open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
George Valkema

**George (Sjors) Valkema** (De Jouwer, 1942) wie in Fryske fierljepper út De Jouwer. Syn persoanlik rekord fan 14.18 meter helle er yn Burgum op 28 augustus 1976.

Yn 1962 waard de 19-jierrige automonteur en lettere rydynstrukteur Valkema Frysk Kampioen fierljeppen yn Winsum. Hy die dat mei in rekôrsprong fan 13,20 meter. Hy sprong sa ûnferwacht fier dat hy oan de oare kant fan de Sint Japik bûten it sânbêd lanne op de fototassen fan de fotografen.

Yn 1964 waard er fannijs Frysk Kampioen fierljeppen.  Nei in mindere foarronde herstelde him mei 13,94 by de earste en 13,56 by de twadde sprong. Dy twadde sprong wie net de fierste mar wol de moaiste. De krante skreau: 'Hy klom, draaide ien kear om de pols hinne mar linich as in lekken herstelde hy him mei in soepele ôfsprong.' 

Yn 1968 waard hy wer kampioen doe't hy de Stienzer Roel Bokke Span opfolge mei in sprong fan 14,25 meter. 

Dêrnei wie it oant 1972 alle kearen Roel Bokke Span dy't mei de krâns en de sulveren pols nei hûs gie. Mei syn broer Jetze Valkema learde hy harren buorjonge Henk van der Velde, in lettere kampioen, it fierljeppen. 

Yn augustus 1969 gie hy mei Roel Bokke Span nei Japan om it fierljeppen te promoaten foar in Japansk kommersjeel telefyzjestasjon.

## Titels
* Frysk Kampioen Senioaren: 1962, 1964, 1968
* Frysk Kampioen Junioaren: 1960, 1961
Evert Wilstra

**Evert Wilstra** (Beetstersweach, 19 maart 1951 - Grins, 31 maart 2023) wie in fierljepper út Bakkefean. Syn persoanlik rekord fan 17,29 meter hette er yn 1977 yn Bûtenpost.

Evert Wilstra ferstoar op 31 maart 2023, yn 'e aldens fan 72 jier, yn it universitêr sikehûs fan Grins oan de gefolgen fan in slim ûngemak.

## Titels
* Nederlânsk Kampioen Senioaren : 1973, 1976
* Frysk Kampioen Senioaren : 1973, 1975, 1976
Marcel Nijboer

**Marcel Nijboer** is in fierljepper út Twizelerheide. Syn persoanlik rekord fan 18.76 meter hat er yn 1999 sprongen yn De Westereen.

## Earelist
* Nederlânsk Kampioen Senioaren	: 1997, 2000
* Nederlânsk Kampioen Junioaren	: 1993, 1994
* Frysk Kampioen Senioaren : 1996, 1997
* Frysk Kampioen Junioaren : 1994
* NFM Kampioen Senioaren : 1995
* NFM Kampioen Junioaren : 1994
Catharinus Hoekstra

**Catharinus Hoekstra** is in fierljepper út Aldtsjerk. Syn persoanlik rekord fan 18.25 hat er sprongen yn It Heidenskip yn 1989.

## Earelist
* Nederlânsk Kampioen Senioaren : 1983
* Nederlânsk Kampioen Jonges : 1974, 1975
* Frysk Kampioen Senioaren : 1980, 1982
* Frysk Kampioen Junioaren : 1977, 1979
Klaas Haanstra

**Klaas Haanstra** is in fierljepper út Warkum. Syn persoanlike rekord fan 18,99 meter ljepte er yn Burgum yn 2006.

## Earelist
* Frysk Kampioen Senioaren : 2005
* NFM Kampioen Senioaren : 2004
* NFM Kampioen Junioaren : 1990
Emil Adolf von Behring

**Emil Adolf von Behring** (Hansdorf, 15 maart 1854 – Marburg, 31 maart 1917) wie in Dútsk medikus. Tusken 1874 en 1878 studearre er foar dokter by it Dútske leger. Hy wie yn 't foarste plak in militêr genêshear. Letter waard hy professor fan hygiëne oan de Universiteit fan Marburg en dat soe er syn hiele libben bliuwe.

Behring wie de earste dy't yn 1901 de Nobelpriis foar de Fysiology of Genêskunde wûn. Hy krige de priis foar it meitsjen fan in serum tsjin diftery en tetanus. Fanwege dy prestaasje waard er ek adele.

