open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lyuwe Vuyter

**Lyuwe Vuyter**, **Lieuwe Aedsgers**, en ek **Lyuwe Aedgaerts Vuyter Ylst** wie in grytman fan Himmelumer Aldefurd, Gaasterlân en Doanjewerstâl. 

Lieuwe wie nei alle gedachten in Popma fan Drylts. Hy wie troud mei Catharina ldsarda, dy 't yn july 1529 as syn frou foarkomt. Yn augustus 1523 en in 1524 wie hy ek grytman fan Gaasterlân.
Op 11 oktober 1524 krige hy ek Doanjewerstâl ûnder syn behear. Mooglik hat er ek waarnimmend grytman fan Wymbritseradiel west. 

Op 24 jannewaris 1517 waard him it goed tawiisd fan Renick Hages en Peter Lieuwes út Drylts.
 
Liuwe waard yn 1527 fanwege skuld finzen setten. Yn in stik fan july 1529 komt Lyuwe wer as grytman foar. Hy waard begroeven yn Snits. Syn frou * Katrijn* ferstoar op 90-jierrige leeftyd yn Boalsert.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Doanjewerstâl
* List fan grytmannen fan Himmelumer Aldefurd
* List fan grytmannen fan Gaasterlân
Silaardermar

De **Silaardermar** is in eardere mar tusken Koarnwert en Wûns yn de hjoeddeiske gemeente Súdwest-Fryslân. De mar waard yn 1780 drûchlein troch in mûne. De mar hie in grutte fan likernôch tachtich pûnsmiet en lei benoarden it eardere doarp Ingwier. De Koarnwerter Feart, dy't de ferbining fan it buorskip Sotterum ûnder Koarnwert nei de Molkfeart by Wûns is, rûn troch de mar hinne.

De kosten fan it drûchlizzen wiene doetiids 1200 gûne. De mûne, dy't de mar drûchmealde en letter foar it ôffieren fan it oerstallige wetter soarge, hearde ta de earmen fan Boalsert.
De drûchmakke Silaardermar waard de *Ingwierderpolder*. Yn en om de polder steane de pleatsen *De Eenhoorn* en *Boeyenkamp*. 

De namme fan de Silaardermar is nei alle gedachten ôflaat fan *Silaard*, dat eartiids in selsstannich terpdoarp wie, dêr't de bewenners fan de fiskerij libben.

## Sjoch ek
* Ynpolderingen yn Súdwest-Fryslân
Atzemar

De **Atzemar** is in yn de santjinde ieu drûchleine mar. De polder leit besuden de buorskip Blauhûs, oan de westkant fan Westhim. Besuden de polder leit de Reidmar.

## Sjoch ek
* Ynpolderingen yn Súdwest-Fryslân
Freark fan Roarda

* Freark fan Roarda (Skoatterlân), grytman fan Skoatterlân fan 1521-1524
* Freark fan Roarda (Lemsterlân), grytman fan Lemsterlân fan 1641-1665
Freark fan Roarda (1615-1665)

**Freark fan Roarda**, ek **Frederick van Roarda** (1615 - Heech, 29 july 1665) wie in grytman fan Lemsterlân. Freark wie soan fan Poppe fan Roarda en Elisabeth Dircksdr fan Baerdt (1593-1638). Freark wie grytman fan Lemsterlân fan 1641-1665. 

Op 2 desimber 1636 waard hy neamd as healbroer fan Tjaard fan Andringa (16 jier) en Poppe fan Andringa (15 jier) dy't foudij oanfreegje  Yn 1632 waard Freark kommissaris-polityk by de synoade yn Harns en lid fan deputearren. Fan 1635 oant syn dea wie hy folmacht op de Lândei. 
Neidat er op 11 maart 1641 grytman fan Lemsterlân wurden wie, lei hy datselde jier syn eed ôf as 'dykgraaf fan it Reaklif oant Veenhuisen'.
Hy waard kommitearre fan de Ried fan Steat foar Fryslân fan 6 juny 1647 oant 10 maaie 1649. Fan 1649-1650 wie er lid fan de Generaliteitsrekkenkeamer. Dêrnei waard er foar Sânwâlden en Lemsterlân lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân (1650-1653).

Yn 1653 waard Freark fan Roarda beneamd as kommitearre by de Admiraliteit fan Fryslân (1653 - 1656) foar Sânwâlden en fan de Admiraliteit yn Amsterdam (1660-1661) foar Sânwâlden en dêrnei foar it kertier fan de Fryske stêden oant 1664. Nei't er op 29 maart foar Sânwâlden en Lemsterlân beneamd wie as deputearre fan de Fryske Steaten, stoar er trije moannen letter op 29 july. 

## Bern
Freark troude mei Anna Christina fan Harinxma (Emden, 18 july 1634 - Heech, 5 oktober 1662), in dochter fan Haring fan Harinxma thoe Heech en Geertruida fan Quadt.
Se krigen twa bern:
*  Elisabeth fan Roarda (Heech, ± 1652)
*  Poppe fan Roarda (± 1655 - 25 septimber 1691)

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Lemsterlân
Saecke Fockens

* Saecke Fockens (1599-1652), ek: *Saco Fockens*, grytman fan Opsterlân
* Saecke Fockens (1634-1669), ek: *Saco Fockens*, grytman fan Lemsterlân
Saecke Fockens (1634-1669)

**Saecke Fockens** ek **Saco Fockens** (1634 - 13 desimber 1665) wie siktaris fan Opsterlân, folmacht op de Fryske lândei (1659-1665). Yn 1665 waard hy grytman fan Lemsterlân en deputearre fan Fryslân. Fan 1659-1661 wie hy kommitearre foar Fryslân yn de Ried fan Steat. Dêrnei waard er lid fan de Generaliteitsrekkenkeamer foar Fryslân. Yn 1665 waard er foar Sânwâlden en Opsterlân lid fan de Fryske Deputearre Steaten, mar ferstoar yn desimber fan datselde jier op de leeftyd fan 31 jier.

Hy wie de soan fan Saecke Fockens (1565-1635) en Lucia Siccama (1602-1652). Saecke Fockens troude op 29 april 1663 mei Antsje fan Andringa. Syn widdo ferstoar yn 1718, neidat se earst noch troud west hie mei Tarquinius fan Boelens, grytman fan Achtkarspelen, en dêrnei mei Lubertus Lijcklama à Nijeholt, grytman fan Eaststellingwerf.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Lemsterlân
Saecke Fockens (1599-1652)

**Saecke Fockens** ek **Saco Fockens** (1599-1652), wie grytman fan Opsterlân fan 1623-1650, folmacht op de Fryske lândei, deputearre fan Fryslân fan 1647-1650 en ôffurdige nei de Steaten Generaal yn 1643 en fan 1645-1646. Fierders wie hy ried fan de Admiraliteit fan Amsterdam (1641-1643), mei-oprjochter en kompanjon fan de Opsterlânske Feankompanjy. 

## Bern
Yn 1929 troude hy mei Lucia Sikkema, in dochter fan Ige Sikkema, en krige mei har sân bern:
* Maria Fockens (?-1672), troude mei Eecke fan Heerma
* Marten Fockens (1633-1692), grytman fan Opsterlân fan 1650-1692, deputearre fan Fryslân fan 1662-1665 en 1677-1679, troude mei Anna fan Kinnema (± 1632-1707)
* Saecke Fockens (1634-1669), siktaris fan Opsterlân, folmacht op de lândei (1659-1665), yn 1665 grytman fan Lemsterlân en deputearre fan Fryslân, troude mei Antsje fan Andringa yn 1663
* Romelia Fockens (± 1636-1674, troude mei Oene fan Teyens (1636-1715)
* Hepcke Fockens (1640-1666)
* Wisckjen Fockens (± 1641-1669), troude mei Tinco fan Teyens (1643-± 1671)
* Lucia Fockens (± 1646-1685), troude mei Benedictus fan Teyens (1646-1678) 

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Opsterlân
Luitje de Goed

**Luitje de Goed** (Adorp, 13 oktober 1853 - Beetstersweach, 7 maart 1926) wie in Nederlânsk arsjitekt fan Grinslânsk komôf. 

