open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Múnster

**Múnster** (Dútsk: *Münster*) is in stêd (*kreisfreie Stadt*) en gemeente yn it noardlik part fan Noardryn-Westfalen yn Dútslân. De stêd is ek de haadstêd fan it regeardistrikt mei deselde namme.

De Universiteit fan Múnster is ien fan de âldste universiteiten fan Dútslân. Yn it sintrum stiet it Hûs fan de Nederlannen.

## Skiednis
De namme Múnster komt fan it Latynske *monasterium* ('kleaster') en referearret oan de oprjochting fan it bisdom Múnster troch Karel de Grutte yn 793. De earste biskop wie Liudger. Yn de Midsiuwen wie Múnster in bloeiende Hânzestêd.

Yn 1127, 1197 en 1383 hie Múnster te lijen fan grutte stedsbrânen.

Yn 1382 wurdt Múnster rekke troch de pest mei tûzenen deaden fan gefolgen. Yn 1383 baarnt in grut part fan de stêd op yn de slimste brân sûnt 1197. Noch alle jierren wurdt yn Múnster de *Grosse Prozession* hâlden ta oantins fan dizze twa needlotsjierren.

Yn 1534 ferjoegen de werdopersken de doetiidske biskop Frâns fan Waldeck. Doe't sy de macht yn hannen krige hiene, waard der grute dat Múnster it Nije Jeruzalem wie. De nije lieder fan de stêd, Jan Matthijs, woe allinnich hawwe dat doopte werbernen harren yn Múnster festigen; wa't dat net wiene waarden ferdreaun. De biskop organisearre in nij leger mei stipe fan sawol protestanten as katoliken en belegere de stêd. Wilens radikalisearre de beweging yn Múnster. Jan fan Leien waard de oanfierder en stelde gemienskip fan goederen en polygamy yn. In jier letter (1535) foel de stêd. Jan fan Leien waard terjochtsteld. Oan de Lambertustsjerke hinget noch altyd de koai dêr't syn lyk yn útstald waard.

De Frede fan Múnster en Osnabrück yn 1648 makke fan Múnster in ûnôfhinklik bisdom: it gebiet bleau dêrtroch roomsk-katolyk. In oar wichtich ûnderdiel fan de Frede fan Múnster wie it beëinjen fan de Tachtichjierrige Oarloch en de erkenning fan de ûnôfhinklikens fan Nederlân troch Spanje. Yn 1672 foel Múnster laat fan biskop Bernhard von Galen de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen yn. Yn Grins wurdt noch alle jierren de oerwinning op de biskop fan Múnster ("Bommen Bearend") betocht, mei it Grinzer Untset.

Yn 1802 waard Múnster ferôvere troch de Prusen en ta haadstêd fan Westfalen makke. Under de Twadde Wrâldoarloch waard Múnster foar it grutste part ferwoastge troch alliëarde bombardeminten, mar nei de kriich waard Múnster op 'en nij yn âlde styl boud.

Múnster hat tegearre mei Osnabrück in eigen fleanfjild: Lofthaven Múnster-Osnabrück.

## Berne yn Múnster
* Annette von Droste-Hülshoff (1797-1848), dichteresse en skriuwster
* Theodor Wilhelm Achtermann (1799), byldhouwer.
* Felix von Hartmann (1851), kardinaal
* Myriam von Fürstenberg (1908-2006), Dútsk-Nederlânsk grevinne, widdo fan NSB'er Max de Marchant et d'Ansembourg
* Tanita Tikaram (1969), Britsk sjongster
* Franka Potente (1974), aktrise

## Keppeling om utens
* Munster by StadtPanoramen - Panoramafoto's fan Múnster.
Malpassetdaam

De **Malpassetdaam** is in eardere keardaam yn de rivier Reyran by Fréjus yn it departemint Var yn Frankryk. De keardaam is benammen bekend troch de ramp dy't dermei barde doe't hy op 2 desimber 1959 om 21.13 uur skuorde en hielendal ynstoarte. De ramp koste oan 423 minsken it libben (ek oare oantallen wurde neamd). De breuk feroarsake in floedweach fan 40 meter hichte dy't trochraasde mei 70 km/oere. Oarzaak fan de breuk is in net opmurken tektoanyske steuring by de daam, yn kombinaasje mei tanommen belêsting fan dy daam troch oerfloedige rein yn de Côte d'Azur.

De daam is boud yn de perioade fan 1952 oant 1954 en wie oanlein as bassin foar yrrigaasje-wetter. De daam wie 60 meter heech boppe it rivierbêd. De opslachmar efter de daam hie in kapasiteit fan 48,1 miljoen m³ en in oerflakte fan 0,48 hektare.
Nikolaj Nekrasov

**Nikolaj Aleksejevitsj Nekrasov** (Russysk: *Николай Алексеевич Некрасов*; Nemirovo, Russysk empire, 4 desimber 1821 - Sint-Petersburch, 8 jannewaris 1878) wie in Russysk skriuwer, dichter, kritikus en publisist.

## Literatuer
* : *Russische letterkunde*, 1986, Utert
* : *Encyclopedie van de wereldliteratuur*, 1980, Bussum
* , *Geschiedenis van de Russische literatuur*, 1985, Amsterdam
Evangelyske Omrop

De **Evangelyske Omrop (EO)** is in op 21 april 1967 oprjochte Nederlânske publike omrop mei in evangelisearjende ynslach. De EO hat 440.788 leden (peildatum 1 july 2014), sadat it neffens grutte de tredde Nederlânske publike omrop is (yn 2004 stie de EO mei 476.169 leden op it twadde plak, nei in ferlies fan benei 37.000 leden).

## Literatuer
*  , *De Evangelische Omroep: ontstaansgeschiedenis*, 2007, 144 s., Aspekt - Soesterberg, ISBN 9789059115477

## Keppelings om utens
* Webstee
* Jongereinside fan de EO
Olympyske Simmerspullen 1972

De **Olympyske Simmerspullen** fan de XXe Olympiade waarden yn **1972** hâlden yn it Westdútske München.

Foar dizze Spullen waard in folslein nij sportkompleks boud op it âlde fleanfjild Oberwiesenfeld.

## Medaljespegel

## Swarte bledside
De Spullen fan München moasten foaral fleurige Spullen wurde. Op 5 septimber waarden de Spullen lykwols slim fersteurd doe’t in tal Palestynske terroristen fan de organisaasje 'Swarte Septimber' ynkrongen yn it Israelyske ûnderkommen yn it Olympyske doarp. De terroristen deaden twa Israelys en gizelen njoggen leden fan de Israelyske ploech. 

Nei lang ûnderhanneljen, dêr't de terroristen frijlitting by easken fan in grut oantal Palestynske finzenen, wie der in mislearre befrijingsoperaasje op it fleanfjild. Minsken dy't op har tillefyzje seachen wat him ôfspile op it fleanfjild gongen der hinne, wat soarge foar fersteuring by de befrijingsoperaasje. Yntusken waard troch skerpskutters besocht de terroristen del te sjitten, mar measte terroristen koene op ‘e tiid dekking sykje en sy brochten alle njoggen gizelders om hals.

De Spullen waarden in dei stillein en der waard in betinkingstsjinst hâlden yn it Olympysk Stadion. Under in taspraak makke de YOK-foarsitter Avery Brundage in ein oan de ûnwissichheid oft de Spullen al trochgean moatte soene, mei de wurden: 'The games must go on'. It Nederlânske Olympysk Komitee besleat dat de Nederlânske sporters sels kieze moasten oft se bleaune as net. Fiif sportlju hiene it beslút nommen de Spullen te ferlitten.

