open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stjelp

In **stjelp** is in pleats mei alle bedriuwsromtes ûnder itselde tek. De stjelp komt mear foar by feehâlderij as by ikkerbou. De ierste ôfbylden oer de stjelp komme fan in âlde kaart fan de Súdwesthoeke by Starum. 

## Skiednis en skaaimerken
De stjelp ûntstie yn de wat minder rike dielen fan Fryslân. De stjelp wie nammentlik goedkeaper as de âldere Kop-hals-romppleats, mei't dy út ferskate boudielen bestiet. De Fryske stjelp is besibbe oan de Noard-Hollânske stolp, mei omdat West-Fryslân eartiids Fryske grûngebiet wie. De grutste ferskillen tusken de stjelp en de stolp is it dak; by de stolp is it dak piramidefoarmich, by de stjelp net; en de plattegrûn, dy't fjouwerkant is by de stolp hat de stjelp net

De stjelppleats makke fral yn de twadde helte fan de 19e iuw opgong, sadat it úteinlik it meast foarkommende type pleats waard yn Fryslân. De stjelp waard beskôge as in foarútgong yn de pleatsbou.

By de stjelp sitte de wendielen en de molkenkelder direkt efter de foargevel. Boppe de molkenkelder sit de opkeamer. De opset fan de skuorre is frijwat itselde as by de kop-hals-romppleats, allinne rint de kowestâl meast net oer de hiele lingte om't er opkeard wurdt troch it wengedielte dat de hiele breedte fan it gebou ynnimt.

Ek letter yn de 20e iuw waarden noch stjelpen set, mar doe faak mei harkenielen foar de souderkeamers.

## Literatuer
* Rob C. Hekker, 'De ontwikkeling van de boerderijvormen in Nederland', yn: S.J. Fockema Andreae, R.C. Hekker en E.H. ter Kuile, *Duizend jaar bouwen in Nederland*, dl. 2, Amsterdam 1958, s. 195-376
* Wiebe Hoekstra, *De Friese boerderij. 2500 jaar geschiedenis van de Fryske pleats*, Ljouwert 2010
* Eelke Simens de Jong, 'De Fryske stjelp yn de Stellingwerven', yn: *It Beaken* 9 (1947), s.78-82
* Sytse Jan van der Molen, *[https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMKB18C:052910000:00092 Het Friesche boerenhuis in twintig eeuwen]*, Assen 1942, s. 88-94.
* Ellen L. van Olst, *[https://www.dbnl.org/tekst/olst003uilk01_01/ Uilkema, een historisch boerderij-onderzoek. Boerderij-onderzoek in Nederland 1914-1934]*, Arnhim 1991 (deel 1: stand van het onderzoek; deel 2: beschrijvingen van boerderijen)
Barbara van Beukering

**Barbara van Beukering** (Drachten, 1966) is in Fryske sjoernaliste.

## Libben en wurk
Van Beukering folge nei it heljen fan har gymnasiumdiploma de Skoalle foar Sjoernalistyk yn Utert (1985-1989).
Dêrnei wurke se by de TROS-telefyzje as ferslachjouster fan *TROS Kieskeurig* en *TROS Aktua Geld*. Nei twa jier stapte se oer nei de AVRO, wêr't se ferslachjouster/presintatrise waard fan it jongereinprogramma *Pauze TV*. Nei twa seizoenen presintearre se twa jier lang voor dyselde omrop it filmprogramma *Preview*, tegearre mei Hugo Metsers. Dêrnei wurke se in oantal jierren efter de skermen as einredakteur fan ferskate programma’s foar ûnder oare RTL5, Veronica en Teleac.

Yn 1997 makke Van Beukering de oerstap nei tydskriften. Se waard efterinoar haadredakteur fan Babymagazine (1997), AvantGarde (1998-1999), Blvd. (1999-2002) en it Volkskrant magazine (2002-2007)

Yn febrewaris 2007 presintearre Van Beukering it jûnfoljende NPS-programma *Handboek voor de moderne vrouw*. Op 1 septimber 2007 waard Barbara van Beukering haadredakteur fan Het Parool. Yn 2015 sette se útein mei PAPER, in digitaal  nijsmagazine dat alle dagen ferskynt. Ein 2016 naam Blendle PAPER oer fan de Persgroep Nederland.

Barbara is troud mei Thomas Deelen (eartiids reklameman) en hat in styfsoan Jasper en trije dochters: Ruby, Laura en Milou.

## Bibliografy
Yn 2017 skreau Van Beukering *Kruip nooit achter een geranium*, in syktocht nei in lang en lokkich libben. It boek ferskynde yn febrewaris 2018.

Ein febrewaris 2020 ferskynde har boek *Je kunt het maar éénmaal doen. Een persoonlijke zoektocht naar sterven, het grootste taboe in ons leven*. útjefte Spectrum.

Yn de maitiid fan 2023 kaam *Het jaar waarin ik mijn haar verloor* út. Dat boek giet oer har "rampjier" 2020 mei 
aaklike foarfallen yn famylje - en kunderûnte, koronapandemy, de maatregelen dy't dêr út fuortkamen en it hommels foarfallen fan *alopecia*, hierútfal.
Nees (eilân)

**Nees** (Dútsk: *Langeneß* [laŋəˈnɛs]; Deensk: *Langenæs*; Noardfrysk: *Nees*) is ien fan de Halligen, in groep eilannen yn Dútslân en makket diel fan de gemeente Nees. It eilân is it grutste fan alle Halligen, der binne 16 terpen op Nees. Op it eilân wenje likernôch 100 minsken, it is mei in spoarwei oer Olân mei de fêste wâl ferbûn.

## Skiednis
Nees foarme oant de Burchardifloed fan 1634 ien eilân mei Olân. Dêrnei bestie it út trije losse eilantsjes: Nees yn it easten, Butwehl yn it súdeasten en Noardlân yn it westen. Yn de 19e iuw binne dizze eilannen troch damen en lânoanwinning wer oanelkoar groeid. Dêrmei waard Nees it grutste fan de Halligen en is it hast tsien kilometer lang.

## Ferkear

Sûnt 1927 is it mei in smelle spoarwei oer Olân mei de fêste wâl ferbûn. Fierders hat it eilân trije lytse havens, yn ien dêrfan is in oanlisplak foar in lytse feartsjinst dy’t fan Schlüttsiel ôf oer Hege, Nees en Oomraam fart.

Op de westpunte fan it eilân is in fjoertoer fan 11,50 meter boud. Dy stiet op de Alde Petersterp. De fjoertoer hat de namme *Nordmarsch*, de Dútske namme fan it âlde eilân Noardlân.

## Keppeling om utens
* Webstee fan Nees
Mandarynsk

It **Mandarynsk** of **Guanhua**, yn de folksmûle Sineesk neamd, is de sammelnamme fan alle Mandarynske taalfariëteiten. It is de meast sprutsen taal fan de wrâld. Mear as 850 miljoen minske sprekke Mandarynsk. It meast sprutsen Mandarynske dialekt is it Standertmandarynsk, dat ek op skoallen jûn wurdt.

## Sjoch ek
*Standertmandarynsk
Jaap Paauwe

**Jaap Paauwe** (Rotterdam, 3 febrewaris 1909 – dêre, 25 juny 1982) wie in fuotballer dy't yn de 20e iuw, tegearre mei syn broer Bas Pauwe op it middenfjild spile fan Feijenoord. 

Hy spile 127 wedstriden foar de klup en makke 2 doelpunten. Yn de rin fan de tritiger jierren spile er yn it súksesfolle alvetal fan dy fuotbalklup en spile 8 ynterlâns. Hy makke syn debýt yn Oranje tsjin de Belgen op 29 maart 1931. Oan syn fuotbalkarriêre kaam hommels in ein doe't er yn it twadde alvetal fan Feijenoord syn poat bruts. 

