open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Streektalen fan Nederlân en Flaanderlân

De **Streektalen fan Nederlân en Flaanderlân** binne de lânseigen talen dy't dêr njonken it Nederlânsk praat wurde.

## Standerttaal
It Nederlânsk is de offisjele taal fan Nederlân en Flaanderlân. It is dan ek tige dominant yn prestisjeuze situaasjes. It wurdt praat troch politisy, op skoallen en yn de hannel, as dêr al gjin Ingelsk praat wurdt.

Njonken dizze standerttaal, dy't fral konstruearre is út de Frankyske dialekten, wurdt der noch op ferskate oare wizen praat yn Nederlân en Flaanderlân. Foar in part binne dat frjemde talen, talen fan ymmigranten en Frânsk en Ingelsk ûnder oaren as ynternasjonale talen. Foar in oar part binne dat lânseigen farianten, dy't fan "in pear taalfouten mei in sprekskansearring" oant histoarysk en systematysk dúdlik aparte talen rinne.

Benammen de Hollânske dialekten, lykas it Amsterdamsk, ferskille net folle fan de standerttaal. Oan de oare kant fan it spektrum fine wy it Frysk, dat yn de oarsprong gjin oar ferbân mei it Nederlânsk hat, as dat it beide Westgermaanske talen binne.

## Jeropeesk Hânfêst
Neffens it Jeropeeske Hânfêst foar regionale talen of talen fan minderheden hat Nederlân it Frysk as mindertalstaal erkend. Dit betsjut ûnder oaren dat it Frysk, yn it gebiet dêr't it praat wurdt, deselde rjochten hat as it Nederlânsk. Fierders binne it Nedersaksysk en it Limburchsk erkend as streektalen, wat se net ta rykstalen makket, mar de oerheid al ferplichtet ta it fuortsterkjen fan dy talen. 
Om't in eask fan it hânfêst is dat de talen in skiednis ûnôfhinklik fan de standerttaal hawwe moatte is der gjin erkenning foar Hollânsk, Brabânsk of Siuwsk. Belgje hat it hânfêst net ûndertekene.

## Wurdboeken en -listen
Ien kritearium foar it ferskil tusken in taal en in dialekt, dat fral yn it ferline in soad brûkt waard, is of der in wurdlist of -boek fan dy taal is. Foar tal fan talen yn it taalgebiet fan it Nederlânsk is dat al it gefal. Under oaren:

* Frysk - *Frysk wurdboek*; ISBN 90-6066-440-X / ISBN 90-6066-441-8
* Limboarchs - "De taal van de Maas"; ISBN 90-75249-01-2
* Nedersaksysk
** Drintsk - *Woordenboek van de Drentse dialecten*; ISBN 90-232-3176-7 / ISBN 90-232-3177-5
** Grinslânsk - "Nieuw Groninger woordenboek"; ISBN 90-6243-105-4
** Twintsk - *Twents woordenboek*; ISBN 90-70986-72-8
* Nederlânsk - *Grote Van Dale*; ISBN 90-6648-421-7
Antonides teologen

It laach **Antonides** is in skaai fan **[[Teolooch|teologen]]** en dûmnys.

## List
; Henricus Antonides Nerdenus (1546-1614): Heechlearaar teology - Frjentsjer.

; Hermanus Clements Antonides {1608-1612-1646} : Dûmny, Naarden.

; Johannes Antonides  { sirka 1612 } : Alkmarianus.

; Anthonius Petri (1620-1672): Dûmny - Jutryp, Hommerts, Britsum.

; Petrus Antonides (1657-1738, Raerd): Dûmny - Ealsum en Raerd.

; Theodorus Antonides (1647-1715): Dûmny - Westerwytwert, Minkewar.

; Antonius Antonides  {[sirka 1728]}: Dûmny, Onderwierum, Andel.

; Vincentius Antonides (sirka 1670-1744): Dûmny - Burgum, Nij-Nederlân.

; Livius Antonides (sirka 1750) : Dûmny, Nijefurd ?.

;Meinardus Antonides (1700-1776): Dûmny - Underwierrum, Westerdyksherne.

; ....... Antonides  (sirka 1786) : Dûmny, Bourtange ?.

;Cristiaan Frederik Jan Antonides (1924-2001): Dûmny - Hinsbroek, Obdam, Opmar, Spanbroek, Terboarch.

; Johannes Albert Antonides (*&nbsp;1958): Dûmny - Barchem, Fromshoop.

Fierder neffens: Register Predikanten Friesland, T A Romein:
Anthonides: Vincentius, Joh.z. * Antonides: Henricus  * Antonides: Hermannus Clemens, Henricus Ant.z.  * Antonides: Johannes  * Antonides: Livius  * Antonides: Petrus Antonides, Antonides Petrusz.  * Antonides: Renicus (Rienk).
Lytse seedûker

De **lytse seedûker** (*Gavia stellata*) is mei sa'n 55-67 sm de lytste fan de seedûkers. Yn it briedseizoen binne se goed wer te kennen oan de reade kielfearren. Se fleane sûnder problemen op út it wetter en kinne as ienichste fan de seedûkers fan de wâl de loft ynfleane.

De lytse seedûker hat it grutste ferspriedingsgebiet fan de famylje. Hy briedt yn hiel Noard-Jeraazje en yn it noarden fan Kanada. Winterdeis is er súdliker te finen, oan de kust en by grutte marren.

Lyk as alle Seedûkers is de lytse seedûker foaral in fisk-iter dy't syn iten ûnder wetter fangt. Ek yt er wol wetterynsekten en kreefteftigen.
Seepappegaaien

De **seepappegaaien** (*Fratercula*) binne in fûgelskaai yn 'e famylje fan 'e alkfûgels (*Alcidae*). It skaai stiet bekend om de opfallende, felkleurige snaffels yn 'e briedtiid en de fûgels binne tige betûfte dûkers en swimmers. De namme *Fratercula* komt út it Latyn en betsjut "lytse broeder" (muonts), in ferwizing nei it swartwite fearrekleed fan in muontsepij.

De soarten yn it skaai binne middelgrutte seefûgels fan 30 oant 40 sintimeter mei in kompakt bealchje, koarte wjukken en in foarse, trijehoekige snaffel. Yn 'e briedtiid is de snaffel fel kleure mei oranje, read en giel en winterdeis wurdt er lytser en tsjusterder. De fûgels binne swart fan boppe en wyt fan ûnder mei wite wangen.  

Mei de wjukken "fleane" se ûnder wetter om te foerazjearjen op lytse fisken en kreefteftigen. It grutste part fan it jier libje se op iepen see en se komme allinnich oan lân om te brieden.

Yn 'e briedtiid binne se yn 'e regel monogaam. Se briede yn koloanjes op kliffen en eilannen en grave nêsten yn 'e grûn of se brûke rotsspjalten dêrfoar. In lechsel bestiet yn 'e regel út ien aai.  

De soarten yn it skaai komme foar op it noardlik healrûn yn 'e noardlike Atlantyske Oseaan, de noardlike Stille Oseaan en de subarktyske en kâlde seegebieten.

## Soarten
It skaai telt trije soarten:
Seepappegaai

De **seepappegaai** (*Fratercula arctica*) is in 30 sm grutte fûgel út de famylje fan de alkfûgels. Hy is goed wer te kennen oan syn swartwite fearren en syn snaffel yn fel read, giel en swart.

## Fersprieding
De seepappegaai briedt yn koloanjes oan de Atlantyske kusten, de eastkust fan Noard-Amearika, op Yslân en op de Jeropeeske Atlantyske kust. Bûten de briedtiid swalkje se op de see om wêrby't se wol fierder nei it suden sakje.