It drama fan dizze Spullen is yn 2005 ferfilme yn de film Munich fan regisseur Steven Spielberg.

## Sporten

## Dielnimmende Lannen

## Sjoch ek
* Paralympyske Simmerspullen 1972
* Olympyske Spullen

## Keppelings om utens
* It webstee fan it Ynternasjonaal Olympysk Kommitee 
* Andere Tijden oer de Spullen fan 1972
Bronckhorst

**Bronckhorst** is in gemeente yn de provinsje Gelderlân mei  ynwenners (, boarne: CBS) en mei in oerflak fan&npsp;286 km². De gemeente is ûntstien yn 2005, doe't de eardere gemeenten Hengelo (Gelderlân), Hummelo en Keppel, Steenderen, Vorden en Zelhem gearfoege waarden.

## Keppeling om utens
*  Gemeente Bronckhorst
Voorst (doarp)

**Voorst** is in doarp yn de gemeente Voorst yn de provinsje Gelderlân mei 2.765 ynwenners (2020). It gemeentehûs stiet net yn Voorst, mar yn Twello. It it doarp stiet nôtmole De Zwaan. It doarp leit oan de drokke trochgeande rûte fan Apeldoorn nei Sutfen, de N345, dy't yn Voorst Ryksstrjitwei hjit. Dizze situaasje wol men minder gefaarlik meitsjen, mei help fan warskôgingsboerden, kamera's, bochten en klearoeren.

## Berne yn Voorst
* Henk Lubberding (4 augustus 1953), Nederlânsk hurdfytser
* Ludolph Anne Jan Wilt Sloet van de Beele, (28 maart 1806 - 10 desimber 1890), gûverneur-generaal fan Nederlânsk-Ynje.
* Anthony Winkler Prins (31 jannewaris 1817 - 4 jannewaris 1908), grûnlizzer fan de Winkler Prins-ensyklopedy


Ofbyld:RM523353 Voorst - Rijksstraatweg 72.jpg|*Lyts Wiardastate*
Ofbyld:Voorst 86.JPG|
Ofbyld:Voorst 87.JPG|
Buren (stêd)

**Buren** is in stêd yn de gemeente Buren yn de provinsje Gelderlân mei 2.620 ynwenners (2021). It plak lei sintraal yn de gemeente yn de Neder-Betuwe tusken de plakken Tiel, Culemborg en Geldermalsen.

## Skiednis
Buren krige yn 1395 stedsrjochten fan ridder Allard, hear fan Buren en Beusichem. Yn 1435 sette hartoch Arnold fan Egmont útein mei it belis fan Buren, dêr't de stêd nei ynnomen waard en Willem fan Buren ferdreaun waard, om't dy yn 1418 himsels ta fijân fan de hartoch útsprutsen hie. Nijsgjirrich is dat de hartoch letter troch syn eigen soan finzennommen waard en nei Buren oerbrocht wêze dêr't er seis jier fêst siet.

Yn 1572 sleat Buren him oan by de Uny fan Doardt en yn 1575 folge it Belis fan Buren troch Spaanske troepen ûnder Gilles fan Barlaymont.

De stêd Buren rekke troch de jierren hinne tige yn it neigean, dat er sels drige waard om sloopt te wurden. Lang om let waard yn 1946 úteinset mei de restauraasje fan de stêd, dy't krapoan in heale iuw yn beslach nimme soe.

## Oranjestêd
Buren is in Oranjestêd fanwegen syn bannen mei de kaninklike famylje. Willem fan Oranje boaske dêre yn 1551 Anna fan Buren yn de Sint-Lambertustsjerke. Prinsesse Beatrix en kening Willem-Aleksander binne dêrtroch greve en grevinne fan Buren. De famyljeleden fan Oranje brûke bytiden de skûlnamme "Van Buren" as se net weromkend wurde wolle. Dat barde foar it lêst by de Alvestêdetocht fan 1986 doe't de doetiidske prins Willem-Aleksander meidie ûnder de namme "W.A. van Buren".

## Monuminten
It fêstingswurk fan Buren is foar it grutste part noch hiel. Der binne wâlen, muorren en ien stedspoarte, de *Culemborgse- of Huizenpoort*.

Fierders binne der noch: 

*  nôtmûne *De Prins van Oranje* 
* Sint-Lambertustsjerke
* It Weeshûs
* It âlde stedshûs

De stêd Buren telt goed 100 ryksmonuminten en 55 gemeentlike monuminten.

## Galery

Buren,_vestingwerken_met_toren_van_de_Sint-Lambertuskerk_RM11329_foto4_2016-10-05_10.47.jpg|Fêstingswurk mei de toer fan de Sint-Lambertustsjerke
Buren-024.JPG|It eardere Weeshûs
Buren-070.JPG|*Kasteelhuizen*
Buren-095.JPG|*Heerenstraat*


## Keppeling om utens
* Webside fan de stêd Buren
Voorst

* De gemeente Voorst
* It doarp Voorst
* Voorst (Alde Iselstreek); in buorskip yn de gemeente Oude IJsselstreek (foarhinne gemeente Gendringen), yn Gelderlân
* Voorst (Ambt Montfort), *De Voorst* of *Op de Voorst*; in buorskip yn de gemeente Ambt Montfort (foarhinne gemeente Posterholt), yn de provinsje Limburch
*Voorst (Swol); in bedriuwenterrein yn Swol, yn de provinsje Oerisel
*Kastiel Voorst, in eardere boarcht yn Swol

*Sjoch ek:*
* De Voorst (Noardeastpolder); in buorskip yn de gemeente Noardeastpolder, yn de provinsje Flevolân
*De Voorst (Stienwikerlân); in buorskip yn de gemeente Stienwikerlân (foarhinne gemeente Ambt-Vollenhove), yn de provinsje Oerisel
*Van Voorst tot Voorst; in aadlike famylje
*De Voorst; in lânguod by it plak Eefde beheard troch stichting It Geldersk lânskip
Middelburch

*Middelburch (gemeente), in gemeente yn 'e Nederlânske provinsje Seelân
*Middelburch (stêd), it haadplak fan 'e boppeneamde gemeente en tagelyk de haadstêd fan 'e provinsje Seelân
South Park

**South Park** is in animaasjerige en telefyzjekomeedzje op Comedy Central.

It giet oer de surrealistyke aventoeren fan Cartman, Kyle, Stan en Kenny.
Sy wenje in it berchdoarp South Park en sy binne al jierren freonen, faaks útsein Kyle en Cartman dy allegeduerigen rûzje hawwe. De fjouwer berne meitsje yn harren om-en-by fan alles mei, mei fariaasje fan problemen thús en op 'e skoalle oant natuerrampen ta.

South Park is in skepping fan Trey Parker en Matt Stone. Sûnt 1997 wurdt dizze searje yn de Feriene Steaten útstjoerd op Comedy Central, yn Nederlân fan 1997 ôf earst op Canal+ (no Film1), sûnt 1999 op NET 5, dêrnei op Veronica en The Box oant dy yn 2007 de Nederlânske Comedy Central waard, oant no (2013) ta.