Jaap Paauwe wurke earst yn it molkfabryk en waard letter bankwurker. Begjin jierren fyftich gier er as emigrant nei Súd-Afrika om dêr in nij bestean op te bouwen, mar nei sân jier kaam er ûnwennich werom.
Wim Stroetinga

**Wim Stroetinga** (Drachten, 23 maaie 1985) is in earder Frysk hurdfytser. Hy is de jongere broer fan maratonrider Arjen Stroetinga. 

Hy liet foar it earst fan him hearre yn 2002, doe't hy wrâldkampioen scratch by de junioaren waard. Twa jier letter waard hy op dit ûnderdiel Nederlânsk kampioen yn de eliteklasse. De folgjende twa jierren wist hy dizze titel te prolongearjen. Yn 2006 waard hy yn Athene Jeropeesk kampioen by de beloften.

Sûnt 2007 makket hy diel út fan it Ubbink - Syntec Cycling Team. Op de Wrâldkampioenskippen baanfytsen 2007 helle hy syn earste grutte ynternasjonale priis by de senioaren: hy wûn op de scratch it sulver efter Kam-Po Wong út Hongkong. Dy syn ferrassende ûntsnapping wie krekt net yn te heljen, mar Stroetinga fersloech mei syn einsprint de rest fan it fjild.  Tidens it Wrâldkampioenskip yn Melbourne, Austraalje wist Stroetinga him te kwalifisjearjen foar de Olympyske Simmerspullen 2012 yn Londen.

Yn septimber 2020 makke Stroetinga bekend te stopjen mei hurdfytsen as professional.

## Oerwinningen
**2006**
* Etappe yn Olympia's Tour

**2006**
* Europeesk Kampioen Endurance Omnium

## Ploegen
* 2005 - Team Löwik Meubelen - Van Losser Ynstallaasjes
* 2006 - Fondas P3Transfer Team
* 2007-2008 - Ubbink - Syntec Cycling Team
* 2008 - ?
* 2009-2010 - Team Milram
* 2011-2014 - KOGA Cycling Team
* 2015-2016 - Parkhotel Valkenburg
* 2018-2020 - Vlasman Cycling Team
Strân (eilân)

**Strân** is in âld-eilân yn Dútslân, it wie ien fan de Noardfryske eilannen. It eilân ûntstie by de Twadde Marsellusfloed yn 1632. By dizze floed kaam it wetter om it lân hinne tige heech en waarden tal fan plakken oerspield, ien fan dizze plakken wie Rungholt. Ek it hallig Súdfal waard oerspield. Ut de rêsten fan dizze stoarmfloed ûntstie Strân.

Letter, by de Burchardifloed fan 1634, waarden grutte parten fan it 220 kante kilometer grutte eilân fuortspielt. 6.400 ynwenners oerlibben de floed net. Tsjintwurdich binne fan it âlde eilân Strân noch Pellworm, Noardstrân en it Hallig Nordstrandischmoor oer.

## Keppelings om utens
* Oersjoch fan de stoarmfloeden (dútsk)
* Skiednis fan Noardstrân
Laura Vlasblom

**Laura Vlasblom** (Drachten, 8 oktober 1968) is in Nederlânske sjongster en stimartyst.

Tegearre mei har suster Karin Vlasblom en harren twa freondinnen Mandy Huydts en Marjon Keller song se fan 1981 oant 1985 mei yn it koar fan *[[Kinderen voor Kinderen]]*.

Dit befoel harren sa goed dat se yn 1986 yn in fammegroep (*[[Frizzle Sizzle]]*) sjongen giene.
De band - ivich op bleate fuotten en yn wide jurken - die it yn it earstoan aardich en waard troch guon al sjoen as de nije Dolly Dots. Yn 1986 die it kwartet mei oan it Eurofyzjesongfestival mei it nûmer *Alles heeft een ritme*, dêr't se 13e mei waarden. Hjirnei makken de fammen inkele beskieden hitsjes en sleepten se de Sulveren Harp yn de wacht. De groep foel lykwols yn 1989 al út elkoar.

Laura spruts in soad stimmen yn tekenfilms yn, ûnder oaren yn *[[Madagascar (film út 2005)|Madagascar]]* as Gloria it Nylhoars, yn *[[Kung Fu Panda 3]]* as Mei Mei de reuzepanda, yn *[[Aladdin (Disney-film út 1992)|Aladdin]]* as prinsesse Jasmine en yn *[[The Little Mermaid (film út 1989)|The Little Mermaid]]* as Ariel. Fierders die se de stim fan *Pikkie de Akster* yn Alfred J. Kwak. Ek die se yn hast elke Barbie-film de stim fan Barbie.

Ut de relaasje mei de sjonger Bastiaan Ragas hat se in soan.
Strân (betsjuttingsside)

*In sânstripe by de kust: strân
*In âld-eilân yn de Waadsee: Strân (eilân)
*In buorskip yn Wûnseradiel: Strân (Wûnseradiel)
Gerben Sonderman

**Gerben Sonderman** (Drachten, 29 desimber 1908 — Hagerstown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955) wie in Nederlânske fleander. Hy wie testpiloat by Fokker en wie goefreon mei Prins Bernhard.

## Biografy
Sonderman waard berne as soan fan de direkteur fan it pleatslike gasfabryk. Hy waard oplieden ta militêr fleander op de militêre loftfeartskoalle yn Soesterberg. Nei 1938 wurke hy by Fokker as testpiloat. Yn 1940 waard er mobilisearre en op fleanfjild Waalhaven yn Rotterdam pleatst. By de Dútske ynfal yn maaie fan dat jier helle er as fleander by it Wapen fan de Militêre Loftfeart mei in Fokker G.1 jachtkrúser trije Dútske fleantugen del. Hy waard in skoft troch de Dútsers ynternearre en gie letter by it ferset. Yn 1942 dûkte hy koarte tiid ûnder by de yn Nederlân wenjende Dútske bankier en keunsthanneler Alois Miedl, mei wa't er al foar de oarloch befreone rekke wie. Sonderman waard dêrnei rjochterhân fan kolonel P.J. Six fan de Oardersjinst. Mei in radiostjoerder, dy't yn in appartemint yn de Amsterdamse *Wolkeskraber* ferburgen wie, stie it twatal yn kontakt mei Prins Bernhard. Oan de ein fan de oarloch fleach Sonderman nei befrijd gebiet yn in De Havilland Leopard Moth D.H. 85 dy't oan it begjin fan de oarloch yn in loads yn de Amsterdamske haven ferstoppe wie.

Nei de Twadde Wrâldoarloch waard Sonderman testpiloat foar Fokker. Sa makke hie op 18 desimber 1947 de earste flecht mei in Fokker S11 lesfleantúch. Dêrneist wie hy adjudant yn bûtengewoane tsjinst fan Keninginne Juliana, en persoanlik piloat en freon fan Prins Bernhard. It twatal reizge ûnder mear yn 1951 nei Argentynje, dêr't de prins Juan Peron besocht.

Sonderman krige in Brûnzen Liuw foar syn wurk yn it ferset, en in Fleanderkrús foar syn aksjes yn de maaiedagen fan 1940. Sonderman ferûngelokke yn de Feriene Steaten by in demonstraasjeflecht mei in Fokker S.14 straaltrener. It regearingsfleantúch Fokker F-27 PH-PBF, dat op 19 maaie 1960 de DC-47A PH-PBA ferfong, waard "Gerben Sonderman" doopt.
Youssef Idilbi

**Youssef Sjoerd Idilbi** (Drachten, 7 maaie 1976 – Amsterdam, 15 maaie 2008) wie in Frysk akteur, dy't foar in part fan Palestynsk komôf wie.

Youssef Idilbi waard berne as soan fan in Palestynske heit en in Fryske mem.

