open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Telegram (applikaasje)

**Telegram** is in fergese iepenboarne berjochtetsjinst. Telegram is beskikber foar de bestjoeringssystemen Android, iOS, Windows Phone, MS Windows, Linux en OS X.

## Skiednis
Telegram waard yn 2013 oprjochte troch de broers Nikolaj en Pavel Doerov, de oprjochters fan VK, it grutste sosjale netwurk fan Ruslân. Telegram Messenger LLP is in ûnôfhinklik non-profit bedriuw fêstige yn Berlyn en hat gjin bannen mei de Russyske sosjaalnetwurkside VK. Nikolaj hat it MTProto-protocol ûntwurpen wêr de berjochtetsjinst op is basearre, wylst Pavel finansjele stipe en ynfrastruktuer jaant troch middel fan syn Digital Fortress-fonds.

## Lisinsje
It clientdiel fan de software is oepenboarne, mar de serverside noch net.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
* Telegram's Twitteraccount
Filippine

"**Filippine**" of "**Philippine**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Filippine (stêd), in plak yn Siuwsk-Flaanderen
* Filippine (puzel), in soarte fan krúswurdpuzel
Fear

* Fear (fûgels), de hûdbedekking fan fûgels
* Fear (meganika), in meganysk objekt dat yndrukt en útrutsen wurde kin al neigeraden dat der druk op útoefene wurdt
* Fear (ferfier), in set of fearboat
Ursulafloed (1468)

De **stoarmfloed fan 1468**, as **Ursulafloed**, wie in stoarmfloed dy't Nederlân yn de Lette Midsiuwen rekke.

Fan dizze floed wurdt sein dat er slimmer wie as de Sint-Elisabetsfloed. It wetter soe heger stien hawwe. De stoarm makke fral skea yn en om Rotterdam.

## Gefolgen
In kar:
* De dyk fan de Arne yn Seelân brekt.
* De Waard, ûnder Sliedrecht, strûpt ûnder.
* De Walburgistsjerke yn Sutfen stoart yn, mei sa'n 10 deaden fan gefolgen.
Wetterknyn

* wetterknyn of katoensturtwetterknyn (*Sylvilagus aquaticus*), in soarte knyn dy't yn it suden fan 'e Feriene Steaten libbet
* wetterknyn, humoristyske of eufemistyske beneaming foar de muskusrôt (*Ondatra zibethicus*)
Rêch

De **rêch** is by wringedieren it lichemsdiel dat de efterkant fan 'e romp beslacht, en bestiet út 'e wringe, ribben, spieren en hûd.

By de minske is de rêch yn 'e regel net of mar justjes behierre. Hy rint fan 'e stuten troch it holle fan de rêch nei boppen oer de skouderblêden en sa nei de skouders ta. De wringe of rêchbonke rint fuort ûnder de hûd yn 'e lingterjochting fan boppen nei ûnderen. Dy bonke is opboud út 22 ûnderskate wringen of draaibonken, dy't de beweging fan it minsklik lichem mooglik meitsje.

Dat is net inkeld sa om't in bonke út ien stik de bewegingsfrijheid tige by tige beheine soe, mar fral ek fanwegen de senuwen dy't út it rêchpiid, it binnenste fan 'e wringen, nei de rest fan it lichem rinne. Dêrmei is de rêch lykwols ek kwetsber, en slimme ferwûnings oan dit lichemsdiel kinne resultearje yn ferlamming foar diel (bgl. fan 'e mul ôf) of algehiele ferlamming. Ek mindere ferwûnings oan 'e rêch, lykas hernia's, kinne hiel ferfelende (en pynlike) gefolgen hawwe.
Bûk

* bûk (lichemsdiel), it weake part fan it liif
* bûk (beam), in beammesoarte (foarhinne stavere as "boek")
Búk

De **búk** of **bûk**, by bisten yn 'e regel **bealch** neamd (Latyn: *abdomen*), is by rêchstringdieren (wêrûnder de minske) in holte (de búkholte), wêryn't in stikmannich organen lizze dy't benammentlik de spiisfertarring, de dêrmei mank geande ôffier fan ôffalstoffen beävensearje.

Fan organen dy't har yn 'e búkholte befine, lykas de mage, de lever, de milt en it grutste part fan 'e terms (útsein it duodenum), seit men yn it medysk jargon dat se yntraperitoneaal lizze, nei it búkflues of *peritoneum*, dat de búkholte oan 'e binnenkant en de búkorganen oan 'e bûtenkant beklaait. Organen dy't net yn 'e eigentlike búkholte lizze mar dertsjinoan, lykas de nieren en de alfleisklier, wurde ekstraperitoneaal neamd (en binne almeast retroperitoneaal). In orgaan as de limoer is in bytsje in grinsgefal.

De búkholte is fan 'e boarstholte, dêr't it hert en de longen lizze, ôfskaat troch it mulruft of middelruft (Nederlânsk: *middenrif*; Latyn: *diafragma*). Dat is in spier mei de foarm fan in tinne koepelfoarmige plaat, dy't by gearlûking de boarstholte fergruttet yn it neidiel fan 'e búkholte, sadat de longen har folsûge kinne mei lucht. Om't it yngewant fan 'e búkholte mar kwealk fierder gear te drukken falt, puollet troch de wurking fan it mulruft de búkwand nei bûten ta út.

Oan 'e bûtenkant is de búk oerdutsen mei spieren en hûd, en yn 'e midden befynt him de nâle. By bisten is de búk yn 'e regel behierre; by de minske is dat by manlju meastal yn beheinde mjitte ek sa, wylst by froulju de búk ornaris keal is. By manlju bestiet de behierring meastal út in net al te tichte streek hier tusken de nâle en de geslachtsdielen. De búk is, fral by minsken, dy't rjochtop rinne en net de búk mei de rest fan it lichem beskermje kinne, in kwetsber lichemsdiel. De búk wurdt net beskerme troch in koai fan bonken (ribbekast), en dêrom sprekt men yn it Frysk ek wol fan it **weak fan 't liif**.
Side (lichemsdiel)

De **side**, by bisten yn 'e regel **fang** of **flank** neamd (Latyn: *latus*) is by rêchstringdieren (wêrûnder de minske) de sydkant fan it boppelichem. De side wurdt begrinzge troch de búk oan 'e foarkant fan it lichem en de rêch oan 'e efterkant, en fierders troch de heup oan 'e ûnderkant en de earmsholte oan 'e boppekant. It boppeste part fan 'e side wurdt beskerme troch de ribbekast, mar tusken de heup en de ûnderste rib sit in ûnbeskerme, kwetsber stik.
Side

* side (tekstyl), in soarte fan weve stof, makke fan trie spûn troch de siderûp
* side (lichemsdiel), it diel fan it lichem tusken rêch, búk, heup en earmsholte yn
* side (pagina), in pagina út in boek of in oare ynbûn dokumint
Tean

In **tean** is yn 'e anatomy fan rêchstringdieren (wêrûnder de minske) ien fan in stikmannich útstykjende en ûnôfhinklik beweechbere ûnderdielen fan 'e foet of poat. By minsken befine de teannen har oan 'e foarside fan 'e foet, mar by guon bisten, lykas de measte fûgels, sit ien tean oan 'e efterside. Yn oare gefallen, lykas by bearen, sitte de teannen sa fier faninoar ôf dat de bûtensten har oan wjerskanten fan 'e poat befine. 

