open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skagen (gemeente)

**Skagen** (Nederlânsk: *Schagen*, Westfrysk: *Skagen*) is gemeente yn 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De gemeente hat  ynwenners (, boarne: CBS).

## Beskriuwing
De gemeente, dy't foar in diel yn 'e krite West-Fryslân leit, bestiet yn syn hjoeddeistige foarm sûnt de gemeentlike weryndieling fan 2013. Doe fúzjearren nammentlik de eardere gemeenten Skagen, Zijpe en Harenkarspel ta ien nije bestjoerlike organisaasje. De stêd Skagen is it grutste plak en teffens it haadplak fan 'e gemeente, hoewol't it gemeentehûs yn Tuitjenhorn, it eardere haadplak fan Harenkarspel, ek noch yn gebrûk is as in dependâns fan it gemeentehûs oan de Leane yn Skagen.

De stêd Skagen is it iennige plak yn de gemeente dy't eartiids stedsrjochten krigen hat en is, mank mei de kust fan de Zijpe, lykas de badplakken Groote Keeten, Callantsoog en Sint Maartenszee, in toeristesintrum. It gebiet tusken de kust en de stêd Skagen bestiet benammen út lânbougrûn, mei in soad bollefjilden en in tal midgrutte doarpen. By Petten binne der twa ûndersykskearnreaktors.

## Ferfier
Troch de gemeente hinne rinne in stikmannich haadwegen: de N9, N241, N245, N248 en N249. Al dy diken binne yn de gemeente 80 km/o-diken en hawwe ien rydstripe yn eltste rydrjochting. Dêrnjonken lizze ek de N502 en de N503 yn de gemeente en dy hawwe yn beide rjochtingen ien rydstripe. De maksimumfaasje op de N502 fariearret, op guon plakke is it 80 km/o, mar op oare plakken is it 60 km/o en sels in stikje is it 30 km/o. Oer gâns de N502 is in maksimumfaasje fan 60 km/o.

Troch de gemeente rint it Spoar fan Amsterdam nei De Helder, mei yn Skagen it Stasjon Skagen. Ut dat stasjon is der eltse heal oere in ferbining mei De Helder en Alkmar.

Yn de gemeente Skagen binne der ferskate (buert)buslinen, dêr't ,op ien inkelde nei, allegear Stasjon Skagen as begjin- en einpunt hawwe.

## Plakken
De gemeente Skagen bestiet njonken de stêd Skagen út 18 offisjele kearnen en ien badplak. Fierders binne der noch 29 útbuorrens en buorskippen.

Oare kearnen binne: Abbestede, Burgervlotbrug, 't Buurtje, Dijkstaal, Groote Keeten, Grotewal, Grootven, Kalverdijk, Kerkbuurt, Keins, Keinsmerbrug, Het Korfwater, Lagedijk, Leihoek, Mennonietenbuurt, Nes, Tin, Tjallewal, Tolke 't Rijpje, Schagerwaard, Schoorldam (foar in part), Slootgaard, De Stolpen, Stolpervlotbrug, 't Wad, Woudmeer, Zijbelhuizen en Zijpersluis.

## Keppeling om utens
* Hiemside fan de gemeente Skagen
Anglo-Romany

It **Anglo-Romany** is in taal fan wenweinbewenners (net te betiizjen mei Sigeuners), dy't al mear as fiifhûndert jier yn 'e Britske dielen (Ingelân, Wales en Skotlân) fan it Feriene Keninkryk fan Grut-Brittanje en Noard-Ierlân sprutsen wurdt. Yn 'e lêste 150 jier hat it him boppedat ferspraat nei de oare Angelsaksyske lannen.

De namme Anglo-Romany wurdt ek wol stavere as: Anglo-Romani, Angloromany of Angloromani. Oare nammen foar dizze taal binne: Ingelsk Romany, Ingelsk Romani, Romany-Ingelsk, Romani-Ingelsk, Romanichal, Romanis, Pogadi Chib en Posh 'n' Posh.

De skattings fan it tal sprekkers fan it Anglo-Romany rinne útinoar fan 170.000 oant 270.000, mar de measte komme earne tichteby 250.000 út. Dêrfan libje sa'n 90.000 oant 145.000 yn Grut-Brittanje, likernôch 100.000 yn 'e Feriene Steaten en Kanada, 5.000 yn Austraalje en in pear tûzen yn Súd-Afrika.

It Anglo-Romany is in mingtaal fan Ingelsk en Romany, de taal fan 'e Sigeuners. De klassifikaasje as in Germaanske taal is dêrom ûnder taalkundigen noch altyd kontroversjeel. De grammatika fan it Anglo-Romany is yn prinsipe Ingelsk, wylst de wurdskat foar in grut part út it Romany komt.

Yn 1990 skreau de taalkundige I. Hancock: "De Anglo-Romany-sprekkende populaasje moat beskôge wurde as mear wisberet om syn etnyske taal te behâlden as guon oare Britske minderheden".

## Foarbyld

Ferlykje it "Us Heit" (in kristlik gebed - Mattéus 6 : 9-13), dat hjirûnder earst yn it Anglo-Romany, dan yn it Ingelsk en ta ein beslút yn it Frysk werjûn is.

"*Moro Dad, so see adre mi Duvelesko keri,*
*te wel teero kralisom,*
*too zee be kedo adre chik,*
*jaw see adre mi Duvelesko keri.*
*Del mendi kova divvus moro divvusly mauro,*
*ta fordel mendi moro wafedo-kerimus,*
*pensa mendi fordels yon.*
*Ta kairs wafedo aposh mendi,*
*ta lel mendi kek adre wafedo-kerimus.*
*Jaw keressa te righer mendi avri wafedo.*
*Jaw see ta jaw see.*"

"*Our Father who art in Heaven,*
*hallowed be Thy Name.*
*Thy Kingdom come, Thy Will be done,*
*on Earth, as it is in Heaven.*
*Give us this day our daily bread,*
*and forgive us our debts,*
*as we forgive our debtors.*
*And lead us not into temptation,*
*but deliver us from evil.*
*For thine is the kingdom, and the power, and the glory,*
*for ever.*"

"Us Heit yn 'e himel,
lit Jo namme hillige wurde,
lit Jo keninkryk komme, lit Jo wil dien wurde,
op ierde likegoed as yn 'e himel.
Jou ús hjoed ús deistich brea
en ferjou ús ús skulden
sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe;
en lit ús net yn fersiking komme,
mar ferlos ús fan 'e kweade;
want fan Jo is it keninkryk en de krêft en de hearlikheid
oant yn ivichheid."

## Eksterne Keppelings

*Rosetta Project
*Ethnologue
Jenysk

It **Jenysk**, ek wol **Reizger-Dútsk** neamd, is in taal dy't sprutsen wurdt troch de Jeenjers, in etnyske minderheid fan wenweinbewenners en harren ôfstammelingen , dy't libje yn Dútslân, Eastenryk, noardlik Switserlân, de Frânske Elsas en Nederlân besuden de grutte rivieren. Jeenjers binne al Sigeuners, mar net fan deselde groep as de Rom en de taal is net besibbe oan it Romsk. Der binne mooglik 500.000 sprekkers, mar it is net dúdlik at dy it Jenysk allegear as memmetaal hawwe. 

De Jeenjers foarmje in semy-nomadyske minderheid, dy't mooglik ûntstien is as etnysk-linguïstyske groep, doe't yn 'e Midsiuwen troch de Hânsewetten beskate kategoryen reizgjende keaplju útsletten waarden fan normaal hanneldriuwen. Fan oarsprong wienen se ornaris marsekreamers, tsjettellappers, skjirreslipers, boarstelmakkers, âldizerkeaplju of toanielspilers.