Idilbi wie te sjen yn de RTL 4-searje *[[Westenwind]]* as Abdullah Yildirim. Letter wie Idilbi te sjen yn de Yorin-soapsearje *[[Onderweg naar Morgen]]* en yn *[[Dankert & Dankert]]* en yn de ferskate teaterstikken, wêrûnder *Kater*, *[[Liefde is kouder dan de dood]]* en *IS.MAN* (skreaun en regissearre troch Adelheid Roosen). Yn 2005 wurke Idilbi mei as akteur yn de rol fan Chris yn de Tryater-produksje 'De op & delgong fan Lytse Fügel'.

Idilbi folge yn Grins de teateroplieding en studearre ôf oan de Amsterdamske Hegeskoalle foar de Keunsten.

Youssef Idilbi die himsels mei 32 jier tekoart troch fan it dak fan de Teaterskoalle oan de Jodenbreestraat yn Amsterdam te springen.

## Telefyzje
* *[[Westenwind]]* - Abdullah Yildirem (1999-2001)
* *[[Russen (telefyzjesearje)|Russen]]* - Appie (2001-2002)
* *[[Onderweg naar Morgen]]* - Sid Porter (2002-2003)
* *[[Dankert & Dankert]]* - Hassan (2007)

## Teäter
* *Vlucht* (1996)
* *Das Lederhosen* (1996)
* *Proeven* (1996)
* *Kater "Dood is een gimmick"* (1999)
* *De vertellingen van 1001 nacht* (1999)
* *Een soort Hades* (2000)
* *De op & delgong fan Lytse Fügel* (2005)
* *Liefde is kouder dan de dood - Gevangenismonologen* (2006)
* *IS.MAN* (2007)

## Keppeling om utens
* Nekrology yn Trouw
Súdfal

**Súdfal** (Dútsk: *Südfall*) is ien fan de Halligen yn Dútslân, it is ien fan de Noard-Fryske eilannen. It eilân is allinnich mar mei it simmerhealjier bewenne, Súdfal hat in oerflak fan 0,5 kante kilometer en is ûnderdiel fan de gemeente Pelweerm.

It Hallig leit westlik fan it skiereilân Noardstrân en súdeastlik fan it eilân Pelweerm.
 
## Skiednis
Súdfal hat eartiids ûnderdiel út makke fan it âlde eilân Strân, dit eilân is troch de Sint-Marsellusfloed fan 1632 hielendal útelkoar skuord. In pear parten fan it eilân bleaunen bestean, dêr't Súdfal ûnder wie, dat fuort nei de floed in noch folle gruttere Hallig wie as dat it no is.

De Buchardifloed fan 1634 soarge foar noch mear grutte ferliezen oan minskelibbens, bisten en lân. Súdfal bleaun dochs bewenne. De bewenners fan it eilân libben yn dizze tiid fan lânbou, fiskerij en strânjutterij.

Mei de Stoarmfloed fan 1825 wurdt Súdfal wer tige skansearre. Hast de hiele befolking fan it eilân, besteande út tolve famyljes, rekket wei troch de stoarmfloed. De trije terpen yn it westen wurde hielendal fuortslein en de Hallig rekket de helte fan it lân kwyt. Yn de perioade hjirop komt it eilân yn hannen fan in ferskaat oan minsken. Yn 1910 keapet de grevinne Diana fan Reventlow-Criminil it eilân om har lêste jierren dêr troch te bringen. Nei har dea wurdt it eilân foar fyftich jier oan de famylje Dethleffsen ferhierd.

Yn 1921 ûntduts de Noardstrâner Andreas Busch de resten slûswurken op it lân tichtby Súdfal. Busch hat it gebiet fierder op kaart set en in protte spoaren fan beskaving fûn. Hy fûn ûnder oare âlde wetterputten, lânbougrûn, diken en sleatten. Troch dizze ynformaasje wurdt tocht dat de stêd Rungholt yn de 13e en 14e iuw op it plak fan Súdfal lein hat.

Tsjintwurdich is it eilân in ûnderdiel fan de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein. Sûnt 1957 is it eilân yn it behear fan de Jordsân Feriening. It eilân is sûnt 1959 in beskerme natuergebiet en is in ûnderdiel fan it Nasjonaal Park Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer. Op de noch ienichste oerbleaune terp stiet in wenhûs mei bygebouwen. Hjir is in ûnderkommen fan de fûgelbeskerming, in SAR-wacht en in útsjoerstasjon fan de Dútske reddingsbrigade. Dizze gebouwen binne allinnich yn de simmermoannen bemanne.

## Ferkear
Súfal is te foet of mei in karre fan Noardstrân ôf berikber. Yn ferbân mei de beskerme status fan it eilân is dit net tastien foar it publyk. Yn de simmermoannen fart der trije kear yn de wike in boat fan Pelweerm nei it eilân.

## Natuer
Op it eilân is in streamke dat oan de westkante begjint en oan de eastkante fan it eilân útkomt. Op it eilân kinne tal fan plantesoarten harren ûntwikkelje, wêrûnder seegers, see-alsem, lamsear en seeblom.

It waad rûnom Súdfal is in archeologysk beskerme gebiet, om sa de oanwêzige spoaren fan de âlde bewenning net fierder te fersteuren.

Sûnt 1960 is it tal jierlikse oerstreamings stiigd fan likernôch 30 nei 70.


 Luftaufnahmen Nordseekueste 2012-05-by-RaBoe-083.jpg|Súdfal
 Hallig Südfall Strandflieder.jpg|Súdfal
 Hallig Suedfall2.JPG|Súdfal


## Keppelings om utens
*Artikel oer Súdfal
*Webstee fan de Jordsân Feriening
Nasalearring

**Nasalearring** (**nasaal fokaal**) is in fonologysk proses wêrby de n troch de noas útsprutsen wurdt. By de neikommende wurden falt de n wei en wurdt it fokaal nasalearre:
* gâns --> n wurdt net útsprutsen en de â wurdt nasalearre.
* oanstriid --> n wurdt net útsprutsen en de oa wurdt nasalearre.

Skaaimerken fan de nasalearring binne:
# Der is in gewoane fokaal + n + rûzer of l, r, j, w en u.
# De fokaal wurdt nasalearre
# De n ferdwynt
# De fokaal ferliest letteroan syn nasaliteit en wurdt soms rutsen.

Yn it fonetyske skrift wurdt de nasalearring mei in ~ boppe de oanbelangjende fokaal oanjûn.

## Skiednis
Yn it Frysk hat it proses fan de n-útfal him ôfspile yn likernôch de 5te oant de 10de iuw. Yn it Ingelsk wurde fokalen ek wol nasaal útsprutsen wêrby de n fuortfalt. 

De Frânske taal hat dit fonologysk proses ek. Tink bygelyks mar oan *restaurant* dat in protte talen oernommen hawwe. Yn it Portugeesk, Bretonsk, Sineesk-Tibetaanske talen, Poalsk en Kasjûbysk wurde ek nasale fokalen brûkt.
Fokaal

In **fokaal** of **klinker** of **wurdlûd** is in spraaklûd dêr't gjin obstruksje by yn 'e luchtstream oanbrocht wurdt.

It Frysk hat de neikommende fokalen: A, E, I, Y, O, U. De fokalen yn it Frysk wurde oanfold mei diakretyske tekens.

De twa wichtichste ferskillen tusken konsonanten en fokalen:
# Fokalen kinne beklamme wurde en dêrtroch in wurdlid foarmje; konsonanten kinne dat net.
# By konsonanten wurdt de luchtstream troch de mûle op de iene of oare wize behindere en by fokalen net.

## Skaaimerken

De fokalen kinne yn trije ûnderskate skiften yndield wurde:











;Lange fokalen
* Nêst de [ə] stiet gjin lang lûd.
* De [e:] is it lange wjergader fan de [I].
* Alle oare fokalen wurde lang makke troch der in dûbele punt efter te setten. [ü:], [u:], [ö:], [o:], [ɔ:], [i:], [ɛ:], [ə:], [a:].

