open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Redbadlingen

Under **Redbadlingen** wurde de neikommelingen fan de Fryske kening Redbad ferstien.

Ut de betroude skreaune boarnen docht net bliken wat der echt bard is mei de neisieten fan kening Redbad, nei de oermastering fan it Fryske ryk troch de Franken yn 734. Wol wurdt der yn lettere skriften oer skreaun, bygelyks yn de *Vita S. Radbodi* út de 10e iuw. Fierder gean guon skiedkundigen der lykwols fanút dat út it hieltyd werom kommen fan deselde nammen bliken docht dat we te krijen hawwe mei in dynasty. Ek wienen guons fan syn saneamde ôfstammelingen der bot fan oertsjûge dat sy fan Redbad ôfstammen. 

## Ofstammelingen fan Redbad

* Thiadsvind, dochter fan Redbad
* greve Alfbad
* biskop Redbad
* greve Gerolf, stamheit fan de Hollânske greven

## Boarne
*, *Skiednis fan Fryslân*, (Grou, 1965), side 110.
Sudergoa

**Sudergoa** wie yn de iere Midsiuwen, tegearre mei Westergoa en Eastergoa ien fan de trije goaen yn de provinsje Fryslân. Ornaris wurdt oannaam dat Wymbrits part fan Sudergoa west hat. Fan de 13e iuw ôf wurdt der net mear skreaun oer Sudergoa, fan dy tiid ôf heart Wymbrits by Westergoa.

## Frankyske oarsprong
Yn de Frankyske tiid waard skreaun oer in goagreefskip mei Starum as sintrum. Yn lettere skriften is ek sprake fan greefskip Starum. De namme *Sudergoa* soe dan in ferwizing west hawwe kind op de lizzing neffens de oare goaen yn de omkriten, Westergoa en Eastergoa.

De âldste fermelding fan it goa datearret út 845 as skreaun wurdt oer in skinking fan lân oan it kleaster Werden lizzend yn  Sudergoa. Yn 1006 krige Liudolf fan Brunswyk de Fryske goaen yn hannen en waard Sudergoa in part fan Greefskip Mid-Fryslân.

## Greefskip Starum
Yn in dokumint út 1086 wurdt skreaun oer de jefte fan *greefskip Starum* oan de biskop fan Utert. De grûn foar dizze nammewiziging soe wêze kinne dat in grut part fan it greefskip Sudergoa tusken 845 en 1086 ferlearn gongen wie.

Dat soe west hawwe kinne trochdat it greefskip lân hie dêr't de Sudersee him foarme. In oare mûglikheid soe wêze dat de oare helte fan Sudergoa as Boarnegoa selsstanniger waard. At it greefskip yndie in grut part fan it lân ferlern hie, dan soe it lytsere gebiet om Starum dêrom as Greefskip Starum oantsjut woarn wêze kinne.
Beda

**Beda** of *Baeda*, byneamd **Venerabilis** ('de earbiedwurdige') (Northumbria, 672 of 673 - Jarrow, 25 maaie 735) wie in Ingelske muonts, bibellearde en skiedskriuwer. Hy waard yn 1899 troch paus Leo XIII as tsjerkelearde erkend. Syn fiering troch de Roomske Tsjerke falt op 25 maaie.

## Libben
Neffens eigen sizzen kaam Beda sân jier âld al te wenjen by de Benediktinen yn it kleaster fan Wearmouth. Hy brocht dêr it grutste part fan syn libben troch. Doe't er 19 jier âld wie, waard er diaken en alve jier letter waard er ta pryster wijd. 

In grut part fan syn libben spandearre er oan stúdzje, skiedskriuwerij en bibelûnderrjocht. Hy helle in soad kennis út de bibel en de skriften fan de tsjerkelieders. Beda beskikte oer in soad kennis fan de Latynske taal en koe him der goed yn uterje. Fierders koe er in bytsje Gryksk en Hebriuwsk. Hy wurdt beskôge as in learde mei in soad kanten, dy't him op it mêd fan de tsjerkeskiednis tige ferstsjinstlik makke hat.

## Wurken

Syn bekendste wurk is *[[Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum]]* (*Tsjerklike skiednis fan it Ingelske folk*), dêr't Beda de (tsjerke)skiednis fan it Angelsaksyske folk yn beskriuwt fan de tiid fan Caesar oantenmei it jier 731. Dat wurk is fan grut belang foar ús kennis oer it politike en deistige libben út syn tiid. Ek foar ús Fryske skiednis foarmet it in boarne. Troch him witte wy dat Aldgillis in kening wie en net ûnderhearrich oan it Frankyske ryk. Foar Fryslân is Beda ek fan belang troch syn skriuwen yn de *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* as er yn diel 1,15 skriuwt oer de Angelsaksyske ynvaazje en Hengist en Horsa. Yn 2013 ferskynde in Fryske oersetting fan in tal fragminten út *Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum* fan de hân fan Klaas Bruinsma.

Fierders hat hy twa hânboeken opsteld foar de tiidrekkening yn de Tsjerke: it *Liber de temporibus* en *De temporum ratione*. Dizze wurken oer kronology hie grut gesach yn de Midsiuwen. Fan grut skiedkundich belang is syn wurk oer de peaskesyklus, oan de hân hjirfan koene alle takomstige Juliaanske datums fan Peaskesnein fêstlein wurde. Beda skreau ek in natuerwittenskiplik wurk: *De natura rerum* (*Oer de natoer fan de dingen*). Wat opfalt yn dit boek is dat Beda skreau dat de ierde rûn wie as 'in spylbal' en net as 'in skyld'. Fierders skreau er foar syn learlingen ferhannelings oer de spraaklear. Oar skiedkundich wurk binne biografyen fan de abten fan de kleasters fan Wearmouth en Jarrow, en oer it libben fan Sint Cuthbert fan Lindisfarne. 

Syn lêste wurk, dat pas foltôge waard op syn stjerbêd, wie in oersetting yn it Angelsaksysk fan it Evangeelje nei Jehannes.
Brunoanen

De **Brunoanen**, ek wol de foarsten fan *Brunswyk* neamd, wie in dynasty fan Fryske greven dy't yn de 11e iuw in skoftlang Mid-Fryslân, tusken Fly en Lauwers bestjoerd hawwe. Sy waarden greven fan *[[Starum]], [[Eastergoa]], [[Westergoa]] en [[Iselgoa]]* neamd. Letter krigen sy ek de rjuchten oer Hunzegoa en Fivelgoa yn Grins derby. 

## Opkomst
Fan ôfsprong wienen de Brunoanen in aadlik Saksysk skaai. Sy hienen besittingen yn Eastfalen en binne ferneamd nei harren stifter, Greve Bruno út Saksen (om-ende-by 880). Yn 942 wie der foar it earst in Brunoan dy't yn Brunswyk in greefskip hie. Hy wie de earste greve fan de Brunoanen dy't mei dit gebiet assosjeare waard.

Om-ende-by it jier 1000 krige Liudolf as earste Brunoan it gesach oer de Fryske greefskippen. 
Op hokker wize dat plakfûn is net bekend. Miskien waard it de greven fan Hollân wol ôfhandich makke mei geweld. Yn Fryslân moat it greeflik gesach fan de Brunoanen fêst ferankere west hawwe, ôfgeande op de sulveren munten mei harren namme dy't slein binne yn Starum, Boalsert, Ljouwert en Dokkum. Dizze munten binne oeral fûn en yn grutte oantallen. Yn de omkrite fan Rinsumageast yn Eastergoa beskikten de Brunoanen oer guod dat earder yn besit wie fan de Reginingen. 

