open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mikal (bibelsk persoan)

**Mikal** wie yn it Alde Testamint de dochter fan kening Saul, dy't troude mei David, de opfolger fan har heit. 

David soe mei Saul's dochter Mearab trouwe, mar hja waard oan in oar jûn. Har suster Mikal woe ek wol mei David trouwe. De erchtinkende Saul, dy't David net lije mocht en him der fan fertocht op 'e troan út te wêzen, seach dêr in gelegenheid yn mei David ôf te weven. Saul stelde David út dat er Mikal ha mocht op ien betingst, nammentlik dat er Saul de foarhûden fan hûndert fermoarde Filistinen bringe soe. De kening hie der op rekkene dat David dat nea oerlibje koe, mar yn stee fan hûndert brocht David Saul twahûndert foarhûden en Saul koe der net mear ûnder út om syn dochter oan David wei te jaan.     

Saul wie lykwols fêst fan doel om David om te bringen en hy joech syn mannen opdracht om syn plannen út te fieren. Mar Mikal warskôge David yntiids en holp David út te piken troch in tou út it finster fan it hûs út te hingjen. Nei't David nei ûnder klommen wie, loek hja it tou omheech. Hja lei in ôfgodsbyld yn it bêd en makke de soldaten wiis dat David dêr siik lei. Mar Mikal slagge net yn har opset en moast har by har heit ferantwurdzje, dy't har tabiet dat hja syn fijân holpen hie. Mikal ferdigene har troch te leagenjen dat David har bedrige hie te deadzjen as hja him net helpe soe.     

Wylst David op  e flecht wie joech Saul syn dochter Mikal oan Palty (ek Paltiël), in Benjaminyt út Gallim. Nei't Saul ferstoar easke David, no as kening fan Juda, Mikal werom. Op Mikal's reis nei David folge Palty har gûlend, oant er fuortstjoerd waard.   

In hiel skoft letter, doe't David de Arke fan it Ferbûn nei Jeruzalim brocht, seach Mikal út it finster op 'e optocht del. En hja seach ta har ôfgrizen David neaken foar de Arke dûnsjen. Doe't David thús kaam, smiet hja him foar de fuotten dat er him as in healwize gedroegen hie. David en Mikal dielden net mear it bêd meiïnoar en hja krigen gjin bern.
Tamar (bibelsk persoan)

**Tamar** (Hebriuwsk: תָּמָר, "Dadelpalm") wie yn it Alde Testamint yn it boek Genesis de skoandochter fan Juda, in soan fan 'e aartsfaar Jakob en Léa. Tagelyk wie hja ek de mem fan Juda's twa soannen, de twilling  Pêres and Sêrach.

## Ferballing
Yn Genesis 38 wurdt beskreaun dat Tamar de frou is fan Juda's earste soan Er. Mar om't Er in minnen-ien wie, liet de Heare him al sûnder dat er by Tamar bern ferwekt hie stjerre. Neffens in Levityske tradysje joech Juda Tamar doe oan Onan, de jongere broer fan Er, om op namme fan Er foar neiteam te soargjen. Onan woe lykwols gjin bern ha, dy't net op syn eigen namme stiene en alle kearen as er by de frou fan syn broer slepte, liet er syn sied op 'e grûn falle. De Heare achte dat net goed en liet dêrom ek Onan stjerre. Om't Juda tocht dat der faaks in flok op Tamara rêste en benaud wie dat ek syn lêste soan Sjela stjerre soe, stjoerde Juda har werom nei har eigen folk, dêr't hja as widdo ûnderdak krige.

## Tamar en Juda

Yn 'e tiid dat Sjela grut waard, ferlear Juda syn frou. Nei de routiid wie Juda fan doel om mei syn maat Chira nei de skieppeskearders fan Timna te gean. Tamara klaaide har noch jimmeroan as in widdo, en alhoewol't Sjela no âld genôch wie om Tamar as frou oan him te jaan, wie dat net bard. Doe't Tamara fan Juda's reis hearde ferklaaide hja har as hoer, die in wale foar it gesicht en gyng nei Enaïm op in plak oan 'e wei nei Timna sitten, dêr't ek Juda del komme soe. Juda seach de frou dêr sitten en Tamar's plan like te wurken want hy herkende har net as skoandochter mar sa yn har klean as in publike frou. Hy frege wat de priis wie foar har seksuële tsjinsten en hja koene it iens wurde dat Juda yn ruil foar de seks neitiid in geit stjoere soe. Om der wis fan te wêzen dat Juda syn ûnthjit nei komme soe, easke hja as ûnderpân syn stôk, segelring en koarde, dy't er grif oan har joech. Om syn ûnthjit nei te kommen stjoerde Juda letter syn maat mei de geit nei Enaïm, mar de hoer wie dêr net te finen en ek die bliken dat nimmen yn Enaïm in hoer koe. 

Juda liet it fierder mar gewurde, hie wie syn ûnthjit neikommen en woe fierder gjin drokte om't minsken der oars om spytgnyskje soene. In moanne of wat letter gyng it praat dat Juda's skoandochter huorke hie en in bern by har droech. Ek Juda hearde dat ferhaal en easke dat hja bûten kaam om ferbaarnd te wurden. Mar Tamar hie har ûnderpân en stjoerde de stêf, de segelring en de koarde nei Juda mei it boadskip dat de eigner fan dy saken de man wie dy't har swier makke hie. Doe't Juda seach dat dy sines wiene, krige er begrutsjen en sei dat it syn eigen skuld wie, om 't er Sjela net oan har jûn hie. 

By de berte die bliken dat Tamar twa bern by har droech: Pêres en Sêrach. Juda en Tamar hiene soene letter gjin omgong mear mei inoar ha. 

Neffens de Bibel is Pêres in foarfaar fan kening David en neffens in Etiopyske tradysje waard Pêres in kening fan Perzje.
Gielfink

De **gielfink**, **gielgoars** of **gieltsjert** is in sjongfûgel út de famylje fan de goarzen (*[[Emberizidae]]*). Mei de reidmosk is de gielfink de meast foarkommende goars yn West-Jeropa. 

## Oare nammen
Frysk: **gielgoars** (eins in bettere namme), **gielstjert**, Nederlânsk: geelgors, Stellingwerfsk: geelmuske, Grinslânsk: geelgodde, Drintsk, geelbörstien, Nedersaksysk: gele gis; Noardfrysk: gulsparag, göölfink, (Noard-)Nederdútsk: geelborstje, geel lüüntje, Dútsk: Goldammer, Ingelsk: Yellowhammer

## Foarkommen
De gielfink is in stânfûgel en trekfûgel. Likernôch 16 cm, d.w.s. wat grutter als in mosk. De kleur is yn haadsaak giel en brún. Yn it briedseizoen is it mantsje giel mei in felgiele kop. It wyfke is ûnopfallend grien-brún mei in giele ûnderkant. Bûten it briedseizoen likje de mantsjes op de wyfkes. De gielfink sjongt op hege posysjes, en it karakteristyke deuntje klinkt as 'ti-ti-ti-ti-tsjê', sa as it motyf fan de 'fyfte' fan Beethoven.

## Iten en fuortplanting
De gielfinken iten meast sieden, mar yn it briedseizoen ek en foaral ynsekten. It nest meitsje de fûgels fan raaien en gers op de grûn tusken hege planten en struken. It wyfke leit 4-5 ljochte, flekte aaien, dy 't de beide âlden fersoargje. De briedtiid is 12-14 dagen en de jongskes wurde ek troch beide âlden opbrocht.

## Fersprieding
De gielfink komt yn grutte dielen fan Noard- en Midden-Jeropa en West-Aazje foar, en kent trije ûndersoarten:

* *Emberiza citrinella caliginosa*: Britske Eilannen
* *Emberiza citrinella citrinella*:  Fastelân fan Midden- en Noard-Jeropa, Balkan,
* *Emberiza citrinella erythrogenys*:  East-Jeropa, Sibearje, Kaspysk gebiet.

