankaam fersloech hy it iene nei it oare Romeinske leger. Hy stie foar de poarten fan Rome, mar syn iten rekke op. Hy moast nei Súd-Itaalje om iten te plonderjen. Rome hie yntiids in nei leger klear makke. 

Skipio Afrikanus foel Kartago oan en Hannibal waard weromroppen. Hannibal lanne yn Noard-Afrika en marsjearre nei Skipio Africanus, dy’t nei him ta kaam. Se moeten elkoar by it plak Zama. Doe't Hannibal syn oaljefanten oanfalle liet, iepenen de Romeinske rigen harsels, sadat de oaljefanten net folle skea oanbringe koenen. Efter de haadmacht waarden se oanfallen troch licht bewapene soldaten. Dêrnei foel de ynfantery fan de beide legers elkoar oan. De Kartagers wûnen maklik. Mar ynienen ferskynden de ruters fan de Romeinen. Dizze ruters wienen opsyk nei fiedsel. Se foelen de Kartagers yn de rêch oan. As se in kertier letter komd wienen, hienen de Kartagers wûn. Mar no rûn it oars. Nei de Slach by Zama flechte Hannibal nei Syrje en Bitynje, wêr't hy himsels fan kant makke neidat hy ûntdutsen wie.
Finn

**Finn** of **Finn Folcwalding** wurdt troch guon wittenskippers beskôge as de earste kening fan de Friezen en is nei alle gedachten mear in legindaryske as in histoarysk persoan. Hy wie de soan fan Folcwalda.

## Skiednis
De histoaryske Finn soe oan it begjin fan de 5e iuw libbe hawwe kind, it tiidrek fan de Grutte Folkeferfarren, as in Fryske haadling en kriichsoanfierder. Syn machtsintrum lei faaks yn Eastergoa. Hy kaam om 400 hinne oan it regear, neidat de Romeinen harren weromlutsen hiene en nei de Grutte Folksferfarren, wêrby in part fan de Friezen har yn Grut-Brittanje fêstige hat. Hy rekke yn kriich mei de Juten, in oar Germaansk folk dy't har ek yn Ingelân festige hie. It is net bekend wêr de slach plak fûn.

## Leginde
Ferhalen oer Finn binne skreaun yn it Aldnoarsk, Aldgermaansk, en yn trije âlde Ingelske teksten, de *Beowulf*, it *Finnburg Fragmint* en de *Widsith*. It ferneamste ferhaal dêr't Finn yn foarkomt is it  Finnburg Fragmint en dernei it Finn- epos yn Beowulf, wêryn de striid beskriuwd waard tusken de Denen en de Friezen en is basearre op de ferovering fan Brittanje troch de Germaanske folken.

Oare boarnen dêr't mooglik oanwizings yn steane dy't nei Finn ferwize is de Skáldskaparmál, skreaun troch Snorri Sturluson en dêr't in maliënkolder yn neamd dat Finnsleif (Inglisk: Finn's legacy) neamd wurdt en mooglik troch Finne droegen waard.  Fierders wurde de nammen fan guons dy't yn de slach by Finnsburg foarkomme ek yn oare boarnen neamd, faak yn genealogyen dy't op Folkwald en Finn tsjutten as yn de Historia Brittonum. Hengest wurdt bygelyks yn ferskillende wurken neamd, mar lykwols is syn identiteit en wat er dien hat net wis. In argumint, dat noch hieltyd oanhingen wurdt troch sommige hjoeddeiske gelearden, is dat Finne deselde persoan is as de Anglo-Saksyske stifter fan it keninkryk fan Kent.

## Boarne
* , *Frieslands oudheid*, Utert, 2000, siden 68, 295, 301-302.
Jeropeesk Parlemint

It **Jeropeesk Parlemint** is it iennichste orgaan fan de Jeropeeske Uny dat direkt keazen wurdt. De ferkiezings foar it parlemint wurde om de fiif jier hâlden.

## Skiednis
Fan 10 oant en mei 13 septimber 1952 hold de foarrinder fan de Jeropeeske Uny, de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel, foar de earste kear in parlemintêre gearkomste. Dy gearkomste bestie út 78 nasjonale fertsjintwurdigers, dy't út de ûnderskate nasjonale parleminten keazen wienen.

