open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grutte swartwjukljip

De **grutte swartwjukljip** (*Vanellus melanopterus*) in fûgel yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De grutte swartwjukljip hat in oer it generaal kontrastryk fearrekleed. De kop, nekke en it boarst binne griis mei boppe de snaffel in wyt plak. Syn rêch en skouderfearren binne ljochtbrún, wylst de boppewjukken fierder in wite balke toane en de bûtenste fearren swart binne. De búk is wyt en stekt ôf tsjin de rest fan it lichem. In part fan 'e ûnderwjukken binne wyt mei in nei bûten ta grutter wurdende swart ûnderrâne. De sturt is wyt mei in brede swarte einbân. De poaten binne relatyf lang en griisread en de snaffel is koart en swart.

Tusken hijkes en sijkes binne de ferskille lyts; it wyfke is faak wat minder skerp tekene. Jonge fûgels hawwe in doffer, brunich fearrekleed.

De lytse swartwjukljip (*Vanellus lugubris*) liket op 'e besibbe grutte swartwjukljip, mar is dúdlik lytser, hat in minder brede swarte boarstbân, in minder skerp kontrast en gjin opfallende reade eachring lykas de grutte swartwjukljip. 

## Fersprieding
De grutte swartwjukljip komt yn dielen fan East– en Súd-Afrika foar. Yn East-Afrika libbet de nominaatfoarm fan 'e heechlannen fan Etioopje en ek wol Eritreä en noardwestlik Somaalje en yn Sintraal-Kenia. Yn Súd-Afrika, Mozambyk, Lesoto en eastlik Súd-Afrika komt de ûndersoarte *Vanellus melanopterus minor* foar. Beide ûndersoarten foarmje apart fan inoar lizzende populaasjes.   

Grutte swartwjukljippen libje yn gerslân mei koart gers yn heechlannen, greiden en oare kultivearre gebieten mei koart gers.

### Undersoarten
Der wurde twa ûndersoarten ûnderskieden:

* *Vanellus melanopterus melanopterus*
* *Vanellus melanopterus minor*

Tusken de ûndersoarten binne hast gjin ferskillen yn it fearrekleed. De *melantopterus* is wat grutter as de *minor*.

## Hâlden en dragen
De briedtiid falt yn Etioopje tusken maart en july en yn Kenia en Tanzania it hiele jier troch, ôfhinklik fan de delslach. De soarte nesket yn in kûltsje yn 'e grûn mei wat gers. In lechsel bestiet út 1 oant 4 aaien en hijkes en sijkes briede se alletwa út. De ynkubaasjetiid is rûchwei 30 oant 31 dagen en de jonge piken bliuwe by de âlden oant se fleane kinne. It iten bestiet foar it grutste part út termiten, fierders imerkes, mychammels, krobben, spinnen, wjirmkes esfh en somtiden sels lytse fiskjes.

## Status
De IUCN kategorisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*) op 'e Reade list. Bedrigingen foarmje habitatferlies, feroaringen yn 'e lânbou, urbanisaasje en klimaatferoaring. De grutte swartwjukljip is ek opnommen ûnder it Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds (AEWA).
Ferhege atol

In **ferhege atol** of in **opheft atol** is in atol dat troch tektoanyske krêften heech boppe seenivo úttild is. It bestiet dêrom net, sa't by atollen gebrûklik is, út in râne fan eilannen en koraalriffen om in sintrale lagune hinne, mar wurdt ynstee foarme troch ien oaniensletten eilân, dat troch de foarm fan it oarspronklike gewoane atol needsaaklikerwize min ofte mear rûn wêze moat. De hichte fan in ferhege atol betsjut dat sa'n eilân, oars as in normaal atol, net (of alteast folle minder) bleatstiet oan 'e effekten fan 'e stoarmen en hege weagen. Dêrtroch kinne oare grûnsoarten as sân ta ûntwikkeling komme en teffens kinne op sa'n eilân makliker endemyske soarten floara en fauna evoluëarje.

Mei útsûnderling fan Aldabra yn 'e Yndyske Oseaan en Henderson yn 'e eastlike Stille Oseaan binne de measte tropyske ferhege atollen op dramatyske wize feroare (ferrinnewearre) troch minsklike aktiviteiten. Dêrby kin men tinke oan 'e yntroduksje fan ynvasive eksoaten, oan fosfaatmynbou (wêrby't de mineralisearre gûano fan ûntelbere generaasjes seefûgels ôfgroeven wurdt) en sels oan atoombomtesten. Foarbylden fan ferhege atollen binne: Aldabra yn 'e Seysjellen, Banaba en Kiritimati yn Kiribaty, de Daito-eilannen yn Japan, Henderson yn 'e Pitcairneilannen, Makatea yn Frânsk-Polyneezje, Naurû (dat in ûnôfhinklik lân is) en Tromelin yn 'e Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen.
Sânfoks

De **sânfoks** (*Vulpes rueppellii*) is bist út it skaai foksen (*Vulpes*) yn 'e famylje hûneftigen (*Canidae*)

## Ferskining
De sânfoks is in lytse en slanke foks fan likernôch 66 oant 74 sm, ynklusyf de sturt fan 27 oant 30 sm. Reukes en teefkes binne trochstrings sa'n 1,7 kg. swier en ha deselde kleuren. Syn hier is meast sânkleurich mei wat wyt hier, dat foar in ljochte tint soarget. Syn ûnderkant en de punt fan 'e sturt binne wyt. Op 'e kop binne readbrune tinten op 'e snút en de foarholle en der binne donkerbrune of grize ôftekeningen by de koarte snút lâns en om 'e eagen. Om 'e waarmte fan it klimaat ôf te fieren hat de sânfoks relatyf grutte en brede earren. De soaltsjes fan 'e poatsjes ha hier, in oanpassing foar it rinnen oer it hite sân.

De sânfoks ûnderskiedt him fan 'e fennek troch de wite sturtpunt yn stee fan in swartenien en hy is in slach grutter.  

## Fersprieding

Sânfoksen komme foar yn 'e drûge gebieten fan Noard-Afrika, it Midden-Easten en dielen fan Súdwest-Aazje. Yn Noard-Afrika is dat fan Marokko en Mauretaanje yn it westen oant Egypte, Sûdan en Somaalje yn it easten. Fierder komt er op it Arabysk Skiereilân yn Saûdy-Araabje, Jemen, Oman, de Feriene Arabyske Emiraten en omlizzende lannen foar. Ek komt de soarte yn Israel, Jordaanje, Irak, Syrje, Iran, it suden fan Afganistan en it westen fan Pakistan foar.

It biotoop fan 'e sânfoks bestiet út sânige en stiefeftige woastyngebieten.

