open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harke Iedema

**Harke Iedema** (Eanjum, 23 april 1940 - Ljouwert, 15 april 2023)   wie in Nederlânsk organist, tekener en histoarikus fan Frysk komôf.

## Biografy
### Jonkheid en oplieding
Iedema waard berne yn Eanjum as soan fan Jan Iedema en Sieuwke Kingma. Hy groeide op as âldste yn in grifformearde húshâlding fan sân bern. Hy ûntfong syn earste oargellessen by de pleatslike oargelist Maaike Steen. Dêrnei ferfolge er syn stúdzje by Arjen van Lunen yn Moarre en Arnold Feddema yn Damwâld. Yn 1959 helle er oan it N.O.V. yn Amsterdam it Diploma Kerkelijk Orgelspel. Yn 1965 sette er syn stúdzje troch oan de muzyk-pabo yn Ljouwert dêr't er les krige fan Piet Post. Hy sluet dy stúdzje yn 1970 ôf mei de ûnderwiisakte A. Inkelde jierren dêrnei krige er ûnderwiisakte B.

## Wurkpaad
Iedema waard yn 1955 beneamd ta oargelist fan de grifformearde tsjerke yn syn berteplak Eanjum. Yn 1970 folge syn beneaming ta oargelist fan de herfoarme Sint-Martinustsjerke yn Ferwert. Hjirnei wie er in pear jier dosint en adjunkt-direkteur oan streekmuzykskoalle fan Noardeast-Fryslân dêr't er letter beneamd waard ta direkteur. Foar de muzykútjouwerij J.C. Willemsen brocht er fiif bondeltsjes mei oargelmuzyk út mei dêryn tweintich bewurkingen út it Liedboek voor de Kerken. Foar de rige "Orgelklanken" hat er goed sân koraalbewurkingen skreaun. 

Idema wie njonken syn muzikale wurk ek skiedkundige. Sa brocht er yn 1976 syn boek *Van Anigheim tot Anjum* út, in skiednis fan syn bertedoarp. Letter ferskynden der ek jubileumboeken oer de skiednis fan it kristlik ûnderwiis, de fanfarekorps *Halleluja* en de fuotbalferiening yn Eanjum. Yn de jierren 90 ferskynde fan him de jeugdroman *Willem Taeckes uit Anjum*. Yn syn frije tiid wied er  benammen dwaande mei tekenjen en skilderjen. Sa makke er in grut tal pintekeningen mei histoaryske gebouwen yn en om Eanjum hinne en makke kalligrafyske teksten. 

Yn 2001 waard er beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.

## Bibliografy
* 1976 - *Van Anigheim tot Anjum*
* 1978 - *Anjum in oude ansichtkaarten*
* 1991 - *125 jaar Christelijk onderwijs in Anjum*
* 1995 - *Willem Taeckes uit Anjum*
* 1997 - *Halleluja 1907-1997*
* 1997 - *Van knollenveld tot ”Kolkenfjild”*
* 2006 - *Niemand ontvlucht het slagveld van de dood*

## Muzykstikken
Dit is in kar-út koraalbewurkingen út de searje "Orgelklanken"

* *Morgenglans der eeuwigheid*
* *O grote God die liefde zijt*
* *Ik heb U lief, o mijn beminde*
* *Herders, ik boodschap, blij van stem*
* *God is tegenwoordig*
* *Aan de deur van ’s harten woning*
* *Neem, Heer, mijn beide handen*
* *Mijn Verlosser hangt aan ’t kruis*
* *Als Hij maar van mij is*
* *O Jezus, hoe vertrouwd en goed*
* *Glorie zij aan Jezus*
* *’t Is middernacht en in de hof*
* *Neem mijn leven, laat het Heer*

## Keppeling om utens
* In memoriam. Ljouwerter Krante, 25 maaie 2023. Mei foto.
Niederbreitbach

**Niederbreitbach** is in *[[Ortsgemeinde]]* oan 'e Wied yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn it Natuerpark Rhein-Westerwald. Waldbreitbach falt ûnder de ferbânsgemeente Rengsdorf-Waldbreitbach.

## Gemeenteyndieling
Under de gemeente falle de foljende *[[Ortsteil]]e* en buorskippen:

## It besjen wurdich

* De ruïne fan Burg Neuerburg leit likernôch 2,5 km noardeastlik fan Niederbreitbach boppe de delling fan de Fockenbach. It kastiel waard om likernôch 1170 boud. 
* It doarpsmuseum toant de libbensstyl en it meubilêr út 'e twadde helte fan 'e 19e iuw yn in earder hearehûs. It bestiet út in wenhûs, in skuorre, in binnenplein en in koetshûs.
Mokbaai

De **Mokbaai** is de skieding tusken de Hors, in eardere de sânplaat besuden Teksel, en it meastepart fan it eilân.

Foar 1749 wie de Hors in sânplaat foar de kust, skieden fan Teksel troch it Spanjertsgat. Troch fersâning kaam de Horst lykwols oan it eilân fêst te sitten , mei allinnich oan de súdeastkant noch in stik wetter. Dat stik is de hjoeddeiske Monkbaai.
Normaalspoar

Mei **normaalspoar** wurde spoar- en tramwegen bedoeld, mei in spoarwiidte fan almeast 1435 milimeter, oarspronklik 4 Ingelske foet en 89 Ingelske tomme. Dat is oer de hiele wrâld de meast foarkommende spoarwiidte. Dy spoarwiidte giet werom ta houten spoaren dy't yn de Ingelske mynbou brûkt waarden om de weinen te lieden. George Stephenson brûkte deselde spoarwiidte doe't er yn 1825 de Stockton and Darlington Railway iepene. Sûnt dy tiid is dy spoarwiidte útgroeid ta in soarte fan standert foar spoarwegen, earst yn Ingelân, letter ek op oare plakken yn Europa, dêr't earst noch ûnderskate maten breedspoar brûkt binne. Yn guon lannen, wêrûnder yn Spanje, Portegal en de eardere Sovjet-Uny wurdt noch hieltyd breedspoar brûkt. Yn Nederlân bestean (ôfsjoen fan in tal museumlinen op smelspoar) allinnich noch mar normaalspoarige spoar-, metro- en tramlinen.
Rosa Flesch

**Margaretha Flesch**  waard berne op 24 febrewaris 1826 yn Schönstatt by Vallendar yn 'e hjoeddeiske Dútske dielsteat Rynlân-Palts. 

## Libben
Har heit wurke op 'e oaljemûne fan it kleaster yn Schönstatt. Har mem stoar doe't Rosa noch mar alve jier âld wie. Nei de dea fan har mem moast se as de âldste fan fiif bern in soad yn 'e húshâlding wurkje. It wie in tiid fan earmoede en Rosa hie al betiid it gefoel dat se har libben oan earme en sike minsken wije woe.
Nei ferskate ferhuzingen hierde har heit mei Rosa's styfmem yn 1838 in eigen mûne yn 'e Fockenbachdelling by Niederbreitbach. Doe't har heit yn 1842 ek ferstoar, wie Rosa 16 jier âld. Se bleau mei har styfmem en jongere bruorkes en suskes efter yn swiere omstannichheden. Hja hie gjin formele oplieding, mar learde sels lêzen en skriuwen en begûn jong mei de soarch foar siken yn de omkriten.

