open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diogenes Verlag

**Diogenes Verlag** (de namme wurdt gauris ferkoarte ta **Diogenes**) is in Switserske útjouwerij, fêstige yn Zürich, dy't him yn haadsaak taleit op 'e Dútsktalige merk. It bedriuw waard yn 1952 oprjochte troch Daniel Keel, en publisearret benammen literêre fiksje, toanielstikken en cartoons. Diogenes stiet sûnt 2012 ûnder lieding fan Philipp Keel, de soan fan 'e oprjochter.

## Skiednis
Diogenes Verlag waard yn 1952 oprjochte troch útjouwer Daniel Keel, dy't syn bedriuw ferneamde nei de filosoof Diogenes om't dy it opnaam tsjin alderhanne ynsliten gebrûken en gewoanten. Boppedat died er dat net inkeld yn teory, mar libbe er dêr ek nei. Ek it feit dat Diogenes hielendal gjin eigen geskriften neiliet mar dochs net fergetten rekke is, spriek Keel tige oan. It earste boek fan 'e nije útjouwerij wie in Dútsktalige oersetting fan *Hurrah for St. Trinian's!*, fan Ronald Searle. Tsjin 1962 hie Keel al tolve minsken yn 't wurk. Yn 1966 waard Rudolf Bettschart, dy't al fan bern ôf oan mei Keel befreone wie, mei-eigner fan 'e útjouwerij; hy waard ferantwurdlik foar finânsjes en marketing.

Yn 2002, persiis fyftich jier nei de oprjochting, hie Diogenes 60 wurknimmers en wie it ien fan 'e grutste Jeropeeske útjouwerijen foar fiksje wurden, mei in fûnskatalogus fan mear as 3.400 boeken fan 700 auteurs, dêr't mear as 150 miljoen eksimplaren fan ferkocht wiene. Op dat stuit wiene 1.744 titels fan 350 skriuwers noch leverber, mei dêrûnder benammen literêre fiksje, toanielstikken en cartoons. Oare sjenres dy't Diogenes yn mindere mjitte ek útjout, binne non-fiksje oer keunst, berneboeken, detektiveromans en audioboeken. Daniel Keel kaam op 13&nbsp;septimber 2011 te ferstjerren; syn soan Philipp Keel naam de útjouwerij formeel oer yn april 2012. Datselde jiers wûn Diogenes de titel 'Utjouwer fan it Jier', takend troch it fakblêd *Buchmarkt*, foar de alfde kear sûnt 1982.

## Skriuwers
Guon bekende skriuwers fan wa't wurk by Diogenes ferskynt is, binne: Jakob Arjouni, Honoré de Balzac, Albert Camus, Paulo Coelho, Charles Dickens, Jessica Durlacher, Albert Einstein, William Faulkner, Federico Fellini, F. Scott Fitzgerald, Gustave Flaubert, Sigmund Freud, Nikolaj Gogol, René Goscinny, Arnon Grünberg, John Irving, D.H. Lawrence, Ian McEwan, Molière, Friedrich Nietzsche, George Orwell, Bernhard Schlink, Georges Simenon, Robert Louis Stevenson, Patrick Süskind, Leo Tolstoj, Anton Tsjechov, Mark Twain, Jules Verne, Barbara Vine, Oscar Wilde en Leon de Winter.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Diogenes Verlag
Pierre Auguste Cot

**Pierre Auguste Cot** (Bédarieux, 17 febrewaris 1837 – Parys, 2 augustus 1883) wie in Frânsk keunstskilder.

## Wurkpaad
Cot studearre oan de Keunsthegeskoalle yn Toulouse en ferfear dêrnei nei Parys. Dêr studearre er fierder by Alexandre Cabanel, Léon Cogniet en William Adolphe Bouguereau. Hy debutearre yn 1863 mei in útstalling yn de Paryske salon; it wie in súkses. Hy wûn dêrnei ferskate prizen en medaljes en waard yn 1874 beneamd yn it Frânske Legioen fan Eare.

It wurk fan Cot wurdt rekkene ta de akademyske keunst. Guon fan syn skilderijen bleaune bot wurdearre en populêr, lykas *Le Printemps* ('De maitiid', 1873) en *La Tempête* ('De stoarm', 1880), dy't beide te sjen binne yn it Metropolitan Museum of Art fan New York. Cot wie teffens in ferneamd portretskilder. Wurk fan Cot is ek te besjen yn it Louvre yn Parys.

Cot waard beïerdige op begraafplak Père Lachaise yn Parys.

## Galery

The Storm.jpg|*La Tempête*, 1880
Ophelia (Pierre Auguste Cot).jpg|*Ophelia*, 1870
Cot Portrait Of Young Woman.jpg|*Portret fan in jonge frou*, 1869
Pierre Auguste Cot-Dionisa-1870.jpg|*Famke mei blommen*, om 1870
Cot Girl with Basket of Oranges and Lemons.jpg|*Famke mei sinasapels en sitroenekoer*, 1871
PIERRE-AUGUSTE COT - Primavera (Museo Metropolitano de Nueva York, 1873. Óleo sobre lienzo, 213.4 x 127 cm).jpg|*Maitiid*, 1873
Venice cot.jpg|*Venice*
Mireille par Cot.jpg|*Mireille*


## Keppeling om utens
* pierreaugustecot.org, Biografy en wurk
Karton

**Karton** (fan it Frânske *carton*) is papier, dat út meardere lagen bestiet en in gewicht hat fan mear as 179 g/m2. It is ek de namme foar ferpakking fan buordpapier, sa as bygelyks frisdrank yn karton.
Karton is it measte brûkt foar doazen, sa as bygelyks ferhûsdoazen en skuondoazen. Ek kokers foar it ferstjoeren fan post of it oprôljen fan bygelyks kalinders binne makke fan karton. Sjesokke kokers wurde makke fan stroken karton dy't njonken inoar om in as rinne en mei plakguod oan inoar fêst plakt wurde.

## Soarten karton
*Tearkarton
*Massyfkarton
*Golfkarton
*Turfkarton
*Foarmkarton

## Striekarton
**Striekarton ** wurdt makke fan strie. Hjoed-de-dei wurdt der hast net mear striekarton makke, om't it fersmoargjend foar it miljeu wie. Mear as hûndert jier ferlyn wie it lykwols de wichtichste manier om karton te meitsjen. Tusken 1870 en 1970 waard der yn Fryslân, Grinslân en East-Fryslân, dêr't striekartonfabriken yn Ljouwert, Feandam en Leer stiene, makke. By striekarton is de rizel te sjen. Hjoed-de-dei wurdt âld papier almeast brûkt foar it meitsjen fan karton.
Sipcke Tadema

**Sipcke (Ciprianus) Jans Tadema** (De Jouwer, 15 april 1683 - dêre, 5 desimber 1738) wie siktaris fan de gritenij Haskerlân. Hy wie de âldste soan fan gritenijsikretaris fan Haskerlân Jan Tseards Tadema en Geeltje Sipkes fan Pecama. Hy folge yn 1718 syn heit op as gritenijsikretaris fan Haskerlân.

## Sjoch ek
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
Jan Tseards Tadema

**Johannes (Jan) Tseards Tadema** (De Jouwer, 1655 - dêre, 7 maart 1718) wie siktaris fan de gritenij Haskerlân en Frysk skriuwer.