## Hâlden en dragen
De sânfoks is meast nachts en by it lemieren en skimerjen aktyf. Oerdeis rêste se yn harren ûndergrûnske hoalen. Yn koelere seizoenen binne se somtiden ek oerdeis aktyf. It binne territoriale dieren, dy harren gebiet fan likernôch 70 km² yn guon gebieten mei urine ôfbeakenje, faak yn famyljegroepen. Sânfoksen binne omnivoar en opportunistysk; se ite fral ynsekten, mar ek lytse sûchdieren, hagedissen, fûgels, aaien, woartels en somtiden fruchten of wat der op it stuit te fretten is. De sânfoks jaget allinnich.

De soarte is monogaam yn 'e peartiid, dy't yn novimber begjint nei't it wyfke har nêst klear hat. Se kriget maksimaal seis welpen, mar faker twa of trije. De draachtiid is 52 oant 53 dagen. De blyn berne jongen wurde nei sawat fjouwer moannen selsstannich. Yn it wyld wurdt de sânfoks sa'n sân jier âld, yn finzenskip maksimaal 12 jier.       

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*) beskôge. Yn guon gebieten giet de soarte efterút troch konkurrinsje mei de gewoane foks of feroaring fan biotoop. Oare oarsaken fan efterútgong binne jacht en fergiftiging.  Yn Israel (Negev-woastyn) stiet de sânfoks op 'e râne fan útstjerren en yn 'e Feriene Arabyske Emiraten is de soarte seldsum woarn.
Kaapske foks

De **Kaapske foks** (*Vulpes chama*) is in bist út it skaai foksen (*Vulpes*) yn 'e famylje hûneftigen (*Canidae*)

## Skaaimerken
Kaapske foksen wurde likernôch 45 oant 62 sm en ha in sturt fan 30 oant 40 sm. De skofthichte is sawat 30 oant 24 sm en it gewicht leit earne tusken 2,5 oant 4,5 kg. Lykas oare foksen dy't libje op drûge savannes en healwoastinen is it formaat fan 'e Kaapske foks lytser as fan guon oare foksesoarten. 

Kaapske foksen binne meast sulvergriis oant ljochtbrún mei in wat ljochtere ûnderkant (waarm gielbrún oant wyt). Harren poaten binne lykas de ûnderkant fan it lichem. De earen binne grut, rjochtopsteand mei skerpe punten. Se binne relatyf grut yn ferhâlding ta de kop, itjinge typysk is foar foksen yn waarme gebieten.  
De Kaapske foks hat in smelle en spitse snút mei in donkere noas. De sturt is lang mei lang hier, meastentiids einigjend yn in swarte punt. Rikels binne trochstrings wat swierder as teefkes. 

## Fersprieding
De Kaapske foks komt yn it suden fan Afrika foar. Yn Súd-Afrika komt er hast yn it hiele lân foar. Ek komt de foks yn it grutste part fan Namybje en Botswana foar. Foar Angoala jildt dat de Kaapske foks allinnich yn in lyts súdwestlik stik fan it lân foarkomt, dat ek it meast noardlike gebiet fan it ferspriedingsgebiet is. Resint is de Kaapske foks waaarnommen yn Súdwest-Simbabwe. Mooglik komt de soarte ek yn Lesoto en Swazylân foar, mar dat is net wis.

It biotoop fan 'e Kaapske foks bestiet út savannes en gerslannen mei hjir en dêr begroeiïng. Somtiden wurdt der ek op yn kultuer brocht lân sjoen. 

## Hâlden en dragen

Kaapske foksen binne meast nachts, by it lemieren en it skimerjen aktyf. Oerdeis rêst er yn syn boarch of yn tichte begroeiïng om koel te bliuwen. De territoaria fan ferskillende pearen kinne inoar oerlaapje, mei útsûndering fan in gebiet om it hol hinne. It binne omnivoaren en net sinnige iters, se hawwe in foarkar foar lytse kjifdieren, ynsekten, lytse reptilen en fûgels en fruchten en beien. Somtiden ite se ek ies.

Se jeie yn 'e regel allinnich en foarmje yn 'e peartiid monogame pearen. Bûten de peartiid libje se meast allinnich. De draachtiid is sawat 52 dagen en se kinne ien oant seis jongen krije mar meast net mear as twa of trije, dy't nei fjouwer moannen selsstannich om iten sykje en nei fiif oant njoggen moannen harren sels rêde moatte.

## Status
De Kaapske foks wurdt op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2014) klassifisearre. Kaapske foksen ha in grut en stabyl ferspriedingsgebiet yn it suden fan Afrika. Der binne gjin oanwizingen foar sterke ôfname's fan 'e oantallen; de soarte komt algemien foar yn ferskillende soarten habitats. Feroaringen troch de lânbou en sels de útwreiding fan healdrûge begroeiïng ha laat ta útwreiding fan it leefgebiet. Lokaal is der sprake fan ferfolging en ek it ferkear soarget foar slachtoffers ûnder de soarte.
Steppefoks

De **steppefoks** (*Vulpes corsac*) is in bist út it skaai foksen (*Vulpes*) yn 'e famylje hûneftigen (*Canidae*).

## Ferskining

Dizze soarte hat griis oant ljochtbrún of readeftich hier en is oan 'e ûnderkant gielich oant wytich. De foks is sawat 50 oant 60 sintimeter lang en dêrby komt noch in 25 oant 30 sintimeter lange sturt. It gewicht fan 'e folwoeksen steppefoks sit tusken 1,9 en 3,2 kg yn. Oars as de reade foks (*Vulpes vulpes*) is de steppefoks dúdlik lytser en ûntbrekt in opfallende wite sturtpunt. De hiele sturt kin lykwols ljocht wêze. De earen en poaten binne lang yn ferlikening mei it lichem. Rikels binne meastal wat grutter as teefkes.

## Fersprieding
De soarte komt foar yn sintraal- en eastlik Aazje. Syn ferspriedingsgebiet rint fan 'e Boppe-Wolga oant Mantsjoerije en Tibet. De steppefoks wurdt bygelyks yn Kazachstan, Mongoalje, Transbaikal, noardlik Sina, noardeastlik Iran en noardlik Afganistan oantroffen. De habitat bestiet út steppes en healwoastinen en mijt bosk, agrarysk gebiet en minsklike delsettings.

## Hâlden en dragen
Steppefoksen ite benammen lytse sûchdieren lykas kjifdieren en hazzen, mar ek fûgels, reptilen en ynsekten. As der gjin gewoane proaien te finen binne yt er ek ferskate plantedielen, ies en ôfeart. Hy beset hoalen dy't makke binne troch oare bisten, lykas taksen of marmotten. Yn it wyld is er meastentiids nachts aktyf, mar yn finzenskip is er ek oerdeis aktyf. Der wurdt tocht dat de soarte sosjaler is as oare foksen. Somtiden wurde ferskate foksen yn itselde hol sjoen en by't winter binne der lytsere, mienskiplike jachtgroepen. Dy besteane nei alle gedachten út in pearke en harren jongen út ferskate generaasjes. It pearseizoen leit yn it hiele ferspriedingsgebiet tusken jannewaris oant maart, mar kin lokaal koarter wêze. Nei in draachtiid fan 52 oant 60 dagen kriget it teefke 2 oant 10 jongen. Yn finzenskip berne jongen weagje 60 oant 65 g en binne 130 oant 140 mm lang. Se binne yn 't earstoan blyn en iepenje de eagen nei 14 oant 16 dagen. Nei sawat 28 dagen besykje se foar it earst fêst iten. Jonge dieren yn bistetúnen binne nei fjouwer oant fiif moannen like grut as folwoeksen dieren en binne geslachtsryp nei sawat njoggen moannen. De libbensferwachting yn finzenskip is sawat 13 jier. 