## Biografy

Luitje de Goed wie in soan fan timmerman Jakob Heines de Goed en Jantje Luitjes Braker. Hy wie 24 jier doe't er boaske oan Geertje van der Veen (1854-1938)  Se krigen seis bern, dêr't fjouwer fan betiid ferstoaren, twa as lytse poppe en letter twa oan tuberkuloaze.
 
Yn 1878 waard De Goed polderopsichter fan de Grutte Feanpolder yn de gemeenten Opsterlân en Smellingerlân.

Benammen foar de adel en pommeranten yn Beetstersweach ûntwurp er in oantal gebouwen, lykas  teekoepels, wenten en pleatsen. In boerewent foar Fockensstate wie syn ûntwerp en alyksa de notariskoepel yn de tún efter it gemeentehûs. 
De Goed syn meast bekende wurk is faaks de Adelstsjerke yn Ald Beets út 1889, dy't er ek fanwege de Beetstersweachske adel ûntwurp. 

De Goed stoar yn de âldens fan 72 jier. Hy waard te hôf brocht yn Beetstersweach.
Erik of het Klein Insectenboek

* ''Erik of het Klein Insectenboek'' (roman), in roman fan Godfried Bomans út 1941
* ''Erik of het Klein Insectenboek'' (film), de ferfilming fan dy roman, út 2004
* ''Erik of het Klein Insectenboek'' (telefyzjesearje), in telefyzjesearje út 2007 dy't gebrûk makke fan it materiaal fan 'e film
St Margaret's (Westminster)

De **Sint-Margaretatsjerke** (Ingelsk: *Church of St Margaret*) by de Westminster Abbey op it *Parliament Square* yn Londen, Ingelân, wie, oant 1972, de Anglikaanske parochytsjerke fan it *House of Commons*. De tsjerke is wijd oan Margareta fan Antiochje en makket mei de oanbuorjende Westminster Abbey en it Palace of Westminster diel út fan it wrâlderfgoed fan UNESCO. Yn 'e tsjerke wurdt alle sneinen tsjinst holden. 

## Skiednis
De tsjerke waard yn 'e 12e iuw troch benediktynske muontsen stifte foar de bewenners yn 'e omjouwing, sadat hja in eigen parochytsjerke hiene. Tusken 1486-1523 waard de tsjerke op oantrunen fan kening Hindrik VII op 'e nij boud en de nijbou, dy't hjoeddedei foar in grut part noch jimmeroan deselde is, waard op 9 april 1523 ynwijd. De tsjerke soe de lêste tsjerke west ha dy't noch foar de reformaasje neffens de roomske tradysje oanklaaid waard. Besiden it grutte triomfkrús stiene de ryk beskildere bylden fan Marije en Jehannes, wylst yn it gebou ferskate kapellen wienen. 

## Reformaasje

Yn 'e jierren 1540 skeelde it net folle of de tsjerke wie ôfbrutsen. Edward Seymour, hartoch fan Somerset en broer fan Jane Seymour, de tredde frou fan Hindrik VIII, wie wis fan doel de tsjerke te slopen, dy't sa goed boumaterjaal foar syn nije hûs oan it Strand oplevere. Syn plannen botsten lykwols op grut ferset fan 'e bewenners en konfrontearre mei parochianen dy't de wapens oppakten, seach er lang om let fan de sloop ôf.

Yn 1614 waard de Margaretatsjerke de parochytsjerke fan it Palace of Westminster. Doe't de Puriteinen harren net fine koene yn 'e liturgy sa't dy fierd waard yn 'e abdijtsjerke, keazen hja der foar om harren offisjele tsjinsten yn 'e Margaretatsjerke te hâlden .   

De noardwestlike toer waard tusken 1734 en 1738 boud troch John James. Yn 'e selde tiid waard de tsjerke beklamme mei Portland-stien. Letter waarden troch J.L. Pearson it eastlike en westlike portaal tafoege. George Gilbert Scott restaurearre en feroare de tsjerke yn 1877 yn 'e tsjintwurdige foarm, alhoewol't er by syn wurk in soad fan 'e skaaimerken fan 'e Tudorstyl sparre. Troch de ûntfolking ferlear de tsjerke yn 'e jierren 1970 de funksje fan parochytsjerke en waarden de parochianen by oanbuorjende parochy's yndield, wylst de tsjerke yn behear oerdroegen waard oan 'e deken en it kapittel fan de Westminster Abbey.

## Finsters
Yn it eastlike finster is in brânskildere raam út 1509, dat ynbrocht waard ta neitins fan 'e ferloving fan Arthur Tudor, de âldere broer fan Hindrik VIII, mei Katarina fan Aragon. Oarspronklik waard it raam makke foar de abdij fan Waltham en it waard oer in omwei yn 1758 oankocht troch de Margaretaparochy.

Oare finsters betinke William Caxton, de earste printer fan Ingelân, dy't yn 1491 yn 'e tsjerke begroeven waard, de yn 1618 eksekutearre en yn 'e tsjerke begroeven dichter-politikus Walter Raleigh, de dichter en parochiaan John Milton en admiraal Robert Blake.
Tsjerke fan Hitsum

De **Tsjerke fan Hitsum** is in tsjerkegebou fan de PKN-gemeente Achlum-Hitsum. De tsjerke stiet oan de Tsjerkebuorren, Hitsum en is in ryksmonumint. 

## Skiednis
De tsjerke waard yn 1883 boud as in Nederlânsk-Herfoarme tsjerke neffens it ûntwerp fan M. Hofstra út Frjentsjer. De earste stienlizzing troch de 5-jierrige soan fan de doedestiidske dûmny wurdt betocht mei in gevelstien yn de noardlike muorre. De nijbou ferfong in tsjerke út de 16e iuw, earder wie de sealtektoer al yn 1819 ferfongen troch in toer mei in ynsnuorre spits. By de ôfbraak fan de sealtektoer wie der praat oer dowestien en dat betsjut dat Hitsum al tusken de 10e en 12e iuw in tsjerke hân hat. Op 4 novimber 1883 waard de hjoeddeiske tsjerke yn gebrûk nommen. Letter is de súdlike muorre bepleistere. Yn 1951 folge in ommitseling fan de toer. Oan de súdlike kant fan de toer is in konsistoarje oanboud. Yn de jierren 1980 is it ynterieur restaurearre. Yn dy tiid binne ek de kroanluchters ophongen.

## Ynterieur
De sealtsjerke wurdt oerkape mei in tonferwulft. De preekstoel stiet oan it eastlike ein en it westlike ein wurdt ôfsletten troch de galerij foar it oargel. Ut it lêste fearn fan de 17e iuw datearje de twa houten lesseners. De fjouwer sierlike tekstbuorden stamme alle fjouwer út it lêste fearn fan de 18e iuw. Ek de achthoekige kânsel stamt noch út de âlde tsjerke en datearret út it begjin fan de 19e iuw. Oan de lessener is in opfallen doke befêstige, it symboal fan de Hillige Geast. It klankboerd is fan lettere datum en tagelyk mei de bou fan de tsjerke makke.   