Nettsjinsteande ferbleaun de Brunoanen meastentiids bûten Fryslân. Nei alle gedachten kamen sy allinnich hjirhinne  foar spesjale gelegenheden, bygelyks om lân yn lien fuort te jaan, minsken yn amten te befêstigjen en by wichtige skelen. 

Yn Fryslân hawwe de folgjende Brunoanen greve west:

 

## Delgong
De  Brunoanen hienen nauwe famyljebannen mei de keningen en keizers fan it Hillige Roomske Ryk. Guons besochten sels om keizer te wurden. Yn 1067 hie Egbert I dêrby gjin sukses en gong de keizerstitel nei syn neef Hindrik IV. Syn soan, Egbert II, hat dizze keizer ferskate kearen bestriden en ferlear derby lykwols syn rjochten op sawol de Saksyke as de Fryske greefskippen. De keizer joech Mid-Fryslân yn 1088 (sûnder oerlis mei de Fryske greve) fuort oan de biskop fan Utert. Greve Egbert II kaam dêrtsjin yn opstân, mar moast belis jaan, waard ferslein en op 'e flecht jije. 

Troch oanhâldende diplomasy fan de famylje krige yn 1090 Hindrik fan Northeim (de Fette) dy't trout wie mei Gertudis. in suster fan Egbert it greefskip werom. Lykwols net foar lang, want Hindrik de Fette waard op 10 april 1101 fermoarde troch Friezen dy't ûnder lieding stienen fan de biskop fan Utert. Mei dy syn dea einige it tiidrek fan de Brunoanen yn Fryslân. Dermei kaam in ein oan it tiidrek fan de Fryske grêven. It bewâld fan de biskop dêrnei hie lykwols net folle om hakken en al gau set it tiidrek fan de Fryske frijheid útein.

## Literatuer
* , *Frieslands oudheid, Het rijk van de Friese koningen, opkomst en ondergang*,  Utrecht, 2000.
Liudolf fan Breunswyk

**Liudolf fan Breunswyk** (sa. 1003 – 23 april 1038) wie in Fryske greve út de 11e iuw dy't hearske oer Mid-Fryslân. Hy wurdt beskôge as de grûnlizzer fan de Brunoanen-dynasty.

## Skiednis
Liudolf wie in telch út in aadlik skaai ôfkomstich út Nedersaksen, yn Dútslân. Hy wie in soan fan Bruno I (Greve fan Derlingao) en Gisela fan Swaben. De lettere Roomske keizer Hindrik III wie syn healbroer.

Hy troude mei Gertude en hja krigen fjouwer bern. Yn 1024 waarden de Fryske greefskippen Eastergoa, Sudergoa en Westergoa formeel oan him tawiisd.  Hy soe oant syn dea de Fryske gebieten bestjoere en nei him noch twa generaasjes Brunoanen. Op hokker wize de Brunoanen oan harren greefskippen kamen, is ûnbekend alhoewol't der wol in teory is dy't der fan útgiet dat Liudolf al earder mei geweld de hearskippij oer Fryslân tusken Fly en Lauwers oan de greven fan Hollân ûntnomd hat. Liudolf hie in dochter Matilde dy't troud wie mei kening Hindrik I fan Frankryk. 

Echte feitlikheden út it libben fan Greve Liudolf binne net bekend. Hy ferstoar yn 1038, doe't er mei Koenraad II in reis nei Itaalje makke en it selskip troch sykten teistere waard. Hy waard opfolge troch syn soan Bruno II. 
## Sjoch ek
* Greefskip Mid-Fryslân.
Bruno II fan Breunswyk

**Bruno II** (1024-1057) wie greve fan Breunswyk, Mid-Fryslân, Iselgoa, Hunzegoa en Fivelgoa fan 1038 ôf oant syn dea. Under syn bewâld nimt de muntslach yn Fryslân grutte foarmen oan.

## Skiednis
Bruno wie in telch út de Brunoanen-dynasty en as âldste soan de opfolger fan syn heit Liudolf. Hy makket him yn 1047 master fan it gebiet tusken Lauwers en Iems (Hunzegoa en Fivelgoa), dêr't it formele bewâld fan tawiisd wie oan aartsbiskop Adalbert fan Bremen. Bruno beskikte oer mear macht as de aartsbiskop, want it slagge de biskop net om him te ferdriuwen. Yn 1057 sneuvele greve Bruno yn in treffen mei Otto fan Brandenburg en Willem fan Brandenburg, dy't der op út wienen om de jonge kening Hindrik IV te fal te bringen. Hy hie gjin bern en waard opfolge troch syn jongere broer Egbert I.

## Muntslach
Bruno hat him yngeand mei de Fryske goaen bemuoid, benammen de hannel stie er noed foar. Dêr wie jild foar noadich en dêrom waard ûnder Bruno in mânske muntslach op gong brocht, ûnder mear yn de stêden Boalsert, Dokkum, Ljouwert en Starum.  

## Sjoch ek
* Greefskip Mid-Fryslân
Egbert I fan Breunswyk

**Egbert I** (ek wol Eibert I neamd; † 11 jannewaris 1068) wie greve fan Mid-Fryslân tusken (1057 - 1068). Hy wie in telch út de Brunoanen-dynasty.

## Skiednis
Egbert wie in soan fan greve Liudolf fan Brunswyk en Gertrudis fan Billung. Fan syn heit erfde hy yn 1038 it markgreefskip Brunswyk. Foar syn Eastfaalske besittings wie hy lienman fan de biskop fan Hildesheim. 

Yn 1057 waard Egbert yn ynkear in wichtige hoveling: in groep Saksyske opstannelingen ûnder lieding fan Otto, de bûten de houlikssteat berne soan fan Bernard II fan Brandenburg, besocht fanút in mûklaach de seisjierrige Hindrik IV en syn mem Agnes fan Poitou (1024-1077) te fermoardzjen. Egbert en syn broer Bruno kamen Hindrik en syn mem te help en koenen de oanfal ôfslaan. Lykwols sneuvele Bruno by de gefjochten en rekke Egbert swier ferwûne. Egbert genêsde en krige as beleanning de Fryske greefskippen fan syn broer. 

Sommige dêrfan (it lân tusken Lauwers en Iems) hie de Dútske keizer oan de aartsbiskop fan Bremen Adalbert yn lien jûn en troch syn broer de biskop ôfhandich makke. Egbert behâlde it bewâld deroer en wie yn dy rol in lienman fan de biskop fan Bremen. 

Yn 1058 naam Egbert diel oan de ekspedysje tsjin de greve fan Hollân Floaris I. 

Yn 1067 waard hy ek noch greve fan Meißen. 

Egbert wie trout mei Irmgard fan Turyn (-1078), de dochter fan markgreve Manfred II Odelrich, en widdo fan markgreve Otto fan Schweinfurt. Hy wie heit fan trije bern,  Egbert II, Gertrudis en Amelung.

## Sjoch ek
* Greefskip Mid-Fryslân
Slach by Norden

De **Slach by Norden** fûn plak yn 880 by Norden, yn (East-Fryslân), tusken de Friezen en Wytsingen. De slach waard wûn troch de Friezen.

It ferset tsjin de Wytsingen waard doe organisearre troch biskop Rembertus fan Bremen dy't tafallich yn dizze kontreien oanwêzich wie. Neffens de skreaune boarne kaam by Norden in grutte Fryske kriichsmacht byinoar, dy't út mear as 10.000 striders bestie, mar sa'n grut oantal is wierskynlik net betroud.

## Boarne
*Douwe Kalma, *Skiednis fan Fryslân*, (Grou, 1966), side 94.
Hunnen

De **Hunnen** wie in federaasje fan nomadefolken, dy't oarspronklik út Sintraal-Aazje kamen en yn de 5e iuw troch Jeropa lutsen. Sy binne foaral bekend wurden fanwege de grutte ferwoastings dy sy oanrjochten hawwe en harren grutte wredens.