## Status en bedriging
De soarte wurdt bejage fanwegen it bûnt. Yn 'e Sibearyske stêd Irkûtsk waarden oan 'e ein fan 'e 19e iuw alle jierren tûzenen fluezen ferhannele. Om't de soarte net op kultuerlân foarkomt, wurdt er bedrige troch de útwreiding fan lânbougebieten yn syn ferspriedingsgebiet. Dy bedrigingen binne de reden wêrom't de soarte tydlik of permanint ferdwûn is út grutte dielen fan syn eardere ferspriedingsgebiet, lykas bygelyks yn Kazachstan. Yn Ruslân waarden steppefoksen yn 'e 17e iuw ek as húsdieren holden. De oantallen steppefoksen kinne beynfloede wurde as bygelyks marmottepopulaasjes ôfnimme. De steppefoks brûkt nammentlik faak lege marmottehoalen en as de marmottepopulaasjes ôfnimme, binne der gjin geskikte hoalen foar de foks.
Wytsturtljip

De **wytsturtljip** (*Vanellus leucurus*) is in fûgelsoarte yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út de famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De specifike namme ferwiist yn it Aldgryksk nei "wytsturt": (*leukos* = wyt, *ouros* = sturt). 

## Ferskining

De wytsturtljip is in slange en middelgrutte ljip fan 26 oant 29 sm lang mei in rjochte hâlding. De poaten binne giel en lang en de snaffel is foar in ljip ek frij lang en donker. De folwoeken fûgel hat brúngrize boppedielen, in brúngrize nekke en in ljocht gesicht, in griis boarst en in wite búk en ûnderbúk. De sturt is folslein wyt en it wjukpatroan is kontrastearjend brún, wyt en swart. Jonge fûgels binne bleker en ha in bûnte rêch en de sturt ha brune markearings.   

## Fersprieding
De fûgel briedt fan Súdwest-Aazje oant Sintraal-Aazje. Mear spesifyk komt er foar yn Turkije en selden yn 'e Kaukasus en fan it súdeastlikste Jeropeeske diel fan Ruslân, Iran, Irak en Syrje oant Kazachstan, Oezbekistan en Turkmenistan. Hy wurdt ek lokaal yn Jordaanje en yn 'e Golfsteaten eastlik oant de Feriene Arabyske Emiraten waarnommen. Sa út en troch briedt de fûgel yn Roemeenje, de Oekraïne en Koeweit.

De populaasjes yn Irak en Iran binne meast stânfûgels, wylst oare populaasjes by't winter nei it suden migrearje nei Súd-Aazje, it Midden-Easten en noardeastlik Afrika.

De fûgel is in seldsume swalker yn West-Europa en der binne ek waarnimmingen dien yn Nederlân. Yn july 2025 waard de fûgel by Iezumakeech by de Lauwersmar waarnommen.

## Ekology
De wytsturtljip briedt yn lytse, tinbefolke koloanjes yn sompige gebieten yn it binnenlân. By de migraasje rêst er faker by rivieren, kanalen en sletten mei in soad fegetaasje yn stee fan by iepen gebiet by wetter. Hy leit fjouwer aaien yn in nêst dat op 'e grûn leit. De wytssturtljip is de iennige ljip dy't yn wat djipper wetter wâldet, dêr't er nei ynsekten en oare lytse proaien fan it wetteroerflak siket.

## Status
De wytsturtljip is in soarte dy't opnommen is yn 'e Afrikaansk-Euraziatyske oerienkomst oer wetterfûgels (AEWA). De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*). De wrâldpopulaasje wurdt op 20.000 oant 130.000 fûgels rûsd (Wetlands International 2015).
Evil under the Sun

*''Evil under the Sun'' (roman fan Agatha Christie), in detektiveroman fan Agatha Christie út 1941
**''Evil under the Sun'' (film út 1982), in Britske detektivefilm út 1982 op basis fan dy roman
**''Evil under the Sun'' (film út 2001), in Britske tillefyzjefilm út 2001, in diel út 'e rige *Agatha Christie's Poirot*
***[[Agatha Christie: Evil under the Sun]]*, in fideospultsje út 2007 op basis fan dy roman
*''Evil under the Sun'' (roman fan Anton Myrer), in roman fan Anton Myrer út 1951
Malabarljip

De **Malabarljip** (*Vanellus malabaricus*) is in fûgelsoarte yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út de famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De soartenamme *malabaricus* ferwiist nei Malabar, in histoaryske krite oan 'e súdwestlike kust fan Yndia (de Malabarkust). De soarte komt foar op it Yndiaaske subkontinint.

## Ferskining

De Malabarljip is in 24 oant 28 sm lange fûgel mei in karakteristike giele hûdflap oan 'e basis fan 'e snaffel en lange giele poaten. De kop hat in swarte kroan mei dêrûnder in tinne wite bân. De fûgel hat brune boppedielen en in brún boarst; de rest fan 'e ûnderkant is wyt. De wjukken binne frij kontrastryk. De boppewjukken binne meast ljochtgriis oant sânbrún mei skouderfearren dy't waarmbrún binne. Yn 'e flecht binne in wite bân en de swarte hânpinnen te sjen. De ûnderwjukken binne foar it grutste part wyt mei by de slachpinnen donkere rânen.  

## Fersprieding
De fûgel is it meast yn leechlân fan súdlike Pakistan en Yndia oant Sry Lanka te finen. Bûten it briedseizoen wurdt er ek yn Nepal, West-Bingalen en Bangladesj waarnommen en út en troch yn Maleizje en Birma. De fûgel hat in foarkar foar drûge, iepen lânskippen en kultivearre gebieten.  

De soarte wurdt as monotypysk behannele, itjinge sizze wol dat der gjin ûnderferdieling is yn ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
It iten bestiet út ynsekten en larven. De briedtiid falt tusken maart en july, op Sry Lanka yn augustus. It nêst is in ienfâldich kûltsje yn 'e grûn.

## Status
De soarte hat in breed ferspriedingsgebiet en de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*). Populaasjetrends binne lykwols ûnbekend.
Rivierljip

De **rivierljip** of **Yndyske spoarljip** (*Vanellus duvaucelii*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De spesifike namme ferwiist nei Alfred Duvaucel (1793–1824), in Frânske natuerûndersiker en ûntdekkingsreizger. Hy wurke in soad yn Yndia en Súdeast-Aazje en sammele dêr dieren foar Europeeske musea, fral foar it Muséum national d’Histoire naturelle yn Parys.