Jan Tadema wie de soan fan doarpsrjochter Tseard Durks en Jank Jans.
Hy waard sulversmid op De Jouwer en troude dêr op 16 novimber 1678 mei Geeltje Sipkes Pecama (1655-1708). Se krigen fjirtjin bern. Fan 1678 oant 1689 wied er substitút-siktaris fan Haskerlân. Op 31 augustus waard hy beneamd as siktaris fan dy gritenij en soe dat bliuwe oant 31 jannewaris 1718.

Yn 1698 is hy mei syn frou en sweagers foar 50% eigener fan stim 43 Sint-Nyk. Yn 1700 wurdt er neamd as er twa huzen keapet fan syn mem.
 
Tadema skreau in tal Fryske rymstikken. Sa skreau er yn 1705 by it oannimmen fan it grytmansamt troch Allard fan Boerum oer Doanjewerstâl. Ek skreau er nei alle gedachten efter de *Disputatio de secundis nuptiis* fan syn neef Theodorus Tadema op 26 maaie 1698. Fierder is der noch syn histoarysk juridyske dissertaasje *Ad decretum imperatorum Severi et Antonini in L. Pactumeius ultim. digestis de heredibus instituendis* fan jonkhear Philip Frederik Vegelin fan Claerbergen (Frjentsjer, juny 1705).

## Sjoch ek
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
Philip Hugo Vegelin fan Claerbergen

**Philip (Philippus) Hugo Vegelin fan Claerbergen** (Ljouwert, 1 septimber 1669 - dêre, 9 juny 1705) wie fan 1687 - 1689 gritenijsekretaris fan Haskerlân.

Philip wie de twadde soan fan Philip Ernst Vegelin fan Claerbergen (1613-1693) en Josina Ruisch van der Eng (± 1630-1700). Syn âldere broer wie Frederik Vegelin fan Claerbergen (1667-1713). 

Philip troude op 1 jannewaris 1702 yn Britsum mei Rinske Hindriks fan Wyckel (1678-1727). Harren soan wie Philip Ernst Vegelin fan Claerbergen. Philips stoar trije jier nei de berte fan syn soan, op de leeftyd fan 35 jier.

## Sjoch ek
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
* Oer it laach Vegelin fan Claerbergen
Remagen

**Remagen** is in stêd yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts oan de lofter kant fan de Ryn.

## Skiednis

Remagen bestiet al sûnt de romeinske tiid (as Rigomagus) en is benammen bekend woarn nei de Twadde Wrâldkriich fanwegen it fjochtsjen om de Ludendorff Brêge. De brêge wie yn it lêst fan de kriich de lêste brêge oer de Ryn dy't noch yntakt wie en waard op 7 maart 1945 troch de Amerikanen ynnommen. Tsjintwurdich is yn it brêgehaad in museum ûnderbrocht. Nei de oarloch lei súdlik fan de stêd it alliearde kriichsfinzenenkamp *[[Goldene Meile]]*, dêr't likernôch 253.000 soldaten fan de Wehrmacht ûnder benaud minne omstannichheden sûnder ûnderdak finzen holden waarden. Ta oantinken fan it kamp waard yn de jierren 1980 de *Friedenskapelle* of de Kapel fan de Swarte Madonna boud.      

## It besjen wurdich
Yn de stêd is de romaansk-goatyske tsjerke *[[St. Peter und Paul (Remagen)|St. Peter und Paul]]* it besjen wurdich. Noardeastlik fan de stêd stiet op de *Apollinarisberg* de ''Apollinariskirche''.

;Musea
* Arp museum  (webstee)
* Römisches Museum Remagen (webstee)
* Friedensmuseum Brücke von Remagen (webstee)

## Ofbylden

Remagen, Petrus en Paulustsjerke.jpg|*Petrus en Paulustsjerke*
Remagen, romaanske poarte by de Petrus en Paulustsjerke.jpg|*Romaankse parochypoarte*
Remagen, Apollinaristsjerke.jpg|*Apollinaristsjerke*


Rolandseck, Bahnhof und Arp Museum.jpg|thumb|*Stasjon en Arp Museum*
Kapelle Schwarze Madonna in Remagen.jpg|*Kapel fan de Swarte Madonna*
Schloss-Ernich-005.jpg|*Slot Ernich*
Bad Breisig

**Bad Breisig** is in kuerstêd yn 'e lânkring Ahrweiler yn 'e Dútske Rynlân-Palts. It is it haadplak fan 'e ferbânsgemeente Bad Breisig.

De stêd leit oan 'e lofterkant fan 'e Ryn en is ferdield yn trije stedsdielen: Oberbreisig, Niederbreisig en Rheineck.

## Ofbylden

St. Marien Niederbreisig.jpg|*Marijetsjerke fan Niederbreisig.*
Burg Rheineck Luftbild 03.jpg|*Burg Rheineck.*
St Viktor Oberbreisig.jpg|*Sint-Fiktortsjerke fan Oberbreisig.*
Kleaster Marije Engelport

It **Kleaster Marije Engelport** (Dútsk: *Kloster Maria Engelport*; ek: *Porta Angelica*, "Ingelenpoarte") leit oan de râne fan de Hunsrück yn 'e delte fan de Flaumbach yn de kontreien fan Treis-Karden yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts.

## Skiednis
Alhoewol't de skiednis fan it kleaster oant de 13e iuw werom giet, datearret it hjoeddeiske kleaster út it begjin fan de 20e iuw. Op oantrunen fan pastoar Haubrich út Pommern waarden de ruïnes fan it âlde kleaster yn 1903 troch de Dútske provinsje fan de Oblaten fan de Unbeflekte Jongfaam Marije oankocht. Yn 'e jierren 1904-1905 fûn de weropbou fan it kleaster yn neogoatyske styl plak. Foar de doedestiids 60 jier âlde pastoar waard de stifting fan Engelport syn libbenswurk.

It kleaster waard in foarmingssintrum foar misjonarissen yn de Dútske koloanje Súdwest-Afrika (Namybje). Nei de Earste Wrâldkriich tsjinne it oant de jierren 1960 as novisiaat foar de Dútske provinsje fan de Oardemienskip. Bekende oblaten lykas de troch de nazy's ferfolge preesters Friedrich Lorenz en Engelbert Rehling of biskop Rudolf Maria Koppmann, fikarus fan Wynhoeke, waarden yn Engelport yn it oardelibben ynfierd.

Op 8 desimber ferlieten de oblaten it kleaster fanwegen de fergrizing fan de mienskip en benammen ek de hege ûnderhâldskosten fan de gebouwen. Sûnt 2 jannewaris 2014 wenje de yn 2001 yn Eastenryk stifte oarde fan de Oanbiddingssusters fan it Keninklike Hert fan Jezus Kristus (*Adoratrices Cordis Regalis Jesu Christi Summi Sacerdotis*) yn it kleaster. 

Marije Engelport is in beafeartsplak, dêr't Marije en har mem, de hillige Anna, fereare wurde. Boppedat besit it kleaster in relyk fan Eugène de Mazenod, biskop fan Marseille en stifter fan de oarder.

## Genedebyld
It genedebyld fan Us-Leaf-Frou fan Engelport is in 88 sintimeter heech byld fan Marije mei bern. It byld is út hout snien, foar in part fergulde en datearret út de iere 15e iuw. Wêr't it byld oarspronklik wei komt en wêr't it iuwenlang west hat is net bekend, mar it waard yn Keulen of Mainz makke. Eartiids waard tocht dat it byld, dat yn in sydkapel stiet, troch in ynwenner fan Keulen oan it kleaster jûn waard. It soe mei de opheffing fan it kleaster yn it ramt fan de sekularisaasje troch de abdis mei nei Treis nommen wêze, mar dêr wol men hjoeddedei net mear oan.  