## Kleasterlibben
Yn de jierren 1850 ferfear Rosa mei har suster nei Waldbreidbach, dêr't hja in lyts hûs hierde. Se sammele medisinale krûden en makke dêr tee fan, dy't se ferkocht oan 'e iennige apteek yn Waldbreitbach en autodidaktysk learde hja oer ferpleechkunde. Se soarge foar siken, earmen en wezen en har frommens en tawijing makke yndruk yn it doarp. Om 1860 hinne wenne se mei in pear oare foulju by de Krúskapel oan 'e râne fan Waldbreitbach tichteby Hausen. 

Rosa Flesch stifte yn 1863 de kleastermienskip fan de Fransiskanessen fan 'e Hillige Jongfaam Marije fan 'e Ingelen fan Waldbreitbach, letter bekend as de Waldbreitbacher Franziskanessen. Se naam de kleasternamme suster Maria Rosa oan.

De mienskip ferhûze yn 1867 nei in nij kleaster by Waldbreidbach op 'e Kapellenberg, it Marienhaus, dat in sintrum foar soarch en ûnderwiis waard. Under har lieding bloeide de kleastermienskip en ûntstie in tige aktyf religieus en sosjaal netwurk.

## Betsjutting
Rosa lei de klam op leafde, ienfâld en praktyske help. Har wurk rjochte him benammen op sikefersoarging, ferpleging en ûnderwiis. Yn 'e omkriten stifte hja ferskate sike- en fersoargingshûzen

Se stoar op 25 maart 1906 yn Waldbreitbach.

## Sillichferklearring

It proses fan har sillichferklearring sette yn 1957 útein en hja krige de titel "Tsjinner fan God". Yn 2007 waard hja troch kardinaal Joachim Meisner fanwegen har foarbyld fan kristlike leafde op 4 maaie 2008 offisjeel sillich ferklearre yn 'e domtsjerke fan Trier.

Sûnt dy tiid wurdt hja yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke as sillige Maria Rosa Flesch fereare. Har grêf yn 'e kleastertsjerke fan it Marienhaus yn Waldbreitbach is in pylgerplak foar minsken. Op 19 juny wurdt hja betocht, de datum fan har kleasterûnthjitten.
Kerguelenstirns

De **Kerguelenstirns** (*Sterna virgata*) is in fûgel út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) en de ûnderfamylje stirnzen (*Sternini*). 

## Skaaimerken
De Kerguelenstirns is in lytse likernôch 31 sm lang wytstirns mei in relatyf donker fearrekleed. Folwoeksen fûgels yn briedkleed binne oer it algemien donkergriis mei in swarte mûtse en in smelle wite streek oer de wang, dy't de swarte mûtse fan 'e grize nekke skiedt. Bûten it briedseizoen is de foarholle wytich en de ûnderkant bleker. Jonge fûgels binne brúnbûnt op 'e mantel mei in brune mûtse. Hy ferskilt fan 'e Súdpoalstirns (*Sterna vittata*), dy't yn itselde gebiet foarkomt mar in ljochter fearrekleed hat en langere wjukken en in langere sturt. Ek is de snaffel fan 'e Kerguelenstirns tinner en spitser.

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn 'e súdlike Yndyske Oseaan op Marion-eilân, de Crozeteilannen en de Kerguelen. Hy briede earder ek op Prins Edward-eilân, mar dêr is de soarte sûnt 2011 útstoarn. De fûgel wurdt yn 'e regel yn twa ûndersoarten ferdield:

* *Sterna virgata virgata*, nominaatfoarm, komt foar op 'e Kerguelen. 
* *Sterna virgatamercuri*, komt foar op 'e Crozeteilannen en Marion-eilân.

## Hâlden en dragen
Kerguelenstirnzen binne stânfûgels en bliuwe ek nei it brieden yn 'e omkriten fan it briedgebiet. Se briede op tin begroeide rotsen of yn dellingen tusken healwei oktober en jannewaris. De fûgel leit ien oant twa aaien, dy't yn 24 dagen útbret wurde.

De fûgels libje op fisk en skaaldieren dy't se yn ûndjip wetter by de kust of boppe de brâning fine. Ek siket er wol wringeleaze bisten op lân.

## Status
De populaasje fan 'e fûgel wurdt as stabyl beskôge, mar is mei mar 2.300 - 4.300 folwoeksen fûgels tige lyts. Dy rûzing is lykwols út 1993 en ferâldere. De measte fûgels briede op 'e Kerguelen. De grutste bedriging foar de soarte is ekstreem waar en de ynvasive soarten, lykas de yn 'e jierren 1950 yntordusearre wylde katten om kjifdieren te bestriidzjen. Dat hat derta laat dat de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as hast bedrige (*Near Threatened*, 2018) kategorisearret. 

Mei it troch de Europeeske Uny finansjearre projekt Optimization of Feral Cat Management Actions in Kerguelen wurde de katten weifongen. De ferwachting is dat op lange termyn mear as 15 lânseigen briedfûgels bettere takomstferwachtingen krije.
Zornheim

**Zornheim** is in plak oan 'e lofter igge fan 'e Ryn yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts, likernôch 10 km súd fan Mainz. Sûnt 1973 heart Zornheim by de doe stifte ferbânsgemeente Nieder-Olm.

It doarp is ryk oan wynboubedriuwen, dy't dêr al iuwen wyn ferbouwe.  

## Skiednis
De oarsprong fan Zornheim giet fier werom yn 'e prehistoarje, lykas bliken dien hat út fynsten út it neolitikum, de brûnstiid, izertiid en de Romeinske tiid. De earste skriftlike fermelding fan Zornheim datearret fan 771 en is dokumintearre yn in skinkingsakte oan 'e abdij fan Fulda. Om't dy skinking om twa wyngerds gie, is it bekend dat hjir doe al oan wynbou dien waard.

## Ofbylden

Zornheim, Sint-Bartoloméustsjerke.jpg|Sint-Bartoloméustsjerke.
Zornheim Evangelische Kirche 20101001.jpg|Protestantske tsjerke.
Nieder-Olm

**Nieder-Olm** is in stêd oan 'e lofter igge fan 'e Ryn yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. de stêd liet likernôch 10 km súdlik fan Mainz yn it hert fan Rynhessen en is sûnt 1973 it haadplak fan 'e doe  stifte ferbânsgemeente Nieder-Olm.

## Skiednis
Nieder-Olm wurdt al sûnt de prehistoarje bewenne. Archeologyske fynsten wize op delsettings en grêffjilden út de lette stientiid en iere midsiuwen.

Yn 'e Romeinske tiid lei it gebiet oan 'e râne fan it Romeinske Ryk, tichteby de militêre- en hannelsrûtes oan 'e Ryn. Spoaren fan Romeinske bewenning en lânbewurking binne yn 'e omkriten fûn. De namme Olm (eartiids Ulmena) wurdt foar it earst yn in oarkonde fan keizer Otto III út 994 neamd, wêryn't er it besit by Ulmena oan it aartsbisdom Mainz fermakket. De spesifike oantsjutting Nieder-Olm (om it fan Ober-Olm te ûnderskieden) ferskynt yn 'e 12e iuw.