## Ferskining

De rivierkievit is in middelgrutte (29 oant 32 sm) ljip mei swarte, brune, grize en wite kleuren. De fûgel hat brune boppedielen en in swarte kroan oant ûnder de eagen. De nek is griis en de kiel swart. De búk is wyt mei in swart plak. De snaffel en poaten binne ek swart. De wjukken binne meast donkerbrún oant swartbrún mei in dúdlike, brede wite bân oer de wjuk dy't opfalt by it opfleanen. De bûtenste slachpinnen binne swart en kontrastearje mei de wite bân. Under binne de wjukken meast wyt mei swarte rânen en punten oan 'e slachpinnen. De sturt is wyt mei in swarte einbân.

## Fersprieding
De rivierljip wurdt oan rivieren fan Yndia en Nepal oant súdwest Sina en Yndosina sjoen. De fûgel hat in soad fan 'e nau besibbe spoarljip út Afrika en somtiden wurde se as ûndersoarten fan inoar omskreaun.

It habitat bestiet út gebieten by brede, stadich streamende rivieren mei iggen of eilannen fan sân of grint. De fûgel wurdt ek by fivers sjoen.

## Hâlden en dragen

Rivierljippen ite benammen ynsekten, wjirms, kreeften en weakdieren. Der wurdt ek sein dat erút en troch kikkerts en kikkertfiskjes yt as se maklik te pakken binne. De fûgel briedt fan maart oant juny op it Yndyske subkontinent. Yn Bûtan wurde jongen al begjin april waarnommen.

## Status
Troch habitatferlies as gefolch fan 'e bou fan dammen en yn guon lannen it aaisykjen giet de soarte efterút. Dêrfandinne kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de fûgel as hast bedrige (*Near Threatened*, 2025). De wrâldpopulaasje wurdt tusken 10.000 en 25.000 folwoeksen fûgels rûsd (2023).
Etiopyske ljip

De **Etiopyske ljip** of **stippelboarstljip** (*Vanellus melanocephalus*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). It is in endemyske soarte fan it heechlân yn Etioopje.

## Ferskining

De Etiopyske ljip is in grutte en meast griisbrune ljip fan likernôch 34 sm lang mei in swarte kroan mei ûnder de swarte kroan in wite bân efter it each en swart op 'e kin en kiel. Opfallend is it boarst, dat swartgriis stippele is. Folwoeksen fûgels hawwe in lyts giel plakje hûd foar it each. Yn 'e flecht is in wite bân sichtber oer de boppeste wjukdekveren lykas ek by de spoarljip. De rêch en skouders binne griisbrún oant oliifgriis. De fûgel hat giele poaten.

## Fersprieding
De ljip komt foar yn it Etiopysk heechlân, fral yn 'e wiete greiden, sompen, oerstreamingsflaktes en oan iggen fan rivieren fan 'e sintrale en westlike, op hichten fan 1500 oant 3000 m.

De soarte wurdt as monotypysk behannele, wat sizze wol dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.

## Status
De populaasjetrend fan 'e soarte is ûnbekend en it ferspriedingsgebiet is relatyf lyts. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) beskôget de fûgel lykwols net as bedrige en set de Etopyske ljip dêrom yn 'e kategory fan net bedrige. Der binne lykwols soargen foar de takomst. De Etiopyske ljip is bot ôfhinklik fan iepen heechlângreiden en gebieten oan wetter en tydlike sompen. In soad fan 'e gebieten wurde oantaast troch de útwreiding fan lânbou, degradaasje en ôfwettering fan wiete gebieten.Science Direct: ''Predicting climate change impact on the habitat of Ethiopia’s spot-breasted lapwing using ensemble model''. It grutste part fan syn ferspriedingsgebiet leit bûten beskerme gebieten. De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op tusken de 1.000 en 10.000 fûgels.
Brúnboarstljip

De **brúnboarstljip** (*Vanellus superciliosus*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De spesifike namme *superciliosus* betsjut "mei in wynbrau".

## Ferskining
De fûgel wurdt likernôch 23 sm lang en hat in readbrune foarholle, swarte kroan, in giele eachring en in giele hûdflap foar it each. Under de snaffel en it each is de fûgel griis oant it boarst mei in kastanjebrune râne. Under is de fûgel wyt. De boppewjukken hat brúngrize skouderfearren mei in brede wite bân en swarte hânpinnen. De sturt is wyt mei in swarte einbân.

## Fersprieding
De brúnboarstljip briedt fan Nigearia yn it westen oant nei it easten yn 'e Sintraal-Afrikaanske Republyk. It oerwinteringsgebiet is grutter en leit noardlik en súdlik dêrfan en nei it easten oant Uganda en Tanzania en it suden oant Demokratyske Republyk Kongo. De soarte is monotypysk. 

## Hâlden en dragen
De brúnboarstljip wurdt yn iepen savannes oantroffen mei koart gers, somtiden strûken of iepen bosk en koartlyn platbaarnde gebieten. Hy yt ynsekten lykas mychammels en foerazjearert ek nachts. De fûgel briedt tusken jannewaris en maart yn Nigearia en Kameroen en nei alle gedachten yn desimber oant juny yn 'e Demokratyske Republyk Kongo. De fûgel is monogaam.

## Status en bedrigingen
De populaasjetrend fan 'e soarte is ûnbekend, mar it ferspriedingsgebiet is relatyf grut. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) beskôget de soarte net as bedrige en set de fûgel dêrom yn 'e kategory net bedrige (*Last Concern*). De wrâldpopulaasje wurdt tusken 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels rûsd.
Wytkrúnljip

De **wytkrúnljip** (*Vanellus albiceps*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De soartenamme *albiceps* komt fan it Latyn en betsjut letterlik wite kop (*albi* = wyt, *cept*  fan *caput* = kop).

## Ferskining
De likernôch 32 sm lange wytkrúnljip hat in grize kop mei in wite krún fan 'e foarholle oant yn 'e nekke. Hy hat fierder in giele eachring en opfallende giele hûdsflappen by de snaffel hingjen. De snaffel is giel mei in donkere punt. De kiel is wyt en de rêch is brún. De wjukken binne boppe meast wyt mei in swart plak en swarte punten en fan ûnder griisbrún, wyt en swarte punten. De ûnderkant is suver wyt en de poaten binne giel oant gielgrien.

Oan 'e foarkant fan 'e wjuk sit in hurde, puntige útgroei fan bien, dy't ek oare ljippesoarten ha, mar by de wytkrúnljip opfallend grut is en brûkt wurdt tsjin oare fûgels dy't te deun by it nêst of territoarium komme .     