## Iten
De seepappegaai yt meastentiids fisk. Hy kin tagelyk fisken fange en festhâlde yn syn snaffel. Sa kin hy wol mear as tsiin fiskjes tagelyk meinimme.

## Fuortplanting
De seepappegaai is in hoalebrieder dy't briedt yn koloanjes. Hy brûkt wol besteande hoalen, mar meastentiids graaft hy sels in hol fan wol in meter djip. De yngong wurdt somtiden troch meardere famyljes brûkt. It nêst oan it ein fan de gong is beklaaid mei gers, planten en fearren. Dêr leit it wyfke ien sa'n 7 sm grut aai. Dit aai wurdt yn 35 dagen útbret.
Dûmnylyster

De **dûmnylyster** of **dominylyster** (*Turdus torquatus*) is in 25 sm grutte fûgel út de famylje fan de Lysterfûgels. Hy is hielendal swart lykas de Klyster, mar dochs goed te ûnderskieden troch de brede wite bân op syn boarst, dêr't er ek syn namme oan te tankjen hat.

## Oare Fryske nammen
De dûmnylyster wurdt yn it Frysk ek wol beneamd as *beflyster*, *dominy*, *dominylyster*, *krânslyster* as *ringlyster*.

## Fersprieding
De dûmnylyster komt selden foar yn Nederlân, en dan allinnich op trochtocht. Dûmnylysters briede yn 'e bergen , yn it noarden yn Skotlân en Skandinaavje, en ek yn de Alpen. Winterdeis trekke de fûgels nei de lannen by de Middellânske See.
Soms binne se yn de maitiid of yn de hjerst yn Nederlân te sjen, fral oan de kust, at se ûnderweis binne.

## Fuortplanting
It nêst is, lykas by de measte Lysters, moai rûn en meast leech by de grûn yn 'e strûken. De 4-5 aaien wurde yn fjirtjin dagen útbret, wêrnei't de jongen ek noch fjirtjin dagen yn it nêst bliuwe.

## Iten
De dûmnylyster yt meast wjirms, slakken en ynsekten. Yn de hjerst ite de fûgels in protte beien.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Grutte alk

De **grutte alk** (*Pinguinus impennis*) wie mei 75 sm de grutste fûgel út de famylje fan de alkfûgels. Sûnt likernôch 1844 is de soarte lykwols útstoarn.

De grutte alk kaam in grutte oantallen foar op de eilannen oan de eastkant fan Kanada, op Grienlân en yn Yslân, Noarwegen, Ierlân en Grut Brittanje.
De grutte alk koe hiel best swimme, mar yn tsjinstelling ta de oare Alkfûgels koe er net fleane. De grutte alk lei mar ien aai yn it jier.

Troch dy stadige fuortplanting, en om't er net fuortfleane koe, wie de soart hiel kwetsber foar de minsken oer. Dy minsken makken lykwols jacht op de fûgels, om it fleis en om it dûns, wat foar matrassen brûkt waard. Op dy wize is de soarte troch de jacht útrûge. It lêste pearke is deamakke op 3 july 1844 op it eilân Eldey foar de kust fan Yslân. Der hat letter noch in melding west fan immen dy't in eksimplaar sjoen hie by Newfoundland yn Kanada.
Henricus Antonides Nerdenus

**Henricus Antonides Nerdenus**, ek wol *Henricus Antonii Nerdenus* (Naarden, 13 febrewaris 1546 - Frjentsjer, 20 maart 1614), wie fan de stifting yn 1585 ôf heechlearaar godgeleardens oan de Universiteit fan Frjentsjer.

Henricus Antonides van der Linden brûkte de Latynske namme *Nerdenus* nei syn berteplak Naarden. Henricus boaske mei Ludoviva Herberts Wijncoop, en se hiene yn alle gefallen ien soan: Henricus Antonides van der Linden.

As heechleraar wie Henricus in praktikus, dwaande mei lêsjaan en mei de organisaasje fan de universiteit. Hy wie heechleraar yn Frjentsjer oant syn dea yn 1614.

Yn de Martinetsjerke yn Frjentsjer is noch syn grêfstien te finen, lykas it tinkboerd oanbean troch syn pakesizzer Johannes Antonides van der Linden.  Grêfstien te Boalsert ?

## Bibliografy
* *Systema theologicum disputationibus publicis propositum in Academia Franequerensi, praeside Henrico Antonii Nerdeno, praemissa est praefatio dedicatoria, in qua & purioris religionis per Belgium instauratae historia, & ejus retinendae necessitas exponitur eodem auctore*. Aegidius Radaeus, Frjentsjer, 1611.
* *Initia academiae, Franequerensis, ejusdem, templi & gvbernationis*. Gilles van den Rade, Frjentsjer, 1613.
Theodorus Antonides

**Theodorus Antonides** (1647-1715) wie in dûmny yn Westerwijtwerd en Minkewar.

Njonken om syn teologyske publikaasjes is Theodorus Antonides ek bekend om syn rekonstruksje fan de klassike Olympyske Spullen, nei syn dea publisearre troch syn soan Meinardus Antonides.

## Bibliografy
* *Schrift-matige verklaringe over den Eersten Algemeinen Send-brief van den H: apostel Simeon Petrus*. Gerardus Hoogslagh, Ljouwert, 1694.
* *Verklaring over de wonderwerken Jesu Christi*. Gerardus Hoogslagh, twadde printinge 1697
* *Schrift-matige verklaringe over den Tweeden algemeinen send-brief van den H: apostel Simeon Petrus*. Gerardus Hoogslagh, 1697
* *Treur-rym klaagelijk uitgeboesemt over den ... dood van Henrik Casimir, Vorst tot Nassau*. Karst Tjalligs, en Gerardus Hoogslagh, Ljouwert, 1697
* *Schrift-maatige verklaringe over den algemeenen send-brief van den Apostel Jacobus*. Gerardus Hoogslagh, 1699
* *Bedenkingen voorgestelt ter nader verklaaringe van 't boek Jobs*. Gerardus Hoogslagh, 1700
* *Olympia, dat is Olymp-speelen der Grieken, nagebootst van den Romeinen*. (tegearre mei Meinart Antonides) Wed. J. Cost, Grins, 1732.
Skimkers

De **skimkers** (*Rynchops*) binne in lyts skaai fan stirnseftige fûgels út de famylje fan de seefûgels (*Laridae*) en it skift fan de wilstereftigen. Skimkers komme foaral foar yn de tropen. Se foarmje de ûnderfamylje fan 'e **skimkerfûgels** (*Rynchopinae*). Eartiids waarden de skimkers ek wol as aparte famylje (*Rynchopidae*) sjoen.

In dúdlik ferskil tusken dizze trije soarten en oare fûgels is harren snaffel. De ûndersnaffel fan de skimkers is in tredde part langer as de boppesnaffel. By it sykjen nei iten skimkje (skeare) hja krekt oer it wetter wêrby se de ûndersnaffel yn it wetter hâlde. Komme se in fiskje tsjin dan klappe se de snaffel ticht.

## Soarten
* swarte skimker (*Rynchops niger*) yn Amearika.
* Afrikaanske skimker (*Rynchops flavirostris*) yn Afrika.
* Yndyske skimker (*Rynchops albicollis*) yn Ynje en Súdeast-Aazje.
Vincentius Antonides

**Vincentius Antonides** (Boksum, sirka 1670 - Flatbush (no in wyk fan Brooklyn, New York , 18 july 1744) wie in dûmny yn Burgum en yn Nij-Nederlân, yn Amerika.