Mei't de Jeenjers har yn súdwestlik Dútslân al yn in ier stadium yn beskate plakken fêstigen en se dêrtroch bliuwende kontakten leinen mei oare keaplju, waard it Jenysk yn dat gebiet oant noch net sa lang lyn as hannelstaal brûkt troch feekeaplju en slachters. Sadwaande binne der yn dat gebiet hjoed de dei noch guon âldere feekeaplju en slachters dy't it Jenysk sprekke, mar net ta de Jenyske minderheid hearre.

It Jenysk is in mingtaal fan Standerdútsk, Jiddysk, Rotwelsk en ferskate Dútske dialekten. De klassifikaasje as in Germaanske taal is dêrom ûnder taalkundigen kontroversjeel. In alternatyf is de klassifisearring as mingtaal, nammenstemear om't der ek Romaanske en Keltyske ynfloeden yn it Jenysk werom te finen binne.

Yn tsjinstelling ta wat faak tocht wurdt, is it Jenysk gjin foarm of dialekt fan it Romany, de taal fan 'e Rom, en ek hat it mar in hiel lyts bytsje lienwurden út dy taal oernommen. Guon taalkundigen betitelje it Jenysk as in geheimtaal, in *kryptolekt*, eat dat de Jeenjers as in mislediging beskôgje.

De sinsbou fan it Jenysk is yn haadsaak Dútsk. Ferlykje de ûndersteande sinnen:

:Jenysk: *Am verholchten Schai isch mir de Laschischmadori muli tschant.*
:Dútsk: *Gestern ist mir die Kaffeemaschine kaputt gegangen.*
:Frysk: Juster is myn kofje-apparaat stikken gongen.

:Jenysk: *Selber linstne ne zgwand zmenge.*
:Dútsk: *Ich versuchte sie selber zu reparieren.*
:Frysk: Ik besocht it sels te reparearjen.

:Jenysk: *Isch me abe gehochlt lori.*
:Dútsk: *Aber es gelang mir nicht.*
:Frysk: Mar it slagge my net.

:Jenysk: *Drum delt ne mim olmische zem ne menge gwand.*
:Dútsk: *Darum brachte ich sie zu meinem Vater, um sie reparieren zu lassen.*
:Frysk: Dêrom brocht ik him by ús heit, om him reparearje te litten.

It Jenysk is eins oant hjoed de dei ta in sprektaal bleaun, dy't frijwol net skreaun wurdt, útsein yn persoanlike brieven en berjochten. Jenyske skriuwers, lykas Albert Minder (1878-1937), Mariella Mehr (berne yn 1947), beide út Switserlân, en Simone Schönett (berne yn 1972), út Eastenryk, meitsje gebrûk fan it Dútsk.

## Eksterne keppelings
*Ethnologue.
Boergondysk (Germaansk)

It **Boergondysk** is in útstoarne taal, dy't diel útmakke fan 'e Eastgermaanske taalkloft. It wie nau besibbe oan ûnder mear it Goatysk en it Fandaalsk.

It waard sprutsen troch de Boergonden, in folk dat yn 'e earste iuw nei Kristus mei de oare Eastgermaanske folken weiteach út harren stamlân yn Skandinaavje. Faak wurdt it Deenske eilân Bornholm ("Burgundarholm") mei har ferbûn; dêr soenen se fan 'e earste oant 'e trêde iuw taholden hawwe.

Yn 407 stutsen se, nei jierrenlange omswalkings, de rivier de Ryn oer om in keninkryk te stiftsjen yn it noardwesten fan 'e Romeinske provinsje Galje, mei as haadstêd Borbetomagus, it tsjintwurdige Worms. Yn 437 waard dat earste Boergondyske keninkryk oerweldige troch de Hunnen, in feit dat letter opnommen is yn it Aldheechdútske *[[Nibelungenliet]]*.

Yn 443 stiften de Boergonden lykwols in nij keninkryk yn it súdeasten fan Galje, it gebiet dat tsjintwurdich it westen fan Switserlân, oangrinzgjende dielen fan Frankryk en de Aostadelling yn Itaalje omfettet. Dat twadde keninkryk bestie fuort oant 534, doe't it ferovere waard troch de Franken. Uteinlik gongen de Boergonden op yn 'e Gallo-Romaanske befolking fan dy kontreien. De Boergondyske taal stoar nei alle gedachten oan 'e ein fan 'e sechsde of yn 'e sânde iuw út.

Oer it Boergondysk is fierders net in protte bekend, fral om't it net skriftlik oerlevere is. Wol hat it as superstraattaal dúdlike spoaren efterlitten yn 'e dialekten fan Boergonje, Savoaye en it Switserske Pays de Vaud. Benammentlik op grûn dêrfan wurde dy ûnder de namme Franko-Provinsaalsk noch altyd fan sawol it Frânsk as it Oksitaansk ûnderskaat.
Wester-Koggelân

**Wester-Koggelân** (Hollânsk: *Wester-Koggenland*, Westfrysk: *Wester-Koggeland*) is in eardere gemeente yn 'e lânstreek West-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. Dizze gemeente ûntstie yn 1979 troch de fúzje fan 'e eardere gemeenten Aldendyk, Avenhorn, Berkhout en Ursem, en gie per 1 jannewaris 2007 mei Obdam op yn 'e nije gemeente Koggelân. Wester-Koggelân hie yn 2006 likernôch 14.000 ynwenners.

## Ynwenners
Boarne SBS:
* 2006 - 14.259 (1 juny)
* 2005 - 14.088 (1 juny)
Langedyk

**Langedyk** (Nederlânsk en offisjeel: *Langedijk*, Westfrysk: *Lengedik*) is in eardere gemeente yn 'e regio West-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. Dizze gemeente waard op 1 augustus 1941 foarme troch de fúzje fan 'e eardere gemeenten Aldkarspel, Broek op Langedyk, Noard-Skarwâlde en Súd-Skarwâlde.

## Plakken
Yn de gemeente Langedyk lizze de doarpen Broek op Langedyk, Kodijk, Noard-Skarwâlde, Aldkarspel, Sint-Pankras en Súd-Skarwâlde. It gemeentehûs stiet yn Súd-Skarwâlde.
Wervershoof

**Wervershoof** (Frysk: Wervershôf; Westfrysk: *Wurvershouf*) is in doarp en eardere gemeente yn West-Fryslân, yn 'e provinsje Noard-Hollân. Fan 1 maaie 1817 oant 1 jannewaris 2011 wie Wervershôf in selsstannige gemeente.

## Skiednis
Oer it ûntstean fan 'e namme Wervershoof besteane in oantal ferzjes. In protte sjogge de ferneaming nei de pleats () fan 'e preker Werenfridus leafst. Werenfridus wie folgeling fan Willibrord en kaam nei it gebiet yn 690 om it evangeelje te ferkundigjen. Hy wenne destiids op in pleats yn it lettere Wervershôf.

It plak wurdt yn 1288 as banne *Werfaertshof* neamd op in lânkaart. Mar it ferhaal fan Werenfridus hat noch altiten in soad neifolgers. Ek binne de tsjintwurdige Sint-Werenfridustsjerke en de parochy ferneamd nei de hillige Werenfridus. De eartiidske tsjerke wie ek al oan him wijd.
 
