open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saksen (folk)

De **Saksen** wienen in Germaansk folk út it noarden fan Jeropa, út it tsjintwurdige Dútslân en it eastlike diel fan it tsjintwurdige Nederlân.

Oan it begjin fan de 5e iuw stuts in part fan de Saksen it Kanaal oer en foel it tsjintwurdige Grut-Brittanje binnen, tegearre mei de Angelen, Friezen en de Juten. De Saksen dy't yn Dútslân efter bleaunen holden noch lang fêst oan har Germaanske godstsjinst, mar waarden troch de Franken, ûnder lieding fan Karel de Grutte, bekeard ta it Kristendom. Fangefolgen waarden se opnommen yn it Frankyske Ryk. In wichtich lieder fan de Saksen yn de striid tsjin Karel de Grutte wie Widukind. Yn de Midsiuwen waarden de Saksen in wichtich part fan it Hillige Roomske Ryk.

Yn Grinslân, Drinte, Oerisel, de Efterhoeke en Noard-Dútslân binne de Nedersaksyske dialekten, dy't besibbe binne oan de taal fan de Saksen, hieltyd noch de wichtichste streektaal.

## Sjoch ek
*Saksekriich
*Stamhartochdom Saksen
Middellânske See

De **Middellânske See** leit tusken Súd-Jeropa, West-Aazje en Noard-Afrika. It gebiet is 3860 km lang en hat in trochsneed breedte fan 600 km, de trochsneed djipte fan de see is likernôch 1500 m. It oerflak fan de see is om-ende-by 2 miljoen km².

## Geografy
De Middellânske See foarmet de grins tusken Jeropa en Afrika en foar in part ek dy tusken Jeropa en Aazje. It is fia de Strjitte fan Gibraltar (tusken Spanje en Marokko) ferbûn mei de Atlantyske Oseaan en fia de Bosporus mei de Swarte See, dy't neffens guon betinkens (mar net neffens it deistich spraakgebrûk) ek ta de Middellânske See heart. De ferbining mei de Reade See is in keunstmjittige en ferrint fia it Suezkanaal yn Egypte.

De Middellânske See kin opdield wurde yn in Westlik Bekken en in Eastlik Bekken. De grins wurdt ornaris lein by it eilân Sisylje, dat mei de tean fan 'e Lears fan Itaalje en de noardwestkust fan Tuneezje in natuerlike fersmelling fan 'e see foarmet. Ta de Middellânske See hearre ferskate lytsere seeën, mei dêrûnder yn it Westlik Bekken de Alboransee, de Baleaarske See, de See fan Sardynje, de Ligueryske See en de Tyrreenske See, en yn it Eastlik Bekken de Adriatyske See, de Ioanyske See, de Golf fan Sirte, de Libyske See, de Levantynske See en de Egeyske See, wêrfan't dy lêste sels wer de Kretinzyske See, de Ikaryske See, de Myrtoaanske See en de Trasyske See omfiemet.

### Eilannen
De wichtichste eilannen dy't yn de Middellânske See lizze, binne:
* yn it westen: de Baleären mei Majorka, Minorka, Ibytsa en Formenteara.
* sintraal: Korsika, Sardynje, Sisylje, Malta en Djerba
* yn it easten: Kreta, Roados en Syprus

### Lannen
Lannen en territoaria dy’t oan de Middellânske See grinzgje, binne:
* yn it noardwesten en noarden: Spanje, Gibraltar, Frankryk, Monako, Itaalje, Sloveenje, Kroaasje, Bosnje-Hertsegovina, Montenegro, Albaanje, Grikelân en Turkije
* in it easten: Syrje, Libanon, Israel en Palestina (de Gazastripe)
* oan de súdside: Egypte, Lybje, Tuneezje, Algerije en Marokko
* eilânsteaten: Malta en Syprus (en it net algemien erkende Noard-Syprus)

### Rivieren
De Nyl is fierwei de grutste rivier dyt útmûnet yn de Middellânske See. Alle oare grutte rivieren (langer as 400 kilometer) dy´t yn de Middellânske See útmûnje, ûntspringe yn Jeropa. Fan west nei east binne dat: de Ebro, de Rhône, de Tiber, de Po, de Adige (Etsch) en de Maritsa (Evros).

## Middellânske Seeklimaat
It Middellânske Seeklimaat wurd ek wol Mediterraansk klimaat neamd. De term Middellânske Seeklimaat ferwiist nei it klimaat yn lannen rûn de Middellânske See. 
De grutte, relatyf waarme, wettermassa is fan grutte ynfloed op de lannen om de Middellânske See. De noardlik lizzende lannen binne dêrtroch relatyf waarm, de súdlike lannen relatyf koel. De simmers binne waarm en de winters, wêryn't de measte rein falt, binne sêft. It Mediterraansk klimaat makket ûnderdiel út fan it subtropyske klimaatgebiet.
Angelen

De **Angelen** wienen in Germaansk folk út it noarden fan Jeropa. De kearn fan harren gebiet lei wierskynlik yn Sleeswyk. Yn de 5e iuw stutsen hja it Kanaal oer en foelen it tsjintwurdige Grut-Brittanje yn, tegearre mei de Saksen, Friezen en de Juten. Nei it skynt hawwe *alle* leden fan dat folk yn de rin fan de 5de iuw de Noardsee oerstutsen, want dêrnei wurdt op it fêstelân nearne mear fan harren neamd. 

De namme *[[Ingelân]]* is nei de Angelen neamd, lykas direkt of yndirekt wurden as *[[Ingelsk]]*, *[[Angelsaksen|Angelsaksysk]]* en *[[anglofyl]]*.

### Oerstek nei Brittanje
Fan om-ende-by 200, oant likernôch 440, binne in protte Angelen tegearre mei de Saksen, Friezen en Juten nei Ingelân emigrearre.  Dat by dat barren alle bewenners harren eardere wenplakken ferlitten hawwe, lykas troch letter boarnen neamd wurdt, is net wierskynlik. Blykber waarden Germanen troch de Romeinen as helptroepen (*foederati*) oanwurven, om it lân nei it tebeklûken fan de keizerlike troepe (410) tsjin de oerfallen fan de barbaarske Pikten te beskermjen. 

It liket derop dat de Germaanske troepen dochs rillegau ûnôfhinklike hearlikheden stichten. De Angelen festigen harren benammen yn it easten (East Anglia yn de greefskippen Cambridgeshire, Norfolk, Suffolk, dielen fan súdlik Lincolnshire) en yn de 6e iuw lutsen sy ek nei it noarden oant yn Lothian (Skotlân) en stichten hja it keninkryk Deira yn Northumbria. De lânseigen befolking gie op yn it folk fan de Angelsaksen en waarden om 600 hinne tegearre oantsjut as *Engle*. De namme Ingelân foar it súdeastlik part fan Brittanje is lykwols ôflaat fan Angelen. It Aldingelsk, besibbe oan it Aldsaksysk, waard de basis foar it Ingelsk.

Yn de tiid fan de oergong fan de Lette Aldheid nei de Midsiuwen begûn it kristenjen troch Augustinus fan Canterbury. De grutste stammen ferienigen harren úteinlik yn in 'ingelsk' keninkryk ûnder Egbert fan Wesseks.

## Sjoch ek
* Angelsaksen
407

## Foarfallen
* Yn Brittanje komt it Romeinske leger yn opstân tsjin it rjochtmjittich gesach en Konstantyn III wurdt ta keizer útroppen.
* Gundohar wurdt kening fan de Boergonden.