Ta likernôch 1990 gong de gielfink in hiel Nederlân efterút. Yn it Westen is hy ferdwûn. Op de sângrûnnen yn it Easten hat hy jin hânhâld en foaral yn it Noard-Easten (Drinte, East-Grinslân) binne de oantallen briedfûgels wer tanommen. Yn 2013-2015 wiene der sa'n 20.000-30.000 briedpearen en sa'n 70.000-85.000 wintergasten. Yn Súdeast-Fryslân is de gielfink in algemiene fûgel, mar yn it Noarden en Westen fan de provinsje is hy seldsum.

## Referinsje


## Keppeling om utens
Sovon, Geelgors

Gielfink yn 50 talen
Rûben (bibelsk persoan)

**Rûben** (Hebriuwsk: רְאוּבֵן‎, "sjoch in soan") is neffens it bibelboek Genesis de âldste soan fan Jakob en Léa. Hy wie de aartsfaar fan 'e stamme fan 'e Rûbeniten.

Doe't Jakob fereale wie op Rachel, ien fan 'e dochters fan Laban, liet Laban him sân jier bodzje om mei Rachel te trouwen. Mar nei it houliksfeest ûntdiek Jakob dat er net de jongste dochter Rachel, mar de âldste dochter Léa fan Laban krigen hie. Foar nochris sân jier bodzjen krige Jakob fan Laban ek Rachel. Mar om't Léa doe oer wie, soarge de Heare dat Léa fruchtber waard en hja joech berte oan Jakob's earste soan en neamde him Rûben. Léa hope dat har man no wol fan har hâlde soe.

Rûben hie ris by it weetrispjen leafdeapels fûn. Nei alle gedachten wurdt dêr alrún mei bedoeld. Rûben joech dy leafdesapels oan syn mem Léa. Leafdeapels binne fruchten dy't seksuële ferlangens oproppe kinne. Léa brûkte dy apels om se yn ruil foar in nacht mei Jakob út te lienen oan Rachel, dy't noch gjin bern mei Jakob hie. Léa rekke dy nachts swier fan Issaskar. 

It wie Rûben dy't him fersette tsjin it plan fan syn bruorren om Joazef te fermoardzjen omreden dat Joazef der fan dreamde te hearksjen oer de oaren. Hy stelde oan syn bruorren út om him yn in put efter te litten, sadat Rûben Joazef letter werom bringe koe nei syn heit. Doe't Rûben letter werom kaam om by syn broer te sjen trof er in lege put oan. Syn bruorren hienen Joazef ferkocht oan in hannelskaravaan en Rûben ferskuorde doe fan fertriet syn klean. Letter konkludearre Rûben dat harren swierrichheden yn Egypte it gefolch wie fan it komplot dat syn bruorren tsjin Joazef makke hiene.   

Rûben feroarsake in skandaal troch syn seksuële aventoerke mei Jakob's byfrou Bilha, doe't syn heit fuort wie. Nei't dat Jakob bekend waard, rekke Rûben syn earstberterjocht kwyt. 

Rûben krige fjouwer soannen: Chanok, Pallû, Chesron en Karmy. By wa't er syn soannen krige is ûnbekend.
Juda

*Juda (soan fan Jakob), ien fan 'e stamheiten fan 'e stammen fan Israel
*Juda (stamme), de nei him ferneamde Israelityske stamme
*Keninkryk Juda, in keninkryk yn 'e Levantynske Aldheid, besteande út 'e Israelityske stammen Juda en Simeon
*Juda (Levyt) (ek: Hodavja of Hodeva), in Levyt dy't mei Serûbbabel nei Jeruzalim weromkearde út 'e Babyloanyske Ballingskip
*Juda (Benjaminyt), in Benjaminyt dy't nei de Babyloanyske ballingskip in posysje fan tafersjoch yn Jeruzalim beklaaide
*Juda (foarfaar fan Jezus), in foarfaar fan Jezus yn 'e geslachtsline fan Marije fia Natan
Parafyly

**Parafyly** (fan it Aldgrykske παρά, *pará*, "njonken", en φῦλον, *fulon*, "skaai" of "soarte") is in term út 'e taksonomy (de klassfikaasje fan biologyske soarten), dy't ferwiist nei de ûnjildigens fan in beskate yndieling. De term wurdt almeast brûkt yn 'e foarm fan **parafyletyske groep**. It tsjinstelde fan parafyly is monofyly. Beide termen wurde behalven yn 'e taksonomy ek brûkt yn 'e taalkunde, op it mêd fan 'e klassifikaasje fan talen nei taalbesibskip.

In groep organismen dy't fan deselde foarâldersoarte ôfstammet, is parafyletysk as inkele subgroepen fan 'e yndieling útsletten wurde om't se ôfwikende skaaimerken fertoane. Soks makket de hiele yndieling ûnjildich, om't men yn 'e taksonomy no ienris net kieze kin hokker neikommelingsoarten men meinimt yn in yndieling. As der bygelyks trije groepen neikommelingsoarten binne dy't fan in foarâldersoarte ôfstamje en deselde skaaimerken fertoane, en dêropta ien groep neikommelingsoarten dy't ek fan deselde foarâldersoarte ôfstammet, mar hiele oare skaaimerken fertoant, kin men net de earste trije groepen op basis fan 'e mienskiplike skaaimerken byinoar yndiele en de fjirde groep bûten de yndieling hâlde. Ynstee sil men dan in yndieling yn fjouwer aparte, monofyletyske groepen meitsje moatte. 

Bekende foarbylden fan parafyletyske groepen binne reptilen, hagedissen en fisken. Reptilen binne parafyletysk om't de fûgels har út 'e reptilen ûntwikkele hawwe, mar net ta de reptilen rekkene wurde. Sterker noch, de krokkedillen, dat reptilen binne, binne nauwer besibbe oan 'e fûgels as oan guon oare groepen reptilen, lykas de skylpodden. De hagedissen binne parafyletysk om't de slangen in subgroep fan 'e hagedissen foarmje dy't der net los fan sjoen wurde kin (slangen binne dus eins gewoan poatleaze hagedissen). En fisken binne parafyletysk om't se binnen de ûnderstamme fan 'e wringedieren (*Vertebrata*) yndield binne by sawol de kaakleaze fisken (*Agnatha*) as de kaakdieren (*Gnathostomata*), wylst ta de kaakdieren ek de amfibyen, reptilen, fûgels en sûchdieren hearre.

By in parafyletyske groep binne ornaris mar inkele (ien of twa) subgroepen fan 'e algemiene yndieling útsletten. As der mear as inkele subgroepen fan 'e yndieling útsletten wurde, sprekt men fan in **polyparafyletyske groep**. In parafyletyske groep kin gjin klade of takson wêze, om't dy status foarbeholden is oan monofyletyske groepen, dy't alle neikommelingsoarten fan in foarâldersoarte omfetsje. Yn 'e taksonomy wurdt in parafyletyske groep omskreaun as in besibskipsgroep fan ien of mear subkladen fan in klade: it ferwiderjen fan ien of mear fan sokke subkladen út in klade, kreëarret in parafyletyske groep.
Max Warmerdam

**Max Warmerdam** (Tegelen, 30 maart 2000) is in Nederlânske skaker en ynternasjonaal grutmaster.

## Keppelingen om utens
* Profyl Max Warmerdam by Stichting Loot
* Profyl by Chessgames
*  Ynformaasje oer skaakpartijen fan Max Warmerdam op 365chess.com
* FIDE rating
Grutmaster (skaken)