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn Afrika ûnder de Sahara yn in oansletten gebiet fan Senegal en Gambia eastlik oant Súd-Sûdan en súdlik fia westlik en de sintraal Demokratyske Republyk Kongo oant noardwestlik Angoala. Isolearre populaasjes komme ek foar yn westlik Uganda, súdeastlik Tanzania, oan 'e Sambezy en súdlik Mozambyk. De soarte wurdt as monotypysk behannele, wat betsjut dat er net ferdield is yn ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
De wytkrúnljip is in waadfûgel dy't yn it kûltsje op sân of grind by rivieren briedt. In lechsel bestiet út twa oant trije aaien. It nêst en de piken wurde lûdroftich en fûl ferdigene tsjin alle ynkringers, ek al is it in nylhoars. It iten bestiet fral út ynsekten en oare lytse wringeleazen. De soarte foerazjearret faak yn lytse kloften as er net briedt.

## Status en bedrigingen
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar der wurdt tocht dat de oantallen ôfnimme, lykwols net sa bot om de fûgel as bedrige te beskôgjen. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de fûgel as net bedrige (*Least Concern*, 2024). De wrâldpopulaasje wurdt tusken 56.000 en 128.000 fûgels rûsd (2023).
Swartkopljip

De **swartkopljip** (*Vanellus tectus*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*)

## Ferskining
De swartkopljip is in opfallende middelgrutte waadfûgel fan likernôch 25 sintimeter lang. Lykas de namme al seit hat er foar it grutste part in swarte kop, mar de foarholle, it ûnderste diel fan it gesicht en in bân oer de nekke binne wyt. Lykas de gewoane ljip hat er in opfallende túf. De basis fan 'e snaffel en poaten binne read, mar syn snaffel einiget yn in swarte punt. Dêr't de snaffel it gesicht rekket sit in lyts fleizich read plakje. De sturt is wyt mei in swarte einbân. De boppekant fan 'e wjukken hat brune dekfearren, wylst de hânpinnen swart binne. Dêrtusken is by it fleanen in dúdlike wite bân te sjen. De ûnderkant fan 'e wjukken binne wyt mei swarte punten.

## Fersprieding
De swartkopljip komt súdlik fan 'e Sahara foar yn in gebiet dat fan Senegal oant Etioopje rint. De soarte wurdt ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: 

* *Vanellus tectus tectus* - komt foar fan súdlik Mauretaanje en Senegal oant Eritreä, Etioopje, Uganda en noardwestlik Kenia.
* *Vanellus tectus latifrons* - komt foar fan súdlik Somaalje oant eastlik Kenia; wurdt ek yn noardlik Tanzania sjoen.

De soarte is benammen in stânfûgel, mar yn it reinseizoen yn Mauretaanje, Maly en Nigearia kin de fûgel migrearje. Bûten it ferspriedingsgebiet wurdt de soarte yn Jordaanje en Israel waarnommen. Genetyske stúdzjes suggerearje dat de kroanljip (*Vanellus coronatus*) syn neiste sibbe is, dêr't er ek wol mei krúst. 

It leefgebiet bestiet út iepen, drûch en flak gebiet mei koart gers en hjir en dêr toarnstrûkjes. De soarte wurdt ek by minsklike delsettings sjoen, lykas sportfjilden of fleanfjilden. 

## Hâlden en dragen
De swartkopljip is oars as oare ljippen minder bûn oan wetter. It dieet bestiet út ynsekten en harren larven, benammen termiten, krobben, imerkes, wjirms en mychammels. De fûgel briedt yn 'e drûge tiid as der gersbrannen foarkomme, mar de tiid fan it jier ferskilt geografysk sterk.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar de populaasjetrend is net bekend. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) neamt de soarte as net bedrige (*Least Concern*).
Langteanljip

De **langteanljip** (*Vanellus crassirostris*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

## Ferskining
De likernôch 31 sm lange langteanljip hat benammen in swart, wyt en brún fearrekleed. De nekke en it boarst binne swart mei in blauwe glâns, wylst it gesicht en de kiel wyt binne. De boppekant is donkergriisbrún. Om it each sit in reade eachring. De wjukken binne boppe ljochtbrún mei swarte hânpinnnen en in wite bân en ûnder foar it grutste part wyt mei swarte úteinen oan 'e bûtenste fearren. De snaffel is read mei in swarte punt en de poaten bine read. Tusken hijkes en sijkes binne gjin ferskillen yn it fearrekleed.

## Fersprieding
De langteanljip is ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: 

* *Vanellus crassirostris crassirostris* – de nominaatfoarm komt foar fan súdlik Sûdan oant it easten fan 'e Demokratyske Republyk Kongo, noardlik Malawy en westlik Angoala.
* *Vanellus crassirostris leucopterus* – komt foar fan Tanzania oant de Demokratyske Republyk Kongo, Angoala, noardlik Botswana en noardeastlik Súd-Afrika.

## Hâlden en dragen
De langteanljip is sterk bûn oan stilsteand wetter en oars as oare ljippen siket er lykas jakanafûgels op driuwende planten om iten, wêrby't de lange teannen goed fan pas komme. Hy yt ynsekten, larven, libellen, krobben, mychammels en lytse slakken. De soarte wurdt faak tegearre sjoen mei de spoarwjukgoes (*Plectropterus gambensis*) en yt de bistsjes dy't ferskine as de goes tusken deade begroeiïng beweecht. De fûgel wurdt meast fûn op leechlân, mar is yn Malawy oant 1.100 meter sjoen en yn Sambia tusken 900 en 1.300 meter. 

De soarte briedt it hiele jier troch yn monogame pearen, yn territoaria dy't agressyf ferdigene wurde tsjin sawol soartegenoaten as rôffûgels lykas de Afrikaanske see-earn (*Icthyophaga vocifer*) of hauken en sparwers. It nêst is in ûndjip kûltsje, beklaaid mei plantmateriaal, net fier fan wetter, of in komfoarmich nêst op driuwende planten yn wetter fan maksimaal in meter djip. In lechsel bestiet út ien oant fjouwer aaien, dy't yn 27-30 dagen útbret wurde. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in ûnbekende ûntwikkeling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024). De wrâldpopulaasje wurdt op 50.000-165.000 fûgels rûsd (Wetlands International 2023), itjinge delkomt op 33.300-110.000 folwoeksen fûgels.
Hendricus Johannes Wennekers

**Hendricus Johannes Wennekers** (Arnhim, 4 septimber 1827 - De Bosk, 25 oktober 1900) wie in Nederlânske itichmaster-arsjitekt fan tsjerken. Hy wurdt beskôge as pionier fan de iere neogotyk yn Noard-Nederlân. 

## Biografy

Wennekers wie in soan fan de winkelman Hendrik Johannes Wennekers en Arnolda Maria Kersjes. Hy gie yn 1845 studearjen yn Delft oan de Koninklijke Academie van Bouwkundige Ingenieurs. Nei twa jier studearjen stapte er yn maaie 1847 mei in attest fan goed gedrach oer nei de stúdzje iikwêzen. Sûnt 1851 wenne er yn Zutphen as lânmjitter en waard der beneamd troch de arrondissemintsitichmaster. Yn 1858 troude er yn Heino mei Sugus Arnolda Wolters. Yn 1870 ferhuze er nei Swol. Hy wie yn 1873 mei-oprjochter fan it no noch besteande Toankeunstkoar *Caecilia*. Yn 1874 ferhuze er nei Amsterdam en yn 1895 nei Breda. 