## Publikaasjes
* *Die Blutserumtherapie* (1892)
* *Die Geschichte der Diphtherie* (1893)
* *Bekämpfung der Infektionskrankheiten* (1894)
* *Beiträge zur experimentellen Therapie* (1906)

## Nijsgjirrich
Yn 1897 sieten Behring en Spinolla Elsa (dochter fan in dokter út Berlyn) op houliksreisheld yn de filla "Spinola" (no "Behring" hjitten) op Capri. Yn 1909–1911 wenne de ferneamde Russyske skriuwer Maksim Gorki ek yn dy filla.
Rients van der Wal

**Rients van der Wal** is in fierljepper út It Heidenskip. Syn persoanlik rekord fan 18.66 meter hat er yn 2006 sprongen yn Drylts. Hy is in neef fan ljepster Antke van der Wal.

## Earelist
* Nederlânsk Kampioen Senioaren	2002
* Nederlânsk Kampioen Junioaren	1991
* Frysk Kampioen Senioaren	2003
* Frysk Kampioen Junioaren	1990
* NFM Kampioen Senioaren	1998
Thewis Hobma

**Thewis Hobma** is in fierljepper út Ljouwert. Syn persoanlik rekord fan 20.83 hat er op 13 augustus 2011 yn Winsum sprong. 

## Titels
* Frysk Kampioen Senioaren : 2011
* Frysk Kampioen Junioaren : 2003
Wiebe Nijenhuis

**Wiebe Nijenhuis** (Snits, 30 jannewaris 1955 – Drylts, 1 april 2016) wie in sterke man út Snits. 

Doe't er 27 jier âld wie waard er yn 1981 winner fan de earste wedstryd foar ferkiezing fan de Sterkste Man fan Fryslân yn de Fryslânhal yn Ljouwert. Dy wûn er nochris yn 1982 en 1983. Op it program stienen ûnderdielen as stêven bûge, bierfetten lade en froulju optille mei de earms foarút. Nijenhuis wie benammen goed yn Powerliften. 

Nei syn karriêre bleau er aktyf yn de sport. Sa wie er in wike foar syn dea noch skiedsrjochter by it Frysk kampioenskip gewichtheffen. Nijenhuis ferstoar hommels yn de âldens fan 61 jier.

## Persoanlik
Nijenhuis hie in fytswinkel yn Snits en fierde it 25 jierrich bestean fan de saak op 1 septimber 2015.
Arend Kuiper

**Arend Kuiper** (Seisbierrum?, 1965?) is in Fryske krêftsporter út Seisbierrum. 

Doe't Arend 23 jier âld wie wûn er yn 1988 yn de WZS-sporthal yn Snits de titel Sterkste Man fan Fryslân. Hy treende wol 20 oeren wyks. Ien fan de ûnderdielen wie 'sword- en shieldlifting'. Dielnimmers moasten in replika fan it swurd fan Grutte Pier fan 6,6 kilo sa lang mooglik mei de earms rjochtút foar har út hâlde. Oare ûnderdielen wiene frachtweinlûke, beamstamtillen en in bierfettenrace. By de huldiging wie ek de Blauhúster Dakkapel.

Wout Zijlstra waard twadde en Gerben Erfmann fan Harns tredde.
Gorrit Visser

**Gorrit Visser** (Drylts, ?) wie in Fryske krêfsporter út Drylts. 

Yn 2006 doe't er 37 jier âld wie wûn hy de titel Sterkste Man fan Fryslân yn De Bildtse Slag fan Sint-Anne. Underdielen wienen frachtweinlûke, deadlifte, gewicht smite en konteners huffe.
Hans Lolkema waard twadde en Jan Wagenaar fan Skearnegoutum tredde fan de santjin meidoggers.
Erich Schatzki

Dr. yr. **Erich Schatzki** (Klafeld ûnder Siegen, 23 jannewaris 1898 - Palo Alto, 28 augustus 1991) wie in Dútsk yngenieur en fleanmasineûntwerper, dy't ûnder oaren foar Junkers, Lufthansa en Fokker wurke hat.