Pastoar Haubrich krige it byld fan domfikarus Josef Hulley út Trier en nei de weropbou fan Marije Engelport droech pastoar Haubrich it byld oer oan it kleaster. 

## Jongfaam, Anna en Jezus
Op in sydalter stiet in byld fan Anna, Marije en it bern Jezus. It byld datearret út it begjin fan de 16e iuw. Marije wurdt as folwoeksene útbylde, mar hat de grutte fan in bern en wurdt op de earm droegen troch Anna. Ek dat byld kaam út de samling fan de domfikarus fan Trier nei Engelport.
## Ofbylden

Kloster Maria Engelport (2012-05-22 Sp 02).JPG|*Kleaster*
2011-06-15 10 Engelport - Hl. Anna selbdritt.jpg|''Anne Trijeresom
Bernhard Munniks

**Bernhard Munniks** (Ankum (Nedersaksen), 8 jannewaris 1696 - De Jouwer, 15 augustus 1776) wie fan 1739 - 1776 gritenijsekretaris fan de gritenij Haskerlân. 

Bernhard Munniks waard berne yn it Dútske Ankum, as soan fan Caspar Monnick (1663-1729). Bernhard Munniks troude op 3 july 1729 yn De Haach mei Magdalena Leffringh (De Jouwer, 9 novimber 1709 - dêre, 31 july 1770). Se krigen sân bern, harren seisde bern wie de gelearde Wynoldus Munniks. Bernhard waard op 10 maart 1736 beëdige as earste klerk en kastlein fan it gemeentehûs yn Ljouwert.

## Sjoch ek
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
Shifting Shadows

***Shifting Shadows*** is in ferhalebondel fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwster Patricia Briggs. De titel betsjut: "Ferskowende Skaden". It boek befettet tsien koarte ferhalen fan it fantasysjenre, dy't hearre ta Briggs har nau besibbe romansearjes *[[Mercy Thompson]]* en *[[Alpha and Omega-searje|Alpha and Omega]]*. De ferhalebondel hat dan ek as ûndertitel: *Stories from the World of Mercy Thompson* ("Ferhalen út 'e Wrâld fan Mercy Thompson"). Fan 'e tsien ferhalen binne fjouwer yn *Shifting Shadows* foar it earst útjûn, wylst de oare seis al earder publisearre wiene yn ferskate blomlêzings mei wurk fan oare auteurs. De bondel omfettet ek twa stikjes út romans út 'e *Mercy Thompson*-rige dy't fuortredigearre binne út 'e boeken dêr't se oarspronklik foar skreaun wiene. *Shifting Shadows* waard yn 2014 publisearre troch de New&nbsp;Yorkske útjouwerij Ace Books.

## Ferhalen
# *[[Silver (koart ferhaal)|Silver]]*
# *[[Fairy Gifts]]*
# *[[Gray (koart ferhaal)|Gray]]*
# *[[Seeing Eye]]*
# *[[Alpha and Omega (novelle)|Alpha and Omega]]* (eins gjin koart ferhaal, mar in novelle)
# *[[The Star of David]]*
# *[[Roses in Winter]]*
# *[[In Red, with Pearls]]*
# *[[Redemption (koart ferhaal)|Redemption]]*
# *[[Hollow (koart ferhaal)|Hollow]]*
:* fuortredigearre stikje út 'e roman *[[Silver Borne]]*
:* fuortredigearre stikje út 'e roman *[[Night Broken]]*
Slapstick

**Slapstick** (Ingelsk foar "klapstôk") is in soarte fan humor dy't basearre is op fysike aktiviteit dy't oer de grinzen hinne giet fan 'e normale fysike komeedzje. Dizze foarm fan lichaamlike humor is sa oerdreaun dat er dúdlik los stiet fan 'e wurklikheid en troch syn absurditeit ekstra grappich wurdt.

De term 'slapstick' komt fan 'e Ingelske beneaming foar in wurktúch, de *batacchio* of *bataccio*, dat yn 'e sechstjinde iuw yn it Italjaanske toaniel ûntwikkele waard om in lûde klap te meitsjen dy't foar it hiele publyk dúdlik te hearren wie as de iene akteur de oare in opstopper ferkocht. It bestiet út twa houten latsjes wêrfan't it iene in hânsel hat. De beide latsjes sitte oaninoar fêst mei eat dat bûge kin (bygelyks in stikje lear). As men mei de slapstick in hommelse beweging makket, klappe de beide latsjes tsjininoar oan en meitsje dan in klappend en komysk klinkend lûd. Soks waard dien troch ien dy't yn 'e kûlissen stie en de timing fan 'e klap persiis syngronisearje moast mei de aksje op it toaniel. Ek koe it dat de akteurs inoar mei slapsticks te liif giene, sadat it foar it publyk wol liek as sloegen se inoar mei latten of stokken hielenal yninoar, wylst se inoar eins amper rekken.

De slapstick wie ien fan 'e ierste special effects, dy't al yn 'e tiid Shakespeare by it opfieren fan syn komeedzjes brûkt waard, lykas by *[[In Komeedzje Fol Fersinnen]]*. Yn 'e njoggentjinde iuw rekke de slapstickkomeedzje yn Ingelân alhiel ynboargere as in toanielsjenre. Yn 'e 1890-er jierren ûntwikkele de ynfloedrike Britske komyk en ympressario Fred Karno in foarm fan teäter dêr't alhiel gjin dialooch mear oan te pas kaam en dy't in foarrinder wie fan 'e lettere slapstickfilm.

As filmsjenre wie slapstick yn it tiidrek fan 'e stomme film in útkomst, mei't der net by praten hoegde te wurden om fermaak te bieden. Komiken út dy tiid dy't ferneamd waarden mei slapstickwurk, wiene Charlie Chaplin, Buster Keaton, Harold Lloyd, Laurel en Hardy, de Marx Brothers, de Keystone Cops en The Three Stooges. Nei de yntroduksje fan 'e lûdsfilm oan 'e ein fan 'e 1920-er jierren, waarden der folle minder slapstickfilms makke. Slapstick kaam lykwols fan 'e 1930-er jierren ôf werom yn 'e foarm fan tekenfilms, lykas de koarte films oer Goofy fan Disney, Woody Woodpecker fan Walter Lantz, Tom en Jerry fan MGM, en Bugs Bunny fan Warner Bros.
Slapstickfilm

De **slapstickfilm** is in subsjenre fan 'e komeedzjefilm, wêryn't de humor op lichaamlike grappen berêst, mei slaan, fallen, stroffeljen en knoffeljen, ynstee fan op dialooch, de plot of de ûntwikkeling fan 'e haadpersoanen. De fysike komeedzje yn soksoarte fan films omfettet yn 'e regel in cartooneske foarm fan geweld, dy't oer it algemien foar de slachtoffers ridlik ûnskealik is en it healwize karakter fan 'e film beklammet. 