Yn 1897 sette er ôf nei syn lêste wenplak De Bosk, dêr't er yn 1900 ferstoar.

## Tsjerkebou
De namme Wennekers op it mêd fan tsjerkebou komt foar it earst foar yn 1856, doe't er te krijen krige mei de bou fan de parochytsjerke *Onze Lieve Vrouwe Hemelvaart* foar de nije parochy fan Heino. Yn septimber 1858 kaam dizze parochytsjerke klear (sloopt yn 1923/24). Yn 1864 wie Wennekers ek belutsen by de bou fan de tsjerke yn Jirnsum. Dy tsjerke waard itselde jier noch ynwijd (sloopt yn 1965). 

Fierder boude Wennekers yn Fryslân noch tsjerken yn:
* Heech (allinne de pastorij) 
* De Jouwer (H. Mattheus - sloopt). De toer fan de Matteüstsjerke bleau stean.
* Wergea (H. Martinus, 1859); by dy tsjerke wie syn broer Johannes Wennekers pastoar.
* Wolvegea (H. Franciscus - sloopt 1913)

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske arsjitekten
Senegaleeske ljip

De **Senegaleeske ljip** (*Vanellus senegallus*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De fûgel falt op troch syn giele hûdflap by de snaffel, in eigenskip dy t er mei de wytkrúnljip, Malabarljip en maskerljip dielt.

## Skiednis

De Senegaleeske ljip wurdt trochstrings 34 sm lang en weaget tusken 197 en 277 gram. De ljip hat lange giele poaten en giele hûdflappen by de snaffel, wylst it boppeste part fan 'e hûdflap read is. Op 'e foarholle hat de fûgel in wyt plak, om it each is in giele eachring en de snaffel is giel mei in swarte punt. De ljip hat in brúngrize kleur. Yn 'e flecht brune dekfearren en swarte slachpinnen te sjen binne te sjen mei in wite streek oer de wjuk. De ûnderkant fan 'e wjuk is meast wyt mei in swarte punt.

## Fersprieding
De Senegaleeske ljip is benammen in stânfûgel, dy't yn in grut part fan Afrika ûnder de Sahara briedt, útsein de reinwâldgebieten. Lokaal migrearret de fûgel lykwols ôfhinklik fan it seizoen.

De soarte is te ferdielen yn trije ûndersoarten mei de folgjende fersprieding:

**Vanellus senegallus senegallus* – Senegal en Gambia oant súdlik Sûdan, noardeastlike Demokratyske Republyk Kongo en noardlik Uganda
**Vanellus senegallus major* - Eritreä en Etioopje
**Vanellus senegallus lateralis* – súdlike Demokratyske Republyk Kongo en Angoala oant Mozambyk en noardeastlik Súd-Afrika

De ûndersoarten ferskille yn geografyske fersprieding, mar ha gjin opfallende ferskillen yn it fearrekleed.

## Hâlden en dragen

De briedtiid falt tegearre mei it reinseizoen en kin regionaal fariearje. De fûgel leit trije oant fjouwer aaien yn in kûltsje yn 'e grûn op wiete greidlân.  Hy foerazjearret faak op drûgere grûn, dêr't er nei ynsekten en oare wringeleazen siket.     

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar tocht wurdt dat de oantallen ôfnimme. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024). De wrâldpopulaasje wurdt tusken 60.000 en 210.000 folwoeksen fûgels rûsd.

De soarte libbet yn sompen, wiet gerslân en oan rivieren en wurdt lokaal bedrige troch ferlies fan habitat as gefolch fan útwreiding fan stêden en bebouwing,  lânbou-útwreiding en drainaazje fan wiete gebieten.
Ljippen

**Ljippen** (*Vanellus*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje fan 'e Wilsterfûgels.

De fûgels ha faak relatyf lange poaten en koarte snaffel. De poaten binne oanpast foar it wâdzjen yn ûndjip wetter of sompich lân. Se ha somtiden in opfallende túf of koptekening, mar net by alle soarten. By in oantal soarten is in spoar, in klau-eftige útgroei, oan 'e wjuk, wêrmei't se har tsjin fijannnen ferdigenje. In soad fertsjintwurdigers fan it skaai ha kontrastearjende patroanen yn swart, wyt, brún of griis. In pear soarten ha ek in opfallende giele hûdflap by de snaffel. Guon fûgels binne trekfûgels of foar in part, oare soarten binne stânfûgels.

It ferspriedingsgebiet fan 'e soarte leit yn Euraazje, Afrika, Súd- en Midden-Amearika en Súd- en Súdeast-Aazje. 

It skaai telt 23 soarten. Ien dêrfan is nei alle gedachten útstoarn: fan 'e Javaanske ljip binne sûnt 1940 gjin betroubere waarnimmingen dien. 

## Soarten
### Libbene soarten

### Fossile soarten
Dêrnjonken binne der noch ferskate soarten dy't inkeld bekend binne fan fossile of subfossile restanten:
*Madagaskarljip (*Vanellus madagascariensis*): oant yn 'e 14e iuw op Madagaskar
*liffyljip of Liffy's ljip (*Vanellus liffyae*): Let-Plioseen fan Austraalje
*lilloljip of Lillo's ljip (*Vanellus lilloi*): Mid- oant Let-Pleistoseen fan Argentynje
*downsljip of Downs' ljip (*Vanellus downsi*): Let-Pleistoseen fan Kalifornje
*edmundljip of Edmunds's ljip (*Vanellus edmundi*): Let-Pleistoseen fan Perû
De lêste trije soarten lykje tige nau besibbe west te hawwen oan 'e Sileenske ljip (*Vanellus chilensis*).
Javaanske ljip

De **Javaanske ljip** (*Vanellus macropterus*) is in fûgelsoarte yn it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). Alhoewol't der sûnt 1940 gjin betroubere waarnimmings dien binne fan 'e Javaanske ljip, is de soarte offisjeel noch net útstoarn ferklearre om't it teoretysk noch mooglik is dat der noch in tige lytse populaasje bestiet.

## Ferskining
 
De Javaanske ljip is in 27 oant 29 sm lange fûgel mei lange poaten en giele hûdflappen by de snaffel. De fûgel hat in swarte kop en is fierder meast donkerbrún. Syn poaten binne giel of oranje. Oare ljippesoarten op Java ha folle mear wyt yn it fearrekleed. 