Fan 1924 ôf wurke Erich Schatzki by Junkers. Fan 1927 oant 1933 wie Schtazki by Lufthansa yn tsjinst; earst as testpiloat en piloat, úteinlik waard er dêr technysk direkteur. Doe't 1933 by Lufthansa anti-Joadske sentiminten ûntstienen, besleat Schatzki om mei syn famylje nei Switserlân te flechten, dêr't er oant wurk gie by Swissair. Letter ferfarre er nei Neiderlân om by Fokker oan de gong te gean. By Fokker wie hy ûnder oaren ferantwurdlik foar ûntwerpen fan de D.XXI en de G.I. Nei Fokker gie hy nei Koolhoven, dêr't er belutsen wie by de ûntjouwing fan de Koolhoven F.K.58. Doe't de Dútsers Nederlân ynfoelen en de Koolhovenfabriken yn flammen opgienen, arbbeide ny noch in skoft foar de tabaksyndustry. Carl August Freiherr von Gablenz, direkteur fan Lufthansa, warskôge Schatzki foar it gefaar dat Joaden yn de besette gebieten boppe de holle hong. Schatzki flechte nochris; oer Frankryk en Spanje gie it nei de Feriene Steaten. Dêr arbeide er foar Republic Aviation Company en die hy mei oan it Republic P-47 Thunderbolt-projekt. Nei de oarloch hie er ferskate learstoelen oan Amerikaanske universiteiten. Hy wie troud mei keunstnaresse Hedda Oppenheim, tegearre krigen sy twa bern.

## Fleanmasines dêr't Schatzki oan wurke hat

Ofbyld:Fokker D.XXI Soesterberg.jpg|Fokker D.XXI, Museum Soesterberg
Ofbyld:Fokker g1.gif|Fokker G.I
Ofbyld:Republic P-47B-RE sn 41-5931.jpg|P-47 Thunderbolt
Ofbyld:Koolhaven FK.58.jpg|Koolhoven F.K. 58
Slikenboarch (stins)

De **Slikenboarch** wie in stins fan it eardere Konvint fan Skoat by it doarp Slikenboarch, gemeente Weststellingwerf. Fan de boarch is neat werom te finen.

De boarch komt al yn 1398 foar. Op it plak dêr't no it doarp Slikenboarch leit, wie eartiids op it plak dêr't de Linde en Tsjonger gearrinne in fear foar minsken dy't nei De Kúnder woene. Oant likernôch 1470 krige it kleaster dêr in soad ynkomsten út.

Yn de trettjinde iuw stie de biskop it fearrjocht en ûnreplik guod oan it kleaster ôf. By it guod hearde ek *een saet lants, geheiten Slikenborch*.

Yn 1398 waard praat fan in slot of kastiel, dat mei Slikenboarch te krijen hat. Yn dat jier krijt de baljuw Claes Vroukyn Soen fan Hartoch Albrecht fan Beieren de opdracht it *huys ende slot tot Slikenborch* te behearen.

Yn de midsiuwen waarden in tal stikken grûn yn de hjoeddeiske Bûtenpolder efter De Kúnder al *sleken* of *sliken* neamd. Sliken ferwiist nei sa út en troch drûchlizzende, oanslike, noch net yndike klaaigrûn. Yn dit gefal roch de Sudersee oanfierde klaai. Dêr waard it slot Slikenboarch boud en dat ferklearret de namme fan it kastiel.
Us Heit (gebed)

It ***Us Heit*** of ***Pater Noster*** is in kristlik gebed rjochte oan God. It is in fan de bekendste gebeden yn de Tsjerke.

## Komôf
Neffens it evangeelje hat Jezus Kristus it sels oan syn oanhingers leard. Yn de Bibel is it gebed te finen yn Matteus 6:9-13 en - in wat koartere ferzje - yn Lukas 11:2-4. Sommige hânskriften fan Lukas binne wat langer, blykber útferbrede oan de hân fan Matteus (sjoch de fuotnoat yn de NBV). De hjirúnder steande werjeften geane út fan de langere ferzje.

Neffens rabbyn Aron Mendes Chumaceiro falt út de ynhâld de Joadske oarsprong fan it Us Heit op te meitsjen. It earste fers is gedieltlik Jesaja 63:15-16 en Ezechiël 36:23 en 38:23, it twadde fers Obadja 1:21 en 1 Samuël 3:18, it tredde fers út Spreuken 30:8, en it fjirde fers út Sirach 28:2. It fers "en lit ús net yn fersiking komme" stiet net yn it Alde Testamint. "Ferlos ús fan 'e kweade" komt út Psalm 119:133. It slot is wurdlik út 1 Kroniken 29:11.

## Teksten
De âldste teksten fan it Us Heit dy binne oerlevere, binne yn it Koinè-Gryksk.

### Koinè-Gryksk
:Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
:ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου·
:ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου·
:γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
:ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ τῆς γῆς·
:τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον·
:καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφελήματα ἡμῶν,
:ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν·
:καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν,
:ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
:[Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας·]
:ἀμήν.