## Skiednis

De Hunnen waarden fanâlds sjoen as it folk dat iuwen foardat sy yn Jeropa ferskynden troch de Sinezen de Xiongnu (yn âlde transkripsjes *Hsiung-nu*) neamd waarden en dy't it Sineeske Ryk bedrige hawwe.

Wierskynlik foarmen de Hunnen yn it begjin gjin homogene groep, mar wie in groep fan ferskate folken dy't allegearre deselde hearser hienen. De nammen fan in oantal hearskers binne bekend fan likernôch 300 f.Kr. ôf en neffens de Sineeske skriften al sûnt 1800 f.Kr. 

### De Swarte Hunnen
Yn 352 waarden sy troch de Hua ferdreaun en kaam in part fan de Hunnen de kant fan Jeropa út. Dizze Hunnen dy't de *Swarte Hunnen* neamd waarden, foelen Ruslân yn, wylst in oare groep, de saneamde *Wite Hunnen* it Perzyske Ryk en Noard-Ynje ynfoel wêr't sy koart in ryk stifte hawwe. Doe't de Wite Hunnen ferslein waarden, lutsen sy yn de 6e iuw ek nei Jeropa ta en waarden doe bekend as de Avaren.

Yn 376 ferneatigen de Swarte Hunnen it Ryk fan de Ostrogoaten yn de Oekraïne, wêrtroch't sy de macht yn hannen krigen oer de steppen fan East-Jeropa. Oare folken waarden troch harren ûnderwurpen of op de flecht dreaun. Dizze ferfarre folken oefenen in swiere druk út op de grinzen fan it Romeinske Ryk dy't hjirtroch ferswakken. Under druk fan de Hunnen besochten de Fisigoaten tastimming te krijen om harren yn it Romeinske ryk te fêstigjen.

### Oermachtich yn Jeropa

Under kening Attila waarden de Hunnen in skoftlang it machtigste folk fan Jeropa. Attila wreide syn leger út mei ferskate ûnderwurpen folken en stifte in ryk yn Midden-Jeropa, mei as machtssintrum de Romeinske provinsje Pannoanje (no Hongarije). Syn ryk rûn fan de Kaukasus oant de Ryn. Attila stjoerde syn leger troch hiel Jeropa op rôftocht, faak yn it Romeinske Ryk en feroarsake oeral panyk. Yn 451 waard Attila lykwols yn in grutte slach ferslein troch in leger besteande út Romeinen, Franken en Fisigoaten ûnder lieding fan de Romeinske generaal Flavius Aetius. De slach wie yn Galje en wurdt de Slach op de Katalaunyske fjilden neamd. De Hunnen waarden net ferneatige en foelen út wraak Rome oan, mar wierskynlik fanwege in sykte yn syn leger moast Atilla ôfheakje .

### Ein fan de Hunnen
Nei de dea fan Attila rûn de macht fan de Hunnen hurd werom. Yn de Slach oan de Nadao waarden de Hunnen ferslein troch in alliânsje fan Gepiden en Ostrogoatyske stammen. Dêrnei swalken de Hunnen troch Jeropa. Guon lutsen harren werom nei Aziatyske steppen, mar it meastepart bleau yn Jeropa hingjen, paste har oan en gie op yn de Jeropeeske befolking.

## Literatuerferwizing
* , *De Hunnen, Het volk van Attila, de gesel Gods*, Amsterdam/Brussel-1976.

## Keppeling om utens
*  Oer de oarsprong fan de Hunnen en Bulgaren
Egbert II fan Breunswyk

**Egbert II**, ek wol *Eibert II* neamd (1060 - Selketdelling, Harz, 1090) wie û.m. greve fan Breunswyk, Meißen, Mid-Fryslan en Iselgoa tusken (1068-1088). 

## Skiednis
Egbert II wie de lêste telch út de Brunoanen-dynasty dy't as greve Mid-Fryslân bestjoerd hat. As syn heit Egbert I yn 1068 ferstjert en hy him opfolget is er noch mar njoggen jier âld. Hy is dan greve fan Meißen, Starum, Eastergoa, Westergoa en Iselgoa, Lykwols lit er him al gau kenne as ien fan de gefaarlikste fijannen fan de Dútske keizer Hindrik IV, dy't in neef fan him wie. Yn de skreaune boarnen is optekene dat er fjouwer kear yn ferset kaam tsjin syn lienhear, Hindrik IV. Like faak waard him it greefskip ûntnommen, de lêste kear foar altyd. 

As Egbert posysje kiest tsjin de keizer, wurdt him yn 1076 it markgreefskip Meißen ôfhandich makke. Hy komt hjirtsjin yn opstân en as straf wurdt him yn 1077 ek Sudergoa ûntnommen dat formiel oerdroegen wurdt oan biskop Koenraad fan Utert. De Uterske biskop besiket syn ynfloed oer Fryslân út te wreidzjen, mar dat slagget net, want as Egbert troch hat dat er de striid net winne kin, fersoent er him mei de keizer yn 1080. Sa gau as er tinkt wer oer genôch macht te beskikken (yn 1086) komt er twaris yn opstân. Ek dy kear moat er belies jaan en rekket no al syn Fryske besittings kwyt. De goaen fan Mid-Fryslân en Iselgoa geane nei 1086 oer oan de biskop fan Utert.

Yn 1088 waard Egbert troch de kening fûgelfaai ferklearre en sneuvele yn 1090 by in opstân tsjin de keizer. Neisieten fan de greve yn de froulike line hawwe dêrnei allegeduerigen fersocht de goaen werom te krijen.

## Sjoch ek
* Greefskip Mid-Fryslân

## Boarne
*  - *Skiednis fan Fryslân*, (Grou, 1965), side 111.
Liudgarde fan Lúksemboarch

**Liudgarde** ek wol **Luidgarde fan Luksemboarch** neamd (955 - 1005) wie in dochter fan Siegfried fan Ferdun en Hedwich fan Nordgau. 

Liudgarde troude yn 980 mei de Greve fan Hollân Arnulf. Sy wie de mem fan fjouwer bern: Adelina fan Hollân, Durk III, Adelbert fan Gint en Siegfried fan Hollân. 

Nei de dea fan Arnulf yn 993 hie sy te krijen mei fijannige Westfriezen út Westflinge en moast sy de help ynroppe fan keizer Hindrik II fan it Hillige Roomske ryk, om it Greefskip Hollân foar har jonkje Durk III te behâlden.
567

## Foarfallen
*  Kening Alboin fan de Langobarden falt tegearre mei de Avaren de Gepiden oan en makket in ein oan de selsstannigens fan dit folk.
* Alboin twinget Rosamunde, de dochter fan Kunimund mei him te trouwen.

## Berne

## Ferstoarn
* Kunimund, kening fan de Gepiden, sneuvelet
* Athanagildo, kening fan de Fisigoaten
* Garibert, kening fan Parys
Idoal fan Pomos

It **Idoal fan Pomos** is in lyts prehistoarysk byldsje dat fûn is yn it westen fan Syprus, yn it doarp *Pomos*. It wurdt ôfbylde op´e euromunten fan €1 en €2 fan Syprus. 

It komt ûngefear út it jier 3000 f.Kr. Tsjintwurdich stiet it yn it archeologysk museum fan Nikosia.

It byldsje stelt in minsk foar dy't syn earmen spriedet. Dizze foarm waard wierskynlik as symboal foar de fruchtberheid brûkt. Dit soarte byldsjes binne yn grutte oantallen fûn op Syprus. Lytsere ferzjes wurde faak as amulet om de nekke droegen.