It ynwennertal skommele tusken de 250 en 400. It oantal groeide neidat it yn 1817 in selsstannige gemeente waard. Yn 1868 wienen der benei 800 ynwenners. De gemeente sels waard doe fergrutte mei Hoog- en Laag-Zwaagdijk en hie doe sa'n 1600 ynwenners. It doarp bleau in tiid ûngefear lyk wat ynwennertal oanbelanget. Yn it begjin fan 'e 20e iuw groeide de befolking sterker, mar de echte groei kaam pas nei de Twadde Wrâldoarloch. It doarp groeide yn in perioade fan 40 jaar fan wat mear as 2000 nei 5000 ynwenners. De oare plakken yn 'e gemeente groeiden sa hurd net as it doarp Wervershôf.

De gemeente Wervershôf bestie neist it doarp Wervershôf út de doarpen Onderdijk en Zwaagdijk-East (Zwaagdijk). De ferkearsieren dy't troch de gemeente rûnen wienen de N240 en de N302. Op 1 jannewaris 2010 telde de gemeente 8.794 ynwenners (boarne: CBS) en hie se in oerflak fan 30,85 km² (wêrfan 6,72 km² wetter). Op 1 jannewaris 2011 is de gemeente fusearre mei de gemeente Andijk en de stêd Medemblik. Mei elkoar foarmje se de nije gemeente Medemblik. De lêste boargemaster fan 'e gemeente Wervershôf wie Floris Vletter.

## Mûne
By de grins fan 'e beboude kom oan it Zijdwerk, de âlde dykswei dy't Wervershoof mei Zwaagdijk ferbynt, stiet de mûne De Hoop. Dy stellingmûne komt út de Binnendijkse Buitenveldertsepolder fan 'e destiidske gemeente Nijer-Amstel en waard yn 1889 yn Wervershôf delset as ferfanger fan in âldere lytsere mûne. Sûnt april 2013 is der in museum yn 'e mûne ûnderbrocht, dat wijd is oan sportferslachjouwer Theo Koomen, dy't yn Wervershôf berne en begroeven waard.

## Berne
* Jacobus Grent (1889-1983), biskop, dêr't it Biskop Grentplantsoen nei neamd is.
* Johannes (Jan) Buis (1892-1935), pastoar en misjonaris dy't yn Sina wurke.
* Jan de Boer (1893-1956), boargemaster en hoogheemraad.
* Hans Caro (1928 - 1972), roeier.
* Theo Koomen (1929-1984), sportferslachjouwer, dêr't de Theo Koomenleane nei neamd is.
* Jacques Hetsen (1945 - 2007), bouûndernimmer en manager fan BZN.
* Leo Kenter (1958), muzikant en skriuwer.
* Yvonne Spigt (1988) reedrydster, Nederlânsk kampioene maratonsriden op natoeriis 2008 en 2012.
Wognum

**Wognum** is in doarp yn de gemeente Medemblik, yn de regio West-Fryslân fan de provinsje Noard-Hollân.

Wognum leit oan de noardkant fan de stêd Hoarn. Wognum hat fan 1392 oant 1426 stedsrjochten hân.

## Keppeling om utens
*Webstee Wognum
Niedorp

**Niedorp**, (Lânwestfrysk: *Nierup*) is in eardere gemeente yn 'e regio West-Fryslân, yn 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De gemeente ûntstie yn 1970 troch in fúzje fan 'e doetiidske gemeenten Olde Niedorp, Nieuwe Niedorp en Winkel. Op 1 jannewaris 2012 gie Niedorp mei trije oare gemeenten op yn 'e nije gemeente Hollâns Kroan.
Harenkarspel

**Harenkarspel** is in eardere gemeente yn 'e krite West-Fryslân fan 'e Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De namme fan 'e gemeente wie oant yn 'e tweintichste iuw de namme foar de hjoeddeiske buorskip Kerkbuurt. It haadplak fan 'e gemeente wie lykwols Tuitjenhorn. Harenkarspel ûntstie yn 'e Frânske Tiid, en gie yn 2013 mei de gemeenten Skagen en Zijpe op yn 'e nije fúzjegemeente Skagen. De gemeente waard yn 1990 útwreide mei de doe ophefte gemeenten Sint Maarten en Warmenhuizen.

## Harenkarspel as doarp
Oant yn de 20e iuw wie Harenkarspel ek in plaknamme. Om 1295 waard der in terp opwurpen eastlik fan Tuitjenhorn. Dêr kaam in tsjerkje op te stean mei wat bebouwing dêromhinne. 

It foarste part fan de namme "Haren" wie in ferbastering fan *hering* itjinge "frij gebiet" betsjutte. Karspel is in âlde beneaming fan in tsjerkegemeente. It lân wie yn eigendom fan de Abdij fan Egmond. De abdij joech it foar in part yn 1289 yn lien oan de Hearen fan Egmond. De Hearen makken út dat it gebiet in frij plak wie om jin te fêstigjen: in *hering* dus. It wenplak *Heringcarspel*, dat troch de iuwen hinne ferskate staveringsfarianten hie, wie letter de namme fan de gemeente. Yn de 20e iuw waard it doarp omneamd ta **Kerkbuurt** (Tsjerkebuorren). Doe bleau allinnich de gemeentenamme ta oantinken oan dat frije gebiet oer. De herfoarme tsjerke fan Kerkbuurt waard yn 1923 ôfbrutsen. Kerkbuurt leit hjoed-de-dei yn it noardeasten fan d edoarpskearn fan Tuitjenhorn en is hjoed-de-dei dus in buorskip ûnder dat doarp.

## Plakken yn de gemeente

De folgjende útbuorrens en buorskippen hearden by de gemeente: De Banne, Bliekenbos, Dijkstaal, Grootven, Huiskebuurt, Kalverdijk, Kerkbuurt, 't Rijpje, Schagerwaard, Schoorldam (foar in part), Slootgaard, Vennik (foar in part), De Weel (foar in part), Woudmeer en Zijbelhuizen.
Medemblik (gemeente)

De **gemeente Medemblik** (Frysk: Memleke; Platdútsk, Noardfrysk en Sealterfrysk: *Memelik*) is in stêd en gemeente yn de regio West-Fryslân yn de provinsje Noard-Hollân.

Medemblik is op 1 jannewaris 2007 ûntstien út de gemeenten Noarder-Koggelân, Wognum en de stêd Medemblik. In lytse stripe lân fan de âlde gemeente Wognum waard oerhevele nei de gemeente Hoarn. Yn 2006 waard besletten de fúzjegemeenten de namme Medemblik oan de nije gemeente te jaan, neamd nei it grutste plak yn it gebiet.

Op 1 jannewaris 2011 waarden ek de gemeenten Wervershoof en Andijk by de gemeente Medemblik weryndield. De gemeente hold doe deselde namme. 

## Plakken yn de gemeente

### [[Buorskip|Buorskippen]]

## Keppeling om utens
*Webstee Medemblik
Ynsekten

**Ynsekten** (*Insecta*) binne in klasse fan de lidpoatigen (*Arthropoda*) mei inkelde miljoenen soarten.

Ynsekten libje op it lân en yn swiet wetter en foarme de soartenrykste klasse fan it bisteryk. Likernôch 70% fan de mear as 1 miljoen beskreaune bistesoarten hearre ta de ynsekten.

In ynsekt hat seis poaten, twa antennes, gjin, twa as fjouwer flerken, en in yn trijen opdield liif. Ynsekten hawwe faseteagen oan de sydkant fan de kop en meastentiids trije inkelfâldige by-eagen op de foarholle. De rûksinnen sitte meast op de antennes.