### Latynsk
:Pater noster,
:Qui es in caelis,
:Sanctificetur nomen tuum.
:Adveniat regnum tuum.
:Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra.
:Panem nostrum quotidianum da nobis hodie,
:Et dimitte nobis debita nostra,
:Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris.
:Et ne nos inducas in tentationem:
:Sed libera nos a malo.
:Quia tuum est regnum,
:Et potestas,
:Et gloria in saecula.
:Amen.

### Frysk
:Us Heit yn 'e himel,
:lit jo namme hillige wurde,
:lit jo keninkryk komme,
:lit jo wil dien wurde
:op ierde likegoed as yn 'e himel.
:Jou ús hjoed ús deistich brea
:en ferjou ús ús skulden
:sa't ek wy ús skuldners ferjûn hawwe;
:en lit ús net yn fersiking komme,
:mar ferlos ús fan 'e kweade;
:want jowes is it keninkryk
:en de krêft
:en de hearlikheid
:oant yn ivichheid.
:Amen.

## Gebrûk
### Ferskillen tusken protestanten en roomsk-katoliken
Yn it Us Heit, so as gebrûkt troch de protestanten, komme elke trije de ûnderdielen fan in gebed werom, yn de katolike ferzje binne de ferskillen: 'bekoaring' yn pleats fan 'fersiking' en 'kweade' ynstee fan 'koarthakke':
* *Tankgebed*: Lit jo namme hillige wurde, lit jo keninkryk komme, lit jo wil dien wurde op ierde likegoed as yn 'e himel.
* *Smeekgebed*: Jou ús hjoed ús deistich brea en ferjou ús ús skulden sa't wy ús skuldners ek ferjûn hawwe; en lit ús net yn fersiking komme, mar ferlos ús fan 'e kweade.
* *Belidende gebed*: Want jowes is it keninkryk en de krêft en de hearlikheid oant yn ivichheid.
De slotwurden *Want jowes is it keninkryk en de krêft en de hearlikheid oant yn ivichheid* ûntbrekke yn de âldste hânskriften fan it evangeelje fan Matteus.
Grutte Feanpolder

De **Grutte Feanpolder** is in polder yn Weststellingwerf mei in oerflak fan sa'n 3500 hektare. De polder dy't yn 1847 makke foar it ôffieren fan turf waard leit súdwestlik fan de Helomafeart. Munnikebuorren, De Langelille en Skerpenseel lizze yn dizze polder. Yn de polder leit, tsjin De Tsjonger oan, natuergebiet 'Het Braandemeer', dat bestiet út in marke, stikken greidlân, sompe, petgatten en reidlannen. In bytsje nei it suden leit natuergebiet de Rottige Meente. Dat gebiet beslacht de eastlike helte fan de Grutte Feanpolder dy't, oars as it westlike part, nei it ôfgraven fan it fean net drûchmeald en yn kultuer brocht is.

Iuwen foar de feanûntginning waard hjir De Scheene al groeven, dy't it gebiet tusken de ûnderrin fan De Tsjonger en De Linde yn twaen spliste. Letter waard dy grinssleat ferbrede foar de turffeart. Dêr't de Scheene útkomt yn de Helomafeart leit de 'Scheenesluis'. Dêr deun by steane twa fan de protte wettermûnen dy't it gebiet fan de Grutte Feanpolder drûchmealden.

De Helomafeart ferbynt De Tsjonger en De Linde meielkoar en waard yn 1748 oanlein om de turf mei it skip offiere te kinnen. De feart is neamd nei de famylje Van Heloma, dy't yn 1704 yn besit kaam fan de 'Weststellingwerfsche geoctrooieerde Veencompagnie'. Op it plak dêr't de feart yn De Linde útkaam, waard yn 1927 de 'Driewegsluis' boud. Dy slûs wie nedich om yn de Helomafeart, de bopperin fan de Linde én de ûnderrin trije ferskillende wetterstannen te realisearjen. It kompleks is yn 1994 yn âlde steat restaurearre.
Sminiastate (Aldtsjerk)

**Sminiastate** ek: **It Nije Slotsje**, wie in state oan de Van Sminiawei by Aldtsjerk, gemeente Tytsjerksteradiel. It hûs stie op it lân by de ôfslach nei de Klaas Douweswei. Fan de state is neat werom te finen.

De bou waard yn 1857 oanbestede troch jonkhear Arent Johannes van Baerdt van Sminia, eigener/bewenner fan De Klinze, mar hy stjet yn dat selde jier. Syn frou Clara van Coehoorn van Scheltinga komt der dan yn te wenjen.
By har ferstjerren giet it oer op har nichtsje Clara van Baerdt van Sminia, dochter fan Hector van Baerdt van Sminia en syn earste frou Catharina van Haersma Buma, dy't nei har ferneamd is. De jonge Clara trout letter mei mr. Willem Carel Bothenius Lohman, boargemaster fan Tytsjerksteradiel. As hja yn 1887 yn it kreambêd stjert, giet har man earne oars wenjen en stiet Sminiastate trije jier leech.