As typysk foarbyld fan prehistoaryske Syprioatyske keunst is it ôfbyld op de Syprioatyske 1 en 2 euromunten.
Rens

**Rens** is in manlike foarnamme fan Latynske oarsprong.

De namme is ôflaat fan *Laurentius*. Dy namme tsjut op immen dy't út Laurentum komt.
Guernsey

**Guernsey** is in eilân yn It Kanaal. Guernsey is in selsbestjoerend gebiet dat ôfhinklik is fan ’e Britske Kroan, mar gjin diel útmakket fan Grut-Brittanje. De haadstêd is Saint Peter Port.

Victor Hugo hat op Guernsey wenne.
Loch Ness

**Loch Ness** is in mar yn Skotlân fan 37 kilometer lang en mear as 200 meter djip.

Loch Ness is benammen bekend wurden om't dêr neffens de oerlevering in mûnster tahâlde soe, it Mûnster fan Loch Ness, ek wol 'Nessie' neamd. Der besteane in protte dizige en ûndúdlike foto's fan it bist, mar oertsjûgje dogge se net.

It ferhaal oer it mûnster wurdt libben hâlden fanwege it toerisme.

## Plakken
Kung fu

**Kung fu** is in Sineeske stjitsport. De namme betsjut yn it Sineesk eat as *feardigens berikke troch folhâlden*. De namme is yn de sechtiger jierren opkaam yn it Westen, wylst yn it Easten oant dy tiid fan *wu shu* praat waard. Hjoeddedei wurdt binnen de sport sels *wu shu* mear brûkt foar it sportelemint, wylst *kung fu* mear brûkt wurdt foar de fjochtkeunst, wêrby mear klam leit op de behearsking fan lichem en geast beide.

Kung fu is ien fan de âldste foarmen fan fjochtkeunst, basearre op it fjochtsysteem dat de Earste Keizer yn Sina fêststelde yn de tredde iuw foar Kristus. It hat dêrmei de basis west foar in protte lettere fjochtsporten, as karate, taekwondo en aikido. 

Kung fu is in net ien strikte styl, mar is in ramt dêr't in lytse twahûndert stilen yn brûkt wurde. It grutste ûnderskie dat dêrby makke wurdt is tusken de noardlike en súdlike stilen. Noardlik wurdt gebrûk makke fan de romte; der wurdt heech en fier fan it lichem fjochten, mei lange earms, hege trappen en sprongtrappen. Súdlik wurdt ticht op 'e tsjinstanner fjochten, mei balansposysjes ticht by de grûn dêr't flugge stjitten út makke wurde. As ferklearing fan dit ûnderskie wurdt wol oandroegen dat de Sinesen noardlik fan de Giele Rivier grutter binne en yn de iepen romte fan de flakten libben, wylst besuden de rivier de minsken lytser binne en yn sletten lânskippen en op harren fiskersboaten libben.

## Sjoch ek
* Kung Fu Mama
Germaanske mytology

De **Germaanske mytology** beskriuwt de ferhalen dy't by de foar-kristlike Germanen de rûnte diene oer de oarsprong en de skiednis fan de goaden, de wrâld en de minsken. Yn de Germaanske mytology wurdt ûnderskied makke tusken Germaansk en Noard-Germaansk of Skandinavysk. Dy mytologyen lykje in soad op inoar, mar der binne lykwols inkelde ferskillen. Sa binne der yn Skandinaavje Frigg en Freya twa ferskillende, mar wol dúdlik oaninoar besibbe goadinnen, wylst sy yn de Germaanske mytology mar ien goadinne is.

Yn it Germaanske skeppingsferhaal wurdt de himel troch fjouwer Ierdmantsjes ûndersteund, Nordry, Sudry, Austry en Vestry. Dêr is hiel dúdlik de oerienkomst yn te sjen mei de fjouwer wynrjochtings noard, súd, east en west. 

## Wikedagen en feestdagen
Om't it ferbân tusken de wikedagen en de, sichtbere, himellichems yn West-Jeropa net bekend wie, waarden de planetenammen almeast oerset yn de betsjuttings fan goadenammen. Sa hjitte snein en moandei nei de sinne en de moanne, en sneon *sinnejûn*, wylst de oare dagen nei goaden hjitte: tiisdei komt Tiwaz-dei, woansdei is ferneamd nei Weda, Wodan, tongersdei nei Tonger, Thor en freed nei Freya.

In soad nammen, begripen en brûkmen dy't yn ús hjoeddeiske maatskippij foarkomme, stamje noch út ús heidenske foarskiednis: sa binne de hjeldagen lykas Peaske en Krysttiid ferkristlike foarmen fan heidenske jiertiidsfeesten, it midwinterfeest en it maitiidsfeest.

Sa liket ús Sinteklaas in protte op Weda, Wodan (Skandinaavje: Odin) sa as dy te sjen is op inkelde ôfbyldings. Foarbylden dêrfan binne syn burd, hoed (ferfongen troch in miter), spear (no: stêf) en mantel. Boppedat rydt Weda ek yn de loft op in griis hynder, Sleipnir neamd, lykas Sinteklaas oer de dakken op syn skimmel. It struien mei letters wurdt wol keppele oan it feit dat Weda de minske de runetekens jûn hat.

## Sjoch ek
*Germaanske goaden
*Yggdrasil
*Noardse kosmogony

## keppeling om utens
*noorske-mytology.boogolinks.nl
*pantheon.org/areas/mythology/europe/norse ''(Ingelsk)''
*ugcs.caltech.edu/~cherryne/mythology ''(Ingelsk)''
*CyberSamurai Encyclopedia - Norse Mythology ''(Ingelsk)''
Kaniel

**Kaniel** is in speserij foar yn de koken. Kaniel wurdt wûn út de binnenbast fan de leaten fan de Kanielbeam (*Cinnamomum verum*). Kaniel wurdt net allinnich brûkt yn it iten, mar wurdt ek tafoge oan bygelyks tee. Guon lju fine kaniel lekker om oan te slikjen fanwegen de wat swiete smaak.

## Kassy
Njonken de kultivearre ferskillen yn kanielsoarten wurdt ek Kassy wol as kaniel beskôge. Dit is lykwols in oare plant (*Cinnamomum aromaticum*). Kassy is wat swieter, mar ek skerper. Poeierkaniel

## Foarmen
Kaniel wurdt ferkoft yn de foarm fan piip-kaniel. Der wurd ek poeierkaniel ferkoft, mar dat is ornaris kassy, somtiden mei gewoane kaniel bymingd.
880

## Foarfallen
* Slach by Norden (yn East-Fryslân) tusken de Friezen en de Wytsingen.
* De fjouwer Karolingyske keningen komme byinoar oan de Moezel om tegearre in plan op te stellen tsjin de pretendint Boso. 

## Berne

## Ferstoarn
* 2 febrewaris Bruno fan Saksen, hartoch fan Saksen.
George Gillespie

**George Gillespie** (1613 - 1648), wie in Skotske teolooch en waard berne yn Kirkcaldy, en studeare oan de Universiteit fan St Andrews. Hy waard ien fan de dûmny's fan Edinboarch en wie yn fan de leden fan de Synoade fan Westminster, dêr't er in foaroansteande rol yn spile. In man mei in opfallend yntellekt; hy oefene in grutte ynfloed út; wat ek opfald om't er yn syn 36ste libbensjier stoar.