## Sjoch ek

## Ofbylden

Ofbyld:Plumpollen0060.jpg|in huningbij
Ofbyld:Empis tesselata male (aka).jpg|in mich
Ofbyld:Ratamoverkkoperhonen.jpg|flinters
Ofbyld:Blaberus giganteus MHNT.jpg|in kakkerlak
Ofbyld:Camponotus sideview 2.jpg|in miammel
Ofbyld:Aedes aegypti biting human.jpg|in neef
Ofbyld:Araneus quadratus 070825.jpg|in spin 
Ofbyld:Chenille 2-052006.JPG|in rûp fan in flinter
Talisman

In **talisman** is in foarwerp yn de foarm fan, of mei in ôfbylding fan in libbene figuer, god, minske of bist. Troch de sjamaan dy't de talisman makke hat, is in ritueel útfierd om de talisman krêft te jaan. Guon talismans hawwe de krêft kwea tsjin te hâlden, mar fral hawwe talismans de krêft goed ta stân te bringen. De krêft is lykwols beheind, hy wurket net as de talisman net op it lichem droegen wurdt.

De krêft fan de talisman is grutter as dy fan in amulet, mar net sa grut as dy fan in fetisj.
De krêft fan in talisman is almeast ferbûn mei dejinge of itjinge dat ôfbylde is. It is lykwols gjin toatem; de talisman is net it wenplak fan in ôfbylde geast. Talismans komme fral foar by fetisjisme yn natoerreligys, mar ek yn oare godstsjinsten wurde, safier't se it meitsjen fan ôfbylden tastean, faak bygelyks munten mei hilligenôfbyldingen droegen.

It wurd *talisman* komt fia it Arabyske *tilsam*, magysk foarwerp, fan it Grykske *telesma*, it mystearje tawijd. Dat, al kin in talisman in minskestal hawwe, it is gjin *talis-man*, en it meartal is net *talis-lju*.
Amulet

In **amulet** is in foarwerp, almeast makke troch in sjamaan, dat droegen wurdt mei it doel it kwea op ôfstân te hâlden. De krêft fan an amulet is beheind, hy wurket net as eigner de amulet net op it lichem draacht.

De krêft fan it amulet is lytser as dy fan in talisman of dy fan in fetisj. Lykwols wurdt ek foar in lytse talisman of fetisj gauris it wurd *amulet* brûkt.

Amuletten komme fral foar by fetisjisme yn natoerreligys, mar ek yn oare godstsjinsten wurde, fral at se it meitsjen fan ôfbylden net tastean, faak amuletten mei hillige teksten droegen. Mar yn hast alle kultueren binne wol wensten om it ien of it oare foarwerp mei te nimmen tsjin it kwea.
Kris

De **Kris** is de tradisjonele twasnijende Javaanske dolk mei in weagjend lims. Yn it westen binne de krissen fral ferneamd om't op Java lang oererve krissen hieltyd noch beskôge wurde as foarwerpen mei in protte *kesakten*, in soarte fan magyske enerzjy dy't foarkomt yn parten fan it minsklik lichem en yn bisten, planten en libbenleaze dingen. Spesjaal krêftich soenen de krissen wêze dy't makke binne fan metaal út de meteoryt dy't yn 1749 yn Prambanan delkaam.

In kris mei net kocht wurde. Hy moat as presint oangien wurde.

It wapen wurdt ek oansprutsen mei *kyai*; *ki* betsjut 'pake'.

## Literatuer
*, *De kris; een aardse benadering van een kosmisch symbool*. Amsterdam: KIT Publishers, 1996. ISBN 90-6832-262-1
*, *Krissen: een beredeneerde bibliografie*. Amsterdam: KIT Publishers, 1998. ISBN 90-6832-276-1
*, *De kris: bewierookt, gekoesterd, gevreesd*. Delft: Gemeente Musea Delft, 2006

## Keppeling om utens
*Artikel oer de eftergrûn fan krissen op Sword Facts BeNeLux
Fetisj

In **fetisj** is in foarwerp dat troch in sjamaan makke is út stoffen dêr't in grutte krêft oan takend wurdt, mei it doel it in spesifike krêft te jaan om it kwea tsjin te hâlden, of it goede te bringen, of eat spesifyks ta stân te bringen. 

In fetisj wurdt as tige krêftich beskôge, mei in gruttere krêft as dy fan in talisman of in amulet. Oars as by in talisman of in amulet hoecht in fetisj net droegen te wurden. Dat soe in guon gefallen ek net kinne, om't fetisjen dy't gâns in doarp beskermje moatte foar dy grutte krêft ek in grutte foarm krije, bygelyks bulten of peallen by de tagongen ta it doarp. Dochs kin ek de krêft gearbrocht yn in lytse fetisj sa grut wêze dat dy taboe is foar eltsenien útsein de eigner.

De fetisj kin lykas in talisman in ôfbylding wêze, mar dat is net wichtich foar de funksje. Fetisjen komme fral foar by fetisjisme yn natoerreligys, benammen yn West-Afrika. Ferskate oare religys hawwe lykwols ek stadia hân dêr't bygelyks ferhoalen godsbyldsjes doarpen of oare plakken beskermje moasten.

It wurd *fetisj* is fia it Frânske *fétiche* en it Portegeeske *feitiço* ôflaat fan it Latynske wurd *facticius*, dat "keunstmjittich* of *makke" betsjut.
Kuorbalferiening WWC

**Kuorbalferiening WWC**, oprjochte is yn 1970, is de by de KNKV oansletten kuorbalferiening fan Mantgum en Wiuwert. De namme *WWC* betsjut *Wardy WTEF Combinatie* (*Wardy WTEF Kombinaasje*).

De feriening is ûntstien doe't de kuorbalferiening fan Mantgum, Wês Tûk en Fluch, fusearre mei de kuorbalferiening fan Wiuwert, Wardy.

## Keppeling om utens
*Webstee fan de feriening
Ovoo

In ***ovoo*** is in min ofte mear piramidefoarmige heap stiennen, hout en oare dingen, lykas stikkene flessen en sjalen. *Ovoo*'s binne in tradisjonele offerjefte oan 'e goaden yn Mongoalje dy't strategyske plakken makke wurde, lykas op in berch- of heuveltop of yn in berchpas. It giet dan om in plak fan natuerlike skientme, seine troch in lama fan it Tibetaansk boedisme.

Ornaris rinne leauwenden dy't in *ovoo* foarbykomme der trije kear tsjin 'e klok yn omhinne, om der dêrnei har eigen offerjefte, lykas in stien, in stikkene flesse of in bytsje jild, oan ta te foegjen en in winsk te dwaan. 

Al wurde de *ovoo*'s no assosjearre mei it Boedisme, harren oarsprong leit yn it preboedistyske sjamanisme yn Mongoalje.

## Sjoch ek
* Herme
Australyske Aborizjinals

De **Australyske Aborizjinals** binne de âldst-bekende bewenners fan Austraalje.

## Wrâldbyld
De religieuze ideeën fan 'e Aborizjinals konsintrearje har om it trochgeande bestean fan machtige geasten dy't op ierde libben yn 'e Dreamtiid, dy't bestie foar de komst fan 'e minsken. Dy geasten skoepen alle fasetten fan 'e natoer en wienen de foarâlden fan alle libbene dingen. Se namen ferskillende foarmen oan, mar holden en droegen har sa't ek minsken dat dogge en ûnder harren omswalkings lieten se op beskate plakken tekens efter dy't sjen lieten dat sy dêr lâns kommen wienen. Nettsjinsteande harren boppenatoerlikens stienen dizze geasten bleat oan ferâldering en úteinlik moasten se wer weromkeare nei de slieptastân dêr't se oan it begjin fan 'e tiden út wekker wurden wienen. Dêr bliuwe se as ivige krêften dy't de nijbernen libben ynblaze en natoerlike foarfallen beynfloedzje. 