## Nammejouwing
De minske hat normaalwei fiif teannen oan eltse foet, dy't fan binnen nei bûten ta wat langer wat lytser wurde. De binnenste tean wurdt sadwaande de grutte tean neamd, en de bûtenste de lytse tean. De trije middelste teannen hawwe gjin spesifike namme, mar om se te ûnderskieden wurde se fan binnen nei bûten ta wol de twadde, trêde en fjirde tean neamd. De tean is beklaaid mei hûd, dy't oan 'e ûnderkant ornaris fertsjûke is ta yl. Oan 'e boppekant sit op 'e útein fan 'e tean in neil fan hoarnstof. Minsken hawwe 14 teankeatsjes yn eltse foet: 2 yn 'e grutte tean en 3 yn elts fan 'e oare fjouwer teannen.

## Funksje
Teannen spylje by de minske in wichtige rol by it rinnen. Flak foar't men jins foet optilt, stipet men op 'e teannen. Wichtiger is noch dat men (ûnbewust) mei teannen jins lykwicht korrizjearret. Minsken dy't ien of mear teannen ferlern hawwe (bgl. oan befriezing), ûnderfine dan earst ek in protte muoite by it rinnen, oant se har oan 'e nije sitewaasje oanpast hawwe. By guon bisten hawwe teannen mear of oare funksjes. Sa hawwe se by evenhoevigen (lykas kij) en ûnevenhoevigen (lykas hynders) de funksje fan it rinnen hielendal oernommen fan 'e foet; de hakke sit by sokke bisten suver healwei de skonk. By apen hawwe de teannen har ûntjûn om mei te gripen, en fungearje se min ofte mear itselde as fingers. De grutte tean is by sokke bisten faak opponearber wurden en fungearret lykas de tomme oan 'e hân.
Floaridawetterrôt

De **Floaridawetterrôt** (wittenskiplike namme: *Neofiber alleni*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*) en de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), dat binnen de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*) de monotypyske (út ien soarte besteande) tûke fan 'e Floaridawetterrotten (*Neofribrini*) en it krektlyk monotypyske skaai fan 'e Floaridawetterrotten (*Neofiber*) foarmet. Dizze soarte is net nau besibbe mei oare soarten wrotmûzen, net mei ús wetterrôt en nettsjinsteande de Ingelske namme *round-tailed muskrat* ("rûnsturtmuskusrôt") ek net mei de muskusrôt. De Floaridawetterrôt komt inkeld foar yn 'e súdeastlike Feriene Steaten.

## Fersprieding
De Floaridawetterrôt libbet yn it grutste part fan 'e Amerikaanske steat Floarida, dêr't er inkeld ûntbrekt yn 'e Floridiaanske ''Panhandle'', en fierders yn in diel fan it noardeasten en in part fan it noardwestlike kustgebiet. Hy komt ek foar yn súdeastlik Georgia. Syn hjoeddeistige fersprieding komt oerien mei de fynsten fan fossilen fan 'e Floaridawetterrôt op ferskate plakken, dy't tebek geane oant it Lette Pleistoseen.

## Uterlike skaaimerken
De Floaridawetterrôt hat trochinoar in kop-romplingte fan 18⅔-21⅓ sm, mei in sturtlingte fan 9,9-16,8 sm en in gewicht fan 262 g (♀) oant 279 g (♂). Folwoeksen eksimplaren hawwe in brune pels dy't nei de bealch ta wat ljochter útskaait. Jongen binne earst griis oant jiskegriis. De feroaring fan kleur falt foar as de jongen mei 7-30 dagen en nochris mei 35-50 dagen de earste beide kearen ferhierje. Folwoeksen eksimplaren ferhierje almeast hjerstmis.

## Biotoop
Floaridawetterrotten jouwe dúdlik de foarkar oan grutte moeraskriten, al komme se ek wol yn oare biotopen foar. Weidlân dêr't in soad fee holden wurdt, mije se almeast.

## Hâlden en dragen
De Floaridawetterrôt is in semy-akwatysk bist (d.w.s. dat er in oansjenlik diel fan 'e tiid yn it wetter trochbringt) en teffens in nachtdier. Hy is faak beskreaun as in sosjaal bist, dat gearlibbet mei soartgenoaten, mar nij ûndersyk sugerearret dat soks net sasear in natuerlik hâlden en dragen is, mar mear in út need berne oanpassing is oan in tekoart oan gaadlik wengebiet. Floaridawetterrotten libje fral fan wetterplanten, dy't se opdûke en dan omdriuwkeljend op in driuwtille lytsman meitsje. Binnen har territoaria hawwe se 10-15 beskûle plakken dêr't se har geregeldwei deljouwe. Sokke skûlplakken besteane út boppegrûnske nêsten dy't boud binne út in tsjûke laach fegetaasje. De gefaarlikste rôfdieren binne foar de Floaridawetterrôt de Amerikaanske alligator en fierders hauken en goudûlen, al liket de measte predaasje troch rôffûgels foar te fallen as de Floardidawetterrôt troch oerstreamings út syn natuerlike habitat ferdreaun is. De populaasjetichtheid leit yn 'e regel om 'e 250-300 bisten de ha.

## Status
De Floaridawetterrôt hat de IUCN-status fan "net bedrige", om't er yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt. Der wurdt wol tocht dat de oanwêzigens fan 'e Floaridawetterrôt yn Floarida de reden is dat de muskusrôt, dy't frijwol deselde ekologyske nys ferfollet, dêr ûntbrekt.
Wang

It **wang** (Latyn: *bucca*, mt. *buccae*) is it fleizige part fan it gesicht dat begrinzge wurdt troch it each, it ear, de noas en de mûlhoeke. De funksje fan it wang is om 'e sydkant fan 'e mûle ôf te sluten, dêr't de kiezzen sitte en it iten kôge wurdt. Troch it wang rinne in protte bloedfetten frij ticht ûnder de hûd, dy't har by minsken by in gefoel fan skamte ferwiidzje, wat ta in readzjen fan 'e wangen liedt dat bekend stiet as "in kaam krije" of "flamje" (Nederlânsk: *blozen*).

Yn it medysk jargon wurdt nei it wang ferwiisd mei it eigenskipswurd "búkkaal". By minsken rint de búkkale senuw troch dit diel fan it lichem. Oan 'e binnenkant sit tusken it wang en it toskfleis de saneamde búkkale holte, dy't ûnderdiel útmakket fan 'e mûle.
Wagenborg (laach)

**Wagenborg** is in Nederlânske famylje fan ûndernimmers, reders en skippers. It is ien fan de meast begoedige famyljes fan Nederlân; it tydskrift *[[Quote]]* rûst it fermogen fan de Wagenborgs op sa'n 335 miljoen euro. It laach hie 2007 39 leden. Sy wenje foar it grutste part yn Noard-Nederlân.