## Berne

## Ferstoarn
* 12 maart - Innocentius I, paus
* 14 septimber - Jehannes Krysostomus, patriarch fan Konstantinopel en tsjerkfaar
* Gebikka, kening fan Boergonje (jiertal sa'n bytsje)
* Fiktrisius, evangelist
Bûnte gril

De **bûnte gril** of **bûnte grilk** (*Calidris alpina*) is in fûgelsoart út de famylje fan de Snipfûgels. 

## Foarkommen
De bûnte gril is in 17 oant 21 sm grutte fûgel, likernôch sa grut as in protter. De fûgel hat in wjukspanwiidte fan 32 oant 36 sm en waacht sa'n 40-60 gram. Hy kin 24 jier âld wurde.
De bûnte gril hat in ûnopfallende brúngrize tekening. By winterdeis binne de fearren ljocht fan kleur. Yn de briedtiid wurde de fearren op de rêch roastbrún mei donkere flekken, ek hat de fûgel dan in swarte búkflek. De bûnte gril hat swarte poaten en in donkere snaffel dy't oan it útein in bytsje nei ûnder bûgd is. 

## Fersprieding
De bûnte gril syn briedgebiet leit meast op de arktyske toendra's, yn lytser tal briede se ek wol súdliker. It binne echte trekfûgels dy't somtiden grutte ôfstannen ôflizze om te oerwinterjen, dit hinget wol fan harren briedgebiet ôf.
De fûgels dy't op de Sibearyske toendra's briede en fan Grienlân en Yslân oerwinterje meast oan de westkust fan Afrika. Dizze fûgels binne ûnder it trekken yn it foar- en neijier faak yn grutte kloften te sjen op it waad dat healwei op de rûte nei it oerwinteringsgebiets leit. 
De fûgels dy't yn East-Aazje briede, oerwinterje faak yn Súdeast-aazje. De bûnte grillen dy't yn Noard-Amearika briede hawwe meast net sa'n grutte ôfstân ôf te lizzen mar briede wat súdliker oan de Atlantyske kust of de kust fan de Stille Oseaan.

## Iten
De bûnte gril yt it meast ynsekten. Yn it briedgebiet yt er fierder spinnen, slakken en wjirms. Bûten de briedtiid hâld de bûnte gril him meast op oan de kust. Hjir yt de fûgel lytse dierkes dy't yn it slyk te finen binne lykas skulpdieren, lytse kreeften en wjirms.

## Fuortplanting
De bûnte gril briedt yn in kûltsje op de grûn. Troch syn ûnopfallende kleur is de fûgel op it nêst net maklik te sjen. It wyfke leit 4 brún flekte aaien dy't troch beide âlden yn trije wike útbret wurde. De jongen bliuwe ek noch in trije wiken by de âlden foardat se harren sels rêde.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
406

## Foarfallen
* 31 desimber - De Slach by Mainz, wêrnei't de ynvaazje folget fan Galje troch de Germanen.

## Berne

## Ferstoarn
* Godegisel, kening fan de Fandalen, sneuvelet.
486

## Foarfallen
* Klovis keart him tsjin it Gallo-Romeinske Ryk en ferslaat syn tsjinstanner Syagrius by Soissons.

## Berne

## Ferstoarn
* Syagrius, Gallo-Romeinske kening, (sneuvele).
500

## Foarfallen
* Om dizze tiid berikt it Fisigoatyske keningryk har grutste utwreiding. 
* Yn de Slach by Dijon hellet Godigisel mei help fan de Frankyske kening Klovis de oerwinning op syn broer Gundobad.

## Berne

## Ferstoarn
Sân Wrâldswûnders

De **Sân Wrâldswûnders** is in begryp dêr't meastentiids in list fan sân bysûndere bouwurken út de Klassike Aldheid mei bedoeld wurdt. Letter binne der ek oare listen makke, bygelyks dy fan de moderne wrâldswûnders en kin it ek dêr op slaan. 

## Sân ''antike'' wrâldswûnders
Dizze sân wûnders fan de wrâld binne oanwiisd troch ferskillende skriuwers, lykas Philan fan Byzantium, Antipatros fan Sidon. Foar de Griken hie it nûmer sân in magyske betsjutting. Hja koene sân planeten beneame, sân kleuren, sân wurkdagen, sân wittenskippen. Dochs is de list fan de Sân Wrâldswûnders net ûntstien op it hichtepunt fan de Grykske beskaving, mar earst yn de Midsiuwen gearstald. Alle sân wrâldswûnders steane lykwols yn it part fan de wrâld dat de Griken sjoen hawwe koenen, binnen de ferovere grinzen fan it ryk fan Aleksander de Grutte. Dochs binne twa wûnders net troch de Griken boud. Dit binne de hingjende tunen fan Babylon en de Piramide fan Cheops. 

# Piramide fan Cheops
# Kolossus fan Rhodos
# Hingjende tunen fan Babylon
# Mausoleum fan Halicarnassus 
# Pharos fan Alexandrje
# Byld fan Seus op Olympia
# Timpel fan Artemis yn Efeze 

De piramide fan Cheops is de ienichste fan alle klassike wrâldswûnders oer.

## Sân ''[[prehistoarje|Prehistoaryske]], [[Romeinske Ryk|Romeinske]] en [[Midsiuwen|Midsiuwske]]'' wrâldswûnders
# Stonehenge
# It Kolosseum
# De katakomben fan Kom el Shoqafa 
# De Sineeske Muorre
# De De Porsleinen toer fan Nanjing 
# De Hagia Sofia
# De Toer fan Pisa

## De ''natuerlike'' wrâldswûnders
# De Mount Everest
# It Grut Barriêrerif
# De Grand Canyon
# De Niagara Wetterfallen
# De Victoria Wetterfallen
# De fulkaan Paricutin
# It Poalljocht
# De Angel Wetterfal

## Sân ''ûnderwetter'' wrâldswûnders
# Palau
# It Belize Barriêrerif
# De Galápagoseilannen
# De Reade See 
# De Baikalmar
# It Grut Barriêrerif
# Underwetter-fulkanen

## ''Moderne'' Wrâldswûnders
* Taj Mahal (Yndia )
* Sineeske Muorre (Sina)
* De bylden fan Peaske-eilân
* Sydney Opera House (Austraalje)
* Katedraal fan Chartres (Frankryk)
* Borobudur (Yndoneezje)
* Hagia Sophia Istanbûl (Turkije)
* Angkor Wat (Kambodja)
* Petra yn (Jordaanje )
* Machu Picchu (Perû )
* Itaipúdam (Paraguay )
Ragnagar

**Ragnagar** (480 - 509) wie in foarst (*kening of hartoch*) fan de Salyske Franken. Hy hie syn residinsje yn Kameryk en wie famylje fan Klovis. Der binne ek twa broers fan him bekend, Ricchar en Rignomer.

## Skiednis
Ragnagar hearste fanut Kameryk oer in part fan de Romeinske provinsje Belgica in *Noard-[[Galje]]*. Mei Klovis loek Ragnagar oan it haad fan de Salyske Franken op tsjin it Gallo-Romeinske Ryk fan Syagrius. By Soissons fersloegen sy yn 486 tegearre de Romeinen, wêrtroch hiel Noard-Galje oant de rivier de Loire yn Frankyske hannen kaam.