Yn 1890 komt frou Buma van Scheltinga yn de state wenjen. Se lit it boskwachtershûs "Bosk-ein" sette. Mar se komt al yn 1893 te ferstjerren.
Dan komt de filla yn hannen fan jonkhear Arent Johannes van Baerdt van Sminia, soan fan Hector van Baerdt van Sminia en Wiskje van Haersma Buma, bewenners fan De Klinze.

As Arent en syn frou Berendina Johanna van Welderen barones Rengers har yn 1904 yn Ljouwert fêstigje yn harren stedsfilla op de hoeke fan de Sophialeane en de Van Swietenstrjitte (letter/no Hotel De Kroon), stiet Sminiawtate wer trije jier leech.
Yn 1907 komt de arts dr. Groeneboom op Sminiastate oant yn 1916 de state op ôfbraak ferkocht wurdt en daliks platsmiten wurdt. It hûs hat der dan noch gjin sechtich jier stien.

## Bewenners
* Jonkhear Arent Johannes van Baerdt van Sminia
* Clara van Coehoorn van Scheltinga
* Clara van Baerdt van Sminia
* frou Buma van Scheltinga
* Jonkhear Arent Johannes van Baerdt van Sminia
Sminiastate (Wommels)

**Sminiastate** wie in state op de terp fan Wommels, gemeente Littenseradiel.

De state op de terp fan Wommels is fan koart nei 1706. Doe wie Idzert fan Sminia grytman fan Hennaarderadiel wurden. Efter de state lei in bosk mei grêften der omhinne. In diel hjirfan is der noch. Nei it útstjerren fan de famylje Sminia, fererve it hûs op de famylje Eysinga, dy't fan dizze famylje ôfstamme. De state waard úteinlik yn 1872 ôfbrutsen.
De soan fan jonkfrou Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga, Willem Wiardus Hopperus Buma, waard yn 1898 boargemaster fan Hinnaarderadiel en liet yn in stik fan de tún in nij lânhûs sette. Mar acht jier bleau er boargemaster, omdat hy it net fine koe mei syn gemeente. Yn 1906 waard it hûs ôfbrutsen en wer opboud yn Haarlim ûnder de namme Oldehove. Dit hûs is yn 1969 ôfbaarnd.

Oan ôfbylden en kaarten is net te sjen oft de state omgrêfte wie. Mooglik stie der inkeld in rige beammen tusken it hûs en de dyk. Soks komt yn Fryslân net folle foar.
De state wie in ienfâldich gebou mei twa legere sydfleugels. Yn it haadgebou siet in tagongspartij, mei links en rjochts derfan 3 ramen. It gebou bestie út mar ien boulaach en hie in sealdak tusken trepgevels. De twa sydfleugels wiene dekt mei skylddakken en waard de linker fleugel grif as koetshûs of stâl brûkt.

Letter is de state ferfongen troch in noch ienfâldiger hûs, dat sawat in selde opbou hâlde. Oan de efterside fan it nije hûs kaam in grutte fleugel by. Dit is bekend fan in kaart mei plattegrûn fan de state en in fraaie delslach fan de grutte hôvinge efter de state, dy't op it gemeentehûs fan Littenseradiel yn Wommels bewarre wurdt.

## Bewenners
* nei 1706 Idzert fan Sminia
*- 1872 famylje Eysinga
* 1898 - 1906 Willem Wiardus Hopperus Buma
Henk Schievink

**Henk Schievink** is in fierljepper út Ljouwert. Syn persoanlik rekord fan 19.92 meter hat er yn 2011 helle yn It Heidenskip.

## Titels
* Frysk Kampioen Senioaren : 2001, 2002, 2004, 2007
* NFM Kampioen Senioaren : 2005
Carl August baron von Gablenz

**Carl August Heinrich Adolf baron von Gablenz** (Erfurt, 13 oktober 1893 - By Mühlberg oan de Elbe, 21 augustus 1942) wie in Dútsk offisier – yn de Twadde Wrâldkriich op it lêst generaal-majoar – en loftfeartpionier.