De spirituële enerzjy fan eltse geast-foarfaar floeit oer it paad dat er yn 'e Dreamtiid gongen is en is it sterkst op plakken dêr't er fysyk bewiis fan syn oanwêzigens efterlitten hat, lykas yn in beam, in heuvel of in klaaipanne. Dêrom binne sokke plakken foar de Aborizjinals hillich. Ien fan 'e grutste hillige plakken is de bekende reade rotsberch yn sintraal Austraalje dy't de Aborizjinals *Uluru* neame en de blanken Ayers Rock.

Elts libben wêzen, minske, bist en plant, leauwe de Aborizjinals fan dat it twa sielen hat: in stjerliken en in ûnstjerliken. De lêste makket diel út fan in beskate geast-foarfaar en keart nei de dea werom nei de hillige plakken fan dy foarfaar, wylst de stjerlike siel gewoan yn it neat weiwurdt. Eltse persoan is dus spiritueel ferbûn mei de hillige plakken dy't assosjearre wurde kinne mei syn of har geast-foarfaar. It is dêrom ek in persoanlike plicht om te helpen by it fersoargjen fan 'e hillige plakken, de needsaaklike rituëlen út te fieren en de lieten te sjongen dy't ferhelje fan 'e omswalkings fan 'e foarfaar op ierde yn 'e Dreamtiid. Troch dat te dwaan, wurdt de oarder dy't dy foarfaar skepen hat, befêstige en yn stân holden.

De hillige plakken fan 'e Aborizjinals binne net lykas kristlike tsjerken, dy't desanktifiëarre wurde kinne foar't se ôfbrutsen wurde. Ek kinne se net kocht of ferkocht wurde. Oare Austraaljers fine dat mar dreech te begripen, om't sy lân sjogge as eat dat it eigendom is fan ien persoan, wylst de Aborizjinals lân sjogge as eigendom fan 'e mienskip. Aborizjinals leauwe boppedat dat it ferneatigjen of skea tabringen oan in hillich plak net allinne de libbenen sels bedriget, mar ek de geasten dy't dat plak bewenje en de foarfaar dêr't it mei ferbûn is. It is yn harren fysje in ûnferantwurdlike en gefaarlike die dêr't elts woltinkend persoan de morele plicht om hat en ferset him der ta it uterste tsjin.

## Namme
De namme *Aborizjinals* komt fia it Ingelske *Aboriginal*, lânseigen, fan it Latynske *ab origine*, fan it begjin.
Getal

In **getal** is in abstrakte werjefte fan in oantal. In getal is oars as in sifer: sifers binne de symbolen wêrmei getallen foarsteld wurde. 

Der binne in protte ferskillende getallen. Sa binne dêr de Natuerlike Getallen. Dit binne de hiele, positive getallen. Of 0 der by heart is net dúdlik. Dizze samling hat it symboal: \mathbb{N}. Om misfettings foar te kommen, hawwe wy: \mathbb{N}_0=\{0,1,2,...\} en \mathbb{N^+}=\{1,2,3...\}

Fierder binne der de Hiele Getallen \mathbb{Z}=\{...,-2,-1,0,1,2,...\}, de Rasjonele getallen: \mathbb{Q}, dat binne alle breuken en de Reële getallen \mathbb{R}. Dat binne alle oare getallen.

Dêrnjonken binne der ek komplekse getallen \mathbb{C}. Dit binne getallen dy't yn gearstalling (lineêre kombinaasje) binne fan it Imaginêre getal en in Reeël getal. It imaginêre getal is de oplossing fan de ferliking: x^2=-1. Dit nimme wy i. In kompleks getal z is sa: z=a + bi mei a en b Reëel. 

Ta beslút binne der de Algabrayske getallen \mathbb{C}. Dit binne de getallen dy't oplossing binne fan in mearterm mei koëffisjinten yn \mathbb{Z} mei in einige graad. In mearterm is een funksje fan a foarm: p_n(x)=\Sigma^{n}_{j=0}a_jx^j. \mathbb{A}=\{z \in \mathbb{C} | p_n(z)=0\}
Noardfrysk Ynstitút

It **Noardfrysk Ynstitút** (Noardfrysk: ***Nordfriisk Instituut***) is it algemiene wittenskiplik sintrum en de taalakademy fan it Noardfryske taalgebiet yn 'e Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein. Dizze organisaasje docht ûndersyk nei de taal, kultuer en skiednis fan Noard-Fryslân. Hoewol't it Noardfrysk Ynstitút him benammen dwaande hâldt mei de Noardfryske taal, skinkt it ek oandacht oan de oare taalfoarmen dy't yn Noard-Fryslân sprutsen wurde: it Nederdútsk, it Dútsk, it Deensk en it Súdjutske dialekt.

## Skiednis
It Noardfrysk Ynstitút waard yn 1965 oprjochte, en is fêstige yn Bredstedt (Noardfrysk: Bräist), dêr't it oarspronklik in pân oan de Osterstraße besette, mar yn 1990 ferhuze nei de eardere *Volksschule* oan 'e Süderstraße 30. De ynstelling wurdt bestjoerd troch de Verein Nordfriesischer Institut ("Feriening fan it Noardfryske Ynstitút"), dy't likernôch 860 leden hat en al bestiet sûnt 1948. Lange tiid stie de Sweedske taalkundige Nils Århammar oan it haad fan it Noardfrysk Ynstitút, mar yn 1992 waard dyselde ôflost troch Thomas Steensen.

Yn 2011 joech it Noardfrysk Ynstitút in kanon fan de Noardfryske kultuer út, mei de titel *Heimat Nordfriesland: Ein Kanon Friesischer Kultur*. Foar it boek wie in protte ûndersyk ferrjochte, en ek wie der ûnder de Noardfriezen in grutte enkête ôfnommen.

## Aktiviteiten
It Noardfrysk Ynstitút hat in eigen biblioteek en argyf fan 15.000 boeken en 70.000 artikels, wêryn't benammen Noardfrysktalige wurken sammele binne, hoewol't ek Nederdútske, Dútske en Deenske teksten byinoarfandele binne dy't oer Noard-Fryslân geane. Jiers wurde dêr sa'n 500 nije publikaasjes oan tafoege. Fierders hat it Noardfrysk Ynstitút de Jan Tjittes Piebenga-bibleteek yn besit, wat de grutste samling Westerlauwersk-Frysktalige teksten bûten Nederlân is. 

It Ynstitút fersoarget fierders ek kursussen, kolleezjes, konferinsjes en lêzings en jout boeken, tydskriften en brosjueres út op eigen kosten of yn gearwurking mei oare útjouwerijen. It ynstitút wurdt finansjeel stipe troch de dielsteat Sleeswyk-Holstein, de *[[Kreis]]* Noard-Fryslân, de stêd Bredstedt en Sydslesvigsk Forening ("Súdsleeswykske Feriening"), de kulturele organisaasje fan 'e Deenske minderheid yn Dútslân. Ek wurdt der sels wat jild binnenbrocht mei de eigen útjeften.