Nei de oerwinning op de Fisigoaten yn 507 kearde Klovis him tsjin Ragnagar. Likernôch waard Ragnagar yn 509 ferslein en dea makke. Syn grûngebiet waard tafoege oan it Frankyske Ryk fan Klovis.

## Boarne
* Gregorius fan Toers

## Literatuer
* Edward James, *De Franken*, Baarn, 1988, s. 100.
Boudewijn van Loo

**Boudewijn van Loo** (Ljouwert?, ? – dêre, maart 1596) wie in soan fan Gerrit van Loo dy’t út Hollân kaam. It liket dat hy in hege amtner west hast. Hy kocht as wenhûs it Rollemahûs dat lei aan de Iewâl tsjinoer it Auckemahûs, no it stedhûs fan Ljouwert. Hy liet der in hôf by oanlizze. Boudewijn gie fierder yn ‘e spoaren fan syn heit. Hy waard riedshear by it Hof fan Fryslân. Dernjonken wie hy keninklik rintmaster-generaal fan de domeinen en, der wurdt tocht, grytman fan It Bilt. Yn de praktyk wie hy de lânhearre op It Bilt. De kombinaasje fan rintmaster en grytman kaam faker foar op It Bilt. 
Boudewijn gie wenjen yn it Rollemahûs. Yn 1564 liet er it Rollemahûs ôfbrekke en der kaam in nij hûs, dat de weardichheid fan de bewenner útstriele, foar yn ‘t plak. It waard as ien fan de moaiste Ljouwerter huzen beskôge. Neist en los fan it hûs waard it hûs fan syn sweager Piter Dekema boud.

Nei’t de Steaten yn 1580 it bewâld oernamen,  hat Boudewijn van Loo kâns sjoen om syn amten te behâlden. Utsein dat er yn 1585 efkes fêstsitten hat. Yn 1588 is hy mei pinsjoen gien.

Piter Dekema en Boudewijn van Loo wienen net allinne sweagers, mar hienen ek in sakerelaasje. Boudewijn van Loo die ek mei yn de ferfeanterij fan Piter Dekema. 

Doe’t de Steaten in amtwent foar de steedhâlder nedich hienen, foel it each op it hûs fan Boudewijn van Loo en it Dekemahûs. De hearen waarden it iens. Neffens de, noch bewarre, keapakte hawwe Boudewijn van Loo en syn frou  Jacomina van Kerckwerue it hûs op12 april 1587 foar 12.000 gûne oan de Steaten ferkocht.

De Van Loo’s binne letter foaral amtners west. Hoewol se ek pleatsen yn harren besit hienen. 
In oare Gerrit van Loo dy’t yn de skiednis neamd wurdt is Gerrit van Loo, de gritenijsekretaris fan It Bilt. Hy wie troud mei Hiskia fan Uylenburg. Doe’t syn skoanheit, Rombout fan Uylenburg, ferstoar, kaam syn skoansuster Saskia by him as har fâd te wenjen. Se krige ferkearing mei de skilder Rembrandt van Rijn. It pear is fan út it hûs fan de breid op 22 juny 1634 yn de âlde Anna-tsjerke te Sint Anne troud.
Berlynske Muorre

De **Berlynske Muorre** (Dútsk: *Berliner Mauer*) hat de stêd Berlyn yn twa stikken ferparte fan 1961 oant 1989. De totale grins om West-Berlyn hinne wie ûnderdiel fan de Dútsk-Dútske grins en wie 167,8 km lang, dêr't 45,1 km fan foarme waard troch de Berlynske Muorre. De Berlynske Muorre wie it bekendste symboal fan de Kâlde Kriich. By flechtbesikings hawwe minstens 136 minsken it libben ferlern. 

## Dútslân nei de Twadde Wrâldkriich

Nei de Twadde Wrâldkriich waard Dútslân ferparte yn ferskate sônes, ien foar eltse alliearde naasje: Frankryk, Grut-Brittanje, de Feriene Steaten en de Sowjetuny. Oer it generaal sjoen wie Dútslân ferdield yn fjouwer sônes. Ek de haadstêd Berlyn hie yn fjouwer besettingsônes en wie dêrtroch in eksklave fan de Sowjet sône. Yn 1949, binne de Frânske, Britske, en Amerikaanske sône gearfoege ta de Federale Republyk Dútslân (*Bundesrepublik Deutschland*, *BRD*). De Sowjetsône krige de namme Dútske Demokratyske Republyk (*Deutsche Demokratische Republik*, *DDR*). Fergelykjend wie Eastenryk ek parte yn ferskate sônes (letter ûnder it regear fan ien lân). Itselde barde oer hiel Jeropa, der wie in eastlike Sowjetsône en in westlike net-Sowjetsône. Dit partsjen fan Jeropa, Dútslân en benammen Berlyn ta twa politike blokken wurd as in part sjoen fan de Kâlde Kriich tusken de Feriene Steaten mei Jeropeeske lannen tsjin de Sowjetuny mei lannen ûnder harren regear, as gefolch fan it winnen fan de Twadde Wrâldkriich op Nazi-Dútslân.

## Hoe't de muorre ta stân kaam
Sûnt it partsjen fan Dútslân yn 1949, binne likernôch twa miljoen East-Dútsers as gefolch fan it Kommunisme útnaait nei West-Dútslân. Om it flechten te stopjen joech it Kommunistysk regear fan East-Dútslân yn augustus 1961 it befel in muorre te bouwen om West-Berlyn te isolearjen en East-Berliners net flechtsje te litten. 
De Berlynske muorre wie in part fan it saneamde Izeren Gerdyn, de sletten en goed beweitse stikeltriedgrins tusken it westen en it easten.

## De ein fan de muorre
Yn de rin fan 1989 kamen der brekken yn it Izeren Gerdyn, earst yn de grins tusken Hongarije en Eastenryk. In protte minsken makken gebrûk fan dizze rûte om yn it westen te kommen.
Op 9 novimber 1989 joech ien fan de heechste DDR partijlieders oan dat de grins frijjûn waard en de minsken frij nei West-Berlyn reizgje mochten. Dit wie it begjin fan in gaoatyske situaasje wêrby't miljoenen ynwenners fan Berlyn feesten op de ein fan de muorre. De grinswachten lieten de minsken gewurde en dy brutsen de grinsposten iepen om sa besite te bringen oan harren besibbe famylje.

## Keppeling om utens
* www.wall-berlin.org ''Ingelsk''
Warsjaupakt

It **Warsjaupakt** of **Warsjau Ferdrach Organisaasje** (offisjele namme: **Ferdrach fan Freonlikens, Gearwurking en Assistinsje oan wjerssiden**) wie in organisaasje fan Sintraal-Jeropeeske en East-Jeropeeske kommunistysk steaten.
It waard stifte yn 1955 yn Warsjau, Poalen as reaksje tsjin de Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje. It pakt duorre oant de ein fan de Kâlde Kriich doe't guon lannen lid ôf wiene, mei gefolch it ynstoarten fan it Eastblok en politike feroarings yn de Sowjetuny. It ferdrach waard tekene yn Warsjau, op 14 maaie1955 mei offisjele kopyen yn it Russysk, Poalsk, Tsjechysk en Dútsk.

