Tsjûge (rjocht)

In **tsjûge**, of mei in (yn it Frysk ynboargere rekke) hollanisme in **getuge**, is immen dy't relevante kennis hat, of tinkt te hawwen, of troch oaren ûndersteld wurdt te hawwen, oangeande in barren dat op 't aljemint komt yn in ûndersyk nei in misdriuw en/of yn in rjochtsaak. Sokken wurde befrege troch de plysje (of in oare ûndersykjende ynstânsje) en **tsjûgje** (of **getuge**) yn it bywêzen fan 'e rjochter (en yn lannen mei sjueryrjochtspraak ek yn it bywêzen fan 'e sjuery), wylst se ûnder de eed steane. Wat se yn sa'n sitewaasje fertelle, hjit in **tsjûgenis** (of **getugenis**). As se lige wylst se ûnder de eed steane, dogge se meineed, wat in misdriuw is dat bestraft wurde kin mei finzenisstraf. Yn Nederlân komt it, benammen yn it strafrjocht, faak foar dat in tsjûgenis skriftlik ôflein wurdt.

## Soarten tsjûgen
Yn in rjochtsaak wurdt in tsjûge dy't in tsjûgenis ôfleit yn it neidiel fan 'e fertochte in **tsjûge ''à charge*** neamd, wylst in tsjûge dy't in tsjûgenis ôfleit dat yn it foardiel fan 'e fertochte is, in *'tsjûge *à décharge*** hjit. In tsjûge dy't sels dingen sjoen of heard of op in oare wize ûnderfûn hat dêr't hy of sy oer tsjûget, hjit in **eachtsjûge*'. In tsjûge waans tsjûgenis sa wichtich is dat in grutte rjochtsaak dermei stiet of falt, is in [[kroantsjûge]]. In tsjûge dy't yn it ramt fan in rjochtsaak frege wurdt en lis in tsjûgenis ôf om't hy of sy oer spesjalisearre kennis beskikt dy't yndirekt fan tapassing wêze soe op 'e saak, is in [[tsjûge-saakkundige]] (men kin dan bygelyks tinke oan in [[psycholooch]] dy't wat sizze kin oer de mentale tastân fan 'e oanklage, of oan in [[genetikus]] dy't útlis jout oer [[desoksyribonukleïnesoer|DNA]]-ûndersyk). 

==Tsjûgjen yn in plysje-ûndersyk==
As de [[plysje]] (of in oare ûndersykjende ynstânsje, lykas de [[maresjesee]]) in [[fertochte]] oanholden hat, wurdt der in ûndersyk ynsteld nei de fraach oft dy persoan yndie dejinge is dy't de [[misdriuw|strafbere feiten]] begien hat dêr't hy of sy fan fertocht wurdt. Soks bart yn 'e regel sa fluch mooglik nei de [[datum]] dêr't de stafbere feiten op plakfûn hawwe. De plysje besiket dêrby û.m. troch it opnimmen fan ferklearrings fan tsjûgen en de fertochte(n) sels de wierheid omtrint de strafbere feiten boppe wetter te krijen.

As de plysje it [[proses-ferbaal]], dat û.o. de opnommen tsjûgeferklearrings befettet, ynleveret by de [[ofsier fan justysje]], kriget ek de [[abbekaat]] fan 'e fertochte dêr in [[kopy]] fan. It is oan 'e ofsier fan justysje om te beslissen oft der genôch [[bewiismateriaal]] foarhâns is om 'e fertochte(n) te ferfolgjen. As er beslút om dat yndie te dwaan, kin er begjinne mei de opbou fan it saneamde [[strafdossier]]. Dêryn wurde behalven de prosessen-ferbaal fan 'e plysje ek it eventuële [[strafblêd]] fan 'e fertochte en alle oare op 'e saak betrekking hawwende stikken gearfandele. De ofsier fan justysje is de behearder fan dat [[dossier]]. De fertochte en dy syn folmacht (abbekaat) hawwe it [[wet]]lik rjocht op ynsjoch fan yn prinsipe it hiele strafdossier.

==Tsjûgjen by de rjochter-kommissaris==
Soms komt it foar dat twa tsjûgen inoar tsjinsprekkende ferklearrings ôflizze. Ek is it mooglik dat de plysje de tsjûge(n) earne fragen oer stelt, wylst letter bliken docht dat oer in oar ûnderwerp better of fierder trochfrege wurde moatten hie. Soms binne der ek tsjûgen fan in strafber feit, dy't troch de plysje hielendal net frege binne om in ferklearring ôf te lizzen. Soks kin komme om't sa'n tsjûge by de plysje net bekend is of troch in flater fan 'e plysje (bygelyks om't de wurkoerdracht net goed regele is of om't him by de behanneljende plysjes it ferskynsel [[tunnelfisy]] foardocht). Yn al sokke gefallen kinne de ofsier fan justysje en de abbekaat fan 'e fertochte oan 'e [[rjochter-kommissaris]] freegje om dy tsjûgen te hearren. As de rjochter-kommissaris dêrmei ynstimt, wurdt de oangeande tsjûge oproppen om yn it ramt fan in [[gerjochtlik foarûndersyk]] by de rjochter-kommissaris in ferklearring of oanfoljende ferklearring ôf te lizzen. By dat [[ferhear (ûnderfreging)|ferhear]] krije de ofsier fan justysje en de abbekaat fan 'e fertochte ek de gelegenheid om fragen te stellen. Nei ôfrin fan it ferhear krije sawol de ofsier as de abbekaat in kopy fan 'e troch de tsjûge ôfleine ferklearring.

