Bellingwolde

**Bellingwolde** (Grinslânsk: *Ben(ne)wolle* of *Bennewold*) is in doarp yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. It doarpsgebiet omfiemet ek de útbuorrens Den Ham, Rhederbrug en Rhederveld en hie yn 2019 3265 ynwenners. It doarp hat it karakter fan in streekdoarp en hat in lingte fan wol 4 kilometer. It is in beskerme doarpsgesicht. Fan 1811 oant 1968 wie Bellingwolde in selsstannige gemeente, doe't it opgie yn de gemeente Bellingwedde. Dy gemeente gie op 1 jannewaris 2018 op yn de nije gemeente Westerwâlde.

## Yndieling
Bellingwolde hie om 1800 hinne tsien buorskippen, dy't elts haren eigen buertgilde hiene. Fan noard nei súd: Koudehoek, Hamdyk, Den Ham, De Lethe, Hof, Kerk, Middel, Loug, Overeind en Bovenstreek. Loug, dat Grinslânsk foar "doarp" betsjut, is it sintrum fan it doarp.

## Namme
De namme komt fan *wold* (sompich bosk) fan it laach Billinga, in ôflieding mei it taheaksel *-ing* fan de persoansnamme Bille.

De namme kaam foar as *Hues to Billinge* (1482), *Billinghewolde (1498), *Byllynckwolt* (1517), *Bellinckwolt* (1536) en *Bellingewolde* (1840).

== Skiednis ==
Bellingwolde ûntstie yn de [[Midsiuwen]] as in [[feanterij]]doarp fan de rivier de [[Westerwâldske Aa]] ôf. It hearde ynearsten by de âlde [[Fryske Goaen|Fryske goa]] it [[Reiderlân (regio)|Reiderlân]], mar troch de oerstreamings fan de [[Doalert]] bedarre in grut part fan dy goa yn de see. Bellingwolde en [[Blijham]] waarden by [[Westerwâlde]] foege, wylst [[Wynskoat]], [[Hilligerlee]], [[Westerlee]] en [[Beerta]] by it [[Aldamt (regio)|Aldamt]] kamen. Ek it ferdronken Doalertdoarp [[Houwingaham]] mei de delsettings [[Hamdijk]] en [[Den Ham (Westerwâlde)|Den Ham]] of *Nye Ham* kamen by it [[karspel]] Bellingwolde. De kearn fan it doarp ferhuze nei in hegere sânrêch oan 'e râne fan it [[heechfean]] dat part fan it [[Boertanger Fean]] wie. 

It doarpslint skate dêrnei suver de klaaigrûn fan de Doalert fan de efterlizzende feangrûn, dat fanút Bellingwolde oanmakke waard. Dêr ûntstiene dochterdelsettings lykas [[De Lethe]], [[Veendijk (Westerwâlde)|Veendijk]] en [[Rhederbrug]]. It langhalige ferkavelingspatroan om it doarp hinne is tsjûge dêrfan. Ek waard fanút Bellingwolde lân fan de Doalert werom wûn.

De hearlikheid *Bellingwolde en Blijham cum annexis* kaam yn [[1530]] tegearre mei Westerwâlde yn hannen fan hege amtners en harren neisiet. De neisiet fan steedhâlder [[Jan fan Arenberch]] ferkochten it gânse gebiet yn [[1617]] oan de [[Mennisten|menniste]] keapman Willem van Hove, dy't fan doel wie en bedykje de grutte [[kwelder]]s. Om't Van Hove oan deselde kant as [[Johan van Oldenbarnevelt]] wie, moast er nei it bûtenlân flechtsje, want de ynwenners wegeren him as lânshear te erkennen. De stêd [[Grins (stêd)|Grins]] kocht Westerwâlde en Bellingwolde yn [[1619]], ek om nije polders te bedijen. Yn de nije polders kamen de [[fêsting]]s [[Boneskâns]] (1589), [[Aldeskâns]] (1593) en [[Nijeskâns|Lange-ikkerskâns]] (1628), dat wynliken op [[East-Fryslân|Eastfrysk]] grûngebiet lei.