## Literatuer
* Carl August Freiherr von Gablenz, D-ANOY bezwingt den Pamir - Ein abenteuerlicher deutscher Forschungsflug, Oldenburg i.O., 1937
* Unter dem Titel Pamirflug, Lufthansa D-ANOY 1937, neu aufgelegt, Herbig, München, 2002
* Klaus D. Patzwall: *Die Ritterkreuzträger des Kriegsverdienstkreuzes 1942–1945.* Militaria-Archiv Patzwall, Hamburg 1984.
Sokoban

***Sokoban*** (倉庫番 *Sōkoban*, "magazynwurker" yn it Japansk) is in puzel dêr't de spiler doazen troch in doalhôf (fan boppen sjoen) fersette moat, sadat dy op bepaalde doelen setten wurde. Der kin mar ien doaze tagelyk fersetten wurde, en de doazen kinne allinnich treaun, en net lutsen wurde. De doazen kinne allinnich horizontaal of fertikaal ferskowe, net diagonaal. De útdaging hjirby is dat allegeduerigen mijd wurde moat om ûnoplosbre sitaasjes ('deadlocks') te meitsjen, wêryn de spiler net mear efter in doaze komme kin om dy te triuwen; bygelyks in doaze dy't én links én boppe tsjin in muorre oanleit. Sels yn it earste oankommen maklike spulsituaasjes kinne dochs min op te lossen wêze. In bykommende útdaging is de taak yn sa min mooglik setten of yn sa koart mooglike tiid dien te krijen.

Omdat de puzel net ienfâldich fysyk makke wurde kin, wurdt it meast as kompjûterspul oanbean.

Sokoban is yn 1982 útfûn troch Hiroyuki Imabayashi, en it spul is doe útjûn troch Thinking Rabbit, in softwarefirma út Takarazuka, Japan. Troch Thinking Rabbit binne letter moch ferskate ferfolgen útjûn lykas Boxxle, Sokoban Perfect en Sokoban Revenge.

Op ynternet binne ûntelbere kloanen fan Sokoban te finen, foar hast elk kompjûterplatform.

Der besteane ek inkele farianten fan it spul Sokoban, lykas Hexoban, Trioban en Multiban.

## Wiskundige analyze
Sokoban kin bestudearre wurde middels de kompjûtasjonele kompleksiteitsteory. It is bewiisd dat it oplossen fan in spulnivo fan Sokoban in probleem is mei kompleksiteitsgraad NP-slim; it is ek bewiisd dat Sokoban PSPACE-kompleet is.

It probleem fan Sokoban is in planningsprobleem, fergelykber mei dat fan in robot dy't doazen yn in magazyn oarderje moat. De fertakkingsfaktor fan Sokoban is te fergelykjen  mei dy fan skaak, mar de djipte fan de sykbeam kin by Sokoban enoarm grut wêze: yn guon niveaus binne mear as 1000 bewegingen nedich. Sykmetoaden út de keunstmjittige yntelliginsje, lykas it A*-algoritme, kinne brûkt wurde om in kompjûterprogramma te meitsjen dat Sokobanniveaus oplosse kin. Mar om effisjint te wêzen moatte dy metoaden ferfine wurde mei domeinspesifike kennis, krektas minsklike spilers heuristiken brûke en by it spyljen fan Sokoban. In foarbyldd fan in automatyske Sokobanoplosser is *Rolling Stone*, ûntwikkele troch de GAMES-groep oan de Universiteit fan Alberta yn Kanada. En dôchs is dat programma net by steat om alle 90 standertniveaus fan Sokoban op te lossen.
Mangel

* mangelbeam
* mangel (nút), de nút fan dizze beam

* trije organen yn de noas- en kielholte:
** de keelmangel of *tonsil*
** de noasmangel of *farynxtonsil* of *adenoid*
** de tongemangel of *tonsilla lingualis*
Mangel (nút)

De **mangel** is it sied fan de mangelbeam (*Prunus dulcis*). Mangels wurde yn augustus fan de beam helle. De bûtenkant fan de 'pit' fan dizze stienfrucht wurdt kreake; it flues wurdt der ôf helle troch de amandel koart te blancheren. De mangel is selsbestowend, mar kwekers yn Californië sette op grutte skeal bijen yn foar de bestowing.

Mear as 80 % fan de mangels komt út California. Spanje hat ek in grutte produksje fan swiete mangels; benammen de Jordan- en Valencia-mangels komme dêrfandinne. Mangels wurde ferwurke yn fiedingsmiddels en kosmetika.

Mangels befetsje sa'n 90% net-fersêde fetsoeren en in soad fitamine E. Bittere mangels befetsje dêrneist syanogene glykosiden (benammen amygdaline), wêrút it fergiftige blausoer (wetterstofsyanide) frijmakke wurde kin. Hoe bitterder at se smeitsje, nammerste fergiftiger se binne.

