open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
It soldaatsje fan Barrahûs

**It soldaatsje fan Barrahûs** is in sêge dy't te krijen hat mei it bekende byldsje mei deselde namme, dat jierrenlang te sjen wie yn de tún by Barrahûs. Neffens de oerlevering soe in soldaat de bewenners fan in boerepleats holpen hawwe en út tankberens waard in byldsje makke fan de soldaat om it foarfal te betinken. De sêge is yn oantal farianten oerlevere is en de âldste fermelding komt út 1848.  

## Ferhaal
Yn de hjerst op in stoarmige jûn kloppet in earme frou oan by in ôfhandige boerepleats en freget oft sy de nacht trochbringe mei yn it hea. Sy wurdt opnommen yn de rûnte dy't om de iepen hurd sit. By it húshâlding fan de boer is ek in soldaat oanwêzich, dy't allyksa in nachtferbliuw krigen hat, mar dy't har net fertrout. Hy hellet in hânfol appels en smyt elkenien ien ta. De manlju fange de appel mei de knibbels nei elkoar ta, de froulju troch harren skurte breed te meitsjen. De earme frou lykwols fangt him as in man. De frou wurdt ûntmaskere en finzen nommen. It docht bliken dat sy in ferklaaide rôver is dy't yn de nacht har slach slaan woe. 

## It byldsje
It byldsje fan it soldaatsje is no werom op syn post. Freed 16 oktober 2009 waard it byldsje fan in soldaatsje ûntbleate by de pleats oan it spoar by Wurdum. It giet om in kopy fan it byld dat in pear jier ferlyn fuorthelle is.

It orizjineel fan ierdewurk wie yn de tiid bot oantaaste troch waarynfloeden en waard foar restauraasje in oantal jierren lyn fuorthelle. Bliken die dat er der sa min oan ta wie dat besletten waard it byld net wer op it âlde plak te setten en oer te dragen oan it Histoarysk Sintrum Ljouwert.
859

## Foarfallen
* Bremen wurdt plondere troch Rorik
* Keizer Loadewyk II besiket mei steun fan de tsjerke de frede yn it ryk fan de Franken te werstellen en syn omke Loadewyk de Dútser ta ynbinen te bewegen. De Synoade fan Savonnière kiest unanym syn kant.
* Loadewyk de Dútser stimt ta yn ûnderhannelingen.
* Op 9-jierrige leeftyd wurdt Seiwa keizer fan Japan
* Op de kusten fan de Middellânske See fan Spanje oant Byzantsium barre ynfallen fan de Wytsingen.
* Slach fan Abelda: Asturias ferslaat de moslims.

## Berne

## Ferstoarn
John Eskes

**John Eskes** (Wolvegea, 4 july 1951 - Drachten, 20 juny 2015) wie in muzikant, komponist en arranzjeur.

Hy groeide op yn in muzikale húshâlding. Begjin santiger jierren spile er yn bluesband *Artikel 461*. Nei de Mulo en de Muzyk Pedagogyske Akademy yn Ljouwert gie hy nei it konservatoarium yn Swol. Hy folge de 'masterclasses' oan it keninklik konservatoarium yn De Haach en de *Royal Academy of Music* yn Londen.

Fan 1974-1980 wie Eskes learaar klassike gitaar oan muzykskoallen. Troch Cees Bijlstra kaam er yn 1976 by it begeliedingskombo fan Rients Gratama. Boppedat wie er musikus yn it VARA-dûnsorkest en orkestlieder fan it popensemble *Still*. Yn 1983 waard hy musikus/orkestlieder/komponist arrangeur by Paul van Vliet en yn 1994 begelieder fan Adele Bloemendaal. Letter wie hy dirigint fan de Big Band Ljouwert '73 en dirigint fan it Smartlappekoar *Sipelsjeu*. Foar sello en gitaar skreau er ferskate wurken en solowurken foar klassike gitaar. Foar it teater-fuotbalmuzykspektakel *Abe* skreaun Eskes alle muzykfragminten en audio-effekten. Hy wurke yn 2009 as gitarist-akkordeonist by sjonger-tekstskriuwer Bouke van der Woude. 

Op 20 juny 2015 ferstoar hy yn Drachten. Hy wie al in tiid siik.
858

## Foarfallen
* 17 april - Paus Benediktus III komt nei in pontifikaat fan trije jier te ferstjerren. Syn opfolger, paus Nikolaas I, is by syn ferkiezing noch mar 38 jier.
* augustus - Kening Loadewyk de Dútser fan it Eastfrankyske Ryk ferbrekt de 'bruorlike gearwurking' en falt it Westfrankyske Ryk fan syn broer Karel de Keale binnen. 
* *sûnder datum* - De Wytsingen baarne de Katedraal fan Chartres, yn Frankryk, plat.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Mansoer al-Halladj, Perzysk dichter en soefistysk mystikus († 922)

## Ferstoarn
* 13 febrewaris - kening Kenneth I fan Skotlân (* 810)
* 17 april - paus Benediktus III (* 7??)
860

## Foarfallen
* 7 juny: Loadewyk de Dútser en Karel de Keale komme yn Koblenz ta in oerienkomst. Beide rjochtsje har yn de folkstaal ta harren ûnderdienen en wernije de eed fan Straatsburch.
* De Russen belegerje Byzantium
* Moarske piraten fêstigje in basis oan de mûning fan de Rhône en meitsje plondertochten streamopwerts.
* It Lân fan de Maya waard fannijs troffen troch in perioade fan drûchte dy't trije jier duorje soe en ta grutte ellende late soe. In soad stêden koene harren grutte befolking net mear te iten jaan. In oantal rekket ferlitten.

## Berne

## Ferstoarn
Snitser Sporthal

De **Snitser Sporthal** is in sporthal yn Snits, boud yn 1967. Yn 2007 is dizze folslein renovearre. It gebou hat in restaurant, tribune, twa sportsealen, tolve klaailokalen en een vip- en sponsorromte. De sporthal wurdt benammen brûkt foar follybal, basketbal, kuorbal en fuotbal.
852

## Foarfallen
* Loadewyk II sjocht him twongen syn oanfal op it sultanaat Bari op te jaan.

## Berne

## Ferstoarn
* Harald Klak, Deensk kening yn ballingskip, fermoarde.
Jaap Pander

**Jaap Pander** (Drachten, 19 jannewaris 1929 - Ljouwert, 12 febrewaris 2005) wie in bekende keatser.

As junior ferhuze Jaap nei Huzum en letter nei Ljouwert. As keatser wie er earst lid fan keatsklub *Onderling Genoegen*, en nei 1960 fan de Ljouwerer Keats Club (LKC). Oant syn tweintichste fuotballe hy foar it Huzumer FVC dêrnei noch lang foar Friesland. By it keatsen wûn er de Bûnspartij yn 1960 en 1963. Jaap Pander wie benammen efterynse mei in foarminst opslach. In deeglike keatser, dy't pas yn 1957 earsteklasser waard. Hy sloech 191 punten by en helle 12 keningskippen. Syn dream om nochris de PC te winnen slage net. Yn 1956 in 3e/4e plak tegearre mei Jan Faber út Peins en Sipke Vis út Minnertsgea. In jier letter wer in ‘lytse preemje’ diskear mei Meindert van der Weerd fan Boalsert út Makkum. Yn 1961 nochris in kear tredde mei as maten Roel Hoekstra en Appie Veldkamp.

Nei syn karriêre waard er skiedsrjochter en waard yn 1995 lid fan fertsjinste by de KNKB en holp letter noch as frijwilliger yn it Keatsmuseum. Jaap pander ferstoar op 12 febrewaris 2005 yn 'e âldens fan 76 jier.