## Gaststjerren
Geregeldwei komme der fermeamde út de skiednis fan de wrâld del, sa as Jezus, Satan, Saddam Hoessein, Adolf Hitler, Bono, Barbra Streisand, Osama bin Laden, Metallica, Paris Hilton, John Edward, KoЯn, Rob Schneider, Biggie Smalls, Oprah Winfrey, Jennifer Lopez, Ben Affleck, Tom Cruise, Angelina Jolie, Mel Gibson, Hillary Clinton, Barack Obama, John McCain, Sarah Palin, Russell Crowe, Radiohead, Phil Collins, John Travolta, Britney Spears, Ozzy Osbourne, Steve Irwin, Christopher Reeve, Gene Hackman, De Krystman, Will Smith, Rob Reiner, Kanye West, Chris Hansen, Ronnie James Dio, Michelle Obama, Tiger Woods en Michael Jackson, Justin Bieber. Ek Steve Jobs kaam ris del. Soms wurde de gesichten self makke (bygelyks by Jennifer Lopez), somtiden wurdt in ôfbyld fan de wiere holle brûkt.

## Keppeling om utens
* South Park Nederlân
Dublin

**Dublin** (Iersk: *Baile Átha Cliath*) is de haadstêd fan Ierlân en is ek de haadstêd fan greefskip Dublin en fan de provinsje Leinster. De stêd leit oan de eastkust fan it lân en wurdt fan de rivier de Liffey trochsnien.

Dublin yn it jier 988 stifte troch de Wytsingen. It plak groeide út ta it Keninkryk Dublin en waard it wichtichste plak nei de Normandyske ynvaazje. De stêd stiet op it 29e plak fan stêden yn de *Global Financial Centres Index* en is ien fan de fluchst waaksende haadstêden yn Europa. It is it histoaryske en kulturele sintrum fan it lân en teffens in modern sintrum fan ûnderwiis, keunsten, oerheid, ekonomy en yndustry.


Ofbyld:Dublin castle.JPG|Kastiel Dublin
Ofbyld:Guinness brewery, front view.jpg|Alde enerzjysitrale fan Guinness (net mear brûkt)
Ofbyld:dublinnorthquaysm.jpg|North Quay
Ofbyld:Famin Sculpture.jpg|*Famine Memorial* (Ierske hongersneed (1849-1850) fan Rowan Gillespie, Custom House Quay


## Berne yn Dublin
* Francis Patrick Kenrick (3 desimber 1797 - 8 july 1863), aartsbiskop fan Baltimore
* Oscar Wilde (16 oktober 1854 - 30 novimber 1900), skriuwer, dichter en dandy
* George Bernard Shaw (26 july 1856 - 2 novimber 1950), skriuwer en Nobelpriiswinner
* Francis Bacon (28 oktober 1909 - 28 april 1992), Ingelsk-Iersk keunstner
* James Joyce (2 febrewaris 1882 - 13 jannewaris 1941), skriuwer
* Richard Todd (11 juny 1919 - 3 desimber 2009), Britsk akteur
* Gerard Victory (24 desimber 1921 - 14 maart 1995), komponist
* Ronnie Drew (16 septimber 1934 - 16 augustus 2008), gitaarspiler en sjonger (The Dubliners)
* Luke Kelly (17 novimber 1940 - 30 jannewaris 1984), sjonger en musikus (The Dubliners)
* Phil Lynott (20 augustus 1949 - 4 jannewaris 1986), sjonger, musikus, komponist
* Gabriel Byrne (12 maaie 1950), akteur
* Bertie Ahern (12 septimber 1951), eardere premier fan Ierlân
* Bob Geldof (5 oktober 1951), sjonger
* Alexandra Colen-Beliën (9 july 1955), Flaamsk politika
* Frank Stapleton (10 july 1956), fuotballer
* Glenn Meade (1957), skriuwer
* Stephen Roche (28 novimber 1959), hurdfytser
* Paul David Hewson (Bono) (10 maaie 1960), sjonger (U2)
* Larry Mullen jr (31 oktober 1961), drummer (U2)
* Graham Norton (4 april 1963), akteur, komyk en telefyzjepresintator
* Niall Quinn (6 oktober 1966), fuotballer
* Damien Rice (7 desimber 1973), sjonger
* Stephen Gately (17 maart 1976 - 10 oktober 2009), sjonger
* Colin Farrell (31 maaie 1976 - Castleknock), akteur
* Owen Heary (4 oktober 1976), fuotballer
* Ronan Keating (3 maart 1977), sjonger
* Lisa Kelly (7 maaie 1977), sjongster
* Jonathan Rhys-Meyers (27 july 1977), akteur
* Michael Patrick 'Paddy' Kelly (5 desimber 1977), sjonger fan The Kelly Family
* Nicky Byrne (9 oktober 1978), sjonger
* Damien Duff (2 maart 1979), fuotballer
* Brian McFadden (12 april 1980), sjonger
* Robbie Keane (8 july 1980), fuotballer
* Des Byrne (10 april 1981), fuotballer
* Shane Butler (30 april 1973), sjonger
Alvemarretocht

De **Alvemarretocht** is in reedriderstocht fan tusken de 70-120 kilometer dy't by de alve marren fan Fryslân lâns giet. It is krekt as de Alvestêdetocht in 'klassiker' dy't foar it earst hâlden waard yn 1940 en ferfolgens yn  1941, 1942, 1946, 1954, 1956, 1963, 1982, 1985, 1986, 1987 en 1997. De tocht bestie earder út in toertocht en in wedstriid, mar troch de komst fan it Prinses Margrietkanaal, wêrtroch de ferbining mei it marrengebiet ferbrutsen rekke is der gjin wedstriid mear hâlden. De stêd Snits is startplak en finish. 

Sûnt 1982 wurdt de Alvemarretocht troch de iiswegensintrale Snits-Wymbritseradiel-Drylts yn gearwurking mei de iiswegesintrales fan Sleat , Gaasterlân, Nijefurd en Boalsert-Wûnseradiel. It trajekt giet oer fearten, poelen en marren (11) yn de Súdwesthoek fan Fryslân lâns sân fan de alve stêden nammentlik Snits, Drylts, Sleat, Starum, Hylpen, Warkum en Boalsert.

Doe't de Alvemarrentocht yn 1987 troch oerweldige belangstelling (sawat 20.000 meidoggers) oan syn eigen eigen populariteit ten ûnder drige te gean, is út feiligens-oerwegingen it tal meidoggers beheind ta 12.000 yn totaal.
Skoalle foar Sjoernalistyk

De **Skoalle foar Sjoernalistyk (Utert)** yn Utert is in hbo-oplieding foar de sjoernalistyk.

## Skiednis
De skoalle waard lang om let, nei in soad tarieding, iepene troch minister fan Underwiis I.A. Diepenhorst op 3 oktober 1966. Tsjintwurdich is de skoalle part fan de Hegeskoalle Utert (HU). Dizze oplieding is de âldste op dit mêd yn Nederlân. It húsmannet yn de fakulteit Kommunikaasje en Sjoernakistyk oan de Padualaan yn de wenwyk De Uithof.