## Sjoch ek
* Frysk alfabet
* Konsonant
Konsonant

In **konsonant** of **bylûd** is in spraaklûd dat derby komt.

It Frysk hat de neikommende konsonanten; B, C (allinni**ch** mei de H), D, F, G, H, J, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Z. 

De twa wichtichste ferskillen tusken konsonanten en fokalen:
# Fokalen kinne beklamme wurde en dêrtroch in wurdlid foarmje; konsonanten kinne dat net.
# By konsonanten wurdt de luchtstream troch de mûle op de iene of oare wize behindere en by fokalen net.

## Yndieling
Der binne trije yndielingskritearia.

;1 Konsonanten wurde yndield neffens it artikulaasjeplak yn de mûle.
* bilabiaal / twalippich - ** p b m β **
* labiodentaal / liptoskich - ** f v w ** 
* dentaal / by de tosken - ** t d s z r l n **
* palataal / by it hurde ferwulft - ** j **
* felaar / by it sêfte ferwulft - ** g k ɣ j w ŋ **
* de kielholte - ** h **

;2 De behindering fan de luchtstream en it lûdeffekt.
* Koarte folsleine ôfsluting, ploflûd (*ploffer*) - ** p t k b d g **
* Unfolsleine ôfsluting, rûslûd (*rûzer*) - ** f s x v z ɣ j w β ** 
* Lucht troch de noas, noaslûd (*nasaal*) - ** m n ŋ **
* Underbrutsen ôfsluting (*floeilûd*) - ** l r **
* Hielendal gjin behindering (*heallûd*) - ** h **

;3 Stimhawwend of stimleas.
* Stimhawwend - ** b d g v z ɣ **
* Stimleas - ** p t k f s x **
* Ynherint stimleas - ** h **
* Ynherint stimhawwend - ** m n ŋ r l j w β **

De konsonanten wurde neffens punt 2 yn fiif groepen yndield: de ploffers, rûzers, nasalen, floeilûden en heallûden.
Wetter Is Libben

**Wetter Is Libben** is de namme fan in keunstprojekt fan keunstner Henk Hofstra út Drachten dat op 6 april 2007 ûnthuld is. Foar it keunstwurk wie hast 4000 liter blauwe farve nedich. De blau farve wei (It Mûnein) yn Drachten symbolisearret it kanaal dat op itselde plak rûn hat, mar letter tichsmiten is.

It projekt kaam yn opspraak omdat de helte fan de € 75.000 kostjende klus út mienskipsbelestingen betelle waard. De projektûntwikkelder betelle de rest. De iepening troch de Drachtster wethâlder fan Kultuer, Fred Veenstra barde ûnder grutte media belangstelling. 

Nei 2012 ferdwûn it keunstwurk stikje by bytsje, meidat it net ûnderholden waard en fanwege it fannijs graven fan de Drachtster Feart troch it Mûnein.

## Trivia
* Hofstra hat tajûn dat de aard fan syn keunstprojekt mei ynjûn is troch syn winsk om mei de tiid sichtber te wêzen op Google Earth.
Tsjibbe Terpstra

**Tsjibbe Terpstra** (1855 - 1947) wie in Fryske biljerter.

Terpstra wûn yn 1892 it masterskip fan Nederlân. Hy joech tusken 1904-1913 biljertlessen yn Ljouwert. Letter stifte hy yn De Haach in "Académie de Billard".
Baerthe fan Idsaerda

**Baerthe fan Idsaerda** (Teridzert, 1528 - 14 maaie 1603) wie in jurist en frijheidsstrider. 

Hy wie lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân en lid fan it Hof. Hy wie ien fan de gearstallers fan de lânsordonnânsje.
Otto fan Langen

**Otto fan Langen**, in inkele kear mei de taheaksel: *fan Bevervoorde*, (1437/1438-1511), wie in Katolike kannunik en diplomaat. Yn de Fryske skiednis is hy bekend wurden troch syn ûndersiik foar de Roomske keizer Freark III oer de klachten tsjin it Grinzer optreden yn Westerlauwersk Fryslân.

## Biografy
Otto fan Langen wie ôfkomstich út in Twintsk aadlik laach. Syn heit Bertold fan Langen bewenne de havezate "Bevervoorde" by Rijssen yn Oerisel. Hy folge in geastlik wurkpaad dêr't ferskate funksjes troch him beklaaid waard. Neidat er ta pryster wijd wie, waard hy yn 1475 troch Freark III ûnderskieden mei de titel paltsgreve. It jier dêrop ferwurf er in plak yn it domkapittel fan Worms. Doe't er yn 1480 ynskreaun stie oan de universiteit fan Keulen as studint yn it kanonike rjocht wie hy tagelyk kannunik te Worms en proost fan it Sint Adelbertsstift te Aken. Yn lettere jierren beskikte Fan Langen oer noch ferskate oare prebenden. De wichtichste hjirfan wie it domkappitel fan Mainz dêr't hyn yn 1487 ynstallearre waard.

## Fryslân
Yn 1493 krige Fan Langen opdracht fan keizer Freark III nei Fryslân te kommen. Hy moast de klachten ûndersykje fan de Skieringers oer Grinslân dy't neffens de Skieringers mei har meiplichtigen (it Dokkumer ferbûn) misdieden en misdriuwen begien hienen wêrtroch de rjochten fan it Ryk en de Fryske ûnderdienen dêrfan beswiere wienen. 

Troch Fan Lange waarden ferskate gearkomsten hâlden dêr't de belutsen partijen net altyd allegear by ien wienen. Op ien fan dizze gearkomsten krige de Friezen Fan Langen sa fier dat se in potestaat keazen yn de persoan fan Juw Dekema yn 1494. Otto makke tariedings foar de komst fan Albrecht fan Saksen.
Habel

**Habel** (Noardfrysk: *Haabel*) is ien fan de Halligen yn Dútslân. It is mei 3,6 hektare it lytste fan alle Halligen. It eilân is ûnderdiel fan de gemeente Groue. De lingte fan Habel is likernôch 350 meter, de breedte is likernôch 100 meter. Habel leit eastlik fan Groue en likernôch 3,5 kilometer fan de kust fan Dútslân.

Op Habel leit ien terp, de Noarderterp. Op dy terp stiet in gebou fan de fûgelbeskerming; it gebou is allinnich yn de simmer beset. Yn de 19e iuw hat der ek noch in twadde terp op it eilân west, de Suderterp. Dy is yn de rin fan de tiid hieltyd lytser wurden troch lânôfslach. Oan it ein fan de 20e iuw is de terp hielendal ferdwûn yn de Waadsee.

Habel leit yn it Beskermingsgebiet I fan it Nasjonaal Park Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer. Der mei net op it Hallig rûn wurde, it is dan ek ferbean foar publyk. De Hallig is eigendom fan de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en is yn it behear fan de Jordsân Feriening. Habel is in wichtich bried- en rêstplak foar in protte seefûgels. Benammen Rotguozzen en Noardske sternen meitsje in protte gebrûk fan it eilân.

## Keppeling om utens
*Ynformaasje op de webstee fan de Jordsân Feriening
Tsjalling Eeltsjes Halbertsma

**Tsjalling Eeltsjes Halbertsma** (Grou, 28 jannewaris 1848 - Ternaard, 2 juny 1912), wie in Frysk skriuwer en ûnderwizer. Hy wie de pakesizzer fan Tsjalling Hiddes Halbertsma.

Tsjalling Eeltsjes waard yn 1848 te Grou berne as âldste soan fan Eeltje Halbertsma en Taetske Gerrits Dijkstra. As jonge ferhuze er mei syn âlden nei Nes (WD), wêr't syn mem ek weikaam.

Halbertsma waard yn 1869 ûnderwizer te Ternaard, yn 1910 gie er mei pensjoen. Foar Ternaard hie er oan skoallen yn Hollân stien. Op 3 desimber 1874 boaske er oan Baukje Gerlofs Jensma.

