open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michael (aartsingel)

De Hillige **aartsingel Michael** wurdt beskreaun yn it boek Daniël fan it âlde testamint as de foarnaamste fan de hearskers en beskermer fan it fromme Israel. Tegearre mei de aartsingel Gabriël ferklearret hy oan Daniël it profetyske byld dat er sjoen hat. Yn it nije testamint stried hy tegearre mei de duvel om it lyk fan Moazes. Yn Judas 9 stiet dan ek: “Mar Michael, doarde, doe't hy mei de duvel oan it fjochtsjen wie om it lichem fan Moazes, gjin oardiel út te sprekken, dochs sei hy: De Heare straffe jo”. 

In útlis is dat troch de oerwinning fan Jezus op de dea, it kwea net langer baas is yn de wrâld, mar wol op ierde bestean bliuwe sil as fijân fan al dy minsken dy’t Gods wil net opfolgje wolle. Yn it boek de Iepenbieringen fan Jehannes fiert Michael kriich tsjin de draak. Der stiet skreaun: “En der kaam kriich yn de himel. Michael en syn ingels hienen oarloch mei de draak, mar hy koe gjin stân hâlde, en harren plak wurdt yn de himel net mear fûn”.
Hy is de oanfierder fan de ingels, de oerwinner fan de boaze machten, de beskermhear fan de kristenen. Yn it lettere folksleauwen is hy de begelieder fan de sielen dy’t stoarn binne op harren wei nei de Himel.

In soad tsjerken binne wijd oan de aartsingel. Ferneamd is de tsjerke de Mont Saint-Michel yn Normandje. De Paus Greogorius I ferneamde de Ingeleburcht nei him. Dat wie omdat de aartsingel him by in pestepidemy oan de paus sjen litten hie, fleanend yn de loft mei in brânend swurd. De aartsingel joech syn namme oan de Frânske oarder fan de hillige Michael, en de britske oarder fan Sint Michael Sint Joaris en de Beierske húsridderoarder fan de hillige Michael. 

Michael is de beskermhillige fan de wapendragers, en fanwege syn (waach)skeal ek dy fan de bakkers, de waachmasters, aptekers, artysten, bankiers, de stjerrenden, de winkellju, de paramedysken, de siken, de earmen, de swurdsmidden, de ruters, de soldaten, de plysjemannen, de huoddemakkers, de blik- en tinjitters, de weinmakkers, de radiomeganisy, de snijers, de glêzemakkers en de skilders. 

Hy is ek de patroanhillige fan Harns, Emmeloard, Brussel, Brecht, Bree, Keerbergen, Kornwall, Dormagen, Dútslân, Zeitz, Swol, Umbrië, Pontassieve, Papoea Nij-Guinea, Puebla de Zaragoza, Šibenik, it bisdom San Angelo, San Miguel de Allende, Tegucigalpa, it aartbisdom Seattle en it bisdom Springfield. 

Hy wurdt oanroppen foar in goeie dea en tsjin bliksem en tonger. 

De feestdei fan aartsingel Michael is op 29 septimber. Yn Rome wurdt op 8 maaie de ferskining oan paus Gregorius fierd.

Yn de keunst wurdt Michael yn de Byzantynske tiid ôfbylde klaaid yn in klamys fan it keizerlike hôf.
841

## Foarfallen

* De Wytsingen plonderje Quentovic oan de Kanaalkust.
* De Deenske Wytsingen ûnder lieding fan Rorik en Harald oermasterje in grut part fan Nederlân dat yn dy tiid bekend stie as Fryslân.
* De Wytsingen farre de Seine op en plonderje Rouen.
* De Wytsingen oerwinterje oan Lough Neagh yn Ierlân.
* 25 maaie- Yn de Slach fan Fontenay leit Lotarius II in smaadlike nederlaach tsjin syn broer Loadewyk de Dútser en healbroer Karel de Keale.

## Berne
* 22 maart - Bernard Planteveleue, greve fan Poitiers, Auvergne en Barselona
* Heiric fan Auxerre, Frânsk teolooch
* Edmund de Martler, Kening fan East Anglia 

## Ferstoarn
* Zongmi, Sineesk Sen-boedisysk muonts fan de Tang Dynasty (* 780)
* Li Ao, filosoof en proazaskriuwer (* 772)
854

## Foarfallen
* Karel de Keale, Lodewyk de Dútser en Lotarius II hawwe in moeting by Attigny.
* De Wytsing Roarik, (Greve fan Fryslân) ferliest de striid om it keningskip fan Denemarken fan Horik II, dy't no de nije kening wurdt.

## Berne

## Ferstoarn
* Hoarik I, kening fan Denemarken.
857

## Foarfallen
* De Wytsingen plonderje Dorestêd foar de fjirde kear.
* Kening Erispoë fan Bretanje wurdt fermoarde troch syn neef Salomon; in tiidrek fan bloei fan it Keltyske keninkryk begjint.

## Berne

## Ferstoarn
* Hoarik I, kening fan Denemarken.
* Zyryab
* Mesue (*777) - Perzysk anatoom
Nawabflinters

De **nawabflinters** (*Poyura*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de blêdwjukflinters (*Charaxinae*). (*[[Nawab]]* is in âlde Yndiaaske aadlike titel.)

## Klassifikaasje
* *Famylje* aureliaflinters (*Nymhalidae*)
** *Underfamylje* blêdwjukflinters (*Charaxinae*)
***  *Skaai* **nawabflinters** (*Polyura*)
**** *Soarte* Polyura andrewsi
**** *Soarte*  Polyura arja
**** *Soarte*  Polyura athamas
**** *Soarte*  Polyura caphontis
**** *Soarte* Polyura clitarchus
**** *Soarte* Polyura cognatus
**** *Soarte* Polyura dehanii
**** *Soarte* Polyura delphis
**** *Soarte* Polyura dolon
**** *Soarte* Polyura epigenes
**** *Soarte* Polyura eudamippus
**** *Soarte* Polyura gamma
**** *Soarte* Polyura hebe
**** *Soarte* Polyura jalysus
**** *Soarte* Polyura jupiter
**** *Soarte* Polyura moori
**** *Soarte* Polyura narcaeus
**** *Soarte* Polyura nepenthes
**** *Soarte* Polyura posidonius
**** *Soarte* Polyura pyrrhus
**** *Soarte* Polyura schreiber

## Sjoch ek
* List fan flinters
Hadith

De ***Hadith*** (Arabysk: أحاديث, ***aḥādīth*** (meartal) حديث, ***ḥadīth*** (inkeltal), wat betsjut: 'dat wat ferteld wurdt') binne in samling islamityske oerleveringen oer it dwaan en litten fan de profeet Mohammed. Troch dizze oerlevering kenne wy de soenna, de manieren fan de profeet. Foar de soennityske moslims foarmje de *Hadith* in oanfolling op de Koaran.

## Skiednis
Tafsir en teologen hawwe de earste trije iuwen lang diskusjearre en studearre oer de fraach hokker fan de oerlevere tradysjes, dy’t elkoar op guon punten tsjinsprekken, echt binne en hokker dêr letter by betocht binne. De Hadith is dêrnei opnaam yn talleaze samlingen, wêrfan't der yn de soennityske islam seis as betrouber beskôge wurde. Dizze binne tusken 800-850 opskreaun. De skriuwers binne: Al-Boechârie, Muslim, Abôe Dâwoed, Tirmidzi, An-Nasâ'ie en Ibn Mâdja. Dochs bestienen der ek al foar dy tiid Hadith samlingen. Dizze wienen wol minder systematysk fan opset en se foldienen net oan de strange keurings kritearia dy’t foaral Al-Boechârie en Muslim formulearren. Yn de rin fan de tiid wienen der in soad ferhalen optocht oer Mohammed. Om dy ferhalen ekstra leauwe te litten bewearden de minsken dat Mohammed it sels ferteld hie. Moslims gean der fan út dat de seis ûndersikers dizze foute ferhalen weismiten hawwe. Inkele islamologen fine dat de betrouberens fan in oerlevering net mear fêst te stellen is. Dêrom leauwe se de hiele Hadith literatuer net.