Nieder-Olm hearde yn 'e midsiuwen ta it aartsbisdom Mainz, dat sawol wrâldske as tsjerklike macht útoefene. Yn 'e 12e en 13e iuw krige Nieder-Olm poarten en wâlen. De saneamde Laurenziburg waard yn 1503 werboud troch aartsbiskop Berthold fan Henneberg. Oant 1957 wiene noch in soad resten fan 'e Laurenziburg oanwêzich, mar se moasten foar de bou fan in nije skoalle ôfbrutsen wurde. Hjoed-de-dei binne grêfstiennen fan 'e hearen fan it kastiel yn 'e tsjerkhôfsmuorre ynmitsele.     

Om 1500 hinne hie Nieder-Olm likernôch 115 hûzen, mar nei de pest en fral nei de Tritichjierrige Kriich (1618–1648) rûn it ynwennertal foars tebek. Yn 1668 wiene der noch mar 49 hûzen mei likernôch 200 ynwenners. Nieder-Olm hie oan it begjin fan 'e 19e iuw sa'n 600 ynwenners, mar dêrnei groeide it plak foars. Fral de iepening fan it spoar Mainz-Alzey yn 1871 brocht it plak groei en yn 1905 hie it plak al 1900 ynwenners. 

Yn 'e Twadde Wrâldkriich hie de lokaasje net fier fan Mainz grutte gefolgen foar Nieder-Olm: de bombardeminten dêr en de flechtlingen hiene in grutte ynfloed op it doarpslibben fan Nieder-Olm. Nei 1950 ûntwikkele it doarp him sterk troch de ferbettere ynfrastruktuer. Op 6 novimber 2006 krige Nieder-Olm offisjeel stedsrjochten fan it regear fan Rynlân-Palts. 

## Ofbylden

Altes Rathaus Nieder-Olm Front.jpg|Eardere riedshûs
Nieder-Olm Evangelische Kirche 20100618.jpg|Protestantske Gustav-Adolftsjerke
Wytkroanstirns

De **wytkroanstirns** (*Sterna trudeaui*) is in Súdamerikaanske fûgel út 'e famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) yn it skift fan 'e wilstereftigen (*Charadriiformes*).

## Ferskining

De wytkroanstirns is in frij grutte, mar slanke stirns dy't 41 sm lang wurdt. Oars as oare stirnzesoarten is de kop wyt mei in griisswart plak om en efter it each. Fierder is er ljocht mei blaugrize boppedielen en mei in wite bopperomp en sturtdekfearren. De tinne en wat bûge snaffel is sawat like lang as de kop en swart mei in giele punt lykas de klikstirns, mar yn it briedkleed is de snaffel oranje mei in swart en giele punt. De wjukken binne lang, smel en puntich mei donkerder punten. De sturt is djip foarke en de poaten binne oranjegiel. 

## Fersprieding
De wytkroanstirns wurdt yn lagunes en sompen fan súdeastlik Brazylje en Uruguay oant Patagoanje oantroffen. Yn Paraguay en op 'e  Falklâneilannen is de fûgel in dwaalgast. De fûgel wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat er net ferdield is yn ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
De wytkroanstirns wurdt yn swietwetter- en sâltwettergebieten sjoen, sawol oan 'e kust as mear yn it binnenlân. Hy foerazjearret boppe helder wetter oan lagunes, rivieren en mûningen en siket nei lytse fiskjes of ynsekten, yn Sily benammen de fisksoarte *[[Odontesthes regia]]*. Hy kin ek foerazjearje op ikkers dêr't krekt rispe is. De soarte briedt fan oktober oant desimber, benammen yn sompige gebieten. Hy ferdigenet syn jongen en aaien fûl en fleant ynkringers letterlik oan. 

## Status en bedrigingen
De wrâldpopulaasje fan 'e wytkroanstern is lyts en waard yn 2009 rûsd op mar 1.000-10.000 fûgels, mar om't de trend stabyl achte wurdt en it ferspriedingsgebiet relatyf grut is, wurdt de fûgel troch de IUCN kategorisearret as net bedrige klassifisearre (*Least Concern*, 2018).

## Namme
De wittenskiplike soartenamme fan 'e fûgel eart dr. James de Berty Trudeau (1817-1887), in Amerikaanske dokter, ûntdekkingsreizger, samler fan fûgels en keunstner.
Forsterstirns

De **forsterstirns** of **Forsters stins** (*Sterna forsteri*) is in Noardamerikaanske fûgel út 'e famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) yn it skift fan 'e wilstereftigen (*Charadriiformes*).

## Ferskining

De Forsterstirns is in lytse stirns fan 33-36 sm mei in spanwiidte fan 64-70 sm. De soarte weaget trochstrings 160 gram. Hy liket in soad op 'e gewoane wytstirns, mar is wat grutter en steviger, hat in gruttere kop, in sterkere snaffel, langere poaten en langere sturtfearren. Hy hat in swarte mûtse, oranjereade poaten, ljochtgrize boppedielen (útsein by jonge fûgels) en is ûnder wyt. Folwoeksen fûgels yn it briedkleed binne oer it generaal tige ljocht. De snaffel is oranjeread mei in swarte punt.

De folwoeksen fûgels yn it winterkleed ha in folslein swarte snaffel en in ûnderskiedend swart eachmasker, mei in wite foarholle en kroan. De haadslachpinnen  binne ljochter griis as yn it briedkleed. 

Jonge jongen hawwe kanielbrune en ljochtgrize markearrings op 'e rêch en wjukken en tsjin augustus hawwe de measten in wytich griis fearrekleed, lykas it winterkleed fan 'e folwoeksen fûgels. Se kinne lykwols ûnderskieden wurde troch de koartere sturt en it feit dat de tertials donkere sintra hawwe.

## Fersprieding
Forsterstirnzen binne meast trekfûgels, dy't benammen yn it binnenlân fan Kanada en de Feriene Steaten briede. Se wurde ek it hiele jier troch yn 'e Golf fan Meksiko yn it suden fan 'e Feriene Steaten en noardlik Meksiko oantroffen. Der binne fierder noch oare lokaasjes oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan fan 'e Feriene Steaten en Meksiko en de súdlike Atlantyske kust fan 'e Feriene Steaten dêr't de soarte it hiele jier troch libbet. 

Winterdeis migrearje de fûgels nei de Atalantyske en Pasifyske kusten fan 'e Feriene Steaten en ek nei de Kariben, Midden-Amearika en it noarden fan Súd-Amearika. Alle jierren wurde der winterdeis ek dwaalgasten yn West-Europa waarnommen, fral Ierlân en it Feriene Keninkryk op plaken dy't folle noardliker lizze as alle oare stirnzen. 

## Ekology

De Forsterstirns wurdt oantroffen yn rêstich wetter yn wiete gebieten, baaien en kusten, mar selden op see. Hy briedt yn koloanjes, meastentiids yn sompen. Underdiel fan 'e hôfmakkerij is it oanbieden fan fiskjes troch it mantsje oan it wyfke. Se binne monogaam. It nêst is in driuwend platfoarmeftich nêst fan fegetaasje. Somtiden wurde ek nêsten boud op 'e nêsten fan muskusrotten. Ek briedt de fûgel yn ûndjippe kûltsjes op dridzige kusten, minder faak op sân- of rotsige kusten. In lechsel bestiet trochstrings út trije aaien, mar der binne lechsels fan fiif aaien raportearre. It wyfke en it mantsje briede tegearre de aaien yn 23-24 dagen út.

Lykas oare wytstirnzen ferdigenet de fûgel syn nêst en jongen tige fûl. Somtiden hat er nêsten mei gielkoptrûpialen (*Xanthocephalus xanthocephalus*) en tegearre falle se rôfdieren oan.