## Prizen
* 1956 - PC 3e priis
* 1957 - PC 3e priis
* 1958 - de Bond 3e priis
* 1959 - de Bond 8e priis
* 1960 - de Bond 1e priis
* 1961 - PC 4e priis
* 1962 - de Bond 8e priis
* 1963 - de Bond 1e priis
* 1963 - PC 4e priis
Sibe van Aangium

**Sibe van Aangium** (Eanjum, 21 novimber 1895 - Haren, 12 septimber 1953) wie de skriuwersnamme fan dûmny **Hendrik Steen**. 

## Libben en wurk
Hendrik Steen wie in soan fan timmerman Gerrit Steen en Trijntje Feninga. Nei de legere skoalle wurke er ynearsten by syn heit, mar hy woe studearje, it leafst medisinen. Syn âlden woene lykwols perfoast hawwe dat er teology studearre. 

Doe't er 19 wie gie er nei it Kristlik Gymnasium yn Kampen en dêrnei studearre er teology oan de Teologyske Hegeskoalle yn itselde plak. Hy ferfolge syn stúdzje oan de Frije Universiteit yn Amsterdam, en promovearre yn 1937 oan de universiteit fan Münster mei it proefskrift *Das Leib-Seele-Problem in der Philosophie Hollands.* 

Hy stie as grifformeard dûmny yn Sâltkamp (1922-1926), De Helder (1926-1928) en Andyk (1928-1942), yn 1951 gie er mei emeritaat; hy wie doe noch mar 56 jier. Skiednis hie er in protte nocht en niget oan. Yn 1931 waard syn *Uit fel bewogen dagen. Geschiedenis van de [[Doleânsje|Doleantie]] in Anjum* publisearre.
    
Hy hat ferskate teologyske wurken publisearre, mar lanlik wie er bekend as Sibe van Aangium, skriuwer fan aventoereboeken foar de jongerein. De haadfigueren yn syn ferhalen kamen fan Eanjum en omkriten en belibben harren aventoeren yn histoarysk wichtige perioaden as de Tachtichjierrige oarloch, Frânske tiid, Belgyske Opstân en Twadde Wrâldoarloch. It bekendst binne de *Hotse Hiddes*-trilogy, de *Smokkelaars van de Schans*-trilogy en de *Zwarte Mus*-trilogy, dy't hieltyd noch lêzen wurde. It fúljeton *Sjouk van Holdinge* ferskynde yn it Frysk Deiblêd en is as iennichste foar folwoeksenen skreaun.

Syn wurk is kristlik-moralistysk fan karakter: de striid tusken goed en kwea, leafde foar jins neisten, fermoedsoenjend foar jins fijannen oer, it binne de tema's fan al syn boeken.

Hendrik Steen boaske yn 1922 mei Johanna Jantina Apol (1895-1991). Sy krigen 11 bern dêr't acht fan folwoeksen waarden.
Houliksbrûkme

Ta de Fryske **[[houlik]]sbrûkmen** hearde eartiids de ritus fan de knottedoek, wêrby't de oanbidder in los knope siden doek mei inkele goudstikken dêryn oan de oanbiddene oanbea. Luts hja de knoop oan dan wienen hja in pear. Letter kamen ek lytse sulveren breidskofferkes en houliksherten yn swang.

Op it plattelân hat de brulloft noch in grut barren west. De buert flagge en by it houlik fan in boeresoan of -dochter stie yn guon kriten de flagge op de skuorre as de breugeman, op it foarhûs as de breid dêr wennet. Op oare plakken stiene ek op de pleatsen fan de buorlju flaggen. As der noch in wettermûne by de pleats hearde waard dy ek beflagge. Yn Boazum wie in spesjale flaggeklup, dy't de flaggen sette en nei ôfrin traktearre waard.

At ien fan it troupear lid fan in feriening (bg. de lanlike ruters) wie barde it faak dat de leden har mei attributen foar it gemeentehûs opstelden. Hjir en dêr (Earnewâld, Barradiel) struiden de bern 'loverkes' (papiersnipels) by it weromkommen út it gemeentehûs. Se waarden dêrfoar leanne troch snobbersguod of sinten dy't op 'e grabbel struid waarden. De brulloft 'op 'e seale' (yn de herberch) op de jûn fan de troudei wie in grut en drok feest. It breidspear siet ûnder in spegel dêr't mei sjippe opskreaune lokwinsken op stiene.

It barde ek wol dat in geit as gefolch fan in weddenskip ûnder frijfeinten jûn waard. Wa't fan harren it earst troude, krige sa'n bist (as begjin fan in eigen feesteapel) oanbean en wol foár it gemeentehûs.

## Sjoch ek
* Breugemanspiip
* Breidsdoar

## Keppeling om utens
*
Houlik yn Fryslân

It **houlik yn [[Fryslân]]** wie ûnder it Aldfryske rjocht in ferdrach dat sletten waard tusken de famyljes fan de breid en breugeman. 

De famylje fan de breugeman joech oan de oare famylje in geskink om it mundium oer de frou te keapjen. Neist it offisjele houlik wie der ek it rôfhoulik, wêrby't de man in frou út in oare meechskip skaakte. Woe de frou by de man bliuwe, dan wie it in jildich houlik, oars krige de man in boete om't er it mundium skeind hie. Yn de trettjinde iuw feroare dit ûnder it kanonnike rjocht. Letter wie foar in jildich houlik allinnich de tastimming fan beide partijen (eventueel harren âlden) nedich.

De grifformearden leinen yn de tiid fan de Republyk de klam op it tsjerklik houlik. Frije leafde (konkubinaat), twongen houliken en skiedings waarden net tastien. Houliksferkear (iere bysliep), 'fleislike konversaasje' foar de trije ôfkundigingen (proklamaasjes), waard, seker troch dûmnys, bestraft. It ferbrekken fan de ferloving wie ek net de bedoeling. De proklamaasjes koenen 'spierd' wurde, dus opkeard. Mingde houliken joegen faak swierrichheden. It boargerlik houlik waard akseptearre. Der mocht dan yn in oar plak troud wurde as dêr't de proklamaasjes bard wienen. De befêstiging barde yn in iepenbiere tsjinst nei de preek en it brûken fan it houliksformulier. Wertrouwen waard tastien, al joegen de graden fan sibskip swierrichheden.

De 'dissenters' (roomsen, minnisten, joaden) hienen it boargerlik houlik. Fan tsjerklike houliken dy't der grif ek west hawwe is net folle bekend.

## Keppeling om utens
*
Flip Soolsma

**Philip Jacob (Flip) Soolsma** (Sint-Anne, 30 novimber 1947 - dêre, 3 april 2008) wie in Fryske keatser. Hy wûn yn 1974, 1979 en 1980 de PC, mar is nea kening wurden. Yn 1975 waard hy mei 53 punten klassemintswinner en doe’t er yn 1984 stoppe hie hy 478 punten helle.)

Al op skoalle siet Soolsma fol fan keatsen, fuotbal en gymnastyk. Yn 1964 docht er foar it earst mei oan de Freulepartij mei de maten Piet Keizer en Bote en de felle âld-keatser Klaas Kuiken as coach. As foarynse mei de ivige wite pet lit er mei syn hege noaslûd faak hearre wat er fan de lieding fynt. 