## Bekende âld-studinten

## Keppeling om utens
* Hegeskoalle Utert
Sjiïsme

It **sjiïsme** of de **sjiïtyske islam** (fan it Arabyske: شيعة *shi'āt Alī*, letterlik "Partij fan Ali") is in sammelnamme foar in stikmannich islamityske streamings dy't de erkenning fan ʿAlī ibn Abī Ṭālib gemien hawwe as iennichst rjochtmjittige kalyf nei de dea fan de profeet Mohammed. De "Partij fan Ali" ûntstie as politike groepearring yn 661 doe't de harren tsjinstanners, de Omajjaden, it kalifaat bemachtigen. Ta de sjiïten hearre de imamiten (benammen yn Iraan, Irak, Azerbeidzjan, Libanon en Afganistan), de ismaeliten (ferspraat; û.m. yn Syrje en Yndia), de saïditen (yn Jemen), de druzen (yn Libanon, Syrje en Israel) en de alawiten (yn Syrje en Turkije). De lêste beide groepen binne safier fan 'e otterdokse islam ôfrekke, dat se soms net mear as moslims beskôge wurde.
Het Wakend Oog

**Het Wakend Oog** is in wachthúske út 1882 oan de haven fan West-Skylge, dat in ryksmonumint is. 

It tsjinne om de fiskers fan it eilân beskerming te jaan as se by súdlike stoarmen harren drûchfallen skippen beweitsje moasten. It oarspronklike gebou wie oplutsen út wrekhout, letter waard it troch de soan fan boargemaster Pierre Eschauzier fan Skylge werboud en oplutsen út stien. It gebou is mooglik werboud om as frijmitselderstimpel brûkt wurde te kinnen. Yn en op it gebou binne ferskate frijmitselderssymboalen lykas it Alsjend each, passer en winkelheak en as heechste punt op it dak setten piramides. 

It gebou wurdt no brûkt as kofjehûs.

## Plakettes

Het Wakend Oog Terschelling 03.JPG|Lizzen fan 'e earste stien
Steen in gevel "Het Wakende oog" - West-Terschelling - 20254876 - RCE.jpg|Tinkstien P. Eschauzier
Steen in gevel "Het Wakende oog" - West-Terschelling - 20254874 - RCE.jpg|Tinkstien Willem Barentz
Het Wakend Oog Terschelling 04.JPG|Gedicht 1882-1982


## Keppeling om utens
* Kofjehûs het Wakend Oog
Alsjend each

It **Alsjend each** is in symboal dêr't in each by omjûn wurdt troch strielen en soms troch in trijehoek. Oarspronklik komt it symboal út it Alde Egypte, en tsjinne dêr as symboal foar de sinnegod Horus.
 
## Alsjend each binnen it Kristendom
Yn it Kristendom komt it alsjend each foar as in ferwizing nei it each fan God dat waket oer it minskdom. It is dan it symboal foar de Foarsjennigens fan God.

## Alsjend each binnen de Frijmitselderij
Alhoewol't in alsjend each yn in soad frijmitselderslôzjes foarkomt is it gjin echt frijmitselderssymboal, mar hat it de funksje fan fersiering fan de lôzje. Yn de Nederlânske frijmitseldersrituelen komt it alsjend each dan ek net foar. Binnen de frijmitselderswach wurdt it alsjend each yn de regel ôfbylde op in trijehoek fan goud (kleur) en kin yn de measte gefallen ferljochte wurde.

Ek op it oan de frijmitselderij relatearre wachthúske "Het Wakend Oog" op Skylge komt in alsjend each foar.

## Alsjend each binnen de Ylluminaty
Ylluminaty betinker Adam Weishaupt hat dit symboal út de âldheid "liend" om syn geheime sekte mystyk mei te jaan. Yn 1785 waard de Ylluminaty troch it regear fan Beieren ferbean.

## Konnotaasje fan Alsjend each
It wurdt hjoed-de-dei soms ek sjoen as symboal foar geheime genoatskippen dy't har dwaande hâlde mei ynfiltraasje fan regearingen en de finansjele wrâldtop, mei as doel it stiftsjen fan in wrâldregearing, de saneamde *[[New World Order]]*.


Ofbyld:Tempel1.JPG|Frijmitselderswurkplak mei boppe de stoel fan de Achtbere Master (útfierd mei winkelheak) in Alsjend Each.
Ofbyld:Eyeofra.png|*Each fan [[Ra (god)|Ra]], oergod fan de âlde Egyptners. It symboal stiet ek bekend as it [[Each fan Horus]]*.
Ofbyld:QuoModoDeum.gif|*In [[algemy|algemistyske]] houtfyk. It Alsjend each fan God sweeft troch de loft*.
Ofbyld:ChristianEyeOfProvidence.svg|*In [[kristendom|kristlike]] ferzje fan it Alsjjend Each. De trijehoek mei streken byldet de hillige trije-ienheid út*.
Ofbyld:United States one dollar bill, reverse.jpg|*Alsjend Each links op de achterkant fan it [[Amerikaanske dollar|Amerikaanske 1 dollarbiljet]]*.
Ofbyld:Great Seal of United States.jpg|*Great Seal of United States*.
Waach (Langwar)

De waach fan Langwar waard yn 1879 boud foar de bûter- en tsiishannel. It ferfong in earder bouwurk dat efter herberch ‘de Trije Swaantsjes’ stie. Al yn de sechtjinde iuw wie der in waach yn Langwar.

It geboutsje is oant 1906 as waach brûkt. Dêrnei waard it ûnder oare as opslachplak brûkt. Anno 2010 sit der in kapsalon yn.
Loenen (Stichtske Fecht)

**Loenen** is in eardere gemeente yn de provinsje Utert mei ûngefear 8.000 ynwenners (1 jannewaris 2010) en mei in oerflak fan 27 km². 

## Sjoch ek
* Loenen oan de Fecht

## Keppeling om utens
*  Gemeente Loenen
Manke Nelis

**Manke Nelis**, skûlnamme fan **Cornelis Pieters** (Amsterdam, 16 desimber 1919 - dêre, 8 oktober 1993), wie in Nederlânske sjonger fan it libbensliet.

Hy hie 1987 in Top 40-hit mei *Kleine Jodeljongen* Op 30 oktober 2005 waard in stânbyld foar Manke Nelis ûntbleate yn de Jordaan yn Amsterdam.
Tamara Brinkman

**Tamara Brinkman** (Laren, 31 maaie 1978) is in Nederlânsk aktrise, radio- en telefyzjepresintatrise.

Nei de hafû die se de akteursoplieding *Het Docentencollectief*. Dêrnei hie se hie gastrollen yn ûnder oaren Oppassen!!! en Goudkust. Mear bekend waard hja yn 1997, doe't hja de rol fan *Babette Maters-Couwenberg* yn Onderweg naar Morgen spile. Yn 2001 hold se dêr mei op, wêrnei se voice-overwurk dwaan soe. Se waard ûnder oare de stim en it gesicht fan bernetelefyzjestjoerder Nickelodeon en de stim fan VJ Virtuele Sita op TMF Nederlân (2002-2003).

Fan juny 2004 oant en mei jannewaris 2006 wie Brinkman produsint en *sidekick* fan it radioprogramma ruuddewild.nl. Fan april 2006 oant en mei septimber 2010 presintearre Brinkman in jûnsprogramma op Slam!FM. Nei't de programma stoppe bleau se wol de *station-voice* fan de stjoerder.

Sûnt 8 jannewaris 2018 is Brinkman te sjen as Titia van Duin yn de searje Zomer in Zeeland.
William Morgan

**William G. Morgan** (Lockport, 23 jannewaris 1870 - 27 desimber 1942) wie de Amerikaanske útfiner fan de sport follybal.