De famyljenamme "Wagenborg" is faaks ôflaat fan it Grinzer doarp Wagenborgen yn de gemeente Delfsyl. Oarspronklik wie it in famylje fan ambachtslju en lânbouwers en letter ek fan skipsbouwers en skipsmakelders. Guonts fan it laach boude letter belangen op yn rederijen en skipfeartûndernimmings. Sa wie it Egbert Wagenborg (1866-1943) dy't 1898 de bekende skipfeart- en transportûndernimming Keninklike Wagenborg stichte. 
 
De famylje besit ûnder mear de havezate Laarwoud yn it Drintske Súdlaren.
 
## Bekende famyljeleden
* Egbert Wagenborg (1866-1943), scheepsmakelaar. Hy troude mei Abelina Lukkiena Vegter (1868-1931)
* Geert Wagenborg (1902-1984), reder. Hy troude mei Willemina Bos (1902-1995)
* Harm Wagenborg (1855-1926), skipper. Hy troude mei Lutgerdina Smeltekop (1859-1943)
* Petrus Wagenborg (1824-1871), lânbouwer en skipjager. Hy troude mei Geertruida Smeltekop (1826-1887)
* Pieter Wagenborg (1879-1933), kûper. Hy troude me Maria Zuurveen (1881-1919)
Wringe (rêchbonke)

De **wringe** of **rêchbonke** (Latynsk: *columna vertebralis*), faaks better bekend as de **rêgegraat** (wat eins in hollanistyske ynterferinsje is) of ûnder de Nederlânske beneamings fan *ruggengraat* of *wervelkolom*, is de sintrale bonke fan it lichem fan alle wringedieren. By minsken bestiet er út 33 of 34 wringen of draaibonken (*wervels*), mei dêrtuskenyn hieltyd in tuskenwringeskiif, behalven tusken de beide boppeste wringen (de atlaswringe en de aksiswringe).
__TOC__
## Opbou
De minsklike rêchbonke bestiet út (fan boppen nei ûnderen):
*7 nekwringen (halswringen) of servikale wringen
*12 boarstwringen of torakale wringen
* 5 mulwringen of lumbale wringen
* de krúsbonke of it sakrum (in fergroeiïng fan 5 krúswringen of sakrale wringen)
* de sturtbonke of *coccyx* (in fergroeiïng fan 3-5 mar meastal 4 sturtwringen)

De nammejouwing foar de yndividuële wringen wurdt yn medysk jargon ôfkoarte ta C1-7 (C foar *cervix*, dêr't "servikaal" fan ôflaat is); T1-12 (of Th, foar *thorax*); L1-5; en S1-5. Sa sjocht de wringe derút by 99,9% fan alle minsken; yn útsûnderlike gefallen komt der wolris in (ynkomplete) achtste nekwringe of sechsde mulwringe foar. Yn totaal binne der ornaris dus 31 wringen yn it minsklik lichem. Katten en hûnen hawwe der 50-53, hynders 50-58 en kij 49-51. Dat de minske yn ferhâlding mar sa'n bytsje wringen hat, kin foar in wichtich diel ferklearre wurde út it feit dat wy gjin sturt mear hawwe.

Troch de holle foarm fan 'e wringen en om't se opinoar steapele binne, ûntstiet der in tunnelfoarmige iepening fan 'e stuten oant de nekke dy't it wingekanaal of *canalis vertebralis* neamd wurdt. Dêryn befynt him it rêchpiid (*ruggenmerg*). De funksje fan 'e wringen is trijefâld. De hiele rêchbonke mei-inoar draacht it gewicht fan it minsklik lichem en makket troch syn fleksibiliteit de frije beweging dêrfan mooglik. Mar like wichtich is de beskerming fan it rêchpiid, dat as senuwsintrum in krúsjale rol ferfollet by de bestjoering fan it lichem.

## Foarm
Om't de ûnderste wringen mear gewicht te dragen hawwe, binne se grutter en oars fan foarm as de boppesten. Hielendal ûnderoan stipet de rêchbonke op it bekken. De wringe hat by de minske in dûbele s-foarm, dy't wurket as skokdemper, sadat skokken dy't feroarsake wurde troch rinnen of draven isolearre wurde fan 'e kwetsbere harsens. De krommings yn 'e s-foarmen wurde oantsjut mei de termen kyfoaze en lordoaze. In kyfoaze is in kromming mei de bolle kant yn 'e rjochting fan 'e rêch en de holle kant yn 'e rjochting fan 'e búk (sa't by de boarstwringen en de krúsbonke en sturtbonke it gefal is). In lordoaze is in kromming mei de holle kant yn 'e rjochting fan 'e rêch en de bolle kant yn 'e rjochting fan 'e búk (lykas by de nekwringen en mulwringen). Yn gefallen fan in ûnnatuerlike kromming wurdt sprutsen fan in hyperlordoaze of holle rêch, of fan in hyperkyfoaze of bochel. In skolioaze is in ûnnatuerlike sydlingse kromming en/of in ferdraaiïng fan 'e rêchbonke yn 'e lingte-as.
Skouder

It **skouder** is yn 'e minsklike anatomy it diel fan it lichem dat de hals en de boarst ferbynt mei de boppe-earm. It wurdt opmakke troch trije bonken: de skouderbonke (Nederlânsk: *sleutelbeen*, Latyn: *clavicula*), it skouderblêd (*scapula*) en de kop fan 'e boppe-earmbonke (*humerus*), mei dêropta ferskate spieren en sinen (*pezen*). It gearkommen fan 'e trije neamde bonken foarmet it skoudergewricht (*articulus humeri* of *articulus glenohumeralis*), al wurdt mei dy oantsjutting yn 'e regel inkeld ferwiisd nei it gearkommen fan 'e kop fan 'e boppe-earmbonke (*caput humeri*) mei it potsje dat fêstsit oan it skouderblêd (*cavitas glenoides* of *fossa glenoides*).

Dit gewricht hat de foarm en funksje fan in kûgelgewricht, wat sizze wol dat de earm om trije ferskillende draai-assen beweegd wurde kin. Dy bewegingsmooglikheden wurde noch fergrutte troch de skoudergurdle, dy't bestiet út 'e ferbining tusken it skouderblêd en de skouderbonke. De skoudergurdle rêst fia it gewricht tusken dy beide bonken (*sternum*) op it boarst (*thorax*). De grutte beweeglikheid fan it skoudergewricht wurket lykwols yn it neidiel fan 'e saneamde gewrichtsstabiliteit, en wat yn it medysk jargon "skouderlúksaasjes" neamd wurde (it út it potsje of út it lid reitsjen fan it skouder) komt dan ek frij faak foar. De meast algemiene lúksaasje is dy nei foarren ta, om't it skoudergewricht oan 'e foarkant mar kwealk troch gewrichtsbannen ûnderstipe wurdt. It wichtichste lichemsdiel dat derfoar soargje moat dat de kop en it potsje byinoar bliuwe, is by it skoudergewricht it saneamde "spier-sinemansjet", better bekend as de rotatorcuffspieren.
Hals

De **hals** is it diel fan it lichem dat by wringedieren (wêrûnder de minske) de holle of kop mei de rest fan it lichem (de romp) ferbynt. As sadanich is it ien fan 'e krúsjaalste en kwetsberste lichemdsdielen. Yn 'e ingere sin wurdt mei de hals ek wol inkeld de fintrale side fan 'e hals bedoeld, yn tsjinstelling ta de nekke, dy't it dorsale diel omfettet.