Hy skreau histoaryske folksferhalen en toanielstikken (*Japik Bûterblom*, nei Molière, (1905); *It Boerke* (1905)) en sangbondels; wie komponist fan ferskate bekende Fryske lieten (û. o. *Widzesang fan it sémanswiif*).

Teffens wie er meiwurker fan Pieter Jelles Troelstra by 'It jonge Fryslân', 'Nij Frysk Lieteboek', 'For Hûs en Hiem' (redakteur fan 1890-1895) en meiwurker oan it *Friesch woordenboek (Lexicon Frisicum) Diel 1 (A-H)*

## Wurk
* 1900 - 1910 -  *Sinneblommen* - T.E Halbertsma.
* 1902 - *Nije Fryske Sangen*,  foarste samling - Tsjalling Eeltsjes Halbertsma 
* 1905 - *Leed- en lofsangen* - T.E. Halbertsma
* 1905 - *Nije Fryske Sangen*, oarde samling - Tsjalling Eeltsjes Halbertsma
* 1906 - *Nije Fryske Sangen*, tredde samling - Tsjalling Eeltsjes Halbertsma
* 1909 - *Miedeblommen* - T.E. Halbertsma
* 1909 - *Krystsangen* - T.E. Halbertsma
* 1912 - *Ut it âlde leach* - samle wurk (2 dielen, Leien)
Simon van der Aa

**Charles Menard Adelaide Simon van der Aa** (Leien, 1810 - Ljouwert, 21 april 1855) wie in letterkundige en jurist.

Van der Aa skreau oer de feestjerte yn Fryslân en wie redakteur fan de Friesche Volksalmanak
Ulbe van Houten

**Ulbe van Houten** (Boksum, 23 maart 1904 - Sint-Anne, 22 maart 1974) wie in Frysk skriuwer.

## Libben
As arbeiderssoan en jongste fan fjouwer bern gie er nei de kweekskoalle om foar ûnderwizer te learen. Yn 1922 waard er beneamd as ûnderwizer oan de kristlike De Slotskoalle yn Sint Anne. Letter waard hy learaar oan de MULO yn dat plak. Syn frou, Sieuwke Lep, kaam út Froubuorren. Sadwaande hearden de fiif bern yn de húshâlding Van Houten thús twa talen, mem prate Biltsk mei har en heit Frysk.

Syn earste Fryske boek skreaun er yn 1936. Syn literêre neilittenskip bestiet út ien roman, in ferhalebondel en twa novelles. It neifertellen fan de bibelske ferhalen yn *De Hillige Histoarje* yn twa dielen, it âlde en nije testamint, seach de grifformearde Van Houten as syn libbenswurk. Yn 1955 krige er dêrfoar yn Boalsert de heechste literêre ûnderskieding fan de provinsje Fryslân, de Gysbert Japicxpriis.

As taalkundich ûnderstiper wurke er yn it ramt fan 'e Nije Fryske Bibeloersetting (1966-1978) mei oan 'e fertaling fan 'e bibelboeken *[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]*, *[[Exodus (bibelboek)|Exodus]]*, *[[Leviticus]]*, *[[Numeri]]*, *[[Deuteronomium]]*, *[[Jozua (bibelboek)|Jozua]]*, *[[Rjochters]]*, *[[Ruth (bibelboek)|Ruth]]*, *[[1 en 2 Samuël]]*, *[[1 en 2 Keningen]]*, *[[Ester (bibelboek)|Ester]]*, *[[Psalmen]]*, *[[Spreuken]]*, *[[Preker (bibelboek)|Preker]]*, *[[Heechliet]]* en *[[Kleilieten]]*.

## Wurk
* 1937 – *De Wraak* (koart ferhaal)
* 1938 – *De Sûnde fan Haitze Holwerda* (roman, 11e printinge yn 2010) 
**  Nederlânske oersetting: *De Zonde van Haitze Holwerda* (fert. G. Mulder, Kok, Kampen, 1950)
**  Biltske oersetting: *De Sonde fan Haitze Holwerda* (fert. Sytse Hotzes Buwalda, 2021)
* 1943 – *[[De Rook fan it Lân]]* (ferhalebondel; 2e, útwreide printinge 1965, 3e printinge 1994)
** *[[De Beam (koart ferhaal)|De Beam]]*
** *Fakânsje*
** *Tillefoan*
** *Sabbatsreis*
** *Ferlerne Soan*
** *Maaie*
** *Lêste Reis*
** *Spul om Douwe*
** *De Wraak*
** *[[Brief nei Kanada]]* (sûnt de werprintinge fan 1965)
** *[[Ein fan 'e Mars]]* (sûnt de werprintinge fan 1965)
* 1945 – *[[Ein fan 'e Mars]]* (novelle)
* 1949 – *De Hillige Histoarje, Diel I* (frije neifertelling fan it Alde Testamint)
**  Nederlânske oersetting: *De Heilige Geschiedenis, Deel I* (oersetting: Wever, Frjentsjer, 1959)
* 1953 – *De Hillige Histoarje, Diel II* (frije neifertelling fan it Nije Testamint, 3e printinge 1983)
Fiskerijdagen Harns

De **Fiskerijdagen Harns** (Nederlânsk en offisjeel: *Visserijdagen Harlingen*) foarmje in evenemint dat fjouwer dagen duorret en elts jier yn ein augustus en/of begjin septimber holden wurdt yn 'e Fryske havenstêd Harns. It barren, wêrfan't de earste edysje holden waard yn 1959, ûntstie oarspronklik as in (inkele) iepen dei fan 'e Harnzer fiskerijsektor. It is letter útgroeid ta in meardeisk en folle algemiener folksfeest, hoewol't ûnderdielen yn it ramt fan 'e fiskerij noch altyd wol in sintraal plak ynnimme. Dêrnjonken is de promoasje fan Harns as toeristyske bestimming almar wichtiger wurden. Yn 2009 waard it fyftichjierrich bestean fan it evenemint fierd mei in ekstra grut feest.[boarne nedich]

## Organisaasje en besikers
De Fiskerijdagen binne bedoeld as in feest foar Harnzers en âld-Harnzers, mar likegoed foar lju fan bûten. Bewenners en besikers wurde tsjin 'e eftergrûn fan 'e seishûndert histoaryske monuminten dy't de stêd ryk is, fjouwer dagen efterinoar traktearre op muzyk, sang, dûns, folkloare, keunst, gastronomy, merken, merke, kultuer en sport. It muzykfestival op 'e sneontejûn hjit de Nacht fan Harns. De Fiskerijdagen Harns wurde organisearre troch de Stifting Fiskerijdagen Harns. It feest waard yn 2010 útroppen ta it bêste regio-evenemint yn Nederlân. Bekend is dat besikers benammen út Fryslân komme, mar der binne ek besikers út Drinte, Grinslân en West-Fryslân.[boarne nedich] Mei 170.000 besikers wiene de Fiskerijdagen yn 2006 it grutste meardeiske evenemint fan Fryslân.[boarne nedich]

## 59e edysje
Yn 2018 wurdt de 59e edysje fan 'e Fiskerijdagen Harns op 29&nbsp;augustus iepene mei in optreden fan sjongster Jennie Lena (bekend as finaliste fan 'e talintejacht op 'e tillefyzje *The Voice of Holland*). Dat bart op it grutte poadium op 'e Grutte Bredepleats, nei taspraken troch boargemaster Roel Sluiter en Jules Dutrieux, de foarsitter fan 'e Stifting Fiskerijdagen Harns. Fêste ûnderdielen binne fan âlds û.m.:
* de iepen dei fan 'e Fiskfeiling Urk, lokaasje Harns mei in grutte Fisktafel;
* flean- en rêdingsdemonstraasjes troch ferskate Definsje-ûnderdielen en oare helptsjinsten;
* in manifestaasje op 'e Rommelhaven om 'e skiednis fan 'e fiskerij hinne;
* in floatskôging;
* in fjoerwurkshow;
* de Fiskerijdagerin (sûnt 1988);
* de Nacht fan Harns.
Dêrnjonken binne der ek nijere ûnderdielen, lykas:
* in workshop roeien;
* it yn 2017 foar it earst yntrodusearre hurdfytskritearium;
* in sambafestival, dat yn 2018 foar it earst holden wurdt.