Boppedat hat it Noardfrysk Ynstitút&nbsp;– fia de *Verein Nordfriesischer Institut*&nbsp;– yn  'e mande mei de Noardfryske Feriening, de Friisk Foriining, de Heimatbund Landschaft Eiderstedt en de gemeente Hilgelân sitting yn 'e Noardfryske Ried (Noardfrysk: *Frasche Redj* of *Freeske Räid*). Dat is in organisaasje dy't him ynset foar it behâld fan 'e Noardfryske taal, kontakten mei oare minderheden yn Dútslân ûnderhâldt en dy't de Noardfryske seksje fan 'e Grutfryske Ried foarmet.
Wilhelmina fan de Nederlannen

**Wilhelmina fan de Nederlannen** (31 augustus 1880 - 28 novimber 1962) wie Keninginne fan Nederlân fan 1890 oant 1948.

Wilhelmina, yn de earste wiken fan har libben Paulientje neamd, wie iennichst bern fan Kening Willem III by syn twadde frou Emma fan Waldeck-Pyrmont. Sy waard berne op Paleis Noordeinde yn De Haach. Sy hie trije âldere bruorren út it houlik fan har heit mei Sophie fan Württemberg: Willem (1840-1879), Maurits (1843-1850) en Aleksander (1851-1884), fan wa't by't har berte allinnich de jongste noch yn libben wie.

Har heit wie al 63 jier âld doe't sy berne waard. Doe't Willem III op 23 novimber 1890 ferstoar, waard Wilhelmina keninginne. Oant sy 18 jier âld waard, regearre har mem Emma as regentesse yn har namme.
Yn it Gruthartochdom Lúksemboarch waard fanwege de Salyske wet in oare opfolger keazen út it Hûs fan Nassau, en koe Wilhelmina har heit dêr net opfolgje.

Op 4 september 1898 waard Wilhelmina yn de Nije Tsjerke yn Amsterdam ynhuldige. Yn 1901 troude sy mei prins Hendrik fan Mecklenburg-Schwerin, dat houlik wie net lokkich en it duorre in skoft foardat sy in bern krigen. De berte fan harren iennichste bern Juliana (30 april 1909) waard ek eins net mear ferwachte.

Hja die har wurk mei tawijing en toande har yn de Earste Wrâldoarloch in striidbere 'soldatekeninginne', dy't geregeld by de troepen yn it fjild kaam te sjen. Troch har gedrach seach se yn novimber 1918 kâns in troch sosjalistelieder Pieter Jelles Troelstra ferwachte revolúsje te foarkommen. Yn de Twadde Wrâldoarloch fêstige se har yn Londen en besocht fan dêrút troch útstjoerings fan Radio Oranje betrouwen yn de befrijing oer te bringen. Se hie ek kontakten mei fersetsstriders en Ingelânfarders (fersetsminsken dy't nei Ingelân oerstutsen wiene).

Wilhelmina die yn 1948 nei fyftich jier ôfstân fan de troan, en luts har wêrom op it Paleis it Loo yn Apeldoorn. Op 28 novimber 1962 ferstoar Wilhelmina en waard bysetten yn it famyljegrêf yn de Nije Tsjerke yn Delft.

## Keppeling om utens
* [H.M. Keninginne Wilhelmina sprekt foar [Radio Oranje] yn de Twadde Wrâldkriich]
Kurów

**Kurów** is in stêd yn it súdeasten fan Poalen mei 2.800 ynwenners (1998), en in gebiet fan 11,3 km². Boargemaster is Stanisław Wójcicki.

Kurów wie ek it berteplak fan Wojciech Jaruzelski.
Rienk Hendrik Kuipers

**Rienk Hendrik Kuipers**  (De Haach, 4 jannewaris 1905 - Lübeck, 28 april 1945) wie dûmny fan Burdaard (doetiids: Wânswert oan de Streek).

Hy wie in soan fan bakker Hendrik Kuipers en Levina Maria van den Bosch. Hy boaske oan Christina Dijk fan Amsterdam. 

Yn de Twadde Wrâldoarloch stie ds. Rienk Hendrik Kuipers yn Wânswert by de grifformearden. Dûmny Kuipers siet yn 't ferset. Hy wurke foar de Lanlike Organisaasje foar Help oan Underdûkers.
Op snein 9 febrewaris 1945 hold in Dútske patrûlje by it útgean fan de Grifformearde Tsjerke yn Burdaard in kontrôle op persoansbewizen.

De tsjerketsjinst wie bywenne troch ûnderdûkers en oaren dy't út de hannen fan de Dútskers bliuwe moasten. Der ûntstie in panyk en guon flechten de tsjerke wer yn. Dêr wie in ûnderdûkersplak, mar om't hja fergeaten om de ljedder yn te heljen sochten de Dútskers fierder yn 'e tsjerke. Sa waarden de minsken yn it ferskûlplak fûn.

Ds. Kuipers waard troch de Dútskers ferantwurdlik holden. Hy waard nei Grins brocht en waard op transport steld nei Neuengamme dêr't er op 18 maart 1945 oankaam.  Neffens syn meifinzenen hat hy dêr in protte minsken ta stipe west. Nei de befrijing fan Neuengamme is ds. Kuipers yn Lubeck ferstoarn. Hy is begroeven op it earebegraafplak yn Loenen. 

Nei de oarloch hat de strjitte yn Burdaard dêr't de Grifformearde Tsjerke oan leit, de namme fan ds. R.H. Kuipersstrjitte krige.

## Boek
* , *Rienk Hendrik Kuipers, 1905-1945*. Vermij, Buren, 2002
Keninkryk fan de Nederlannen

It **Keninkryk fan de Nederlannen** is de formele konstruksje dy't it ferbân foarmet tusken Nederlân en dy eardere koloanjes dy't gjin folsleine ûnôfhinklikens. Sûnt 10 oktober 2010 binne der fjouwer parten, dy't elts de *status aparte*, de status fan lân, hawwe:
* Arûba
* Nederlân
* Kurasau
* Sint Marten
Utertsk-Alblasserwaardsk

It **Utertsk-Alblasserwaardsk** wurdt oer it algemien beskôge as ien fan 'e haaddialekten fan it Nederlânsk, hoewol't guon taalkundigen it sjogge as in subdialekt fan it Hollânsk. It is net bekend hoefolle sprekkers der presys binne, mar in skatting op basis fan ynformaasje út 1999 kaam út op teminsten 330.000.

## It Utertsk-Alblasserwaardske taalgebiet

It Utertsk-Alblasserwaardsk wurdt sprutsen yn:

* de provinsje Utert, mar **net** yn:
** it noardwestlike puntsje - de omkriten fan Mijdrecht, dêr't Hollânsk sprutsen wurdt;
** de noardeastlike hoeke - de omkriten fan Spakenboarch en Bunskoaten, dêr't Nedersaksysk sprutsen wurdt;
** it uterste súdeasten - de omkriten fan Renen en de Grebbeberch, dêr't in Súdgeldersk dialekt sprutsen wurdt;
* yn 'e provinsje Noard-Hollân yn:
** de lânstreek it Goai, tusken de Utertske grins en de Iselmar yn;
* yn 'e provinsje Súd-Hollân yn:
** de Alblasserwaard;
** it eastlike part fan 'e Krimpenerwaard;
** de stripe lân eastlik fan in tinkbyldige line fan Sânhoven nei Gouda;
* yn 'e provinsje Gelderlân yn:
** de Nederbetuwe - de omkriten fan Kulemboarch, Asperen, Bueren en Maurik;
** it súdlike part fan 'e Gelderske Delling - de omkriten fan Ede, Lunteren, Otterlo en Barneveld.