Tsjerklik foelen Bellingwolde en Blijham ûnder it [[Bisdom Osnabrück]], mar de befolking waard yn de [[sechtjinde iuw]] foar it grutste part [[protestantsk]]. Nei de [[Reduksje fan Grins]] yn [[1594]], waarden de twa doarpen oan de klassis Aldamt taheake. De hearlikheid hie hast gjin religieuze minderheden, mar der kamen nettsjinsteande yn de [[achttjinde iuw]] in katolike en in luterske tsjerke yn [[Wynskoatersyl]], dy't benammen troch leauwigen út [[Wynskoat]] besocht waarden.

De hearlikheid Bellingwolde en Blijham wie tegearre mei Westerwâlde in [[Generaliteitslannen|Generaliteitslân]]. It gebiet waard út namme fan Grins bestjoerd troch de drost fan [[Wedde]]. Yn Bellingwolde en Blijham bleau it âlde Fryske lânrjocht fan it Reiderlân út [[1471]] jilden. De hearlikheid hie in eigen lânrjochter en rjochtshûs yn Bellingwolde. De fêstings Aldeskâns en Nijeskâns foelen dêrfoaroer ûnder it gesach fan de [[Steaten fan Fryslân]], dy't tegearre mei Grins de fêstings en it garnisoen finansieren.

Sûnt de [[njoggentjinde iuw]] wurdt Bellingwolde ek wol ta it Aldamt rekkene, om't de grutte klaaipleatsen en de tsjinstellings tusken de [[grutboer]]en en de [[Boere-arbeider|lânwurklju]]. De goede klaaigrûn soarge foar goede opbringsten en dus in woltierige boerestân. De grutte [[ikker]]boubedriuwen diene it tige goed troch de hege nôtprizen tusken [[1850]] en [[1875]]. Grutte en moaie pleatsen komme ek fan dy tiid. Yn dyselde tiid woeks it doarp nei it suden. Foar de woltierige boerestân (foar in part) oer stiene de ferearme lânwurklju en lytse boeren. Dy spannings tusken de beide groepen laten ta rebûlje yn [[1892]] dy't mei help fan plysjetroepen delslein waard. Yn de tiid tusken de beide wrâldkrigen kaam it twaris ta lange stakings.

Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] naam it belang fan de [[lânbou]] ôf. Troch meganisaasje yn de lânbou ferfearen der in soad lânwurklju. Troch de [[ruilferkaveling]]s yn de sechtiger en de santiger jieren fan de [[tweintichste iuw]] ferdwûn de langhalige feankavels foar it grutste part. It doarp ûntjoech him mear as in [[Forinsisme|forinzedoarp]] en ek it toerisme waard fan grutter belang.

== It besjen wurdich ==
* It [[beskerme doarpsgesicht]]
* De Protestantske (earder Nederlânsk-Herfoarme) Magnustsjerke is in goatyske tsjerke, dy't oarspronklik wijd waard oan Sint-Jakobus, út 1527 mei in frijsteande toer út 1720, dêr't twa âlde klokken, dy't yn 1697 getten waarden, yn binne.
* It rjochtshûs dat fan de santjinde iuw is en dêr oant 1811 rjocht sprutsen waarden.
* Museum *De Oude Wolden* is in keunstmuseum mei wikseljende útstallings en it wurk fan magyske realist [[Lodewijk Bruckman]]
* Nôtmûne *Veldkamp's Meuln'' fan 1855
* Ferskate monumintale pleatsen en hearehuzen

## Ferfier
Yn 1900 iepene trammaatskippij Wynskoat-Bellingwolde syn hynstetramline tusken de twa plakken. Yn 1912 waard dy maatskippij oernaam troch de nij oprjochte Stoomtramweg-Maatschappij Oost-Groningen, dy't de line omboude ta in stoomtramline en yn 1917 ried de earste stoomtram. Yn 1948 waard it tramferfier opheft. De remise dêrfan stiet noch hieltyd oan de dyk nei Aldeskâns.

Bellingwolde leit oan de N969 dy't yn Blijham oansluting jout op de N368 en yn Dútslân op de A31.

It Veendiep ferbynt Súd-Bellinwolde mei de Westerwâldske Aa. Yn 1911 waard it B.L. Tijdenskanaal groeven dêr't by Rhederbrug yn it uterste noarden fan it doarp plakken om te lossen kamen. Beide kanalen wurde hjoed-de-dei brûkt foar de plezierfeart.