## Gallery

File:Harbour with boats.jpg|
File:The Standard 1.jpg|
File:Fishing boat ZK4.jpg|


## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan 'e Fiskerijdagen Harns
Hindrik Jans Westra

**Hindrik Jans Westra** (Harns, 1766 – Harns, 11 septimber 1831) wie boargemaster fan Assen.

Westra waard 15 april 1766 yn de Grutte Tsjerke fan Harns doopt. Hy wie in soan fan keapman Jan Jarigs Westra en Dieuwke Pesma. Hindrik troude mei Hiltje Schaaff (1766-1790) en Eva Fontein (1773-1856). Mr. Westra wie abbekaat fan it Hof fan Fryslân (1788-1802), baljuw (1810) en frederjochter (1811). Hy wie mei-oprjochter fan de frijmitselderslôzje yn Harns. Hy waard letter direkteur fan de yn- en útgeande rjochten en aksynzen yn Drinte (1820). Yn 1831 waard hy boargemaster fan Assen, hy stoar lykwols dat jier yn syn berteplak. Westra waard opfolge troch wethâlder Hindrik Jan Oosting.
Piter Boersma

**Piter Ymkes Josef Boersma** (Warten, 11 july 1947) is in Frysk skriuwer, dichter en leksikograaf. 

Boersma folge de roomsk-katolike ûnderwizersoplieding yn Stienwikerwâld en joech dêrnei sân jier les oan de Bonifatius-skoalle yn Ljouwert. Fan 1977 oant 2012 makke er diel út fan de wurdboekstêf fan de Fryske Akademy. Syn soan, Hidde Boersma, is ek Frysk dichter en skriuwer.

## Prizen
*Rely Jorritsmapriis (ferhaal: Rêch wriuwe) (1972)
* Rely Jorritsmapriis (ferhaal: Botke) (1973)
* Gysbert Japicxpriis (It libben sels) (1998)

## Wurk
### Romans
* *De reis fan Labot* (1977)
* *Skuor* ( 1983)
* *Keatsroman* (1984)
* *Sniebalfokstrot* (Boekewikegeskink 1995, yn 'e mande mei Stichting It Fryske Boek)(1995)
* *Sakramintsdei* (útkommen yn 'e rige Ljochtmoanneboekjes, nû. 13) (1995)
* *It libben sels* (1997)
* *De klûs fan Copmanshurst* (2000)
* *It útsjoch* (2005)
* *De krêftproef* (2012, as E-Book en POD-útjefte)
*  *It libben fan Fimme Lap* (Hispel 2024)

### Ferhalebondels
* *Hwat der bart* (1976)
* *De skjirre* (1980)

### Dichtwurk
* *Net to kearen emoasje* (1974)
* *Printkrassen*; gedichten (tekeningen Beb Mulder, fersen Piter Boersma) (1983)
* *Op weagjende grûn* (1985)
* *Under it twangjok* ( 1988)
* *It swurd út 'e stien* (1992)
* *Bûten* (2003)
* *Ritueel* (2005)
* *Stjoer de strjitmakker* (2010)
* *Liet fan it fjild* (oersette gedichten út it Sineesk wei) (2014)
* *Under Hildegards tsjoen* (2020)
* *In wjukslach tsjin 'e blauwe loft* (2025)

### Toaniel
* *Freed* (út it Hollânsk oerset nei Hugo Claus, oersetting fan ‘Vrijdag’) (1984) 
* *Twa hittepetitten om’e hite kofje* (út it Ingelsk oerset nei John Ford Noonan, oersetting fan ‘A coupla white chicks sitting around talkin’) (1984)
* *Wy binne dochs freonen?* (út it Ingelsk oerset nei Alan Ayckbourn, oersetting fan ‘Absent friends’) (1985)
* *Boeren stjerre* (út it Dútsk oerset nei Franz Xaver Kroetz) (1987)
* *Tramwein Begearte* (út it Ingelsk oerset nei Tennessee Williams, oersetting fan ‘A Streetcar named desire’) (1988)
* *Mephisto* (út it Dútsk oerset nei Ariane Mnouchkine)(nei "Mephisto" : roman fan in karriêre troch Klaus Mann) (1989)
* *In healegeare hear* (út it Frânsk oerset nei  J. B. Molière) (1992)
* *Kearewear* (út it Frânsk oerset nei de roman ‘Les jeux sont faits’ fan Jean Paul Sartre) (1997)
* *Wêr giet it oer?* (út it Hollânsk oerset nei Wim. T. Schippers) (1998)
* *Par* (musical) (2003)
* *2010 : Lucky Manuela* (oersetting) (2010)

### Ferskaat
* *Levensboom der lage landen = Libbensbeam fan 'e lege lannen* = Lowlands' tree of life ( Binne Lútsen Boarnstra ; Fryske oers. Piter Boersma ; Inglish[!] transl. Klaas Bruinsma ; mei byldwurd[!] fan Gerrit Terpstra) (1996)
* *Jacob Klaver : it libben fan in keatsferiening* (2003)

## Keppeling om utens
*Skriuwersynformaasje oer Piter Boersma by Sirkwy
Sybrand Hingst

**Sybrand Hingst** (Harns, 28 oktober 1824 - De Haach, 18 oktober 1906) wie in Frysk politikus.

Hingst wie in minnist liberaal Twadde Keamerlid út Harns, en fertsjintwurdige tweintich jier it distrikt Ljouwert. Hy wie in jittikfabrikant fan 1847 ôf, dy't yn 1859 wethâlder en yn 1864 boargemaster fan Harns waard. Hy kaam nei de ûntbining fan 1866 yn de Twadde Keamer en spruts dêr in soad oer Fryske oangelegenheden. Hy sluet him oan by de Kappeynianen.
Jan Ykema

**Jan Jelte (Jan) Ykema** (Harns, 18 april 1963) is in Fryske âld-reedrider en hjoeddeis (2009) trainer by it APPM-reedridersteam.

## Biografy
Ykema wie in súksesfol sprinter, mei oanlis foar de 500 en de 1000 meter. Syn topjierren wienen 1986-1989. Hy is wrâldferneamd wurden troch de "pikstart" (in sitaat fan Mart Smeets) by de 500 meter op de Olympyske Spullen fan 1988 yn Calgary, dêr't hy de sulveren medalje wûn. Syn tiid (36,76) wie geweldich, fral omdat oant dat momint syn persoanlike rekord stie op 37,42. Uwe-Jens Mey (DDR) wûn it goud mei in tiid fan 36,45.

Ykema wûn yn syn karriêre trije gouden, twa sulveren en trije brûnzen medaljes by wrâldbekerwedstriden. Hy waard trije kear Nederlânsk Kampioen Sprint en helle ek trije kear goud op de NK Ofstannen ( twa kear op de 1000 en ien kear op de 500 meter).

Oan de ein fan it seizoen 1988-1989 sette Ykema op 26-jierrige leeftyd in punt efter syn sportkarriêre. Hjirnei waard hy makelaar yn ûnreplik guod. Yn 2005 kaam hy nei bûten mei it ferhaal dat hy fyftjin jier lang ferslaafd west wie oan kokaïne. Wyls is hy al in tiid ôfkickt en jout hy gastlessen op middelbere skoallen oer syn ferslaving.

Yn septimber 2008 waard bekend dat Ykema werom komt op de iisbaan en wol as begelieder fan de sprinters Jacques de Koning, Rhian Ket, Lars Elgersma en Yuri Solinger . 