## De Underskate Utertsk-Alblasserwaardske Dialekten

De Utertsk-Alblasserwaardske dialektgroep kin opdield wurde yn twa lytsere dialektgroepen. De iene is it Eemlânsk, dat de oergong foarmet fan it Nederlânsk nei it Nedersaksysk en sprutsen wurdt yn it súdlike part fan 'e Gelderske Delling, yn Gelderlân en yn Utert beëasten de Utertske Heuvelrêch. Yn it Eemlânsk komme nochal wat Nedersaksysk-oandwaande foarmen foar.

De oare dialektgroep is dy fan it 'echte' Utertsk-Alblasserwaardsk, dat yn 'e rest fan it gebiet sprutsen wurdt. Yn it westen geane dy dialekten stadichoan oer yn it Hollânsk. Sadwaande stiet bygelyks it Alblasserwaardsk tichter by it Standertnederlânsk as it Stêd-Utertsk.

Fierders bestiet der yn it suden in taalkontinuum mei it Brabânsk en de Súdgelderske dialekten. De gongbere grins is dêr de saneamde *gij*/*jij*-isoglosse, dus de line benoarden wêrfan men "*jij*" en besuden wêrfan men "*gij*" seit foar "do". Op dy manear falt it Kulemboarchsk noch ûnder de Utertsk-Alblasserwaardske dialekten, wylst it Tielsk in Súdgeldersk dialekt is.

## Ferskillen mei it Nederlânsk

De wichtichste ferskillen tusken it Utertsk-Alblasserwaardsk en it Standertnederlânsk binne de klankferskowing fan "*aa*" nei "*ao*" ("ô"), de healsêfte "g" en it falle litten fan 'e "-t" op 'e ein fan wurden nei "ch", "f", "g", "k", "p" en "s" (de saneamde t-deleesje).
Wieteke Cramer

**Wieteke Harmanna Cramer** (De Lemmer, 13 juny 1981) is in earder Frysk reedrydster. Sy makke part út fan de Postcodeloterij Ploeg fan Jac Orie en Floor van Leeuwen, mei ûnder oaren ek Mark Tuitert, Marianne Timmer en Beorn Nijenhuis. Yn 2013 hold Cramer op mei reedriden op heech nivo.

## Persoanlike rekôrs

## Resultaten
Aldnederfrankysk

It **Aldnederfrankysk** wie de Westgermaanske taal dy't fan 'e sânde oant de alfde iuw sprutsen waard yn 'e Ryn-, Maas- en Skeldedelta fan it hjoeddeistige súdlik Nederlân, noardwestlik Belgje, westlik Dútslân en noardlik Frankryk. It Aldnederfrankysk ûntjoech him yn 'e sânde iuw út it Aldfrankysk, de taal fan 'e Franken, en bestie út twa haaddialekten: it Aldeastnederfrankysk en it Aldwestnederfrankysk. Ut it Aldnederfrankysk ûntjoegen har neitiid de Nederfrankyske talen.

## Aldnederfrankysk en Aldnederlânsk
Foarhinne waard it Aldnederfrankysk as min ofte mear synonym mei it Aldnederlânsk sjoen, al wie Aldnederfrankysk in wat bredere term, mei't dêr ek alle net oerlevere sprektaaldialekten ûnder beflapt waarden. Netssjinsteande dat waard der earder troch in protte Nederlânske taalkundigen wol foar pleite om inkeld noch fan Aldnederlânsk te sprekken en de term Aldnederfrankysk hielendal ôf te skaffen. Sûnt de erkenning fan it Limboarchsk as in aparte taal, yn 1997, hat de saak lykwols in hiel oar oansjen krigen. It Aldnederlânsk wurdt no sjoen as fuortkommend út it Aldwestnederfrankysk, wylst it Limboarchsk weromgiet op it Aldeastnederfrankysk. Mei de term "Aldnederfrankysk" wurdt no ferwiisd nei de âldere foarmen fan sawol it Nederlânsk as it Limboarchsk.

## Oerlevering
It âldste dokumint mei inkele Aldnederfrankyske wurden is de *[[Lex Salica]]* of Salyske Wet. Yn 1996 is lykwols yn 'e grûn fan in ikker te Bergakker, yn 'e Betuwe, in swurdskie fûn mei dêrop yn runetekens in noch âldere Aldnederfrankyske tekst: de saneamde Runeynskripsje fan Bergakker. It dêrop oerlevere boadskip is lykwols beheind en kin net iens mei wissichheid lêzen en/of oerset wurde.
Midnederdútsk

It **Middelnederdútsk** is in Nederfrankysk-Nedersaksyske taal dy't fan likernôch 1150 oant 1600 praat waard yn fan it midden fan Nederlân oant it easten fan Dútslân.

De taal wie fuortkaam út it Aldsaksysk, en waard de ferkearstaal fan de Hânze. Mei it ôfnimmen fan it belang dêrfan rûn ek it belang fan de taal tebek, oant dy yn in groep dialekten sûnder skriuwtaal útelkoar foel. Middelnederdútsk is de oertaal dêr't de Nedersaksyske talen út ûntstien binne.
Aldheechdútsk

It **Aldheechdútsk** is de histoaryske foarm fan it Dútsk sa't dat tusken likernôch 600 en 1200 sprutsen waard. It wie in Súdwestgermaanske taal dy't ûntstie troch in rige fan feroarings, dêr't de saneamde Heechdútske Lûdferskowing de wichtichste fan wie, en is fan 'e achtste iuw ôf oerlevere.
Hasselt

De namme **Hasselt** hat mear betsjuttings:

* Hasselt (Belgje), stêd in Belgje
* Hasselt (Oerisel), stêd yn Nederlân
Rely Jorritsma Fûns

It **Rely Jorritsma Fûns** is in fûns ynsteld by it testamint fan de dichter Rely Jorritsma. Ut it fûns wurdt sûnt 1955 de Rely Jorritsmapriis bekostige.
Bear Boeloe

**Bear Boeloe** is in bear dy't op Skiermuontseach wennet. Hy is de haadfiguer út de printeferhalerige oer de aventoeren dy't syn freonen en hy belibje, sa't dy útstjoerd waard/wurdt op de Fryske tillefyzje.

Bear Boeloe waard skreaun en tekene troch Helena de Boer. Sy makke de ferhalen fansels fral foar de bern, mar se binne ek foar folwoeksenen aardich: yn de ferhalen en tekeningen sitte lytse grapkes dy't somtiden ek yngean op aktualiteiten. Leny Dijkstra en Feije van der Meer, teffens regisseur, diene de hast 60 stimmen.

De rige waard sûnt 1995 foar de bern útstjoerd troch Omrop Fryslân, yn desimber 2006 waard it lêste teltsje útstjoerd troch de Omrop. Maart 2006, mei de rige yn it tolfde jier, hie De Boer al mear as 600 ferhalen tekene en skreaun. Letter waarden dy teltsjes út en troch op de Omrop werhelle. 25 jier nei it begjin fan it programma yn kaam der yn 2020 in ein oan de ferhalerige, der wurde gjin nije ôfleveringen mear makke. 
 
By de Afûk binne ek printeboeken fan Bear Boeloe ferskynt:
* 1995 - *Bear Boeloe en de jonge poeskes*
* 1997 - *Bear Boeloe, oer hoopkes en húskes*
* 1999 - *Bear Boeloe, fûgeltsje*
* 2002 - *Bear Boeloe, lytse poppe*
* 2004 - *Bear Boeloe, broerke*

Ek is der yn 2001 in ferhaal fan Bear Boeloe opnaam yn it boek *Trije Protters op in Prikje*. It boek *Bear Boeloe, lytse poppe* is ek útjûn in trije Noardfryske dialekten.
Jellum

**Jellum** is in Frysk doarp yn it westlike part fan de gemeente Ljouwert. It is in lintdoarp oan de dyk fan de eardere Middelsee, deunby it hjoeddeistige spoar fan Ljouwert nei Starum.  