Vincentius Antonides waard sirka 1670 berne yn Boksum. Yn 1686 begûn er oan in stúdzje teology oan de Universiteit fan Frjentsjer. Hy boaske Titje Klasses en yn 1693 krigen se har twadde bern, in jonkje, Johannes. Letter soene der noch trije komme. Fan 1693 oant 1705 wie Antonides dûmny yn Burgum.

Yn 1705 waard er útstjoerd troch de klassis Amsterdam  en beroppen ta de tsjerken fan Brooklyn, Midfurd en Amersfurd yn Nij Nederlân, as gefolch fan de ûnfrede tusken it Ingelske bewâld en de Hollânske ynwenners fan it gebiet. Dûmny Bernardus Freeman waard al beroppen foar de fjouwer plakken dêr, mar om't dêrfoar tastimming fan it Ingelske bewâld frege waard, dat dêr neat oer te sizzen hie, hie allinnich Nij Utert him as dûmny akseptearre. Doe't Antonides ein 1705 nei Flatbush emigrearre, en er op 1 jannewaris 1706 dûmny waard, wienen der dêrtroch twa dûmnys. It wie lykwols net dúdlik of't sy inoar ôfwikselje moasten, of dat sy it gebiet opdiele moasten. It soe noch aardich wat jierren duorje, oant 1714 eart it konflikt sa fier bekuolle wie dat beide dûmny's foar gâns it gebiet akseptearre waarden.

Op 18 july 1744 ferstoar dûmny Vincentius Antonius yn syn hûs yn Flatbush, yn de âldens fan 74 jier.
Meinardus Antonides

**Meinardus Antonides** of *Meinart Antonides* (Westerwijtwerd, sirka 1700 - Onderwierrum, 24 augustus 1776) wie in dûmny yn de Grinslânske doarpen Onderwierrum en Westerdyksherne.
Hy wie in soan fan Theodorus Antonides en dy syn tredde frou Elisabeth Magdalena de Walrich. 

## Bibliografy
* *Olympia, dat is Olymp-speelen der Grieken, nagebootst van den Romeinen*. (tegearre mei syn heit, Theodorus Antonides) Wed. J. Cost, Grins, 1732.
* *Schriftmatige verklaaringe Over het Bogtogtig en Saligmakend Lyden, Kruisdoodt, en Begraaffenisse Van den Heere Jesus Christus*. Jurjen Spandaw, Grins, 1753.

## Keppelingen om utens
* ''Antonides, Meinardus'' yn it NNBW
* Meditaasje troch Meinardus Antonides
Cristiaan Frederik Jan Antonides

**Cristiaan Frederik Jan Antonides** (Amsterdam, 11 febrewaris 1924 - Terboarch, 17 novimber 2001) wie dûmny.
## Biografy
Cristiaan Frederik Jan Antonides wie de soan fan Albert Antonides en Maria Onkenhout as fiifde fan sân bern. Yn de Twadde Wrâldkriich waard er twangarbeider (by *Metall Borsig Berlin*), en letter waard er finzen set (Lahde o.d. Weser, Kraftwerk Heyden). Nei de oarloch boaske er op 20 maaie 1955 yn Amsterdam mei Belia Kroeskamp.

Hy waard fikaris yn Felp, en doe dûmny (boupastor, fgl. *Kroniek van Westfriesland*) yn Hensbroek, Obdam, Opmar, Spanbroek, 1956-1961. Dêr krige it stel yn 1958 in soan, Johannes Albert Antonides. Antonides waard dêrnei noch dûmny yn Terboarch, 1961-1987. Dêr ferstoar op 8 septimber 1980 syn frou, Belia.

Antonides is ferstoarn op 17 novimber 2001 yn Terboarch. By syn libben wie er spesjaal bekend mei it wurk fan tsjerkfaar Tertullianus, it wurk fan Jan Hendrik Gerretsen, en it wurk fan Comenius.

## Bibliografy
* ds. C.F.J. Antonides: *Vriendelijk Westfriesland, Noord-Holland, 7e jaargang, Culturele Raad Noord-Holland, Bergen 1962, (Westfrysk argyf).
* drs. C.F.J. Antonides: *Jan Hendrik Gerretsen*, yn : BLGNP III, 1988, s. 129-135.
* C.F.J. Antonides: *Het geluid van een sterke stem*, Jan Hendrik Gerretsen, 1867-1923. *Narratio, Gorkum, 1997*. (resinsje: *Denken vanuit het einde*, ds J.G. Barnhoorn, ecclesianet.nl.
* (fgl. ek yn: Nederlands Archief voor Kerkgeschiedenis 80 (2000) 258, dr. M.J. Aalders).
* (fgl. ek yn: Inventarissen van de Archieven van Willemina Vermaat, M.N. den Harder).
* RGG, 2000, pag. 2132, en RPP, 2008, pag. 417.
* Eleminten yn: *Inventarissen van de Archieven van Willemina Vermaat*, M.N. den Harder.
* Maarten den Admirant, *Hofpredikers van Oranje*, Utjouwerij Aspekt 2006, pag. 51 en 116: C.F.J. Antonides.
* C.F.J. Antonides: Nederlânske oersetting fan *Ianua Linguarum Reserata* (1631) fan J.A. Comenius, Terboarch 2001.
* yn de registers fan it boek fan [[Cees Fasseur]], *Wilhelmina, De Jonge Koningin, 1998,*  ferwizings nei it boek út 1997 fan C.F.J. Antonides.
* yn de registers fan it boek fan Paul Gerretsen, *Vrijzinnig Noch Rechtzinnig, Daniël Chantepie de la Saussaye (1818-1874) en Jan Hendrik Gerretsen (1867-1923) in de ban van het ethisch beginsel; Narratio, Gorkum, 2014, div.* ferwizings nei it boek út 1997 fan C.F.J. Antonides.    
* *Frysk Deiblêd* en Digibron.nl, 5 juny 2009: dr. J.D.Th Wassenaar, (Karkesproake, Hellendoorn), "Uit een opmerkelijke dooppreek", over de diepzinnige dooppreek van dr. J.H. Gerretsen bij de doop van prinses Juliana, dit alles te vinden in de grondige biografie over dr. Gerretsen (dus in 1997) door C.F.J. Antonides.

==Literatuer==
**Wie is wie in Nederland'', Frans van Egmond, Utjouwerij Pragma Nederland, Den Haach 1984.
* N.B.  www.wikiterborg.nl  protte ynformaasje oer C.F.J. Antonides bewaard yn  http://archive.li/EyCMB

## Keppelings om utens
*http://www.oneindignoordholland.nl/#!/personen/ds_CFJ_Antonides_de_bouwpastor
*Antonides, Wikiterborg
*RDnet.nl
*Dominees.nl
Johannes Albert Antonides

**Johannes Albert Antonides** (Obdam, 29 juny 1958) is dûmny yn Froomshoop.

Johannes Albert Antonides is berne as iennichst bern fan Cristiaan Frederik Jan Antonides en Belia Kroeskamp. Hy groeide nei de hjerst fan 1961 op yn Terborg yn de Gelderske Achterhoek, en die it Gymnasium yn Winterswyk (1970-1976). Hy studearre teology oan de Universiteit fan Utert. Ek die er dêr ferskate assistintskippen.

Hy is yn 1982 boaske mei Gosina Adolphina Vink. It pear krige trije bern, Christiaan Frederik Jan (1990), Gosinus Theodorus (1992) en Quint Johannes Antonides (1996), alle trije berne yn Nymwegen.

Antonides wie, út Herveld wei, fikaris yn Elst (Gelderlân), en dûmny yn Barchem (14 april 1991). Hy is no dûmny yn Froomshoop (18 april 2004 - .....).