## Status
De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en oannommen wurdt dat oantallen fan 'e populaasje tanimme. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2018). De wrâldpopulaasje wurdt op 120.000 yndividuen rûsd.
Smelspoar

**Smalspoor** is in spoarline mei in spoarwiidte dy't lytser is as 1435 mm (normaalspoar). Yn guon lannen bestiet it grutste part fan it spoarnet, ynklusyf de haadlinen, út smelspoar.

Yndustrieel of agrikultureel wurdt faak smelspoar brûkt, ûnder yn mear de lân-, bosk-, mynbou, militêre logistyk en yndustry, yn dizze gefallen wurdt ek wol oer fjildspoar praat, fanwegen de ienfâldige oanlis, dy't net altyd like noflik is foar it personiel op de frachttreinen op dizze spoarlinen. 

## Skiednis
De earste smelspoarwei fan 'e wrâld is in Boheemske spoarline út 1556 mei in spoarwiidte fan likernôch 60 sintimeter. Yn'e rin fan'e jierren is foar smalspoar in mearfâld oan spoarwiidtes brûkt. Dat wie net allinnich ôfhinklik fan de eksploitaasjedoelstellings, mar waard ek feroarsake troch ferskillen yn maatfiering tusken it metryk stelsel yn benammen Europa en it ymperiaal stelsel yn de Angelsaksyske lannen.

## Foardielen
De oanlis fan smelspoarwegen is oer it algemien goedkeaper om't minder swiere konstruksjes tapast wurde kinne. Trochdat yn bochten it ferskil yn bôgestrielen fan de binnenste en bûtenste tsjillen lytser is, makket smelspoar skerpere bôgen mooglik. Hjirtroch kinne de lânskipskontoeren better folge wurde, wat in soad grûnferset, tunnels en brêgen oerstallich makket. 

Om dy redenen wurd smelspoar faak brûkt yn bercheftich terrein (Switserlân), en ek tinbefolke gebieten mei in leech oanbod oan transport lykas Austraalje en grutte parten fan Afrika.

## Neidielen
Foar de foardielen oer stiet dat smelspoar folle minder kapasiteit biedt, sawol kwa gewicht as kwa folume. In netwurk mei ferskate spoarwiidtes easket meastal it oerstappen fan reizgers en de oerslach fan guod. Dit is foar in part foar te kommen troch útwikseling fan draaistellen by oergongen yn spoarwiidte. Ek wurde ynstelbere tsjilassen of rolweinen brûkt om it ferskil te oerbrêgjen. Elke oplossing bringt lykwols tiidferlies en kosten mei him mei.

## Ferskate ôfmjittingen yn smelspoar
Súdamerikaanske stirns

De **Súdamerikaanske stirns** (*Sterna hirundinacea*) is in Súdamerikaanske fûgel út 'e famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) yn it skift fan 'e wilstereftigen (*Charadriiformes*). De fûgel libbet oan súdlike kusten fan Súd-Amearika ynklusyf de Falklâneilannen noardlik oant Perû en Brazylje. It is de meast foarkommende stirns yn it ferspriedingsgebiet. 

## Ferskining
 
Folwoeksen Súdamerikaanske stirnzen wurde 40 oant 44 sintimeter lang en se binne grutter as de gewoane wytstirns (*Sterna hirundo*) en de noardske stirns (*Sterna paradisaea*). Fierder ha se wat it fearrekleed it hiele jier troch in soad fan dy soarten. De snaffel is grutter en is read by folwoeksen fûgels en se hawwe gjin donkerkleurige efterrâne fan 'e haadslachpinnen, dy't sawol de gewoane wytstirns as de noardske stirns wol hawwe. De swarte mûtse rint oant ûnder it each.

Jonge fûgels ha streke donkere boppedielen en hâlde bûnte tertials yn it earste jier, yn tsjinstelling ta de gewoane wytstirns en de noardske stirns.

## Fersprieding
De Súdamerikaanske stirns briedt oan kusten en op eilannen yn súdlik Súd-Amearika en de Falklâneilannen oan 'e kust fan 'e Atlantyske Oseaan fan east-sintraal Brazylje súdlik oer Argentynje oant Fjoereilân, en oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan fan súdlik Perû en Sily. Winterdeis migrearje súdlike populaasjes nei it noarden nei Ekwador, Oerûguay en súdlik Brazylje. Se wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn ûndersoarten is.

## Hâlden en dragen

De Súdamerikaanske komt allinnich oan kustkriten foar en briedt op sânstrannen, op rotsen en lytsere eilannen. De fûgel leit twa oant trije aaien fan april oant juny yn Brazylje, begjin novimber yn noardlik Argentynje en begjin desimber yn súdlik Argentynje. Bûten it briedseizoen wurdt er by strannen, estuaria en havens en oare kustwetters waarnommen op syk nei lytse fiskjes, skaaldieren en nei alle gedachten ek ynsekten.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet mar oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, mar net sa bot dat de soarte as bedrige beskôge wurde kin. De IUCN kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2018) op 'e Reade list. Tanommen toerisme kin de oarsaak wêze fan 'e delgong yn Sily, dêr't noch mar twa briedkoloanjes oer binne, en ek yn Argentynje. Yn súdlik Brazylje is it sammeljen fan aaien in probleem en dat kin ek ynfloed hawwe op 'e Sileenske populaasje. Op 'e Falklâneilannen is de fiskerij in potinsjele bedriging.
Santa Maria Maggiore (Assisi)

De **Santa Maria Maggiore** ('Hillige Marije de Meardere') of de **Santuario della Spogliazione** ('Hillichdom fan 'e Untliddiging') is ien fan 'e âldste tsjerken yn Assisi, Itaalje. De tsjerke stiet tegearre mei it biskoplike paleis oan it Piazza del Vescovado.

## Gebouwen

De tsjerke datearret út 'e 11e en 12e iuw en waard op in âlder gebou út 'e iere kristlike tiid boud, dat op syn beurt wer boud wie op it plak fan in Romeinske *[[domus]]* of in Romeinske timpel. Yn 'e krypt binne hjoed-de-dei noch resten te sjen. De gevel is tige ienfâldich, fersierd troch twa fertikale lisenen en in sintraal roasfinster. 

Yn 'e trijeskippige basilyk binne fresko's bewarre bleaun út de 14e en 15e iuw. Oarspronklik wiene de muorren nei alle gedachten hielendal mei fresko's oerdutsen. 

Yn 'e klokketoer hingje fiif klokken.  

## Religieuze betsjutting
De tsjerke wie oant 1039 de katedraal fan Assisi. Yn it oangrinzgjende biskoplike paleis die Fransiskus fan Assisi ofstân fan al it ierdske besit. De namme fan 'e tsjerke Hillichdom fan 'e Untliddiging ferwiist nei it ôfstân nimmen fan dat ierdske besit troch Sint-Fransiskus.     