## Boarne

* Ingelske Wikepedy, ''George Gillespie''
Thomas Gataker

**Thomas Gataker** (Londen, 4 septimber 1574 - Cambridge, 27 juny 1654)  wie in Ingelske geastlike en teolooch.

Hy waard yn Londen berne as soan fan Thomas Gatacre en Margaret Pigott fan Hertfordshire en gie nei it St. John's College yn Cambridge. Fan 1601 oant 1611 wie er dûmny fan de mienskip fan Lincoln's Inn, dêr't er mei ophâldde doe't er it predikantsplak fan Rotherhithe oannaam. Yn 1642 waard er keazen as lid fan de Synoade fan Westminster, en makke foar dizze Synoade kanttekeningen op de Bibelboeken Jesaja, Jeremia en de Klaailieten fan Jeremia.

## Wurk
Wichtich wurk, útsein preken:
**Of the Nature and Use of Lots* (1619). It waard redigearre en fannijs útbrocht yn 2008 as  *The Nature and Uses of Lotteries*.
**Dissertatio de stylo Novi Testamenti* (1648)
**Cinnus, sive Adversaria miscellanea, in quibus Sacrae Scripturae primo, deinde aliorum scriptorum, locis aliquam multis lux redditur* (1651), dêr't letter *Adversaria Posthuma* oan taheakke waard
*In edysje fan *[[Meditations]]* troch Marcus Aurelius (1652)

It samle wurk fan Gataker waard yn 1698 yn Utert publisearre.


File:Thomas Gataker (1574-1654).png|*Christian constancy crowned by Christ*, in begraffenispreek, 1624
Slach by Skellinkhout

De **Slach by Skellinkhout** fûn plak yn 1282 by it doarp Skellinkhout yn (West-Fryslân), tusken it leger fan de Hollânske greve Floris V en in legermacht fan West-Friezen. De West-Friezen waarden troch Floris ferslein en moasten him as Hear erkenne.

## Eftergrûn
Yn 1256 hienen de West-friezen de Hollânske greve Willem II fermoarde doe't hy in rôftocht hâlde yn it Westfryske goa Westflinge. Syn soan en opfolger Floris teach sa gau't er de jierren hie op tsjin de Westfriezen. Mei in grut leger foel Floris by Wijdenes wraaksuchtich it gebiet fan de Westfriezen yn, flakby Skellinkhout stjitte hy op de legermacht fan de Friezen. Yn de slach dêrnei waarden de Friezen ferpletterjend ferslein. Neffens de skreaune skiednisboarne foelen der tusken de 600 en 1200 Westfriezen yn de striid.

Troch de nederlaach kaam der in ein oan de frijheid fan de Westfriezen en rekken sy harren ûnôfhinklikens foargoed kwyt oan it Greefskip Hollân. Yn West-Fryslân ferriisden oan alle kanten stinzen. De Westfriezen besochten dêrnei noch in oantal kear yn ferset te kommen, mar soene sûnt dy tiid hieltyd betwongen wurde. Floris V naam de titel oan fan Hear fan Fryslân, de bewenners waarden hearrigen, moasten belesting betelje en kamen ûnder it greeflik rjucht (1289).

## Boarne
*, ''Skiednis fan Fryslân, (Grou, 1965), side 136,
Hludane

**Hludane** wie in goadinne dy't ûnder oaren neamd wurdt yn in ynskripsje op in stien, de Hludana-stien, dy't yn de terp fan Bitgum fûn is.

Der binne fan har in oantal ûnthjitstiennen bekend. It meastepart dêrfan is fûn yn wat yn de Romeinske tiid de provinsje Neder-Germaanje wie. De stien dy't yn 1888 fûn is yn de terp by Bitgum is de iennichste dy't yn it Fryske wengebiet fûn is. Guon wittenskippers geane der dêrom fan út dat dizze stien óf troch Friezen út súdliker streken meinaam is, of troch Germanen op in fiskersekspedysje oprjochte is.

It wêzen fan de goadinne is net dúdlik: de Bitgumer stien leit in ferbân mei it fiskjen, wat Hludana in wettergoadinne meitsje soe. Der liket lykwols in sibskip te wêzen mei de Âld-Noarske goadinne Hlodyn, in frou fan Weda. Yn oare ferhalen hjit deselde frou lykwols "Jord", oftewol "Ierde". Dat soe betsjutte dat hja in ierdgoadinne is. Mar Hlodyn wie ek de mem fan de god Tonger. De rol fan mem fan de tonger soe mear dy fan in loftgoadinne wêze. Yn dat ferbân is der wol op wiisd, dat de namme besibbe wêze koe oan dy fan Holda, de waargoadinne.

## Literatuer
* Douwe Kalma, *Skiednis fan Fryslân*, (Grou, 1965), side 41.
Swarthalsdûker

De **swarthalsdûker** (*Podiceps nigricollis*) is in dûker út deselde famylje as de hjerringslynder.

## Foarkommen
In folwoeksen swarthalsdûker is mei sa'n 30 oant 35 sm krekt lytser as in Markol. Hy waaget tusken de 250 en 600 gram. Lykas de Toefdûker hat de Swarthalsdûker giele earplûmen, mar is te underskieden troch syn swarte hals, wylst de Toefdûker in readbrune hals hat. 
Yn syn winterkleed hat de fûgel donkere fearren, op de ûnderkant wat ljochter.

## Fersprieding
De swarthalsdûker komt foar yn Noard-Amearika, Jeropa en Aazje, dit binne allegear trekfûgels. Yn Amearika oerwinterje de fûgels meast oan de kust fan de Stille Oseaan, yn Jeropa oerwinterje in protte fûgels oan de Middellânske See. De swarthalsdûker komt ek yn Súd-Afrika foar, hjir is der gjin trekfûgel. Dizze soart hat yn tsjinstelling ta de oare fûgels gjin winterkleed.

## Fuortplanting
Lykas de hjerringslynder makket de Swarthalsdûker in driuwend nêst, hy docht dit lykwols faak yn lytse koloanjes, oant sa'n hundert nesten ta. It wyfke leit meast fjouwer aaien, dy't nei sa'n trije wiken brieden útkomme. De jongen bliuwe nochris trije wiken by de âlden foardat se harsels rêde kinne. De swarthalsdûkers bringe faak twa nêsten mei jongen grut yn in jier. 

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Frija

**Freija**, ek wol *Frea*, *Freya* of *Freyja* neamd, is de Noardske goadinne fan de fruchtberens, de leafde en de gleonens. Hja wie by de Friezen in wichtige god en waard by sawat alle Germaanske folken op deselde wize fereare. Yn guon tiden en gebieten waard Freya beskôge as deselde goadinne as Frigg, wêrtroch't hja dan ek goadinne fan it houlik waard.

Wat de Fryske god Frija oanbelanget binne wy tige min ynformearre, omdat de Friezen út it tiidrek fan de tsjustere midsiuwen yn de 7e en 8e iuw harren goaden loslieten en oerstapten op it kristlike leauwen. Fan dy perioade is amperoan wat bekend omdat skriftlike boarnen ûntbrekke. Foar mear ynformaasje moatte wy liene by oare Germaanske folken dêr't wol mear fan bekend is, benammen fan de Noarske Germanen.

## Literatuer
*D. Kalma, *Skiednis fan Fryslân*, ''(Grou, 1965), side 41.
Ariane fan de Nederlannen

**Ariane fan de Nederlannen** (De Haach, 10 april 2007), folút *Ariane Wilhelmina Máxima Ines fan Oranje-Nassau*, is de tredde dochter fan Kening Willem-Alexander en Keninginne Máxima.

## Berte
Prinsesse Alexia waard tiisdei 10 april 2007 om 21.56 oere berne yn it sikehûs Bronovo yn De Haach. Freed 13 april, yn it âlde stêdhûs fan De Haach, joech har heit har berte oan by de boargerlike stân, yn de persoan fan lokoboargemaster Jetta Klijnsma.