Yn 1970 wint er foar Sint Anne de Mulierbal. Yn de earste helte fan de santiger jierren is Hein Zijlstra syn fêste opslagger en spilet Sikke Sikkema foaryn. It súkses op de PC komt yn 1972 tichtby at er mei dizze maten de finale hellet. Yn 1974 wint er de PC foar de earste kear mei Jarich van der Veen as kening. Al bliuwt er dêrnei mei Jarich van der Veen jierrenlang favoryt, oaren winne dan de PC. Yn 1979 en 1980 wint er mei Piet Jetze Faber en Sake Saakstra nei fiif jier wer de PC.

Nei dy tiid liet de temperamintfolle Biltker op en om it fjild noch faak fan him hearre by syn grimmitigens om te winnen. By it publyk bleaun er lykwols herkenber mei syn soepele, atletyske trêd oer it fjild, syn nasale lûd en de bal foar syn boarst by it opslaan. 

## Prizen
* 1964 - Freule 2e priis
* 1966 - Jong Nederlân 3e priis
* 1966 - de Bond 6e priis
* 1968 - de Bond 3e priis
* 1968 - PC 3e priis
* 1969 - de Bond 1e priis
* 1970 - de Bond 1e priis
* 1972 - PC 2e priis
* 1974 - de Bond 9e priis
* 1974 - PC 1e priis
* 1975 - de Bond 1e priis
* 1975 - PC 3e priis
* 1976 - de Bond 2e priis
* 1976 - PC 3e priis
* 1977 - de Bond 9e priis
* 1977 - PC 3e priis
* 1979 - PC 1e priis
* 1980 - PC 1e priis
* 1981 - de Bond 6e priis
861

## Foarfallen
* De Wytsingen plonderje al foar de tredde kear de stêd Parys en oerwinterje yn de buert.
* Rastislav fan Moraavje freget de paus in biskop te stjoeren.
* Karloman komt yn opstân tsjin syn heit Loadewyk de Dútser.

## Berne

## Ferstoarn
862

## Foarfallen
* Rastislav fan Moraavje freget Michael III fan Byzantsium om help by it kerstenjen fan syn foarstendom. Michael stjoert de misjonarissen Syrillus en Metoadius.
* Ladoga (hoeddeisk Staraja Ladoga) wurdt foar it earst yn in dokumint neamd.
* Houlik fan Boudewyn I mei de Izeren Earm mei Judit fan West-Fransj yn Auxerre.

## Berne

## Ferstoarn
* 13 april - kening Donald I fan Skotlân
Knottedoek

In **knotte(doek)** of in **knottedoaske** wie in leafdesknoop foar minsken dy't trouwe woenen.

Oant de 18e iuw hâlde de Fryske frijer oan de frijster in nije, los knope doek foar fan netteldoek, side of brokaat mei trije dukatons sulveren riders fan fl. 3,15 der yn. It koenen ek 100 skipkesskellingen wêze. Luts hja de knoop fêst dan wie de ferloving besegele.

Foar de knotte kaam letter in 'ponge', in sulveren houlikshert of in breidskofferke yn 't plak. Dêryn koenen wol 20 dukaten 'op de kant' setten wurde. Ek de houlikspinning waard der yn bewarre. Op de knottedoeken en knottedoaskes stienen spreuken mei inisjalen. De ring ferfong ek de knotte. Yn it Frysk Museum en it Princessehof binne noch knottedoeken te sjen.

## Literatuer
* Cornelis Boschma, 'Friese en Noordhollandse knottekistjes', yn: *Antiek* 3 (1969), s. 560-566.
* Joast Hiddes Halbertsma, *[https://books.google.nl/books?id=UCNbAAAAQAAJ&lpg=PA196&ots=5pzRp1sTM-&dq=wotte%20sa%20wotte%20sa%20heste%20de%20knotte&hl=nl&pg=PA178 Letterkundige naoogst, deel 1]*, Dimter 1840, s. 178-200.
* Haro Hielkema, 'Knottekistje voor een geliefde', yn: *Trouw*, 4 desimber 2004.
* Herman Martin, 'Knottedoeken, knottepongen en knottekistjes', yn: *Oude Kunst* 7 (1929-1930), s. 329-340.
* Asing Walthaus, 'Geen ring, maar een knottenkistje', yn: *Leeuwarder Courant*, 4 septimber 2015.

## Keppeling om utens
*
Sulveren rider

In **sulveren rider** is in âlde munt dêr't in ruter op ôfbylde wie. In sulveren rider hie in wearde fan 14 gûne.

## Sjoch ek
* Gouden rider
Breidskofferke

In **breidskofferke** wie in doaske, faak yn de foarm fan in kofferke en meastentiids fan sulver. Yn it Dútsk wurdt it Minnekästchen neamd. 

Friezen fan oansjen joegen it harren breid ynstee fan de eardere knotte, it boeregeskink. It breidskofferke siet fol jildstikken. Faak stienen der symboalyske foarstellings en opskriften op. It hie deselde funksje as in houlikshert. Yn Hylpen joech men elkoar ek wol in ponge.
Brulloftspinning

In **brulloftspinning** wie in spesjale munt. Se waarden troch aadlike lju slaan litten by in sulveren of gouden brulloft. De pinningen waarden dan op de brulloft útdield. Yn Fryslân selden.
Houlikshert

In **houlikshert** is in earder sieraad. Dit sulveren foarwerp hie de foarm fan in hert, faak mei pylken trochboarre. It waard lykas it breidskofferke troch rike Friezen oan harren breid jûn. It wie de opfolger fan de 'knotte'.

## Keppeling om utens
*
PC 1998

De **[[PC]] fan [[1998]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. De 145ste edysje waard wûn troch it partoer fan Johan Okkinga, Sake Porte en Auke van der Graaf. De opslagger Johan Okkinga waard keazen ta kening.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale

### Kening PC 1998
* Johan Okkinga
Breidsdoar

In **breidsdoar** is in syddoar fan âlde tsjerken dêr't yn de Midsiuwen it houlik sletten waard. De pryster sleat it houlik foar de doar, as yn de doar, ear't de ferbyntenis yn tsjerke seinige waard. De breidsdoar is bytiden bysûnder fersierd. Ek de lykdoar fan pleatsen waard wol as breidsdoar brûkt. 

## Sjoch ek
* Noardsk doarke.

## Keppeling om utens
*
Breugemanspiip

In **breugemanspiip** waard troch net-troude susters fan in breid oan it breidspear jûn. De lange piip hie in sulveren dop en keunstblommen mei papierene franjes oan de stâle. De breugeman smookte meastentiids foar de foarm in pear kear út, wêrnei't de breugemanspiip as oantinken oan de troudei yn in kastke efter glês setten waard. Yn it Frysk Museum binne noch ferskate fan sokke pipen te besjen. 

## Keppeling om utens
*
Brulloftsfers

In **brulloftsfers** of **brulloftsdicht** is in fers dat ta eare fan in houlik skreaun wurdt en by gelegenheid fan in brulloft songen of foardroegen wurdt. 

It brulloftsfers waard sûnt de 16e iuw moade. It âldste Nederlânske fers út 1558 wurdt yn Gint bewarre. Vondel skriuwt syn earste brulloftsfers yn 1605 en dan komt Fryslân mei *Woutir in Tialle* (1609). Wierskynlik is *Ansck in Houck* út deselde tiid.  It fraaiste brulloftsfers is *Tsjerne* fan Gysbert Japicx. Dit brulloftsfers wie yn it earstoan bedoeld foar de hegerein mar waard al rillegau ek troch oaren brûkt. Yn de 17e en 18e iuw ferskynden brulloftsfersen sels by ûnbekende drukkers. It wurdt noch wol dien mar net folle mear yn dramatyske foarm.
Houliksguodrjocht

It **houliksguodrjocht** regelde de rjochtsbetrekkings tusken man en frou en harren besittings oan guod fan beide kanten.