**Grutmaster** (GM) of **ynternasjonaal grutmaster** (IGM) is in titel dy't troch it ynternasjonaal skaakbûn Fédération Internationale des Échecs (FIDE) oan in skaker takend wurde kin as er in beskaat nivo berikt. It is de heechst berikbere titel yn it skaken en jout oan dat de as sadanich beneamde persoan in útsûnderlik kundige skaker is (of west hat). Lang wie 'grutmaster' in ynformele oantsjutting, dy't ornaris brûkt waard foar de wrâldkampioen en syn direkte útdagers. Yn 1950 begûn de FIDE dizze titel lykwols offisjeel ta te kennen, wat it gebrûk formalisearre.
Iisfinkfûgels

De **iisfinkfûgels** of **snie- en iisfinken** (*Calcariidae*) binne in famylje fan sjongfûgels yn it skift fan de moskeftigen (*Passeriformes*). Se binne by útstek fûgels fan it hege Noarden. Se briede yn arktyske gebieten (Skandinaavje. Noard-Sibearje, Alaska, Kanada, Grienlân) en oerwinterje yn tuskenbeiden streken: Midden-Jeropa, Midden-Aazje, Midden-Noard-Amearika. De iisfinkfûgels binne besibbe oan de finkfûgels en de goarsfûgels. Oant likernôch 2010 waarden se yndield by de goarsfûgels, maar no wurde se as in aparte famylje sjoen.

## Famyljeopbou
De 2 sniefinken en 4 iisfinken binne oer trije skaaien ferdield:

* *Famylje*: *Calcariidae*  (iisfinkfûgels)
** *Skaai*: *Rhynchophanes*:
*** *Soarte*: prêrje-iisfink (*Rhynchophanes mccownii*)
** *Skaai*: *Calcarius* (iisfinken):
*** *Soarte*: iisfink (*Calcarius lapponicus*)
*** *Soarte*: toendra-iisfink (*Calcarius pictus*)
*** *Soarte*: swartboarstiisfink (*Calcarius ornatus*)
** *Skaai*: *Plectrophenax* (sniefinken):
*** *Soarte*: sniefink (*Plectrophenax lapponicus*)
*** *Soarte*: Beringsniefink (*Plectrophenax hyperboreus*)

## Keppelings om utens
*http://www.worldbirdnames IOC World Bird List - Version 15.1, mar. 2025]
*Avionary 5.0 - 60 Language Palaearctic Bird Names
Syrillus fan Jeruzalim

**Syrillus** (ek: **Kirill fan Jeruzalim**; berne ± 315, ferstoarn op 18 maart 386) wie fan 349 oant 386 patriarch fan Jeruzalim. Yn de Roomsk-Katolike Tsjerke, de Eastersk-Otterdokse Tsjerken, de Anglikaanske Tsjerke en de Syrysk-Otterdokse Tsjerke wurdt er as hillige beskôge. Yn 1883 waard Syrillus troch paus Leo XIII útroppen ta tsjerkelearaar.

Syrillus waard om 335 hinne troch Makarios fan Jeruzalim ta diaken en yn 343 troch biskop Maksimus fan Jeruzalim ta preester wijd.

## Episkopaat
De ariaanske metropolyt Akasius wijde him yn 349 ta patriarch fan Jeruzalim. Yn dy tiid fûn der in fûle striid plak tusken de oanhingers fan it arianisme en de oanhingers fan it Konsylje fan Niséa, dêr't in oanset jûn waard ta de belidenis fan Niséa-Konstantinopel oer de minskewurding fan God yn de persoan fan Jezus Kristus. 

Der binne oanwizings dat Syrillus ynearsten ek nei it arianisme nige of dat er him teminsten om politike redens wat op de flakte hold oer de op it Konsylje fan Niséa adoptearre twanatuerenlear. Nei 350 soe Syrillus stadichoan de kant fan Niséa keazen ha, en dat brocht him yn konflikt mei Akasius, dy't it foar inoar krige dat Syrillus ferballe waard. Hy kaam werom, mar by it konsylje fan Seleucia yn 359 wist Akasius him foar in twadde kear te ferbaljen. It ferstjerren fan keizer Konstantius II en de opfolging troch Julianus Apostata makke in ein oan dy twadde ferballing. De ariaanske keizer Falins (364-378) naam op 'e maatregels tsjin de oanhingers fan Niséa en Syrillus waard foar in tredde kear ferballe. Oan it ein fan it regear feroare keizer Falins syn polityk en Syrillus koe definityf werom nei Jeruzalim. Falins'opfolger, de út it Romeinske Hispanje ôfkomstige Theodosius I, makke in ein oan it arianisme en fierde it trinitêre kristendom as steatsgodstsjinst yn.  

Yn it jier 381 waard mei it Konsylje fan Konstantinopel de belidenis fan Niséa befêstige. Nei alle gedachten waard dy belidenis foar in grut part troch Syrillus skreaun.

Syrillus ferstoar op 18 maart 386 in natuerlike dea.

## Wurk
Fan syn hân bleaune 24 kategezes bewarre. It wichtichste tema foarmje de kristlike ynstruksjes foar kandidaten dy't mei Peaske doopt wurde soene, werfan't er de ynhâld wiidweidich taljochtet. Fan grutte wearde yn dy mystagogyske kategezes binne de beskriuwings en teologyske yntepretaasjes fan de doop.

Dêrnjonken bleaune in preek oer de lamme yn Betzada (Jehannes 5:1-18) en in brief oan keizer Konstantius II bewarre.
Graupiperfûgels

De **graupiperfûgels** binne in in famylje (*Prunellidae*) fan sjongfûgels yn it skift fan de moskeftigen (*’Passeriformes*). Se binne lytse, meast grize en brune fûgeltsjes fan 14-18 cm, dy ’t op de grûn of in leech strewel nei fiedsel sykje.  

De graupiperfûgelss komme yn Jeropa (2 soarten) en Aazje (11 soarten) foar. De measten fan de soarten oars as de yn de Lege Lannen bekende graupiper libje yn it heechberchtme.

## Famylje- en skaaiopbou
De famylje fan de graupiperfûgels hat mar ien skaai:

* *Famylje*: **graupiperfûgels** (*Prunellidae*)
** *Skaai*: **graupipers** (*Prunella*), 13 soarten:
*** Alpengraupiper (*Prunella collaris*)
*** Altaigraupiper (*Prunella himalayana*)
*** readboarstgraupiper (*Prunella rubeculoides*)
*** streke graupiper (*Prunella strophiata*)
*** berchgraupiper (*Prunella montanella*)
*** brune graupiper (*Prunella fulvescens*)
*** stiengraupiper (*Prunella ocularis*)
*** Arabyske graupiper (*Prunella fagani*)
*** swartkielgraupiper (*Prunella atrogularis*)
*** Mongoalske graupiper (*Prunella koslowi*)
*** graupiper (*Prunella modularis*)
*** Japanske graupiper (*Prunella rubida*)
*** brúnrêchgraupiper (*Prunella immaculata*)

## Referinsjes
*IOC, World Bird List Version 11.1, jan. 2021
*Avionary, 50 Language Palaearctic Bird Names, Version 4.1, juny 2020
Graupiper

De **graupiper** is in sjongfûgel út it skaai fan 'e graupipers (*Prunella*) en de famylje fan 'e graupiperfûgels (*Prunellidae*). 

## Oare nammen
*Frysk*: toarnkrûper, toarnmosk, toarnhipper, bastertnachtegaal; *[[Noardfrysk]]*: kurnfink; *Nederlânsk*: hegge(n)mus; *[[Grinslânsk]]*: graawpiper; *[[Nedersaksysk]]*: Hegemors; *[[Nederdútsk]]*: Heegenmüüsken; *[[Eastfrysk (Nederdútsk)]]*: Heegbruuntje; *Dútsk*: Heckenbraunelle, *Ingelsk*: Dunnock.