## Nammen
Prinsesse Ariane is op de neikommende wize ferneamd:
* *Ariane*, om't heit en mem wer in namme mei in *A* woenen;
* *Wilhelmina* nei har oeroarrebeppe keninginne Wilhelmina;
* *Máxima* nei har oeroarrebeppe *Máxima*, oarrebeppe fan har mem Máxima;
* *Ines/Inez* nei har muoike Ines, jongste sus fan har mem Máxima.

## Titel
Har persoanlike titel is Prinsesse. Nei har susters Prinsesse Amalia en Prinsesse Alexia is Prinsesse Ariane de tredde yn de oarder fan troanopfolging.
Donau

De **Donau** is de langste rivier fan de Jeropeeske Uny en nei de Wolga de twadde langste fan Jeropa  Hy ûntspringt yn it Swarte Wâld yn Dútslân nei de gearfoeging fan de Brigach en de Breg yn de Donaueschingen. Dêrwei rint er stadichoan nei it easten ta, troch Sintraal- en Súdeast-Jeropa by stêden del lykas Wenen, Bratislava, Boedapest en Belgrado foardat hy, nei 2888 km, metten fan it begjin fan de Breg, oer Roemeenje yn de Swarte See útmûnet.

De Donau wurdt fuorre troch sawol teiwetter en rein.

It ekonomysk belang fan de Donau is grut. De wichtichste ekonomyske aktiviteiten binne de skipfeart, de fiskerij en it toerisme. Yn 1992 waard de Donau middels it Ryn-Main-Donaukanaal mei de Main en de Ryn ferbûn. Sadwaande ûntstie der in nije farrûte tusken de Noardsee en de Swarte See.


Ofbyld:Donaueschingen Donauzusammenfluss 20080714.jpg|Gearrin fan de Brigach (rjochts) en de Breg yn de Donau by Donaueschingen
Ofbyld:Ulm2-midsize.jpg|De Donau yn Ulm
Gilperik I

**Gilperik I** (*Nederlânsk: Chilperik*), (539 - septimber 584) wie in Frankyske kening. Hy wie in oarlochssuchtige kening dy't de skrik fan de Friezen en Sueben neamd waard.

## Skiednis
Gilperik wie kening fan Neustrje (of Soissons) fan ôf 561 oant syn dea. Hy wie de jongste soan fan Klotarius I en hie syn sintrum fan macht yn Soissons. Fan dêrút hearske hy oer Pikardje, Flaanderen en Henegouwen. Syn macht naam stadich oan ta doe hy it gebiet fan syn broer Garibert I erfde. Hiel syn gebiet neamde jin Neustrje. 

## Gilperik en de Friezen
Gilperik wie in earsuchtige kening dy't him oanhâldend mei oarlochfieren dwaande hâlde. Hy foel de gebieten fan syn bruorren oan en oermastere inkele stêden yn it suden (Toulouse, Bordeauks). Ek hied er súkses tsjin de Friezen, dy't hy op eigen grûngebiet fersloech tidens in fjildtocht oan de noardgrins fan syn ryk. De Friezen waarden oan him skatplichtich makke.

## Boarne
* Fenantius Fortunatus, *Lofdicht op Gilperik*

## Fuotnoat
Grutte bûnte wilster

De **grutte bûnte wilster** (*Eudromias morinellus*) is in wilster út it [skaai fan 'e [bûnte wilsters.

## Foarkommen
De grutte bûnte wilster is wat lyster as in klyster, mar liket op de grûn troch syn lange giele poaten dochs grutter. De wilster is sa'n 21 sm lang en hat in wjukspanwiidte fan 60 sm. In mantsje weaget in 100 gram, de wyfkes binne mei 120 gram justjes swierder.
Yn it briedkleed is de soarte goed wer te kennen. It opfallendste is de brede wynbraustreek dy't oant yn de nekke ta rint. Fierders hawwe se in wite streek oer it boarst rinnen tusken de oare donkere parten fan it boarst. Fierders hawwe se in griis boarst, in grize nekke en in brune yn swart oergeande bûk.
 

## Fersprieding
It briedgebiet fan de grutte bûnte wilster leit meast op de tûndra's fan Euraazje. Der is ek in populaasje dy't yn de Alpen foarkomt.
Yn Nederlân hat tusken 1961 en 1969 ek in groep fûgels de Noardeastpolder brûkt om te brieden.

## Fuortplanting
De balts fan de grutte bûnte wilster is opfallend. Hjir besiket it wyfke it mantsje te lokken. It nêst wurdt op de grûn makke en is faaks net mear as in kûltsje mei wat plantemateriaal beklaait. It wyfkje leit meast trije aaien, dy't it mantsje yn 22 oant 26 dagen útbriedt. It wyfke hâldt har dwaande mei it ferdigenen fan de omjouwing. Nei it útkommen fan de aaien ferlitte de jongen fuortendaliks it nêst en se wurde dan noch sa'n 30 dagen troch it mantsje fersoarge.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Earste Konsylje fan Niseä

It **Earste Konsylje fan [[Niseä]]** yn 325 wie it earste oekumenysk konsylje.
It waard byien roppen op inisjatyf fan keizer Konstantyn de Grutte en wie in gearkomst fan trijehûndert-en- achttjin biskoppen. Op it konsylje waard de offisjele lear fan de doetiidse tsjerke en fan de lettere Roomsk-Katolike tsjerke en Eastersk-Ortodokse tsjerke fêstlein.

It konsylje waard benammen byien roppen fanwege de ûnrêst dy't ûntstien wie troch de lear fan Arius. Yn Niseä waard de kearn fan de belidenis fan it kristlik leauwen ta stân brocht dy't letter op it Konsylje fan Konstantinopel fan 381 opkreaun en oanfold wurde soe. De belidenis fan it leauwen steunde ûnder oaren op de lear fan de fersoening fan Irenaeus, en dêrtroch op it leauwen yn de erfsûnde, en yn it bestean fan ien God. It Alde Testamint waard net fersmiten en de God fan Jezus waard lyksteld mei de God fan it Alde Testamint, JHWH. De godlike natuer fan Jezus waard opnij befestige, wylst it idee dat Jezus de heechste skepping wie, lykas de Arianen leauden, fersmiten waaard. Op it konsylje fan Konstantinopel, soe letter ek de posysje fan de Hillige Geast as tredde persoan fan God fêstlein wurde, wêrmei't de lear fan de triniteit fêstlein waard.

Op it konsylje spile Atanasius in wichtige rol by it bestriden fan it Arianisme. Op syn foarstel waard de Grykske term 'homo-oesios' (fan deselde substânsje) foar de natuer fan de Soan ynfierd, om de wêzens-ienheid fan God de Heit en syn soan Jezus Kristus ta útdrukking te bringen. Der wienen mar twa biskoppen dy't wegeren om it beslút te ûndertekenjen. Trije oaren, benammen Eusebius fan Nikomedia, makken in foarbehâld, dêr't noch in heale iuw oer striden wurde soe. It "leauwen fan Niseá" soe de dogmatyske fûnemint bliuwe foar alle oare konsyljes fan de tsjerke.

By dit konsylje waard ek de datum foar Peaske fêstlein. It waard: de earste sneon nei de folle moanne nei de maitydsevening. Kristenen dy't fêsthâlden oan de Joadske berekkeningswize waarden kwartodesimanen neamd.

Boppedat waard de earenamme patriarch takend oan de fjouwer biskoppen fan de wichtigste stêden yn it kristlik Romeinske Ryk: Rome, Antiochje, Aleksanderje en Jeruzalim.
325

## Foarfallen
* 20 maaie - 19 juny: It Konsylje fan Nicea wurdt hâlden yn Nicea, dêr't beslist wurdt oer de lear fan de Roomsk-Katolike Tsjerke. It Arianisme wurdt feroardield.
* Arius wurdt nei Illyrje ferband.