## Bibliografy
* *Door liefde en trouw wordt de ongerechtigheid verzoend*. Universiteit fan Utert, Utert, 1988, Doctoraalscriptie.
* Nederlânske oersetting fan de latynske teze  "de fide iustificante"  fan Maarten Luther, binnen de trijee bannen: "Luther in het nederlands", bân 2, útjouwerij Damon, Eindhoven, 2018.

## Literatuer
* *Wie is wie in Nederland*, Frans van Egmond, Utjouwerij Pragma Nederland, Den Haach 1994.

## Keppelings om utens
* Antonides, Wikiterborg
* Dominees.nl
Antonius Petri

**Antonius Petri** (Ferwert,  om 1620 - Britsum, 1672) wie dûmny yn Jutryp - De Hommerts en yn Britsum.

Antonius Petri is sirka 1620 berne yn Ferwert. Yn 1637 studearre er teology oan de Universiteit fan Frjentsjer.

Yn 1642 waard er herfoarme dûmny yn Jutryp - De Hommerts. Op 16 febrewaris 1645 boaske er yn Heech mei Jancke Tammeri Baerdt.

Yn 1649 waard er dûmny yn Britsum. Dêr krige it pear seis bern:
# *Peterus Antonides*, * 29 april 1649.
# *Gerardus Antonides*, * 16 augustus 1651.
# *Femke Antonides*, * 16 juny 1654.
# Petrus Antonides, 4 augustus 1657 - 9 maaie 1738, Raerd.
# *Femke Antonides*, * 6 maaie 1660.
# *Eelkjen Antonides*, * 14 juny 1663.
De nammen tsjutte oan dat guon fan de bern net âld wurden binne.

Antonius Petri is yn 1672 yn Britsum ferstoarn. Syn famyljewapen is yn it doarp werom te finen as gevelstien yn de gevel fan de weme, en as ien fan de wapens op de tsjerkeklok út 1664.
Petrus Antonides

**Petrus Anthonius Antonides** (Britsum, 4 augustus 1657 - Raerd, 9 maaie 1738) wie dûmny yn Ealsum en Raerd (1697-1737).

Petrus Antonides waard berne as fjirde bêrn fan Antonius Petri en Jancke Tammeri Baerdt.

Yn 1684 waard er dûmny yn Ealsum, dêr't er 2 juny 1689 boaske mei Trijntje Verhoeck (*Ljouwert, 1668). It pearke krige hjir trije bêrn:
* *Andreas Antonides*, 9 maart 1690.
* *Jancke Antonides*, 10 jannewaris 1692.
* *Antonius Antonides*, 27 septimber 1696.

Fan 1697 oant en mei  1736 wie Antonides dûmny yn Raerd, dêr't it pear noch trije bern krige:
* *Sara Antonides*, 8 maaie 1698.
* *Antoni Antonides*, 7 novimber 1703.
* *Anne Antonides*, 18 maart 1708.
Yn dit plak is Antonides 9 maaie 1738 ek ferstoarn.
Strânljip

De **Strânljip** *Haematopus ostralegus* is de meast foarkommende soart út de famylje fan de Strânljippen. De 43 sm grutte fûgel is goed wer te kennen oan syn wat dûbele bou, syn swart-wite fearren en syn fel oranje snaffel en poaten.

## Oare nammen
De strânljip wurdt yn it Frysk ek wol fjildakster/ekster, bûnte liuw/ljip/pyt of Stynske ljip of liuw neamd. De namme bûnte liuw komt yn ferskate foarmen yn de noardlike dialekten foar. It Amelânsk hat it oer *bonteluw*, it Tekselsk ken *lieuw(e)* en it Wieringsk jout neffens in strjitnamme yn 'e nijbou fan Hippolytushoef *bonkte lieuw*. 

## Fersprieding
De Strânljip komt yn hiel Euraazje foar, fan West-Jeropa troch Sintraal-Aazje oant Sina. Foar it grutste part is it in trekfûgel dy't oerwinteret yn Súd-Jeropa of Súd-Aazje. Allinnich yn West-Jeropa bliuwt de strânljip it hiele jier op itselde plak.

## Fuortplanting
By't maaitiid begjinne de strânljippen mekoar yn kloften it hof te meitsjen. Se rinne dan mei de snaffel nei ûnderen om mekoar hinne wylst se lûd roppe. De fûgels hawwe in ienfâldich nêst, in lyts kûltsje wêryn't se sa'n 2-4 aaien lizze. It nêst kin op it strân wêze, op it boulân, yn de greide of sels yn it grint op in plat dak. De aaien komme nei 4 wike út.

## Iten
De strânljippen ite meast wjirms of skulpdieren.
Strânljippen

De **strânljippen** (*Haematopus*) binne it iennichste skaai fan 'e famylje fan 'e **strânljipfûgels** (*Haematopodidae*) yn it skift fan de wilstereftigen (*Charadriiformes*). It binne grutte, opfallende en lûdroftige fûgels mei sterke snaffels dy't se brûke om skulpdieren iepen te krijen.

De fûgels lykje in protte op inoar. Se binne allegear swart of bûnt (swart mei wyt). Der binne 12 soarten strânljippen. De strânljippen foarmje it iennichste skaai fan 'e strânljipfûgels.

## Soarten
* Magelhaenstrânljip (*Haematopus leucopodus*)
* Súdamerikaanske swarte strânljip (*Haematopus ater*) 
* Noardamerikaanske swarte strânljip (*Haematopus bachmani*)
* Amerikaanske bûnte strânljip (*Haematopus palliatus*)
* Kanaryske swarte strânljip (*Haematopus (ostralegus) meadewaldoi*) †
* Afrikaanske swarte strânljip (*Haematopus moquini*)
* Strânljip (*Haematopus ostralegus*)
* Nyseelânse bûnte strânljip (*Haematopus finschi*)
* Australyske bûnte strânljip (*Haematopus longirostris*)
* Nijseelânse swarte strânljip (*Haematopus unicolor*)
* Chathamstrânljip (*Haematopus chathamensis*)
* Australyske swarte strânljip (*Haematopus fuliginosus*)
Rabobank Nederlân

**Rabobank Nederlân**, hannelsnamme fan 'e **Coöperatieve Raiffeissen-Boerenleenbank B.A.**, is de sintrale organisaasje fan de Rabobank, in konglomaraat fan lokale koperatyf-organisearre finansjele tsjinstferlieners.

Oars as by de measte finansjele ynstellings, is Rabobank Nederlân yn eigendom fan de pleatslike banken en dêrmei in dochterûndernimming fan de oansletten koperaasjes.

Rabobank Nederlân fersoarget foar dy lokale Rabobanken ûnder oaren de produkûntwikkeling, juridyske bystân, merkstrategyen, reklame en fermerkjen, automatisearring en ynformaasje en ymplemintaasje fan wet- en regeljouwing. Fierder binne der troch de lokale banken spesjalisten op ferskate mêden by harren sintrale dochterûndernimming yn te hieren.

Ald-Akkrummer Wim Duisenberg is ien fan de bekendste eardere bestjoersfoarsitters fan dizze organisaasje.

## Keppeling om utens
* Webstee fan de Rabobankgroep
Rabobank

De **Rabobank**, is in konglomaraat fan lokale koperatyf-organisearre finansjele tsjinstferlieners. De measte by de Rabobank oansletten lokale koperaasjes binne oan it begjin fan de 20e iuw ûntstien. 'Rabobank' is in ôfkoarting fan 'Raiffeisen-Boerenleenbank'. De Raiffeisenbanken binne yn de 70-er jierren fan de 20e iuw fusearre mei de Boerelienbanken. 