## Betingsten
In belangrike betingst foar in echte Hadiths is dat der in folsleine rige is fan trochfertellers (“isnaad”) dy’t elkoar kend hawwe en elkoar sjoen hawwe. De persoan dy’t de Hadith ferteld moat dus al syn boarnen opneame kinne. De lêste persoan yn dy rige moat in persoan wêze dy’t Mohammed persoanlik kend hawwe moat. Dêrneist moatte de trochfertellers ek bekend stean as betrouber en moatte se in sûn ferstân hawwe en sterk ûnthâld.

## Klassifikaasje
De Hadith is sa klassifisearre. 
* *sahieh* ‘sear betrouber’. 
* *hasan* 'goed, mar minder betrouber'
* *da'ief* 'twiveleftich' en 
* *mawdoe* 'fersonnen' 

Al-Boechâry wie in sear respektearre útlizzer en redakteur fan de Hadith, hy wie in soennityske gelearde. Tegearre mei Muslim, in oare Hadithgelearde sammele hy in grutte kolleksje tige betroubere Hadith. As in Hadith yn dy fan Al-Boechâri en ek yn dy fan Muslim foarkomt dan gean moslems der fan út dat it in echt ferhaal is. Beide binne tige kritysk west foar't se in Hadith optekenen. Der wienen likernôch 600.000 oerleveringen oer Mohammed yn omrin, Al-Boechâri hat der 7000 opskeaun. Al-Boechâri en Muslim hawwe in grutte ynfloed hân op de ûntwikkeling fan de islamityske wetjouwing. De Koaran en de Hadith foarmje tegearre de basis foar it leven en de lear fan de minsken dy’t harren Soennyt neame. 
Ut de Koaran en de Hadith binne de islamityske wetten gearstald, de sjaria. Yn de guon islamityske lannen jildt de sjaria as basis fan in diel fan it rjocht. De measte lannen hawwe in mingd rjochtsysteem.
Fjildparlemoerflinter

De **fjildparlemoerflinter** (*Melitaea cinxia*) is in flintersoarte yn it skaai fan de echte plakflinters (*Melitaea*).

## Foarkommen
De fjildparlemoerflinter is sûnt 1995 yn Nederlân ferdwûn as stânflinter. Dochs wurdt de flinter yn Limburch sa út en troch sjoen. 
De fjildparlemoerflinter hâldt fan krûdige, skrale greiden. It lân moat rommelich wêze. 

Op de Nederlânske reade list stiet de flinter as slim bedrige, mar ynternasjonaal komt er noch rûnom foar.

## Fleantiid
De flinter fljocht fan heal maaie oant heal juny. De flinters fleane allinnich as de sinne skynt. Se binne faak te sjen by plakken mei in soad nektar. Fljocht altyd yn 1 generaasje.

## Flinter.
De wjuklingte is likernôch 16 oant 21 mm. De boppekant fan de wjukken is by de mantsjes oranje brún. It wyfke hat mear plakken op de wjukken. De ûnderkant fan de wjukken binne krêmkleurich mei oranje streken en swarte plakken.

Melitaea cinxia MHNT CUT 2013 3 27 Avilly-Saint-Léonard dorsal.jpg|Fjildparlemoerflinter
Melitaea cinxia MHNT CUT 2013 3 27 Avilly-Saint-Léonard ventral.jpg| △  Fjildparlemoerflinter
Melitaea cinxia chenille.JPG| 


## [[Rûp]]
De aaikes wurde yn groepkes troch it wyfke ôfset. Sy docht dat op in lytse weardplant, lizzend ûnder in blêd. De rûp oerwinteret as in healwaaks rûp. Se oerwinterje yn groepkes yn speazelnesten. It ferpopkjen fynt plak yn de dichte fegetaasje. 

De rûp fret fan de smelle weegbree. 

## Sjoch ek
* List fan flinters
Eton Fives

**Eton Fives**, besibbe oan it Rugby Fives en Winchester Fives, is in Ingelske muorrekeatsfariant spile op in baan mei trije muorren. It wurdt as dûbelspul spile. In Eton Fives keatsbaan is min-ofte-mear in kopy fan in gloppe rjochts fan de yngong fan de kapel op it terrein fan it Eton Kolleezje. De earste banen binne boud yn 1840. It bysûndere oan de banen is it nivo ferskil op de flier en in útstekkend muorke yn de lofter sydmuorre.

It spul wurdt fanâlds meast spile troch studinten. It grutste part fan de Eton Fives banen is dan ek te finen op de terreinen fan skoallen en universiteiten. Allinne yn Londen binne in tal publike banen.

Bûten Ingelân wurdt it spul mar kwalik spile, al binne der in pear banen, guon mei aktive klups, yn Switserlân, Frankryk, Maleizje en Nigearia.

It spul wurdt regulearre troch de Eton Fives Association.

## Keppeling om utens
* De offisjele site fan de Eton Fives Association
Harald II

**Harald II**, wie in Deenske Wytsing, dy't yn de 9e iuw (841-864) oer it Siuwske eilân Walcheren hearske. Fan de Frankyske kening Lotarius I krige hy it greefskip yn lien tawiisd.

## Skiednis
Harald wie de soan fan de Deenske kening Anulo fan it skaai Haithabu. Hy wie in broer fan Roarik en Hemming. 

Yn 841 waard hy troch keizer Lotarius II beneamd as Greve fan it eilân Walcheren. Nederlân, dat doe Fryslân hiet, hie doe slim te lijen fan plonderingen troch de Wytsingen. De keizer hie de stille hoop dat Harold hjirtroch syn stamferwanten út Denemarken tsjinhâlde soe. Dochs waarden yn 863 fanút de Skeldemûning troch Harold plondertochten hâlden dy't fier it Midden-Frankenlân ynkrongen, oan Keulen en Neuss ta.

Net folle letter kaam Harald (864) te ferstjerren en waard opfolge troch syn soan Rudolf.

## Literatuer
* Gerlof Verwey, *Geschiedenis van Nederland*, Amsterdam, 1995, s. 101, 112.
Hemming

**Hemming**, wie in Deenske Wytsing, dy't yn de 9e iuw oer Riustringen (East-Fryslân) hearske as greve fan de Frankyske kening Lotarius I.

## Skiednis
Hemming wie lykas Harald en Rorik in soan fan de Deenske kening Anulo fan it skaai Haithabu. 

Hy waard yn 841 tegearre mei Harold troch keizer Lotarius II beneamd ta greve oer in foarstendom yn Nederlân, dat yn dy tiid noch Fryslân hiet. It Frankyske ryk dêr't Fryslân ta hearde hie it doe swier te stellen mei plonderingen troch Wytsings. De keizer hie de stille hoop dat sy harren foarstendommen beskermje soenen tsjin de Deenske Wytsings. 

## Literatuer
* Gerlof Verwey, *Geschiedenis van Nederland*, Amsterdam, 1995, s. 101.
Rudolf Haralds

**Rudolf** of **Rodulf**, wie in Deenske Wytsing, dy't yn de 9e iuw (864-873) oer it Siuwske eilân Walcheren hearske hat. 