## Resultaten

## Wrâldrekords
Hege (eilân)

**Hege** (Dútsk: *Hooge*; Deensk: *Hoge*; Noardfrysk: *Huuge*) is ien fan de Halligen yn Dútslân. It is nei Nees it twadgrutste Hallich, mei likernôch 75 ynwenners. Hege leit yn de gemeente Hege. It Hallich leit tusken Oomram, Nees en Pelweerm yn.

## Skiednis
Hege hat lange tiid in ûnderdiel west fan it Pelweermer hiirde. Mei de Twadde Marsellusfloed yn 1362 rekke it eilân los fan Pelweerm en rekken de tsjerke en de dyk fan it gebiet skansearre.

Dat de seespegel heger wurdt en de stoarmen op see sterker is ek te fernimmen op Hege. Yn de 20e iuw rekke it eilân likernôch fiif kear yn it jier ûnder wetter, tsjintwurdich kin dat wol oprinne oant tolve kear yn it jier.

Sûnt de midsiuwen hat it eilân te krijen mei in leger wurdend ynwennertal. Yn 1593 wienen der noch 23 terpen op it eilân, yn 1758 wienen dat der noch mar 16. Om 1800 hinne wennen der sa'n 480 minsken op it eilân. Krekt foar de Stoarmfloed fan 1825 stienen der likernôch 100 huzen op it eilân en wennen der 393 minsken. 25 jier letter wienen dat noch mar 70 huzen en 250 ynwenners. Oan it begjin fan de 20e iuw wennen der noch 140 minsken, tsjintwurdich leit it ynwennertal om en de by de 75 persoanen.

Op it eilân wurdt noch troch in lyts tal minsken it Hallichfrysk sprutsen, in taalfariant fan it Noardfrysk.

## Terpen

Op Hege binne tsien bewenne terpen, wêrfan twa in dûbelterp foarmje:
* Backenswarft
* Kirchwarft
* Ockelützwarft
* Hanswarft
* Ockenswarft
* Lorenzwarft/Mitteltritt (dûbelterp)
* Volkertswarft
* Ipkenswarft
* Westerwarft

## Keppelings om utens
* Webstee fan it toeristeburo fan Hege
* Foto's fan Hege
Kinsck fan Ropta

**Kinsck fan Ropta**, of **Kinsck Ropta** wie de frou fan Sjoerd Andla fan Weidum dy't yn 1541 tegearre it Tjallingafûns yn Nijtsjerk stiften. Hjoed-de-dei hjit it plak Westernijtsjerk by Marrum yn de gemeente Ferwerderadiel. Hjir stie in pleats of state dy't yn besit wie fan de Zthalinga’s, it “Zthalinga-goed”. Dêr komt de namme “Tjallinga” wei. Op dizze pleats waarden doe al weesbern opfongen en fersoarge.

## Sjoch fierder
* Papingastate en Kinsck van Roptastrjitte by Weidum
It moarch fan it Evangeelje

**It moarch fan it Evangeelje** (*Ingelsk: Marrow of moderne divinity*) is in boek dat skreaun waard troch in *E.F.*, dêr't nei alle gedachten Edward Fisher mei bedoeld wurdt. It boek hat in wichtige rol spile yn benammen de Skotske tsjerkeskiednis.

## Ynhâld
It teologyske boek giet oer de relaasje/gearhing fan Wet en Evangeelje. It is in gearspraak tusken fjouwer persoanen, dy't ferskillende fyzjes hjiroer oanjouwe, nammentlik: Evangelista, in learaar fan it Evangeelje; Nomista, in wettysk minske; Antinomista, in wetsbestrider en Neophytus, in jonge Kristen.

## Utjeften
De earste útjefte wie yn 1645 yn Oksfurd mei as titel: "Marrow of moderne divinity". Dy earste útjefte befette in oanbefeljend wurd fan Joseph Caryl. It boek waard yn 1718 troch Thomas Hog op 'e nij útjûn, mei in foarupwurd fan Hog, dêr't er tige kritysk yn wie oer de Tsjerke fan Skotlân. It boek waard yn 1720 as kettersk oanmerkt, mar hjirút ûntstie spjalt yn 'e tsjerke wat einlings yn 1733 late ta de Ofskiedingstsjerke. Thomas Boston joech yn 1726 in nij ferzje út, dêr't er sels in foaropwurd by skreau en dêr't er taljochtings byskreau dy't de boadskip fan it boek ferdigenen. Syn ferzje waard net feroardiele.

Yn 1757 is fan it boek in Hollânske oersetting fan ds. Alexander Comrie útjûn.

## Keppelings om utens
* http://www.mountzion.org/text/marrow/marrow.html
Edward Fisher

**Edward Fisher** (Fl. 1627 - 1655) wie kapper en boekferkeaper yn Londen. Nei alle gedachten wie hy de skriuwer fan it boek "Marrow of moderne divinity" (It moarch fan it Evangeelje), útjûn yn 1645. Hielendal wis is dat net, om't de skriuwer allinnich as "E.F." oanjûn wurdt. Fisher wie net in predikant, mar hy wie teologysk goed ûnderrjochte.

## Biografy
Hy wie de âldste soan fan Sir Edward Fisher, ridder, út Mickleton, Gloucestershire. Yn 1627 kaam er as boarger yn tsjinst fan it Brasenose College yn Oxford, dêr 't er op 10 april 1630 syn B.A. graad behelle. Hy wie bekend om syn kennis fan tsjerklike skiednis en klassike talen. Hy wie in royalist en in ferdigener fan de festivals fan de tsjerke tsjin de Puriteinen. Hy basearre de ferplichting fan de dei fan de Heare inkeld en allinne op tsjerklike autoriteit en wegere dy as sabbat te beskôgjen.

Yn 1654 naam er it bûten fan syn heit oer, mar omdat it swier beliend wie, ferkocht er it yn 1656 oan Richard Graves. Yn 'e skulden luts er him werom yn Carmarthen en joech er les op in skoalle, mar syn skuldeaskers fûnen him, en hy gie nei Ierlân. Dêr ferstoar er, mar it is net bekend wannear. Syn lichem waard nei Londen brocht foar de begraffenis. 

Hy wie troud, mar syn frou stoar earder as hy.

## Keppeling om utens
*  ''Who were the Marrowmen?''
Nicolas Appert

**Nicolas Appert** (Châlons-en-Champagne (sur-Marne), 17 novimber 1749 - Massy, 1 juny 1841), wie in Frânske sûkerbakker en de útfiner fan it loftticht bewarjen fan iten. Appert waard bekend as de "heit fan it weckproses". 

Yn 1800 loofde Napoleon Bonaparte in beleanning út fan 12.000 frank oan dejinge dy't in metoade betocht om iten te bewarjen sadat syn troepen befoarriede wurde koenen as se op fjildtocht wiene. Nei jierren fan eksperimintearjen tsjinne Appert yn 1809 syn útfining yn en wûn de priis. Yn it jier dêrnei publisearre hy syn fining ûnder de namme *"L'Art de conserver les substances animales et végétales"*. Dat wie it earste kôkboek yn syn soarte dat gie oer de moderne wize om iten te bewarjen.

It hûs fan Appert waard it earste kommersjele ynmaakfabryk yn de wrâld. Appert patintearre syn útfining en begûn in handel om in ferskaat oan fiedsel te bewarjen yn tichte flessen: De dikwandige glêzen flessen waarden fold mei iten as fleis, fûgelte, griente, aaien, molke en foarmakke menu's (neffens boarnen wie syn grutste súkses dat de publisiteit helle in hiel skiep). Der waard wat romte litten tusken de ynhâld fan de flesse om de iepening ôfslute te kinnen mei in koark dy't der stevich ynparse waard mei in skroef. De flesse waard ta beskerming yn kanvas wuolle, wylst er ûnderdompele waard yn siedend wetter om dêrnei hjit makke te wurden yn in troch Appert, ôfhinklik fan de ynhâld fan de flesse, sekuer fêstleine tiid. 