Boppe-oan yn 'e hals sit de kiel, dêr't de luchtwegen en it spiisfertarringsstelsel gearkomme efteryn de mûle. Leger rinne troch de hals in stikmannich lichemsdielen dy't fan it alderheechste belang binne. Yn it foarste plak moat de wringe neamd wurde, dy't de harsens fia senuwen mei de rest fan it lichem ferbynt, en sa beweging en libben (want sykheljen) mooglik makket.

Dêrnjonken is der de luchtpiip, dy't de longen fan soerstof foarsjocht, en de slokterm dêr't it iten troch ferfiert wurdt fan 'e mûle nei de mage. Ek de strôte sit yn 'e hals, mei de stimbannen dy't spraak mooglik meitsje. Fierders binne der de halsslachieren, dy't de harsens fan bloed foarsjogge, de skyldklier, dy't in wichtige rol ferfollet yn 'e hormoanhúshâlding, en de byskyldklieren. Manlju beskikke ek noch oer de adamsapel, in diel fan 'e strôte dat soms tige prominint ûnder de hûd útstykje kin, mar dat gjin funksje hat.
Skouderblêd

It **skouderblêd** (Latyn: *scapula*) is yn 'e minsklike anatomy de flakke, rûchwei trijehoekige bonke dy't de efterkant fan it skouder foarmet. De minske hat twa skouderblêden, ien oan eltse side fan it lichem, dy't diel útmeitsje fan 'e skoudergurdle. It skouderblêd soarget der yn gearwurking mei de skouderbonke (Nederlânsk: *sleutelbeen*; Latyn: *clavicula*) foar, dat de minske syn earms suver folslein rotearje kin.

Mei de boppe-earmbonke (*humerus*) foarmet it skouderblêd it skoudergewricht (*articulus humeri* of *articulus glenohumeralis*), wêrby't it potsje (*cavitas glenoides* of *fossa glenoides*) diel útmakket fan it skouderblêd. Dat potsje is tige lyts yn ferliking mei de grutte kop fan 'e boppe-earmbonke (*caput humeri*), en boppedat binne der suver gjin gewrichtsbannen dy't it gewricht ûnderstypje. Fan gefolgen is it skouder frij gefoelich foar lúksaasjes, oftewol om út it potsje te reitsjen.

It grutste part fan it skouderblêd makket fierders ek diel út fan it boppeste diel fan 'e rêch. It is in frij tinne bonke, dy't lykwols dochs sterk is troch de licht bûgde foarm. Fanwegen dy foarm en teffens troch de beskerming fan it grutte oantal spieren dy't oan 'e efterkant fan it lichem oan it skouderblêd hechte binne, komme brutsen skouderblêden suver nea foar.
Nekke

De **nekke** is it dorsale diel fan 'e hals. By sûchdieren bestiet de nekke út behierre hûd, spieren en it boppeste diel fan 'e wringe of rêchbonke (Nederlânsk: *ruggengraat*), dy't op syn beurt wer bestiet út ferskate ôfsûnderlike wringen of draaibonken (*wervels*). Hast alle sûchdieren hawwe 7 fan sokke bonkjes yn 'e nekke, behalven de loaierts, dy't der 6 oant 9 hawwe kinne. Hoewol't de hals fan in sjiraffe folle langer is as dy fan in minske, hat ek dy mar sân nekwringen, al binne dy folle grutter en langer. Ek walfiskeftigen hawwe sân nekwringen, mar by harren binne dy troch har evolúsjonêre ûntwikkeling krekt sterk ôfplatte en faak min ofte mear mei-inoar fergroeid.

By de minske is de nekke ûnder normale omstannichheden wat hol (hat in lichte lordoaze), om te kompinsearjen foar de lichte bolheid (kyfoaze) fan 'e boarstwringen (*borstwervels*). De yndividuële nekwringen wurde fan boppenôf yn medysk jargon C1-7 neamd. De C stiet foar *cervix*, dêr't it eigenskipswurd foar de nekke, "servikaal", fan ôflaat is. De nekwringe C1 wurdt ek wol de atlaswringe neamd en C2 hjit fan aksiswringe. De oare fiif hawwe gjin selsstannige nammen. De atlaswringe wurdt sa neamd om't er de holle draacht (nei Atlas, dy't yn 'e Grykske mytology de wrâld droech). De atlaswringe stiet op in opsteand stikje fan 'e aksiswringe ("aksis" betsjut "as"), en dêrtroch is men by steat en draai de holle.

By ûngemakken mei in protte enerzjy kin der op it plak dêr't de atlaswringe en de aksiswringe gearkomme in brek ûntstean. Dat is tige gefaarlik, want as it rêchpiid (*ruggenmerg*), it binnenste fan 'e wringen, op dat punt skansearre rekket, sil men dat foar 't neist net oerlibje. De *[[nervus phrenicus]]*, in senuw dy't nei it mulruft ta rint en it sykheljen beävensearret, rint hjir nammentlik troch it rêchpiid, dat it ôfsnijen fan dy senuw betsjut dat der net mear sykhelje wurde kin. De atlaswringe en de aksiswringe binne de iennichste draaibonken dy't net skaat wurde troch in tuskenwringeskiif. Soms kin it m dy skiven op oare plakken heal tusken de draaibonken wei skowe, wat in tige pynlike nekhernia opsmyt, dy't mooglik ek liede kin ta krêftsferlies oan ien kant fan it lichem en in dôf gefoel yn ien fan 'e earms.

De nekwringen wurde stabilisearre troch de nekspieren en in ûnbidich grut spierbanne-apparaat, dat teffens grutdiels it gewicht fan 'e holle draacht. By beskate ûnferwachtse hurde bewegings (lykas in oanriding fan efteren) kinne dy spieren en/of spierbannen ferrutsen of ferstûke reitsje, wat in *[[whiplash]]* ("swypslach") neamd wurdt. Soks is tige dreech om wer te genêzen, en kin faak jierren lêst jaan. Ek pineholle (yn 'e foarm fan spanningspineholle) wurdt faak feroarsake troch in te grutte spanning op 'e nekspieren.
Noas

De **noas** (Latyn: *nasus*) is by wringedieren (wêrûnder de minske) in anatomysk útsteksel mei dêryn de beide **noasters** (of **noasgatten**), dy't mei de mûle by it sykheljen de yn- en útlaten foar lucht binne. De hûdflappen oan 'e bûtenkanten fan 'e noasters wurde de **noaswjukken** neamd. De noas sit yn 'e regel sintraal op it gesicht. By it sykheljen hat de noas de funksje om 'e ynkommende lucht te reinigjen en op te warmjen ear't dy fierder it lichem yngiet. By de yngong fan 'e noasters sitte de noashierkes, dy't foarkomme moatte dat grutte, skealike dieltsjes yn 'e lucht de luchtwegen binnenkringe kinne.