## Soarten
Der binne twa soarten mangels: swiete en bittere. Bittere mangels binne koarter en breder as swiete mangels en befetsje sirka 2-3% fan it fergiftige blausoerglykoside amygdaline. Swiete mangels befetsje hast gjin amygdaline. Swiete mangels kinne dêrom sa iten wurde osf as dekoraasje brûkt wurde. Se wurde brûkt om mangelspiis, noga of marsepyn te meitsjen. Der kin mangeloalje of mangelmolke fan makke wurde. Dy is licht fertarber en kin as ferfanging fan komolke brûkt wurde.

Ut it amygdaline yn bittere mangels kin ± 4–9&nbsp;mg wetterstofsyanide per mangel frijmakke wurde. Ferskynsels dy't optrede kinne nei it iten van bittere mangels binne opwining, pine yn 'e holle, dwiligens, spiergearlûkings, sykhelsteurnissen en in hoopstoopse dea. De maksimum hoemannichte feilich te iten bittere mangels hinget gôf fan it lichemsgewicht; foar folwoeksenen leit dit meastal tusken de 10 en 15, foar bern jildt in leger oantal.

Bittere mangels waarden benammen brûkt om bittere mangeloalje fan te meitsjen.

## Mangeloalje
Der binne twa soarten mangeloalje: swiete mangeloalje en bittere mangeloalje.

Swiete mangeloalje is in fetlike plantaardige oalje dy't benammen út triglyseriden bestiet. Yn net suvere tastân hat it in eigen núteftige rook en smaak. Dizze oalje wurdt in soad brûkt yn kosmetika as krêm en poppe-oalje.

Bittere mangeloalje is in etearyske oalje dy't hast hielendal út benzaldehyde bestiet. Omt yn de oalje ek altiten wat amygdaline sit (wêrút yn it lichem blausoer frijmakke wurde kin) wurdt dizze oalje net folle brûkt.
Stienkiste fan Riis

De **[[stienkiste]] fan Riis** is in archeologyske fynst by Riis yn Gaasterlân.

Yn 1849 waarden op it lânguod fan G.R.G. van Swinderen by it graven fan greppels inkele dikke stienen ûntdekt. De stienen waarden ôffierd en fereatige. Lange tiid waard er tocht dat de archeologyske fynst yn de Rysterbosk it ienige hunebêd fan Fryslân wie. Yn 1996 kaam archeolooch Jan Lanting fan de Ryksuniversiteit Grins ta de konklúzje dat it om in stienkiste gie.
It grêf is mar 1 meter breed, krektas de twa bekende stienkistegrêven yn Diever en Heveskesklooster. Boppedat leit it grêf 1 meter ûnder it meanfjield, hunebêden binne op it meanfjild boud.
Raymonde de Laroche

Baronesse **Raymonde de LaRoche** (Parys, 22 augustus 1884 - dêre, 18 july 1919) wie in Frânsk piloate dy't yn 1910 as earste frou in soloflecht makke. Sy wie ek de earste frou dy't in fleanbrevet helle.

Sy waard berne as **Elise Raymonde De Roche**, in dochter fan in leadjitter, en hie earder ek model en aktrise west. Sy hâlde út dat sy har aadlike titel fan tsaar Nikolaas II krige hie, mar it wie al har toanielnamme doe't hja noch aktrise wie.

## Keppelings om utens
* ''Women in Aviation and Space History: Raymonde de la Roche* (National Air and Space Museum)
* [http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/laroche.html Aviation Pioneers: ‘Baroness’ Raymonde de Laroche (1886–1919)] (Centre for Telecommunications and Information Engineering, [[Monash Universiteit]])
* [https://www.earlyaviators.com/edelaroc.htm Raymonde de Laroche by earlyaviators.com]
* Grassani Enrico, *Elisa Deroche alias Raymonde de Laroche. La presenza femminile negli anni pionieristici dell'aviazione.'' Editoriale Delfino, Milaan 2015,
Oarder fan de Keningskroan

De **Oarder fan de Keningskroan** is in legindaryske oarder. De oarder soe troch Karel de Grutte yn 802 ynsteld wêze om de Friezen dy't oan syn side tsjin de Saksen fochten leanje te kinnen. Krekt as de legende fan de Fryske frijheid dy't deselde Karel de Friezen ferliend hawwe soe is der foar it bestean gjin befêstiging te finen. De earste ridderoarders ûntstienen by de krústochten, 300 jier nei de dea fan de grutte keizer.