## Skiednis
Rudolf wie de soan fan Harald dy't nei alle gedachten syn heit opfolge hat as greve fan Walcheren, en in sibbe fan sawol Harald Klak as Godfrid Haraldsson, mar hy wie "it swarte skiep fan de famylje".  Hy waard doopt, mar ûnder hokker omstannichheden is ûnbekend. 

Yn de skreaune boarnen is oer him optekene dat er ferskate plondertochten dien hat yn it Frankyske ryk. Tegearre mei syn omke Rorik hie hy yn 873 in moeting mei de Frankyske keizer Lotarius II. Dêrby stelde hy sokke hege easken dat dy troch de keizer net ynwillige wurde koenen. Ut rankune sloech er yn de kuststreken oan it plonderjen. Hy sneuvele yn Eastergoa, fermoedlik yn Dokkum tsjin de Friezen.. 

In resinte hypoteze stelt dat Rodulf ien en deselde persoan is as de wytsingelieder Ubbe yn Ingelân

## Literatuer
* Gerlof Verwey, *Geschiedenis van Nederland*, Amsterdam, 1995, side 102.
846

## Foarfallen
* De Wytsingen plonderje de *Fryske kust* fan it Frankyske ryk, de Friezen leverje wol in kear slach tsjin harren, mar sûnder gefolgen. 
* De Ieren hawwe mei harren ferwar súkses tsjin de ynfallen fan de Wytsingen. 
* De Sarasenen plonderje Rome. De Sint Piter wurdt ferwoaste, de gouden doarren stellen en it grêf skeind.
* Paus Leo IV folget Sergius op
* De heidenske foarst Mojmír fan Moraavje wurdt mei stipe fan de Frankyske kening Loadewyk de Dútser ferkrongen troch syn neef Rastislav.

## Berne
* 1 novimber - Loadewijk de Stammerder, kening fan West-Fransje (877-879)

## Ferstoarn
* 22 april - Wuzong, keizer fan Sina (840-846)
Deo Volente

**Deo Volente** is in Latynske útdrukking, dy’t “as de heare it wol” betsjut. Dizze útdrukking wurdt faak ôfkoarten ta “D.V.”. It wurdt brûkt by oankundigen fan fergaderingen, brulloften en oare eveneminten om oan te jaan dat men as minsk de takomst net ûnder kontrôle hat, mar ôfhinklik is fan God. 

Dizze útdrukking komt út de tekst Brief fan Jakobus 4:13-15. No jo der sizze: wy sille no of moarn nei de stêd reizgje, en der in jier trochbringe, en hannelje, en winst meitsje. Jo, dy net witte, wat moarn sil barre, want hoe is jo libben. It is in damp, dy’t yn tiid as neat wurdt sjoen, it sil ferdwine. Yn plak dat jo sizze: As de Hear it wol, en wy libje sille, sa sille wy dit of dat dwaan. 

## skriuwwize.
D.V heart by de datum. Derom moat D.V op ien rigel skeaun wurde. 
Bygelyks:
:D.V. 14 maaie 2007.
Herman Heida

**Herman Heida** (Aldegea, 1 febrewaris 1953) stie foar it Ynskedeeske dichterskollektyf fan J. Heymans en Goaitsen van der Vliet. De skûlnamme is opboud út Goaitsen syn twadde foarnamme en in Fryske achternamme dy't op "Heymans" liket.

Herman Heida publisearre yn de jierren 1979-1983 gedichten, oersettings en skôgings yn it Frysk literêr tydskrift Trotwaer en letter gedichten yn Hjir.

It fers *Skieding* waard yn 1980 útbrocht as plakette mei in tekening fan Fedde Spoel.
Monarchflinters

De **monarchflinters** (*Danaus*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de monarchflinters en sibben (*Danainae*). 

## Klassifikaasje
* *Famylje* aureliaflinters (*Nymhalidae*)
** *Underfamylje* monarchflinters en sibben (*Danainae*)
***  *Skaai* **monarchflinters** (*Danaus*)
**** *Soarte* Danaus affinis
**** *Soarte* Danaus chrysippus
**** *Soarte* Danaus cleophile
**** *Soarte* Danaus eresimus
**** *Soarte* Danaus erippus
**** *Soarte* Danaus genutia
**** *Soarte* Danaus gilippus
**** *Soarte* Danaus ismare
**** *Soarte* Danaus melanippus
**** *Soarte* Danaus plexaure
**** *Soarte* Danaus plexippus

## Sjoch ek
* List fan flinters
Wâldmonarchflinters

De **wâldmonarchflinters** (*Tirumala*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de monarchflinters en sibben (*Danainae*). 

## Klassifikaasje
* *Famylje* aureliaflinters (*Nymhalidae*)
** *Underfamylje* monarchflinters en sibben (*Danainae*)
***  *Skaai* **wâldmonarchflinters** (*Tirumala*)
**** *Soarte* Tirumala alba
**** *Soarte* Tirumala ishmoide
**** *Soarte* Tirumala hamata
**** *Soarte* Tirumala septentrionis
**** *Soarte* Tirumala limniace
**** *Soarte* Tirumala choaspes
**** *Soarte* Tirumala euploeomorpha
**** *Soarte* Tirumala gautama
**** *Soarte* Tirumala petiverana
**** *Soarte* Tirumala formosa

## Sjoch ek
* List fan flinters
Swartewetterskleaster

**Swartewetterskleaster** (Nederlânsk en offisjeel: *Zwartewatersklooster*) is in buorskip yn Oerisel, yn de gemeente Swartewetterlân. It leit noardlik fan Hasselt en súdeastlik fan Swartslús. 

Yn 1233 waard hjir in benediktinessekleaster stifte: Mariënberg, letter better bekend as it Swartewetterskleaster. It kleaster waard mooglik stifte as in betinkplak foar de manlju, lykas ûnder oaren de biskop Otto II fan de Lippe, dy't omkamen yn de slach by Ane yn 1227. It is in lyts smûk buorskip middenyn in natuergebiet. Op it plak dêr't it kleaster stien hat is no in tsjerkhôf.
Teatergroep SULT

**Teatergroep SULT** (**SU**dwesthoeke **L**okaasje**T**eater) wie in teätergroep út Molkwar, dy't toanielopfierings fersoarge yn 'e hiele Súdwesthoeke fan Fryslân. De teätergroep waard yn 1996 stifte troch in tal toanielleafhawwers om de teäterkultuer fan de Súdwesthoeke te ferbetterjen en te stypjen. De artistike lieding wie jierrenlang yn hannen fan Pieter Stellingwerff. 

SULT besocht en organisaarje alle jierren in stik op lokaasje, wêrby't tige bysûndere plakken brûkt waarden. Der waard wurke mei amateurtoanielspilers, wêrby't SULT dan profesjonele help levere. By it meitsjen fan de foarstellings wie it útgongspunt om safolle mooglik minsken út de omkriten fan it plak dêr't spile waard by de produksje te belûken. 

Yn augustus 2023 waard bekendmakke dat SULT nei 27 jier besletten hie en hef himsels op. De foarstelling fan dat jiers wie sadwaande de lêste.