Efter de noasters lizze de noasholtes mei dêryn oan wjerskanten trije noasskelpen (*concha nasalis*), dy't beklaaid binne mei slymfluezzen en dy't it oerflak fan 'e holte sterk fergrutsje. Dizze slymfluezzen binne goed trochblet en waarmje de binnenkommende lucht sadwaande sterk op. Boppe-oan yn 'e noasholte, ûnder de skedelbasis en tusken de eagen, sit by minsken it rookslymflues mei it rooksintúch (ferbûn mei it brein troch de rooksenuw), al wurdt dat yn it gewoane spraakgebrûk ornaris lykslein mei de hiele noas. De lofter- en rjochternoasholte wurde faninoar skaat troch it noastuskenskud of it noasseptum (*septum nasi*), dat bestiet út in foarste diel fan kreakbien en in efterste diel fan bonke, de noasbonke. Hielendal efteroan komme de noasholtes út yn 'e noas-kielholte of *farynx*. Troch de buis fan Eustachius stiet dat diel fan it lichem streekrjocht yn ferbining mei de middenearen.

By bisten is de noas faak ferlinge ta in snút. Dêrby is troch folle gruttere rookslymfluezzen de rooksin yn 'e regel ek folle grutter as by minsken. Benammen hûneftigen steane om har "goede noas" bekend. By sokke bisten, dy't in wiete noas hawwe (d.w.s. de bûtenkant fan 'e noas heart by har fochtich te wêzen), ferfollet de noas ek de funksje fan rjochtingsorgaan, mei't se (krekt as oan in befochtige opstutsen finger) oan har noas fiele kinne wêr't de wyn wei komt.
Snút

De **snút** is by in protte bisten it nei foarren ta útstykjende diel fan 'e kop, dat sawol de noas as de bek omfiemet, al nimt de noas it grutste plak yn. Sadwaande wurdt de snút faak lykslein mei de noas, of spesifiker, mei it rooksintúch.

Guon bisten hawwe in tige sterk ûntwikkele snút, dy't faak in "slurfke" neamd wurdt. Te tinken falt oan tapirs en see-oaljefanten. By de slurfdieren (oaljefanten en besibbe bisten) hat dy ûntwikkeling him noch fierder trochset ta in ferlingde snút, dy't slurf of *proboscis* neamd wurdt. Dêrby binne de noas en de boppelippe ferraand ta in orgaan dat like lang is as in skonk en dat oan 'e útein twa fingereftige útsteksels hat dêr't dingen mei fêstpakt wurde kinne.
Orgaan (betsjuttingsside)

"**Orgaan**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* orgaan (lichemsdiel), in funksjoneel ûnderdiel fan it lichem fan libbene wêzens
* orgaan (organisaasje), in beskate organisaasje
* orgaan (tydskrift), in tydskrift of krantsje fan in beskate organisaasje
Swimflues

De **swimflues** kin ferwize nei in swimfin, mar oer it algemien tsjut men der in hûdploai mei oan dy't twa teannen mei-inoar ferbynt. Soks komt in protte foar by akwatyske (yn it wetter libjende) bisten, lykas amfibyen, wetterfûgels en wettersûchdieren lykas otters, bevers, Amerikaanske nertsen, beskate soarten kjifdieren en it fûgelbekdier. By it sprieden fan 'e teannen wurdt it swimflues strak lutsen, wat it oerflak fan 'e poat drastysk fergruttet en by wize fan sprekken feroaret yn in soarte fan peddel. Dêrmei kinne sokke bisten dus mear wetter ferpleatse, sadat se hurder of yn elts gefal effisjinter swimme kinne.

By minsken komme hiel selden oanberne swimfluezzen foar tusken de teannen, yn 'e regel tusken de twadde en de trêde tean (as men de grutte tean as de earste beskôget). Dat is in genetyske mutaasje, dy't as yrritant ûnderfûn wurde kin. Tsjintwurdich litte de measte minsken dy't soks yn 'e Westerske wrâld hawwe, it troch in ienfâldige plastyske operaasje fuorthelje.
Klier

De **klier** is by libbene wêzens in orgaan dat ta doel hat om it beskate stoffen te produsearjen of te transportearjen.

Men ûnderskiedt ferskate soarten klieren:
* Endokrine klieren of klieren mei ynterne sekreesje, dy't de produsearre of transportearre stof streekrjocht ôfjouwe oan it bloed of oan oare organen. Foarbylden fan dit soarte klieren binne de hypofyse, de skyldklier en de bynieren.
* Eksokrine klieren of klieren mei eksterne sekreesje, dy't de produsearre of transportearre stof ôfjouwe fia de hûd of yn in lichemsholte lykas de mûle.
** Ekkrine klieren, dy't stoffen ôfskiede wêrby't de kliersel hiel bliuwt, lykas de flibeklieren, de trienklieren en de lytse switklieren yn 'e hûd.
** Apokrine klieren, dy't stoffen ôfskiede wêrby't in diel fan 'e kliersel mei ôfskaat wurdt, lykas de grutte switklieren yn 'e earmsholte, de molkklieren en de earfetklieren.
** Holokrine klieren, dy't stoffen ôfskiede wêrby't de hiele sel ferlern giet, lykas de talkklieren.
* Endo-eksokrine klieren, dy't in tuskenfoarm binne fan endokrine en eksokrine klieren. Foarbylden binne de alfleisklier en de geslachtsklieren.
Fiver

In **fiver** is in poel fan stilsteand wetter dy't troch de minske oanlein is en dy't yn 'e regel oansjenlik lytser is as in mar. De bekendste fivers meitsje ûnderdiel út fan partikuliere tunen en binne meastal net grutter as op syn heechsten 10 m². Ornaris binne se folle mei ûndjip wetter, aldehanne wetterplanten en faak ek mei wetterdierte, lykas fisken, ynsekten en amfibyen. As der fisken yn holden wurde, binne dat faak goudfisken of koikoarpers.

Fivers binne ornaminteel fan aard en hawwe yn 'e regel gjin oar doel bûten dat. In útsûndering wurdt foarme troch fiskfivers, dêr't fisk (faak forel of salm) yn útset wurdt mei as doel dat angelders se der (tsjin betelling) wer útfiskje meie. Om't fivers ornaris ûndjip binne, en it wetter sadwaande maklik opwarmet yn 'e sinne, fral as de fiver net al te grut is, is it oan te rieden om der beammen of oare opgeande begroeiïng omhinne te plantsjen, sadat der beskade plakken binne dy't de temperatuer leech hâlde. Fierders moat men in fiver, benammen as dy net yn ferbining stiet mei streamend wetter, geregeldwei skjinhâlde en it wetter ferfarskje.
Hals (betsjuttingsside)

*hals (lichemsdiel), it diel fan it lichem dat de holle mei de romp ferbynt
**dêrfan ôflaat:
***hals (flesse), diel fan in flesse dêr't út skonken wurdt
***hals (klean), it diel fan in kleanstik dat de hals bedekt
***hals (muzykynstrumint), in diel fan in snaarynstrumint, tusken de kop en de klankkast yn
***hals (toskhielkunde), diel fan in tosk, tusken de kroan en de woartel yn

*Hals (Denemark), plak yn Denemark
**Hals (eardere gemeente), eardere gemeente yn Denemark
Henry Gray

**Henry Gray** (Londen, 1827 – dêre, 13 juny 1861) wie in Britsk anatoom en sjirurch dy't fral ferneamd waard fan it learboek oer anatomy, *[[Gray's Anatomy]]*. Hy waard keazen ta *Fellow of the Royal Society* (FRS) doe't er noch mar 25 jier wie.