## Grêftsjerke fna Carlo Acutis

Op 6 april 2019 waard it lichem fan de doe sillige Carlo Acutis nei de Santa Maria Maggiore en dêr yn in glêzen skryn yn it rjochter sydskip brocht om him dêr te ferearjen. Carlo Acutis waard op 7 septimer 2025 troch paus Leo XIV hillich ferklearre as earste hillige út de generaasje fan 'e millenials.
Kerguelen

De **Kergueleneilannen** (Frânsk: *Îles Kerguelen*; útspraak: [kəʁˈɡeːlən] of [ˈkɜːʁɡələn], likernôch: "kuch-gee-lun" of "kêch-gul-lun") foarmje in fulkanyske arsjipel yn it suden fan 'e Yndyske Oseaan. De eilannen meitsje diel út fan 'e Frânske Súdlike en Antarktyske Lannen, in oerseesk territoarium fan Frankryk. De arsjipel beslacht 7.215 km² en wurdt yn haadsaak befolke troch wittenskippers.

It haadeilân is La Grande Terrem, dat earder bekend stie as Désolation en dat omfieme wurdt troch likernôch 300 lytsere eilannen. De groep makket diel út fan 'e Frânske Súdlike Gebieten (Frânsk: *Terres australes et antarctiques françaises*). De eilannen foarmje, tegearre mei de Australyske Heard en de McDonaldeilannen, de toppen fan it foar in grut part ûnder wetter lizzende Kerguelenplato. Dat is in minikontinent fan likernôch in tredde fan Austraalje dat tweintich miljoen jier lyn ûnder wetter ûntstie. 
 
Op 'e eilannen binne oerbliuwsels fan ferstiend bosk fûn, dat fan njoggentich miljoen jier lyn datearret. It heechste punt fan 'e Kerguelen is de Mont Ross (1.850 m) yn it Galliéni-massyf.

De Kergueleneilannen ha in seeklimaat. Temperatueren fariearje it hiele jier troch net in soad mei in gemiddelde fan 4,5 °C. Der is oerfloedich en faak delslach, mei sawol rein as snie it hiele jier troch. Der stiet hast altiten in stûfe westlike wyn.

Op it haadeilân libje lytse iishinnen, pinguïns, albatrossen en seeoaljefanten, mar ek ferwyldere katten, dy 't it neiteam foarmje fan skipskatten, en yn 1954 yntrodusearre rindieren. Fanwegen de konstante wyn binne der gjin fleanende ynsekten op it eilân.

Eartiids brûkten walfiskfarders Kerguelenkoal, dy't op 'e eilannen groeit, tsjin skuorbot.

## Skiednis
* 1772 - Yves Joseph de Kerguelen de Trémarec ûntdekt de Kerguelen.
* 1776 - De skippen 'Resolution' en 'Discovery' fan kaptein James Cook bringe in besite oan 'e arsjipel.
* 1799 - De earste walfiskfarder komt oan.
* 1874 - Ferskate wittenskiplike ekspedysjes fine plak foar astronomyske mjittingen.
* 1877 - In Britsk bedriuw begjint koal te winnen. Fanwegen de minne kwaliteit mislearret it projekt. 
* 1893 - DE eilannen wurde troch Frankryk anneksearre.
* 1908-1929 - De 'Compagnie des Iles Kerguelen' wurdt stifte as stasjon foar walfiskfarders.
* 1940-1945 - Yn 'e Twadde Wrâldkriich wie der in lytse Dútske marinebasis. De Dútske skippen 'Komet' en 'Pinguin' besochten it haadeilân.
* 1940 - De Dútske helpkruser Atlantis leit op it haadeilân oan.
* 1949 - Sûnt 1949 hat de 'Port-aux-Français' in permanint wittenskiplik stasjon.

## Eilannen
De arsjipel hat likernôch 300 eilannen (mei in soad lytsere eilannen). Grande Terre is it grutste eilân.

## Ofbylden

7 Vallée de Larmor.jpg|Vallée de Larmor.
Falaise sud enneigée de Kerguelen.jpg|Kliffen.
Eudyptes chrysolophus in the snow (Kerguelen Islands).jpg|Pinguins.


Mont Ross - Archipel des Kerguelen.jpg|Mont Ross.
24 Un grain de neige arrive.jpg|Sniebuien boppe de eilannen.
Colonie d'éléphants de mer à Rivière du Nord.jpg|Koloanje seeoaljefanten.
Wytkinstirns

De **wytkinstirns** (*Sterna repressa*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) yn it skift fan 'e wilstereftigen (*Charadriiformes*).

## Ferskining

De wytkinstirns is mei syn reade snaffel, swarte mûtse en grize boppekant oer it generaal in typyske wytstirns, mar dúdlik donkerder. Hy hat in langere snaffel en smellere wjukken as de gewoane wytstirns. Yn it simmerfearkleed is er boppe donkergriis. Hy is ek griis fan ûnder mei in smelle wite streek oer it wang en ûnder de snaffel troch, dêrfandinne ek syn namme. Yn 'e flecht is in frij brede donkergrize râne op 'e wjukken te sjen. Bûten de briedtiid hat de fûgel in swarte snaffel en in bûntere foarholle.    

## Fersprieding
De fûgel briedt op eilannen en oan kusten fan 'e Reade See súdlik oant Somaalje en Kenia, eastlik oant de Perzyske Golf en Oman en lokaal yn noardwestlik Yndia. De measten binne trekfûgels. Syn oerwinteringsgebieten binne foar in grut part ûnbekend, mar se tinke dat se op see oerwinterje foar westlik Yndia en foar in part ek foar eastlik Afrika. In lytser oantal oerwinteret op see yn 'e súdlike Reade See foar Eritreä, foar it eilân Masirah yn Oman en foar de kust fan Bachrein. Yn 2015 waard foar it earst in briedgefal yn Israel registrearre op in platfoarm yn 'e Golf fan Akaba foar de kust fan Eilat. 

## Ekology

De wytkinstirns briedt mei oare stirnzen yn koloanjes fan 10 oant 200 pearkes, somtiden oant 900 pearkes. Nêsten lizze op rotsige, sânige- grint- of koraaleilannen of yn tinbegroeide dunen. It iten wurdt relatyf tichteby de kust socht, benammen boppe koraaleilannen binnen 3 km fan 'e kust. It iten bestiet út 
lytse fisken en wringeleazen.

## Status
De fûgel nimt yn oantallen ôf, mar net sa slim dat er bedrige wurdt. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2019). De fûgel hat slim te lijen hân fan it sammeljen fan aaien yn in oantal briedkoloanjes. Sa sakke it oantal briedpearkes op it eilân Shidvar foar de kust fan Iran fan likernôch 300.000 pearen yn 1972 nei minder as 30.000 yn 1977 (BirdLife International 2018). Oannommen wurdt dat it sammeljen fan aaien trochgiet, mar minder mei't de merk foar aaien ôfnommen is. Yn Yndia binne fûgels fûn mei sa'n soad opheapping fan gemyske stoffen, dat dat in bedriging foarmje kin foar de ûntwikkeling fan embryo's.
Antarktyske stirns

De **Antarktyske stirns** (*Sterna vittata*) is in Súdamerikaanske fûgel út 'e famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) yn it skift fan 'e wilstereftigen (*Charadriiformes*).

## Beskriuwing
De Antarktyske stirns is in middelgrutte wytstirns fan 41 sm lang mei yn it briedkleed in reade snaffel, reade poaten en in swarte mûtse. De boppedielen binne griis mei donkere punten en rânen oan 'e bûtenste fearren. De ûnderkant is ek griis, meastentiids mei in witige bân ûnder de swarte mûtse. De sturt is wyt. 

Winterdeis is de fûgel witer, binne de poaten swart en is de snaffel minder read oant swart. De swarte mûtse is minder skerp ôftekene en de foarholle is wyt.