Under syn stúdzjes oan it Springfield College, Massachusetts mette er James Naismith, de útfiner fan de sport basketbal. Troch Naismith en it basketbal krige er inspiraasje om yn 1895 in nij sport te ûntwikkeljen: *Mintonette*. Dy sport betocht er doe't er sportlieder wie by de Young Men Christian Association (YMCA) yn Holyoke, Massachusetts. Hy joech les oan in groep âldere sakeminsken. Basketbal fûn er wat te rûch foar dy groep en doe betocht er in oar spul. Letter feroare Alfred Halstead de namme fan Mintonette yn *Follybal* sjoen dat it doel fan it spul is de bal hin en wer oer it net te *folly*jen.

Ut tekenings docht bliken dat al yn de 16e iuw oan it Ingelske hôf fan Keninginne Elizabeth in spul spile waard dat in protte op it follybal like.
Apeldoarn (gemeente)

**Apeldoarn** (Nederlânsk en offisjeel: *Apeldoorn*; Nedersaksysk: *Apeldoorne* ) is in gemeente yn de provinsje Gelderlân. De gemeente hat  ynwenners (, boarne: CBS) en in oerflak fan 341 km². De gemeente Apeldoarn waard oprjochte yn 1811.

Haadplak fan de gemeente is de stêd Apeldoarn. It westlike part fan de gemeente leit op de eastlike flank fan de Feluwe en bestiet út driuwwâlen mei heide en bosk. It heechste punt fan de gemeente is de Torenberg mei in hichte fan 107 meter boppe NAP. De stêd Apeldoarn leit op de râne fan de Feluwe.

## Plakken
De gemeente Apeldoarn bestiet njonken de stêd Apeldoarn út in stikmannich doarpen en oare kearnen.

(* Hoenderloo leit foar in part yn de gemeente Ede)
(** Klarenbeek leit foar in part yn de gemeente Voorst)

Oare kearnen:
* Assel
* Engeland
* Groenendaal
* Hooilanden
* Nieuw-Milligen
* Oosterhuizen
* Woeste Hoeve
* Woudhuis

## Keppeling om utens
*  Gemeente Apeldoarn
Zoetermeer

**Zoetermeer** is in stêd en gemeente yn de provinsje Súd-Hollân. De gemeente hat ûngefear 122.000 ynwenners (1 jannewaris 2010) en in gebiet fan 37 km². De hjoeddeiske gemeente Zoetermeer is ûntstien troch de fúzje fan 'e gemeente Zegwaart (kadastraal Zegwaard) en de doetiidske gemeente Zoetermeer op 1 maaie 1935.

## Keppeling om utens
*  Gemeente Zoetermeer
Saanstêd

**Saanstêd** (Nederlânsk en offisjeel: *Zaanstad*) is in gemeente yn de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De gemeente hat  ynwenners (, boarne: CBS) op in gebiet fan 83 km². Saanstêd is yn 1974 ûntstien troch it gearfoegjen fan de doetiidske gemeenten Assendelft, Krommenie, Wormerveer, Westsaan, Zaandijk, Koog aan de Zaan en Saandam. De gemeente is part fan de saneamde  plusregio stedsregio Amsterdam.

## Plakken mei de measte ynwenners <small>()</small>

* Saandam:  
* Assendelft:  
* Krommenie (mei Krommeniedijk):  
* Wormerveer:  
* Koog aan de Zaan:  
* Zaandijk:  
* Westsaan:  
* Westknollendam:  

## Eareboargers fan Saanstêd
* Albert Heijn (1927) (1927-2011), Nederlânsk ûndernimmer, grutoandielhâder en foarsitter fan de ried fan bestjoer fan Ahold.

## Berne yn Saanstêd
* Minke Booij (24 jannewaris 1977), Nederlânsk hockeyinternational
* Ali B (16 oktober 1981), Nederlânsk-Marokkaanske rapper
* Stefano Seedorf (28 april 1982), fuotballer 
* Yannick de Wit (26 augustus 1986), fuotballer
* Bas Ent (28 septimber 1987), fuotballer
* Marcial Hernandez (20 april 1974), politikus

## Keppeling om utens
*  Gemeente Saanstêd
Marijke Geertsma

**Marijke Geertsma** (22 maart 1952, Jobbegea tredde Slûs) is in Fryske akteur út Wytgaard. 

Se spilet sûnt 1974 by Tryater, fan 1988 ôf foltydsk. Se kaam út in húshâlding fan acht bern, wêrfan't leafst sân yn it ûnderwiis bedarren. Nei in tal omreizen yn Marokko en yn it Eastblok moete se har lettere man Jan Arendz. Nei harren trouwen wennen se oant 1979 yn Wiuwert en kamen se beide by Tryater. Se hat it fak yn de praktyk leard, net op in toanielskoalle. Geertsma wie regisseuze by Ratatette.

## Toaniel

* 2010 - *Drang*
* 2010 - *Sterk Staaltsje*
* 2009 - *11-Stêdetocht*
* 2009 - *En ik dan?*
* 2009 - *Fan De Stêd En It Libben*
* 2007 - *Rake Klappen*
* 2005 - *Oer Him*
* 2001 - *Medea*
* ? - De Dea en it famke*

== Filmografy ==
* 2006 *Evelien: Harko's ferrassing* … (TV-rige, pinsjonhâldster  )
* 2006 *Sportsman fan de ieu*, (húsfrou) 
* 2004 *Ferdwaald* (TV-film, boerinne)
* 1995 *De Gouden Swipe'' (TV-film, Gepke)
Ace (follybal)

By in **ace** wurdt der yn ien kear in punt makke mei de opslach, sûnder dat de tsjinpartij de bal oanrekket ear't dy de grûn rekket. Dêrtroch is it de iennichste manier om in punt te meitsjen dêr't in spiler de útfiering hielendal sels yn 'e hân hat. Partoeren kieze faak foar de opslach at hja it opgoaien wûn hawwe, om't dy opslach harren dan de earste kâns jout om mei in ace in punt te meitsjen. Lykwols is it yn it beropsfollybal tige dreech om in ace te meitsjen, want de pass wurdt hieltyd better. Dejinge dy't opslacht, moat dêrtroch in protte risiko nimme at er in ace meitsje wol.

Der binne ferskate manieren om in ace te meitsjen:
* Mei in floater kin der in ace makke wurde. Omdat de bal net yn ien rjochte line op de tsjinstander ôfkomt, kin it wêze dat dyjinge de bal mist.
* Spylje om taktyske plakken. At der in opslach bygelyks flakby it net slein wurdt, kin it wêze dat de tsjinstander net fluch genôch is om dy bal noch spylje te kinnen.
* Tige hurd slaan. At de bal sá hurd slein wurdt, dat de tsjinstander net fluch genôch is om te reagearjen.
* Fia de netrâne. At der opslein wurdt en de bal de netrâne rekket, falt er soms krekt oan de oare kant.

Der kin ek yn ien kear in punt makke wurde mei de opslach, sûnder dat de bal earst de grûn rekket. Dat bart as:
* De tsjinstander net yn de goede formaasje op it fjild stiet.
* De spulferdieler te betiid wikselet mei de bûtenspiler.
Blok (follybal)

It **blok** is ien ûnderdiel fan de sport follybal. Om it de tsjinstander dreger te meitsjen om mei in oanfal te skoaren, springe ien, twa of soms trije spilers tagelyk en njonken mekoar op mei strekte earms en hannen oan it net. De keunst is om op it goede stuit en krekt tagelyk te springen en fansels op it plak dêr't de bal slein wurdt. 