## Klok
Yn maart 1943 waarden yn it ramt fan de klokkenfoardering troch de besetter de twa klokken út de toer fan de tsjerke helle. Nei de befrijing waard de grutste klok werom fûn en wer ophongen yn de toer. De orizjinele bongel is doe nei alle gedachten wei rekke en yn 2008 waard der in nije bongel montearre. Dy klok waard yn 1637 getten troch Jacob Noteman út Ljouwert.   

## Oargel
It ienmanualige oargel waard yn 1855 troch de L. van Dam en Soannen út Ljouwert boud. It ynstrumint stiet op in galerij, dy't troch twa houten Konrintyske pylders wurdt ûnderstipe. Bakker & Timmenga restaurearre it oargel yn 1981 en brocht doe in lytse feroaring yn de disposysje oan. 
 
## Sjoch ek
* Tsjerke fan Achlum
Daniël Livius de Kempenaer

**Daniël Livius de Kempenaer** (Ljouwert, 28 april 1713 - Den Bosch, 27 septimber 1772) wie grytman fan Lemsterlân fan 1752 oant 1772.

Daniël wie de jongste fan trettjin bern fan Danker de Kempenaer, Ried yn it Hof fan Fryslân en Romelia fan Andringa. Romelia wie de âldste dochter fan Tinco fan Andringa, grytman oer Lemsterlân. 

Yn 1741 waard hy kaptein fan de ynfantery en yn 1745 ritmaster. Hy makke fjildtochten nei Dútslân, Brabân en Flaanderen en rekke dêrby twarris ferwûne. 

Op 8 augustus 1752 waard De Kempenaer grytman fan Lemsterlân. Daniël troude yn juny 1754 mei Catharina Emants (De Haach, 1715), dochter fan Johan Emants, esssayeur fan de Generaliteitsmunten en Sara Maria van Bruijnesteijn, widdo fan Elias de Haze. Syn wenne doe yn it grytmanshûs Andringastate op De Lemmer. 

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Lemsterlân
Andringastate (De Lemmer)

**Andringastate** is in gemeentlik monumint oan de Schulpen op De Lemmer.
It eartiidske lânhûs is alve finsters breed en bestiet út twa boulagen. Op de hoeken fan de lege skyldkape steane twa mânske skoarstiens mei buorden.

Oan de beide siden hat it gebou sydfleugels. De omliste yngong fan de eardere state siet on de foarside. De kroanlist en ien fan de dakkkapellen binne orizjineel. 
Yn de foargevel rjochts, dêr't de AMRO-bank earder siet, sit in peilstien dy 't de wetterhichte oanjout fan in floed fan oktober 1881

Yn dit hûs út de santjinde iuw oan de slûskolk wenne oant 1873 de grytman fan Lemsterlân. De earste bewenner wie in Tinco fan Andringa (1666-1689), de lêste aadlike bewenner wie jonkhear Wilco van Andringa de Kempenaer (1809 -1873). Andringastate waard troch erfgenamten yn 1888 ferkocht. De state waard doe opdield. Yn de santiger jierren fan de tweintichste iuw ketste it plan ôf om it nije gemeentehûs der yn ûnder te bringen.
Wilco van Andringa de Kempenaer

Jhr. **Wilco van Andringa de Kempenaer** (Ljouwert, 22 july 1809 - De Lemmer, 20 febrewaris 1873) wie in Frysk politikus út it laach De Kempenaer.

Wilco van Andringa wie de soan fan Regnerus Livius fan Andringa de Kempenaer. Hy wenne yn Andringastate op De Lemmer. Wilco studearre oan it Frjentsjerter Atheneum, mar beëindige syn stúdzje foar de tiid om as frijwilliger diel te nimmen oan de Tsiendeiske Fjildtocht. Oant 1834 bleau er militêr en gie doe werom nei De Lemmer. Fan 1836-1851 beklaaide hy it grytmansamt fan Lemsterlân. Lange tiid wie hy boppedat administrearjend tsjerkefoud fan de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke fan Jistergea. Van Andringa de Kempenaer wie net troud.

Hy wie lid fan it dyksbestjoer fan seewarrend wetterskip De Sân Gritenijen en Stêd Sleat en wie boppedat administrateur fan de Grutte Lemsterslûs. Dy funksje wie mooglik ferbûn oan it 118e grytmansamt, want syn foargongers wienen ûnder mear syn heit, syn healbroer Antoon Anne en syn sweager Willem Carel Gerard van Welderen baron Rengers. Yn dizze funksje kaam hy yn in grut konflikt mei it provinsjaal bestjoer fan Fryslân oangeande de fraach oft de provincie al as net rjochtige wie om it besit en behear fan de slûs oer te nimmen. Dy saak waard, krektas it skeel tusken Nico en alwer it provinsjaal bestjoer oer de ûnderhâldsplicht fan de Lemster Rien, útfochten oant de Hege Rie, mar beide kearen troch him ferlern.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Lemsterlân
Gertrudistsjerke (Achlum)

De **Tsjerke fan Achlum** is ien fan de twa tsjerke fan de PKN-gemeente Achlum-Hitsum.

## Skiednis
De oarspronlik oan Gertrudis fan Nijvel wijde tsjerke datearret út de 12e iuw en waard op in tsjintwurdich fiif meter hege terp boud. Noardlik fan de terp ûntstie om 1429 hinne in troch it kleaster Lúntsjerk ûnder Mullum in konvint stifte, dat yn 1672, in pear jier foar de reformaasje, oanfallen waard troch de Geuzen en dêrnei yn ferfal rekke. De tsjerke waard yn de 15e iuw feroare, itjinge mooglik te krijen hie mei de bou fan it kleaster. De dowestiennen muorren fan de tsjerke waarden mei giele bakstiennen ferhege en krigen in nije kape. Ek in nij trijesidich koer waard oanboud. De ferhege muorren makken ek it ynbringen fan de grutte goatyske finsters mooglik. Yn 1790 is de sealtektoer foar in diel ôfbrutsen en ferfongen troch de houten opbou mei spits. Oan de noardlike muorre is de romaanske oarsprong mei de heechlizzende rûnbôgefinsters fan de tsjerke noch it bêste ôf te lêzen, mar ek yn de súdlike muorre binne njonken de dowestien noch spoaren fan romaanske arsjitektuer te finen. Yn de súdlike muorre is yn in brede tichtmitsele bôge in skeinde stien fan in hillige sûnder holle fan reade Bremer sânstien te sjen.

## Ynterieur
De sealtsjerke is oerdutsen mei in houten tonferwulft út de 15e iuw. It grutste part fan it ynterieur stamt út de 17e iuw. De opstelling is tradisjoneel protestantsk: de preekstoel oan de súdlike muorre yn de dooptún, dwers op it skip oan de noardlike muorre de banken foar de manlju en mei oan de súdlike muorre de banken foar de froulju, dy't op de preekstoel oriïntearre binne. De wangen fan de frouljusbanken drage fykwurk fan blommen en datearje út 1653. Yn it koer steane ienfâldige hearebanken.    

Under de tsjerke leit de grêfkelder fan de famylje Draisma.