De NAFO en it Warsjaupakt hawwe nea streekrjocht in militêr konflikt hân, mar bestriden elkoar mear as 35 jier yn de Kâlde Kriich. Yn desimber 1988 skafte Michail Gorbatsjov lykwols de Brezjnev-doktrine ôf en ferkleare dat de East-Jeropeeske lannen harren eigen koers farre mochten. Yn 1989 sette in protte feroarings útein yn East-Jeropa. De nije regearingen stienen net langer mear efter it Warsjaupakt en yn jannewaris 1991 kundigen Tsjecho-Slowakije, Poalen en Hongarije oan dat sy fan 1 july ôf it folgjende jier de organisaasje net mear stypje sille. Bulgarije folge yn febrewaris en al gau waard dúdlik dat it pakt syn langste tiid hân hie. Op 1 july 1991 waard it pakt offisjeel ûntbûn yn Praach. 

## Lidsteaten

* Sowjetuny
* East-Dútslân 
* Tsjecho-Slowakije
* Bulgarije
* Hongarije
* Poalen
* Roemeenje
* Albaanje (hat him yn 1968 weromlutsen) 
Útsein Joegoslaavje hawwe alle Jeropeeske kommunistyske lannen it ferdrach tekene.
Fan Batsum

**Fan Batsum** is in Fryske punkgroep. De band waard oprjochte yn 1994 en spilet punkmuzyk mei Fryske teksten. Se besteane út fjouwer manlju: Tjamme Valk (slachreau), Willem Talsma (bas), Kees Homsma (gitaar) en Sjouke Havinga (sang). 

Yn 1995 hawwe se in demo opnaam mei sân nûmers. Dy demo is oeral yn goeie ierde fallen en wie de basis foar de band. Troch it beskate súkses fan de demo is Fan Batsum op it Aaipopfestival foar it ljocht kaam en hawwe se mear troch Fryslân optreden. Yn 1999 kaam de band mei harren earste skyfke, *Bats Bats en noch ris Bats*. Dat skyfke is yn eigen behear opnaam en der steane 13 nûmers op. Ek hjir lit Fan Batsum harren eigen lûd hearre en sette de band mei hurde flotte en pakkende nûmers útein. Yn 2000 wie de band op toernee mei Wartall en Jitiizer wêrby't ferskate plakken oandien binne yn hiel Fryslân. Yn 2005 binne se begûn mei nije opnamen foar de CD *Bûge as Batse* en hawwe se mei 2005 in singel útbracht mei it nûmer *Simmer*. *Simmer* is in protte te hearren west op Omrop Fryslân. Yn maaie 2006 waard de CD útbrocht en krektas syn foargonger distribuearre troch Marista. Opnamen wiene yn de Sing Sing-studio yn Mitselwier en produsearre troch Jan Seunnenga (Pigmeat).
Letter hat Fan Batsum him sjen litten bij û.o. Mukkes Ljouwert mei Nakse Bananen, Aaipop, it Bolwurk yn Snits, Iduna yn Drachten en ferskate oare plakken.

## Wurk
* Bats, Bats en nochris Bats
* Bûge as Batse

## Keppeling om utens
*Oer Fan Batsum
*www.marista.nl
Galje

**Galje** is de namme dêr't eartiids (troch de Romeinen) it westlike part fan Jeropa mei oantsjutten waard. It is in gebiet dat oerienkomt mei it moderne Frankryk, Belgje, it westen fan Switserlân en dielen fan Nederlân en Dutslân westlik fan de Ryn. *Gallia* is noch hieltiten de Grykske namme foar Frankryk. De bewenners fan Galje, de saneamde Galjers binne ek bekend as Kelten en jilde as de oarspronklike befolking foar in grut part fan Jeropa.

## Bewenners
Yn de Romeinske tiid wennen de Galjers oer hiel Jeropa ferspraat en sprutsen hja ferskate Keltiske dialekten. Guons fan harren wennen op de flakten fan noard-Itaalje, it saneamde Gallia Cisalpina (*Galje oan dizze kant fan de [[Alpen]]*) en Feneetsje. Oare Kelten emigrearren oer de Pyreneeën hinne, nei it noarden en westen fan Spanje, dêr't sy har mei de Ibearyske oerbewenners fermingen ta it folk fan de Keltiberiërs, dat in oan it Galysk besibbe taal spruts.

It gebiet waard ûnderferdield yn: 
* Gallia Cisalpina (Súd Alpen)
** Gallia Transpadana (Noard Po)
** Gallia Cispadana (Súd Po)

* Gallia Transalpina (westlik fan de Alpen)
** Gallia Narbonensis provincia
** Gallia Comata (tusken Ryn & Pyreneeën)
*** Gallia Belgica
*** Gallia Aquitania
*** Gallia Celtica

Yn sawat al dy "Galje's" waarden dialekten fan deselde Keltiske taal sprutsen. Yn Aquitania waard lykwols in folslein oate taal sprutsen, besibbe oan it Baskysk en (wierskynlik) ek oan it distiid útstoarne Iberysk. It is om geografyske redenen dat Caesar dat diel ta "Gallia Comata" rekkene.

## Skiednis
Galje waard troch de Romeinen beset yn de perioade tusken 58 f.Kr. - 51 f.Kr., neidat Caesar de Galyske stammen yn dat gebiet ferslein hie. Hy skreau syn ûnderfinings yn in boek *[[Commentarii de bello Gallico]]* (*Ferslaggen oer de [[Galyske oarloch]]*). Dy oarloch koste oan mear as in miljoen Galjers it libben en sawat in miljoen minsken waard ta slaaf makke. It gebiet waard dêrnei as in Romeinske provinsje bestjoerd mei Lyon as haadstêd. Fan dy tiid ôf hawwe de Galjers ûnder grutte ynfloed fan de Romeinen stean en waarden sy Romanisearre. Stadichoan waard taal en brûkmen fan de Romeinen oernaam. De Keltyske taal waard ynnommen troch it Latyn dat oan de basis leit fan it moderne Frânsk. 

Fan de 3e iuw ôf rûn it Romeinske gesach, troch tanimmende druk fan ynfallende Germaanske stammen, tebek. Op 31 desimber 406 stutsen ferskate Germaanske stammen de Ryn oer, en set de ynvaazje fan Galje útein (sjoch: *it [[Grutte Folksferfarren]]*. Yn 486 kaam der in ein oan it Romeinske bewâld yn Galje, doe't de Romeinsk hearsker Syagrius ferslein waard troch de Franken.
Syagrius

**Syagrius** (430 – 486 of 487) wie de lêste Romeinske hearsker oer (in part fan) Galje. 

## Skiednis
Syagrius folge yn 464 Paulus op as hearsker en urf dêrmei it ryk dat stifte wie troch syn heit Aegidius, en dat út Soissons wei in grut part fan noardlik Galje behearske. Hy stie bekend as de *rex romanorum* ('kening fan 'e Romeinen'), wat oanjout dat hy nettsjinsteande syn Gallo-Romeinske eftergrûn in wichtige posysje hie lykweardich oan Odoaker en de Fisigoatyske, Boergondyske en Frankyske keningen. Lykas foarhinne by de Romeinen bestie syn leger foar in grut part ut Frankyske hierlingen.

Yn 486 foelen de Frankyske keningen Klovis en Ragnagar it ryk fan Syagrius yn. By Soissons kaam it ta in fjildslach, dy't troch Syagrius ferlern waard. Hy flechte nei de Fisigoatiske kening Alarik II. Mar dy stjoerde him boeid wêrom nei Klovis, dy't Syagrius deameitsje liet.