Blokkearjen kin oanfallend wêze, dêr't de bal fuort werom giet nei it fjild fan de tsjinpartij, of ferdigenjend, dêr't de bal safolle mooglik by ophâlden wurdt sa't dy troch in teamgenoat makliker spile wurde kin. Yn beide gefallen mei it blok de bal oanreitsje sûnder dat it balkontakt meitelt as ien fan maksimaal trije mominten fan balkontakt. De útsûndering is at de bal troch it blok bûten it fjild telâne komt, dan is it punt foar de tsjinstander.
Georges Claude

**Georges Claude** (Parys, 24 septimber 1870 - Saint-Cloud, 23 maaie 1960) wie in Frânsk yngenieur, gemikus en útfiner. Hy wie yn 1902 útfiner fan d earste neonferljochting, wêrby't in elektryske stroom oansluten waard op in tichte buis mei neon. Hy waard hjirby diels ynspirearre troch de "lampe fan Moore", ín útfining fan Daniel McFarlan Moore. 

Yn 1923 yntrodusearre Georges Claude en syn Frânske ûndernimming Claude Neon, neonferljochting yn de Feriene Steaten, troch twa fan dizze neonlampen te ferkeapjen oan in Packard autodealer yn Los Angeles. Earle C. Anthony kocht twa "Packard" neonreklames foar de som fan $24,000. Dêrnei waard de neon ljochtreklame hurd populêr as bûtenreklame mei omdat de reklame ek rûnom sichtber wie en krige al gau de bynamme  "floeiber fjoer". 

As learling fan Jacques-Arsène d'Arsonval is Claude tegearre mei syn âld-stúdzjegenoat Paul Boucherot de útfiner fan it OTEC konsept (Ofkoarting fan it Ingelske Ocean Thermal Energy Conversion). Dizze technyk makket gebrûk fan it temperatuerferskil tusken it oerflaktewetter en de djippere lagen fan de oseaan om elektrisiteit op te wekken. Claude wie de earste persoon dy't in prototype foar in ynstallaasje fan dizze technology betocht. Claude boude de earste ynstallaasje yn 1930 yn Kuba. It systeem produsearre 22 kilowatt elektrisiteit troch middel fan in legedruk turbine. 

Yn 1935 konstruearre Claude in oare ynstallaasje, diskear oan board fan in 10.000-tons frachtskip, foar de wâl oan de kust fan Brazylje. Beide ynstallaasjes waarden noch foardat dizze ûntwikkele wurde koenen ta krachtsintrales, ferwoaste troch it minne waar en de weagen.
Fenlo

**Fenlo** (Nederlânsk en offisjeel: *Venlo*) is in stêd en gemeente yn it noarden fan de Nederlânske provinsje Limburch. De gemeente hat sa'n 100.000 ynwenners (2010) en is 128 km² grut. De stêd hat sa'n 35.000 ynwenners (2008), en krige yn 1343 stedsrjochten.
Patricia Velásquez

**Patricia Velásquez** (folút: **Patricia Carola Velásquez Semprún**; Zulia, 31 jannewaris 1971) is a Fenezolaansk aktrise, model en mannekên. Har heit wie in mestys en har mem wie in Yndiaanske frou fan 'e Wajû (*Wayúu*). Velásquez sprekt fiif talen en set har o sa yn foar har memme folk. Yn 2002 rjochte se foar dat doel de *Wayúu Tayá Foundation* op.

## Filmografy

* *[[Le Jaguar]]* (1996), as Maya
* *Eruption* (1997), as Luisa Soares
* *[[Beowulf (1999 film)|Beowulf]]* (1999), as Pendra
* *[[No Vacancy (movie)]]* (1999), as Ramona
* *[[The Mummy (1999 film)|The Mummy]]* (1999), as Anck-Su-Namun
* *[[Committed (2000 film)|Committed]]* (2000), as Carmen
* *[[Façade (film)|Façade]]* (2000), as Juanita
* *San Bernardo* (2000), as Claudia
* *Turn It Up* (2000), (gastrol)
* *[[The Mummy Returns]]* (2001), as Meela Nais/Anck-Su-Namun
* *[[SSX Tricky]]* (2001, fideospul), as Marisol Diez Delgado
* *[[Fidel (film)|Fidel]]* (2002, minirige), as Mirta
* *[[Mindhunters]]* (2004), as Nicole Willis
* * - El sueño del héroe* (2004), as Josefa
* *The Twelve Days of Christmas Eve* (2004, make-foar-TV), as Isabel Frias
* *[[The Operative: Red Dawn]] (2010)
* *Almighty Thor* (2011)
* *Eternal Ashes'' (2011)
Johann Jacob Engel

**Johann Jakob Engel** (Parchim, Mecklenburg-Schwerin, 11 septimber 1741, – 28 juny 1802) wie in Dútsk filosoof en skriuwer.

Ht studearre teology oan de universiteit fan Rostock en Bützow, en filosofy oan de universiteit fan Leipzig, dêr't er de doktersgraad helle. Yn 1776 waard er beneamd as professor moraalfilosofy en skoandere letteren oan it Joachimstal-gymnasium yn Berlyn en in pear jier letter waard er de persoanlike learaar fan de kroanprins fan Prusen, de lettere Freark Willem III.

De lessen etyk en polityk dy't er syn keninklike pupil joech, waarden 1798 publisearre mei as titel *Furstenspiegel*, en binne in moai foarbyld fan syn fermogen as populêr-filosofysk skriuwer. Yn 1787 waard er as lid talitten oan de Akademy fan Wittenskippen fan Berlyn en itselde jier waard er ek ditekteur fan it keninklik teater, in funksje dy't er oant 1795 ta besette soe.

Neist in tal frijwat súksesfolle drama's, skreau Engel ek ferskate boeken oer estetyske ûnderwerpen. Syn *Anfangsgrunde einer Theorie der Dichtungsarten* (1783) lit in ferfine smaak en grut kritysk fermogen sjen al hâld it wat ferbylding en poetysk ynsjoch oanbelanget net oer. De deselde kwaliteiten en itselde tekoart hat syn *Ideen zu einer Mimik* (1785), in brieveboek.

Engel syn meast populêre wurk wie *Der Philosoph für die Welt* (1775), dat foar it meastepart út dialogen oer minske en moraal bestiet, skreaun út it stânpunt wei fan de utilitariaanske filosofy fan dy tiid. Syn lêste wurk wie de roman *Herr Lorenz Stark* (1795), dy't tige súkses hie troch syn opfallende karaktertekening fan yndividuen en it oansluten by it fielen fan de middenklasse.

Engel's *Sämtliche Schriften* waarden yn 12 dielen publisearre yn Berlyn yn 1801-1806; in nije edysje ferskynde yn Frankfort  1851.

## Oerset yn it Frysk
* *De Tankbre Boerezoon trog Johan Jacob Engel ynt Heegduitsk forhelle en mey foroaring yn 34 tonneelen op 't Friesch Boers fortolke* - Oersetting fan Feike Hiddes van der Ploeg (Ljouwert, 1778) 
* *De Tankbre Boere Zoon en oar net útjown wurk* - Magnus-rige 1973 

## Keppelings om utens
*Geskriften fan en oer J.J. Engel by de Steatsbibleteek yn Berlyn
*Johann Jacob Engel: ''Anfangsgründe einer Theorie der Dichtungsarten'', 1783; yn Projekt „Lyriktheorie“
*''Über die musikalische Malerei (1780). Berlin 1802'' (E-Tekst by koelnklavier.de)
Bart Chabot

**Bart Chabot** (De Haach, 26 septimber 1954) is in Nederlânsk dichter en skriuwer. Hy is ek de biograaf fan Herman Brood.