## Oargel
De tsjerke hat in oargel fan Van Dam út 1854.

## Klokken
De âldste klok fan de tsjerke is de Jezus-Marije-Jehannesklok, dy't getten waard yn 1380. Yn de Twadde Wrâldkriich waard de klok út de toer helle om tefoarren te kommen dat de Dútsers de klok foarderen om him om te ranen. Nei de befrijing kaam de klok lang om let yn it Museum Martena yn Frjentsjer telâne, dy't de klok yn 2016 werom joech oan de tsjerke fan Achlum. De oare twa klokken fan de Gertrudistsjerke stamme út 1621 en 1631 en waarden getten troch Hans Falck.

## Sjoch ek
* Tsjerke fan Hitsum
De Kempenaer

**De Kempenaer** is de namme fan in bekende Nederlânske famylje. De stamfaar is Jan de Kempenere, fermeld yn Brussel 1422-1466. Guilliam de Kempenaer († 1611) fan Brussel, keapman yn speserijen, waard yn 1581 poarter fan Amsterdam. Ien staach fan it laach hjit **Van Andringa de Kempenaer**. Trije leden fan dizze staach waarden mei harren wetlike neisieten yn manlike line yn 1816 en 1861 troch ferheffing ta de Nederlânske adel rekkene.

## Nederlânske adel

* Yn 1816 waard Antoon Anne van Andringa de Kempenaer (1777-1825) ferheft. Syn staach is útstoarn yn 1961.
*Yn 1861 waarden de healbruorren fan boppeneamde ferheft.  Dit wiene:
**Wilco Holdinga van Andringa de Kempenaer (1809-1873), net-troud.
**Julius Burmania van Andringa de Kempenaer (1813-1887).

## Bekende leden
Groanologyske folchoarder
* Regnerus Livius van Andringa de Kempenaer (1752-1813), grytman fan Lemsterlân 1772-1795, steatsried yn bûtengewoane tsjinst, lândrost fan Fryslân 1807-1810
* Mr. Ludovicus Timon de Kempenaer (1752-1812), foarsitter fan de nasjonale gearkomst fan de Bataafske Republyk
* Jhr. Antoon Anne van Andringa de Kempenaer (1777-1825), lid Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal 1815-†1825
* Mr. Jacob Mattheus de Kempenaer (1793-1870), jurist en politikus, ûnder mear foarsitter fan de Ministerrie
* Jhr. Mr. Onno Reint van Andringa de Kempenaer (1801-1868), grytman fan Lemsterlân 1825-1830 en Raerderhim 1830-1837
* Jhr. Tjaard Anne Marius Albert van Andringa de Kempenaer (1806-1870), grytman fan It Bildt 1834-1855, lid Earste Keamer fan de Steaten-Generaal 1850-1865
* Jhr. Wilco van Andringa de Kempenaer (1809-1873), grytman fan Lemsterlân 1836-1851
* Jhr. Julius Burmania van Andringa de Kempenaer (1813-1887), grytman fan Doanjewerstâl 1840-1847
* Jhr. Imilius Josinus Hendrik Willem van Andringa de Kempenaer (1844-1895), boargemaster fan Ferwerderadiel 1869-1879
* Jacob Mattheus de Kempenaer (1853-1900), boargemaster fan Oegstgeest en Voorhout
* Johan Jacob de Kempenaer (1871-1943), boargemaster, foar it lêst fan Zelhem
* Jhr. Willem Regnerus Livius van Andringa de Kempenaer (1878-1931), boargemaster fan Zweeloo 1909-1914, Utingeradiel 1914-1919 en Anjewier 1919-1929
* Jeanne de Kempenaer (1897-1945), earste siktaris fan it earste Louis Couperus Genoatskip
* Hermine Gerarda de Kempenaer (1903-1997), earste presidinte fan de Oarlochsgrêvestichting

## Literatuer
*Lindemans, Dr. Jan, "De Kempeneer", *Oude Brabantse Geslachten*, 23 (Brussel 1949).
* *Nederland's Patriciaat*, 39 (De Haach: CBG 1953), 149-163.
* *Nederland's Adelsboek*, 86 (De Haach: CBG 1996-1997), 299-321.
De Sân Gritenijen en Stêd Sleat

**De Sân Gritenijen en de Stêd Sleat** (Nederlânsk: *De Zeven Grietenijen en de Stad Sloten*) wie in seekearend wetterskip dat nei in tal oare fúzjes yn 1981 opgie yn it Wetterskip Fryslân. it âlde wetterskipshûs oan de Koartestreek op De Lemmer is in gemeentlik monumint.

Under it wetterskip foelen de gritenijen Gaasterlân, Doanjewerstâl, Lemsterlân, Haskerlân Anjewier, Skoatterlân en Opsterlân en de stêd Sleat. It gebiet stiet oanjûn op in lânkaart fan Chr. Schotanus út 1664, de *Beschryvinghe van de heerlijckheydt Friesland tusschen 't Flie ende de Lauwers*. Ferplichte ta ûnderhâld en ta it beteljen fan omslaggen of heffingen wiene de eigeners (of besitters) fan lannen, mei elkoar formjens it "ûnderhâldplichtige gebiet" fan 675,46 km² (67546 bunder). 

## Skiednis
It âldst bewarre stik oer it wetterskip giet oer it ûnderhâld fan de wetterskipswurken. It giet dan om de earste offisjele ferkiezing fan it bestjoer fan it wetterskip op 14 maart 1614. It wetterskip sil doe grif al langer bestien ha. It dokumint begjint mei *Op huyden den 14 marti 1614 hebben voor ons in den nadere subscriptie verstrekt (aldaer serieuslycken toe gecomitteerd sijnde) de restende volmagten van de Seven Grietenyen en de Stadt Sloten, pretendeerende de staat van de contributie schuldigen so haare subt. begrenzinge (of begrootinge) van den 7 marti anni als voren, terfine van de vergelijkinge ende wettelijcke contributie. Binnen den Stadt Sloten vergadert synde weer Vicisim op den Stadthuyse aldaer, gecomitteert en gerenomineert ende geëligeert ofte anderszins ende geresolveert aldus inbrengen te sullen*. It betsjut dat de folmachten en oare funksjonarissen fan it wetterskip foar it earst by elkoar kamen yn it stêdhûs fan Sleat, om yn it bywêzen fan in kommisje in offisjele ferkiezing fan de ferskate funksjes te hâlden. It neamde "serieuslycken" soe wize kinnen dat de Fryske steaten dit sa woene. It sil de skriuwer fan it stik ynearsten in riedsel west hawwe wa 't yn de ferkiezingskommisje sieten, oant by de ôfrekken fan in pear moanne letter dúdlik waard dat it gie om Joan Eelis, siktaris fan Lemsterlân, Michiel Tjaerdts siktaris fan Skoatterlân en Ambrosius Gellius, siktaris fan Anjewier, dy't foar it notearjen fan de stimmen leanne waarden foar mei elkoar 4 karolusgûnen en 10 stuorren, dus in daalder de man.

## Wapen
It heraldyske wapen wurdt beskreaun as: "Yn sinopel sân fiifblêdige koanen fan goud en ien muorrekroan fan itselde, pleatst yn in rjochthoek 3,2,3, en in trochsnien skyldhaad, boppe fan azuer, ûnder fan goud. It skyld dekt mei in gouden kroan fan trije blêden en twa pearlen".

De kroanen symbolisearje de sân gritenijen, it skyldhaad is it symboal foar in seekearend wetterskip.
List fan gemeentlike monuminten op De Lemmer

It plak De Lemmer hat 157 gemeentlike monuminten. Sjoch ek de List fan ryksmonuminten yn De Fryske Marren.
Rudolf fan Bunou

**Rudolf fan Bunou**, ek **Rudolph fan Buynou** en **Rudolf van Bunauw** (1490 - Frjentsjer, 30 augustus 1542) wie drost fan Starum en grytman fan Gaasterlân. Rudolf wie in soan fan Heinrich en Agnes fan Nothaft fan Wernberg, út in Saksysk laach. Hy troude mei Knier (Cunera) fan Martena, in dochter fan Hessel fan Martena. Se hiene twa dochters. 