## Foarkommen en iten
Grutte: 14-15 cm, sa wat lytser as in mosk, mei in tinne snaffel. Mantsjes en wyfkes sjen der itselde út. De kop is laaigriis, it liif is brún mei donkere streken. It roppen is in heech 'tsiet'. Simmers iten se rûpen, larven, spinnen e.d., winters foaral sieden.

## Fuortplanting

De mantsjes likegoed as de wyfkes hawwe in territoarium dat oerlaapje kin. In wyfke kin mear as ien mantjse hawwe, en in matsje mear as en wyfke. Se bouwe harren nest leech boppe de grûn. It earste lechsel, gewoanlik yn april, is fanwegens de noch keale struken in maklike proai foar nestrôvers. It twade lechsel, yn juny-july, hat meastal mear sukses. It lechsel bestiet út 4-6 grienblauwe aaien, dy 't 13-14 dagen bebret wurde. De jongskes wurde noch 11-14 dagen troch de beide âlden fuore.

## Fersprieding
De graupiper komt hast yn hiel Jeropa foar. Yn Nederlând briede sa'n 200.000 pearen, mar yn it Noardeasten (Grinslân, Fryslân, Drinte) komt de graupiper stikken minder foar as fierders yn it lân. Yn Nij-Seelân is it in eksoat.

## Taksonomy
De soarte graupiper bestiet yn acht ûndersoarten:

* *Prunella modularis hebridium*, W-Skotlân, Ierlân
* *Prunella modularis occidentalis*, E- en S-Skotlân, Ingelân, W-Frankryk
* *Prunella modularis modularis*, N- en M-Jeropa,
* *Prunella modularis mabbotti*, Ibearysk Skiereilân, S-Frankryk, Itaalje, Grikelân
* *Prunella modularis meinertzhageni*, Balkan
* *Prunella modularis fuscata*, Krim
* *Prunella modularis euxina*, W- en N-Turkije
* *Prunella modularis obscura*, E-Turkije, Kaukasus, N-Iran

## Keppeling om utens
* Sovon - Heggenmus
De Onderneming (Fjouwerhuzen)

**De Undernimming** (*De Onderneming*) is in nôtmûne yn it Grinslânske doarpke Fjouwerhuzen.

## Skiednis
De stellingmûne waard yn 1858 yn opdracht fan bakker Jacob Jans Lootboud en syn frou Geertruid Bolt boud en ferfong doe in lytse muonts. Nei de Twadde Wrâldkriich like der in ein te kommen oan 'e mûne en in fergunning om de mûne ôf te brekken wie al jûn. 

Jacob Loots, in pakesizzer fan 'e earste eigener, ferkocht de mûne yn 1956 oan in feriening dy't de mûne opknappe woe. De mûne bleau bewarre en waard yn 1969 restaurearre. 

Nei de restauraasje hat de mûne lang tsjinst dien om mûnders op te lieden.  

Eigner fan 'e mûne is sûnt 2007 de Stifting It Grinslânske Gea. De mûne hat in flecht fan 19,50 meter en Ald-Hollânske wjukken. 

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* Grinslânsk Mûnen
* Allemolens.nl
Tsjerke fan Fjouwerhûzen

De **Tsjerke fan Fjouwerhûzen** of de **Herfoarme tsjerke** fan Fjouwerhûzen yn 'e provinsje Grinslân is sûnt 2001 in tsjerkegebou fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De Herfoarme gemeente (hjoeddedei PKN) fan Fjouwerhûzen waard doe gearfoege mei dy fan Ulrum en Nijtsjerk. 

## Skiednis

De tsjerke waard nei alle gedachten yn 'e 12e, mar yn 't lêst yn 'e 13e iuw boud. Fan 'e âlde midsiuwske muorren fan dowestien binne dielen bewarre bleaun, mar yn 1869 waard de tsjerke bepleistere, sadat it midsiuwske muorrewurk tsjintwurdich net mear mei it bleate each te sjen is. De tsjerke hie eartiids in frijsteande toer, dy't brûkt waard om 'e grins tusken Grinslân en Fryslân fêst te stellen. Dy toer waard yn 1839 ôfbrutsen en ferfongen troch de hjoeddeiske dakruter boppe de westlike gevel.  

Yn 'e Twadde Wrâldkriich waard de klok út de toer helle, mar nei de befrijing yn Nederlân werom fûn en wer ophongen yn 'e toer. Op 'e toer stiet lykas op de tuorren fan Ulrum en Nijtsjerk in wynwizer yn 'e foarm fan in liuw, it symboal fan de famylje Lewe.

Yn 2006 wûn de tsjerke fan Fjouwerhûzen de finale fan in live-útstjoering fan it AVRO-programma "De Restauraasje", dat troch de BankGiroLoterij sponsore waard. Dêrmei kaam in bedrach fan 920.000 euro frij om it ferfallen tsjerkje op te knappen.   

De tsjerke is in ryksmonumint. 

## Ynrjochting

Sûnt de restauraasje binne de banken yn 'e oarspronklike griene kleur farve. Yn 'e tsjerke hinget in klok út 1630, dy't skonken waard troch Anna Lewe fan 'e boarch Panser en Geert Lewe fan 'e boarch Bewsum. De twa boargen leine yn 'e omjouwing fan it doarp. De klok waard getten troch Nicolas Rovier en André Aubertin.

## Oargel
It oargel datearret fan 1892 en waard boud troch de firma Van Oeckelen. Troch it winnen fan 'e haadpriis fan de BankGiroLoterij koe mei ek it oargel  restaurearre wurde. By de restauraasje troch Mense Ruiter krige de oargelkas de oarspronklike donkergriene kleur werom. It ienmanualige ynstrumint besit sân registers en in oanhongen pedaal en is sûnt de bou nea feroare.

## Keppeling om utens
* Side PKN Ulrum-Niekerk-Vierhuizen
* Side Mense Ruiter: Disposysje oargel
John Hume (betsjuttingsside)

"**John Hume**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*John Hume (1937-2020), in Noardiersk politikus en winner fan 'e Nobelpriis foar de Frede

## Oare persoanen
*John Hume, 2e baronet (16??-1695), in Iersk grutgrûnbesitter
*John Hume (biskop) (1706-1782), in Ingelsk biskop
*John Hume (Iersk geastlike) (1743-1818), in deken fan 'e Tsjerke fan Ierlân
*John Robert Hume (1781-1857), in Skotsk sjirurch
*John Frederick Hume (1860-1935), in Kanadeesk mynwurker, notaris en politikus út Britsk-Kolumbia
*Jock Hume (ropnamme foar John Hume; 1885-1962), in Skotsk fuotballer
*John Law Hume (1890-1912), in Skotsk fioelist, ferdronken by it sinken fan 'e *Titanic*
*John Basil Hume (1893-1974), in Britsk sjirurch en anatoom

## Sjoch ek
*Jon Hume (1983), in Nijseelânsk muzikant
Kenneth Turan

**Kenneth Turan** (útspr. [təˈɹæn], likernôch: "tuh-ren; New York, 27 oktober 1946) is in foaroansteand Amerikaansk sjoernalist, filmkritikus, filmhistoarikus, publisist en radiopresintator.

## Libben en karriêre
### Jonkheid en oplieding
Turan waard yn 1946 berne yn 'e New Yorkske borough Brooklyn, dêr't er opgroeide yn in religieus joadsk fermidden. Nei't er it fuortset ûnderwiis ôfrûne hie, studearre er oan it Swarthmore Kolleezje, dêr't er in bachelorgraad behelle. Neitiid learde er fierder oan 'e Columbia Universiteit, dêr't er ôfstudearre mei in mastertitel yn sjoernalistyk. 