## Biografy

Chabot waard fan de hbs stjoerd, mar it slagge him en helje dochs noch, fia de mulo en it havo, it diploma ateneum A. Nei militêre tsjinst doch er noch in lyts jier Nederlânske taal- en letterkunde oan de Universiteit Leien.

Chabot is geregeldwei yn it teater te sjen, eartiids mei Jan Mulder en Remco Campert, letter mei Herman Brood of Jules Deelder. Hy bringt teffens singles en cd's út en is fêste dielnimmer oan it Grut Diktee fan de Nederlânske Taal. Yn 2005 kreau er de tekst foar it Grut Bernediktee fan de Nederlânske Taal en wie er ek bêste "promininte Nederlanner" fan de meidoggers oan it Grut Diktee. Fierders waard 2006 Bart Chabot de 'meast tûke Nederlanner'.

Yn 2006 toerde Chabot mei Ronald Giphart en Martin Bril yn de teäterfoarstelling *Giphart & Chabot met bril*.

2007 krige er syn earste priis, de Johnny van Doornpriis.

Yn 2010 waard in brêgehoeketumor (breintumor) by him fêststeld, dêr't er radioterapy foar ûndergean moast. Oer syn sykte en de byhearrende behanneling, plus de effekten foar syn húshâlding, skreau Chabot it boek *Diepere lagen*. Yn 2013 skreau Chabot syn earste roman, *Triggerhappy*. Yn datselde jier waard in útstalling wijd oan de skriuwer yn it Letterkundich Museum. Yn 2015 waard *Triggerhappy* op 'e nij útbrocht en waard yn de Iepenbiere Biblioteek Amsterdam yn Amsterdam de útstalling *Bart Chabot - GREATEST BITS* hâlden oer syn wurk, leafdes en freonskippen. De lêste jierren lûkt Chabot him wat mear werom út it iepenbiere libben en komt er folle minder faak op 'e telefyzje. Hy wol him mear talizze op it skriuwen fan romans. Chabot giet noch wol op yn it teater , ûnder oaren mei Giphart. 

Bart Chabot is troud mei Yolanda van den Burg en hat fjouwer soannen. Syn soan Splinter Chabot (1996) is skriuwer, programmamakker en tf-presintator.

## Publikaasjes

**Foto's* (1976)
**Als u zó gaat beginnen* (1979)
**Popcorn* (1981)
**Captain America* (1982)
**Lettergreep* (1982)
**!Stand* (1985)
**Babylon Hotel* (1988)
**Duingheest* (1989)
**Genadebrood* (1993)
**Broodje gezond* (1996)
**Judaskus* (1997)
**De kootjesblues* (2000)
**Brood en spelen* (2001)
**Broodje halfom* (2001)
**Broodje springlevend* (2003)
**Zand erover* (2003)
**Greatest Hits Vol. I, verzamelde gedichten 1954 - 2004* (2004)
**Elvistranen* (2004)
**Patatje oorlog* (2008), mei Pierre Wind
**Schiphol Blues* (2009)
**Tot Zoens* (2009-2010)
**De Patatbalie* (2010)
* *Diepere lagen* (2011)
* *Triggerhappy* (2013)
* *Zestig* (2014)
* *Bananenrepubliek* (2016)
* *Easy street* (2016)
* *Hosanna dagen* (2018)
* *Mijn vaders hand* (2020)
* *Hartritme* (2021) 
* *Engelenhaar* (2023)
* *Ooievaarsblues* (2024), dichtbondel yn de boekewike, yn't plak fan it boekewike-essay

## Prizen
* 2021: Littéraire Witteprijs 2022 foar de roman *Hartritme*
* 2022: Jip Golsteijn Sjoernalistykpriis foar *Hollands Glorie revisited, Bart Chabot ontmoet Barry Hay*, publisearre yn OOR.

## Keppelings om utens
* www.bartchabot.nl
* Bart Chabot oer Den Haach Nij Sintraal
* De Platekast fan Bart
Slach by Hohenlinden

De **Slach by Hohenlinden**, op 3 desimber 1800 tichtby München, wie in beslissende Frânske oerwinning tsjin de Eastenrikers yn de Twadde Koalysjeoarloch.
Johnny van Doornpriis

De **Johnny van Doornpriis foar de Sprutsen Letteren** wurdt ienris yn de twa jier takend troch it Literêr Produksjehûs de Wintertuin en útrikt by it Wintertúnfestival.

De priis is ferneamd nei de Nederlânske dichter Johnny van Doorn (1944-1991).

* 1993 - Simon Vinkenoog
* 1995 - Carla Bogaards
* 1997 - Willem Wilmink
* 1999 - Jules Deelder
* 2001 - Tom Lanoye
* 2003 - De Dichters uit Epibreren
* 2005 - Vitalski
* 2007 - Bart Chabot
* 2010 - Spinvis
* 2012 - Nico Dijkshoorn
Xander Michiel Beute

**Xander Michiel Beute** (Gouda, 9 juny 1975) is in Nederlânske skriuwer dy't yn 1999 mei *Nachtvoorstelling* ("Nachtfoarstelling") debutearre.

*Nachtvoorstelling* waard in súkses en Xander Michiel Beute kaam by guon tillefyzjeprogrammas. It boek is in wier bard ferhaal en it giet oer dronken minsken dy't Michiel yn it iepenbier ynoar sloegen by in jûn útgean yn Gouda.

Dêrnei hat er tegearre mei syn útjouwer in boek makke dat hjit *Mensen Gevraagd* ("Minsken Socht"). Yn dat boek waarden de ûnderfiningen fan slachtoffers en neibesteanden fan sinleas geweld opskreaun. Yn 2001 kaam syn lêste boek út *Hinkelen met God* ("Hinkelje mei God").

Doe't er klear wie mei ôfstudearjen oan de hegeskoalle gie er nei De Haach om dêr Nederlânsk te jaan op it Kristlik Gymnasium Sorghvliet. Ek wie er in skoft gastskriuwer by Trouw en U-Blad (Universiteit Utert) en skreau er ferhalen yn Tzum, Passionate en Lava.

Hy is troud en hat twa bern.

## Bibliografy
*1999 - *Nachtvoorstelling*
*2000 - *Mensen gevraagd!*
*2001 - *Hinkelen met God*

## Keppeling om utens
* Beute syn weblog
Karrharder Frysk

It **Karrharder Frysk** is in noardfrysk dialekt, dat yn de gemeente Stedesand en Enge-Sande (*Ding-Sönj*) yn Amt Karrharde sprutsen wurdt. It Karrharders wurdt op it fêstelân fan Noard-Fryslân sprutsen, mar wurdt tige mei útstjerren bedrige. Yn Karrharde wurdt ek noch Nederdútsk en Sønderjysk (in deensk dialekt) sprutsen.
Grimersum

**Grimersum** is in plak yn de Dútske gemeente Krummhörn, dielsteat Nedersaksen. Dit Eastfryske plak leit sa'n 15 kilometer noardwestlik fan Emden en hat 577 ynwenners (2012).

It doarp heart, lykas it tichteby lizzende Groothusen, ta de langhalige terpdoarpen dy't yn de iere 8e iuw oan seeaarms en bochten opsmiten binne as hannelsplakken foar de tanimmende oerseeske hannel fan de Fryske boerekeaplju. It doarp wurdt dominearre troch de âlde tsjerke.