Yn de Germaanske perioade wie de man alinnichhearsker oer it guod. Hy joech de famylje fan de breid as keappriis foar it mundium oer de frou in "wed". Al yn de iere Midsiuwen waard dit wed (meastentiids in stik lân) net langer oan de famylje mar oan de breid sels jûn en hold de man it beskikkingsrjocht oer dit wed. Mar al waard it replike guod nei ferrin fan jier en dei mienskiplik, de man hold syn eigen net-replike guod en behearde it frousguod en it mienguod.

Yn de lette Midsiuwen en yn de tiid fan de republyk kaar hjiryn wat feroaring. Net langer waard it oanbrochte replike guod fan man en frou mien mar allinnich it guod dat yn it houlik wûn en ferlern wie.

Nei de ynfiering fan it Boargerlik Wetboek bleau dit systeem yn it rjochtsbewustwêzen fan it folk trochlibjen. Soks blykt út de omstannichheid dat eigentlik allinnich yn Fryslân de mienskip fan winst en ferlies by de houlikse betingsten in soad foarkomt.
863

## Foarfallen
* De bruorren Syrillus en Metoadius besykje in standerisearre skriuwwize (alfabet) foar it Slavysk te ûntwikkeljen. It Syrillysk alfabet is nei Syrillus ferneamd.
* Fanút de Skeldemûning wurde troch Harold II plondertochten hâlden dy't fier it Midden-Frankenlân ynkringe, oan Keulen en Neuss ta.

## Berne

## Ferstoarn
* 24 jannewaris - Karel fan de Provâns, kening fan Boergonje
* 31 jannewaris - Feroanus fan Lembeek, hillige
864

## Foarfallen
* It Edikt fan Pîtres fan Karel de Keale beperkt de duer fan liifeigendom troch it net ôfbeteljen fan in liening mei it eigen liif as ûnderpân ta sân jier. 
* 1 july Eltenien yn it ryk fan Kare de Keale moat syn âlde sulverjild ynruilje tsjin de nije denarii.
* Tsaar Boaris I fan Bulgarije wurdt doopt.
* Yn de Lege Lannen hearsket wettersnee. De rin fan de rivier by Dorestêd ferskoot, wêrtroch't de stêd noch mear yn de problemen komt.

## Berne

## Ferstoarn
Ununoktium

**Ununoktium** is de tydlike namme fan in syntetysk skiedkundich elemint mei it symboal **Uuo** en mei atoomnûmer 118. Oant no ta binne der mar in pear atomen oantoand, mar fan it plak yn it Periodyk Systeem kin ôflaat wurde dat it in edelgas wêze moat.

De namme is ôfleid fan it Latynske *unus* (ien) en *octo* (acht): twa kear *unus* en ien kear *octo* wurdt *ununoctium*: 118, it atoomnûmer.
Arp Hiemstra

**Arp Hiemstra** (Ljouwert, 26 maaie 1922 - dêre, 10 oktober 2007) wie in bekende keatser. As achterynse wûn hy twaris de PC en trije kear de Bûnspartij. Mei  61 earste, 54 twadde en 71 tredde of fjirde prizen helle hy 362 punten foar it Ivich keatsklassemint. Dêrneist waard hy trettjin kear kening mei as hichtepunt de PC fan 1956. 

Arp groeide op yn in grifformearde húshâlding as achtste fan tsien bakkersbern en wie yn it earste plak fuotballer by fuotbalklub Nicator en semi-prof by Sportklub Ljouwert en ek noch 2 jier by fuotbalferiening It Hearrenfean. Syn spulynsjoch makke dat er faak oanfierder wie. Syn karriêre as keatser begûn nei de oarloch.  
 
Yn 1944 wûn er fjouwer fan de fiif ledenpartijen fan keatsklub It Noarden. Hy keatste mei mannen Tetman de Vries of de heit fan Piet IJsbrandy, Peke. Syn earste keningskip op in LKC-ledepartij tsjin de lettere maat Theun de Bruin betsjutte syn earste grutte priis. Omdat er sels net fierder leare woe gie er op syn fyftjinde fan skoalle en waard help by in blommist. Syn sterke gefoel foar rjochtfeardigens makke dat er sûnder wurk rekke. Ek letter soed er noch wolris in konflikt krije. 
 
Yn 1950 wûn er de PC mei Marten v.d. Leest en Theun de Bruin. Twa jier letter sit er wer yn de finale. Tusken 1950 - 1955 sit it duo Marten van der Leest en Arp Hiemstra leafst fjouwer kear by de leste fjouwer op de PC. Yn 1956 wint er en wurdt ek kening mei as maten Marten van der Leest en Johan Jansen út Harns. Dit wie syn lêste PC-winst, mar op de Frjentsjerter Bûnspartij geane syn súksessen fierder. Yn 1957 wint hy de Bûnspriis mei Sip van der Zee en Jan Rodenhuis, twa jier letter opnij, no mei broer Dicky van der Zee en Jan Rodenhuis. Yn 1960 nimt LKC de winst wer mei yn in gearstalling mei Rienk de Groot en Jaap Pander en Arp Hiemstra. Yn 1961 wurdt Arp Hiemstra foarynse oant hy as reserve-foarynse yn 1965 stoppet. 

## Prizen
* 1947 de Bond 2e priis
* 1950 de Bond 8e priis
* 1950 PC 1e priis
* 1952 PC 2e priis
* 1953 PC 3e priis
* 1955 PC 4e priis
* 1956 PC 1e priis +kening
* 1957 de Bond 1e priis
* 1958 de Bond 2e priis
* 1958 PC 4e priis
* 1959 de Bond 1e priis
* 1960 de Bond 1e priis
* 1961 de Bond 2e priis
Marten van der Leest

**Marten van der Leest** (Stiens, 6 april 1923  - dêre, 10 maart 2008) wie in keatser út Stiens. As bynammen de ‘grimmyt’ en it kanon fan Stiens’’ keatste fan 1945 - 1957 en wûn trijeris de PC te winnen. Mei 111 finales, tritich keningskippen helle er 344 punten foar it Ivich keatsklassemint.

As soan fan de grienteboer wûn er yn syn jeugd net folle prizen. Ek troch de oarloch hat er net folle keatse kind. Syn heit wie in keatsleafhawwer en 25 jierbestjoerslid fan de pleatslike keatsferiening *De Boer*. Hy sloech ôfgryslike hurd op, mar de rjochting wiksele noch wolris. Syn draaiende opslachballen wienen foar in soad perkspilers min werom te slaan. 

Yn 1948 wûn er syn earste PC mei Theun de Bruin en Sjouke Helfrich. Yn 1950 en mocht er de keningsbal op’e nij meinimme. Yn 1956 wûn er de partij op it Sjûkelân tsjin it partoer fan syn tsjinpoal Hotze Schuil. Letter wie Van der Leest lid fan de technyske Kommisje en waard Lid fan Fertsjinste fan de KNKB. Hy wie in hielûnthâlder dy't fûl wie yn it keatsen. Troch de hege jildprizen dy't der wûn wurde koenen kaam er letter lykwols minder by it keatsen te sjen. Hy wie fûl op de ‘nap’ tsjin, omdat er fûn dat dêrtroch it tuskenspul ferdwûn. Syn soan, Durk van der Leest en pakesizzer Marten van der Leest jr. wiene ek keatser.

Marten van der Leest ferstoar op 10 maart 2008, yn 'e âldens fan 84 jier. 