## Fersprieding
De soarte briedt op in oantal eilannen yn 'e súdlike Atlantyske Oseaan, de súdlike Yndyske Oseaan en súdlik fan Nij-Seelân, mar hiel beheind op Antarktika sels. Nei de briedtiid migrearret er nei noardliker kriten oant súdlik Súd-Amearika en Súd-Afrika. De soarte wurdt ferdield yn twa groepen mei seis ûndersoarten, dy't op 'e folgjende plakken briede:  

*de *vittata*-groep
***Sterna vittata tristanensis*– de eilannen Tristan da Cunha en Gough.
***Sterna vittata sanctipauli* – de eilannen Amsterdam en Saint-Paul.
***Sterna vittata gaini* – Súdlike Shetlandeilannen en it Antarktysk Skiereilân súdlik fan Marguerite Bay.
***Sterna vittata vittata* – Prins Edwardeilannen, Crozeteilannen, Kerguelen en de Heard en McDonaldeilannen yn 'e súdlike Yndyske Oseaan. 
***Sterna vittata bethunei* – Stewarteilân, Snare-eilannen, Aucklandeilannen, Campbelleilannen, Macquarie, Bounty-eilannen en de Antypoaden.
**Sterna vittata georgiae* – Súd-Georgje, Súd-Orkney-eilannen , Súd-Sandwicheilannen en Bouveteilân.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei ûnbekende ûntwikkelling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2018).
Grutsnaffelstirns

De **grutsnaffelstins** (*Phaetusa simplex*) is in Súdamerikaanske fûgel út 'e famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) yn it skift fan 'e wilstereftigen (*Charadriiformes*).

## Ferskining
De grutsnaffelstirns is net betiizgjen mei oare stirnzen troch syn tige krêftige giele snaffel. Mei in lichemslingte fan 38-42 sintimeter is er in relatyf grutte stirns.
 
Yn it briedkleed hat de soarte in swarte mûtse. De stút en ûnderkant binne wyt, de flanken griis en de poaten giel. De boppekant is middelgriis, donkerder as by de measte stirnzesoarten. Yn 'e flecht is dúdlik te sjen dat de wjukken trije kleuren ha: fan ljochtgriis nei wyt mei donkere haadslachpinnen. De fûgel hat in brúnswarte iris.

Bûten it briedseizoen binne de kroan en foarholle bleker, lykas dat ek it gefal is by jonge fûgels, dy't ek in blekere snaffel en in brúnbûnte rêch en wjukken ha.  

## Fersprieding
De grutsnaffelstirns is de iennige soarte yn it monotypyske skaai *Phaetusa*. Der wurde twa ûndersoarten erkend:

* *Phaetusa simplex simplex* – fan eastlik Kolombia oant eastlik Brazylje, Trinidad, it Amazônegebiet en westlik Ekwador.
* *Phaetusa simplex chloropoda* – oan 'e rivier de Paraguay en de rivier de Paraná oant noardlik Argentynje.

Guon autoriteiten ferdiele de fûgel net yn ûndersoarten.

## Ekology
De soarte komt foar by brede rivieren en marren, dêr't er briedt op strannen en sânbanken. Bûten it briedseizoen wurdt er ek yn estuaria en kustmangrovebosk waarnommen. Grutsnaffelstirnzen briede yn lytse groepkes oant maksimaal hûndert fûgels, faak njonken de Amazônestirns (*Sternula superciliaris*), de swarte skimker (*Rynchops niger*) en Amerikaanske lytse stirns (*Sternula antillarum*). In lechsel bestiet út maksimaal trije aaien. 

De fûgel libbet fan lytse fiskjes tusken de fjouwer en tolve sintimeter lang. Hy fangt syn proaien troch te dûken fan seis oant alve meter heech. Ek wurdt waarnommen dat er ynsekten boppe waadflakten fangt of iten siket by it ploegjen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei in stabile ûntwikkeling. Dêrfandinne kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list. In rûge rûzing skat de wrâldpopulaasje op 23.300 oant 83.300 folwoeksen fûgels (Wetlands International 2023).
Anegat

It **Anegat** wie in seegat wat foar de 16e iuw de skieding foarme tusken Teksel en it Aailân. It wie in wêzen in slinke, op it stee dêr't no de Slufter leit.

Yn de rin fan de 16e iuw slibbe it Anegat tusken Teksel en Aailân ticht, en ûntstie der tusken de eilannen in hege sânbank dy't allinnich noch by ekstreem hege wetterstannen ûnderrûn. Yn 1630 waard op dy sânbank de Sândyk oanlein, dêr't de beide eilannen troch ferbûn waarden.
Noveen

In **noveen** (fan it Latyn *noveni*, "njoggen elts") is in foarm fan gebed, dy't benammen yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke beoefene wurdt, wêrby't spesifike gebedens op njoggen opienfolgjende dagen útsprutsen wurde, om foarspraak fan in hillige of om in spesjale genede fan God te freegjen. 

De oarsprong fan in noveen giet werom op 'e tiid fan njoggen dagen tusken de himelfeart fan Jezus en Pinkster en is roomsk, mar wurdt hjoed-de-dei ek beoefene yn 'e otterdokse, Anglikaanske en guon Lutherske tsjerken. 

In noveen hat as doel om in spesifike yntinsje lykas in genêzing, help by in wiis beslút of by de tarieding in wichtich barren of in wichtige feestdei, lykas Peaske, Kryst of Pinkster. In noveen fan rou wurdt faak brûkt by it ferstjerren fan geastliken of wijde persoanen. Dêrnjonken binne der novenen foar de Jongfaam Marije en foar hilligen.

It gebed kin alle dagen fan 'e noveen itselde wêze, mar it kin ek bestean út in fêst diel en in diel dat alle dagen feroaret. 

## Pinkster
De oarsprong fan 'e noveen is basearre op it Pinksterferslach yn Hannelingen 1:13–14, wêrneffens de apostels yn 'e boppeseal yn ôfsûndering en gebed libben nei de Himelfeart fan Kristus oant de Hillige Geast op har delkaam mei Pinkster. 

Sûnt de baroktiid is de Pinksternoveen in fromme praktyk yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. Op 9 maaie 1897 skreau paus Leo XIII yn syn ensyklyk Divinum illud munus in devoasje fan njoggen dagen yn alle parochytsjerken en oare geskikte tsjerken en kapellen foar. Mei de Algemiene Oarder fan it Liturgysk Jier (1969), inisjearre troch it Twadde Fatikaansk Konsily, waard de Pinksternoveen ferhege en makket dy no diel út fan 'e liturgy; sûnt dy tiid binne der spesifike teksten foar de Hillige Misse tusken de Himelfeart en Pinkster.

## Noveenkjers
In noveenkjers is in kjers dy't njoggen dagen lang baarnd en symboal stiet foar in gebed of devoasjetiid dy't ek njoggen dagen duorret. De kjers wurdt oanstutsen foar spesifike gebedsyntinsjes of bygelyks mei Alderheljen om in ferstoarn persoan te betinken.
Wytwjukstirns

De **wytwjukstirns** (*Chlidonias leucopterus*) is ien fan 'e fjouwer soarten yn it skaai blaustirnzen (*Chlidonias*) út de famylje seefûgels (*Laridae*).