Op de kwelder tusken Wurdum en Grimersum lizze 75 meter út elkoar twa terpen mei in ovale foarm en in hichte fan 3,4 oant 4,7 meter. It is it stee fan in midsiuwske boarch dy't yn 1379 ferwoastge waard. De boarch wie it stamslot fan de aadlike haadlingefamylje Beninga, dêr't de skiedskriuwer Eggerik Beninga ek ta hearde. Ut archeologysk ûndersyk docht bliken dat it gebou likernôch 44 meter lang wie en 11 meter breed.

Oan de eastein fan de terp kin it plak fan in twadde boarch oanwiisd wurde. Hy is let-midsiuwsk en boud neidat it stamslot fernield wie. De oerbliuwsels fan de boarch binne troch Jörg Saathoff bleatlein en katalogisearre.

## Berne yn Grimelsum
* Eggerik Beninga (1490-1562), skiedskriuwer
* Hinrich Swieter, nedersaksysk politikus en minister fan finânsjen
* Harry Westermann, jurist, professor yn Münster (stêd)

## Keppeling om utens
* www.ostfrieslandfotos.de
Earste Difyzje (fuotbal)

/
**De Earste Difyzje** is de op ien nei heechste fuotbalkompetysje fan Nederlân.  Klups út de kompetysje kinne promovearje nei de Earedifyzje en sûnt koart ek degradearje nei de Topklasse. Yn de betelle kompetysje spylje 18 fuotbalklups út hiel Nederlân en wurdt organisearre troch de KNFB, de Keninklike Nederlânske Fuotbal Bûn.
De kompetysje hjit offisjeel de **Keuken Kampioen Difyzje** nei de namme fan haadsponsor Keuken Kampioen. Oant 2018 hiet de difyzje de *Jupiler League*.

## Oprjochting
De Earste Difyzje waard tagelyk mei de Earedifyzje en de Twadde Difyzje oprjochte. Doe't it betelle fuotbal yn Nederlân nei it ynfieren fan 1954 in nije foarm hawwe moast. Oarspronklik bestie de Earste Difyzje út twa ôfdielings mei 16 alvetallen. Mar dat feroare yn 1962 doe't de twa ôfdielings tegearre dien waarden en der ien ôfdieling oerbleau mei 18 alvetallen. Fan it seizoen 03/04 ôf hat de kompetysje 19 teams, omdat AGOVV Apeldoorn der by kaam. En letter kaam ek de tweintichste, Almere City FC, derby. Mar mei in reorganisaasje waard it oantal werom brocht nei 18 troch de degradaasje fan TOP Oss en it fallissemint fan HFC Haarlem.

## Promoasje
De winner fan de Earste Difyzje promovearret fuort nei de Earedifyzje, fierder nimme acht oare teams út de Earste Difyzje, de perioadekampioen en de heechste klups op de ranglist, diel oan de neikompetysje, op dizze wize moatte sy besykje te promovearjen. Ek de nûmers 16 en 17 fan de Earedifyzje dogge mei. Sy moatte harsels besykje te hânhâlden. De neikompetysje bestiet út trije omgongen, yn de earste omgong spilje mar 4 klups. Dat binne de 4 leechste klups fan de Earste Difyzje. Yn de twadde omgong komme de oare klups derby. De winners dêrfan geane troch nei de tredde omgong dêr't fêststeld wurdt wa't promovearje en degradearje sille.

## Dielnimmers yn it seizoen 2023-2024
Enge-Sande

**Enge-Sande** is in plak en gemeente yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en is in part fan it distrikt Noard-Fryslân. Enge-Sande hat 1137 ynwenners.

Enge-Sande leit sa'n 30 km benoarden Hüsem en 30 km westlik fan Flensburch net fier fan Leck en de grins mei Denemark. De gemeente leit oan de westlike *Ochsenweg* (in histoaryske hearrewei) oan de râne fan de geastgrûn.

Fynsten fan sa'n 14.000 jier âlde stienbilen en oar ark tsjutte op bewenning yn de stientiid.

## Berne yn Enge-Sande
* Gregers Nissen (1867−1942), fytspionier, berne yn Soholm
Aldnoarsk

**Aldnoarsk** is in Noardgermaanske taal dy't sprutsen waard troch bewenners fan Skandinaavje en har koloanjes yn it Wytsingetiidrek oant likernôch 1300.
Gertrude Käsebier

**Gertrude Käsebier** (skûlnamme), *feitlik Gertrude Stanton Kasebier*, (Des Moines, Iowa; 18 maaie 1852 -New York, 13 oktober 1934) wie in Amerikaanske fotograaf. Sy jildt as in keunstner fan it Pikturalisme.

## Libben en wurk
Gertrude Käsebier, mem fan trije bern, begûn frijwat let mei de profesjonele fotografy; yn de jierren 90 makke hja út en troch foto's fan famyljeleden en earst 1897 iepene hja in portretatelier yn New York.

Mei portretfotografy hie hja rillegau súkses; al yn 1898 krige sy in útstalling yn de New Yorker *Camera Club*. Alfred Stieglitz naam yn 1903 seis fan har foto's op yn syn Magazyn foar Fotografy, *Camera Work*.

In foto fan har, titele 'De krêbe' (*The Manger*) smiet yn 1899 100 dollar op, de heechste priis dy't oant dan ta foar in keunstfoto betelle waard. Käsebier wie ek de earste frou dy't yn de *[http://en.wikipedia.org/wiki/The_Linked_Ring Brotherhood of the Linked Ring]* talitten waard en wie mei Stieglitz oprjochter fan  ''Photo-Secession''.

De Universiteit fan Delaware hat in grutte samling fan Käsebier har wurk.

## Gallery

Image:NesbitKasebier.jpg|*Miss N* (Portret fan Evelyn Nesbit), 1903
File:Clarence White Sr by Gertrude Käsebier (cropped).jpg|*[[Clarence Hudson White|Clarence White Sr.]]*, 1897-1910
Image:Gertrude Kasebier-Blessed.jpg|*Blessed Art Thou among Women*, c1899
Image:Alfred_Stieglitz.jpg|Portret fan Alfred Stieglitz, 1902
File:Auguste Rodin by Gertrude Käsebier, 1905.jpg|*[[Auguste Rodin]]*, 1905
File:Chester Beach.jpg|*[[Chester Beach]]*, 1910
Image:George_Luks_I.jpg|Portret fan George Luks (Amerikaansk skilder), c1910
File:The Clarence White Family in Maine Gertrude Käsebier 1913.jpg|*[[Clarence Hudson White|The Clarence White Family in Maine]]* (Amerikaansk fotograaf), 1913
File:John Murray Anderson theatre director.jpg|John Murray Anderson, om 1914-1916
Image: Gertrude Kasebier-Yoked and Muzzled.jpg|*Yoked and Muzzled – Marriage*, om 1915
Image:Rose O'Neill.jpg|”Rose O'Neill”, om 1907
Image:Robert_Henri_half.jpg|Portret fan Robert Henri (Amerikaansk skilder), c1907
Image:Gertrude_Kasebier-Chief.jpg|*Indian Chief*, om 1901
Image:Gertrude_Kasebier-Manger.jpg|"The Manger", c1899
Image:Gertrude_Kasebier-Red_Man.jpg|"The Red Man", 1903


## Literatuer
* : *Gertrude Kasebier: The Photographer and Her Photographs*. Harry N. Abrams, Inc., New York 1992, ISBN 0-8109-3505-8

## Keppelings om utens
* Lee Gallery
* Museum of Fine Arts, Boston