## Prizen
* 1948 - PC PC 1e priis +kening
* 1950 - PC PC 1e priis +kening
* 1952 - PC 2e priis
* 1953 - PC 3e priis
* 1954 - de Bond 4e priis
* 1955 - PC 4e priis
* 1956 - de Bond 7e priis
* 1956 - PC 1e priis
* 1957 - de Bond 7e priis
* 1960 - de Bond 6e priis
Rinnie Kuiper

**Rintje (Rinnie) Kuiper** (Makkum, 19 novimber 1927 – dêre, 25 novimber 2007) wie in keatser. Yn de perioade 1950 - 1965 keatste hy 358 punten by elkoar foar it ivich keatsklassemint en waard 29 kear as kening útroppen. 

Hy wie in efterynse dy’t bekend stie om syn ‘stuit’. Rinnie Kuiper stie bekend as de ‘sinasdrinker’. It wie in prinsipieel man dy’t ek wegere om as tsjinstplichtich soldaat nei Nederlânsk-Ynje te gean. By syn ferfangende tsjinst yn Limburch helle er de medalje by de titel ‘beste keatser fan Limburch’. Kuiper wurke as sjefskilder by Tichelaars Keninklike Makkumer Ierdewurk- en Tegelfabryk B.V. yn Makkum en wie yn 1988 fjirtich jier yn tsjinst by dy fabryk.
 
Hy wie mei syn rizige stal, brede riem en wite pet in tige kreas klaaide spiler yn it fjild. Hy toande him sportyf keatser en in goed ferliezer. De beskieden perkspiler hie in ‘ritige’ namme as opslagger, it wie faak alles of neat.
As 23-jarige wûn er yn 1950 de Rengersdei mei syn Ele van der Meij en Gerrit Rijpstra. By dizze ienige en earste priis fan dat jier waard hy kening. 
Nei syn fjirde priis op de PC yn 1952 mei Jan Rodenhuis en Aebe Haima, wûn hy de PC fan 1953 mei de keatsfenomenen Hotze Schuil en Frans Helfrich. Yn 1954 wûn Kuiper mei syn doarpsgenoaten Albert Rinia en Durk Lemstra it Nederlânske kampioenskip foar de keatsferiening ‘Makkum’. Nei in tredde priis yn 1954, twa twadde prizen yn 1955 en 1956 en opnij in tredde priis yn 1957, wie der yn 1959 opnij winst. Yn 1965 kaam in ein oan syn keatskarriêre en waard hy trettjin jier lang skiedsrjochter mei as hichtepunt de 125ste PC yn 1978.
  
Rinnie Kuiper ferstoar op 25 novimber 2007, yn 'e âldens fan 80 jier, hy ferstoar op deselde dei as syn keatsmaat Hotze Schuil.

## Prizen
* 1951 - de Bond 7e priis
* 1952 - de Bond 3e priis
* 1952 - PC 4e priis
* 1953 - PC 1e priis +kening
* 1954 - de Bond 1e priis
* 1954 - PC 3e priis
* 1955 - PC 2e priis
* 1956 - de Bond 3e priis
* 1956 - PC 2e priis
* 1957 - de Bond 4e priis
* 1957 - PC 3e priis
* 1959 - de Bond 3e priis
* 1959 - PC 1e priis + kening
* 1961 - de Bond 3e priis
* 1962 - de Bond 2e priis
* 1963 - de Bond 7e priis
* 1964 - de Bond 7e priis
867

## Foarfallen
* Basilius I fan Byzantsium wurdt keizer troch syn dronken foargonger en woldogger te fermoardzjen.
* Paus Adrianus II folget Nikolaas I op.
* Yn Iran komt de Sjiïtyske Saffariden dynasty oan de macht. 

## Berne

## Ferstoarn
* 23 of 24 septimber - Michael III fan Byzantsium
* 13 septimber - Paus Nikolaas I, (paus fan 858 - 867)
865

## Foarfallen
* Basilius wit keizer Michael III fan Byzantsium safier te krijen him ta te stean Michaels omk Bardas te fermoardzjen
* Kening Boaris I fan Bulgarije bekeart him ta it Kristendom.

## Berne

## Ferstoarn
* 3 febrewaris - Ansgar, benediktiner muonts, misjonaris, biskop en hillige.
866

## Foarfallen
* It kleaster Foswert op It Amelân is neffens in 16e iuwske kronyk om dizze tiid boud
* Áed Finnliath, kening fan de Uí Néill rommet de basissen fan de Wytsingen oan de noardkust fan Ierlân op.
* Keizer Loadewyk II docht in berop op alle frije manlju yn Itaalje om ûnder syn lieding de moslim-ynfallers út it lân te jeien.
* Michael I fan Bulgarije freget Paus Nicolaas I oft hy foar syn heidenske foarâlden heart te bidden. De paus antwurdet dat soks gjin inkel doel hat.
* Alfons III fan Astuerje folget Ordoño I op as kening fan Astuerje.

## Berne
* 19 septimber - Leo VI fan Byzantsium

## Ferstoarn
* Ordoño I fan Astuerje, kening fan Astuerje
Bremen (betsjuttingsside)

"**Bremen**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Bremen (stêd), in stêd yn Noard-Dútslân
* Bremen (dielsteat), in dielsteat fan Dútslân
* Hartochdom Bremen (biskop), it wrâlsk gebiet fan de aartsbiskop fan Bremen
* Hartochdom Bremen, in Sweedsk, Deensk en Hannoversk hartochdom  
* Bremen (De Like), in buorskip yn de gemeente Westerketier
* Bremen (skip), in skip fan de Norddeutscher Lloyd

Plakken yn de Feriene Steaten:
* Bremen (Georgia)
* Bremen (Indiana)
* Bremen (Kentucky)
* Bremen (Ohio)
* New Bremen

## Persoanen
* Adam von Bremen, in Dútske skriuwer
* Jacques van Bremen, in Nederlânske snelwanneler
* Jordy van Bremen, in Nederlânske fuotballer
List fan bylden yn Menameradiel

Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske **list fan bylden yn Menameradiel**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente Menameradiel, wêrby't *byld* brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken.
Bremerheide

**Bremerheide** (*Cytisus scoparius*) is in strûk út de flinterblommenfamylje (*Leguminosae*) dy't in soad liket op de hoannespoar, mar gjin stikels hat. De strûk kin wol 2 meter heech wurde. De tûken en wigen binne ffiifkantich en net behierre. At ynsekten de op de blommen komme, wurdt it stomoal op harren afsjitten. Bremerheide komt tige algemien foar, benammen op sângrûn, heidefjilden, dunen en oan spoardiken. 

Brem hat net folle blêden en binne mar lyts. De ûnderste binne trijetallich hânfoarmich gearstald, de boppeste inkelfâldich. De bledsjes falle gau ôf, mar de tûken bliuwe lykwols grien. Bremerheide hat hânfoarmich gearstalde blêden.

De blommen binne goudgiel en ± 2 sm lang. Se foarmje losse strusen. De blomstâlen binne ± 1 sm lang. De styl is oprôle. Bremerheide bloeit yn maaie en juny.

Bremerheide draacht in swarte pûl fan 2,5-4 sm lang. Allinnich de rânen fan de pûlen binne behierre, de rest is keal.

## Gebrûk
*Fan de twigen fan bremerheide kinne biezems makke wurde. Yn it ferline waard de rizel fan de plant yn tiden fan krapte brûkt as ferfanger fan jute.
*Yn bremerheide sit it fergiftige sparteïne dat in stimulearjende wurking hat op it hert. Yn de fytoterapy wurdt de plant dêrom ek brûkt by hertswakte. Ek wurdt bremerheide brûkt by lichte reumatyske oandwanings.
Bremen (De Like)

**Bremen** (somtiden ek as *Breemen* skreaun) is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn Grinslân.

De namme is in net ferwizing nei de Dútske stêd Bremen, mar nei de brem dy't hjir yn it ferline in soad groeide op de hege sânige grûn. Dy grûnen waarden ek wol 'breemhaar' (haar = sânige hichterêch) neamd. De útspraak fan *brem* is hast gelyk oan dy fan Breemen yn it Grinzersk nl. *breem*. 