Dêrmei kaam - tsien jier letter nei it tebeksetten fan de lêste Romeinske keizer fan it westen - in ein oan it Romeinske gesach yn wat letter Frankryk neamd wurde soe en begûn in lange perioade wêryn Germaanske keningen oer Gallo-Romeinske ûnderdanen hearskje soene.

## Boarne
*  - *Barbarians and Romans*
*  - *De Franken*
Sport Vereent

**Sport Vereent** is in amateurfuotbalklup út Aldeberkeap. De klup waard op 28 april 1930 stift as gymnastykferiening. Letter waard, ûnder lieding fan de tekstylman Garrit Bouwhuis ek in fuotbaltak stifte. 

It earste alvetal fan Sport Vereent spilet op it stuit yn de sneins fjirde klasse A.

## Gegevens
**Namme**
*Sport Vereent

**Oprjochte**
*28 april 1930

**Tenu**
*Wyt shirt
*Swarte broek
*Swarte sokken

**Fjilden**
*Sportpark Lunia

**Earste team**
*Snein fjirde klasse A

**Trainer**
*Wim Huizing

**Bysûnderheden**

## Ferneamde (âld-)fuotballers
*Lesmond Prinsen

## Keppeling om utens
*- Webstee fan de klup

## Sjoch ek
List fan Fryske fuotbalferienings
Golf fan Biskaje

De **Golf fan Biskaje** (Spaansk: *Golfo de Vizcaya*, Frânsk: *Golfe de Gascogne*, Baskysk: *Bizkaiko Golkoa*) is in seeboezem tusken Frankryk en Spanje dy't him útstrekt fan Bretanje oant de noardkust fan Spanje. De golf is neamd nei de Spaanske provinsje Biskaje.

De golf hie, mei rjocht en reden, de namme by stoarm tige gefaarlik te wêzen. Oan trije kanten is de golf troch lân omsletten, mar oan de westkant komt de folle wyn fan de Atlantyske Oseaan oansetten. Sylskippen dy't ienkear yn de golf wienen koenen by westerstoarm net mear weikomme en waarden troch de Atlantyske wyn nei de legerwâl fan de Frânske kust dreaun. 

## Skiednis
De namme komt fan de Romeinen yn 'e earste iuw foar Kristus, *Sinus Cantabrorum* (Oseaan fan Kantabria). 
Op guon midsiuwske kaarten, wurdt de Golf fan Biskaje ek oantsjut as *El Mar del los Vascos* (Baskyske Baai). 

Op 22 maaie 1703 fûn der in seeslach yn de Golf fan Biskaje plak. In keapfaardijfloat beskerme troch Nederlânske kriichsskippen, ûnder lieding fan kaptein Roemer Vlacq (1637-1703), moete in eskader Frânske kriichsskippen. De Frânske oermacht wie lykwols te grut en de Nederlânske skippen moasten belies jaan.

Wilens de Kâlde Kriich hat de marine fan 'e Sowjetuny dêr faak west. Foar de Sowjets wie de see fan geopolitysk en strategysk belang, sa koene se ienfâldiger by de Atlantyske Oseaan komme.

## Geografy
Meidat dielen fan 'e kontinintale plaat fier de baai ynrinne, is it wetter ûndjip, dêr't de wylde seeën it resultaat fan binne. It diel súdlikste diel fan 'e Golf fan Biskaje, krekt foar de Spaanske noardkust is de Kantabryske See.

### Rivieren
De wichtichste rivieren dy't útrinne yn 'e Golf fan Biskaje:
* Frankryk: Loire, Charente, Garonne, Dordogne, Adour.
* Spanje: neamd westwerts : Bidasoa, Oria, Urola , Nervión, Nalón, Pas, Asón, Deva, Miera, Besaya, Nansa, Eo, Sor.

### Wichtichste stêden
De wichtichste stêden om 'e Golf fan Biskaje hinne:
* Frankryk: Brest, Nantes, La Rochelle, /ordeaux, Bayonne.
* Spanje: San Sebastian, Bilbao, Pasaja, Santander, Gijon.
Kristoffel Kolumbus

**Kristoffel Kolumbus** (Spaansk *Cristóbal Colón*, Italjaansk *Cristoforo Colombo*; Genua, 1451 - Valladolid, 20 maaie 1506) wie in Italjaansk ûntdekkingsreizger. Kolumbus waard ferneamd troch syn ûntdekking fan Amearika yn opdracht fan Spanje yn 1492.

## Foar 1492
Kolumbus waard (wierskynlik) berne yn 1451, yn de Italjaanske havenstêd Genua oan de Liguryske kust. 

Kolumbus gie oan 't wurk as keapman by in Italjaansk hannelsbedriuw, wêrfoar't hy nei ferskate lannen bylâns de Middellânske See fear. Yn 1476 spielde Kolumbus op de Portugeeske kust oan neidat syn skip yn in seeslach tusken Genua en Portegal sonken wie. De tiid dy't hjirop folget is Portegal syn thúshaven en reizget hy op Portugeeske skippen de kust fan Afrika bylâns. Hy hopet sa Yndia te berikken.

Kolumbus komt ek yn de kunde mei ferskate wittenskippers, wêrunder Paolo dal Pozzo Toscanelli, en hy rekket dêrfan oertsjûge dat it mooglik wêze moat om Aazje te berikken troch nei it westen te farren. By it Portugeeske hof krijt hy hjirfoar gjin stipe ek om't de Portugezen al in protte súkses hawwe by harren reizen bylâns de Afrikaanske kust. Dêrom giet hy nei Spanje wêr't hy fan keninginne Isabella nei lang twifeljen tastimming en middels krijt om syn plan út te fieren.

## Reizen
### Earste reis

Hy kriget trije skippen, de karvelen Pinta, Niña, en it flaggeskip de kraak Santa María, en njoggentich man bemanning ta syn beskikking. Op 17 augustus fart Kolumbus de haven fan Palos, by Cádiz út. 

It lochboek fan Kolumbus syn earste reis is bekend, yn in troch Bartolomé de Las Casas redigearre ferzje. Hoewol't Kolumbus de datums en ôfleine ôfstannen presys byhâldt, jout er ferfalske ynformaasje oan syn bemanning, om harren tinke te litten tichter by hús te wêzen dan sy yn werklikheid binne.

Op 12 oktober 1492 kaam der lân yn sicht. Kolumbus tocht dat hy yn Yndia wie en neamde dy ynwenners Yndianen. It eilân sels neamde hy *San Salvador*, troch de lokale Yndianen waard it Guanahaní neamd. Dit eilân wie ien fan de Bahama's, hoewol't der noch altyd diskusje is oer hokker eilân it no krekt west hat. Lange tiid waard oannaam dat it Watlings Eilân west hat. Dat eilân is sels omneamd ta San Salvador, mar yn 1986 waard nei in wiidweidige stúdzje fan *[[National Geographic]]* bepaald dat it Samana Kay wêst hat, wylst ek Plana Kays wol as mooglik eilân oannaam wurdt.