### Karriêre
Turan sette syn karriêre útein as algemien sjoernalist foar de krante *[[The Washington Post]]* yn Washington, D.C. Letter wurke er as filmkritikus foar *The Progressive*, in tydskrift dat publisearre waard yn Madison (Wisconsin). Yn 1991 waard er haadfilmkritikus by de *[[Los Angeles Times]]* yn Los Angeles. Yn dy funksje krige Turan syn grutste bekendheid. Hy wie yn 1997 behelle yn in yn 'e Amerikaanske media útfochten fete mei regisseur James Cameron nei't er in negative resinsje skreaun hie fan dy syn film *[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]*. Op 25&nbsp;maart 2020 kundige Turan oan dat er mei pinsjoen soe.

Njonken syn wurk foar de skriuwende parse presintearre Turan ek jierrenlang in filmrubryk foar it radioprogramma *Morning Edition* fan NPR. Op 'e pleatslike radiostjoerder KUSC yn Los Angeles rjochte er it programma *Arts Alive* op. Turan siet ek yn 'e rie fan tafersjoch fan it Jiddysk Boekesintrum (YBC). Hy publisearre fierders ferskate non-fiksjeboeken oer de filmyndustry en de filmskiednis. Ek wied er as dosint ferbûn oan it profesjoneel skriuwersprogram fan 'e Universiteit fan Súdlik Kalifornje (USC).

## Publikaasjes
* 1972 – *The Future is Now: George Allen, Pro Football's Most Controversial Coach* (mei William Gildea)
* 1974 – *Sinema: American Pornographic Films and the People Who Make Them*
* 1974 – *I'd Rather Be Wright: Memoirs of an Itinerant Tackle*
* 1987 – *Call Me ismale: The Autobiography of ismale*
* 2002 – *Sundance to Sarajevo: Film Festivals and the World They Made*
* 2004 – *Never Coming to a Theater Near You*
* 2006 – *Now in Theaters Everywhere*
* 2009 – *Free for All: Joe Papp, the Public, and the Greatest Theater Story Ever Told* (mei Joseph Papp)
* 2014 – *Not to Be Missed: Fifty-Four Favorites From a Lifetime of Film*

## Keppelings om utens
*  Kenneth Turan op Twitter
*  Folsleine filmografy fan Kenneth Turan yn 'e Internet Movie Database (IMDb)
An Officer and a Gentleman

*''An Officer and a Gentleman'' (film), in Amerikaanske film út 1982
*''An Officer and a Gentleman'' (musical), in musical út 2012 op basis fan 'e film
**[[conduct unbecoming an officer and a gentleman]]* ("ûnfoechsum hâlden en dragen foar in ofsier en in hear"), in dizenige omskriuwing dêr't alderhanne misdragings ûnder beflapt wurde kinne, dy't reden foar ûnearfol ûntslach út 'e Amerikaanske en Britske marine binne
Put fan Nederhorst

De **Put fan Nederhorst**, faak **It Gat**, is in djip sângat tusken de A7, de Langwarder Wielen en Boarnsweach. It wetter yn polder De Wâldfinnen hat in oerflak fan 41,7&nbsp;ha.

De Put ûntstie troch sânwinning foar de oanlis fan de A7 en de brêge oer de Langwarder Wielen. 
De put wie nei de ôfgraving hast 40 meter djip, mar krige nei it lossen fan slib in djipte fan dik tweintich meter. It wetter wurdt brûkt as fisk- en rekreaasjeplasse. De djippe plasse wurdt geregeld brûkt troch dûkers. Under wetter is in parkoers foar dûkers oanlein. Sa kin ûnder wetter in parkoers folge wurde mei in lyts skipswrek, in boukeet, in flitspeal en in tal platfoarms op djipten fan 6, 10 en 20 meter. Dûkers ha yn it tsjustere wetter in sicht tusken de twa en fiif meter.

Oan rekreaasjeplasse leit in strantsje mei boarterstastellen en in gemeentlik húskegebou. Oant 2017 stie der in kiosk. Yn it wetter sit snoek, snoekbears, iel, bears, foarn en kreeft. Yn it wetter groeit ûnder oare it seldsume lytse glânswier (*Netilla Hyalina*).
Into the Woods

Dizze term ferwiist it measte nei:
*''Into the Woods'' (musical), in ferneamde musical fan Stephen Sondheim en James Lapine út 1986

## Films
*''Into the Woods'' (film), in Amerikaanske film út 2014 basearre op 'e musical

## Literatuer
*''Into the Woods'' (roman), in roman fan Lyn Gardner út 2006
*''Into the Woods'' (ferhalebondel), in ferhalebondel fan Kim Harrison út 2012
**[[Into the Woods: A Five Act Journey into Story]]*, in non-fiksjeboek oer it skriuwen fan senario's troch John Yorke út 2015

## Muzyk
### Albums
**[[Into the Woods: The Best of Phil Woods]]*, in kompilaasje-album fan Phil Woods út 1996
*''Into the Woods'' (album fan Malcolm Middleton), in album fan Malcolm Middleton út 2005
*''Into the Woods'' (EP), in EP fan Of Monsters and Men út 2011
*''Into the Woods'' (soundtrack), it soundtrackalbum fan 'e film mei deselde namme út 2014
*''Into the Woods'' (album fan Hawkwind), in album fan Hawkwind út 2017
### Lieten
*''Into the Woods'' (liet út ''Into the Woods''), in liet út 'e musical *Into the Woods* út 1986
*''Into the Woods'' (liet fan My Morning Jacket), in liet fan My Morning Jacket út 2005

## Oar
*''Into the Woods'' (manga), in manga fan *Warriors*-searje útjûn troch Tokyopop yn 2008
Krieën

De **krieën** of ek wol **echte krieën** binne in skaai (wittenskiplike namme *[[Corvus (fûgels)|Corvus]]*) yn de famylje fan de kriefûgels (*[[Corvidae]]*). 
De krieën binne grutte, meast swarte fûgels, soms mei in pearze of brûne glâns, of mei wite of grize ûnderdielen. Se komme yn de hiele wrâld foar, útsein Súd-Amearika. Ta de krieën hearre ek de ravens, en de 'gewoane' of 'Noardlike' raven, is de grutste krieësoarte en de soarte dy 't noardelikst foarkomt.

## Klassifikaasje

* *Skaai*: **Corvus** (**krieën**), 45 soarten:
** húskrie (*Corvus splendens*)
** Nij-Kaledoanjekrie (*Corvus moneduloides*)
** Banggaikrie (*Corvus unicolor*)
** Sûndakrie (*Corvus enca*)
** fiolette krie (*Corvus violaceus*)
** Selebeskrie (*Corvus typicus*)
** Floareskrie (*Corvus florensis*)
** Marianakrie (*Corvus kubayari*)
** langsnaffelkrie (*Corvus validus*)
** wytsnaffelkrie (*Corvus woodfordi*)
** Bougainvillekrie (*Corvus meeki*)
** brúnkopkrie (*Corvus fuscicapillus*)
** maskerkrie (*Corvus tristis*)
** Kaapske roek (*Corvus capensis*)
** roek (*Corvus frugilegus*)
** Amerikaanske krie (*Corvus brachyrhynchos*)
** Taumalipaskrie (*Corvus imparatus*)
** Sinaloakrie (*Corvus sinaloae*)
** fiskkrie (*Corvus ossifragus*)
** palmkrie (*Corvus palmarum*)
** Kubaanske palmkrie (*Corvus minutus*)
** Jamaikaanske krie (*Corvus jamaicensis*)
** Kubaanske krie (*Corvus nasicus*)
** wytnekkekrie (*Corvus leucognaphalus*)
** Hawaiikrie (*Corvus hawaiiensis*), yn 't wild útstoarn
** swarte krie of krie (*Corvus corone*)
** skierroek (*Corvus cornix*)
** halsbânkrie (*Corvus torquatus* of *Corvus pectoralis*)
** oerwâldkrie (*Corvus macrorhynchos*)
** Yndosineeske oerwâldkrie (*Corvus levaillantii*)
** Yndiaaske oerwâldkrie (*Corvus culminatus*)
** grutte Australyske krie (*Corvus orru*)
** Bismarckkrie (*Corvus insularis*)
** lytse Australyske krie (*Corvus bennetti*)
** Tasmaanske raven (*Corvus tasmanicus*)
** lytse raven (*Corvus mellori*)
** Australyske raven (*Corvus coronoides*)
** wytboarstraven (*Corvus albus*)
** brúnnekkeraven (*Corvus ruficollis*)
** Etiopyske raven (*Corvus edithae*)
** raven (*Corvus corax*)
** Chihuahuaraven (*Corvus cryptoleucus*)
** waaiersturtraven (*Corvus rhipidurus*)
** wytnekkeraven (*Corvus albicollis*)
** tsjoksnaffelraven (*Corvus crassirostris*)