## Ferskining
De wytwjukstirns wurdt likernôch 20-24 sm lang en in spanwiidte fan 50–56 sm. Sawol yn foarm as yn fearrekleed liket er tige op 'e gewoane blaustirns (*Childonias niger*). 

Simmerdeis ha folwoeksen fûgels swarte fearren mei in wite sturt, wite dekfearren op 'e boppewjuk en oranjereade poaten. Hy ferskilt fan 'e gewoane blaustirns troch in koartere en tsjokkere snaffel, in rûnere kop, de wite boppewjukdekfearren en de swarte ûnderwjukdekfearren. 

Winterdeis hat de fûgel in wite ûnderkant en stút, in grize mantel en sturt en allinnich de efterkant fan it kopke is dan noch swart. De gewoane blaustirns hat dan ljochtere grize boppewjukken en it ûntbrekken fan in tsjuster plak op 'e sydkant fan it boarst. 


Chlidonias leucopterus Biebrza 1.jpg|Simmerkleed.
Vogel im Flug 2H1A1292WI.jpg|Winterkleed.

## Fersprieding
Wytwjukstirnzen briede fan East-Europa oant eastlik Sibearje en noardeastlik Sina. It binne trekfûgels, dy't yn augustus of septimber nei Afrika, Súdeast-Aazje en Austraalje migrearje en yn maaie of juny werom komme yn it briedgebiet. 

### Nederlân
De fûgel wurdt yn Nederlân meast nei de briedtiid sjoen tusken gewoane blaustirnzen. Yn guon jierren binne it somtiden wol hûnderten fûgels, dy't harren tydlik yn it rivieregebiet ophâlde. Ut en troch wurde der ek briedgefallen raportearre. 

## Ekology

De wytwjukstirns briedt yn swietwettersompen. It nêst wurdt fan reid boud en oare begroeiïng en leit meast op driuwende fegetaasje yn in sompe of op 'e grûn hiel tichteby wetter. It wyfke leit twa oant fjouwer aaien. 

Lykas oare blaustirnzesoarten (*Chlidonias*) en oars as it skaai *Sterna* dûke dizze fûgels net nei fisk, mar fleane se stadich oer it wetter om oer it oerflak te foerazjearjen en ynsekten te fangen yn 'e flecht. Se ite meast ynsekten en lytse fisken.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2025). Oannommen wurdt lykwols dat de soarte yn oantallen ôfnimme. De wrâldpopulaasje wurdt op 3,1 en 4 miljoen fûgels rûsd (Wetlands International 2023), wêrfan't 66.600 oant 173.000 pearkes nei alle gedachten yn Jeropa briede.
Botsauto

In **botsauto** is in bestjoerber, elektrysk weintsje mei trije tsjillen, foar meast twa persoanen, bedoeld om tsjin oaren oan te botsen. De botsauto's ride yn in spesjale romte mei in tintfoarmich dak en in metalen flier dy't omjûn is troch in stevige râne. It gehiel fan dy attraksje wurdt oantsjut mei de ynternasjonale fakterm *autoscooter* en is bedoeld as fermeits op in merke, mar wurdt yn de folksmûle meastal de botsautokes neamd. It earste oktroai foar in botsauto waard yn 1921 takend.

In botsauto wurdt oandreaun troch in elektromotor. Dy driuwt it foartsjil oan dat hielendal frij om syn fertikale as draaid wurde kin. Dit hat ta gefolch dat as de auto foarút rydt en it stjoer 180° draaid wurdt, der achterút riden wurde kin.

De enerzjyfoarsjenning kin fersoarge wurde troch in ynboude akku, mar komt meastal fan in horizontaal, heech boppe de flier spande metalen net, dêr't in positive spanning fan 70 oant 110 folt op stiet. In regelbere omfoarmer fan trijefasespanning makket it mooglik om de faasje fan de weintsjes te beynfloedzjen. De metalen flier is de retoerlieding foar de elektryske stroom. Dêrta makket in boarstelfoarmich metalen sleepkontakt ûnder de botsauto dêr permanint in elektryske ferbining mei.

De karrossery fan de weintsjes is fan polyester en rûnom befeilige troch in rubberen bân dy't de grutste skokken opfangt. Dy bân hat in binnenbân dy't mei likernôch twa hPa luchtdruk folle is. De weinen hawwe in feilichheidsgurdle foar lytse bern, omdat de faasje nettsjinsteande de lytse akseleraasje oprinne kin oant 16 kilometer yn'e oere.
Blaustirnzen

**Blaustirzen** foarmje in fûgelskaai (*Chlidonias*) yn 'e famylje seefûgels (*Laridae*). 

Se hawwe in slank, elegant postuer mei relatyf lange wjukken en in frij lange sturt, mar net sa djip ynsnien lykas by de wytstirnzen (*sterna*). Ek binne se donkerder yn it fearrekleed as wytstirnzen.  

Blaustirzen binne koloanjefûgels en jeie oars as de wytstirnzen en dûke net, mar fleane oer it wetteroerflak om ynsekten en lytse fiskjes te fangen.

Alle blaustirzen binne trekfûgels. Se briede op 'e endemyske Nijseelânske stirns nei op it noardlik healrûn en se migrearje oer grutte ôfstannen om te oerwinterjen yn tropyske en subtropyske gebieten.

## Soarten
It skaai wurdt yn 4 soarten ûnderferdield:
Swartbûnte stirnzen

**Swartbûnte stirnzen** (*Onychoprio*) foarmje in fûgelskaai (*Chlidonias*) yn 'e famylje seefûgels (*Laridae*). 

De soarten yn it skaai ha allegear swarte boppedielen en in ljochte ûnderkant. Alhoewol't it skaai al yn 1832 beskreaun waard troch Johann Georg Wagler, waard it oant koart ferlyn opnommen yn it tige grutte skaai *[[Sterna]]* (Bridge et al., 2005).

Trije fan 'e fjouwer soarten libje yn 'e tropen, útsein de Aleoetensstirns dy 't yn it hege noarden fan 'e in Grutte Oseaan libbet. Se bringe it grutste part fan harren libben boppe see troch en komme allinnich oan lân om te brieden. It binne op 'e grûn lûdroftige fûgels en se briede mei hûnderten oant tsientûzenen pearkes yn koloanjes. De nêsten binne faak net mear as ienfâldige kûltsjes yn it sân of op in flakke rots.

Se jeie troch flugge dûkbewegings op lytse fiskjes en folle it dieet oan mei ynsekten op it wetteroerflak of lytse kreeften.  

## Soarten
It skaai wurdt yn 4 soarten ûnderferdield:
Mauritsiusfody

De **Mauritsiusfody** (*Foudia rubra*) is in tige seldsume fûgel út it skaai fodys (*Foudia*) út de famylje weverfûgels (*Ploceidae*).  

## Ferskining
De Mauritsiusfody is in middelgrutte weverfûgel fan 14 sm lang. It mantsje yn briedkleed hat in oranjereade kop, nekke en boarst mei in swarte team. De rêch is donkerbrún en de boppsturtdekfearren binne read, wylst de wjukken en sturt bêzje streke binne. Wyfke, jonge fûgels en mantsjes bûten it briedseizoen binne oliifbrún en kinne ûnderskieden wurde fan 'e reade fody troch in donkerder en grieniger fearrekleed, in steviger bealchje, in langere snaffel en in koartere sturt.