Rudolf stoar op 30 augustus 1542 yn Frjentsjer en waard dêr byset yn de Martinytsjerke. Cunera troude as widdo mei Christofurus fan Hubets (ek wol: Hubitz of Haubatz). Yn 1525 wie Bunou dykskommitearre foar Gaasterlân. Op 7 febrewaris 1517 waard hy as grytman fan Gaasterlân opfolge troch Barthout fan Swol. 

Fan Rudolf fan Bunou wurdt in skilderij bewarre yn it Ryksmuseum dan makke waard troch Adriaen van Cronenburg. It skilderij waard makke yn 1553, mar de klean binne fan ûngefear 1530, sadat it grif postúm skildere is.
## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Gaasterlân
Louis Gaspard Adrien van Limburg Stirum

**Louis Gaspard Adrien [[greve]] van Limburg Stirum** (Grins, 10 jannewaris 1802 – Arnhim, 30 augustus 1884) wie in Nederlânsk Liberaal politikus.

Van Limburg Stirum wie in njoggentjinde-iuwske offisier en bestjoerder mei in lange steat fan tsjinst. Nei in offisierskarriêre waard hy grytman fan Kollumerlân en yn 1840 lid fan de Dûbele Keamer. Yn 1848 beneamde kening Willem II him ta Earste Keamerlid as foarstanner fan de feroaring fan de Grûnwet. As ien fan de inkelen kaam hy nei 1849 werom yn de Senaat. Neidat Frederic van der Oudermeulen dêrfoar betanke hie, waard hy ta Earste Keamerfoarsitter beneamd. Dêrnei waard hy Kommissaris fan de Kening yn Grinslân en yn Gelderlân. Nei syn ôftreden as Kommissaris kaam hy werom yn de Senaat. As neisiet fan in aadlik laach hie hy ferskate hoffunksjes.

## Funksjes
* 1827-1849 - Grytman fan Kollumerlân en Nijkrúslân
* 1830-1840 - Lid Provinsjale Steaten fan Fryslân
* 1840 - Bûtengewoan Twadde Keamerlid
* 1848-1850, 1880-1884 - Earste Keamerlid
* Fanôf 1849 - lid fan de Rie fan Steat (yn bûtengewoane tsjinst)
* 1849-1850 - Foarsitter fan de Earste Keamer
* 1850-1853 - Kommissaris fan de Kening yn Grinslân
* 1853-1880 - Kommissaris fan de Kening yn Gelderlân

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Kollumerlân
Barend Leonardus Hendriks

**Barend Leonardus Hendriks** (Arnhim, 8 desimber 1830 – dêre, 6 april 1899) wie in Nederlânsk keunstskilder en tekener. Hy wie ek keunstsamler. 

## Biografy
Hendriks wie in soan fan ferver Jurrien Hendriks en Hendrina de Roos. Ynearsten soe er lykas syn heit ek ferver wurde. Hy folge lessen by it *Genootschap Kunstoefening* en gie nei Brussel om him ta te lizzen op it hout- en moarmerskilderjen. Dêrnei studearre er in skoft oan de Keninklike Akademy fan Byldzjende Keunsten yn De Haach en de Ryksakademy yn Amsterdam. Hendriks wie in learling fan Simon van den Berg. Fan 1856 ôf wenne er wer yn Arnhim. Hy waard dêr learaar oan tekenskoalle *Kunstoefening*, joech les oan Piet Meiners, syn omkesizzers Jurrien en Elisabeth Hendriks (bern fan syn broer, de marineskilder Cornelis Hendriks) en faaks ek Anna Abrahams. 

Hendriks wie yn 't foarste plak portretskilder; hy liet sa'n 300 portretten nei. Dêrneist skildere er lânskippen en ynterieurs en makke lito's. Hy eksposearre mear as ien kear en die ûnder mear mei oan de *[[tentoanstelling fan Libbene Masters|tentoonstelling van Levende Meesters]]* yn De Haach en Amsterdam. Hendriks hie in keunstsamling dy't nei syn dea oan de kolleksje fan Alexander Ver Huell taheakke waard, dêr't it Museum Arnhim út ûntstie. It Ryksmuseum Amsterdam, Museum De Lakenhal yn Leien en noch oare museums hawwe syn wurk yn de kolleksje.

Hendriks stoar yn de âldens fan 68 jier.

## Wurken
In kar-út:

Meisje in biedermeier interieur (1865) door B.L. Hendriks.jpg|Famke yn biedermeier ynterieur (1865)
File:Ludolph Anne Jan Wilt Baron Sloet van de Beele (1806-90). Gouverneur-generaal (1861-66) Rijksmuseum SK-A-3805.jpeg|Ludolph Anne Jan Wilt Baron Sloet van de Beele (1806-90). Gûverneur-generaal (1861-66) Ryksmuseum Amsterdam (1867)
Louis Gaspard Adrien van Limburg Stirum by Barend Leonardus Hendriks.jpg| Louis Gaspard Adrien graaf van Limburg Stirum (1873)
Portret van J.E.H. baron van Nagell (1887) door B.L. Hendriks.png|Justinus Egbert Hendrik baron van Nagell (1887)
Portret van Sophia barones Schimmelpenninck van der Oye (1887) door B.L. Hendriks.jpg|Sophia barones Schimmelpenninck van der Oye (1887)
Portret van Alexander Ver Huell (1895), door B.L. Hendriks.jpg|Alexander Ver Huell (1895)
Pieter Groenier

**Pieter Groenier** (Amsterdam, 13 jannewaris 1951 - Rozendaal, 6 july 2014) wie in Nederlânsk akteur, dy't foaral bekend waard fan harkspullen.

## Libben
Groenier wie de jongste soan fan akteur Ben Groenier en Mary Smithuysen. Groenier wie in healbroer fan Benita en programmamakster/regisseur Germaine Groenier. Doe't er 18 jier wie hie er in lytse rol yn *[[Hippolytos (Euripides)|Hippolytus]]* fan Euripides. Groenier folge goed in jier toanielskoalle en die fan 1971 ôf mei oan teater-, radio-, film-, en telefyzjeproduksjes, lykas *[[Sil de Strandjutter]]* (1976) en de film *[[Ademloos]]*.
Three-Ten to Yuma

***Three-Ten to Yuma*** is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Amerikaanske skriuwer Elmore Leonard, dat ta it westernsjenre heart. De titel betsjut: "Tsien Minuten oer Trijen nei Yuma", en ferwiist nei de ôfreistiid fan in trein. It ferhaal, dat twaris ferfilme is, waard foar it earst publisearre yn 'e edysje fan maart 1953 fan it tydskrift *Dime Western Magazine*. Letter waard it ferskate kearen útjûn yn in ferhalebondel mei oare koarte ferhalen fan Leonard, it meast resint yn 2006 yn 'e bondel *Three-Ten to Yuma and Other Stories*. *Three-Ten to Yuma* stiet ek yn 'e bondel *The Complete Western Stories of Elmore Leonard*, út 2004.

## Ynhâld

*Three-Ten to Yuma* giet oer in helpsheriff dy't de taak op him nimt en bring in ûnmeilydsume bandyt oer nei in plak dat in treinstasjon hat. Dêr sil er de man op 'e trein fan tsien minuten oer trijen sette, dy't him nei de Territoriale Finzenis fan Yuma, yn Yuma (Arizona), bringe sil. Underweis moat de helpsheriff alderhanne obstakels oerwinne om mei syn finzene op 'e tiid it stasjon te berikken.