==Tsjûgen foar de rjochter==
In [[ferhear (ûnderfreging)|ferhear]] wêrby't in tsjûge troch de [[rjochter]] ûnderfrege wurdt, hjit in tsjûgeferhear. Tsjûgen wurde yn it [[rjocht]]stelsel fan Nederlân en frijwol alle oare lannen beskôge as [[wet]]tige bewiismiddels, en se spylje dêrom in wichtige rol yn in [[rjochtsaak]], oft it dêrby no om [[strafrjocht]] of om [[privaatrjocht]] giet. Mear as ien tsjûge dy't itselde of likernôch itselde seit, kinne de rjochter(s) derfan oertsjûgje dat de fertochte(n) skuldich of ûnskuldich binne. Yn it strafrjocht kin in fertochte, en yn it privaatrjocht kin ien fan beide [[prosespartij]]en, ek in tsjûgenis ôflizze (yn it privaatrjocht in partijferklearring neamd), mar sa'n tsjûgenis hat gjin bewiiskrêft as er net op essinsjele punten ûnderstipe wurdt troch oare tsjûgenissen of oar bewiismateriaal.

Oars as yn bygelyks de [[Feriene Steaten]] gebrûklik is (sa't de measte minsken witten sille út [[rjochtbankdrama|rjochtbankdrama's]] op 'e [[tillefyzje]]), is it yn Nederlân earder útsûndering as regel dat tsjûgen op 'e sitting fan in rjochtsaak yn persoan heard wurde. Faak kin it ta mei de ferklearrings dy't troch de plysje optekene binne of mei de ferklearrings dy't foarôfgeande oan 'e iepenbiere behanneling op 'e sitting fan in [[gerjochtlik foarûndersyk]] foar de rjochter-kommissaris ôflein binne. Dêrnjonken is it lykwols (lykas yn oare lannen) mooglik foar de ofsier fan justysje om tsjûgen dy't al heard binne, nochris foar de sitting op te roppen (te daagjen). Dat docht er op syn eigen inisjatyf of op fersyk fan 'e abbekaat fan 'e fertochte(n), dy't sels gjin wetlik binende [[daging (rjocht)|dagings]] útfurdigje kin. Fierders kin de fertochte ek sels (frijwillich meiwurkjende) tsjûgen op 'e sitting bringe om dy hearre te litten. Oer it algemien hat de rjochter yn it Nederlânske rjochtsstelsel de lieding by it ûnderfreegjen fan 'e tsjûge, mar de ofsier fan justysje en de fertochte en dy syn abbekaat hawwe altyd ek it rjocht om fragen te stellen (it saneamde [[krúsferhear]]).

Yn in [[boargerlik prosesrjocht|sivile saak]] is it altyd ien fan 'e prosespartijen dy't de tsjûgen opropt. De rjochter hat dêrta earst yn in [[tuskenfûnis]] beslist hokker fan 'e beide partijen of de [[bewiis (strafrjocht)|bewiislêst]] hat en oangeande hokker feiten. Tsjûgen kinne ek foarôfgeande oan in gerjochtlike proseduere troch de rjochter heard wurde yn it ramt fan in foarriedich tsjûgeferhear. Eltsenien dy't belang hat by in siviel skeel kin de [[rjochtbank]] om sa'n foarriedich tsjûgeferhear freegje mei in [[fersykskrift]], dat troch in [[prokureur]] by de rjochtbank yntsjinne wurde moat. Sa'n selde fersyk kin ek noch yntsjinne wurde as de rjochtsaak al rint.

Eltsenien dy't oproppen is om as tsjûge ferheard te wurden, is ferplichte om te ferskinen en de stelde fragen te beäntwurdzjen. As in tsjûge wegeret om te tsjûgjen, kin hy of sy mei in [[daging (rjocht)|daging]] of foarropping twongen wurde en ferskyn op 'e relevante tiid yn 'e [[rjochtseal]]. As de tsjûge op dat plak likegoed noch wegeret om te tsjûgjen, kin hy of sy dêr troch de rjochter ta twongen wurde ûnder bedriging mei finzenisstraf. Inkeld as in tsjûge him of har op it saneamde [[ûntskuldigingsrjocht]] <small>([[Nederlânsk]]: *verschoningsrecht'') beroppe kin, hoecht hy of sy gjin tsjûgenis ôf te lizzen of hoecht hy of sy beskate fragen net te beäntwurdzjen.