Om't yn 'e stomme film dialooch net mooglik wie en plot en karakterûntwikkeling ek dreech út te byldzjen binne sûnder te praten, binne slapstickfilms benammen bekend út 'e iere skiednis fan 'e film, foar't de lûdsfilm oan 'e ein fan 'e 1920-er jierren syn yntree die.  Bekende slapstickakteurs út dy snuorje wiene Buster Keaton, Charlie Chaplin, de Keystone Cops en Harold Lloyd, dy't ûnder in laklaachje fan fysike humor gauris in maatskiplik boadskip tafoegen. Lettere komiken dy't slapstickfilms makken, lykas Laurel en Hardy, Abbott en Costello en The Three Stooges, hiene gjin boadskip en besochten inkeld fermaak te bieden. 

Nei't de lûdsfilm de noarm wurden wie, waarden der folle minder slapstickfilms makke om 'e simpele reden dat doe oare foarmen fan humor, dy't basearre wiene op dialooch, folle ienfâldiger te filmjen wiene. Want foar slapstick komt it frijwat oan op timing, dat der wiene oer it algemien in protte opnamen nedich foar't in sêne der goed op stie. Likegoed waarden ek letter noch wol slapstickfilms makke, of komeedzjefilms mei slapstickeleminten. In goed foarbyld fan dy lêste kategory wie de filmrige *[[Le Gendarme de Saint-Tropez]]* fan 'e Frânske akteur Louis de Funès. Foarbylden fan moderne slapstickfilms binne *[[The Naked Gun]]*-trilogy (1988-1994), *[[Home Alone]]* (1990), *[[Baby's Day Out]]* (1994) en *[[Dumb and Dumber]]* (1994).
Protestantske tsjerke (Bornich)

De **Protestantske tsjerke** oan de Rathausstraße is in tsjerkegebou yn it plak Bornich yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. 

## Beskriuwing
Aldste dielen fan de tsjerke foarmje de toer en in part fan it skip, dy't werom geane op de 12e iuw. De rest fan de oarspronklike tsjerke is yn de 16e iuw ôfbaarnd. De nijbou fan 1573 waard yn de 18e iuw oan de súdlike kant ferhege en yn de jierren 1960-1962 restaurearre.

Nettsjinsteande de barokke feroarings yn de 18e iuw mei it ynbringen fan houten galerijen en in stúkplafond is yn de tsjerke de oarspronklik romaanske pylderbasilyk noch goed te trasearjen. It trijesidich sletten koer is fan oarsprong goatysk. 

Boppe de galerij hinget in skilderij út de earste helte fan de 17e iuw mei in foarstelling fan de krusiging, dy't taskreaun wurdt oan de Flaamske skoalle yn neifolging fan Peter Paul Rubens. De barokke preekstoel waard yn 1724 foar 20 ryksdaalders yn Nastätten boud.

## Oargel
It barokke oargelfront datearret út 1724, wylst it ynstrumint sels út 1937 stamt en troch de firma Weigle boud waard. It hat twa manualen, ien pedaal, 13 klinkende registers en in elektryske traktuer. 

Op de middelste oargeltoer steane de latynske wurden *QUIS UT DEUS* en op de oare tuorren lofts *LAUDAE* (= Laudate) en rjochts *DOMINUM* ("Lovet de Heare"). *Quis ut Deus* betsjut "Wa is as God" en is de latynske oersetting fan de namme Michael, itjinge mooglik in ferwizing is dat de tsjerke eartiids yn de roomske tiid oan de aartsingel Michael wijd wie.

De oargelgalerij is beskildere mei blommen en putto's.
## Ofbylden

Bornich, protestantske tsjerke, ynterieur.jpg|*Oersjoch ynterieur*
Bornich, protestantske tsjerke, preekstoel.jpg|*Preekstoel*
Bornich, protestantske tsjerke, oargel.jpg|*Oargel*
Bornich

**Bornich** is in plak yn de dielsteat Rynlân-Palts yn Dútslân.

## Bestjoer
Bornich is in saneamde *Ortsgemeinde* en makket diel út fan de ferbânsgemeente Loreley, dat ûnderdiel foarmet fan it Rhein-Lahn-Kreis.

## Sjoch ek
* Protestantske tsjerke fan Bornich
List fan boargemasters fan Baarderadiel

Dit is in **list fan [[boargemaster]]s fan de eardere Nederlânske gemeente [[Baarderadiel]]** oant dy gemeente op 1 jannewaris 1984 opgie yn de gemeente Littenseradiel.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Baarderadiel
* List fan boargemasters fan Littenseradiel
Marinus Laurens van de Woestijne Voerman

**Marinus Laurens van de Woestijne Voerman** (Zierikzee, 25 oktober 1810 – Lochem, 5 oktober 1882) wie in Nederlânsk politikus.

Hy wie flankeur by de frijwillige flankeurskompanjy Grinzer en Frjentsjerter Studinten en wie earelid fan de ôfdieling Snits fan de Feriening *Het Metalen Kruis*. Hy die as Jouster mei oan de Tsiendeiske Fjildtocht.

Van de Woestijne Voerman troude yn 1852 mei Jacoba Geertruida Slothouwer (1806-1882) út Ljouwert. 

Fan 1852-1858 boargemaster fan Doanjewerstâl en fan 1857 - 1871 boargemaster fan Haskerlân. Yn syn tiid as boargemaster ferkocht syn gemeente Haskerlân stikken grûn en wetter by de Hearesleat oan Anjewier foar de oanlis fan it treinstasjon op It Hearrenfean. Fan 1 july 1856 - 4 july 1871 wie hy lid fan Provinsjale Steaten foar de stêd Snits. 

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Doanjewerstâl
* List fan boargemasters fan Haskerlân
Inne Jans Rinkes

**Inne Jans Rinkes** (De Jouwer, 19 febrewaris 1818 – dêre, 4 jannewaris 1892) wie in Nederlânsk politikus. Fan 1871-1892 wie hy boargemaster fan Haskerlân. 

Inne wie de soan fan moalkeapman en wethâlder Jan Jans Rinkes (1781-1867) en Antje Innes Wielinga (1783-1852). Op 5 april 1840 waard hy foarsitter-tsjerkefoud fan de meniste tsjerke. In jier letter troude hy mei Femke Douwes Douma en krige mei har seis bern. Hy wie winkelman en keapman op De Jouwer en waard yn 1853 lid fan de gemeenterie. Fan 1854 oant syn lettere boargemasterskip wie hy lid fan it dykbestjoer fan it wetterskip. Fan 1873 oant syn ferstjerren wie hy boargemaster fan Haskerlân. Hy waard begroeven yn Westermar.  

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Haskerlân
Willem Hoekstra

**Willem Hoekstra** (De Lemmer, 26 septimber 1854 - Soestdyk, 20 maaie 1935 wie in Nederlânsk politikus.
 
Hoekstra wie in soan fan Andries Nolkes Hoekstra en Willemke Alberts van Bergen. Willem troude Cornelia Geertruida Verloop. Nei har ferstjerren yn 1931 wertroude hy mei Wilhelmina Cornelia Lomberg. Hy waard begroeven op it nije algemiene begraafplak yn Baarn.

Fan 1906-1910 wie hy boargemaster fan Haskerlân. 
Yn 1910 waard hy opfolge troch Pieter Benjamin Johan Vegelin van Claerbergen. 

Op 10 maart 1909 skreau de Ljouwerter Krante: *Naar wij uit zekere bron vernemen denkt de burgemeester van Haskerland de heer W.Hoekstra er ernstig over om met 1 Mei Joure metterwoon te verlaten. De onverkwikkelijke Jouster gasfabriekquaestie moet hierbij een groote rol spelen*.