## Foarstellings
* 1996 - *Serenade* fan Slawomir Mrozek yn de Teatertún yn Riis
* 1997 - *De Bloedbrulloft* fan Federico García Lorca op Skarl
* 1998 - *Ajaks* fan Sofokles op it Murnser Klif
* 1999 - *SULT Op Sjou* op fjirtjin plakken:
** *De man yn 'e bus* fan Suzanne van Loohuizen yn in bus
** *De stille besoarger* fan Harold Pinter yn in kafee of doarpshûs
* 2001 - *Duvelsied* fan Tankred Dorst yn Warns
* 2002 - *Kyp Kwaiut* fan Slawomir Mrozek yn Molkwar
* 2003 - *Hinne & Wer* yn 'e sylskoalle yn Himmelum:
** *Hinne* fan Suzanne van Loohuizen
** *Wer* fan Ytsje Hettinga
* 2004 - *Rûn Rjocht*, nei *Der kaukasische Kreidekreis* fan Bertolt Brecht yn it âld suvelfabryk fan Sint-Nyk
* 2005 - *Mem* nei Rob de Graaf yn 'e busgaraazje fan NoardNed yn Snits
* 2006 - *[[In Wintermearke]]* fan William Shakespeare yn de Sândobbe, de sporthal fan Koudum
* 2008 - *Rinoseros* 
* 2009 - *Heksershol* 
* 2010 - *Moardwiif* 
*2011 - *Redbad* 
*2012 - *[https://www.teatergroepsult.nl/fy/archive/Jawol Ja, ik wol]* 
*2014 - *[https://www.teatergroepsult.nl/fy/archive/Heldsok De held en syn sokken]* 
*2015 - *[https://www.teatergroepsult.nl/fy/archive/Krang Krang]*
*2017 - *[https://www.teatergroepsult.nl/fy/archive/Hauken%20en%20Hazzen Hauken en hazzen]* 
*2018 - *[https://www.teatergroepsult.nl/fy/archive/Zout%20West Zout West]*
*2019 - ''De Bûsedokter'' 
*2021 - *[https://www.teatergroepsult.nl/fy/archive/itgruttesweijen It Grutte Swijen:]* yn ferbân mei Korona gie dizze foarstelling net troch 
*2023 - *Tiid fan Libjen* yn Starum
1801

## Foarfallen
* 4 augustus - In nije Frânske grûnwet jout Napoleon mear macht.
* 21 septimber - Frankryk anneksearret de Italjaanske regio Piemont. 
* 23 oktober - Frankryk anneksearret de Italjaanske hartochdommen Parma en Piacenza.

## Berne
* 6 febrewaris - Marten Jans van Houten, Frysk evangelist en mystikus († 1879)
* 11 febrewaris - Elte Beima, Frysk astronoom, wiskundige en bibliofyl († 1873)
* 26 juny - Rein Baukes Windsma, Frysk skoalmaster en dichter († 1862)
* 19 july - Taco Roorda, Frysk letterkundige († 1874)
* 24 july - Tjeert Eernstman, Frysk keunstskilder en tekenlearaar († 1886)
* 21 augustus - Guillaume Groen van Prinsterer, Nederlânsk politikus († 1876)
* 3 novimber - Vincenzo Bellini, Italjaansk komponist († 1835)
* 6 desimber - Hearke Tjerks Witteveen (Sterke Jerke), Frysk fjildwachter en sterke man († 1890)

## Ferstoarn
* 14 juny - Benedict Arnold, Amerikaansk militêr en ferrieder (* 1741)
Woffer

De **woffer** of **lytse reiddomp** (*Botaurus minutus*, foarh. *Ixobrychus minutus*) is in fûgel út de famylje fan de reagerfûgels of reagers. Hoewol't de woffer earder geregeldwei yn Fryslân ta brieden kaam, is er tsjintwurdich benammen troch it ferdwinen fan de biotoop in seldsume ferskining.

## Foarkommen
De woffer is mei syn heechút 40 sm lingte en spanwiidte fan 40-58 sm, de lytste hjir foarkommende reagersoart. Se hawwe in koarte nekke. It mantsje hat in swarte rêch, swarte flerken mei yn it midden in grut wyt fjouwerkant. It wyfke is wat bruner, sawol op de rêch as op de flerken, mei in ljochtbrún fjouwerkant ynstee fan wyt. De jongen fan de Woffer hawwe ynearsten in brún/wyt skutkleed. (sjoch foto)

## Biotoop
De woffer hat in foarkar foar sompige reidfjilden, by foarkar mei in fariaasje yn 'e fegetaasje: reid, oare wetterminnende planten en beamme-opslach dêr't er maklik en beskûle oan syn miel fan ynsekten, fiskjes, kikkerts en salamanders komme kin. 

## Spesifyk gedrach
De woffer klauteret en klimt troch de reidfjilden. It mantsje makket (benammen) yn de maaitiid in blaffend lûd, dêr't er sûnder mis syn Fryske namme oan te tankjen hat.

## Undersoarten
Der binne 4 ûndersoarten:
* Botaurus minutus minutus (Linnaeus, 1766). Jeropa, Aazje, Noard-Afrika (trekfûgel).
* Botaurus minutus payesii (Hartlaub, 1858). Saharagebiet, Afrika (stânfûgel).
* Botaurus minutus podiceps (Bonaparte, 1855). Madagaskar, (stânfûgel).
* Botaurus minutus dubius (Matthews, 1912). Austraalje, Nij Ginea, (stânfûgel), wurdt tsjinwurdich as aparte soarte "Australyske woffer" (*Ixobrychus dubius*) besjoen.

Ek de útstoarne Nij-Seelânske woffer (*Botaurus novaezelandiae*) waard earder beskôge as in ûndersoart fan de Woffer.
Lytse swartstreekwytflinter

De **lytse swartstreekwytflinter** *(Pieris napi)* is in flintersoarte yn it skaai fan de koalflinters (*Pieris*).

## Foarkommen
De lytse swartstreekwytflinter is in tige algemiene stânflinter. Hy komt oer it hiele lân ferspraat foar. 
De lytse swartstreekwytflinter hâldt fan fochtige greiden en boskrânen. Ek komme se foar yn tunen, parken en op de heide. Se hawwe in foarkar foar wiete plakjes. 

Op de reade list stiet de flinter as no net bedrige.

## Fleantiid
De flinter fleant fan begjin maaie oant begjin juny. De twadde en tredde generaasje oerlaapje elkoar. Dy generaasjes fleane fan heal juny ôf oant heal septimber. 

## Flinter.
De wjuklingte is likernôch 20 oant 24 mm. De ieren op de efterwjuk binne griis grien. It swarte plak op de foarwjuk punt rint nei ûnderen ta. Op de boppekant fan de foarwjuk sit in swart plak. It mantsje hat ien plak en it wyfke hat twa plakken.

(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg |*Pieris napi* ♂ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|*Pieris napi*  ♂  △
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg |*Pieris napi*  ♀ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris napi*  ♀ △ 


## [[Rûp]]
De rûp oerwinteret as in pop. Dy pop hinget faak oan in stien of takke. 

De weardplanten fan de rûp binne foaral Sipelkrûd, de Pinksterblom en krúsblommigen lykas koal. 

## Sjoch ek
* List fan flinters
Gerben van Manen (skûtsje)

De **Gerben van Manen** is it skûtsje dat foar it Hearrenfean yn de wedstriden fan de SKS meisylt. It skûtsje is eigendom fan de Stifting Hearrenfeanster Skûtsje en hat 17 kampioenskippen behelle. Dat is it meast fan allegearre. 

## Stichting
It Hearrenfean docht sûnt 1957 mei oan it skûtsjesilen. De Feansters hawwe mei twa skûtsjes syld dy’t beide de Gerben van Manen  neamd waarden, ferneamd nei de oprjochter fan de SKS. De earste jierren, mei skipper Marten Engelsma, wienen net sa suksesfol. Dêrom waard der in oare skipper oansteld, Jan van Terwisga. Mar dy woe alinne mar komme as der ek in nij skûtsje kaam.  