## Fersprieding
De soarte is endemysk op it eilân Mauritsius, eastlik fan Madagaskar. De fûgel libbet yn ferskate soarten bosken, ynklusyf degradearre bosk lykas plantaazjes. Stammen fan Japanske seder (*Cryptomeria japonica*) hawwe lânseigen fegetaasje ferfongen en biede no beskerming tsjin rôfdieren. 

## Hâlden en dragen
De fûgel is in weverfûgel. It mantsje en wyfke wurkje tegearre om in nêst te weven fan gers, moas en lytse tûkjes. Se ite ynsekten lykas imerkes, larven fan krobben, rûpen en ek spinnen. Guon fûgels ite ek  beien. Ek yt er regelmjittich nektar.

## Status
Begjin jierren 1970 gie in grut part fan syn habitat ferlern, doe't it der in soad plantaazjes op Mauritsius oanlein waarden. Om 2001 hinne bedroech it oantal pearkes nei alle gedachten noch mar in hûnderttal. Rôfdieren lykas de swarte rôt (*Rattus rattus*) en de Java-aap (*Macaca fascicularis*) plonderje de nêsten en dat is noch jimmeroan ien fan 'e grutste bedrigingen fan 'e fûgel. Ek is waarnommen dat de treurprotter (*Acridotheres tristis*) nêsten leechfret. Fral op 'e  plakken dêr't it habitat fan 'e Mauritsiusfody noch yntakt is, is de nêstpredaasje heech. 

De beskerming fan 'e fûgel rjochtet him fral op 'e kontrôle op 'e rotten en makaken. Mauritan Wildlife Foundation hat in fokprogramma, dat in soad jonge fûgels produsearret. Aaien wurde út nêsten fan wylde fûgels helle en yn finzenskip útbret as de wylde pearkes tagelyk in oar lechsel produsearje en grutbringe. Nêsten wurde behannele tsjin nêstparasiten en der wurdt soarge foar iten en wetter. De populaasje is dêrtroch tanommen en op eilannen foar de kust binne sa nije populaasjes ûntstien. Dêrom koe de krityk bedrige status fan 'e fûgel yn 2009 nei de status fan bedrige ferlege wurde. 

Der binne yn 2005 en 2006 in oantal Mauritsiusfody's op 'e nij yntrodusearre op Île aux Aigrettes, dat eastlik fan Mauritsius leit en in natoerreservaat is sûnder ynvasive predatoaren.
Nijseelânske stirns

De **Nijseelânske stirns** (*Chlidonias albostriatus*) is ien fan 'e fjouwer soarten yn it skaai blaustirnzen (*Chlidonias*) út de famylje seefûgels (*Laridae*). It is in bedrige, endemyske fûgel fan Nij-Seelân. 

## Taksonomy
Eartiids waard de soarte ta it skaai fan 'e wytstirnzen rekkene, mar út DNA-ûndersyk yn 2005 die bliken dat de soarte mear besibbe is oan 'e blaustirnzen. De soarte wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten bestiet.

## Ferskining
De 29 sm lange fûgel is in lytse, ljochtgrize blaustirns mei in koarte, foarke sturt en in wyt boarst, in wite búk en in wite stút. De poaten en de snaffel binne helderoranje. Yn 'e briedtiid is de mûtse swart oant de snaffel, bûten de briedtiid bliuwe der allinnich tsjustere plakjes fan 'e mûtse op 'e kroan oer.

## Fersprieding
De soarte is endemysk yn Nij-Seelân en libbet yn en om swietwetter op 'e eastlike helte fan it Sudereilân en de súdlike râne fan it Noardereilân. Fierder is der in isolearre populaasje oan 'e Bulle River en de bopperin fan 'e Mutueka River súd fan Nelson. Der wurdt allinnich op it Sudereilân bret. Bûten it breidseizoen foerazjearje se oant 10 km op see.

## Ekology

Oare soarten yn it skaai hawwe harren nêst op driuwende wetterplanten, mar Nijseelânske stirnzen briede yn in ienfâldich kûltsje oan rivieren op it Sudereilân.  In lechsel bestiet meast út twa aaien. De jongen fleane nei likernôch 30 dagen út. 

It iten bestiet út fiskjes en wringeleazen, wêrûnder út en troch ek wjirms. Op 'e see wurde fral skaaldieren fretten.

## Status
Yn 2020 rûsde it Nij-Seelânske Ministearje fan Natuerbeskerming dat de populaasje tusken 1.000 oant 5.000 folwoeksen fûgels telt. Bedrigingen foarmje ynvasive rôfdieren lykas de wezeling, mar ek lânseigen soarten en it ferlies oan habitat troch de oanlis fan dammen en rekreaasjefoarsjenningen. De soarte stiet dêrom as bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Wytwangstirns

De **wytwangstirns** (*Chlidonias hybrida*) is ien fan 'e fjouwer soarten yn it skaai blaustirnzen (*Chlidonias*) út de famylje seefûgels (*Laridae*).

## Ferskining
Wytwangstirnzen wurd 24 oant 28 sm lang en binne grutter as de gewoane blaustirns. Se ha ek langere poaten, in foarsere snaffel en lykje mear op in wytstirns. It ferskil is de net djip foarke sturt. Simmerdeis is de soarte griis mei wite wangen dy't mei de swarte mûtse kontrastearje. 


Whiskered Tern (Chlidonias hybrida) (53939681726).jpg|Simmerdracht.
Whiskered tern(Chlidonias hybrida).JPG|Winterdracht.

## Fersprieding
Wytwangstirnzen briede op marren, sompen en oan rivieren yn Súd- en Midden-Europa en fierder oant djip yn Aazje en ek yn Austraalje. Fûgels út Europa oerwinterje yn Afrika, eastlike briedende fûgels oerwinterje yn Súdeast-Aazje oant Austraalje. Dielen fan 'e wrâldpopulaasje migreare net en binne stânfûgel.    

De soarte bestiet út 3 ûndersoarten:

**Chlidonias hybrida hybrida*: fan noardlik Afrika en súdwestlik Europa oant Sintraal-Aazje, súdeastlik Sibearje, Sina en Súdeast-Aazje.
**Chlidonias hybrida delalandii*: súdlik en eastlik Afrika en Madagaskar.
**Chlidonias hybrida javanicus*: Austraalje.

### Nederlân
De fûgel komt yn Nederlân skraach foar en wurdt meast yn 'e neisimmer yn it Iselmargebiet tusken gewoane blaustirnzen sjoen. Somtiden lykas yn 1997, 2007 en 2014 binne der gruttere groepen yn 'e noardwestlike helte fan it lân oanwêzich. Guon dêrfan bliuwe dan hingjen en briede ek yn ús lân, lykas yn 2014 en 2015 yn 'e Súdlaardermar en yn 'e Onnerpolder. Sûnt 2021 briedt de fûgel yn 'e Zouweboezem by Ameide.

## Ekology

De fûgel yt ynsekten, larven, wjirms, salamanders en kikkerts.

In lechsel bestiet út twa of trije oliifgriene aaien mei brune plakjes.

## Status
De soarte hat in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet en dêrom allinnich al is de kâns op útstjerren tige lyts. De grutte fan 'e populaasje is yn 2021 op 200.000 oant 900.000 fûgels rûsd. Der is gjin oanlieding om te tinken dat de soarte yn oantallen tebekrint. Dêrfandinne wurdt de fûgel troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2025) op 'e Reade list klassifisearre.