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Haskerlân
Wytse Hoekstra

**Wytse Hoekstra** (Baarderadiel, 26 febrewaris 1907 – It Hearrenfean, 21 maart 1982) wie in Nederlânsk politikus fan de VVD.

Hy waard berne as soan fan dokter Steven Frederik Hoekstra (1872-1956) en Wijke van Loon (1883-1965). Hy studearre ôf yn de rjochten en wie sûnt 1937 boargemaster fan syn bertegemeente. Yn 1942 waard hy ûntslein wêrnei't er troch in NSB'er opfolge waard. Hoekstra wie as gizelder ynternearre yn Kamp Sint-Michielsgestel.

Nei de befrijing fan Nederlân yn 1945 kaam hy werom as boargemaster fan Baarderadiel en yn 1950 folge syn beneaming ta boargemaster fan Haskerlân. Hy wie dêrneist ûnder oare fisefoarsitter fan de AVRO en wie dêrfan om 1962 foarsitter. Yn maart 1972 gie Hoekstra as boargemaster mei pinsjoen en yn 1982 ferstoar er yn de âldens fan 75 jier.

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Baarderadiel
* List fan boargemasters fan Haskerlân
Hugo Simberg

**Hugo Gerhard Simberg** (Hamina, 24 juny 1873 - Ähtäri, 11 july 1917) wie in keunstskilder út Finlân. Hy wurdt foaral ta de streaming fan it symbolisme rekkene.

## Libben en wurk
Simberg wie in soan fan kolonel Nicolai Simberg en Ebba Matilda Simberg-Widenius. Fan syn 18e ôf, fan 1893 oant 1895 folge er twa tekenopliedingen, mar fan 1895 oant 1897 wie er learling fan de skilder Akseli Gallen-Kallela yn Ruovesi. Yn 1896 reizge er nei Londen en yn 1898 nei Parys en Italië. Yn dy jierren waard syn wurk ek eksposearre en krige er goede kritiken.

Simberg lei yn syn wurk faak de klam op it makabere en it boppenatuerlike; faak personifisearre er de dea yn syn wurk. Ta syn meast bekende wurken hearre *Kuoleman puutarha* ('Yn de tún fan de dea', 1896, nei it mearke 'De dea fan in mem' fan Hans Christian Andersen) en *Haavoittunut enkeli* ('De ferwûne ingel', 1903, dêr't Simberg fan sei dat elk dêr syn eigen symbolyk mar yn sykje moast). Fan beide wurken makke er, yn 'e mande mei de skilder Magnus Enckell, tusken 1904 en 1906 in grutformaat fresko foar de Katedraal fan Tampere. 'De ferwûne ingel' waard yn 2006 ta 'Nasjonaal Skilderij' keazen troch it Finske publyk.

In oar tema yn it wurk fan Simberg binne de jongens krekt foar it begjin fan de puberteit. Neakene jongens mei krânsen binne ek ôfbylde op syn fresko's yn de katedraal fan Tampere, en ien fan  syn iere foto's, 'Guido, fiskersjonge', lit in jonge op in rots sjen dy't útsjocht op see. 

Fan 1907 oant 1917 jûch er les oan de tekenskoalle fan de Finske keunstferiening. 

Simberg stoar yn 1917, noch mar 44 jier âld. In protte wurk fan him hat it keunstmuseum Ateneum yn Helsinki op 'e noed.

## Galery

Simberg evening.jpg|Maitiidsjûn
Hugo Simberg Garden of Death.jpg|Yn de tún fan de dea
The Wounded Angel - Hugo Simberg.jpg|De ferwûne ingel
Hugo simberg21.jpg|Grinzen
Hugo simberg22.jpg|Kening Hobgoblin sliept
Hugo simberg-woman.jpg|Frou
File:Hugo Simberg The Garland of life.jpg|Stúdzje fan in fresko foar de katedraal fan Tampere
File:2003-03-29 Tampere Kathedrale Gemälde an Galerie.jpg|Fresko yn de katedraal fan Tampere


## Keppelingen om utens
* Koarte biografy
* Wurk en foto’s fan Simberg
* Simberg op Cultuurarchief.nl
Pieter Willem ter Haar

**Pieter Willem ter Haar** (Amsterdam, 14 april 1904 – Doorn, 13 jannewaris 1996) wie in Nederlânske boargemaster.

Ter Haar wie in lid fan yn it *Nederland's Patriciaat* opnommen laach Ter Haar en in soan fan Earste Keamerlid Joannes ter Haar (1868-1941) en dy syn frou Iskjen Catharina Romeny (1868-1961). Hy troude yn 1938 mei Henriette Elisabeth Fabius (1915-1980) en krige mei har fjouwer bern.

Sûnt 1931 wie hy boargemaster fan Ritthem oant syn beneaming yn 1939 as boargemaster fan Starum. Fan 1942 oant 1949 wie hy boargemaster fan Haskerlân, fan 1949 oant 1955 fan Fijnaart en Heijningen yn Noard-Brabân en as lêste fan 1955 oant 1969 boargemaster fan Doorn yn syn berteplak Utert.
Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg

* Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1664-1704), mei-frij- en erfhear fan It Amelân, grytman
* Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1738-1788), grytman
Georg Wolfgang Carel Duco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg

* Georg Wolfgang Carel Duco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1766-1808), grytman, folmacht op de Lânsdei
* Georg Wolfgang Carel Duco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1813-1891), grytman en dêrnei boargemaster fan Haskerlân
* Georg Wolfgang Carel Duco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1899-1985), boargemaster fan Gaasterlân
Georg Wolfgang Carel Duco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1766-1808)

**Georg Wolfgang Carel Duco [[baron]] thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg** (Ljouwert, 26 jannewaris 1766 - Bitgum, 23 desimber 1808) wie grytman fan Menameradiel en folmacht op de Lândei.

Georg Wolfgang Carel Duco wie it ienigst oerbleaune bern fan syn âlden Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1733-1783) en Sophia Elisabeth grevinne D'aumale (1735-1807). Hy wenne mei syn frou Juliana Agatha op Grut Terherne ûnder Bitgum en folge syn heit yn 1783 as santjinjierrige op as grytman fan Menameradiel. Op syn tweintichste kaam hy yn de Fryske Steaten. Yn 1790 is hy mei syn efternicht baronesse Julia Agatha thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1772-1843) boaske en hja krigen 11 bern. 

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Menameradiel
* Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1791-1868)

**Georg Frederik [[baron]] thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg** (Bitgum, 1 oktober 1791 - dêre, 17 desimber 1868) wie grytman fan Menameradiel.

Georg Frederik wie de âldste soan fan Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1766-1808) en Sophia Elisabeth grevinne D'Aumale (1735-1807). Hy kaam út it laach Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg en troude yn 1812 mei baronesse Henriëtta Wilhelmina Rengers en krige Grut Terherne yn besit. Ut it houlik kamen acht bern.

George Frederik waard yn 1814 maire, dêrnei yn 1816 grytman en sûnt 1851 oant 1858 boargemaster fan Menameradiel. Tagelyk wie hy Steatelid en ôffurdige fan it Ridderskip en keamerhear fan de Kening yn bûtengewoane tsjinst. 

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Menameradiel
* Thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
Georg Wolfgang Carel Duco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1813-1891)

Mr. **Georg Wolfgang Carel Duco [[baron]] thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg** (Ljouwert, 17 maaie 1813 - Velp, 15 desimber 1891), grytman en dêrnei boargemaster fan Haskerlân.