It bestjoer kocht doe it skûtsje “Annigje” dat jierrenlang as wenskip oan de Hearrewâl  lein hie en dat yn 1915 boud is op de werf De Piip yn Drachten. It waard werom brocht yn syn âlde steat. Dat twadde skûtsje die it in stik better. en waard ek wol  *“de Ferrari ûnder de* *skûtsjes*” neamd.

## Resultaten
Doe ’t Jan van Terwisga troch in slimme sykte stopje moast,  waard er yn 1962 opfolge troch syn neef en bemanningslid Siep van Terwisga  Dy is yn syn seis jier as skipper trije kear kampioen wurden (yn 1963, 1964 en 1965), mar doe krige er swierrichheden mei it bestjoer wêrnei ’t er opstapte.  

Hy waard ferfongen troch Tjitte Lammerts Brouwer, dy’t jierrenlang as fokkenist syld hie op ferskate skûtsjes. Yn 1968, syn earste jier as skipper,  waard dy fuortendaliks kampioen en letter noch fiif kear.  Syn “omkesizzer” Tjitte Sietses Brouwer hat fan 1985 oant 1998 skipper west op de Gerben van Manen en  yn 2003 noch in jier. “Jonge Tjitte” waard fiif kear kampioen. Doe kamen der koartere perioades mei Henk Teakema (1999) en Allard Syperda (2000-2002) wêrnei’t Pieter Sietses Brouwer de nije skipper waard. Mei him waard it Hearrenfeen op ‘e nij kampioen yn  2006, 2008 en 2010. Hy stoppe yn 2013. 

Troch in nije sylformule moast de Gerben van Manen in 2012 in tal kante meters syl ynleverje, wêrtroch de resultaten tsjinfoelen yn 2012 (njoggende) en 2013 (achtste). Yn 2014 waard de nije skipper Alco Reijenga alderlêste yn it klassemint. Freon en fijân stienen perpleks. Wie de Ferrari it paad bjuster? Ek yn 2015 en 2016 stelden de resultaten teloar.  Yn 2017 is Sytze Brouwer, de soan fan Pieter, skipper wurden. Neffens de nijste sylformule mocht de Gerben van Manen ek wer wat mear syl fiere. Sytze Brouwer einige as twadde yn it klassemint.  

## Skippers
* 1957 - 1959 Marten Engelsma
* 1960 - 1961 Jan van Terwisga
* 1962 - 1967 Siep van Terwisga
* 1968 - 1984 Tjitte Lammertz. Brouwer, "omke Tjitte"
* 1985 - 1998 Tjitte Sietsesz. Brouwer
* 1999 -          Henk Teakema
* 2000 - 2002 Allard Sijperda
* 2003             Tjitte Sietsesz. Brouwer
* 2004 - 2013 Pieter Sietsesz. Brouwer 
* 2014 - 2016 Alco Reijenga 
* 2017 - no     Sytze Brouwer 
## SKS kampioen
Hosty

It wurd **hosty** komt fan it Latynske Se Hostia dat slachtoffer betsjut. Hosty en it eucharisty bloed yn de mistsjelk wurde neffensde katolike opfetting yn de misse offere. Yn de Katolike tsjerke brekt de preester yn de Mis de Hosty yn stikken, lykas Jezus Kristus ek syn lichem dielde (om oan syn apostels te jaan), en dielt dizze út oan de parochianen by de kommuny. Katoliken leauwe dat nei de epiklese en de konsekraasje de hosty echt feroare is yn it lichem fan Jezus. De hosty wurdt ek oanbidden en kultysk brûkt, dit omdat nei de ferrizenis fan Jezus syn lichem net mear skieden wurde kin fan bloed, siel en godheid. (transsubstansjaasje)
 
De hosty wurdt yn Nederlân en Belgje en in pear oare lannen troch de parochiaan oanpakt en nei de mûle ta brocht, mar yn froegere tiden mochten de parochianen de hosty net oanreitsje. De preester en somtiden de diaken lei de hosty op de tonge fan de parochiaan. Yn de measte lannen is dit noch altyd sa.
De eastlike katolike tsjerken en de Ortodokse tsjerken leauwe itselde as de katoliken, mar sy brûke krekt as de protestanten gewoane bôle dat yn stikjes op in kostber pateen lein wurdt. De easterske tsjerken jouwe de hosty ek wol mei in leppeltsje. Sy stopje de bôle earst yn de tsjelk en dogge it dan op de tonge fan de parochiaan. 

Yn de protestantske tsjerken wurdt net leaud dat de bôle in feroaring ûndergiet fan bôle nei it lichem fan Kristus. Men brekt de bôle gewoan by it jûnsmiel. De leauwigen krije de bôle op de hân. Sy brûke de term hosty net foar de bôle.
Sompereager

De **sompereager**, ek **brune reager ** (*Ardeola ralloides*), is in fûgel út de famylje fan 'e reagerfûgels. 

## Ferskining
De sompereager is in lytse, knobske reager dy't bekend stiet om syn opfallende feroaring as er de loft yn giet. Op 'e grûn sjocht de fûgel der brúngielich út, mar yn 'e flecht is de fûgel foar in grut part wyt. It is in lytse reagersoarte fan likernôch 42 oant 47 sm lang. De fûgel hat in koarte, tsjokke nekke en in stevige snaffel. Yn 'e rêst is er oer it generaal striekleurich oant ljochtbrún. De mantel is brún en de nekke is by net-briedende fûgels donker streke. As de fûgel de wjukken nimt falle de sniewite wjukken, sturt en stút op, itjinge kontrastearet mei it brune lichem.

Yn 'e briedttid kriget de fûgel lange giel mei swarte sierfearren op 'e kop dy't oer de rêch hingje. De rêch wurdt mear goudbrún en de snaffel wurdt blau mei in swarte punt. De poaten kinne yn 'e peartiid foar in koart skoft fel read wurde. Nei de briedtiid wurde de fearren wer doffer, de sierfearren koarter en de snaffelbasis meast gielich.

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn 'e súdlike helte fan Europa, it Midden-Easten en grutte dielen fan Afrika. Yn Europa libbet de fûgel yn Spanje, Súd-Frankryk, Itaalje en de Balkan en om 'e Swarte- en Kaspyske See. Yn Nederlân is de fûgel in seldsume gast. Alhoewol't de fûgel oant likernôch 1880 yn Nederlân briede, wurdt er hjoed-de-dei allinnich noch yn lytse oantallen as dwaalgast sjoen. De measte waarnimmingen binne yn 'e maitiid en simmer as guon fûgels by it lûken te fier nei it noarden trochfleane. Bekende plakken yn Fryslân dêr't de sompereager wolris opdûkt binne bygelyks de Lauwersmar en de polders fan Súdwest-Fryslân.

De fûgel hâldt fan rêstige swietwettergebieten mei in soad begroeiïng, lykas sompen, rivierdelta's en marren mei reid en strûken.

## Hâlden en dragen
Sompereagers binne skrutene fûgels, dy't tusken it reid goed yn 'e omjouwing opgeane. It briedseizoen rint yn Europa fan april oant july. Syn nêst is in platfoarm fan tûken en reid yn lege beammen, strûken of ticht reid, faak flak boppe it wetter. It wyfke leit meastentiids 4 oant 6 eieren (yn Afrika faak minder, sa'n 2 oant 3). De aaien binne ljocht grienblau fan kleur en net glânzjend. Beide âlden briede op 'e aaien en de piken kommen nei 22 oant 24 dagen út. Al nei twa wiken ferlitte de jongen it nêst om op tûken yn 'e omjouwing te klauterjen, mar se fleane pas nei likernôch 45 dagen.