## Berne

## Ferstoarn
* Gregoarius Lousavorich, apostel fan Armeenje.
Konsylje

In **konsylje** of **konsily** is in gearkomste fan regionale Kristlike lieders/amtsdragers. It wurd Konsylje, offisjeel Oekumenyske Konsylje, waard yn it earstoan allinnich brûkt as beneaming foar de byienkomst fan kristlike patriarchen meiinoar tusken de jierren 325 en 787 fan ús jiertelling. Sûnt it Earste Fatikaans Konsylje waard mei it wurd konsylje ek doeld op de gearkomsten fan de Roomsk-Katolike biskoppen ûnder lieding fan de paus yn Rome.

In konsylje op provinsjaal nivo wurdt ek wol synoade neamd.
Korfû

**Korfû** is in Gryksk eilân yn it noarden fan de Jonyske See. De Grykske beneaming foar it eilan is *Κέρκυρα* (*Kérkura*). It eilân heart mei ûnder oare Zakynthos en Kefalonia by de Jonyske eilannen fan Grikelân. Op Korfoe wenje likernôch 113.000 minsken, wêrfan om-ende-by in tredde yn de haadsted, dy't ek *Korfoe* hjit. 

Eat dat it besjen wol wurdich is, is it paleis dêr't prinses Sisi wennet hat.
381

## Foarfallen
* Keizer Theodosius I ropt it Konsily fan Konstantinopel byinoar, dêr't de Ariaanske beweging feroardield wurdt. It Kristendom wurdt de steatsgodstsjinst fan it Romeinske Ryk en heidenske kulten wurde ferbean. De Triniteitslear wurdt fêstlein.
*Yn it westen feroardielt ek keizer Gratianus it Arianisme.

## Berne

## Ferstoarn
Søren Kierkegaard

**Søren Aabye Kierkegaard** (Kopenhagen, 5 maaie 1813 - dêre, 11 novimber 1855) wie in ferneamd Deensk filosoof, teolooch en skriuwer. Hy neamde himsels in antyfilosoof en religieusk skriuwer en wurdt algemien sjoen as de earste eksistinsjalistyske filosoof. Letter waarden lykwols ek oare mienings heard, dy't Kierkegaard yn syn histoaryske kontekst begripe wolle en net langer ynterpretearje fanút de eksistinsjalistyske beweging, dy't him mooglik ûnrjochtlik op him beroppen hat (Stewart, J. (ed.) 2003).

## Bibliografy
* 1841 - *Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates*
* 1843 - *Enten-Eller*
* 1843 - *Frygt og Bæven*
* 1843 - *Begrebet Angest*
* 1844 - *Philosophiske Smuler*
* 1845 - *Stadier paa Livets Vei*
* 1846 - *Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift til de philosophiske Smuler*
* 1847 - *Kjerlighedens Gjerninger*
* 1849 - *Sygdommen til Døden*
* 1850 - *Indøvelse i Christendom*

## Literatuer
* Stewart, J. (ed.) *Kierkegaard and his Contemporaries*, DeGruyter: Berlin New York 2003
* Vos, Pieter. *De troost van het ogenblik. Kierkegaard over God en het lijden*, Ten Have: Baarn 2002
* Lansink, Cyril. *Vrijheid en ironie. Kierkegaards ethiek van de zelfwording*, Damon: Budel 1997
* Taels, Johan. *Søren Kierkegaard als filosoof: de weg terug naar het subject*, Universitaire Pers: Leuven 1991
* Scholtens, Wim R. *Kierkegaards werken: een inleiding*, Ten Have: Baarn 1988
* Roes, André, *Kierkegaard en Andersen*, Utjouwerij Aspekt, Soesterberg, 2017
57 f.Kr.

## Foarfallen
* Caesar foltôget syn oermastering fan Galje, alhoewol't der noch wol opstannen binne.
* Op it Koreaanse skiereilân untstiet it keninkryk Silla.

## Berne

## Ferstoarn
Roomsk-Katolike Tsjerke

De **Roomsk-Katolike Tsjerke**, meastal *de Roomske Tsjerke*, oprjochte yn 'e rin fan 'e 1e iuw, is de grutste leauwensrjochting yn it Kristendom. De *[[Hillige Sit]]*, dat wol sizze de Paus, it steatsekretariaat, de pauslike kongregaasjes en de pauslike rieden, is it haad fan de steatsrjochtlike takke fan Fatikaanstêd. Neffens it Roomske leauwen is de Paus, dy't sit hat yn Fatikaanstêd, de plakferfanger fan Jezus Kristus op ierde en syn útspraken wurde as ûnfeilber beskôge.

As ynstitút en organisaasje is de Roomske Tsjerke unyk. It is de âldste organisaasje fan 'e wrâld dy't sûnder ûnderbrekkings funksjonearre hat, sûnt de 1e iuw, en is it iennichste ynstitút fan it Romeinske Ryk dat likernôch sûnder feroarings fuortbestiet oant de tsjintwurdige tiid. It argyf en de biblioteek fan it Fatikaan binne allyksa de âldste yn 'e wrâld.

De Roomske Tsjerke hat as ynstitút sûnt de 3e iuw in wichtige rol spile yn de skiednis fan Jeropa en yn dy fan de rest fan de wrâld. Benammen yn de Midsiuwen en de iuwen fuort dêrnei hawwe der út namme fan de Roomske Tsjerke en de paus in soad oarloggen west, wêrûnder de Krústochten. Misjonarissen út de rike lannen fan it westen waarden nei earme koloanjes stjoerd om dêr te preekjen en om de pleatslike bewenners ta it Roomske leauwen te bekearen. 

Yn 'e hiele wrâld binne mear as 900 miljoen oanhingers fan it Roomske leauwen. Likernôch de helte dêrfan wennet yn de Tredde Wrâld. Dêrby is der likernôch ien pryster op alle 1.400 Roomsken.

### Struktuer
De organisaasje fan de Tsjerke is it resultaat fan in iuwenlange evolúsje: De tsjerke ken in strakke organisaasjestruktuer, mei fertikale en horizontale assen, in tsjerke organisearre yn krúsfoarm.

* Fertikaal: fan paus oant leauwige leek; en
* Horizontaal: op ferskate hichten bestiet in oantal - al as net - formele ynstellingen njonken inoar.

De Tsjerke ken har eigen rjochtbanken dy't basearre binne op it kanonike rjocht. De Tsjerke is gjin demokrasy en der is ek gjin skieding tusken de wetjouwende, útfierende en kontrolearjende macht. Alle macht is konsintrearre yn it amt fan de paus.

Der moat ûnderskied makke wurde tusken de paus as polityk steatshaad fan it Fatikaan, dat net folle om it liif hat, en as religieus lieder wêr't de paus wrâldwiid tige ynfloedryk is.

### Fan paus oant leauwige (Fertikale struktuer)
De paus regeart allinnich, hoewol't syn macht ynformeel beheind wurdt. Dat docht er troch dekreten en rjochtlinen. De grutte linen en prinsipes wurde werjûn in ensykliken, apostolyske ekshortaasjes en in protte oare dokuminten. Dizze wurde yn it Latyn publisearre en krije in namme dy't begjinne mei de earste wurden dêrfan. Sa hândelt de ensyklyk "Rerum Novarum" ('oer nije saken') de spesjale lear fan de Tsjerke en de ensyklyk "Humanae Vitae" ('oer it minsklik libben') de hâlding fan de Tsjerke mei antykonsepsje.
Stettin

**Stettin** (Poalsk: **Szczecin**; Dútsk en Sweedsk: **Stettin**) is de haadstêd fan West-Pommeren. Troch de stêd rint de rivier de Oder. Hoewol't de Eastsee 65 km noardliker leit, hat Szczecin tegearre mei Świnoujście de grutste seehaven fan Poalen. It is ek in universiteitsstêd. 