## Libben
Gray skreau him yn 1845 as studint yn oan St. Georges Hospital yn Londen, dêr't er letter dosint anatomy waard. As studint waard er al ûnderskieden mei in priis fan de *Royal College of Surgeons* foar syn *The Origin, Connexions and Distribution of nerves to the human eye and its appendages, illustrated by comparative dissections of the eye in other vertebrate animals*. 1852 waard er lid fan de Royal Society.

Yn 1858 waard de earste útjefte fan *[[Gray’s Anatomy]]*, mei goed 750 siden en mear as 350 yllustraasjes, publisearre. De yllustraasjes wiene fan Henry Vandyke Carter en diene harrens ta it súkses fan it wurk. It boek waard yn de rin fan de jierren ta ien fan de ferneamdste standertwurken fan de stúdzje medisinen yn de Angelsaksyskre wrâld.

Gray stoar juny 1861 oan de pokken. Hy waard beïerdige yn Londen op de Highgate Cemetery.

## Literatuer
* A. E. Flatt: *Happy birthday, Gray’s Anatomy.* Yn: *Proceedings (Baylor University. Medical Center).* Bân 22, nûmer 4, oktober 2009, S.&nbsp;342–345. PMID 19865508.
* J. M. Pearce: *Henry Gray’s Anatomy.* Yn: *Clinical anatomy.* Bân 22, nûmer 3, april 2009, S.&nbsp;291–295. PMID 19280653.
* Ruth Richardson: *The Making of Mr Gray’s Anatomy: Bodies, Books, Fortune and Fame.* Oxford University Press, 2008, ISBN 0-19-955299-1.

## Keppelings om utens
*''Gray's Anatomy'', 20e edysje (1918)
*De earste Amerikaanske edysje fan Gray's Anatomy (Filadelfia, 1859)
Grutte Rivieren

De **Grutte Rivieren** (Nederlânsk: *Grote Rivieren*) is de namme dêr't de Ryn, Lek, Waal, Maas en Merwede yn Nederlân faak ûnder beflapt wurde. Dy rivieren streame yn Midden-Nederlân deun byinoar troch itselde leechleine gebiet yn 'e provinsjes Gelderlân, Noard-Brabân en Súd-Hollân. Ferskate bekende lânstreken wurde folslein troch de rivier omjûn, wêrûnder de Betuwe, it Lân fan Maas en Waal, de Bommelerwaard, de Tilerwaard, it Lân fan Altena, de Biisbosk, de Alblasserwaard, it Eilân fan Doardt, Iselmûne, de Hoekske Waard en Foarne-Putten. Inkeld wurdt de Isel ek wol ta de Grutte Rivieren rekkene, mar meastal net, om't dy in hiele oare koerts folget.

De oantsjutting "de Grutte Rivieren" wurdt behalven as in poer geografysk begryp likefolle brûkt as in grins om Nederlân yn twaen te spjalten. Dan hat men it oer "benoarden fan 'e Grutte Rivieren" of "súdlik fan 'e Grutte Rivieren". Dy funksje binne de rivieren nammenste mear gaadlik foar om't se de grins foarmje tusken it protestantske noarden en it roomske suden (al nimt it grutste part fan Seelân datoangeande in útsûnderingsposysje yn). In dêrmei ferbânhâldend ferskynsel is de fiering fan it karnaval, dêr't besuden de Grutte Rivieren altyd al rûnom oan dien waard, mar dy't noardlik derfan (op in pear isolearre roomske enklaves nei) pas resint yntrodusearre is, en dat noch inkeld yn 'e gruttere stêden.
Noard-Nederlân

**Noard-Nederlân** is in Nederlânske regio (ek wol lânsdiel neamd) dy't de noardlike provinsjes Fryslân, Grinslân en Drinte omfiemet. Dit gebiet foarmet in statistyske NUTS 1-regio, en sûnt 1992 wurkje de trije provinsjes gear yn it Gearwurkingsferbân Noard-Nederlân (GNN).

## It GNN
It doel fan it GNN is om 'e ekonomyske posysje fan Noard-Nederlân fuort te sterkjen. Dêrta wurdt besocht om it romtlike en ekonomyske belied fan 'e trije provinsjes opinoar ôf te stimmen. Yn 2013 waard in nije koerts foar Noar-Nederlân fêststeld yn 'e nota *Noordervisie2040*. Dêrnjonken fiert it GNN út namme fan 'e trije provinsjes ûnderhannelings mei it nasjonaal regear yn De Haach en de Jeropeeske Uny yn Brussel. In wichtige advysrol wurdt dêrby ferfolle troch de stêden Grins, Ljouwert, Assen en Emmen.

As basis foar de beslútfoarming oer de ynset fan ynvestearrings fan it ryk op romtlik-ekonomysk mêd fungearret de saneamde *Gebiedsagenda Noord-Nederland*, dy't datearret út 2009. Der wurdt wurke oan in nije "gebietsaginda", dy't nei ferwachting yn 2014 noch fêststeld wurde sil. Binnen it GNN is sûnt 2010 in iepentlik skeel ûntstien tusken Fryslân en Grinslân oer de allokaasje fan beskikbere middels en de fêstiging fan oerheidstsjinsten, dy't rjochtsom of loftsom allegear yn Grins lykje te bedarjen.

## Grutste gemeenten

Boarne:CBS Statlline

## Grutste plakken
De 10 grutste plakken yn Noard-Nederlân binne:

Boarne: CBS Statline

## Keppeling om utens
* Gearwurkingsferbân Noard-Nederlân
Joert

In **joert** is in maklik ôfbrekbere en ferpleatsbere rûne wente of tinte dy't tradisjoneel brûkt wurdt troch folken yn Sintraal-Aazje. It wurd "joert" is ôflaat fan it Turkske *yurt*, dat eins ferwiist nei de ôfdruk dy't sa'n wente efterlit op it gers, en, yn it ferlingde dêrfan nei immens wenplak, streek en heitelân. Inkeld yn oare talen (lykas it Russysk, dat it trochjoech oan oare Westjeropeeske talen) wurdt it brûkt om 'e wente sels oant te tsjutten.

## Opbou
In joert bestiet út rûnich houten ramt dat ornaris dy foarm oannommen hat troch it te ferhjitsjen mei steam en it dan te ferbûgen. Oer it ramt hinne wurdt in filten fuorring oanbrocht, dy't makke is fan skieppewol. Yn it ramt is doariepening makke, en it wurdt ûnderstipe troch in stikmannich balken of peallen dêr't it stevige, krektlyk mei filt oerdutsen dak op rêst. Dak, peallen en ramt wurde byinoar holden mei touwen of linten. Soms wurdt der noch in kanvas beklaaiïng oer it filt hinne oanbrocht, of oars sinneskermen.