Singelier is dat dat ûngefear 100 jier earder wie foardat Louis Pasteur bewiisde dat baktearjes dea gienen troch ferhjitting. 

Ta eare fan Appert wurdt ynmeitsjen wol faker "appertisaasje" neamd, dat as ûnderskied mei pasteurisaasje. It earste besykjen fan Appert om fiedsel yn te meitsjen troch dat te sieden gie op kosten fan de smaak fan it ynmaaksel, soks yn tsjinstelling mei it fiedsel dat bewurke waard troch pasteurisaasje dêr't de temperatuer mar 70&nbsp;°C by is. 

De metoade fan Appert wie sa ienfâldich en maklik te dwaan, dat it al gau wrâldwiid dien waard. Yn 1810 patintearre syn lânsman Pierre Durand (ek bekend ûnder syn Ingelske namme Peter Durand) syn eigen metoade, allinnich diskear yn in blikkene doaze, in modernere wize om iten te bewarjen. Yn 1812 kochten de Ingelsken Donkin en Hall beide patinten en begûnen mei it produsearjen fan ynmakke fiedsel. Minder as tsien jier letter waard it Appert model fan ynmeitsjen yntrodusearre yn de Feriene Steaten. De massaproduksje fan blikgrienten waard earst gewoan oan it begjin fan de 20e iuw. 

De stúdzjeferiening fan studinten Libbensmiddeletechnology 'Nicolas Appert' oan Wageningen Universiteit is nei him neamd.

## Keppeling om utens
* http://www.appert-aina.com
Ettrick

**Ettrick** is in rivierdelling yn Selkirkshire, yn it Skotske Borders (grins) -gebiet. De rivier de Ettrick (*Ettrick Water*), mei in lingte fan 53 km, rint troch it dal en troch Ettrickbridge en de histoaryske stêd Selkirk. It wâld fan Ettrick wie in grut keninklik bosk, dat no allinne noch yn namme bestiet.
Olân

**Olân** (Dútsk: *Oland*; Deensk: *Øland*; Noardfrysk: *Ualöön*) is ien fan de Halligen yn Dútslân. It eilân makket ûnderdiel út fan de gemeente Nees. Olân leit tusken Nees en it fêste lân fan Dútslân yn. Op it Hallig steane 17 huzen, der wenje likernôch 30 minsken op it eilân. It hat in lingte fan likernôch 2 kilometer en in breedte fan likernôch 500 meter.

Op Olân stiet mar ien terp, de Olânterp. Hjirop is in hiel doarp boud. It nimt hjirmei in bysûndere posysje yn, omdat op de oare Halligen foar bygelyks de tsjerke in eigen terp boud is. Op de ienichste terp fan it eilân steane in skoalle, in tsjerke, in kafee, it gemeentehûs mei bibleteek en in winkel. Yn de midden fan de terp leit in fiefer, in saneamde fehting, mei swiet wetter, dizze docht tsjinst as drinkplak foar de bisten. De fjoertoer fan Olân, dy't ek op de terp stiet, is de ienichste op de wrâld mei in dak fan reid.

Yn de simmer wurdt der fan Schlüttsiel út in feartsjinst ûnderhâlden nei Olân. Ek is it eilân mei it waadrinnen te berikken.

Olân hat ek in lytse haven. It haventsje leit súdlik fan de terp en is foar skippen mei in ûndjippe boaiem tusken trije oeren foar heech wetter en trije oeren nei heech wetter te berikken. Yn de tiid hjirfoar en dernei leit der hast gjin wetter yn de haven.

## Skiednis
It Hallig wie al foar de Marsellusfloed fan 1362 in eilân, it wie yn die tiid ien eilân mei Nees. Mei in smelle stream wie it fan de fêste wâl skieden. Nei de tige ferskuorrende Buchardyfloed fan 1634 rekke it eilân los fan Nees. Hjirnei hawwe benammen de stoarmfloeden fan 1717 en 1825 in protte skea oanrjochte op it eilân. Benammen yn 1717 gie it mâl. It wetter kaam goed in heale meter heger as by de stoarmfloed fan 1634. Alle gebouwen waarden skansearre, wêrûnder ek de mûne. Yn 1825 waarden 33 fan de 36 wennings fernield troch de stoarmfloed.

Yn 1850 wienen der noch twa terpen op Olân: Warft en Pipe. Pipe is as lange tiid net mear bewenne, wêrtroch der tsjintwurdich noch mar ien terp oer is.

Al rûn 1860 waard Olân mei in daam mei it fêste lân ferbûn, mar dizze daam waard troch stoarmfloeden meardere kearen fuort slein. Tusken 1925 en 1927 waard in daam boud dy't no noch altyd bestiet. Op de daam is in smelspoarbaan boud dy't fan de fêste wâl oant en mei Nees rint. Yn it begjin waarden de karren op dizze spoarwei troch seilen foarút brocht, letter waard oerstapt op lytse moterkes.

## Tsjerke
De tsjerke fan Olân, de Halligtsjerke, is in sealtsjerke fan 1824. De tsjerke hat ûnder oare de swiere stoarmfloeden fan 1825 en 1962 oerlibbe. De tsjerkeromte is tige lyts. De dowestien komt út de Romeinske tiid.

## Keppeling om utens
*Webstee fan de gemeente Nees
Anne Hellinga

**Anne Hellinga** (Drachten, 20 augustus 1931 - Koartehimmen, 31 maart 2004 ) wie in Frysk skriuwer en plysjeman. Wurk fan him ferskynde yn De Strikel.

Hy skreau ynearsten ienfâldige gedichten en dêrnei detektives.

## Wurk
* *Proses-verbael*: fersen (1968)
* *Twa deade sigeuners*: (in forhael oer in plysje) (1972)
* *Moard mei muzyk*: plysjeroman út de Benedictus-rige mei Jan J. Bijlsma (1974)
* *Moard op 'e Himrik*: plysjeroman mei Jan J. Bijlsma (1974)
* *Benedictus pakt troch*: plysjeroman mei Jan J. Bijlsma
* *Myn hûs stiet wol op moude*: fersen (1979) ISBN 90-330-0204-3
* *Skeind ferline*: ferhalen oer it tiidrek 1940-1945 (1990) ISBN 90-330-1413-0

## Keppeling om utens
* Anne Hellinga yn de DBNL
Slach by Finnburg

De **Slach by Finnburg** is in legindaryske fjildslach tusken Friezen en Denen, dêr't net wis fan is oft dy ea plak fûn hat. De slach is oerlevere yn in twatal ier midsiuwske skriften, it Finnburg Fragmint en de Beowulf.

## It ferhaal
Neffens it *Finnburg fragmint* kaam de Deenske prins Hnaef mei syn gefolch fan sechstich striders de winter trochbringen op de Finnburg, it stee fan syn Fryske sweager Finn, kening fan de Friezen. Der ûntstie lykwols spul tusken Denen en Friezen - de fersen jouwe lykwols gjin ynformaasje wêrom dat barde - en bruts der in gefjocht út dat fiif dagen duorre. It fragmint jout likemin útslútsel oer wa't de slach wint en einiget hoopstoops. Gelokkich is der in passaazje yn it epyske fers *Beowulf*, dêr't Hrothgar's de bard in liet yn sjongt oer de ôfrin fan de slach dy't de *Freswael* neamd wurdt, de "Fryske Slachterij", dat itselde ferhaal is fan it Finnburg fragmint. 

Ut de Beowulf kin opmakke wurde, dat de slach wûn waard troch de Friezen. Fierders sneuvelet de Deenske prins Hnaef yn de striid, mar heart ek Finn syn soan by de fallenen. Uteinlik slute beide partijen frede, en mei Hingest de nije lieder mei de oerlibjende Denen ôfreizgje. 

## Boarnen
* it Finnburg Fragmint
* De Beowulf