De noardlike populaasje fan Europa en West-Aazje binne trekfûgel. 

## Status
Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de fûgel de status fan net bedrige (*Least Concern*, 2018). Yn guon gebieten nimme de oantallen ôf troch habitatferlies as gefolch fan it drûchlizzen fan sompen. Yn Europa binne de briedpopulaasjes fragmintearre. De grutste populaasjes sitte yn it easten (Ruslân, Turkije, Roemeenje), mar ek dêr is in delgong waarnommen. Yn it Soanje, Frankryk en Itaalje binne troch goede beskerming fan 'e natuergebieten de oantallen wer tanommen en de soarte wreidet syn ferspriedingsgebiet stadichoan nei it noarden ta út. De Europeeske populaasje wurdt tusken 14.300 oant 26.800 pearkes rûsd. 

## Sjoch ek
* feereager
* lytse wite reager
Karel de Grouwe

**Karel de Grouwe**, ek *Karel III* as *Karel II* (13 juny 839 – 13 jannewaris 888) wie kening fan it Frankyske ryk en keizer fan it Hillige Roomske Ryk. Hy wie in swakke hearsker dy't machteleas stie tsjin de ynfallen fan de Wytsingen. Lang om let waard hy dêrom ek troch de eallju oan de kant skood.

## Opkomst
Karel wie in soan fan Lodewyk de Dútser en Emma Welf fan Beieren. Hy hie fjouwer sussen en twa broers Karloman en Loadewyk III. Nei de dea fan harren heit yn 876 waard it Eastlike ryk ferparte ûnder de trije bruorren. Karel waard kening fan Swaben, Karloman kening fan Beieren en Loadewyk III kening fan Lotaringen. Lykwols stoar Karloman dy't allinich in folwoeksen bastaardsoan hie, wêrtroch Karel dy syn keninkryk derby krige. Yn 881 waard hy salve ta de nije keizer fan it Hillige Roomske Ryk.

Doe't yn 882 ek noch syn jongere broer Lodewyk III sûnder opfolger ferstoar, waard Karel hearsker oer it hiele Eastlike ryk. 

Yn 884 ferstoar de 16-jierige West-Frankyske kening Karloman. Op fersyk fan de eallu waard keizer Karel no ek kening fan it West-Frankyske ryk, as **Karel II**.

## Ein
Sykte, en in tekoart oan diedkrêft en polityk ynsjoch brochten Karel III al gauris yn swierrichheden. Hy slagge der mar net yn om in ein te meitsjen oan de rôftochten fan de Wytsingen en waard ôfsetten doe't de krisis op syn heechst wie. Yn it Eastlike part waard Arnulf fan Karintje ta kening ferheft en yn it Westlike part kaam greve Odo I fan Parys, dy't gjin Karolinger wie, oan de macht. 

Net lang dêrnei op 13 jannewaris 888 kaam Karel de Grouwe te ferstjerren. Hy hie gjin wetlike erfgenamt.
Kwak

De **kwak** of **nachtreager** (*Nycticorax nycticorax*) is in fûgel út de famylje fan 'e reagerfûgels.

## Ferskining
De kwak hat in swarte krún en rêch dy't ôfstekt tsjin de grize wjukken en de ljochte ûnderkant. Syn eagen binne opfallend bloedread.
Yn 'e briedtiid hat er in pear lange, wite sierfearren achter op 'e kop. De poaten binne koarter as by de measte oare reagers en wurde yn 'e briedtiid rôze of readich. Se wurde likernôch 58 oant 72 sm lang mei in spanwiidte fan hast 120 sm. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin opfallende ferskillen; ornaris is it mantsje wat grutter as it wyfke.

Juvenilen binne brún mei ljochte plakjes en giele eagen. It duorret likernôch trije jier foardat se in folwoeksen fearrekleed krije.

## Fersprieding
De kwak is ien fan 'e meast fersprate reagersoarten op 'e wrâld en komt op hast alle kontininten foar, útsein Antarktika en Austraalje. De fûgel is ferdield yn fjouwer ûnderskate ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: 

* *Nycticorax nycticorax nyticorax* (Gmelin, 1789) – de nominaatfoarm briedt yn Europa en [Aazje] oant [Yndoneezje, yn Afrika en op Madagaskar.
* *Nycticorax nycticorax hoactli* - súdlik Kanada oant noardlik Argentynje en Sily.
* *Nycticorax nycticorax obscurus* (Bonaparte, 1857) - noardlik Sily en noard-sintraal Argentynje oant Tierra del Fuego.
* *Nycticorax nycticorax falklandicus* (Hartert, 1914) - Falklâneilannen

De ûndersoarten ferskille fan inoar yn ferspriedingsgebiet, boarstkleur, de kleuren fan 'e poaten yn 'e briedtiid en it formaat:

### Nederlân
Yn it lêste fearn ferdwûn de lêste fan 'e grutte koloanjes dy't Nederlân ea ryk wie mei it drûchlizzen fan 'e lêste grutte sompegebieten. Hjoed-de-dei is de kwak yn Nederlân in briedfûgel, mar yn lytse oantallen. Foar 2024 waard it oantal pearkes op 40 oant 50 rûsd. Faak binne de briedpearen yn Nederlân ûntsnapte fûgels út finzenskip. De measte briedgefallen wurde yn it westen fan it lân waarnommen.

## Hâlden en dragen
De populaasjes dy't bûten de tropyske dielen fan it ferspriedingsgebiet briede, binne trekfûgels, wylst de oaren stânfûgels binne. Yn in soad gebieten migrearet de fûgel ek lokaal. Fûgels fan 'e Alde Wrâld oerwinterje yn tropysk Afrika en súdlik Aazje. De Noardamerikaanske populaasje oerwinteret yn Meksiko, it suden fan 'e Feriene Steaten, Midden-Amearika en de West-Yndyske eilannen. 

De kwak foerazjearret benammen by it skimerjen en nachts nei fretten, lykas fisken, kikkerts en wetterynsekten. Oerdeis hâldt er him meastentiids skûl yn tichte strûken of beammen tichteby it wetter.

It brieden bart yn koloanjes yn sompen, by fivers en kanalen mei gaadlike nêstbeammen. Faak briedt de fûgel mei oare reagersoarten. It nêst is ienfâldich en boud yn in beamholte of tusken ticht reid. In lechsel bestiet út trije oant acht aaien.

## Status
De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en in grutte wrâldpopulaasje mar mei in ûndúdlike ûntwikkeling. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern* 2025). De wrâldpopulaasje wurdt tusken sawat 440.000 en krekt ûnder twa miljoen folwoeksen yndividuen rûsd (2023).
876

## Foarfallen
* Nei de dea fan Loadewyk de Dútser wurdt it East-Frankyske ryk ferparte ûnder de bruorren Karel II, Loadewyk III en Karloman

## Berne

## Ferstoarn
* 28 septimber Loadewyk de Dútser, Eastfrankysk kening
839

## Foarfallen
* Aethelwolf wurdt kening fan Wesseks (Grut-Brittanje) 
* De Wytsingen ferwoaste it kastiel fan Robrecht yn Oudheusden.
* Altfried wurdt de nije biskop fan Múnster.

## Berne
* Karel de Dikke, lettere West-Frankyske kening

## Ferstoarn
* Eibert, kening fan Wesseks (Grut-Brittanje).
Sint-Pitersbasilyk

De **Sint-Pitersbasilyk** of *San Pietro in Vaticano* is in katolike tsjerke yn Fatikaanstêd.