## Keppelings om utens
*IOC World Bird List, Version 11.1, jan. 2021
Kweeste

In **kweeste** (fan it Aldfrânske *queste*) is in syktocht, yn it bysûnder in syktocht dy't it karakter hat fan in libbenstaak. Dêrby giet it om in lange reis fan in held wêrby't dy in protte obstakels oerwinne moat om in dreech te folbringen doel te berikken. Soks is gauris it útgongspunt foar myten, sêgen en leginden, dy't yn 'e folkloare fan hast eltse kultuer wol foarkomme. Tsjintwurdich wurdt it ek noch faak brûkt yn moderne wurken fan fiksje, benammen fan it fantasysjenre. It begryp is faaks better bekend yn 'e Ingelske foarm *quest*, dy't gauris yn titels fan bgl. fideospultsjes foarkomt. 

It doel fan in kweeste kin wêze om in foarwerp te finen, soms yn opdracht fan in oar. Soks kaam bgl. foar by de reis fan 'e Argonauten op 'e siik nei it Gouden Flues, yn in bekende myte út 'e Grykske mytology, en ek by de syktocht nei de hillige graal troch Parsifal, in ridder fan 'e Rûne Tafel fan kening Arthur, yn 'e ridderromans út 'e Midsiuwen. Yn 'e *[[Odyssee]]* fan Homearus swalket de held Odysseus witwêrsanne om op 'e siik nei it paad nei hûs. Yn 'e tweintichste-iuwske fantasyklassiker *[[The Lord of the Rings]]*, fan 'e Ingelske skriuwer J.R.R. Tolkien, is it doel fan 'e kweeste fan haadpersoan Frodo Baggins net om in foarwerp te sykjen, mar krekt om foargoed fan 'e Iene Ring ôf te kommen. 

Yn in kweeste, fral yn âlde myten, sêgen en leginden, is it doel fan 'e reis of de hiele reis faak symboalysk of allegoarysk. De moraal fan in kweesteferhaal draait faak om it feroare of feroarjende karakter fan 'e held. In kweeste kin lykwols ek in poer narratologysk helpstik wêze, want om't sa'n útgongspunt in protte reizgjen fan 'e haadpersoan easket, stelt it de skriuwer by steat om frjemde lannen, eksoatyske plakken en ûnbekende kultueren op te fieren.
Wapen fan De Jouwer

It **wapen fan De Jouwer** is it doarpswapen fan it plak De Jouwer, yn de Fryske gemeente De Fryske Marren. It wapen waard yn de hjoeddeiske foarm yn 1991 registrearre.

## Skiednis
It wapen komt ûnder mear foar op in syddoar fan de Hobbe fan Baerdt Tsjerke mei as byskrift: "De Flekke Jouwer 1644". In stien mei wapen is ek ynmitsele yn de eastlike muorre fan it Tolhûs (hoeke Appelwyk - Griene Dyk). It wapen bestiet út in azuerblau wapenskyld, wêrop yn reliëf in goudgiele nôtstûke oanbrocht is mei oan wjersiden trije ikels en as ûnderskrift: "In 't Tolhuys Goet Logis". Ek besteane der oare trochsniene farianten (sulver-swart of blau-goud) mei dêrop trije hjouwerieren

## Beskriuwing
De offisjele beskriuwing fan it wapen is:
*Yn azuer in [[nôt]]skeaf fan goud, oan wjersiden beselskippe fan trije pealsgewiis setten ikels fan itselde. It skyld dekt mei in gouden kroan fan trije blêden en twa pearels.*
De heraldyske kleuren binne: azuer (blau) en goud (goud). It skyld wurdt dekt troch in saneamde "fleckekroan".

## Symbolyk
* Nôtskeaf: byldet de nôtfjilden yn de gritenij út.
* Seis ikels: steane foar de seis tsjerkedoarpen fan de gritenij, Haskerdiken, Nijehaske, Aldehaske, Haskerhoarne, Westermar en De Jouwer. Sniksweach wie ein 16de iuw gjin tsjerkedoarp mear. De Jouwer wie wyls útgroeid ta in grutte útbuorren fan Westermar en soe de status fan tsjerkedoarp krije.
* Kroan: it wapen wurdt dutsen troch in saneamde "fleckekroan", foarbehâlden oan doarpen mei stedske skaaimerken. Sa krige de *[[flecke]]* De Jouwer yn 1466 merkerjocht.

## Sjoch ek

De Jouwer vlag.svg|Flagge fan De Jouwer
Raven

De **raven** of 'raaf', wittenskiplike namme *Corvus corax*, is de grutste fan de krieën en de kriefûgels. 
De raven komt op it hiele Noardlik Healrûn foar, fan de Subtropen ta it Noarden fan Kanada en Grienlân.

## Nederlân en Fryslân
De raven is tusken 1929 en 1976 yn Nederlân as briedfûgel ferdwûn west. Sûnt de weryntroduksje binne de oantallen sunichjes tanommen ta sa'n 150-180 briedpearen yn 2019, de measte op de Feluwe, en ek inkelde yn eastlik Fryslân.

## Keppelings om utens
*Sovon Raaf
Flagge fan De Jouwer

De **flagge fan De Jouwer** bestie al foar it jier 2003, mar it is net dúdlik sûnt wannear de flagge brûkt wurdt. 

De basis fan de flagge is de horizontale trijekleur fan de Nederlânske flagge. Oan de mêstside stiet in swartwyt wapenskyld mei dêryn trije hjouwerieren. De hjouwerieren komme út it doarpswapen fan De Jouwer, dêr ’t se ferbylde stean as nôtskeaf. De skeaf ferbyldet de nôtfjilden fan de eartiidske gritenij Hasker Fiifgea.

## Sjoch ek
* Wapen fan De Jouwer
*De Jouwer fan A-Z
Jan Hendrik Nicolaij

**Jan Hendrik(s) Nicolaij** (Ljouwert, 26 april 1766 - dêre, 29 july 1826  wie in Frysk tekener, dekoraasje-, behang-  en keunstskilder.

Ynearsten wie er, yn de fuotleasten fan syn heit Sijtse Roelofs Nicolaij, reauskilder. Nicolaij hie niget oan natuerlike histoary. Hy stoppe fûgels op en letter skildere er jachtstillibbens mei ûnder oaren fûgels.

Hy krige skilderadvys fan Willem Bartel van der Kooi.

Yn 1819 die er mei oan in troch it Amsterdamske genoatskip Felix Meritis útloofde medalje foar in skilderstik mei dea wyldguod. Hy krige de priis net, mar syn wurk waard wol mei eare neamd. Letter wiene der fan him skilderijen fan libben en dea wyld op de tentoanstellingen te sjen.