Dat der in soad brem yn dizze omkriten groeide, kaam dat it lange tiid woest en net ûntgûn (earder fean)gebiet wie, dat allinnich geskikt wie om skiep yn rinne te litten. Yn Fryslân leit by Sondel yn Gaasterlân de Bremerwyldernis.

## Literatuer
* Postema, M.P. (2011), *Van Breemhaar tot Nij Breemen: geschiedenis en herinneringen van een voormalig bewoner*. 2e pr. Haulerwyk: eigen behear.
Marksisme

It **marksisme** is ien fan de belangrykste streamingen yn it sosjalisme en kommunisme. It is in samling fan ideeën en teoryen dy't skreaun binne troch Karl Marx en Friedrich Engels yn de 19e iuw. Ekonomyske en maatskiplike fragen en de ynfloed dêrfan yn de filosofy en polityk waarden troch Marx en Engels wittenskiplik ûndersocht. Doel fan it marksisme is in maatskiplike feroaring. Yn 'e rin fan de tiid kamen der op oare wittenskiplike mêden ek marksistyske teoryen sa as yn de filosofy, sosjology en literatuer.

## Sjoch ek
* Politike ideology
* Sosjalisme

## Literatuer
* Jon Elster, *An Introduction to Karl Marx*. Cambridge, England, 1986.
* Michael Evans, *Karl Marx*. London, 1975.
* Stefan Gandler, ''Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría'', Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
* Robinson, Cedric J.: *Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition*, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
* Rummel, R.J. (1977) *[https://www.hawaii.edu/powerkills/NOTE12.HTM Conflict In Perspective]* Chap. 5 *[https://www.hawaii.edu/powerkills/CIP.CHAP5.HTM Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix]*
* Shenfield, S.D. ''Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker''

## Keppeling om utens
*
Kapitalisme

Neffens it **kapitalisme** is de risping fan it wurk privee-eigendom. Yn de measte kapitalistyske lannen foarmet it kapitalisme in stelsel dêr't de produksjemiddels yn hannen fan partikulieren by binne, foar wa't se as kaptaal in boarne fan ynkomsten binne. It stipet dêrby in frije merkekonomy. Foar Liberalen, konservativen en kapitalisten is it privee-eigendom in betingst foar de frijheid fan de minske.

It ûntstean fan it kapitalisme rint lykop mei de Yndustriële Revolúsje yn West-Jeropa.

## Keppeling om utens
*
Meinte Walta

**Meinte Walta** (Wytgaard, 6 april 1920 - Ljouwert, 6 maaie 2002) wie in byldzjend keunstner út Ljouwert. 

Hy is de soan fan Jaring Walta en makke skilderingen en yllustraasjes, boekomslaggen en sânstrield glês. 

Syn wurken binne meast stilearre ekspresjonistysk. Eksposearre op meardere plakken, yn it bûtenlân ûnder oare op Sylt en yn Auwerk. Waard bekend troch it meitsjen fan boekomslaggen (Utjouwerij Laverman NV en Utjouwerij Alternatyf) en troch it iepenstellen fan syn atelier "Sjoch" foar besikers.

Wurk waard ûnder oare oankocht troch it ryk, wylst hy monumintale opdrachten útfierde op meardere Fryske plakken. 

Walta wie lid fan it Boun fan Fryske keunstners. Hy stoar yn 'e âldens fan 82 jier yn syn wenplak Ljouwert.

## Wurk

* *De tiid hâldt gjin skoft* (1965), Menamerdyk, Bitgummole
* *Zeepaardje* (1973), muorrereliëf foar de Rabobank yn Ljouwert, op de hoeke Skrâns/Huzumerleane.
Sosjaaldemokrasy

**Sosjaaldemokrasy** is de oantsjutting foar in politike beweging dy't op demokratyske wize yn de besteande maatskiplike of politike oarder in sosjale wetjouwing of in stadige herfoarming op grûn fan min ofte mear egalitêre begjinsels foarstiet. **Sosjaaldemokraten** binne oanhingers fan dy beweging.

Faak wurdt de term sosjalisme brûkt om sosjaaldemokraten oan te tsjutten, al is *sosjalisme* in breder begryp dat ek linksere ideologyen binnen en bûten it parlemintêr stelsel (lykas al as net revolúsjonêre kommunisten en soms anargisten) omfettet. Der wurde wol fraachtekens setten by de yndieling fan sosjaaldemokrasy ûnder sosjalisme, benammen troch linksere sosjalisten.

## Skiednis
Begjin tweintichste iuw kaam der in skieding yn it sosjalisme tusken de revolúsjonêren en parlemintêren.

Foar de Oktoberrevolúsje fan 1917 yn Ruslân waard de oantsjutting ‘sosjaaldemokratysk’ ek brûkt foar marksistysk-revolúsjonêre partijen. Nei 1918 feroaren in protte fan dy partijen harren namme yn ‘kommunistyske partij’, lykas de Russyske Kommunistyske Partij, dy't dêrfoar Russyske Sosjaaldemokratyske Partij hiet.
 
## Sosjaaldemokratyske partijen
* Austraalje: Australian Labor Party
* Belgje :
** Flaanderen: Socialisten en Progressieven Anders (SP.a)
** Walloanje: Parti Socialiste (PS)
* Denemarken: Socialdemokraterne
* Dútslân: Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD)
* Eastenryk: Sozialdemokratische Partei Österreichs (SPÖ)
* Feriene Keninkryk: The Labour Party
* Finlân: Suomen Sosialidemokraattinen Puolue (SDP)
* Frankryk: Le Parti Socialiste
* Grikelân: Panellínio Sosialistíko Kiníma (PASOK)
* Yslân: Samfylkingin
* Ierlân: Irish Labour Party
* Israel: Arbeidspartij (*Mifleget Ha'avoda Hajisraëliet*)
* Itaalje: Democratici di Sinistra
* Lúksemboarch: Lëtzebuergesch Sozialistesch Arbechterpartei
* Kanada: New Democratic Party
** Québec: Le Parti Québécois
* Meksiko: Partido de la Revolución Democrática (PRD), Convergencia
* Mongoalje: Mongol Ardyn Khuv'sgatt Nam (MAKN)
* Nederlân: Partij van de Arbeid (PvdA)
* Nij-Seelân: The New Zealand Labour Party
* Noarwegen: Arbeiderpartiet (DNA)
* Portegal: Partido Socialista
* Roemeenje: Partidul Social Democrat (PSD)
* Slowakije: SMER - Sociálna demokracia (SMER)
* Spanje: Partido Socialista Obrero Español (PSOE)
* Súd-Afrika: African National Congress (ANC)
* Sweden: Socialdemokraterna (S)
* Tsjechje: Česká strana sociálně demokratická (ČSSD)
* Turkije: Cumhuriyet Halk Partisi (CHP)

## Sjoch ek
* Politike ideology.

## Keppeling om utens
*
Kristendemokrasy

**Kristendemokrasy** is in politike streaming dy't grûnfêste is op de Bibel en kristlike tradysje. It is mei it liberalisme en de sosjaaldemokrasy ien fan de grutste politike streamingen yn Jeropa. De namme waard foar it earst brûkt yn de Frânske Revolúsje.
Feminisme

**Feminisme** (fan it Frânske *féminisme*, dat komt fan it Latynske *femina*, "frou") is de beneaming foar alle maatskiplike e en politike krêften en organisaasjes dy't stribje foar de emansipaasje fan froulju en de lykweardige behanneling fan froulju mei manlju. Dizze gelikensens wurdt neistribbe op ekonomysk, polityk, sosjaal en persoanlyk nivo. Dêrby nimt it trochbrekken fan tradisjonele rolpatroanen in wichtich plak yn.