Dêrnei die Kolumbus noch ferskate oare eilannen oan, bygelyks Kuba, dat hy earst noch in skoftke foar Japan oanseach. Wylst Kolumbus de kusten fan Kuba ferkende gie Pinzón der mei de Pinto fantusken om't hy fan de Yndianen ferhalen heard hie fan it goudeilân *Baneque*.
Dêrnei gie Kolumbus wêr nei it easten en ûntduts Hispanjola. Op krystjûn sonk de Santa Maria; Kolumbus wenne in skoftsje op it eilân. Letter kaam hy by tafal de Pinto wêr tsjin en fear wer nei Jeropa. Op 4 maart 1493 kaam Kolumbus yn Lissabon oan, wêrnei't hy nei de Spaanske keninginne yn Barselona trochreizge.
Italjaanske regio's

**Itaalje** is ûnderferdield yn tweintich **gewesten** of **regio's** (Italjaansk: *regione*). Fiif hjirfan hawwe in autonome status:
* Sisylje
* Sardynje
* de Aostadelling
* Trentino-Súd-Tiroal
* Friûly-Julysk Feneesje

De regio’s binne ek wer ferdield yn in grut oantal provinsjes. 

## Regio's

Dit binne alle regio’s fan Itaalje:
Widukind

**Widukind** of *Wittekind* (743 - 807) wie lieder fan de Saksen en de earste *[[hartoch]]* fan de Saksen dy't wy by namme kenne. Oarspronklik keazen de Saksen harren hartoggen allinnich as legeroanfierder (de letterlike betsjutting fan it wurd) dy't yn fredestiid wer ôfgean moast. Trochdat de Saksen yn syn tiid permanint strieden tsjin de Frankyske oerweldigers hold er dy funksje tsientallen jierren, sadat de Saksen wend rekken om in lieder te hawwen. Dêrtroch koe Widukind ek de ynfloed fan syn famylje fergrutsje, dy't letter yn ferskate Saksyske dynastyen in rol spile, lykas de Ottoanen, Welfen, Askanjers en Billungers.

## Tsjinstanner fan Karel de Grutte
Widukind wie de liedende krêft yn de Saksyske striid om harren ûnôfhinklikens en leauwen, it heidendom, te behâlden. Neidat Karel de Grutte yn 777 de Saksen ferslein hie, socht Widukind syn taflecht by de Denen. Yn 778 gong Karel nei Spanje ta en Widukind kaam werom en foel plonderjend it Rynlân yn dêr't er in tal stêden ynnaam. Tusken 779 en 781 wie der in bruorrestriid, om't in part fan de Saksyske eallju oan de kant fan de Franken stienen. De oergong nei it Frankyske rjocht die de Saksyske adel fertuten om't de Saksyske frije boeren neffens Frankysk rjocht liifeigenen waarden.

### Opstân fan de Friezen
Yn 782 socht Widukind op 'e nij syn taflecht by de Denen, mar kaam datselde jier werom en organisearre in nije opstân. Dy opstân sloech ek oer nei de Friezen en de Wenden. De Saksen ferneatigen it Frankyske leger en makken twa hege Frankyske funksjonarissen dea. Karel sette in fjildtocht op poaten en mei in mânsk leger luts er tsjin de Saksen op. By Verden waard Widukind ferslein en 4.500 Saksen waarden deportearre. De Saksen wienen lykwols noch net ferslein troch Karel, want hja koenen in oar Frankysk leger ferslaan yn de slach by Grotenburch. Yn 784 krige Widukind help fan de Friezen dy't him in leger stjoerden.

## Fredesferdrach
Lang om let sleaten Karel en Widukind yn 785 frede. Karel wist Widukind oer te heljen him ta it kristendom te bekearen en mei krysttiid 785 waard Widukind doopt mei Karel as peetheit. Ta eare dêrfan hold de paus in feestmiel. 

Nei alle gedachten is Widukind ferstoarn yn 807 by in slach tsjin de Swaben. Hy soe begroeven wêze yn Enger yn Herford (yn it tsjintwurdige Noard-Rynlân-Westfalen) mar de monumintale tombe dêr is net 9e-iuwsk, sadat der tocht wurdt dat it lichem dat dêr leit fan in oar is.

## Hillige

Widukind kaam letter yn leginden as in hillige en bouwer fan in protte tsjerken. Foar syn doop soe hy op in swart hynder riden hawwe en dêrnei op in witenien. It swarte hynder is ôfbylde op it wapen fan Herford en it wite hynder op de flaggen fan Noard-Rynlân-Westfalen, Nedersaksen en Twinte.
782

## Foarfallen
* *datum ûnbekend* - By it Bloedbad fan Verden wurde yn it hjoeddeistige Nedersaksen 4.500 kriichsfinzen lieders fan 'e Saksen op befel fan 'e Frankyske keizer Karel de Grutte ûnthalze.
* *datum ûnbekend* - De Friezen komme yn opstân tsjin harren Frankyske oerhearsers.

## Berne

## Ferstoarn
* 11 jannewaris - keizer Konin fan Japan (* 709)
785

## Foarfallen
* Karel de Grutte furdicht de *[[Capitulatio de partibus Saxoniae]]* út, in drakonyske maatregel tsjin eltsenien dy him ferset tsjin it twongen kristenjen fan de Saksen
* De Fryske opstân tsjin it Frankyske ryk wurdt troch Karel de Grutte delslein.

## Berne

## Ferstoarn
784

## Foarfallen
* novimber - De Friezen beëasten it Fly komme yn opstân tsjin it Frankyske Ryk. 
* Liudger flecht nei Utert.
* De Friezen stypje Widukind yn syn striid tsjin Karel de Grutte en stjoere him fersterking.

## Berne

## Ferstoarn
* 14 novimber - Alberik I, biskop fan Utrecht.
Natoer

**Natoer** kin ferskate betsjuttings hawwe:

# Alles dat wat net as gefolch fan doelbewust yngripen fan de minske ta stân kommen is. Yn dizze betsjutting is der yn Fryslân en Nederlân hast gjin natoer mear.
# Dat wat troch de minske as natoer beskôge wurdt. Yn it lêste gefal giet it meastentiids om troch de minske oanleine natoer.Yn it deistich spraakgebrûk wurdt natoer meastentiids brûkt om gearstâlingen fan yn it wyld libjende planten en bisten oan te tsjutten, bygelyks  yn in natoergebiet.
De tsjinhinger fan natoer is kultuer.
772

## Foarfallen
* De Saksenkriich (772-804): Karel de Grutte begjint in fjildtocht tsjin de Saksen en Friezen; hy ferslaat de Friezen en anneksearret it Fryske gebiet eastlik fan de Lauwers.

## Berne

## Ferstoarn
Aldgisl

**Aldgisl**, **Aldgillis**, **Aldegisel, Aldgils** of **Eadgils** (— 680) wie neffens it wurk fan Stephanus Eddius in Fryske kening út de twadde helte fan de 7e iuw. Hy is de earste kening dêr't wat skriftlike boarnen oer binne en stiet bekend as in machtich hearsker. Under syn regear woeks it Fryske ryk yn omfang. De namme Aldgisl betsjut: 'âld', *gisl* = "gizeler", "stêf" of "spear".

## Kening
Yn de *[[Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum|Historia ecclesiastica]]* fan Beda, in Ingelske muonts wurdt Aldgisl neamd as kening fan de Friezen. It feit dat Beda him kening neamd is hiel bysûnder en wichtich foar histoarisy, omdat de Friezen troch Frankyske boarnen út dy tiid, en dy't net oerrinne fan in soad betrouberens, altiten as in ûnderhearrich folk oantsjutten waard. Hja neamen de Fryske lieders hartoggen en gjin keningen. Skiedkundigen jouwe dêrom mear gewicht oan Beda syn beskriuwing en betiteling fan Aldgisl as dy fan de Frankyske boarnen. 