## Fersprieding
De soarte is mei wissichheid bekend fan Java, dêr't de fûgel yn it westen foarkaam yn it noardlike kustgebiet en yn it easten yn it súdlike kustgebiet. De oanwêzigens fan 'e soarte op Sumatra en Timor is spekulatyf. Sûnt 1940 binne der gjin wisse waarnimmings dien. Der is yn 2001 en 2012 yntinsyf nei de soarte socht, mar der binne gjin waarnimmings dien. Lokale meldingen troch bewenners yn 'e gebieten om Bekasi (by Jakarta) en Lumajang (East-Java) binne net dokumintearre. It wurdt net as wierskynlik beskôge dat er yn syn eardere ferspriedingsgebiet weromfûn wurde kin, mar alle gebieten mei potinsjeel geskikte habitat binne noch net ûndersocht. Amar alle gebieten mei potinsjeel geskikte habitat binne noch net ûndersocht. Neffens de IUCN is der noch in mooglikheid dat de fûgel foarkomme kin op 'e gerslannen fan Belitung, mar dat is noch net wittenskiplik ferifiearre. 

It habitat fan'e soart bestiet út drûch, steppe-eftich gerslân by rivieren dy't somtiden oerstreame.

## Status
It gebiet dêr't de fûgel noch libje kin is lyts en as de soarte noch foarkomt is de kâns op útstjerren grut. De grutte fan 'e populaasje wurdt op maksimaal 50 fûgels rûsd. Troch de ûnbidige befolkingsgroei kaam it leefgebiet fan 'e fûgel jimmeroan mear ûnder druk te stean. It oarspronklike habitat fan 'e fûgel waard foar bewenning en de oanlis fan rysfjilden geskikt makke. De fûgel wurdt troch de IUCN as krityk op 'e Reade list kategorisearre.
Eastenrykske wenten

**Eastenrykske wenten** binne prefabrisearre wenningen dy't flak nei de Twadde Wrâldoarloch yn it ramt fan de weropbou yn Nederlân   boud waarden. De wenningen waarden yn ûnderdielen út Eastenryk wei oan Nederlân levere en troch lokale oannimmers opboud. De oanfier gie oer it spoar: de wenning wiene der twa frachtwagons nedich foar it ferfier.

## Skiednis
Om 1948 hinne skreau it Ministearje fan Weropbou en Folkshúsfesting alle Nederlânske gemeenten oan mei de fraach oft dy dielnimme woene oan dit projekt. Yn eltse gemeente dy't him doe opjûn hat, waarden ien of mear Eastenrykse wenningen boud, fan De Helder / Huisduinen oant Weert en Heerlen. Yn totaal binne der 800 realisearre. Tal fan hûnderten wurde oant op de dei fan hjoed bewenne en in oantal is yntusken Ryksmonumint (Emmeloord), provinsjaal monumint (Hoogeveen) of gemeentlik monumint (Drachten, Ljouwert). 

De houten prefab-wenten koene gau realisearre wurde. Utgeande fan in al leine fundearring duorre it in pear dagen om in Eastenrykske wenning te bouwen. De yndieling is hiel logysk en elke romte hat in rút. It binne enerzjysunige, duorsume wenningen. De wenningen binne faak op romme kavels set. Oan de neioarlochske weropbou leveren se in beheinde bydrage. Faak waarden se tawiisd oan gemeentlike amtners, âld-fersetsstriders (of neibesteanden dêrfan) of oare foar de gemeente wichtige lju. 

It Nederlânske regear betelle as gefolch fan it neioarlochske devizetekoart *in natura* mei sied, drûge griente en fiskkonserven. 

## Keppeling om utens
* (pdf) , ''Oostenrijkse Woningen in Nederland'', skripsje TU-Delft z.j.
Sniedûkelmantsje

It **sniedûkelmantsje** (*Anarhynchus nivosus*) is fûgeltsje yn it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) út de famylje fan 'e wilsterfûgels.

## Ferskining

It sniedûkelmantsje is in lytse, 15 oant 17 sm grutte wilster mei relatyf koarte wjukken en in lange sturt. Wat ferskining oanbelanget hat er in soad fan it nau besibbe gewoane dûkelmantsje mei in tin en puntich snaffeltsje, donkere poatsjes, in griisbrune boppekant, in wite nekkebân, in wite wynbraustreek en in wite ûnderkant. Yn it briedseizoen hat er in swart brutsen kraach ûnder de wite nekkebân, in swarte stripe op 'e foarholle en in swarte stripe troch it each. Wyfkes binne wat doffer. Winterdeis binne wyfkes en mantsjes hast net fan inoar te ûnderskieden; it swarte lak op 'e foarholle ûntbrekt en de plakken op 'e nekke en efter it each binne bleekbrún oant griiseftich.   

Yn ferlikening mei it gewoane dûkelmantsje is er lytser, hat er in dúdlike sânbrune kroan (ynstee fan readbrún) yn it briedkleed en mist er in donkere team.

## Fersprieding en systematyk
Sniedûkelmantsjes wurde yn twa ûndersoarten ferdield mei de folgjende fersprieding: 

* *Anarhynchus nivosus nivosus* – Feriene Steaten nei Meksiko en de Kariben; oerwinteret yn Panama.
* *Anarhynchus nivosus occidentalis* - komt foar oan 'e kust fan Perû oant súd-sintraal Sily

Earder waar it sniedûkelmantsje as in ûndersoarte fan it gewoane dûkelmantsje behannele, mar sûnt genetyske stúdzjes oantoanden dat it dûkelmantsje nauwer besibbe wie oan it skiere dûkelmantsje (*Charadrius marginatus*) wurdt er erkend as in eigen soarte.

## Hâlden en dragen
It sniedûkelmantsje wurdt op sânstrannen oan kusten oantroffen, mar ek yn it binnenlân, dêr't er hastich siket nei wringeleazen yn it sân. De fûgel wurdt meast allinnich sjoen of yn lytse, losse kloften. Gruttere oantallen sammelje har op spesifike plakken nei it brieden yn 'e lette simmer en hjerst. Fûgels fan 'e binnenlannen migrearje foar de winter nei de kustkriten.

De soarte briedt op iepen terrein sûnder in soad begroeiïng, lykas strannen, sâltflakten en somtiden rivieriggen. It nêst is in lyts kûltsje, faak mei wat skelpen en stientsjes. In lechsel bestiet trochstrings út 2 oant 4 aaikes, mar meastentiids 3. Beide âlden briede. De jonge fûgels ferlitte al hiel gau nei it útkommen it nêst en kinne dan ek foerazjearje. Se fleane nei likernôch 28 oant 32 dagen.    

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar in relatyf lytse wrâldpopulaasje fan mar 24.000–31.000 folwoeksen fûgels (rûzing 2016). De soarte nimt ek relatyf rap ôf fanwegen minsklike fersteuring en habitatferneatiging. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret it sniedûkelmantsje dêrom as hast bedrige (*Near Threatened*, 2020).
Skier dûkelmantsje

It **skiere dûkelmantsje** (*Anarhynchus marginatus*, synonym *Charadrius marginatus*) is in fûgeltsje yn it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) út de famylje fan 'e wilsterfûgels, dy't foarkomt yn Sub-Saharaansk Afrika en Madagaskar.