Georg Wolfgang wie in soan fan Georg Frederik thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg en Henriëtta Wilhelmina Rengers. Yn 1844 waard hy yn Berltsum oansteld as plakferfangend kantonrjochter en waard dêrnei beneamd as grytman fan Haskerlân. 

Hy troude yn 1848 mei Juliana Agatha barones Rengers, in dochter fan de gûverneur fan Grins. Syn frou en de 3 bern binne allegearre jong ferstoarn. Hy is 10 jier letter op ‘en nij boaske mei Friederike Emilie Schöle (East Fryslân, 1833 - Assen, 1923), de gûvernante fan syn ferstoarne dochterke Henriëtte. Hja krigen 3 bern. Yn 1877 is de húshâlding nei it Gelderske Velp ferhûze en wennen dêr op filla “Urbana”. 

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Haskerlân
* thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1664-1704)

**Wilco [[baron]] thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg** (Eanjum, 1664 - mooglik Rinsumageast, 4 febrewaris 1704) wie  mei-frij- en erfhear fan It Amelân en grytman

Wilco waard berne op Holdingastate as soan fan Georg Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg en fan Helena Maria thoe Schwartzenberg. As jonkje krige er in militêre oplieding, en krige de rang fan luitenant-kolonel. Mei syn beide susters wie hy eigener fan de hearlikheid It Amelân. Op 18 july 1689 waard hy grytman fan Barradiel, en wenne op de Eysingastate yne Rinsumageast, dy't er opknappe liet. Wilco hie in sit yn alle hege kolleezjes. Sa wie hy fan 1695 oant syn ferstjerren lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Fan 1700 ôf wie hy lid fan de Provinsjale Rekkenkeamer fan Fryslân.
Op 26 april 1686 troude hy yn Doanjum mei Fedt Sophia fan Goslinga (1660-1726), in dochter fan Johan fan Goslinga, grytman fan Frjentsjerteradiel en Fed Sophia fan Cammingha. Se krigen fjouwer bern, wêrûnder Georg Wolfgang, Jan Sicco en Michael Onuphrius. 
Hy ferstoar fjirtich jier âld op 4 febrewaris 1704, mooglik yn Rinsumageast.

## Sjoch ek
* thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
Jiskewoansdei

Mei de **Jiskewoansdei** (Latynsk: *Feria quarta cinerum* (Fjirde dei (= woansdei) fan 'e Jiske) of *Dies cinerum* (Dei fan de Jiske) begjint yn de Westerske Tsjerke sûnt it pontifikaat fan Gregoarius de Grutte de fjirtich dagen lange festeltiid. 

De namme komt fan de tradysje dat de preester de palmtûken, dy't yn katolike hûshâldings op Palmpeaske oan it krusifiks stutsen wurde, op dy woansdei yn in misse ferbaarnd en mei de jiske dêrfan de leauwenden in krús op de foarholle oanbringt. Tagelyk wurde troch de preester dan de wurden "Betink minske, dast stof biste en stoft silst wer wurde" sprutsen.    

De festeltiid betinkt de fjirtich dagen dat Jezus neffens Mattéus 4:2 sûnder iten yn de woastyn trochbrocht en moat de leauwenden troch besinning, boete en ynkear op de ferrizenis fan Kristus tariede.

Foar katoliken is de jiskewoansdei krekt lykas goedfreed in ferplichte festeldei. It is dan ferbean om fleis, alkohol of snobberijen yn te nimmen en it hâlden en dragen heart ynbannich te wêzen. Ek yn guon protestantske streamings, lykas de lutherske, presbyteraanske en anglikaanske tsjerken, wurdt jiskewoansdei fierd, wylst yn de kalvinistyske fermiddens der jimmeroan mear omtinken is foar de jiskewoansdei. De Easterske tsjerken kenne gjin jiskewoansdei, om't harren fêsten al op de sneins fan de sânde wike foar Peaske begjint.

De dei falt altiten op in woansdei op of tusken fjouwer febrewaris en 10 maart.
Ventoux

* Mont Ventoux, in berch yn Súd-Frankryk
* Ventoux (AOC), in sertifikaasje fan echtheid foar winen út 'e omkriten fan 'e Mont Ventoux
* ''Ventoux'' (roman), in Nederlânsktalige roman fan Bert Wagendorp út 2013
* ''Ventoux'' (film), in Nederlânske film út 2015 nei de roman fan Bert Wagendorp
Hogland

**Hogland** (Russysk: Гогланд, *Gogland*; Finsk: *Suursaari*; Sweedsk: Hogland; Estysk: *Suursaar*) is in eilân yn de Finske Golf (Eastsee). It leit sa'n 180 km westlik fan Sint-Petersburg en 35 km út de kust fan Finlân.

Hogland beheart ta de oblast Leningrad, Ruslân. It hat in oerflak fan likernôch 21 km². It heechste punt leit op 173 m.

## Toerisme
Gogland wurdt hieltyd mear troch toeristen út Sint-Petersburch besocht, mar Finnen wurde dêr net in protte sjoen. Yn 2006 ferklearre de Russyske oerheid Gogland ta 'grinsgebiet'. Sadwaande meie bûtenlanners it eilân allinne mei spesjale tastimming en yn in lytse groep besykje. Teffens sitte dêr  gâns burokratyske kosten foar it eilân oan fêst. Dy status doe wer ynlutsen wurde moatte.


GoglandZ.jpg|Mjitpunt fan de geodetyske bôge fan Struve op it eilân.
Suursaari.jpg|Hogland (op de eftergrûn) út Kotka yn Finlân wei besjoen.
Kameraregisseur

**Kameraregisseur**, ek wol oantsjut mei de Ingelske term **director of photography** (soms ôfkoarte dat **DoP** of **DP**) is in berop yn 'e filmyndustry dat hiel simpel útlein de midden hâldt tusken regisseur en kameraman. Wylst de regisseur him taleit op it aktearjen, hâld in kameraregisseur him dwaande mei de technyk fan 'e opname. Dêrmei fertaalt er in senario nei de úteinlike bylden fan it aktearjen dy't de regisseur hawwe wol. De kameraregisseur draacht de folsleine ferantwurdlikheid foar it hiele fotografyske proses op in filmset of by tillefyzje-opnames. Under de opnames fan in film of tillefyzjeprogramma wurket in kameraregisseur tige nau gear mei de regisseur en mei de produksje-ûntwerper (ek: *production designer*). Hy of sy is belutsen by alle stadia fan 'e produksje: preproduksje, storyboard, lokaasjescouting, de eigentlike opnames fansels, en postproduksje.

Yn Nederlân, dêr't kameraregisseurs feriene binne yn 'e Netherlands Society of Cinematographers (NSC), is it gebrûklik dat regisseur en kameraregisseur de dekûpaazje fan in film of tillefyzjeprogramma tegearre dogge, sadat ûnder de opnames net in protte tiid oan diskusje ferlern giet. Ynstee kin de oandacht fan 'e regisseur dan folslein nei de akteurs útgean, wylst de kameraregisseur de ynset fan kamera's en beljochting regelet. Hy makket gebrûk fan linzen en filters om 'e just sfear te skeppen, en fan kamerafiering om it ferhaal fan 'e regisseur op 'e juste wize yn byld te bringen en dy syn kreätive fisy te ûnderstypjen. De kameraregisseur stiet dêrby oan it haad fan 'e saneamde kamera-ôfdieling of yn it Ingelsk it *camera department*. Dêrûnder falle alle meiwurkers op in filmset of by tillefyzje-opnames dy't har dwaande hâlde mei kamera's en beljochting, lykas kameralju, grips en gaffers. 