## Ferfilmings
It ferhaal *Three-Ten to Yuma* waard neitiid twaris ferfilme, hoewol't dêrby hiel loskes mei it boarnemateriaal omsprongen waard. Sa ferskille sels de nammen fan 'e haadpersoanen yn 'e beide ferfilmings fan dy yn it ferhaal. De kearn fan it ferhaal, en in diel fan 'e dialooch, komme lykwols yn 'e films werom, sawol yn *[[3:10 to Yuma (film út 1957)|3:10 to Yuma]]*, út 1957, as yn *[[3:10 to Yuma (film út 2007)|3:10 to Yuma]]*, út 2007. Yn 'e film út 1957 waarden de haadrollen spile troch Glenn Ford en Van Heflin; yn 'e film út 2007 fertolken Russell Crowe en Christian Bale dy rollen.
Haparanda

**Haparanda** (Finsk: *Haaparanta*) is in plak yn de Sweedske provinsje Norrbottens län en makket diel út fan de lyknammige gemeente Haparanda. It stedsje hat 6.681 ynwenners (2017) en grinzget yn it easten oan Finlân. Haparanda is tagelyk it meast eastlike wenplak fan Sweden.

## Lizzing
Haparanda leit oan de mûning fan de rivier de Torne en oan de Europeeske wei 4 dy't út it westen wei út Luleå komt. Nei it noarden rint de Riksväg 99 nei hast alle grutte doarpen yn dy kontreien. Oan de oarekant fan de Torne leit de Finske stêd Tornio (tegearre foarmje se Eurocity). Tusken beide stêden leit in eilân dat ta Finlân heart, dêr't de brêgen oer rinne dy't de stêden ferbynt. Súdlik fan Haparanda leit de Botnyske Golf, dy't simmerdeis befarber is, mar yn 'e winter beferzen is.
Gerrit Jan Vos

**Gerrit Jan Vos** (Naarden, 26 septimber 1863 - Heiloo, 29 maart 1948) wie in Nederlânsk arsjitekt fan Bussum. 

## Wurk
Vos wie de ûntwerper fan in grut oantal objekten yn Bussum yn de perioade 1900 oant 1938 yn in eklektyske styl, dêr't in oantal fan op de gemeentlike monumintelist set binne. Dêr binne 'Filla Frisia' (ein 19e iuw) en 'Filla Amalia' (1902), dy't ek wol *Huis met de Beelden* neamd wurdt, by.

Fan 1902 oant 1928 wie Vos ek direkteur fan de 'Gemeentelijke Teekenschool' yn Bussum.

## Sjoch ek
*List fan Nederlânske arsjitekten
Sulveren Griffel

De **Sulveren Griffel** (Nederlânsk: *Zilveren Griffel*) is in Nederlânske literêre priis foar jongereinliteratuer. Mei de Gouden Griffel is it de wichtichste Nederlânske priis op dat mêd. Sûnt 1971 wurdt de Sulveren Griffel elts jier ûnder de Nederlânske Berneboekewike útrikt troch de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) foar de as bêste beoardiele berneboeken dy't yn it foarôfgeande jier publisearre binne.

Der binne anno 2018 fiif kategoryen dêr't de Sulveren Griffel yn útrikt wurdt:
*boeken foar bern oant 6 jier
*boeken foar bern fan 6 oant en mei 8 jier
*boeken foar bern fan 9 oant en mei 11 jier
*ynformative boeken foar bern
*poëzij foar bern
Faak wurdt de Sulveren Griffel yn ien kategory tagelyk takend oan twa auteurs, sadat der soms wol tsien yn ien jier útrikt wurde.

Wylst foar de Gouden Griffel inkeld oarspronklik Nederlânsktalich wurk yn oanmerking komt, kin de Sulveren Griffel ek útrikt wurde foar oersettings út oare talen. Njonken dizze beide prizen rikt de CPNB ek noch de Gouden Pinsiel en de Sulveren Pinsiel út foar de bêst yllustrearre berneboeken. Fierders bestiene fan 1997 oant 2011 de Gouden Tút en de Sulveren Tút foar de bêste boeken foar bern fan tolve jier ôf. Nei it ferdwinen fan dy priis waard de Gouden List yn it libben roppen foar it bêste jeugdboek foar bern yn 'e leeftyd fan tolve oant en mei fjirtjin jier.

## Winners
Foar in folsleine list mei winners fan 'e Sulveren Griffels fan 1971 ôf, sjoch op dizze side, op 'e Nederlânske Wikipedy.
Flagge en Wimpel

De **Flagge en Wimpel** (Nederlânsk: *Vlag en Wimpel*) is in earfolle fermelding foar Nederlânsktalige berneboeken, dy't ienris yn 't jier yn ferskate kategoryen útrikt wurdt troch de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) foar de as bêste beoardiele berneboeken dy't yn it foarôfgeande jier publisearre binne. De takenning wurdt dien op foardracht fan 'e sjuery dy't ek de Gouden Griffels, Sulveren Griffels, Gouden Pinsielen, Sulveren Pinsielen en inkele oare prizen útrikt. De CPNB wol mei al dy prizen it lêzerspublyk in paadwizer jaan foar de kar fan goede berneboeken. 

De Flagge en Wimpels binne yn 1980 troch de CPNB ynsteld, en wurde anno 2018 útrikt yn fiif kategoryen:
*berneboeken foar de leeftydskategory oant 6 jier
*berneboeken foar de leeftydskategory fan 6 oant en mei 8 jier
*berneboeken foar de leeftydskategory fan 9 oant en mei 11 jier
*ynformative útjeften foar bern
*poëzij foar bern
Yn eltse kategory kin de sjuery oan maksimaal trije boeken yn 't jier in Flagge en Wimpel takenne.
Friesian Horse Association North America

De **Friesian Horse Association North America** (**FHANA**) is in stamboekorganisaasje foar hynders fan it Fryske ras, dy't aktyf is yn 'e Feriene Steaten en Kanada. It is in feriening dy't oprjochte is yn 1984 troch û.o. Frank Leyendekker, en wêrfan't it haadkertier fêstige is yn Lexington, yn 'e Amerikaanske steat Kentucky. It Keninklik Frysk Hynste Stamboek (KFPS) erkent de FHANA as syn iennichste fertsjintwurdiger yn Noard-Amearika, en oarsom erkent de FHANA it KFPS as de iennichste wrâldwide autoriteit op it mêd fan it Fryske hynder. De FHANA funksjonearret sadwaande yn 'e praktyk as de Noardamerikaanske poat fan it KFPS. It doel fan 'e FHANA is itselde as dat fan it KFPS, te witten: it behâld en de ferbettering troch doelmjittich fokken fan it Fryske hynsteras.