## Skiednis

Boppe it ûnderstelde grêf fan Petrus is yn 160 nei Kristus in pylder oprjochte troch Paus Anicetus as herkenningspunt foar pylgers. keizer Konstantyn de Grutte liet yn 324 in basilyk bouwe boppe op it grêf fan Petrus, mei it grêf as middelpunt. Yn 349 wie it bouwurk hielendal klear. De basilyk is stean bleaun oant de 15e iuw. De basilyk wie doe âld en ynein. Paus Nicolaas V joech Barnardo Rossellino de opdracht ta it bouwen fan in nije basilyk. De paus kaam al rillegau te ferstjerren en der wiene allinnich noch mar tekeningen makke. Pas doe't Paus Julius oan de macht kaam, waard mei it wurk fierder gien. Hy joech Donato Bramate opdracht om in hiele nije basilyk te bouwen. 

De basilyk fan Bramate hie grûnflak fan Gryksk krús en in sintrale fan fjouwer koepels. Der stienen allinnich noch mar fjouwer pylders ferbûn troch fjouwer bôgen dy’t de koepel drage moasten doe't Bramate yn 1514 ferstoar. Dêrnei hawwe Rafael, Fra Giocondo, Giulliano da Sangallo en Antonio da Sallango de plannen fierder útwurke.

Rafael makke it Grykske krús langer en op dizze manear wurde it in Latynsk krús. Baldassare Peruzzi en Antonia da Sangallo hawwe doe't se de lieding krigen, it Latynske krús wer feroare nei it Grykske krús. 
Yn 1547 wurdt Michelangelo di Buonarroti troch Paus Paulus III oansteld as haad arsjitekt. Hy feroare it krús opnij yn it Latynske krús. Doe't hy op 21 jannewaris 1564 ferstoar wienen de tamboer en de twa dwersbeuken krekt klear. Pirro Ligorio, Domenci Fontana en Giaciomo Della Porta dy’t de koepel fan Michelangelo’s ûntwerp ôfmakke ha, hawwe ek de rest fan syn ûntwerp ôfmakke. 

Paus Paulus V joech yn 1605 Calo Maderna de opdracht om de tsjerke ôf te bouwen neffens it Latynske krús. Sa kaam der mear romte foar de leauwigen en ek it plak dêr't de Basilyk fan Konstantyn stien hie moast fol boud wurde. Maderna boude it middenskip mei oan twa kanten trije kappen en in gevel. Trochdat it skip langer makke is leit de koepel no fierder nei efteren dan dat einliks de bedoeling wie. De koepel is no net mear goed fan it plein ôf te sjen. 
Yn 1626 is de tsjerke ynwijd. It plein foar de tsjerke is it Sint-Pitersplein. Gianlorenzo Bernini hat tusken 1656 en 1667 twa kolonnades makke. Links stiet in byld fan Karel de Grutte de stifter fan de âlde basilyk. 

## Sjoch ek
* Alde Sint-Pitersbasilyk
Wangereach

**Wangereach** (Dútsk: *Wangerooge*) is in Eastfrysk waadeilân. Fan de Eastfryske eilannen is it it eastlikste dat bewenne wurdt. Nei it westen wurdt it skieden fan it buoreilân Spikereach troch it seegat de Harle. Nei it easten wurdt it skieden fan it ûnbewenne Minsereach troch de Blauwe Balch. It eilân is om-ende-by 8,5 kilometer lang en mar ien kilometer breed. Der wenje mear as tûzen minsken. Wangereach heart ta de Dútske dielsteat Nedersaksen. 

## Dune-eilân
Wangereach is in dune-eilân dat it foaral hawwe moat fan it toerisme. Der komme jiers mear as 80.000 toeristen nei it eilân. It is te berikken mei de fearboat fan Harlesyl út en der wurdt ek op flein. Lykas op it Nederlânske waadeilân Skiermûntseach en de oare Eastfryske eilannen meie der op Wangereach gjin auto's ride. Tusken de haven en it dorp Wangereach leit in spoarlyntsje. Op Wangereach is it besikerssintrum "Rosenhaus" fan it Nasjonaal Park Waadsee te finen, dêr't jiers likernôch 40.000 besikers komme.

## Taal
Oant sirka 1930 waard der op Wangereach in Frysk dialekt sprutsen, it Wangereagersk. Sûnt dat dialekt útstoarn is, libbet it Eastfrysk allinnich noch troch yn it Sealterfrysk op de fêstewâl. Tsjintwurdich wurdt der op Wangereach Dútsk en Plat praat. 

Aerial image of Wangerooge (view from the east).jpg|Wangereach
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF8702.jpg|Haven
Alter Leuchtturm-01.jpg|Ald fjoertoer
Neuer Leuchtturm Wangerooge.jpg|Nije fjoertoer
Wellenbrecher, Düne.JPG|Strân en dyk
2012-05-13 Nordsee-Luftbilder DSCF9125.jpg|Kafee Pudding


## Keppelings om utens
* Lûdfoarbyld fan it Wangereachsk, mei transkripsje, neisprutsen opname en oersetting
* Jiskepûster yn it Wangereachsk
Swartslús

**Swartslús** of **Swartslûs** (Nederlânsk en offisjeel: *Zwartsluis*; Nedersaksysk: *De Sluus*) is in (haven)plak yn de gemeente Swartewetterlân yn de provinsje Oerisel.
It plak hat op 1 desimber 2015 4805 ynwenners. 

## Skiednis
Swartslús is ûntstien op it plak dêr't it Meppelerdjip yn it Swarte Wetter útrint. It plak wurdt yn 1398 foar it earst neamd, doe't it djip ôfdamme waard mei in dûkerslús.
  
Swartslús hat in trochfierhaven west foar turf út Drinte nei Hollân. 
Tusken 1765 en 1798 wie Swartslús it plak dêr't in protte Joadske húshâldings út de omkriten harren nijberne jonkjes besnije lieten. It besnijenisregister dat bewarre bleaun is neamt de plaknamen Dwingeloo, De Lemmer, Kampen, Bloksyl en oaren.
Der hat in synagoge west, mar dêr is neat mear fan te sjen as it tsjerkhôf dat efter de synagoge lei.

Men men hat yn dit doarp in tal tsjerken: De Herfoarme tsjerke, Grifformearde tsjerken, in Mennistetsjerke en in Kristlike Grifformearde tsjerke.

Oant 2001 wie Swartslús in selsstannige gemeente, it is doe mei Hasselt en Genemuiden opgien yn de gemeente Swartewetterlân.

## Underwiis
Swartslús hat twa basisskoallen. *De Wijngaard* is in protestantsk-kristlike skoalle en *De Aremberg* jout iepenbier ûnderwiis. It Agnieten College foar fuortset ûnderwiis hat dêr ek in festiging.