Hoewol't it wichtichste wurk fan 'e kameraregisseur op 'e set dien wurdt, is er ek yn 'e postproduksje behelle. Hy beslist dan yn oerlis mei de regisseur ûnder mear hokker laboratoariumprosedee op 'e filme bylden tapast wurde sil, en òf en sa ja, hokker kleurkorreksje brûkt wurde sil. De krekte ferhâlding tusken de kameraregisseur en de regisseur hinget ôf fan ferskate faktoaren, lykas harren wurkrelaasje en de pleatslike filmkultuer. Yn guon sitewaasjes hat in kameraregisseur hast folsleine frijheid, mar it komt ek geregeldwei foar dat de regisseur sels beskate besluten nimt oangeande kamerastânpunten en linskar. As kameraregisseur en regisseur inoar goed kenne, giet de gearwurking fansels makliker, sa't it gefal wie mei bygelyks regisseur Paul Verhoeven, dy't gauris gearwurke hat mei kameraregisseur Jan de Bont. In soad kameraregisseurs (lykas Jan de Bont) meitsje op in stuit yn harren karriêre de oerstap nei de funksje fan regisseur.
Jureka del Mar

**Jureka del Mar**, echte namme ûnbekend (Bangkok, 27 maart 1994), is in Taisk neakenmodel, pornografysk aktrise en prostituee. Hja sette yn 2016 útein mei in wurkpaad yn sawol de Jeropeeske as de Amerikaanske pornoyndustry en spile yn frijwat films.

## Libben en karriêre
Jureka del Mar waard yn 1994 berne yn 'e Taiske haadstêd Bangkok. Oer har jonkheid is frijwol neat bekend. Yn 2016, doe't se 22 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie se ein 2018 yn mear as 35 films spile, al moat dêrby oantekene wurde dat de IAFD in Amerikaansk-oriïntearre database is, dêr't inkeld bûtenlânske produksjes yn opnommen wurde ynsafier't dy yn 'e Feriene Steaten útbrocht binne. It wiere tal films dêr't Del Mar yn spile hat, sil sadwaande nei alle gedachten heger lizze. Del Mar hat benammen foar de Jeropeeske filmstudio LegalPorno wurke, mar ek wol foar it Amerikaanske label Evil Angel. Under har karriêre hat se û.m. gearwurke mei kollega-aktrises as Tiffany Doll, Gina Gerson en May Thai.

## Lichemsskaaimerken
Jureka del Mar is mongolide, mei grize eagen en swart hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.68&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 58&nbsp;kg, en in natuerlike kupmaat. Behalven de wenstige gatsjes troch de earlellen hat se piercings troch beide spiennen, beide skamlippen, har klitoris en it tuskenskot fan har noas. Se sit fierders ûnder de tatoeaazjes. Sa hat se ien fan kersen (fruchten) tusken har boarsten; in Medusakop op har búk; twa stjerren oan wjerskanten fan har boppebúk; ferskate stjerren op har rjochterheup; de tekst *Exclusive* op har lofterheup; de tekst *Premium Quality* rjochts ûnderoan har búk; flinters op 'e efterkant fan har lofterboppeskonk; in gesicht op 'e efterkant fan har rjochterboppeskonk; de tekst *Cream* op har rjochterstút; ferskate lytsere tatoeaazjes op har rêch; en gruttere ûntwerpen oan 'e binnenkant fan har rjochterboppeskonk en op har rjochterside.

## Keppelings om utens
* Jureka del Mar op Twitter
* Biografy en filmografy fan Jureka del Mar yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Jureka del Mar yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Jureka del Mar op ''FreeOnes''
Georg Wolfgang Schwartzenberg thoe Hohenlansberg

**Georg Wolfgang Schwartzenberg thoe Hohenlansberg** (1549- 10 maart 1633) wie in Frysk politikus. 

Georg Wolfgang wie de soan fan Johan Onuphrius thoe Schwartzenberg en Marije fan Grumbach. 

Yn 1579 boaske hy Sjouck fan Meckema en krige mei har twa bern: Willem Balthasar (†1639)  en Frederick (1582-1640). 

Neidat Sjouck yn 1587 ferstoar, troude Georg Wolfgang yn 1596 yn Bitgum mei Doedt Wilcoos fan Holdinga út Eanjum. Mei har krige er fjouwer bern: Wilco Holdinga thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1 desimber 1598 - 1668), Johan Onuphrius thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg (1600-1656), Georg Frederick thoe Schwartzenberg (1607-1670/1679) en Susanna fan Schwartzenberg en Hohenlansberg (†1624).

Hy wie trije kear deputearre foar Westergoa Menameradiel. De earste kear fan 1591 - 1598 tsien jier letter nochris fan 23 maart 1608 oant 28 jannewaris 1614 en wer tsien jier dêrnei fan 15 april 1624 oant 18 maart 1631. ] Neist deputearre wie hy yn 1586 folmacht lândei. Hy waard letter ek gesant fan de Deenske kening. Fan 1584 ôf wenne hy yn Bitgum op Grut Terherne en ferstoar op 84-jierrige leeftyd en waard begroeven yn Bitgum.

## Sjoch ek
* thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
Organyske stof

**Organyske stof** of **organysk materiaal** is yn de natuer biologysk materiaal dat bestiet út resten fan deade planten, bisten en harren produkten en út útskieding fan mikro-organismen.

## Yn de ierde
Organyske stof yn de ierde komt benammen fan planten, en foar in lytser part fan dierlike organismen, en komt fan woartels fan planten, blêden, nôtstâlen en rûge dong. Organyske stof bestiet skiekundich sjoen út in mingsel fan natuerlike organyske ferbinings, dêr't se binnen in organisme makke wurde, dêryn't se soargje foar homeostase, en weromkomme yn de rûntegong fan fiedingstoffen. Organyske stof op de ierde wurdt  *[[struisellaach]]* neamd en wurdt yn de ierde *[[bou-ierde]]* of *humus* neamd.
Organyske stof yn de ierde kin in soad wetter opnmme en kin dêrtroch as buffer fan mineralen foarmje, dêr't anorganyske fiedingssâlten minder gau fan útspiele. Yn drûge tiden kin de plant maklik it focht út organyske stof opnimme. Dêrtroch is sângrûn mei in heech gehalte oan organyske stof minder gefoelich foar drûchte as humusearme sângrûn. Ek troch mineralisaasje komme der út it organyske stof fiedingssâlten frij, dy't wer ta beskikking komme foar it opnimmen troch planten.
Organyske stof is ek wichtich foar it libben yn de ierde, dêr't in soad mikro-organismen, mar ek blaukopwjirmen en poddestuollen fan libje. Dy soargje wer foar it ôfbrekken fan it organyske stof en foar in goede struktuer foar de ierde.

## Organyske stofgehalte
Sângrûn, ornearre foar tylten, befettet almeast sa'n 3 oant 6 persint organyske stof, ôfhingjend fan it gehalte humus:
*Humusearm: 0 oant 1%
*Mei in bytsje humus: 1 oant 3%
*Mei reedlike humus: 3 oant 5%
*Gewoane gehalte humus: 5 oant 8%
*Humusryk: 8 oant 12%
*Tige humusryk: 12 oant 16%
*Feaneftich: 16 oant 25%
Klaaigrûn befettet 1 oant 6 persint en feangrûn befettet mear as 25 persint organyske stof.
Boaiem (ierde)

De **boaiem** is de boppeste laach fan de ierdkoarste en bestiet ornaris út de laach dêr't planten harren woartels yn waakse kinne. De boaiem bestiet benammen út stiente, organyske stoffen, lucht en wetter.