Yn 1898 binne twa sintrale organisaasjes oprjochte, dy't by de fúzje yn 1972 de organisaasje foarme hawwe dy't tsjintwurdich bekend stiet as Rabobank Nederlân. De lokale Rabobanken binne oandielhâlders fan dy organisaasje.
Klútfûgels

De **klútfûgels** (*Recurvirostridae*) binne in famylje fan de wilstereftigen dy foaral opfalle troch harren lange skonken en harren snaffel dy't nei boppe bûgd is.

Der binne 8 soarten yn 3 skaaien.

## Soarten
* *Famylje*: **klútfûgels** (*Recurvirostridae*)
** *Skaai*: kluten (*Recurvirostra*)
*** *Soarte*: klút (*Recurvirostra avosetta*)
*** *Soarte*: Amerikaanske klút (*Recurvirostra americana*)
*** *Soarte*: Australyske klút (*Recurvirostra novaehollandiae*)
*** *Soarte*: Andesklút (*Recurvirostra andina*)
** *Skaai*: steltkluten (*Himantopus*)
*** *Soarte*: steltklút (*Himantopus himantopus*)
*** *Soarte*: Amerikaanske steltklút (*Himantopus mexicanus*)
*** *Soarte*: swarte steltklút (*Himantopus novaezelandiae*)
** *Skaai*: swimkluten (*Cladorhynchus*)
*** *Soarte*: bânsteltklút (*Cladorhynchus leucocephalus*)
Noardpoal

De **Noardpoal** is it punt fan de ierde dêr't de ierdas it ierdoerflak snijt, en dêr't ierde nei lofts draait. Analooch kin de term ek foar oare planeten brûkt wurde.

## Rotaasje
De ierde draait om syn as, de ierdas. De twa punten dêr't de ierdas troch it ierdoerflak snijt binne de poalen, de noardpoal en de súdpoal. Immen dy't op de noardpoal stiet draait lykas de ierde om syn as, en hy draait dêrby nei lofts. De noardpoal leit op it poaliis fan de Noardpoalsee. 

## Geografy
De ierdas leit net wier fêst, mar skommelt yn in syklus fan likernôch 435 dagen, wat de Chandler skommeling neamd wurdt. Hjirtroch makket de noardpoal in sirkel fan in pear meter oer it poaliis. Om it brûkber koördinatestelsel is der in fêst punt oanwiisd as geografyske noardpoal.

## Magnetysk fjild
De rotaasje fan de izerkearn fan de ierde ropt in magnetysk fjild op mei in magnetyske noardpoal. Troch de asymmetry fan die kearn leit dy magnetyske noardpoal lykwols op in oar plak. Op de noardpoal, en yn gâns it noardpoalgebiet, is somtiden it noarderljocht sichtber, dat ek yn it magnetyske fjild in oarsprong hat.

## Dei en nacht
Op de noardpoal is gjin ferrin fan dei en nacht. De sinne is yn alle rjochtingen like fier fuort. Troch de stân fan de ierdas is der de iene helte fan it jier it ljocht fan de poaldei en de oare helte fan it jier it tsjuster fan de poalnacht.

## Untdekkers
### Untagonklikens
De noardpoal leit op it iis fan de Noardpoalsee. Yn it poalgebiet is it kâld, en snie en iis meitsje it poalgebiet ûntagonklik. It punt dat it fierst wei is fan de kusten fan de Noardpoalsee is de noardpoal fan ûntagonklikens, mar ek de noardpoal is fier fan alle kusten. Al dizze omstannigheden tegearre makken ekspedysjes nei de poal oan it begjin fan de 20e iuw in hast ûnmooglike opjefte. Lykwols hawwe ferskate minsken besocht as earste de noardpoal te berikken.

### Mooglik
Frederick Cook wie de earste dy't sei dat er dêr, 21 april 1908, ek yn slagge wie. Nei him kaam Robert Peary, dy't sei dat er op 6 april 1909 op de noardpoal west hie. Letter woe Richard Byrd hawwe dat er op 10 maaie 1926 as earste mei in fleantúch oer de poal flein hie. Nei oanlieding fan ûnder oaren deiboekstúzje wurdt no lykwols oannaam dat net ien fan harren wier de poal berikt hat.

### Wis
De earsten dêr't it wis fan is dat se de noardpoal berikt hawwe binne Roald Amundsen en Umberto Nobile dy't mei harren minsken op 13 maaie 1926 mei in loftskip de poal berikten. Se setten lykwols gjin foet op it iis, wat Mikhail Somov dy't op 23 april 1948 mei in fleanmasine op de noardpoal kaam al die. De earste wêrfan it wis is dat er oer it iis de noardpoal berikte wie Ralph Plaisted, dy't op 19 april 1968 mei syn minsken op de noardpoal kaam.

## Sjoch ek
* Arktis
Geografyske noardpoal

De **geografyske noardpoal** is it begjinpunt fan alle meridianen. Tegearre mei ien punt op de nulmeridiaan leit de lokaasje fan de geografyske noardpoal de koördinaten fêst foar elts plak op ierde. De geografyske noardpoal leit op it poaliis fan de Noardlike Iissee.

## Rotaasje
De geografyske noardpoal is in standarisearre ferzje fan de noardpoal, it plak dêr't de ierdas it ierdopperflak snijt. It is standarisearre om't troch de Chandler skommeling de ierdas in bitsje beweegt, en koördinaten basearre op de noardpoal dêrmei ek feroarje soenen.

## Koördinaten
Yn it standert koördinatenstelsel leit de geografyske noardpoal op 90° N, njoggentich graden noarderbreedte. Om't it it noardlikste punt fan de wrâld is, is elts punt, en dêrmei eltse rjochting, fan dêr út súdlik. De geografyske noardpoal is it begjinpunt fan alle meridianen, sadat de geografyske noardpoal op eltse geografyske lingte leit. Meastal wurde lykwols 0° E of 0° W brûkt.

## Tiid
De geografyske noardpoal leit ek yn alle standert tiidsônes. Der is gjin ôfspraak oer de tiid dy't jildt oan de poal. Dit is ek om't der gjin dúdlik ferrin fan de dei is op de noardpoal. De iene helte fan it jier is der it ljocht fan de poaldei, de oare helte fan it jier is der it tjuster fan de poalnacht.
Nije media

**Nije media** is in sammelnamme foar in ferskaat oan kommunikaasjetechniken dy't benammen yn de 90-er jierren fan de 20e iuw opkommen binne. Ta dy nije media wurde ûnder oaren rekkene: it ynternet, de mobile telefoan en de ekstra tapassings dêrfan lykas i-mode en sms. Mar ek al wat âldere tapassings as teletekst en tekst TV kinne ta dy nije media rekkene wurde.

Yn it midden fan de 90-er jierren wie der in floed fan bedriuwen en bedriuwkes dy't harren op dizze nije merk stoarten. Mei in tal fallisseminten kaam der in abrupt ein oan de opteinens oer de nije media. Dochs hawwe se yn de deistige kommunikaasje yn de moderne wrâld harren plak opeaske. Ynternet, e-post en mobile telefoans binne suver net mear wei te tinken. Se meitsje benammen yn de tsjinstferliening in wichtich ûnderdiel út fan de merkbewurking.
Swarte steltklút

De **swarte steltklút** *Himantopus novaezelandiae* is in slim bedrige soart út de famylje fan de klútfûgels. De 40 sm grutte fûgel, dy't yn Nij-Seelân ek bekend is ûnder de Maoary-namme *kakï*, is hielendal swart yn de fearren, mei lange reade skonken en in fine swarte snaffel. De jonge fûgels hawwe in tal fan swarte en wite perioaden eart se hielendal swart wurde at se sa'n 18 moanne âld binne.