Fan wat wy oer him witte hat men de yndruk dat Aldgisl mear wie as allinnich in kriichshear. Hy wurdt sjoen as in frij machtich persoan dy't  him nea folle oanlutsen hat fan de grutste Naasje yn dy tiid, de Franken. Opfalt, is dat er syn eigen polityk fierde, los fan it Frankyske ryk. Dat koe der net samar dwaan, en omdat er dat wol die, wurdt oannommen dat er lang oan it bewâld west hat, mooglik al fan ôf ± 650.

## Skiednis
Aldglis hie syn machtsbasis yn it sintraal rivieregebiet yn de tsjinwurdige provinsjes Hollân en Utert. Hy residearre yn in *palacium* wierskynlik yn Utert of Dorestêd en neffens guon wittenskippers hearske hy oer in gebiet dat fan it Swin (by Brugge) oant de Weser ta rûn. De gebiedsútwreidingen fan it Fryske folk nei it suden ta om 650 hinne wurde op syn konto skreaun. 

Under syn regear hienen de Friezen te krijen mei it machtige Frankyske ryk en krigen se it oan 'e stok mei Ebroin, de Frankyske hofmeier fan kening Teuderik III. Dêrby wie it behearskjen fan de âlde Romeinske grinsfersterkingen de ynset fan de fijannichheden. Aldgisl koe mei syn legermacht de Franken op in ôfstân hâlde.

Yn de winter fan 678 ûntfong Aldgisl de Ingelske biskop fan York Wilfried yn Utert en joech dizze in ûnderkommen. Hy wegere oan it fersyk te foldwaan fan  Ebroin, Wilfried oan him út te leverjen. Likernôch 680 ferstoar de Fryske kening en waard er opfolge troch Redbad, dy't nei alle gedachten syn soan wie.

## Sjoch ek
* Fryske keningen
716

## Foarfallen
* Wynfreth set foar de earste kear foet oan wal yn Frisia en besiket Redbad yn Utert. Hy krijt fan de Fryske kening gjin tastimming om te kerstenjen en keart dêrom werom.  
* De Fryske kening Redbad falt Keulen oan mei syn float, hy ferslaat de Frankyske hofmeier Karel Martel yn de slach by Keulen.
* Yn de Slach by Amel ferslaat Karel Martel it bûn fan Neustriërs en Friezen.
* Kleaster Iona fiert Peaske op de fan Rome ornearre datum.
* Ethelbald wurdt kening fan Mercia. Neffens guon boarnen folge er Coelred op, neffens oaren hat Coelwald tuskentrochn ek noch in skoftke kening west.

## Berne
* Hiltrude, hartoginne fan Beieren 

## Ferstoarn
* Coelred, kening fan Mercia (709-716)
* Ceolfried (~76), Angelsaksysk abt 
* Winok, Bretonsk ealjeman en stifter fan in kleaster (717 soe ek kinne)
Stanislaus Konarski

**Stanislaus Konarski** (Poalsk: **Stanisław Konarski**; wiere namme: **Hieronim Franciszek Konarski**; berne (Żarczyce, 30 septimber 1700 - Warsjau, 3 augustus 1773 ), wie in Poalske opfieder, ûnderwiisherfoarmer, polityk skriuwer, dichter, toanielskriuwer en muonts fan Piaristen en in foarrinner fan de Ferljochting yn Poalen. 

Konarski studearre fan 1725 oant 1727 oan it Collegium Nazarenum yn Rome, wêr't er learaar fan retoarika waard. Dêrnei reizge hy troch Frankryk, Dútslân en Eastenryk om syn opfieding te ferbreedzjen. 

Yn 1730 gie hy werom nei Poalen en begûn te wurkjen oan in nije útjefte fan it Poalske wetboek (*Volumina legum*). 

Fan 1736 ôf wie er learaar oan it *Collegium Resoviense* yn Rzeszów. Yn 1740 stifte hy it *[[Collegium Nobilium]]*, in elitêre skoalle yn Warsjau foar soannen fan de hegerein ("szlachta"). Dêrnei herfoarme hy de opfieding fan Piaristen yn Poalen, yn oerienstemming mei syn edukaasjeprogramma ("Ordinationes Visitationis Apostolicae...", 1755). Syn herfoarmingen waarden in wichtich punt yn de 18e iuw yn de striid om it systeem fan Poalske opfieding te modernisearjen. 

Yn it earstoan waard Konarski polityk mei Kening Stanislaus Leszczynski assosjearre; letter mei "Familia" fan Czartoryski en Kening Stanislaus August Poniatowski. Hy mocht ek by de ferneamde "tongersdei diners" sitte. Stanislaus August makke in medalje ta eare fan Konarski, mei syn portret en mei de ynskriuwing, *Sapere auso*.
Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum

**It Frysk Letterkundich Museum** is yn 1959 útein set op in souder fan de Fryske Akademy. De earste konservator, Marten Koops Scholten, waard foar in tal deidielen útliend troch syn wurkjouwer, de Provinsjale Biblioteek, en krige in beskieden budzjet mei fan 800 gûne yn it jier.

Tsien jier letter koe it FLMD ferhúzje nei in eigen pand, Grutte Tsjerkestrjitte 20, fuort by de Fryske Akademy. Scholten gie mei pensjoen en waard opfolge troch Freark Dam. Mei syn assistint Sibe van der Meer boude hy it FLMD út ta it sintrum foar de Fryske literatuer. Doe't yn 1977 it eardere wenhûs fan Mata Hari, Grutte Tsjerkestrjitte 28 (no: 212) yn gebrûk nommen wurde koe, krige it museum pas echt de fuotten ûnder it gat. Der koe mei subsydzje fan it ministearje van WVC en fan de Provinsje Fryslân mear personiel oanlutsen wurde.

Yn 1980 koe it hûs njonken it museum ynrjochte wurde as de Troelstrasamling, mei in permaninte eksposysje oer Piter Jelles Troelstra en syn earste frou Sjoukje M.D. Bokma de Boer, better bekend as Nynke fan Hichtum. Ek oan oare leden fan de Troelstra-famylje waard omtinken jûn, sa as de soan en de broer fan Piter Jelles, keunstskilder Jelle Troelstra en de dichter fan *Morgenrood* en *Aan de Strijders* Dirk Troelstra.

Yn 1986 waard Freark Dam opfolge troch Tineke Steenmeijer. Yn 1990 waard it museum útwreide mei in modern depot en it Skriuwershûs, dêr't gearkomsten en kursussen hâlden wurde koene.
Yn 1999 waard it 40-jierrich jubileum fierd. Op dat stuit wiene de earste besprekken al geande oer wat liede soe ta de fúzje mei de Provinsjale Biblioteek en it Ryksargyf yn Fryslân. Op 1 septimber 2002 wie it nije ynstitút Tresoar in feit.

## Stifting Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum
Ek nei it opgean fan it FLMD yn Tresoar is de Stifting Frysk Letterkundich Museum en Dokumintaasjesintrum bestean bleaun. De stifting hâldt him û.o. dwaande mei it behear fan it Tamminga-Piebenga-Fûns (ûntstien út de neilittenskip fan Douwe Tamminga) en mei it behear fan de troch Rink van der Velde neilitten wenarke op De Feanhoop, dêr't skriuwers harren in skoftsje weromlûke kinne om oan literêr wurk te arbeidzjen.