It feminisme bestiet út in grut ferskaat oan ferskillende streamings, dy't fierhinne gearwurkje en fuortbouwe op inoars wurk. Hoewol't se it der ornaris wol oer iens binne wat it doel (fan feminisme) is, hawwe se soms sterk tsjinstelde fisys oer hoe't dat doel berikt wurde moat. De feministyske beweging begûn om 1880 hinne en hie doe de ynfiering fan it frouljuskiesrjocht as earste doel. Dat waard yn 'e measte Westerske lannen omtrint 1920 berikt. Yn 'e sechtiger en santiger jierren fan de tweintichste iuw kaam der in nije feministyske beweging op dy't stried foar û.m. it rjocht op abortus.

In ferneamde manlike oanhinger fan it feminisme wie Friedrich Engels.

## Sjoch ek
* politike ideology
* Isabelle Eberhardt

## Keppeling om utens
*
Islamisme

**Islamisme** is in politike ideology dy't ôflaat is fan de Islam. 

Islamisme is in kontroversjele term wêrfan't de definysje ferskille kin. Islamisten wolle gjin skieding tusken tsjerke en steat. Belied mei net stridich wêze mei de Koran en de wet sil grûnfêste wêze op de sharia (Islamityske wet).

Yn de deistige spraak wurde de begripen „Islamisme“ en „Islam fûnemintalsime“ gauris foar itselde brûkt; doch binne it gjin synonimen.

## Sjoch ek
* Politike ideology

## Keppeling om utens
*
Konservatisme

**Konservatisme** is in politike en sosjale streaming. It konservatisme hâldt him oan bewende/âlde ideeën en tastannen en is net foar yngripende feroaringen.

It begryp konservatisme is ôflaat fan it Latynske tiidwurd *conservare*, dat sawat as *bewarje/yn stân hâlde* betsjut. Lykwols kinne net alle definysjes fan konservatisme lykslein wurde.

It konservatisme is neist it liberalisme en sosjalisme ien fan de trije grutste politike streamingen, dy't yn de 18e en 19e iuw yn Jeropa ûntstean is.

## Sjoch ek
* Politike ideology

## Keppeling om utens
*
Libertarisme

It **Libertarianisme** (Latyn: *libertas* „Frijheid“) is in op frijheid grûndearre politike filosofy dy't besibbe is oan it liberalisme. Libertaristen binne fan betinken dat eltse persoan it rjocht hat om mei syn libben en besit te dwaan wat er sels wol, salang't de frijheid fan oaren net beheind wurdt. Yn de 19e iuw wie libertarist noch synonym foar „anargistysk“ en wurdt hjoed de dei soms ek noch sa brûkt. 

Neffens in protte libertaarjers is it libertarisme sljochtwei in radikale ôfskieding.

De ideology komt yn de tritiger jierren fan de 20e iuw op yn de Feriene Steaten stammende út de Filosofy fan it Liberalisme.

## Keppelings om utens
* Libertarian.nl
* Libertarian.be
* Libertarisme.nl
* MeerVrijheid.nl
* Vrijspreker.nl
* Libertarismeforum.nl
* Rothbard.be
Ekologisme

**Ekologisme** is in politike streaming dy't de ekology as haadtema hat. De politike partijen wurde ek wol de *griene partijen* neamd. Neist ekologyske saken hâlde de griene partijen har ek dwaande mei alternative polityk en hawwe mei bepaalde dingen oerienkomsten mei it sosjalisme en feminisme.

De ideology ûntstie yn de santiger jierren fan de 20e iuw. 

;Foarbylden fan griene partijen
* Yn Dútslân: Bündnis 90/Die Grünen
* Yn Nederlân: GrienLofts

## Sjoch ek
* Politike ideology

## Keppeling om utens
*
Kommunitarisme

**Kommunitarisme** (Latyn: *communio*, "mienskip") is in samling fan filosofyen oer minske en mienskip. Kommunitarisme hâldt him dwaande mei de balâns tusken persoanlike rjochten en dy fan de mienskip, en de ynfloed fan de mienskip en kultuer op de minske.

De ideology ûntstie yn de lette 20e iuw.

## Sjoch ek
* Politike ideology

## Keppeling om utens
*
Nasjonaalsosjalisme

It **Nasjonaalsosjalisme** is in oan it faksisme besibbe politike streaming, dêr't de ideology fan om 1918 yn de Weimarrepublyk (Dútslân) ûntstie. Ornaris ferwiist it wurd nei de ideology fan de Dútske diktatuer fan 1933 oant en mei 1945 (it Tredde Ryk). Sûnt 1945 is it yn Dútslân en oare lannen ferbean, mar der binne noch altyd lytse radikale groepen dy't dizze ideology oanhingje (neonazi's).

De ideology fan it nasjonaalsosjalisme is radikaal antysemitysk, antykommunistysk en antydemokratysk. It hat mear rasistyske eleminten wêrby't it eigen ras superieur is oan oaren.

## Sjoch
* Politike ideology
* Nazy-Dútslân

## Keppeling om utens
*
Sosjaalliberalisme

**Sosjaalliberalisme** is in politike streaming dy't minder negatyf is oer it yngripen fan de steat yn de maatskippij. Oare nammen foar sosjaalliberalisme binne *progressyf liberalisme* en *lofts-liberalisme*.

De streaming ûntstiet oan it begjin fan de 20e iuw as sosjalisten en liberalen ta in kompromis komme en punten fan de oare politike ideology oernimme.

## Nederlân
D66 en GroenLinks binne de progressyf-liberale partijen fan Nederlân, mar ek bûten dizzze partijen binne progressief-liberalen warber. Yn oktober 2005 is DeZes oprjochte en yn augustus 2006 de Liberaal Demokratyske Partij (LibDem).

## Opfettings yn it sosjaal-liberalisme
It progressyf liberalisme hat in oantal skaaimerken:

* Hoedzjen fan boargerfrijheden
* In mingde ekonomy
* Sosjale foarsjennings dy't yndividuele ûntjouwing mooglik meitsje
* Tagonklik ûnderwiis en sûnenssoarch
* Omtinken foar duorsumens en bistewolwêzen
* Liberale opfettings oer etyske kwestjes, sa as homohoulik, eutanasy, abortus, prostitúsje en drugsbelied
* Konstitusjonele herfoarmingen dy't demokratisearring fersterkje
* (Yn Europa) Foarstanner fan Europeeske yntegraasje
* Fersterking fan it ynternasjonaal rjocht (multilateralisme) en minskerjochten

## Sosjaal-liberale filosofen
Wichtige progressyf-liberale filosofen binne ûnder oaren Thomas Hill Green, John Stuart Mill, Isaiah Berlin, John Rawls, en Amartya Sen.

## Sjoch ek
* Liberalisme
Jerre Hakse

**Jerre Hakse**  (Ljouwert, 15 april 1937 – Amsterdam, 26 maart 2024) wie in byldzjend keunstner út Ljouwert. Hy hie in eksposysjeromte yn 'De Prins van Waldeck' yn de Grutte Tsjerkestrjitte.