## Fersprieding
Dizze fûgelsoart fan Nij-Seelân kaam eartiids foar op it Noardereilân sawol as op it Sudereilân. Hjoed de dei komt er allinnich mar foar yn it streamgebiet fan de Waikiki-rivier op it Sûdereilân. Yn 1999 wie de populaasje ta sa'n 40 fûgels tebekrûn.

## Bedrigings
De efterútgong fan de swarte steltklút hat ferskate redenen. De belangrykste is it ynfieren fan nije rôfdieren, lykas wylde katten, troch de Jeropeanen. De omwrâld fan de fûgels wurdt troch de minsk ek nochris feroare troch de oanlis fan wetterkrêft-sintrales. En in lêste grutte bedriging foar de soart is de ferminging mei de gewoane steltklút dy't tsjinwurdich grutter yn tal is as de swarte steltklút. Om't it dreger wurdt foar de Swarte Steltklút om in partner te finen, wurdt de kâns hieltyd grutter dat se mei yn eksimplaar fan de Steltklút in pearke foarmje, wêrtroch it tal fan de swarte steltklút noch fierder werom rint.

It regear fan Nij-Seelân is dwaande in plan út te fieren om earst it tal fan swarte steltkluten yn de natuer te ferheegjen, en dan de kâns fan oerlibjen fan de fûgels te ferbetterjen.

## Keppeling om utens
* Mear ynformaasje en filmkes fan de swarte steltklút.
Klút

De **klút** (*Recurvirostra avosetta*) is in fûgel út de famylje fan de Klútfûgels. De 45 sm grutte fûgel is wer te kennen oan syn swart-wite fearren. Fierder hat er lange swarte skonken en in lange snaffel dy't omheech bûcht.

## Fersprieding
Klúten komme foar oan de kust fan de Noardsee en rúnom Denemark. Ek komme se foar rúnom de Swarte See. Hja oerwinterje meastentiids by de Middellânske See. De Klút is ôfhinklik fan gebieten mei ûndjip brak wetter foar syn iten.

## Iten
De Klút hat in underskiedende manier fan iten sykje. Se geane nei plakken mei undjip wetter. De klút stekt syn snaffel under wetter en dan makket er meanende bewegings hinne en wer. Se ite meast kreefteftigen en ynsekten.

## Fuortplanting
De klút briedt faak yn lytse koloanjes tegearre mei kobben, strânljippen of wytstirnzen. It nest is in beskieden kûltsje oan it strân of yn de kwelder. Beide âlden briede yn sa'n 23-25 dagen de 3-5 aaien út.
Spjochteftigen

De **spjochteftigen** (wittenskiplike namme: *Piciformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Mammalia*). Dit skift omfiemet mear as 450 soarten fan foar it meastepart arboreäle (beambewenjende) fûgels, ferdield oer likernôch santich skaaien en njoggen famyljes. De bekendsten fan dy famyljes binne de spjochten (*Picidae*) en de toekans (*Ramphastidae*). De spjochten beslane, kwa tal soarten, rûchwei de helte fan it hiele skift.

## Taksonomy
De spjochteftigen waarden foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1810, troch de Dútske ornitologen Bernhard Meyer en Johann Wolf. 

De famyljes fan 'e burdkoekoeken (*Bucconidae*) en de nau dêrmei besibbe glânsfûgels (*Galbulidae*) waarden fan âlds ta de rôldereftigen (*Coraciiformes*) rekkene en wurde ek wol apart behannele as in selsstannich skift mei de namme **glânsfûgeleftigen** (*Galbuliformes*). Yn 'e ienentweintichste iuw hat genetysk ûndersyk lykwols útwiisd dat de burdkoekoeken en glânsfûgels (*Galbuli*) better teplak binne as in ûnderskift fan 'e spjochteftigen. Alle sân oare famyljes foarmje dan mei-inoar in oar ûnderskift, mei de namme echte spjochteftigen (*Pici*).

Guon ornitologen ornearje dat it hiele skift fan 'e spjochteftigen eins as ûnderskift by de rôldereftigen (*Coraciiformes*) yn pleatst wurde moatte soe. De mearderheid fan 'e saakkundigen is it dêr op dit stuit (2025) net mei iens.

## Skaaimerken
Spjochteftigen fariëarje yn grutte fan 'e Maleiske dwerchspjocht (*Sasia abnormis*), mei in lichemslingte fan 8&nbsp;sm en in gewicht fan 7&nbsp;g, oant de reuzetoekan (*Ramphastos toco*), dy't 63&nbsp;sm lang is en 680&nbsp;g weaget. Krekt as de ûle-eftigen (*Strigiformes*) en de pappegaai-eftigen (*Psittaciformes*) hawwe dizze fûgels sygodaktyle poaten: mei twa teannen dy't foarút wize en twa dy't efterút wize. De útsûnderings op dy regel binne de trije soarten trijeteanspjochten (*Picoides*). Spjochteftigen hawwe faak in fel kleure fearrekleed. Utsein de glânsfûgels (*Galbulidae*) hawwe se nea dûns, ek as piken net, allinnich mar echte fearren.

## Libbenswize
Alle spjochteftigen nêstelje yn beamholten. De piken binne nêstbliuwers, dy't de earste wiken oant moannen folslein ôfhinklik binne fan 'e âlden foar fersoarging. Spjochteftigen binne oer it algemien ynsektivoaren, hoewol't de Amerikaanske burdfûgels (*Capitonidae*) en de toekans (*Ramphastidae*) benammen fruchten frette. De huningspeurders (*Indicatoridae*) binne unyk mank alle fûgels yn 'e sin dat se it fermogen hawwe om bijewaaks te fertarren (hoewol't se foar it meastepart ynsekten frette). 

## Skiftopbou
Magnetyske noardpoal

De **magnetyske noardpoal** is it punt fan it ierdoerflak dêr't de noardpoal fan magneten nei oanlutsen wurde. Omdat tsjinstelde magnetyske poalen elkoar oanlûke betsjut dat, dat dit magnetysk sjoen in súdpoal is.

De rotaasje fan de izerkearn fan de ierde ropt in magnetysk fjild op. De poalen fan de ierde binne de punten dêr't de linen fan it magnetyske fjild troch it ierdoerflak snije. Troch de asymmetry fan de izerkearn leit de magnetyske noardpoal net op de noardpoal. It plak fan de magnetyske noardpoal leit lykwols net fêst.

Krekt as nei de noardpoal hawwe der ek ekspedysjes west nei de magnetyske noardpoal. James Clark Ross berikte de magnetyske noardpoal op 1 juny 1831 op Kaap Adelaide op it Boothia Skiereilân. Roald Amundsen fûn dy midden op it skiereilân yn 1903. Paul Seron en Jack Clark fûnen de poal op Allen Mar op Prins fan Wales Eilân. Yn 2001) wie de magnetyske noardpoal al trochskood nei 81°3' N, 110°8' W. De poal skoot hieltyd op nei it noardwesten. Yn 2001 barde dat mei in faasje fan likernôch 40 km/jier.

Dit is lykwols gjin beweging yn in rjochte line: Der is in deistige ovaalske beweging fan de magnetyske noardpoal. Der wurdt oannaam dat dit in fersteuring troch de sinne is. Op dagen mei in slimme fersteuring kin de ovaal mear as 80 km grut wêze. Dêrmei is de magnetyske noardpoal hast net op it plak te finen dêr't er, neffens berekkeningen op jierbasis, wêze moat.