Yn 1957 waard mei it Ferdrach fan Rome de Jeropeeske Ekonomyske Mienskip en de Euratom oprjochte. De parlemintêre gearkomste fan de Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel fertsjinwurdige tenei alle trije Jeropeeske Mienskippen en it tal sitten gong nei 142. De parlemintêre gearkomste krige gjin nije taken, mar neamde himsels al wol Jeropeesk Parlemint (yn 1986 waard dy namme pas erkend troch de lidsteaten).

Yn juny 1979 wurde foar it earst direkte ferkiezings foar it Jeropeesk Parlemint holden. Troch de ferdraggen fan ûnder oaren Maastricht (1992) en Amsterdam hat it Jeropeesk Parlemint mear foech krigen. It Jeropeesk Parlemint krige stadichoan hieltyd mear oerienkomsten mei parleminten fan nasjonale steaten.

## Foech
Der binne trije haadsaken dêr't it Parlemint him mei dwaande hâldt; wetjouwing, finansiën en tafersjoch op de Jeropeeske Kommisje.
# It Jeropeesk Parlemint is mei de Ried fan Ministers de wetjouwende macht fan de Jeropeeske Uny. It Parlemint kin Jeropeeske wetten (rjochtlinen, feroardenings, ensafh.) oannimme, feroarje of fersmite.
# It Parlemint en Ministerrie beslisse tegearre oer de Jeropeeske begrutting.
# It Parlemint jout goedkar en beneam leden fan de Jeropeeske Kommisje. It Jeropeesk Parlemint kin, as it moat, beslisse om alle leden fan de Jeropeeske Kommisje dien te jaan.

## Gearstalling
It Europeesk Parlemint hat 720 sitten.

De sitferdieling fan it parlemint nei de Europeeske ferkiezings fan 2024:

### Sitferdieling per lân
De sitferdieling sûnt 2024:

## Lokaasje
It Jeropeesk Parlemint komt ien kear yn 'e moanne yn Straasburch byinoar foar in fjouwerdeiske plenêre gearkomste. Ekstra plenêre gearkomsten wurde yn Brussel hâlden. Dêr fine ek alle gearkomsten plak, fan de fêste parlemintêre kommisjes, dêr't plenêre stimmings tarieden wurde. It Siktariaat-generaal sit yn Lúksemboarch. 

Net eltsenien is bliid mei dizze ferskillende *haadstêden* fan Jeropa. One Seat wol bygelyks alle funksjes yn Brussel ha.

## Sjoch ek
* Nederlânske ferkiezings foar it Jeropeesk Parlemint

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
Dekemastate

* Dekemastate (Baard) by Baard
* Dekemastate (Huzum) yn Huzum
* Dekemastate (Jelsum) yn Jelsum
* Dekemastate (Weidum) by Weidum
Sjoch ek:
* Dekemahûs, in eardere state yn Ljouwert
Juten

De **Juten** wiene in Germaanske stam ôfkomstich út it tsjinwurdige Jutlân yn Denemarken. Mei de Angelen en Saksen foelen hja ûnder it Grutte Folkeferfarren begjin 5e iuw Ingelân yn, neidat de Romeinen dêr fuortgongen wienen. Hja fêstigen harren yn Kent en op it eilân Wight.

## Juten en Gauten
Neffens de saneamde "Jutske hypoteze" binne de Juten itselde folk as de Gauten, in Skandinavysk folk dat yn de iere Midsiuwen yn súdlik Sweden libbe hat. It "Oxford English Dictionary" identifisearret de Sweedske Gauten (*Swedish Geats*) fia de foarmen *Eotas*, *Iótas*, *Iútan* en *Geátas* mei de Deenske Juten. Lykwols wurdt sawol yn it ald-Ingelske gedicht Widsith as yn it ald-Ingelske epos Beowulf yn de *[[Finn]] passaazje* (sjoch it Finnburg Fragmint) hiel oars de *Eotenas* skerp fan de *Geatas* ûnderskieden. Mooglik waarden de nammen fan twa stammen yn 'e iere kristlike literatuer fan Ingelân trochinoar helle, lykas dat foar de boarne oer de dea fan de Sweedske kening Östen sjen litten is. In oare mooglikheid is dat *Eotenas* in oar wurd is foar "reuzen" en etymologysk oerienkomt mei de Noarske Jotuns (ynstee foar de namme fan in stam). 