De boaiem bestiet sels ek út ferskate lagen, dy't troch harren kleur en gehalte oan humus, faninoar ûnderskaat wurde kinne.
It waaksen fan planten hinget ôf fan de mineralen en hoemannichte wetter yn 'e grûn, fan de lucht en de atmosfear. Mikro-organismen yn 'e grûn, de boaiemfloara en -fauna, is wichtich foar it waaksen fan planten. Organismen sette bygelyks stikstof om yn nitraten, dat as fiedingsstof troch planten brûkt wurde kin.

Grûnsoarten ferskille yn harren fruchtberens, struktuer, ensafuorthinne. Guon skaaimerken wurde troch de minske beynfloede, bygelyks de fruchtberens dy't troch bedongjen ferbettere wurde kin. Mei it each op it gebrûk fan de grûn wurdt de grûn klassifisearre neffens in boaiemkaart, dêr't de grûnsoarten fan in gebiet opsteld wurde.

## Sjoch ek
*Grûn
*Grûnsoarte
*Grûnwurk
*Grûnwetter
Humus

**Humus** (fan it Latynske *humus*, dat "grûn", "ierde" of "ierdboaiem" betsjut), of yn de praktyk **brún**, **bou-ierde** of **swarte grûn** neamd, is yn de boaiemkunde it part fan it organyske stof yn de boaiem (ierde), en ûnderskiedt him fan de struisellaach of ierde dat winliken op de ierdboaiem leit.
Humus bestiet út mikro-organismen en resten fan ôfbrutsen planten en bisten sûnder de selstruktuer dêrfan en it nimt focht en fiedingsstoffen op.
Yn de lânbou wurdt humus gauris omskreaun as *[[kompost]]* of *tylierde*, dy't fan túnôffal en dong ôfkomt, en gauris tsjinnet as fiedingsstof foar de grûn.
Humus is it swarte of donkerbrune organyske stof yn de grûn fan benammen resten fan deade planten en bisten en harren produkten. Humus hat in soad fiedingsstoffen, dy't de fruchtberens fan de grûn fuortsterkje, dêr't stikstof it wichtichste part fan is. De ferhâlding tusken koalstof en stikstof (C:N) yn humus is 10:1.
Humus wurdt yn de praktyk ek wol *bou-ierde* neamd, om't it rûchwei de djipte fan it ploegjen is.
Struisellaach

De **struisellaach** is it part fan de boaiem dêr't deade blêden, nuddels en oar guod noch werom te kennen binne. Yn de struisellaach is it proses fan fertarjen fan organyske stof geande.
De gong dêr't organyske stof op de grûn mei fertarret hinget fan in tal saken ôf. De pH en de fochtigens fan de boaiem binne wichtige faktoaren. De gearstalling fan it organyske stof spilet ek in rôl. Nuddels fan konifearen en blêden fan in boek of in iik fertarje hiel stadichoan, mar dy fan bygelyks in esk fertarje dêrfoaroer wol hurd. It fertarre guod wurdt humus of 'brún' neamd.

In soad planten hawwe de oanwêzigens fan in ferskaat oan organismen, sa as bygelyks skimmels, nedich yn de struisellaach. Dêrmei wurdt wol fan in 'symbioatyske relaasje' sprutsen. Mei it ynrjochtsjen fan wâlden moat mei it plantsjen fan beammen dêr rekken mei holden wurde. By it ynrjochtsjen fan wâlden yn drûchleine polders wurde *pionierbeammen* sa as de wylch, popelier en els plante. Dy beammen, dy't net al te lang libje, soargje mei harren woartels foar in iepen struktuer fan de boaiem. Harren ôffallen leaf soarget foar it begjin fan de struisellaach.

Undersyk hat sjen litten dat in nij wâld mei bûke- en ikebeammen it better docht, as der grûn fan in folwoeksen wâld oan taheake wurdt mei dêryn de organismen dy't it proses fan waaksen posityf beynfloedzje.
Christiaan Kuitwaard

**Christiaan Kuitwaard** (Snits, 9 jannewaris 1965) is in Nederlânsk learaar en keunstner út Aldeberkeap.

Op syn sechttjinde oant syn tweintichste wie hy beropsmilitêr by de Keninklike Marine. Yn 1985 en 1986 folge hy in keunstnersoplieding oan de Akademy Minerva yn Grins en oan de keunstakademy Constantijn Huygens yn Kampen. Sûnt 1997 jout er les yn Kreativiteitssintrum It Hearrenfean (de Cirkel, A7, Ateliers Majeur). Yn 2015 ûntfong er de Hannie Mein Keunstpriis.

Yn syn skilderijen, tekeningen en akwarellen ûndersiket hy benammen de wurking fan ljocht en skaad. De sjenres binne konseptueel, mar ek figuratyf of abstrakt. By syn skilderjen tinkt er yn trijen: wyt (ljocht), swart (dûnker) en it griis dat dêr tusken sit. De ekspresje bart benammen troch weilitten, want *skilderjen is relativearjen*. Faak binne it ferstille objekten en ferstille lânskippen lykas kontoeren fan beamstammen by yn de bosk wyls de foar- en eftergrûn yn elkoar oergean. It binne faak de ienfâldige dingen dy't by skilderjen ferwûndering en ferstilling oproppe. Kuitwaard wurket gear mei dichters as Eeltsje Hettinga en Jan Kleefstra. Mei Jan Kleefstra wurket hy oan in boek oer it Fryske lânskip.

## White paintings
Al sûnt 2011 makket Kuitwaard alle wiken in *White Box Painting*. Foar in grut finster fan syn atelier yn Aldeberkeap set er in selsmakke wytfarve kistke dêr't de boppe- en foarkant fan iepenlitten binne. Yn it kistke set er in foarwerp (bygelyks in tûke, in dea fûgeltsje, in hoed of wat oars. Dy foarwerpen binne ek wyt skildere om de ultime stilte op te roppen. Fan dy komposysje makket er dan in oaljeferveskilderij fan 28 by 20 sm. De earste rige fan dy skilderijen waard yn 2014 eksposearre. Yn 2019 folge de eksposysje *128 White Box Paintings* yn Museum More yn Gorssel dy't ek yn boekfoarm ferskynde.

## Eksposysjes
### Solo
* 2019 - *Schilder van de stilte*, oersjochtentoanstelling - Galery Vis, Harns
* 2017 - *Licht en stilte* - museum Belvedêre
* 2008 - Kester + Bles (Londen)
* 2006 - galery Frank Welkenhoven & Steven Sterk (Utert)
* 2006 - galary Iewâl (Ljouwert)
## Groepseksposysje
* 2019 - *128 White Box Paintings*, tagelyk mei wurk fan de Britske skilder Euan Uglo; Museum More, Gorssel
* 2006 - Wehe den Hoorn, Galery Wijk
* 2005 - Karmelkleaster (Drachten)
## Literatuer
*  - *Christiaan Kuitwaard, licht en stilte*, in oersjoch fan syn wurk; (2017) ISBN 9789071139284