It magnetyske fjild kin ek ûnder omstannichheden hielendal omkeare. Under oaren troch de rjochting yn magnetyske stiente is sichtber dat 500.000 jier lyn, it magnetysk fjild krekt oarsom wie. Ek earder hat it fjild him meardere kearen omkeard. Wat hjir de oarsaak fan is, is net wis.

Om't wy foar kompassen gebrûk meitsje fan it magnetyske noarden, moat by it bepalen fan it noarden rekken hâlden wurde mei de magnetyske ôfwiking: it ferskil tusken de geografyske noardpoal en de magnetyske noardpoal. Ticht by de noardpoal kin dit ferskil in grutte ôfwiking ta gefolch hawwe. De ôfwiking en de korreksjes dêr't dêrby foar elts plak ferlet fan is, wurde yn it foar útrekkenne en publisearre. Troch de deistige ôfwiking bliuwt it lykwols ûnmooglik om op dy manier presys it noarden te bepalen.
Ierdas

De **ierdas** is de rotaasjeäs fan de Ierde.

De ierdas is de tinkbyldige as dêr't de Ierde om draait. It is in line troch it swiertepunt fan de ierde, en alle oare punten dy't net troch de rotaasje fan de ierde fan plak feroarje. It plak dêr't dizze line it ierdoerflak snijt binne de poalen. De poal dy't nei lofts draait is de noardpoal, de poal dy't nei rjochts draait is de súdpoal.

## Rotaasje
De Ierde draait om de ierdas yn likernôch 23 oe 56 m 4 s = 1&nbsp;stjerredei. Dizze feart is lykwols net konstant. Sa waard nei in ferheftige útbarsting fan de Sinne yn 1959 de rotaasje 1/1000 sekonde langer. De SI-sekonde sa't dy yn 1967 fêststeld is, is basearre op  mjittings fan de rotaasje fan 1955 oant 1958. Om't de rotaasje sûnt dy mjitting stadiger wurden is, wurdt sûnt 1972 in skrikkelsekonde ynfoege as de sinnedei en de oerwurkdei net mear gelyk rinne. Tsjin de ferwachting foar langere tiid yn, is sûnt 1972 de rotaasjefeart lykwols tanaam, en is no hast gelyk aan de mjitting út de fyftiger jierren.

## Hoeke
Yn it simpelste gefal is de hoeke fan de rotaasjeäs fan in planeet mei it flak dêr't er yn om de stjerre draait 90°. Foar de Ierde is dy hoeke yn trochsneed 67°. De hoeke fariearret lykwols yn in syklus fan 40.000 jier tusken likernôch 68° en 65°. De seizoenen binne der it gefolch fan dat de hoeke gjin 90° is. Mei in lytsere hoeke binne de seizoenen ekstremer, mei in gruttere hoeke binne se minder ekstreem.

## Fuortgong
In gefolch fan de rotaasje fan in planeet is de *fuortgong*, of *presesje*. Fuortgong is it risseltaat fan de kombinaasje fan twa draaiïngs: De rotaasje fan de planeet om de rotaasjeäs en it draaien fan de planeet om de stjer. It gefolch hjirfan is dat ek de planeetas draait, om in as dy't leadrjocht stiet op it flak dêr't de planeet yn om de sinne draait. Deselde beweging makket in top as er net rjochtop stiet, allinnich is de fuortgong fan de ierdas folle stadiger; ien syklus fan de fuortgong duorret likernôch 26.000 jier.

Dit hat gjin ynfloed op de hoeke fan de ierdas, mar alles wat ôfhinklik is fan de rjochting fan de ierdas feroaret al. Op it stuit is Polaris de poalstjer, en yn it jier 2100 sil er dat noch presizer wêze, mar om it jier 14.000 hinne hat Wega dy funksje. Fierders feroaret ek yn hokfoar it stjerrebyld de sinne stiet oan it begjin fan in seizoen. Sûnt likernôch it begjin fan de jiertelling stiet de sinne oan it begjin fan de maaitiid yn Fisken. Mar twa millennia fierder is de tiid fan Fisken hast foarby, en begjint hast de tiid fan Wetterman.

## Skommeling
Ek it plak fan de ierdas op Ierde is net fêst. Troch de Chandler skommeling bewege de poalen yn in syklus fan likernôch 435 dagen yn in sirkel fan in pear meter oer it poaliis. Der binne lykwols ek oare ynfloeden. Sa docht it bliken dat sûnt de seeskodding fan 26 desimber 2005 de posysje fan de ierdas 8 sm opskood is.
Noard-Amearika

**Noard-Amearika** is in wrâlddiel. Ta Noard-Amearika wurdt it gebiet rekkene tusken:
* yn it noarden de Arktyske Oseaan
* yn it easten de Atlantyske Oseaan
* yn it westen de Grutte Oseaan
* yn it suden de grins mei Súd-Amearika by Panama.

De Kariben, de eilannen en it gebiet fan de Karibyske See oan de súdkant fan de Noardamerikaanske lânmassa, wurde ek ta Noard-Amearika rekkene.

Binnen Noard-Amearika wurdt wol ûnderskie makke tusken Noardlik Amearika yn it noarden en Midden-Amearika, dat dan sels wer opdield wurdt yn Sintraal-Amearika, de lannen besuden de lâningte fan Meksiko en de Kariben. 



## Lannen
## Noardlik Amearika
Yn dit part fan it wrâlddiel lizze 3 lannen:
* Kanada
* Feriene Steaten
* Meksiko

Fierders is der ien eilân mei beheinde selsstannigens:
* Grienlân (Denemark)
* Bermûda (Grut-Brittanje)

## Sintraal Amearika
Op it fêstelân fan Midden-Amearika lizze 7 lannen:
* Belize
* Kosta Rika
* El Salvador
* Gûatemala
* Hondûras
* Nikaragûa
* Panama

## De Kariben
Under de Karibyske eilannen falle 13 lannen:
* Antigua en Barbûda
* de Bahama's
* Barbados
* Dominika
* Dominikaanske Republyk
* Grenada
* Haïty
* Jamaika
* Kuba
* Sint-Finsint en de Grenadinen
* Sint Kits en Nevis
* Sint Lusia

Fierders binne der noch tolve eilannen en eilannegroepen dy't by in lân bûten de Kariben hearre:
* Amerikaanske Famme-eilannen (Feriene Steaten)
* Anguilla (Grut-Brittanje)
* Arûba (Nederlân)
* Britske Famme-eilannen (Grut-Brittanje)
* Kaaimaneilannen (Grut-Brittanje)
* Guadeloupe (Frankryk)
* Martinyk (Frankryk)
* Montserrat (Grut-Brittanje)
* Nederlânske Antillen (Nederlân)
* Puerto Riko (Feriene Steaten)
* Turks- en Kaikoseilannen (Grut-Brittanje)
Balkearder

In **balkearder** is in lid fan in keatspartoer dy't gjin funksje yn it perk of oan de opslach hat. De beide oare maten fersoargje dan de opslach en binne ek de perkspilers. 

De reden om immen balkearder te meitsjen kin syn/har minne optreden wêze. Keatsferienings kieze der soms foar om yn in bepaalde (leeftyds) kategory, dêr't net in folslein ôfdielingspartoer yn te formearjen is, it partoer oan te foljen mei in jongere keatser of ien mei ûnfoldwaande kapasiteiten om in funksje yn it partoer op him of har te nimmen.

In minne keatser wurdt ek wol wat skamperjend **balkearder** neamd.
Magnetyske súdpoal

De **magnetyske súdpoal** is it punt fan it ierdoerflak dêr't de súdpoal fan magneten nei ta lutsen wurde. Om't tsjinstelde magnetyske poalen elkoar oanlûke betsjut dat, dat dit magnetysk sjoen in noardpoal is.