De hiele struktuer stiet oanhâldend ûnder druk fan 'e swiere filtene fuorrings, wêroan't soms noch in gewicht tafoege wurdt, dat dan oan it dak befêstige wurdt. Der wurde gjin hjerrings brûkt, mei't der fan âlds in kultureel taboe rêste op it skeinen fan 'e grûn. Joerten komme foar yn in ferskaat oan mjitten en gewichten, mar binne allegear ûntwurpen om maklik ôfbrutsen en yn in pear oeren tiid wer opboud te wurden. De ôfsûnderlike ûnderdielen binne hânsum genôch om tuskentroch mei kamielen of jaks nei in oar stee ta ferfierd te wurden. 

## Nammen
* Baskiersk: тирмә, *tirmä*, [tirmæ], "hûs"
* Kazachsk: киіз үй, *kïiz üy*, [kɯʲiz yi], "filten hûs"
* Kirgizysk: боз үй, *boz üy*, [boz yi], "griis hûs" (fanwegen de kleur fan it filt)
* Mongoalsk: гэр, *ger* [ɡɛr], "hûs"
* Pataansk: جرگا, *ǰirga*, [ʤiɾɡa]
* Turkmeensk: *ak öý* of *gara öý*, [ak öi] resp. [gara öi], "wyt hûs" resp. "swart hûs" (ôfhinklik fan it komfôr)
Reade wrotmûzen (tûke)

De **reade wrotmûzen** (wittenskiplike namme: *Clethrionomyini*, foarh. *Myodini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*), dêr't û.o. de reade wrotmûs ta heart, dy't ek yn Fryslân foarkomt. Dizze taksonomyske ôfdieling moat net betize wurde mei it bekendere skaai fan 'e reade wrotmûzen (*Myodes*).

## Tûke-opbou
Reade wrotmûzen

De **reade wrotmûzen** (wittenskiplike namme: *Clethrionomys*, foarh. *Myodes*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*), de ûnderfamylje fan 'e wrotmûzen (*Arvicolinae*) en de tûke fan 'e reade wrotmûzen (*Clethrionomyini*). Ta dit skaai hearre fiif soarten, dy't benammen yn nullewâlden, op toendra's en yn sompen tahâlde. 

## Taksonomy
Oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw stie dit skaai bekend ûnder de wittenskiplike namme *Myodes*. Dy kaam fan it Grykske wurd foar "kaaisgatmûzen". Earder waarden foar dit skaai ek wol de nammen *Evotomys* of *Clethrionomys* brûkt. Yn 2019 waard lykwols dúdlik dat *Myodes* eins al in synonym wie foar it skaai *Lemmus* (fan 'e echte lemmings), wat de namme ûnbrûkber makke foar de reade wrotmûzen. Dêrom waar de eardere namme *Clethrionomys* doe reyntrodusearre. Tagelyk waarden sân fan 'e tolve soarten ferpleatst nei in apart skaai, dat fan 'e readgrize wrotmûzen (*Craseomys*).

## Soarten
Kalifornyske reade wrotmûs

De **Kalifornyske reade wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Clethrionomys californicus*, foarh. *Myodes californicus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (*Clethrionomys*), dat foarkomt yn 'e westlike Feriene Steaten, yn 'e steaten Kalifornje en Oregon. Dizze soarte is nau besibbe oan 'e noardlike reade wrotmûs (*Clethrionomys gapperi*), mar dy is readiger fan kleur, mei in dúdliker twakleurige sturt. Synonimen foar *Clethrionomys californicus* binne *Myodes californicus*, *Clethrionomys mazama* en *Clethrionomys obscurus*.
__TOC__
## Uterlike skaaimerken
De Kalifornyske reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 6½-13⅔ sm, mei in sturtlingte fan sa'n 3-6½ sm en in trochsneed gewicht fan om 'e 20 g hinne. De rêch is kastanjebrún of brunich mei frijwat swarte hierren. Dy kleur giet stadich oer yn in gielich wite bealch. Oer de wringe rint in ûndúdlike readige streek.

## Hâlden en dragen
De Kalifornyske reade wrotmûs libbet benammentlik yn nullewâlden, dêr't ûnder de grûn in yngewikkeld gongestelsel oanleit. Syn fretten bestiet hast útslutend út 'e fruchtdielen fan 'e *[[Mycorrhiza]]*-skimmels. Dit is in foarbyld fan in trijefâldige symbioatyske relaasje: de skimmel kin bestean troch de produkten fan fotosynteze dy't er ûntlûkt oan 'e nullebeam; de nullebeammen hawwe baat by de fiedingsstoffen dy't produsearre wurde troch de skimmel en biede beskutting oan 'e wrotmûs; de wrotmûs yt de fruchtdielen fan 'e skimmel; de skimmel ferspriedt syn ûndergrûnsk groeiende spoaren fia de kjitte fan 'e wrotmûs. By ûndersyk is fêststeld dat yn kappe bosklân dêr't al it deade hout ferwidere wurdt, de *Mycorrhiza* net mear fruchtdraacht, de Kalifornyske reade wrotmûs útstjert en nije nullebeammen net mear goed groeie wolle.

Foar Kalifornyske reade wrotmûzen falt de peartiid heger yn 'e Cascades fan febrewaris oant novimber, wylst se har bewesten dat berchtme it hiele jier rûn fuortplantsje. De draachtiid duorret likernôch 18 dagen, wêrnei't der 2-7 jonger per nêst smiten wurde.
Noardlike reade wrotmûs

De **noardlike reade wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Clethrionomys gapperi*, foarh. *Myodes gapperi*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (*Clethrionomys*), dat foarkomt yn Kanada en de noardlike Feriene Steaten. Oer de namme kin maklik betizing ûntstean, mei't dizze soarte yn it Ingelsk de *southern red-backed vole* neamd wurdt, wylst de lytse reade wrotmûs (*Clethrionomys rutilus*) yn it Ingelsk de *northern red-backed vole* is. De noardlike reade wrotmûs is nau besibbe oan 'e Kalifornyske reade wrotmûs (*Clethrionomys californicus*), dy't mear nei it súdwesten ta libbet.

## Uterlike skaaimerken
De noardlike reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 12-16½ sm, mei in sturtlingte fan sa'n 4 sm en in gewicht dat útinoar rinne kin fan 6-42 g, mei in gemiddelde fan 20⅔ g. It is in koart, rank bistke mei in brunige pels dêr't oer de rêch in readige streek trochhinne rint. De fangen en de kop binne grizich brún, wylst de bealch noch bleker útskaait.