## Regio's
De Friesian Horse Association North America hat syn wurkgebiet opdield yn sân ûnderskate regio's. Oan eltse regio is in bestjoerslid fan 'e feriening tawiisd, dy't de leden fan 'e feriening yn syn regio yn it bestjoer fertsjintwurdiget. Sokke bestjoersleden binne dêrmei ek it earste oansprekpunt foar leden yn harren regio's. De ferdieling fan 'e regio's is sa:
*Regio 1: Alaska, Washington, Oregon, Idaho, Noardlik Kalifornje en Britsk-Kolumbia.
*Regio 2: Súdlik Kalifornje, Nevada, Utah, Arizona en Hawaï.
*Regio 3: Montana, Wyoming, Kolorado, Nij-Meksiko, Teksas, Alberta en Saskatchewan.
*Regio 4: Noard-Dakota, Súd-Dakota, Minnesota, Wiskonsin, Nebraska, Iowa, Illinois, Kansas, Missoery, Oklahoma, Arkansas, Louisiana, en Manitoba.
*Regio 5: Michigan, Indiana, Ohio, Pennsylvania en Ontario.
*Regio 6: Kentucky, West-Firginia, Firginia, Tennessee, Noard-Karolina, Súd-Karolina, Mississippy, Alabama, Georgia en Floarida.
*Regio 7: Maine, Fermont, Nij-Hampshire, Massachusetts, Konettikut, New York, Nij-Jersey, Delaware, Rhode Island, Marylân, Washington, D.C., Kebek, Nij-Breunswyk, Prins Edwardeilân en Nij-Skotlân.

## Lidmaatskip
Eltsenien yn 'e Feriene Steaten en Kanada kin lid wurde fan 'e Friesian Horse Association North America. Der binne fjouwer soarten lidmaatskip:
*lidmaatskip mei beheinde rjochten (*associate membership*, foar lju dy't net sels in Frysk hynder yn eigendom hawwe; de kontribúsje bedraacht $60: 40% fan dy foar in folslein lidmaatskip)
*sport- of hobbylidmaatskip (de kontribúsje bedraacht $140, itselde as foar in folslein lidmaatskip)
*folslein lidmaatskip (de kontribúsje bedraacht $140)
*sakelidmaatskip (bedoeld foar profesjonele hynstefokkers; de kontribúsje bedraacht $180; krapoan 130%  fan dy foar in folslein lidmaatskip)
It lidmaatskip fan 'e FHANA jout foar it meastepart deselde rjochten as it lidmaatskip fan it KFPS; steatsboargers fan 'e Feriene Steaten en Kanada kinne lykwols net streekrjocht lid wurde fan it KFPS. It lidmaatskip fan 'e FHANA jout fierders rjocht op ferskate foardielen, lykas koartings by oankeapen by beskate bedriuwen en it ûntfangen fan it tydskrift fan 'e FHANA, *The Friesian Magazine*.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan 'e Friesian Horse Association North America
Stamboek

In **stamboek** is in list mei ôfstammingsynformaasje fan bisten. Dêrby kin it gean oer bygelyks kij, hynders, hûnen of sels reuzepanda's dy't yn dieretunen holden wurde, mar ien stamboek giet altyd mar oer ien bistesoarte of bisteras. Men ûnderskiedt in iepen en in sletten stamboek. In sletten stamboek befettet inkeld registrearre bisten dêr't de ôfstamming fan bekend is, wylst yn in iepen stamboek ek bisten fan bûten opnommen wurde kinne, dy't in ûnbekende ôfstamming hawwe.

Yn Nederlân binne de measte stamboeken foar fee en oare domestisearre bisten iepen stamboeken. De bêste bisten, op in feekeuring kard troch saneamde karmasters, wurde registrearre yn in helpstamboek of register, wêrnei't harren neikommelingen yn it stamboek opnommen wurde kinne. Dêrby wurdt fermelden hoe't it bist derút sjocht, wat de lichemsmjitten binne en, as dat fan tapassing is, hokker produksjesifers oft it bist hat (bygelyks by molkfee). Berten fan jongfee wurde byholden yn it 'jongfeeboek'. 

As sokke registers teminsten inkele desennia beslane, kin sprutsen wurde fan in ôfstammingslist, of yn it Ingelsk fan in *pedigree*. Dêryn kin dan opsocht wurde wat de âlden en pakes en beppes fan 'e hjoeddeistige stamboekbisten binne. As in stamboek langernôch funksjonearret, kin it in boarne fan genetyske ynformaasje wêze. Faak wurdt in eigentlik stamboek lykslein mei de organisaasje dy't sa'n stamboek beheart. Bekende stamboekorganisaasjes binne bygelyks it Keninklik Frysk Hynste Stamboek en it Frysk Kowestamboek.
Doksaal

It **doksaal** of it **lektoarium** (fan Latynske *lectorium*, fan *lector*; lêzer) is in stiennen of houten ôffreding yn in gruttere midsiuwske kleaster- en kollegiale tsjerken, dy't it koer ôfskiedt fan de romte foar it tsjerkefolk, it tsjerkeskip. 

## Untwikkeling
Yn de ier-kristlike tiid stie de ambo, dêr't de skriftlêzings plakfûnen, yn de apsis. Mei de ûntwikkeling fan it koer yn de kristlike boukeunst ûntstie der in grutte romte tusken de apsis en it tsjerkeskip, dêr't ek de muontsen plak nimme koene. Dêrmei ferskode ek it plak fan de ambo. Om it hillichste diel fan de tsjerke ôf te sluten ûntstie it koerhek en fanút it koerhek ûntstie yn de romaanske tiid it doksaal.

It doksaal is djipper as in koerhek en hat in tribune, dy't brûkt waard om út de Hillige Skrift te lêzen. Ek koe it doksaal brûkt wurde troch it koar of om it tsjerkefolk te segenjen of om in piipoargel op te setten. 

As de tsjerke in koeromgong hie, dan waarden ek dêr de romten tusken it koer en de omgong mei ôffredings fan maaswurk, smei-izer of hout ôfsletten. Sa ûntstie der in tsjerke yn in tsjerke foar de geastliken, dêr't it koerstuolte, de sit foar de biskop en de abt en it heechalter stie. 

It doksaal fûn syn hichtepunt yn de gotyk. Doksalen waarden fersierd mei byldhoukeunst, hilligen en fresko's en bekroand mei de krusige Kristus mei oan wjerskanten Marije en Jehannes. Somtiden wiene doksalen hielendal ticht mei inkeld in tagong nei it koer en oan wjerskanten alters, mar it kaam ek foar dat in bôgegalery it tsjerkefolk dochs wat sicht joech op it koer. 

Mei de ynfiering fan de reformaasje folge yn de kalvinistyske gebieten in oanpassing fan de tsjerken. By de werynrjochting wie it doksaal oerstallich en folge yn 'e regel de sloop. Yn de katolike gebieten soarge in feroarjende fyzje op de liturgy en de yntrede fan de barok letter yn de kontrareformaasje foar in nije weach fan it ôbrekken fan doksalen. Sadwaande binne der yn de protestantske gebieten en dan benammen yn de lutherske en anglikaanske tsjerken mear doksalen bewarre bleaun dan yn roomske tsjerken. Doe't de neogotyk him oantsjinne krige ek it doksaal wer omtinken en binne se somtiden wer rekonstruëarre of fan nije bylden foarsjoen.

## Fryslân
Yn Fryslân is it doksaal fan de protestantske Martinytsjerke fan Easterein bewarre bleaun. It renêssânse doksaal waard krekt foar de reformaasje oplevere en is beskildere mei bibelske foarstellings.

## Ikonostaze
Yn de easterske tsjerken ûntwikkele it ierkristlike koerhek him ta de ikonostaze, dy't ek tsjintwurdich noch yn eltse otterdokske tsjerke it hillichste diel fan de tsjerke ôfskiedt.