Yn 1243 krige Szczecin stedsrjochten en yn 1272 kaam de stêd oan de Hânze. Oant 1999 wie Stettin de haadstêd fan 'e provinsje Stettin; dat jier waard dy provinsje gearfoege mei twa oaren ta in nije provinsje West-Pommeren.

## Ynwennertal
* 2014 - 408.176 
* 2009 - 406.427
* 2004 - 411.900
 >
Ofbyld:ZamekKsiazatPomorskich w Szczecinie.jpg|Slot fan de Pommerske hartoggen
Ofbyld:0910 Bazylika archikatedralna św Jakuba Szczecin.jpg|Jakobuskatedraal
Ofbyld:Szczecin Philharmonic Hall 3304.jpg|De Filharmonia Szczecin
File:1109 Ratusz Staromiejski Szczecin.jpg|It âld stedhûs


## Berne yn Stettin/Szczecin
* Katarina de Grutte (1729-1796), yn Stettin berne as Sophie Augusta Frederika von Anhalt-Zerbst-Domburg, letter tsarina fan Ruslân
* Alfred Döblin (1878-1957), Dútsktalich skriuwer
* Helga Deen (1925-1943), joadsk famke, slachtoffer fan de Holocaust
Peking

**Peking** (北京; pinyin: Běijīng) is de haadstêd fan Sina. De stêd is in direkt bestjoerde stêd, mei likernôch 11.150.000 ynwenners. Boargemaster is Guo Jinlong sûnt 2007.

## Etymology
Peking betsjut "noardlike haadsted" yn it Sineesk. It hat in konkurrint fan Nanjing west, "de súdlike haadsted", tidens de Ming Dynasty. Dizze dynasty joech Peking har namme.

## Skiednis
De âldste resten binne fan de 1e iuw f.Kr. Doe stifte it Keninkryk fan Yan (燕) har haadsted, dêr't no Peking leit. Hja neamden it Ji (蓟). Neidat it Keninkryk fan Yan ferwoastige wie, waard de stêd lytser, alhoewol't it noch hieltyd in plak fan belang wie.

Peking waard hieltyd wichtiger yn 'e 10e iuw, doe't de Jin Dynasty har haadsted dêr fêstige. Dy stêd waard ferwoastige troch de Mongoalen yn 1215. Yn 1267 bouden de Mongoalen in nije stêd krekt boppe de Jin haadsted, se neamden it "Grutte Haadsted" (大都), en dat wie de basis fan Peking sa as it hjoed derhinne leit. Doe't Kublai Khan, de Mongoalyske monarch, de Yuan Dynasty stifte, keas er de stêd as syn haadsted.

De Yuan, Ming en Qing Dynastyen keazen Peking allegear as harren haadsted. Doe't de Qing Dynasty syn macht ferlear en de Republyk fan Sina stifte wie, ferplakten se harren haadsted fan Peking nei Nanjing. Doe't de Folksrepublyk Sina machtiger waard, waard Peking op 'en nij de haadsted fan Sina.

## Sjoch ek
* Sina
Biskop

In **biskop** (Gryksk: επισκοπος *episkopos*, letterlik "opsichter") is in geastlike mei folsleine prysterwijingsmacht yn de hiërarchy fan de Roomsk-Katolike Tsjerke, Anglikaanske Tsjerke of de Luterske Tsjerke dy't ornaris oan it haad stiet fan in bisdom. In tal bisdommen tegearre foarmje in tsjerkeprovinsje, dêr't in aartsbiskop oan it haad stiet. 
Willibrord is yn 695 troch de paus oansteld en wijd as biskop oer de Friezen. Hy hat lykwols kwealik yn Westerlauwersk Fryslân west (sjoch Fositelân) en syn opfolgers likemin. De biskop hie meast tuskenpersoanen: tafallige, (bygelyks Odulf en letter fêste, benammen aartsdiakens.
Taken biskop: 
* dekens en provisors oanwize yn skrikkeljierren; 
* ynstitúsje hâlde fan pastoars yn memmetsjerken 
* kandidaten foar it prysterskip nei Utert komme litte
Hy skonk de measte biskoplike tsjerken oan kleasters. De biskop krijt wrâldske bestjoersmacht as greve yn Drinte en Stellingwerf (1046); troch de hâlding fan Egbert II yn Starum (1077); Eastergoa en Westergoa (1138, tydlik al 1086 en 1088). De biskop fan Münster hie net folle ynfloed; Fryslân bringt ek net folle op.

De reizen fan Bonifatius nei Fryslân ta wienen yn 753 en 754 , Frederik wurket yn Fryslân om 830 hinne. Koenraad fan Swaben wijt de abdijtsjerke fan Foswert. Doe't de oanspraken fan Hollân ta in kondominium laten en biskop Boudewyn fan Hollân syn rjochten jilde litte woe is hy twa kear ferslein. Dietrich von der Ahr wie yn Starum yn 1203 en krige wat gesach nei in konflikt mei Willem I. Dochs holpen de Friezen 1230-1233 de opstannige Drinten. Biskop Friedrich van Blankenheim trede dêrby krêftich op.
Cunerus Petri, ienige biskop fan Ljouwert, wurket yntinsiver, mar te koart 1570-1577. Nei 1580 is der gjin drager fan biskoplik gesach. De paus machtiget yn 1602 in apostoalysk fikaris foar hiel Nederlân: besiken yn 1618, 1692 en 1696. Oant 1703 trede in lid fan it Haarlims kapittel as fikaris-generaal op, mei help fan in aartspryster fan Ljouwert. Bestjoersmacht en wijingsmacht komme yn 1727 oan de nuntsius yn Brussel, letter yn De Haach. Alle nuntsiussen wienen Italjanen, dus lei it gesach praktysk by de aartsprysters; Nunsius Busca brocht yn 1778 en nunsius Brancadoro yn 1794 in besite. Under it keninkryk bereizget baron Van Wijckersloot Fryslân as wijbiskop yn 1836, 1837, 1842 en 1847. Nei 1853 komt Fryslân ûnder de aartsbiskop fan Utert, dy't in soad oan de wijbiskoppen en de dekens oerlitte moat. Mei de biskop fan Grins (1955) hat Fryslân mear kontakt. Biskoppen út Fryslân binne Frederik en Redbad, aartsbiskoppen Johannes H.G. Jansen fan Ljouwert en Jan de Jong fan It Amelân.
Biblioteek

In **biblioteek** (Gryksk: βιβλιοθηκη *bibliothèkè*, "boekeberchplak") of **boekerij** is in samling fan boeken en oare dokuminten, of it plak dêr't sa'n samling beheard wurdt.
Vilnius

**Vilnius** (Poalsk: *Wilno*; Dútsk: *Wilna*) is de haadstêd fan Litouwen en leit yn it súdeasten fan dit Baltysk lân oan de rivieren de Vilnelė en de Neris. Yn 2007 hie Vilnius 542.785 ynwenners. Vilnius hat in grutte histoaryske binnenstêd en hat ien fan de âldste universiteiten yn dit part fan Jeropa. Yn 2009 is Vilnius ien fan de beide kulturele haadstêden fan Jeropa.
Kebek (stêd)

**Kebek** is de haadstêd en de twadde stêd fan de provinsje Kebek yn Kanada. 

De stêd leit oan de rivier de Sint Lorentz yn it súdlike part fan de provinsje, noardeast fan Montreal.