## Berne yn Swartslús
* Johannes Kielstra (13 novimber 1878 - Monako, 1 april 1951), heechlearaar, gûverneur fan Suriname en diplomaat
* Jan de Koning (31 augustus 1926 - Leien, 9 oktober 1994), politikus
* Eelco Gelling (12 juny 1946), gitarist fan Cuby and the Blizzards
* Afke Schaart (24 oktober 1973), politika


8064 Zwartsluis, Netherlands - panoramio.jpg|*Herfoarme tsjerke sjoen fan de hoeke Kerkstraat mei Synagogestraat ôf (2015)*
Zwartsluis doopsgezinden kerk.JPG|*Meniste tsjerke (2009)*
De_Veenvaart_door_Hans_Mes_in_Zwartsluis.jpg|*Byld "De Veenvaart" yn de Kolk (2017) (keunstner [[Hans Mes]], 2000)*
3 Zwartsluis d 9 ZWA GM Buitenkwartier 14 Cocosmatten en borstelfabriek 22072020.jpg|*Eardere kokosmatten en boarstelfabryk oan 'e Buitenkwartier (2020)*
Arembergersluis (01).JPG|*Arembergerslús (2009)*
Zwartsluis 1649 Blaeu ¿.JPG|Swartslús yn 1649 troch J. Blaeu


## Keppeling om utens
* Webstee gemeente Swartewetterlân
Durk II

**Diederik II** (of Durk II) (930 – 6 maaie 988) wie greve fan West-Frisia

## Famylje
Yn it ferline tocht men dat Durk II de soan wie fan Durk I. Hjoed de dei wurdt der wol sein dat hy de soan wie fan in soan fan Durk I, dy’t wol Durk I bis neamd wurdt. Syn mem soe dan Gerberga (greva) fan Hamalant wêst ha. 

Yn 938 ferlove de doe noch hiel jonge Durk II him mei Hildegard fan Flaanderen, dochter fan greve Arnulf I fan Flaanderen. It houlik folge om 950 hinne. Yn de Rymkronyk fan Hollân fan Melis Stoke stie:”Deze Dideric goed ende wer had een wijf, heet Hildegaert” (dizze goede en brave Durk hie in frou dy’t Hildegard hiet)

Ut it houlik binne yn elts gefal trije bern berne:

* Soan Arnulf (Gint 951-993), ek wol Arnulf Gandensis neamd, dit soe syn opfolger wurde. 
* Soan Egbert (952-994), aartsbiskop fan Trier;
* Dochter Erlindis (953-1012).

Nei it ferstjerren fan syn skoanheit Arnulf op 27 maart 965 wie Durk II in skoft foud fan de minderjierrige opfolger Arnulf II fan Flaanderen.

## Skiednis
Op 15 juny 950 joech Durk II oan Egmond ta eare fan de bysetting fan Sint Adelbert in stiennen kleastertsjerke. Wierskynlik ta gelegenheid fan de wijing fan dizze tsjerke skonk hy it Evangliarium fan Egmond. Dit is no ien fan Nederlânsk wichtichste kultuer-histoaryske foarwerpen út de iere midsiuwen. It njoggende-iuwske hânskrift is om 975 hinne opskreaun en befettet de tekst fan de fjouwer evangeeljen. Durk en Hildegard binne ôfbylde op twa miniatueren, dy’t Durk foar de gelegenheid oan it boek tafoegje liet. Neffens guon skriuwers binne de miniatueren fan de hân fan harren soan Egbert. De tekst by ien fan de oersettingen is: 'Dit boek is skonken troch Durk en syn leave frou Hildegard oan de begenedige heit Adalbert dat hy harren rjochtfeardich betinke sil yn alle ivichheid'. No is it Evangeliarium yn de kolleksje fan de Keninklike Bibleteek in Den Haach.

Durk II oermastere de greeflike boarch yn Gint yn 965 en besette it Greefskip Gent fan 965 oant 988. Op 25 augustus krige Durk syn lienen yn Maaslân, Kinmerlân en op Tessel fan kening Otto III yn frij besit. 

Durk II, Hildegard, Arnulf en Erlindis binne yn de Abdij fan Egmond te hôf brocht.
Slach by Dokkum (873)

De **Slach by Dokkum** fûn plak yn 873 tusken de Wytsingen, laat troch Rudolf en de Friezen ûnder lieding fan greve Albdag. De Wytsingen waarden dêrby ferslein.

## Eftergrûn
Yn de 9e iuw hie it kustgebiet fan Nederlân, dat bekend stie ûnder de namme *Fryslân* in protte te lijen fan plonderings troch de Wytsingen. Fryslân makke doe diel út fan it grutte Frankyske ryk en de Frankyske kening wie net by steat om in effektive kustferdigening te organisearjen.

De taktyk dy't de Wytsingen folgen wie der op rjochte om hieltyd wer in oar punt foar in oanfal út te kiezen en sy koenen harren altiten weromlûke as de ferdigening te sterk wie en dan besochten sy it wer earne oars. Dat dy taktyk net altyd slagge die bliken yn de boppe neamde slach.

## De slach
Yn 873 hie de Wytsinger Rudolf, dy't him sels festige hie op it eilân Walcheren en dêr hearske, him mei syn manlju op it roverspaad set. Op skippen (Drakaars) fearen sy nei it noarden ta en gongen oan wâl yn Eastergoa, tsjintwurdich it noarden fan de provinsje Fryslân. Mar oars as sy ferwachte hienen, stuiten sy dêr op it leger fan de Fryske greve Albdag, dat krêftich wjerstân joech. Yn de slach dy't nei alle gedachten ticht by Dokkum plak fûn hat, behellen de Friezen de oerwinning. Mei grutte ferliezen moasten de Wytsingen harren weromlûke en yn de slach sneuvele Wytsing hearsker Rudolf.

## Betsjutting
De oerwinning dy't de Friezen by Dokkum helle hawwe, wie krekt as de oerwinning by Norden trije jier letter, ien fan de sporadyske suksessen dy't tsjin de Wytsingen behelle waarden. De rampjierren 880, 881 en 882 moasten doe noch komme. It soe al mei al oant 891 duorje foardat de ôfwar fan de *Fryske kust* better organisearre wie.

## Boarne en literatuer
*, *Geschiedenis van Nederland*, (Amsterdam, 1995), side 102.
* , ''Het rijk van de Friese koningen, (Utert, 2000), side 267-268
Durk IV

**Durk IV fan Hollân** (tusken 1020 en 1030 - 13 jannewaris 1049) wie in Fryske greve fan it lettere Hollân fan 1039 ôf. Hy sneuvele yn de omkriten fan Dordrecht op 13 jannewaris 1049. 

## Skiednis
Durk IV wie de soan fan  Durk III en Othilde fan de Noardmark. Hy sette de polityk fan machtsútwreiding fan syn heit troch. Dêrmei skeinde hy de belangen fan biskop Bernold fan Utert en de machtige súd- Nederlânske kleasters en biskoppen. 

Hjirtroch kaam hy yn konflikt mei de keizer en de ryksbiskoppen. De Dútske keizer Hindrik III gie dêrom persoanlik foarop tsjin him yn 'e striid en yn 1046 twong hy Durk IV ôfstân te dwaan fan it troch him oermastere gebiet. 

Koart neidat de keizer nei hûs gien wie begûn Durk de bisdommen Utert en Luik te plonderjen. Ek sleat er in ferbûn mei Godfried mei it Burd, de hartoch fan Opper-Lotaringen en de greven fan Flaanderen en Henegouwen. It antwurd fan de keizer dêrop wie in twadde strafekspedysje dêr't de keizer Flaardingen en Durk syn greeflike boarch yn Rynsburch by oermastere. De boarch waard folslein ferwoaste. By de tocht werom ferlear de keizer lykwols noch in soad manlju as gefolch fan oanfallen troch Durk syn bûnsmaten dy't ek iepenlik tsjin de keizer yn opstân kamen wienen. Letter yn 1049 waard Durk IV troch de biskoppen fan  Metz, Luik en Utert yn in mûklaach lokke en deamakke. De Fryske greve wie noch jong, net-troud en sûnder bern. Hy waard opfolge troch syn jongere broer Floaris I.