## Ofbylden doksalen

Ofbyld:Main altar and screen - St. Maria im Kapitol - Cologne - Germany 2017.jpg|*[[Keulen]], Sint-Marije yn it Kapitool*
Ofbyld:Canterbury Cathedral Rood Screen, Kent, UK - Diliff.jpg|*Doksaal [[Katedraal fan Canterbury]]*
Ofbyld:Albi cathedral - choir and choir screen.jpg|*Doksaal fan de [[katedraal fan Albi]]*
Kiruna (gemeente)

**Kiruna** is in gemeente yn de Sweedske provinsje Norrbottens län. It is net allinnich de meast noardlike, mar ek nei oerflak de grutste gemeente fan it lân. It haadplak fan de gemeente is Kiruna en mei-inoar wenje der krapoan 23.000 minsken (2018).

Yn de gemeente leit Kebnekaise, de heechste berch fan Sweden. Dizze berch hat twa toppen, dy't beide op in hichte fan sa'n 2.097 meter lizze.

## Plakken
De gemeente bestiet út sân wenkearnen mei 200 of mear ynwenners.
Air France-KLM

**Air France-KLM** is in Frânsk-Nederlânske holding dy't yn 2004 oprjochte waard troch de loftfeartmaatskippijen Air France en KLM. De holding falt ûnder it Frânske rjocht en it haadkertier stiet op de lofthaven fan Parys.

## Skiednis
Air France-KLM waard 5 maaie 2004 oprjochte troch de fúzje tusken Air France en KLM.
Kuusamo

**Kuusamo** is in stêd en gemeente yn it noardeasten fan Finlân en makket diel út fan it lânskip Pohjois-Pohjanmaa. De gemeente hat 15.386 ynwenners (31-12-2017) en beslacht 5.808,92 km².

Kuusamo is in ferneamd wintersportgebiet en lûkt alle jierren ûngefear ien miljoen toeristen. Yn Ruka, ien fan de grutste skiresorts fan Finlân, wurde gauris ynternasjonale wedstriden organisearre.

De lofthaven fan Kuusamo leit seis kilometer benoardeasten it sintrum en ferbynt de stêd mei it bûtenlân en de Finske haadstêd Helsinki. De Nederlânske loftfeartmaatskippijen Transavia en TUI fleane yn it winterseizoen fan Amsterdam nei Kuusamo.
Maya Bijou

**Maya Bijou**, echte namme: **Dezerae Nicole Lyons** (Vallejo (Kalifornje), 14 septimber 1997), is in Amerikaansk neakenmodel en pornografysk aktrise. Hja sette yn 2016 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile sûnt yn frijwat films. 

## Libben en karriêre
Bijou waard yn 1997 berne yn Vallejo, yn 'e Amerikaanske steat Kalifornje. Hja is fan Meksikaansk etnysk komôf. Yn 2016, doe't se 19 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hie se ein 2018 yn krapoan 170 films spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as Adam & Eve, Devil's Film, Hustler Video, Wicked Pictures, Diabolic Video, Zero Tolerance, Digital Playground en Jules Jordan Video.

Fierders hat se ek wol wurke foar minder bekende studio's, lykas Third Degree Films, Metro, Girlfriends Films en Mile High Media. En teffens hat se in protte yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings en Brazzers. Under har karriêre hat Bijou gearwurke mei kollega-aktrises as Britney Amber, Mercedes Carrera, Marie McCray, Penny Pax en Jennifer White, en mei manlike tsjinspilers as Mike Adriano, Mick Blue, James Deen, Tommy Gunn, J-Mac, Sean Lawless, Logan Long, Sean Michaels en Criss Strokes. Njonken har aktearwurk posearret se ek wol foar neakenblêden.

## Lichemsskaaimerken
Maya Bijou is in Latina mei in blanke hûdskleur, brune eagen en dûnkerbrún hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.52&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 45&nbsp;kg, en in natuerlike kupmaat 32B. Hja hat in lytse tatoeaazje fan in symboal oan 'e sydkant fan har lofterboarst. Behalven de wenstige piercings troch de earlellen hat se ek in nâlpiercing en in tongpiercing.

## Keppelings om utens
* Maya Bijou op Twitter
* Biografy en filmografy fan Maya Bijou yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Maya Bijou yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Maya Bijou op ''FreeOnes''
Ambo

In **ambo** (fan it Grykske άμβων, *ambon*, "opstap") is in kateder yn in tsjerkegebou. It is in stiennen of houten ferheging dêr't de skriftlêzings hâlden wurde. De ambo moat net betiizge wurde mei de preekstoel, dy't folle letter út de ambo ûntstie en ynearsten foar de preek ornearre wie.

## Untwikkeling
De ambo wie yn de ier-kristlike tiid in mobyl kateder, dy't brûkt waard om fan dêrôf út de Hillige Skrift foar te lêzen. Yn de rin fan de tiid krige de ambo in fêst plak en yn de byzantynske en romaanske tiid wie it al in wichtich ûnderdiel fan de tsjerke.

Ut de ambo ûntstie yn de 13e iuw yn Itaalje de preekstoel en fan dy tiid ôf waard de ambo yn de westerske tsjerke oerstallich. 

Yn de modernere tiid krige de ambo wer in plak op it alter; somtiden as oanfolling en somtiden ek as ferfanging fan de preekstoel. Yn guon tsjerken steane der op it folksalter twa ambo's: ien oan de súdlike kant foar de skriftlêzingen en ien oan de noardlike kant foar de lêzingen út de evangeeljes.

Njonken de protestantske en katolike tsjerken hawwe ek de easterske tsjerken in ambo. Oars as yn de westerske tsjerken is de ambo nea út de easterske tsjerken ferdwûn en hat dy altiten de funksje beholden.

## Ofbylden

File:Saint Joseph's Catholic Church ambo - Beltsville, Maryland.JPG|*Ambo fan de katolike St Joseph's Church, [[Beltsville]] yn de (Feriene Steaten)*
File:Ravenna, cattedrale della Resurrezione di Nostro Signore Gesù Cristo (126).jpg|thumb|*Ambo Cattedrale della Resurrezione di Nostro Signore Gesù Cristo, [[Ravenna (stêd)|Ravenna]]*
File:Würzburg, Kirche des Karmelitenklosters, Lesepult.JPG|thumb|*Ambo Karmelitetsjerke, [[Würzburg]]*
Kommandant

In **kommandant** (fan it Frânske *commandant*) is de algemiene beneaming foar in ofsier dy't it befel fiert oer in militêre ienheid, in ienheid fan 'e plysje of in ienheid fan in oare unifoarmearre tsjinst. Ek kin in kommandant it befel fiere oer in ynstelling lykas in legerbasis, in militêre akademy, in plysjeskoalle of in militêr finzenekamp (bgl. in kriichsfinzenekamp of in konsintraasjekamp). 'Kommandant' is in funksje, net in rang. De kommandant fan in militêre basis kin dus bgl. de rang fan kolonel hawwe.

Yn Nederlân wurdt mei de oantsjutting 'kommandant' ek ferwiisd nei de befelhawwers fan 'e ferskate kriichsmachtûnderdielen. Sa binne der:
*de kommandant fan de Striidkrêften (befelhawwer fan 'e hiele Nederlânske Striidkrêften)
*de kommandant fan de Seestriidkrêften (befelhawwer fan 'e Keninklike Marine) 
**de kommandant fan de Seemacht yn Nederlân (earder de befelhawwer fan 'e Keninklike Marine yn Jeropa)
**de kommandant fan de Nederlânske Marine yn it Karibysk Gebiet
**de kommandant fan it Korps Mariniers
*de kommandant fan de Lânstriidkrêften (befelhawwer fan 'e Keninklike Lânmacht) 
*de kommandant fan de Loftstriidkrêften (befelhawwer fan 'e Keninklike Loftmacht)