## Rotaasje
De rotaasje fan de izerkearn fan de ierde ropt in magnetysk fjild op. De poalen fan de ierde binne de punten dêr't de linen fan it magnetyske fjild troch it ierdoerflak snije. Troch de asymmetry fan de izerkearn leit de magnetyske súdpoal net op de súdpoal. It plak fan de magnetyske súdpoal leit lykwols net fêst.

## Lokaasje
### James Ross ekspedysje
Krekt as nei de súdpoal hawwe der ek ekspedysjes west nei de magnetyske súdpoal. James Ross besocht de magnetyske poal per skip te finen, mar dy wie doe op it fêstelân fan Antarktika, dat hy koe dy net berikke. Hy koe jannewaris 1841 de lokaasje bepale as likernôch 75° 30' S - 154° E.

### Ernest Shackleton ekspedysje
It selskip fan Edgeworth David, part fan in ekspedysje fan Ernest Shackleton, wienen de earsten dy't op 15 jannewaris 1909 de magnetyske súdpoal berikten, dy't doe al 370 km nei it noarden opskoot wie. Der wurdt no lykwols tocht dat se David mooglik op it ferkearde plak wie, en dat er op 71° 36' S - 152° E wêze moatten hie.

### Resinte mjittings
Om 1960 hinne moat de magnetyske súdpoal it fêstelân ferlitten hawwe. Yn 1986 wie de magnetyske súdpoal al net mear op Antarktika, mar op 65°18' S - 140° E. Yn 1990 wie dat al opskoot nei 64°54' S - 138°54' E. En yn 1998 wie dit al 64°36' S - 138°30' E wurden. De magnetyske súdpoal skoot sa mei in gong fan tusken de 10 en 15 km op nei it noardwesten.

Mooglik beweecht de magnetyske súdpoal op deselde manier as de magnetyske noardpoal. Yn dit gefal is der in njonken dizze trochgeande beweging ek in deistige ovaalske beweging, dy't mooglik in fersteuring troch de sinne is.

## Rjochting
It magnetyske fjild kin ek ûnder omstannichheden hielendal omkeare. Under oaren troch de rjochting yn magnetyske stiente is sichtber dat 500.000 jier lyn, it magnetysk fjild krekt oarsom wie. Ek earder hat it fjild him meardere kearen omkeard. Wat hjir de oarsaak fan is, is net wis.
Geografyske súdpoal

De **geografyske súdpoal** is it einpunt fan alle meridianen. Tegearre mei ien punt op de nulmeridiaan leit de lokaasje fan de geografyske súdpoal de koördinaten fêst foar elts plak op ierde. De geografyske súdpoal leit op, of strikt naam ûnder, it poaliis fan de Antarktika.

## Rotaasje
De geografyske súdpoal is in standarisearre ferzje fan de súdpoal, it plak dêr't de ierdas it ierdopperflak snijt. It is standarisearre om't troch de Chandler skommeling de ierdas in bitsje beweegt, en koördinaten basearre op de súdpoal dêrmei ek feroarje soenen.

## Koördinaten
Yn it standert koördinatenstelsel leit de geografyske súdpoal op 90° S, njoggentich graden suderbreedte. Om't it it súdlikste punt fan de wrâld is, is elts punt, en dêrmei eltse rjochting, fan dêr út noardlik. De geografyske súdpoal is it einpunt fan alle meridianen, sadat de geografyske súdpoal op eltse geografyske lingte leit. Meastal wurde lykwols 0° E of 0° W brûkt.

## Tiid
De geografyske súdpoal leit yn teory ek yn alle standert tiidsônes. Der is lykwols in ôfspraak oer de tiid dy't jildt yn gâns it Súdpoalgebiet. Om de tiid yn de ferskate súdpoalstasjons lyk te hâlden is de tiid oeral yn it poalgebiet gelyk oan UTC. Fansels is dit in abstraksje om't der gjin dúdlik ferrin fan de dei is op de súdpoal. De iene helte fan it jier is der it ljocht fan de poaldei, de oare helte fan it jier is der it tjuster fan de poalnacht.
Goeseftigen

De **goeseftigen** (Latynske namme: *Anseriformes*) foarmje in skift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*), de tuskenklasse fan 'e nijkakigen (*Neognathae*) en it boppeskift fan 'e goes- en hineftigen (*Galloanserae*). Ta dit skift hearre likernôch 180 libbene soarten, wêrûnder de guozzen, de swannen en de einen. Utsein 1 soarte fan 'e spaltpoatgoesfûgels (*Anseranatidae*) en 3 soarten razerfûgels (*Anhimidae*) hearre alle libbene soarten goeseftigen ta de famylje fan 'e einfûgels (*Anatidae*).

## Skaaimerken
Alle goeseftigen binne sterk oanpast oan in libbenswize oan it wetteroerflak, en wurde sadwaande gauris wetterfûgels neamd; se hearre lykwols net ta de taksonomyske groep fan 'e wetterfûgels (*Aequornithes*), dy't û.m. de earrebarren, reagers, ginten, pillekanen en pinguins omfiemet. Goeseftigen binne nau besibbe oan 'e hineftigen (*Galliformes*), dêr't de pauwen, fazanten en hinnen ta hearre. Mei dy groep foarmje de goeseftigen it boppeskift fan 'e goes- en hineftigen (*Galloanserae*), wylst hast alle oare fûgels ta it sustertakson dêrfan behearre, de nije fûgels (*Neoaves*). 

Binnen it tuskenskift fan de nijkakigen (*Neognathae*) ûnderskiede de goes- en hineftigen har fan 'e nije fûgels troch in primitivere lichemsbou. De mantsjes fan alle goeseftige soarten, útsein de razerfûgels, beskikke oer in penis (eins in pseudopenis, mei't dit orgaan fysiologysk sjoen net itselde is as de penis fan sûchdieren). By de hineftigen wurdt de groei fan sa'n penis ûnderdrukt troch beskate hormoanen, wylst de nije fûgels hielendal gjin penis hawwe. Fierders hawwe alle goeseftigen, yn tsjinstelling ta de hineftigen, swimfluezzen tusken de teannen, in oanpassing oan harren akwatyske libbenswize. Ek by de pear soarten dy't har neitiid wer oanpast hawwe oan in fierhinne lânbûn libben, is dit skaaimerk beholden bleaun.

## Skiftopbou
Goudeachje

It **Goudeachje** (*Anser erythropus *) is in 53-66 sm grutte fûgel út de famylje fan de Einfûgels. It is de seldsumste guozzesoart fan Jeropa. It goudeachje liket in bult op de Blesgoes, foaral troch de wite bles underskiede se har fan de oare guozzen. It goudeachje is wol in stik lytser as de blesgoes en hy hat in giele râne om syn each, dêr't er syn Fryske namme oan tanket.

## Oare nammen
It goudeachje wurdt yn it Frysk ek wol oantsjut mei *Kolgoes* of *Lytse Kolgoes*.

## Fersprieding
It goudeachje komt it meast foar yn it noarden fan Aazje mar der binne ek minsken dwaande de fûgel wer yn Skandinaavje te yntrodusearjen. De fûgels fan dat projekt fleane mei de oare guozzen út dat gebiet nei Nederlân om hjir te oerwinterjen.

## Fuortplanting
It goudeachje bliuwt meast by deselde partner. Se begjinne yn maaie te brieden op sa'n 4-6 aaien. Nei in lytse fjouwer wike komme de jongen út, wêrnei se noch 5 wiken by de âlden bliuwe.

## Sjoch ek
* List fan fûgels