## Skiednis
Oarspronklik is Jellum in terpdoarp, dat him foar oan de âlde seedyk ûntwikkele. 

Foar de gemeentlike weryndieling fan 1&nbsp;jannewaris 2018 hearde it ta Littenseradiel, en foar de weryndieling fan 1984 makke it ûnderdiel út fan Baarderadiel. 

### Mammema State
Foar de tsjerke oer lei achter it rychje hûzen oan 'e Hegedyk de Mammemastate. It lân leit noch jimmeroan wat heger en der moatte noch ûndergrûnske resten fan de state lizze, dêr't jonker Sicke fan Dekema († 1625) en oare grytmannen fan Baarderadiel wenne ha. De state waard yn 1400 foar it earst neamd en is yn 1856 ôfbrutsen. Fan de slotgrêf is noch in diel oanwêzich en yn 1983 is der noch in âlde wetterput fûn. 

### Tsjerke

De tsjerke út 1700 waard yn 1832 en 1893 troffen troch bliksem. Nei 1893 is de tsjerke op 'e nij boud.

Yn febrewaris 2020 waard de grêfsark mei grêfkelder fan Sicke fan Dekema, in bewenner fan Mammemastate, fannijs ûntdutsen ûnder de houten flier fan de tsjerke. Earder wie net dúdlik wêr't hy beïerdige wie.

Sûnt 2017 waard de tsjerke net mear brûkt. De tsjerke is sûnt 2022 in teätertsjerke. Der kinne lykwols ek noch spesjale tsjinsten fierd wurde.

### Stasjon
Fan 1883 oant 1938 hie Jellum, tegearre mei it buordoarp Boksum, in stasjon oan it spoar fan Ljouwert nei Starum, Jellum-Boksum neamd. De komponist Paulus Folkertsma (1901-1972) skrea yn 1950 it folksferske 'It Muzyk Giet troch de Buorren', weryn't  ferwiist wurdt nei it stasjon fan Jellym-Boksum ("Jellum-Boksum is in wiidferneamd stasjon!").

## Mienskip
Jellum wurdt faak yn ien sike neamd mei it buordoarp Bears, dêr't it in twillingdoarp mei foarmet. Hast alle pleatslike ferienings beslane beide doarpen. Doarpsbelang komt faak by inoar yn doarpshûs/kafee Jonker Sikke.

### Tsjerke
* PKN Westerwert

### Skoalle
Jellum hat gjin eigen basisskoalle mear. Bern moatte foar it basisûnderwiis nei Weidum, Hilaard of Boksum.
### Befolkingsferrin

### Berne
* Rely Jorritsma, skriuwer
* Pieter de Boer, hurdrider
* Jan Schotanus, skriuwer

## Strjitten

Hegedyk, Hilaarderdyk, Lytse Dyk, Nijlânsreed, Smidshoeke.

## Ferskaat
* Sûnt 1964 wurdt yn Jellum-Bears alle jierren healwei augustus, krekt in wike nei de Freulepartij yn Wommels, de Revâns-Freule holden.
* Sûnt in pear jier wurdt yn Jellum alle jierren in pompoenfestival hâlden. 
* Op de sânde woansdei nei 1 july wurdt yn Jellum-Bears de revanchepartij Freulekeatsen hâlden.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Moskwa

De **Moskwa** (Russysk: Москва-река) is in rivier yn de Sintraalrussyske oblasten Smolensk en Moskou en de stêd Moskou. De rivier is 502 km lang en rint út yn de rivier de Oka, sa'n 120 km súdeastlik fan de Russyske haadstêd.

Yn novimber - desimber befriest de rivier en it iis bliuwt lizzen oant ein maart - begjin april. 

Binnenskipfeart op de Moskwa is mooglik. Moskou hat dan ek ferskate havens. Sûnt 1937 makket it 126 km. lange Moskou-Wolga-Kanaal skipfeart nei it noarden mooglik.
Sân Susters

De **Sân Susters** (Russysk: "wisotky") binne in groep Stalinistysk-goatyske wolkekliuwers boud ûnder it regear fan Stalin yn Moskou, reekommen yn 1953. Yn de arsjitektuer sitte eleminten fan de midsiuwske gotyk en fan de barokke Kremlintuorren. De boustyl fan de Amerikaanske "skyscrapers" út de jierren 30 fan de 20e iuw is ek te werkennen.

De Sân Susters:
* It haadgebou fan de Steatsuniversiteit fan Moskou
* In appartemintegebou oan de Kotelnichskaja Naberezjnaja
* In appartemintegebou oan it Kûdrinskajaplein
* Hotel "Oekraïne"
* Hotel "Leningrad"
* It Ministearje fan Utlânske Saken
* It Ministearje fan Swiere Yndustry

De grutste toer bûten de Sowjetuny, dy't wat styl en ôfmjittings oanbelanget net ûnderdocht by de 'sân', is it Paleis fan Kultuer en Wittenskippen yn Warsjau, Poalen. 

Yn 2003 waard it Triumph-Palace oplevere, nei it skynt it heechste gebou yn Jeropa. It wurdt beskôge as de achtste suster.  

## De Sân Susters

Moskau_Uni.jpg|1. Haadgebou fan de Steatsuniversiteit fan Moskou
Hotel_Ukraina_Moscow_at_night.jpg|2. Hotel Oekraïne
Kudrinskaya_Square_Building_in_Moscow.jpg|3. Kûdrinskaja
Ministry_of_Foreign_Affairs_building_in_Moscow,_Russian_Federation.jpg|4. Ministearje fan útlânske saken
Sovietpalace_1937_msheet.jpg|5. Paleis fan de Sovjets (net boud)
Leningradskaja002.JPG|7. Hotel "Leningrad"
Moscow,_Dushkin's_Tower.jpg|8. Toer fan Dûsjkin
Skyscraper_Kotelnicheskaya_naberezhnaya.jpg|9. Kotelnitsjeskaja
Nijere brekking

De **nijere brekking** of **Nijfryske brekking** is in foarm fan brekking en in taalkundich ferskynsel dat yn 'e grammatika fan it Frysk in wichtich plak ynnimt. Hjirby ferskowe in seistal twalûden fan klank as it grûnwurd ferbûgd wurdt, en dêrby feroarje se fan in ôfgeand twalûd yn in opgeand twalûd. De nijere brekking is in frij resinte fernijing, dy't him om 1820 hinne foar it earst yn it Frysk oppenearre. It ûntstean fan dit ferskynsel jildt yn 'e Fryske histoaryske periodisearring as de oergong fan it Midfrysk nei it Nijfrysk.

Hjirûnder de brekking fan fiif belutsen twalûden (de ue brekt net):

Foàr 1820 kaam dit ferskynsel net foar, en moat it Frysk sadwaande in hiel oare klank hân hawwe. It Súdwesthoeksk ûnderskiedt him fan 'e oare trije Fryske haaddialekten trochdat yn dat dialekt de nijere brekking nea trochfierd is. Ek yn 'e lytse eilândialekten (Aastersk, Skylgersk en Skiermûntseagersk) en it Hylpersk komt de nijere brekking net foar. 

## Sjoch ek
* mûljearring