Jerre Hakse wie autodidakt en makke doeken, plastiken en gouaches wêryn 't er taspilings makke op wat er sjoen of ûnderfûn hat, mar dy't foar de taskôger in soad te rieden oerlitte. Hy waard beynfloede troch it wurkjen sels en syn fisuele waarnimmings dy't er faak abstrahearre. Dat abstrahearjen troch eksperimintearjen nei syn eigen byldtaal wie foar him in sykjen. 

Yn de iepenbiere romte steane wurken fan him oan de Uniawei yn Stiens (1975), oan skoallemienskip Comenius yn Ljouwert (1974) en in skulptuer by Schatzenburg yn Menaam (1976).

Eksposysjes wiene yn û.o. galery *De Roos van Tudor*, (Frjentsjer), It Mondriaanhûs (Winterswyk) en Smelik & Stokking (De Haach).
Wurk fan Hakse sit ûnder oare yn de kolleksjes fan it Ryk, provinsje Fryslân, Keramykmuseum It Princessehof, de Frigem, abbekatekantoaren en makelders. 

## Galery

Ofbyld:Jerre Hakse DSCN0396.jpg|
Ofbyld:Jerre Hakse 200801 Docare foto's 040.jpg|
Ofbyld:Jerre Hakse Read lânskip.jpg|*Read lânskip*
Monument voor Arjen Sevenster.JPG|Monumint foar Arjen Sevenster (1975), Stiens
Zonder titel (Menaldum).jpg|Sûnder titel (1976), Menaam
870

## Foarfallen
* Rorik siket tanadering by de Frankyske keningen Karel de Keale en Loadewyk de Dútser en wurdt fan beiden in fazal en krijt dêrtroch syn Fryske lien werom. 
* De Arabieren besette Malta
* By it Ferdrach fan Meerssen wurdt Lotaringen opdield tusken East- en West-Frânsje.
* Trier komt by it Eastfrankysk-Dútske Ryk
* De Sweedske Wytsing Other rûnet de Noardkaap en ûntdekt de Wite See en de rivier de Noardlike Dvina.

## Berne
* Alexander, keizer fan Byzantsium († 913 )

## Ferstoarn
* 2 april - Ebba fan Coldingham, Skotske geastlike en hillige
Nanne Ottema

**Nanne Ottema** (Ljouwert, 4 maaie 1874 - dêre, 20 juny 1955) wie in notaris en keunstsamler út Ljouwert.

Hy wie in soan fan Allert Ottema en Maria Franciska Fellinga. Al jong begûn er mei it sammeljen fan eastersk ierdewurk. Oan it Princessehof, dêr't er konservator fan wie, hat Ottema in unike kolleksje neilitten. Ek lânseigen ierdewurk, folkskeunst en klaaiïnge waarden troch him sammele en bestudearre. In soad guod is foar Fryslân bewarre bleaun en wurdt no yn museum It Prinsessehof en it Frysk Museum tentoansteld. Jierrenlang wie Nanne Ottema bestjoerslid fan it Frysk Genoatskip en lid fan Provinsjale Steaten fan 7 july 1931 oant 1935.

## Ottema-Kingma Stichting
De Ottema-Kingma Stichting fan Nanne Ottema en syn frou Grytsje Kingma dy't yn 1955 harren besittings erfde, hat as doel de keunst en wittenskip, en dan benammen alles wat fan belang is op âldheidkundich, keunst- en kultuerhistoarysk mêd te tsjinjen. Dêrby ek it tsjinjen fan de Hiemskutgedachte yn Ljouwert en yn Fryslân. De stifting beheart de neilittenskip fan de erflitters.

## Literatuer
* Kalma, J.J., *Nanne Ottema; Aartsverzamelaar en museumbouwer*, Ljouwert 1957
* Roding, M., *In de voetsporen van Nanne Ottema. Veertig jaar cultuurbehoud door de Ottema-Kingma Stichting*, Ljouwert 1995
* Veen, H.T., *Nanne Ottema : een kleurrijk verzamelaar*, Frjentsjer 1999
* Halbertsma, H., *Herinneringen aan Nanne Ottema*, yn De Vrije Fries 80 (Ljouwert, 2000) s.125-141
* Hoeve, S. ten, *Nanne Ottema’s betekenis voor Friesland*, yn: De Vrije Fries 82 (Ljouwert, 2002), s. 204-211
* Hoeve, S. ten, *Nanne Ottema (1874-1955) en het Fries Scheepvaart Museum*, yn: Jaarverslag van het Fries Scheepvaart Museum en Oudheidkamer 2004 (Snits, 2005), s. 69- 85.
* Wegener Sleeswyk, R.S. e.o., *De museumcollecties: een lust en een must!*, Ljouwert 2005
* Antoon Ott, *Verzameldrift. Biografie van Nanne Ottema (1874-1955)*. Utjouwerij Noordbroek, 2022

## Keppeling om utens
* ''De OKS-collectie''
* ''Oer Nanne Ottema''
868

## Foarfallen
* Earste fermelding fan de stêd Doetinchem
* Ahmad ibn Tulun stiftet de Tuluniden-dynasty yn Egypte (oant 884). 
* Yn Sjina wurdt it âldste oerbleaune blokboek *Diamant Sutra* makke.
* Ali ibn Muhammad komt yn Basra oan en begjint syn preekjen ûnder de Zanj.
## Berne

## Ferstoarn
869

## Foarfallen
* Godfried de Wytsing boasket mei Gisela, de dochter fan Lotarius II.
* Loadewyk de Dútser nimt Lotaringen yn.
* De Arabieren nimme Malta yn.
* It Alde Testamint wurdt troch Hunayn Ibn Ishak yn it Arabysk oersetten. 
* In boere-opstân tusken Seine en Loire tsjin de Noarmannen wurdt troch de Frankyske ruterij delslein.

## Berne

## Ferstoarn
* 4 febrewaris - Syrillus, filosoof en misjonaris
* Lotarius II, kening fan Lotaringen.
871

## Foarfallen
* 4 jannewaris - Kening Ethelred I fan Wesseks en Kent slacht in oanfal fan Deenske Wytsingen ôf.
* febrewaris - Loadewyk II slagget deryn in ein te meitsjen oan it sultanaat Bari. Hy krijt dêrby steun op lân en op see fan Basilius I fan Byzantsium en Feneetsje.
* Troch de dea fan syn sweager erft Rodri de Grutte ek it foarstendom  Seisyllwg. Dêrmei is hast hiel Wales yn syn hannen. 
* Kening Etelred I fan Wesseks en Kent sneuvelet by in nije ynfal fan Deenske Wytsingen. Hy wurdt opfolge troch syn jongere broer Alfred Dy makket Winchester ta haadstêd fan syn ryk.
* Neffens de oerlevering wurdt Reykjavik stifte troch Ingólfur Arnarson, de earste kolonist fan Yslân.

## Berne

## Ferstoarn
* Om 871 - Edwert de Aldere, kening fan Wesseks († 924)
Lykwei

In **lykwei** is de fêste wei wêr't de deaden oer droegen waarden. Al yn de Alde Fryske wetten waard hjiroer skreaun. De tradysje skreaun net altyd foar dat it it koartste paad wêze moast. 

Yn meardere plakken is noch altyd in lykwei (Drachten, Oerterp, Koartsweagen), mar meastentiids is it in eigennamme wurden. Inkeld is dy namme net offisjeel fêststeld (Goutum, Buil). 

Lykwei kin lykwols ek tsjutte op in lyk oandiel yn de ûnderhâldsferplichtingen' fan de wei. 

## Sjoch ek
* Lykfeart