Fierder is net útsletten dat de Juten genetysk besibbe wiene mei de Gauten, en sels mei de Goaten, dy't fermeld wurde yn de Gutasaga. Neffens dat ferhaal berikten de bewenners fan Gotlân it fêstelân fan Jeropa. Ut argeologyske fynsten as by Wielbark yn Poalen docht bliken dat de Goaten dêr al betiid oankamen.
Fatikaansk Museum

It **Fatikaansk Museum** (Italjaansk: *Musei Vaticani*), oprjochte yn 1506, befettet de keunstsamling fan de Paus, en is fêstige yn it lân Fatikaanstêd. De samling is ien fan de wichtichste en grutste fan de wrâld en omfettet saken út it âlde Egypte, Klassike âldheid, it âlde Rome, keunst út de iere Kristentiid en midsiuwen, keunst fan de renêssânse, moderne keunst en folkskunde samling. It meast wiidferneamde part, dy by in museumbesite te sjen is, is de Sikstynske Kapel. Eltse lêste snein fan de moanne kinst fergees de musea besjen. In tocht troch de ferskate musea is sân kilometer lang. Somtiden moast wol mear as in oere wachtsje.

### Fatikaanske Museum algemien
* Museo Gregoriano Egizio
* Museo Gregoriano Etrusco
* Musei di Antichità Classiche
* Museo Pio Cristiano (mei de Lapidari Cristiano en Ebraico)
* Pinakoteek
* Galleria degli Arazzi
* Keramik (9e iuw oant 13e iuw)
* Kleine Mosaiken
* Samling Moderne en religieuze Keunst
* Museo Missionario-Etnologico
* Museo Sacro (Bibleteek)
* Museo Profano
* Museo Storico Vaticano

### Pauslike paleis
It Pauslike paleis is lykwols gjin part fan it Fatikaansk museum, dochs binne der guon parten fan it Pauslike paleis iepen foar museumbesikers:

* Palazzetto del Belvedere
* Obergalerien (Candelabri, Arazzi, Carte Geografiche)
* Appartamento des Hl. Pius V
* Sala delle Dame
* Sala dell'Immacolata
* Stanze di Raffaello
* Sala dei Chiaroscuri
* Cappella Niccolina
* Kapelle Urban VIII
* Sikstynske Kapel
* Appartamento Borgia
* Salone Sistino
* Sala delle Nozze Aldobrandine
* Ûndergalery (Urbano VIII, Alessandrina, Clementina)

## Ofdielings fan it Fatikaansk Museum

Ofbyld:VaticanMuseumStaircase.jpg|Treppehûs fan it Fatikaansk Museum
Ofbyld:0 Galleria delle carte geografiche (2).JPG|Galery fan de kaarten
Ofbyld:Muzea Watykanskie Dziedziniec pinii.JPG|Cortile della Pigna
Ofbyld:Sfera con sfera – Arnalda Pomodoro – Vatican (JD).jpg|*Sfera con sfera*
Afrikaanske talen

De **Afrikaanske talen** binne de taalkloft fan talen yn Afrika. Of de talen as ien taalfamylje beskôge wurde kinne is net wis.

De Afrikaanske talen kinne opdield wurde yn fjouwer lytsere taalfamyljes:
* De Afro-Aziatyske talen
* De Koisan talen
* De Niger-Kongotalen
* De Nilo-Saharatalen

Yn de ien-komôf-teory foar it ûntstean fan de minsk binne alle taalfamyljes bûten Afrika ûntstean út de taal fan de minsken dy't Afrika ferlitten hawwe. It ferbân tusken de talen binnen Afrika is dêrby lykwols minder dúdlik.
400

## Foarfallen
* Om dizze tiid is de legindaryske Finn in Fryske kening.
* Om dizze tiid soene Polynesyske seelju it Peaskeeilân berikt hawwe. 
* Om dizze tiid ûntstiet de ketterij fan Pelagius. 
* De Fisigoaten berikke ûnder Alarik Itaalje.

## Berne

## Ferstoarn