## Hâlden en dragen
Noardlike reade wrotmûzen libje yn nulle-, leaf- en mingde wâlden, en jouwe de foarkar oan in wat fochtich biotoop. It binne omnivoaren, dy't griene planten frette, mar ek skimmels, sied, nuten, woartels, beien, ynsekten en slakken. Faak lizze se foarrieden oan fan hâldber fretten, lykas nuten. Se binne it hiele jier rûn aktyf, mar almeast nachts. De wyfkes krije jiers 2-4 nêsten fan elk 2-8 jongen; dêrfoar brûke se de ûndergrûnske hoalen dy't troch oare bisten groeven binne. De gefaarlikste rôfdieren foar noardlike reade wrotmûzen binne hauken, ûlen en ferskate soarten martereftigen.
Lytse reade wrotmûs

De **lytse reade wrotmûs** (wittenskiplike namme: *Clethrionomys rutilus*, foarh. *Myodes rutilus*) is in sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e wrotmûseftigen (*Cricetidae*) en it skaai fan 'e reade wrotmûzen (*Clethrionomys*), dat foarkomt yn noardlik Skandinaavje en noardlik Jeropeesk Ruslân, frijwol hiel Sibearje, dielen fan Kazachstan, Mongoalje en Mantsjoerije, op it Japanske eilân Hokkaido, yn hast hiel Alaska en yn noardwestlike dielen fan Kanada (de Yukon, de Noardwestlike Territoaria en Nûnavût).

## Uterlike skaaimerken
De lytse reade wrotmûs hat trochinoar in kop-romplingte fan 8-11 sm, mei in sturtlingte fan 2⅓-3½ sm en in gewicht fan 15-40 g. It koarte sturtsje hat lange boarstelhierren oan 'e punt. De rêch is roastbrún fan kleur, wylst de fangen en de bealch ljochtbrunich binne. De koarte earkes binne sichtber troch de tsjûke pels hinne. 

## Biotoop
Lytse reade wrotmûzen libje yn in biotoop dat útinoar rint fan 'e nullewâld oant strewelleguod. Ek komme se foar op 'e toendra, en soms yn rotseftich gebiet en op berchskeanten. 

## Hâlden en dragen
De lytse reade wrotmûs is ornaris nachts warber. Hy leit paden oan troch boaiemfegetaasje, mar kin ek goed klimme en bringt yn wâlden in oansjenlik diel fan syn tiid yn strûken en beammen troch. Hy makket syn nêst yn in ûndjippe ûndergrûnske hoale of ûnder de iene of oare beskutting, lykas in rots of in beamwoartel. Lytse reade wrotmûzen hâlde gjin wintersliep en grave winterdeis tunnels troch de snie. De winternêsten besteane yn 'e regel út boppegrûnske bêden fan moas, dêr't se beskerme wurde tsjin rôfdieren troch it sniedek. It gefaarlikst foar lytse reade wrotmûzen binne de Amerikaanske marter, de foks, de poalfoks, de harmeling, de snie-ûle en de prêrjewolf.

De peartiid duorret by de lytse reade wrotmûs ornaris fan maaie oant augustus. De wyfkes bringe 2-3 kear jiers nei in draachtiid fan 17-20 dagen in nêst fan 1-11 (almeast 4-9) jongen te wrâld, dy't ôfwûn wurde en selsstannich libje kinne nei 17-21 dagen. Under normale omstannichheden binne wyfkes mei 4 moanne geslachtsryp. As de populaasjetichtheid heech is, kin dat lykwols it geslachtsryp wurden fan 'e wyfkes fertraagje. Ut ûndersyk hat bliken dien dat 20% fan 'e jongen har itselde jiers noch fuortplantsje.

## Fretten
Lytse reade wrotmûzen frette fral de blêden, knoppen, twigen en beien fan in ferskaat oan strewelleplanten. Fierders steane ek beskate skimmels, moas- en koarstmoassoarten en út en troch ynsekten op it menu. Beien wurde fral hjerstmis en winterdeis lytsman makke, wylst moas en koarstmoas benammen oan it begjin fan 'e simmer iten wurde.
Sandro Pertini

**Alessandro (Sandro) Pertini** (Stella, 25 septimber 1896 – Rome, 24 febrewaris 1990) wie in Italjaansk sjoernalist, anty-faksist en politikus. Fan 9 july 1978 oant 29 juny 1985 wie er Presidint fan Italië.
Synoade fan Assen

De **Synoade van Assen** (1926) fan de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân waard belein om in beslút te nimmen oer de saak fan J.G. Geelkerken, predikant yn Amsterdam. Oars as Geelkerken oardielde de synoade fan Assen dat eltse oare as de letterlike opfetting fan it Bibelske ferhaal fan de sûndefal (Genesis haadstik 3) yn striid wie mei de Nederlânske Geloofsbelidenis. In tal predikanten, ek Geelkerken, wegere de útspraak te ûndertekenjen en waard út it amt set. Sy foarmen in nije tsjerke en giene fierder as Grifformearde Tsjerken yn Hersteld Ferbân. Dy gong yn 1946 op yn de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke.

## Keppeling om utens
* ''Memorie-boek, behoorende bij de acta der buitengewone generale synode van (...), 1926, betreffende de zaak Geelkerken''
Charles Robinson (yllustrator)

**Charles Robinson** (Londen, oktober 1870 – 1937) wie in Britsk yllustrator fan boeken.

Hy wie in soan fan in tekener en syn bruorren Thomas Heath Robinson en William Heath Robinson waarden en ek yllustrators. Hy gie yn de lear by in útjouwer/drukker en  folge keunstles yn de jûntiid. Hy wûn in lidmaatskip fan de Royal Academy yn 1892, mar dat koe net trochgean om reden fan jildkrapte.

It earste echte boek dat er yllustrearre wie *A Child's Garden of Verses* (1895) fan Robert Louis Stevenson, dat goed 100 pin- en inkettekenings hat. It boek wie tige populêr, waard faak op 'en nij printe en smiet in soad jild op. Hy yllustrearre in protte mearkes en berneboeken yn syn warber libben, lykas Eugene Field har *Lullaby Land* (1897), *Child Voices* fan W. E. Cule (1899), Friedrich de la Motte Fouqué syn *Sintram and His Companions* (1900), Alice's Adventures in Wonderland (1907), Grimm's Fairy Tales (1910), Frances Hodgson Burnett har *The Secret Garden* (1911) en boeken fan Walter Copeland Jerrold en himsels.

Hy wie teffens warber as skilder, benammen yn syn lettere libben.

## Priveelibben
Robinson boaske 1897 oan Edith Mary Favatt yn Middelseks. Sy krigen fjouwer dochters en twa soannen.

## Galery

File:Cindarella illustration by Charles Robinson 1900.jpg|*[[Cinderella]]*, 1900
Ofbyld:Charles Robinson - Autumn from the Seasons commissioned for the 1920 Pears Annual - (MeisterDrucke-111220).jpg|*Autumn from the Seasons*, 1920
Ofbyld:Charles Robinson - The rich making merry in their beautiful houses while the beggars were sitting at the gates 1913 - (MeisterDrucke-67225).jpg|*The rich making merry in their beautiful houses while the beggars were sitting at the gates*, 1913		


## Biografy
*Charles Robinson* fan  Leo de Freitas. Londen: Academy Editions; New York: St. Martins Press, 1976. ISBN 0-85670-277-3. ISBN 0-85670-282-X (pbk.).