Carel Jacob van Baar van Slangenburgh hat les fan him hân.
Roek

De **roek** of ‘rûts’ (wittenskiplike namme: *Corvus frugilegus*) heart ta de famylje fan de kriefûgels (wittenskiplike namme: *Corvidae*) en is ien fan de 45 soarten fan it skaai fan de krieën (*Corvus*). 

## Foarkommen
De swarte fûgel is sa’n 45 cm grut, in bytsje lytser as de swarte krie, mar dúdlik grutter as de ka. Hy hat in betreklik lytse kop en in ljochtgrize, keale snaffelbasis en kin, oergeand yn in grize, puntige snaffel. It swart fan de mantel hat in pearzige glâns. De geslachten hawwe itselde foarkommen.

## Fersprieding
De roek komt in grutte dielen fan Jeropa en Aazje foar. De heechste oantallen hawwe Grut-Brittanje en Wyt-Ruslân. Se binne ek yntroduseare yn Nij-Seelân. Yn it westlike diel fan it fespriedingsgebiet is de roek meast stânfûgel, mear nei it easten is hy foaral in trekfûgel. Oant 1940-1970 waard noch folle op roeken jage, omdat hy skealik foar de lânbou wêze soe. 
Yn Nederlân briede sa’n 50.000 roekpearen (2019), yn Fryslân nei alle gedachten tusken de 6000 en 10.000 pearen. Yn dizze streken is de roek hieltyd minder in trekfûgel. 

## Libbenswize en fuortplanting
Roeken ite wjirms, slakken en ynsekten likegoed as plantaardich fiedsel, sa as nuten, sieden en fruchten. Se libje en briede yn koloanjes heech yn de beammen. Se foarmje briedpearen foar it libben. De nêsten wurde ier yn maart makke fan twigen en oare materialen, bytiden ek út oare nêsten. De 3 ta 6 griis-griene aaien wurde ein maart, begjin april lein, en wurde 16-19 dagen bebret. De jongen wurde sa’n fjouwer wiken yn it nêst fuorre, earst troch it mantsje, letter troch beide âlden. Nei it úfleanen foarmje de jongen troepen fan jonge fügels, wêrút twa seizoenen letter nije briedpearen fuortkomme.

## Taksonomy
De roek komt in twa ûndersoarten foar:

* *Corvus frugilegus frugilegus*, Jeropa, M- en SW-Aazje
* *Corvus frugilegus pastinator*, E-Aazje; mist wite kin en soe ek in apart soarte wêze kinne.

## Keppelings om utens
*Sovon Roek
Noddyfûgels

De **noddyfûgels** (*Anoinae*) binne in groep of ûnderfamylje fan seefûgels út de famylje fan de seefûgels (*Laridae*). De noddyfûgels binne middelgrutte slanke seefûgels fan de tropyske oseanen. Yn Jeropa komme se net foar. Tradisioneel wurde se ta de stirnzen rekkene, mar it blykt dat se better as aparte groep sjoen wêze kinne, Bull. B.O.C. 2020 140(2), 195). De wite noddy of opaalstirns nimt in aparte posysje yn en foarmt mooglik in eigen ûnderfamylje (*Gyginae*) fan 1-3 soarten. 

## Klassifikaasje
De groep (of ûnderfamylje) fan de noddys (*Anoinae*) omfet foljende skaaien en soarten::
* *Underfamylje*: **noddyfûgels** (*Anoinae*) 
** *Skaai*: noddys (*Anous*)
*** *Soarte*: wytkapnoddy of swarte noddy (*Anous minutus*)
*** *Soarte*: brune noddy (*Anous stolidus*)
*** *Soarte*: lytse noddy (*Anous tenuirostris*)
*** *Soarte*: blauwe noddy (*Anous ceruleus* of *Procelsterna cerulea*)
*** *Soarte*: grize noddy (*Anous albivitta* of *Procelsterna albivitta*)
** *Skaai*: pearelstirnzen (*Gygis*)
*** *Soarte*: Atlantyske pearelstirns (*Gygis alba*)
*** *Soarte*: gewoane pearelstirns of blausnaffelpearelstirns (*Gygis candida*)
*** *Soarte*: lytse pearelstirns (*Gygis microrhyncha*)

## Referinsjes
It Huneskip

**It Huneskip** is in keunstwurk yn it plantsoen oan it Beaken/Helmhout yn de wyk Skipsleat op De Jouwer. 

It objekt waard makke troch de keunstneressen Elsberg en Draaijers. Yn de wenwyk Skipsleat ferwize de strjitnammen nei de skipfeart. 
It keunstwurk hat de foarm fan in 13de iuwske Hânzekogge en stiet oan de râne fan in fiver. De ferwurke swerfstiennen binne fûn by it bouryp meitsjen fan de wyk.

It mânske seil is makke fan waarfêst stiel. De trijehoekige foarm slút oan by de foarm fan it plein. 

De tsjokke betontegels fan de pleinfluorring om it keunstwurk ha de kleuren wyt, read en swart.
Briedparasitêre koekoeken

De **echte koekoeken** of **briedparasitêre koekoeken** (wittenskiplike namme: *Cuculinae*) foarmje in ûnderfamylje fan de koekoekeftigen (*Cuculidae*). Dizze koekoeken komme yn de Âlde Wrâld: Jeraazje, Afrika, Austraalje, foar. Yn Jeropa komt allienich de 'gewoane' koekoek (*Cuculus canorus*) foar, yn Súd-Jeropa ek noch de toefkoekoek (*Clamator glandarius*).

## Taksonomy
De ûnderfamylje fan de echte (briedparasiêre) koekoeken omfet 11-14 skaaien. De posysje fan de toefkoekoeken (skaai: *Clamator*) en fan de Amerikaanske koekoeken (skaaien: û.o. *Coccyzus*) is boarne fan diskusje. Hjir wurde de toefkoekoeken 
meirekkene, mar wurde de Amerikaanske koekoeken by de koekoeken fan de Nije Wrâld (ûnderfamylje *Phaenicophaeinae*) yndield.

## Underfamylje-opbou
* *Skaai*: *Clamator* (toefkoekoeken), 4 soarten:
** Koromandelkoekoek (*Clamator coromandus*)
** toefkoekoek (*Clamator glandarius*)
** streke toefkoekoek (*Clamator levaillantii*)
** Jakobynkoekoek (*Clamator jacobinus*)
* *Skaai*: *Pachycoccyx* (toefkoekoeken), 1 soarte:
** (*Pachycoccyx audeberti*)
* *Skaai*: *Microdynamis*, 1 soarte
** (*Microdynamis parva*)
* *Skaai*: *Eudynamys*, 3 soarten, û.o.:
** Aziatyske koel (*Eudynamys scolopaceus*)
* *Skaai*: *Urodynamis*, 1 soarte:
** (*Urodynamis taitensis*)
* *Skaai*: *Scythrops*, 1 soarte:
** (*Scythrops novaehollandiae*)
* *Skaai*: *Chrysococcyx* (brûnskoekoeken), 11 soarten, û.o.:
** Aziatyske brûnskoekoek (*Chrysococcyx maculatus*)
** diederikkoekoek (*Chrysococcyx caprius*)
** klaaskoekoek (*Chrysococcyx klaas*)
** smaragdkoekoek (*Chrysococcyx cupreus*)
* *Skaai*: *Cacomantis*, 10 soarten, û.o.:
** feale koekoek (*Cacomantis pallidus*)
** kleikoekoek (*Cacomantis merulinus*)
** griisbûkkoekoek (*Cacomantis passerinus*)
* *Skaai*: *Cercococcyx*, 3 soarten, û.o.:
** (*Cercococcyx mechowi*)
* *Skaai*: *Surniculus*, 4 soarten, û.o.:
** (*Surniculus velutinus*)
* *Skaai*: *Hierococcyx* (sparwerkoekoeken), 8 soarten, û.o.:
** grutte sparwerkoekoek (*Hierococcyx sparverioides*)
** sparwerkoekoek (*Hierococcyx varius*)
* *Skaai*: *Cuculus*, 11 soarten:
** swarte koekoek (*Cuculus clamosus*)
** heremytkoekoek (*Cuculus solitarius*)
** lytse koekoek (*Cuculus poliocephalus*)
** Selebeskoekoek (*Cuculus crassirostris*)
** koartwjukkoekoek (*Cuculus micropterus*)
** Madagaskarkoekoek (*Cuculus rochii*)
** Afrikaanske koekoek (*Cuculus gularis*)
** Himalayakoekoek (*Cuculus saturatus*)
** boskkoekoek (*Cuculus optatus*)
** Sûndakoekoek (*Cuculus lepidus*)
** koekoek (*Cuculus canorus*)