## Eksterne link
* Webside Tresoar - Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum
* Webside Stifting FLMD
Sykte fan Crohn

De **sykte fan Crohn** heart, tegearre mei colitis ulcerosa by de groanyske ûntstekkingsreaksjes fan it maach-termkanaal. Hy komt troch de hiele terms foar, mar it meast yn it lêste diel fan 'e tinne term en it begjin fan 'e dikketerm.

## Oarsaak
"Crohn" komt by likernôch ien op de tûzen minsken foar. Fan de ûntsteanswize is net sa'n soad bekend. Flaters yn de NOD2/CARD15-genen en it smoken fan sigaretten jouwe in heger risiko. Der binne ek oanwizings dat it iten fan in soad sûker ek in ferhege risiko jaan kin.

## Klachten
Der binne allinnich klachten as de sykte aktyf is, dat wol sizze as de ûntstekking aktyf is. Tuskentiids hoecht immen der gjin lêst fan te hawwen. De klachten binne dan foaral pinebúk, diarree en ôffalle. Fierder is der it algemiene siik wêzen, net lekker fiele mei koarts.

Dêrneist kinne ek klachten ûntstean dy't yn earste ynstânsje net sa'n soad mei it maach-termkanaal te krijen hawwe. Sa binne gewrichtsklachten, eachûntstekkings en nierstiennen bekende klachten by Crohn. In bykommend probleem is dat ûnder aktiviteit de opname fan fiedingsstoffen troch de terms ôfnimt wêrtroch tokoarten ûntsteane. 

### Komplikaasjes
Wat by Crohn faak foarkomt binne ferbinings, fistels tusken term en omlizzende organen. Bygelyks kin der in ferbining ûntstean tusken term en blaas, term en fagina of in iepen ferbining tusken term en hûd by de anus-iepening (*peri-anale fistel*).

Fierders kinne de terms ôfsluten wurden troch obstruksje, wêrtroch de terms dan útsette kinne. Der kinne absessen yn de term komme dy't knappe kinne, wêrtroch de termynhâld frij komt.

## Undersyk

Meastentiids wurdt der bloed ôfnommen en ûndersocht op ûntstekkingsferskynsels. Faak is it tal wite bloedsellen heger as normaal en is it bloedgehalte leger (bloedearmoede). Derneist is faak it aaiwytgehalte (albumine) ferlege.

Bloedûndersyk allinnich is net genôch om mei wissens de diagnoaze te stellen; hjirfoar is in endoskopy nedich. Mei in fleksibele buis dêr't in kamera en paktankje yn sittte, wurdt de term fan de binnenkant besjoen. As nedich kinne der ek lytse stikjes term útknipt wurde (biopt), wat ûndersocht wurde kin. 

## Behanneling
Oant no ta kin de sykte net genêzen wurde. De behanneling bestiet der dan ek út om de ûntstekking te ûnderdrukken en oare ferfelende klachten, lykas diarree, pinebúk of mislikens te ferbetterjen.

Pasjinten ha minder lêst fan oanfallen en oare klachten at se in goed dieet folgje. Om de ûntstekking te ûnderdrukken wurde der ûntstekingsremmers jûn. Yn de lichte gefallen binne dit sulfasalazine middels en yn slimmere gefallen kortikosteroïden (lykas prednison). Derneist krije pasjinten faaks in antibiotikumkuer om mooglike baktearjes út te skeakeljen. 

Somtiden kin in operaasje nedich wêze. Dat part fan de terms dat troch de sykte net goed mear wurket wurdt dan fuorthelle. De beide losse einen kinne wer oanelkoar hechte wurde (anastomose) of de pasjint krijt in stoma.

## Literatuer
* De Merck Manual: Ziekte van Crohn
Joseph Haydn

**Joseph Haydn** (Rohrau, 31 maart 1732 - Wenen 31 maaie 1809) wie in Eastenrykske komponist.

## Biografy
Haydn waard berne as twadde fan tolve bern. Heit en men wienen ienfâldich, se wienen from en se wurken hurd. Mem hie graach sjoen dat ien fan har bern geastlike wurden wie mar dit siet der net yn foar Joseph. Syn heit woe graach in muzikant fan him meitsje. Yn 'e hûs waard der in soad muzyk makke. Dizze folksmuzyk kaam letter foar soan Joseph fan pas. Nei in pear pogingen om op in oargel te spyljen mocht er by it no ferneamde Wiener Sangerknaben yn Wenen. Dizze organisaasje song by tsjerketsjinsten. Mar doe't hy it burd yn de kiel krige en in prúk fan in kollega stikken knipte wie it klear. Hy wurd dyselde dei ûntslein. Hy stie op strjitte, hy krige iten fan freonen en fan bewûnderers. Letter koe hy sels wer iten keapje doe't er as kopiist wurkjen gie. Ut dizze tiid komme syn earste wurden dy’t besteld waarden troch de pleatslike adel en boargerij.

Hy bestudearret de nije wurken fan Carl Philipp Emmanuel Bach. Dizze wurken soe hy as foarbyld nimme foar syn pianosonates. Yn 1759 begjint hy mei in nije baan. Hy wurdt kapelmaster by de greve Morzin. 

Hy trout mei Maria Anna Keller. Hy woe leaver trouwe mei har suster, mar dit mocht net fan de skoanheit. It wie net in lokkich houlik. Der kamen gjin bern en Haydn sei faak dat er bliid wie dat er net thús hoegde te wêzen. Hy wie faak yn it selskip fan oare froulju.

Yn 1760 wurdt hy kapelmaster by Grevee Esterhazy yn Eisenstadt. Haydn krige in permanint orkest ta syn foldwaan. Dit wie foar him in goede omjouwing om in soad wurken ôf te leverjen. Stadichoan waard Haydn ferneamder. Hy krige útnûgingen fanút de hiele wrâld lykas Parys, Amsterdam, Leipzich, de Feriene Steaten, Spanje en Itaalje.

De ferneamdheid kaam him goed fan pas yn 1790. De greve gie dea en de kapel waard ûntbûn. Hy krige in aardich pinsjoen mei en hy mocht de titel kapelmaster behâlde. Hy fêstige him as frije keunstner yn Wenen. Op oantrunen fan de fioelist en ympressario Salamon ûndernaam hy twa reizen nei Ingelân. Syn Londenske symfonyen waarden tige goed ûntfongen. It Ingelske hof woe him graach sjen. Ek krige hy it earedoktoraat fan Oxford. Op syn earste weromreis moete hy de jonge Ludwig van Beethoven, dy’t him folget nei Wenen foar muzyklessen. Echt freonen binne it noait wurden. 

Yn syn lêste libbensjierren komponearre hy syn twa belangrykste oratoria’s: "Die Schopfung" en "Die Jahreszeiten". Foar syn dea koe hy yn de krante syn eigen namme lêze by de rou-advertinsjes. Troch in namme wikseling fan de krante mei syn broer wurdt hy dea ferklearre. Dêrom krige er ek gjin útnûging foar de routsjinst yn Parys. Sels stoar hy in pear jier letter tidens it bombardemint fan Frankryk op Wenen op 31 maaie 1809.

Haydn hat likernôch 104 symfonyen skreaun en 84 strykkwartetten. 

## Sjoch ek
* List fan ferneamde komponisten