## Ferskining
De fûgel wurdt trochstrings 18 sm en weaget 27 oant 44 gram. De soarte hat in soad fan it gewoane dûkelmantsje. De soarte hat lykwols net de donkere bân op it boarst. Efter de wite foarholle sit simmerdeis by it skiere dûkelmantjse mar in smel swart streekje en hy hat in ljochtere sânkleurige krún. Ek is de eachstreek fan it skiere dûkelmantsje minder kontrastryk as dy fan it gewoane dûkelmantsje.

## Ferskining
It skiere dûkelmantsje komt foar yn Subsaharaansk Afrika en Madagaskar. Der wurde fjouwer ûndersoarten erkend mei de folgjende fersprieding:

* *Anarhynchus marginatus mechowi* - komt foar yn Afrika besuden de Sahara oant noardlik Angoala, Botswana en Mozambyk.
* *Anarhynchus marginatus marginatus* - komt foar fan súdlik Angoala oant de súdwestlike Kaapprovinsje.
* *Anarhynchus marginatus arenaceus* - komt foar fan súdlik Mozambyk oant de súdlike Kaapprovinsje.
* *Anarhynchus marginatus tenellus* - komt foar op Madagaskar.

Guon ûnderskiede ek de ûndersoarte *hesperius* mei in lokale fersprieding yn West-Afrika eastlik oant Nigearia en Kameroen. 

## Hâlden en dragen
Skiere dûkelmantsjes binne aktive fûgeltsjes, dy't tusken it rinnen troch regelmjittich stopje om proaikes te snippen. Se libje fral op iepen, sânich terrein oan kusten of ynlânsk wetter. Opfallend by it skiere dûkelmantsje is it triljen mei de poatsjes om proaien út it sân te twingen. As se steurd wurde kinne se ôfliedingsgedrach fertoane, lykas it imitearjen fan in ferwûne fûgel om rôfdieren by harren nêst fuort te lokken. It nêst is in ûndjip kûltsje yn it sân. Beide âlders briede.     

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de fûgel as net bedrige. Is is net bekend hoe't de populaasje him ûntwikkelet.
Nijjiersbrân fan Crans-Montana

De **Nijjiersbrân fan Crans-Montana** wie in brân op nijjiersmoarn om likernôch 01:30 oere by de jierwikseling fan 2025 op 2026 yn *Bar Le Constellation* yn 'e Switserske gemeente Crans-Montana. Mear as fjirtich minsken ferlearen it libben en mear as hûndert rekken slim ferwûne. De slachtoffers binne meast jongfolwoeksenen en teenagers.

Neffens it Switserske Iepenbier Ministearje wurdt op basis fan byldmateriaal tocht dat baarnende fonteinen op sjampanjeflessen de oarsaak wiene dat it plafond brân fette.
Wiebe Pitlo

**Wiebe Pitlo** (Rijswijk, 23 novimber 1938 - Balk, 28 desimber 2025) wie in Nederlânsk politikus en bestjoerder.

Syn heit wie molkboer en sels kaam er yn it earstoan yn de fuotspoaren fan syn heit. Nei de mulo helle er it middenstânsdiploma en dêrnei it fakdiploma winkelman. Nei yn it famyljebedriuw wurke te hawwen, hat Pitlo ûnder mear wurke by Nutricia en Felix-Bonzo foar't er yn 1971 wurkje soe by CPC Nederland (CPC stie foar ' Corn Products Company '; letter yn BestFoods en tsjintwurdich ûnderdiel fan Unilever). Dêrneist wie er aktyf binnen de lokale polityk. Sa waard er yn 1975 foarsitter fan de VVD-ôfdieling Hoogeveen en yn 1978 waard er yn dy gemeente riedslid en fuort ek VVD-fraksjefoarsitter. Op 1 jannewaris 1984 folge syn beneaming ta boargemaster fan de op dy datum foarme gemeente 'Gaasterlân-Sleat wat er bliuwe soe oant er yn desimber 2003 mei pensjoen gie.

Wiebe Pitlo ferstoar op 28 desimber 2025, yn 'e âldens fan 83 jier.
Finske skoalle

De **Finske skoalle** is in soarte houten skoalgebou dat tusken 1948 en 1950 yn hiel Nederlân boud waard foar it leger ûnderwiis. It hout dêr't de skoallen fan boud binne komt út Finlân en waard levere as ûnderdiel fan in hannelsoerienkomst tusken Nederlân en Finlân, dêrfandinne de namme 'Finske Skoalle'. It ûntwerp is fan 'e bruorren Laurentius út Voorschoten. De gebouwen waarden boud troch it bedriuw Panagro.

De skoallen hawwe allegear itselde karakteristike uterlik. De yndieling fan it gebou, de gevels en de finsters binne praktysk identyk. It oantal klaslokalen kin lykwols ferskille, en guon gebouwen hawwe in ekstra yngong.

## Beskriuwing
De plattegrûn fan in Finske skoalle bestiet út in haaddiel en in klaslokaaldiel. It haaddiel hat dûbele bûtendoarren yn beide lange gevels. Der is ek in toilet, in opslachromte en in mienskiplike keamer dy't brûkt wurde kin as kantoar of personielskeamer. De mienskiplike keamer hat in fjouwerkant finster yn 'e sydgevel en in fjouwerkant kezyn mei twa draairamen oan 'e klaslokaalkant ûnder de dakrâne.

It klaslokaaldiel bestiet út in lange, rjochte gong mei de klaslokalen oan de lofterkant en de bûtenmuorre oan de rjochterkant. De muorre tusken de klaslokalen en de gong hat grutte finsters. De bûtenmuorre fan 'e gong hat ek grutte finsters, mar de finsterbanken binne heech pleatst, wêrtroch't der gjin útsjoch nei bûten is út de gong wei. Twa toiletten binne tsjin de bûtenmuorre fan elk klaslokaal oanlein, elk mei in lyts, fjouwerkant bûtenfinster. Oan 'e ein fan 'e gong is in doar nei bûten yn 'e sydmuorre. De klaslokalen binne ferbûn troch in doar, wêrtroch't learkrêften direkt tagong hawwe ta it oanbuorjende klaslokaal sûnder troch de gong te hoegen.

Guon skoallen binne letter renovearre en krigen in oare funksje, wêrtroch't de yndieling of it uterlik fan it gebou feroare is. In unyk foarbyld is de Finske skoalle yn Doetinchem. Ynstee fan in sealdak waard in skylddak brûkt; it dak is fan tegels, de bûtenmuorren binne makke fan fertikale planken, de finsterramen binne rjocht, en de yngong fan it gebou leit yn 'e midden.

Yn totaal waarden sawat 115 Finske skoallen boud. De measte fan dizze skoallen waarden sloopt of binne ôfbaarnd.