## Keppelings om utens
*IOC World Bird List 11.1, jan. 2021
Dirk Hakze

**Dirk Hakze** (Snits, 1957) is in Fryske skilder en byldhouwer.

## Libben en wurk

Hakze studearre yn 1986 cum laude ôf oan de Akademy Vredeman de Vries yn Ljouwert. Hy gie fierder mei syn oplieding oan de 'Hogeschool voor de Kunsten' yn Utert (1986-1987). Hy makke ûnder mear muorreskilderings en metalen skulptueren. Dirk Hakze hat skilderperformances jûn op ferskate strannen ûnder it biedwurd *The colors of music*. Dêrby makke hy skilderijen op klassike muzyk.

Hakze is inisjator fan it lân-keunstprojekt *The Colorfield Performance*, wêrby’t yndividuele wurken fan ferskate keunstners mei-inoar in grut keunstwurk foarmje. De earste edysjes wiene op it Oerol Festival op Skylge (1992) en op Skiermûntseach (2000). Yn 2018 organisearre hy de tredde edysje fan it projekt yn Sleat yn it ramt fan LF 2018, dêr't 400 skilders oan meidiene. 

## Wurk (kar-út)
* 1990 pylder, Worp Tjaardastrjitte, Snits
* 1993 muorreskildering drukkerij oan de Lorentzstrjitte, Snits
* 1994 muorreskildering sintraal magazyn Nieuwe Weme, It Hearrenfean
* 1996 muorreskildering eardere bûterfabryk, Lúnbert
* 1996 muorreskildering trafohúske, Groenlo
* 2001 *de Ferbining*, De Jouwer
* 2010 Joadsk monumint, Boargemaster de Hooppark, Snits
* muorreskilderings Swetteskoalle, Snits

## Fotogalery

Zuil (Sneek).JPG|Pylder (1990), Snits
Beschilderd_trafohuisje_Groenlo_(Dirk_Hakze).jpg|Beskildere trafohúske, Groenlo
20180828 Joods monument door Dirk Hakze Sneek.jpg|Joadsk monumint (2010), Snits
Koekoek

De **koekoek** (*Cuculus canorus*) is de bekendste soarte fan de famylje fan de koekoekfûgels en it skaai fan de koekoeken.
De griis ta blaugrize fûgel is 32-35 grut, sawat tusken in hôfdo en in Turkske toartel, mei in lange sturt en in streke bûk.

## Namme
De namme 'koekoek' of 'koekút' is in onomatopee, dy't it karakteristyke  roppen fan 'e koekoek werjout. Yn oare talen hat de koekoek min ofte mear deselde namme: Noardfrysk: *Kukütj*, Dútsk: *Kuckuck*, Fransk: *Coucou*, Ingelsk: *Cuckoo*, e.s.f..

## Fersprieding
De koekoeken plantsje harren fuort yn Jeraazje en oerwinterje yn tropysk Afrika en it Oriïntaalsk gebiet. Yn Nederlân komt de koekoek yn april út it suden oan en de folwoeksen fûgels geane ein juny wer fuort. De jonge fûgels geane pas folle letter fuort. Yn Nederlân stiet de koekoek op de Reade list fan fûgels as kwetsber. Yn 2013-2015 wiene der sa'n 5700-7000 briedpearen. De efterútgong wurdt mooglik feroarsake troch de efterútgong fan de waardfûgels en fan it beskikbere fiedsel. Fryslân telt in pear hûndert briedpearen, de measte yn en om de Alde Feanen en op de Waadeilânnen, de minste yn de Greidhoeke en de Westlike Bouhoeke.

## Fuortplanting

De koekoek is in briedparasyt. Dat wol sizze dat de fûgel har aaien yn it nest fan in briedende 'waardfûgel' leit en har aai útbriede lit en it jong fuorje lit troch de waardfûgel. Omdat it koekoeksjong folle grutter is as de waardfûgeljongskes, kriget it koekoeksjong it measte foer, en stjerre de measte waardfûgeljongen. It koekoekswyfke leit begjin juny 10-25 aaien, yn ferskillende nêsten. De waerdfûgels binne meastal sjongfûgels. Favorite waardfûgels yn Nederlân binne de karrekyt en de graupiper.

## Undersoarten
De koekoek hat fjouwer ûndersoarten:

* *Cuculus canorus canorus*, Jeropa, Midden-Easten, M-Aazje ta Japan
* *Cuculus canorus bangsi*, Ibearysk skiereilân, NW-Afrika
* *Cuculus canorus subtelephonus*, Turkmenistan ta SW-Mongoalje
* *Cuculus canorus bakeri*, Tibet, S-Sina, N-Yndia ta NW-Tailân.

## Keppelings om utens
*Sovon Koekoek
List fan hearskers fan Kartago

Oant 308 f.Kr. waard it Kartaachske Ryk bestjoerd, alteast offisjeel, troch monargen, alteast yn de sin dat de macht útoefene waard troch ien persoan. Yn de sechde iuw f.Kr. kaam de macht yn de hannen fan de famylje fan de Magoniden. De bestjoerstitel waard doe nei alle gedachten suffeet.

;Didoniden
* Dido 814 – ±760 f.Kr., keninginne, neffens de leginde de stifter fan Kartago
* *net bekend*
* Hanno I ±580 – 556 f.Kr.
* Malchus I  556 – ±550 f.Kr.

;Magoniden
* Mago I  ±550 – ±530 f.Kr.
* Hasdrubal I  ±530 – ±510 f.Kr., soan fan Mago
* Hamilkar Mago ±510 – ±480 f.Kr., broer fan Hasdrubal; sneuvelet yn de Slach by Himera
* Hanno II ±480 – ±440 f.Kr., soan fan Hamilkar
* Himilko I (yn Sisylje) ±460 – ±410 f.Kr.
* Hannibal Mago ±440 – 406 f.Kr., pakesizzer fan Hamilkar
* Himilko II 406 – 396 f.Kr., soan fan Hanno
* Mago II 396 – 375 f.Kr., omkesizzer fan Himilko
* Mago III 375 – 344 f.Kr.
* Hanno III 344 – 340 f.Kr.

;Hannoniden of Hanniden
* Hanno de Grutte 340 – 337 f.Kr.
* Gisko 337 – 330 f.Kr., soan fan Hanno
* Hamilkar II 330 – 309 f.Kr., soan fan Gisko
* Bomilkar 309 – 308 f.Kr., omkesizzer fan Gisko

Yn 480 f.Kr., nei de dea fan Hamilkar Mago, ferlear de kening it measte fan syn macht oan in autokratyske gearkomste fan rjochters en âlderlingen. Yn 308 f.Kr. besocht Bomilkar in steatsgreep te dwaan en krij de macht werom foar de monargen. Hy slagge der lykwols net yn en dat late der ta dat Kartago in republyk waard, of earder sein in oligargy.

## Sjoch ek
* Kartago
* Kartaachske Ryk

## Keppeling om utens
* http://www.roman-empire.net/republic/carthage.html