Palliot beskreau de oarder yn de 17e iuw en hy skreau dat de ridders in borduerde gouden kroan op harren magestreek ("l'estomac") droegen. It Latynske biedwurd soe "Coronabitur legitime certans" ofwol "Hy draacht de kroan omdat hy goed fjochtsje kin" west hawwe.

## Literatuer
* Palliot, La Vraye et Parfaite Science des Armoiries, 1660
Kamp Skoarl

**Kamp Skoarl** wie in legerkamp en konsintraasjekamp ûnder Skoarl yn Noard-Hollân. Ein 1941 gie it kamp ticht.

## Skiednis
It waard yn 1939 ynrjochte as legerkamp. Yn de Twadde Wrâldkriich waard it troch de Dútske besetter brûkt as ynternearrings- en konsintraasjekamp. Kommandant wie Hans Stöver; ien fan de beweitsers wie Karl Berg. Skoarl wie it earste finzenekamp dat de Dútsers yn Nederlân ynrjochten. 

It kamp waard yn 't earstoan brûkt foar de ynternearring fan bûtenlanners dy't yn de tiid fan de Dútske machtsoername yn Nederlân wennen. Dêrnei wie it in kamp foar it trochstjoeren fan benei 425 Joaden út Amsterdam dy't op 22 en 23 febrewaris 1941 by razzia's oppakt wienen. Ut Skoarl wei waarden totaal 649 Joaden nei Buchenwald en dêrwei nei Mauthausen transportearre. Fan dy 649 bleaunen mar twa oer. Letter kamen der kommunisten by, dy't troch de Nederlânske plysje oanhâlden wienen. Sy stienen op listen dy't de plysje-ynljochtingetsjinsten foar de oarloch oanlein hienen; sy waarden op 25 en 26 juny 1941 arrestearre fanwege de Dútske ynfal fan de Sovjet-Uny. De Dútsers hienen it tal oan te hâlden kommunisten opjûn, de plysje koe sels fêststelle wa't areestearre wurde moast en arrestearre faak mear minsken as dêr't de Dútskers om frege hienen. Benei alle kommunisten binne yn Neuengamme bedarre en de measten ferlearen it libben troch fergassing yn Bernburg, medyske eksperiminten mei tbc, útbrûking yn konsintraasjekampen of by it te sink gean fan de Cap Arcona.

Begjin maart 1941 waarden hast 200 jongkeardels út Sommelsdijk in moanne yn Kamp Skoarl fêsthâlden fanwege mislediging fan it Dútske leger en de Nederlânske plysje. Maaie dat jier waarden sa'n 300 Nederlânske loftmachtoffisieren ynternearre omdat se fertocht waarden fan help oan kollega's dy't mei in Fokker G1 jachtkruser ûntkaam wienen nei it Feriene Keninkryk. Juny waarden 100 antirevolúsjonêren yn Kamp Skoarl en 600 kommunisten fêstset, oant begjin augustus doe't hja oerbrocht waarden nei Kamp Amersfoart. Op 18 augustus 1941 waarden benei 200 yn it foar arrestearre kommunisten, ek nei Kamp Amersfoart oerbrocht, dêrnei folgen noch 250 finzenenen. De 25 froulju ûnder de finzenen waarden oer Amsterdam nei Ravensbrück stjoerd.

Ein oktober 1941 waard Kamp Skoarl sletten, faaks omdat it te lyts wie, te deun oan de kust lei en boppedat te fier fan it spoar lei.

Nei de befrijding yn 1945 waarden NSB'ers en kollaborateurs yn it kamp fêstset. De beweitsers wienen meastal tsjinstplichtige soldaten; ien fan harren wie Frédéric Bastet. Yn 1949 waard it kamp foar fêst sletten. Distiid is op it stee besikerssintrum *Schoorlse Duinen* fan Steatsboskbehear festige.
Arent Johannes van Sminia

Jonkhear **Arent Johannes van Sminia** (1 febrewaris 1806 - Aldtsjerk, 15 novimber 1857) wie kaptein en sekretaris fan de Steaten fan Fryslân. Arent wie troud mei Clara Coehoorn van Scheltinga, dochter fan Menno baron van Coehoorn van Scheltinga en Catharina Johanna van Eysinga. Hy wie de soan fan Hektor fan Sminia (1769 - 1816) en Wiskje fan Haersma (1768 - 1835)

Se lieten om 1821 in park by De Klinze oanlizze yn Ingelske lânskipsstyl troch de yn Fryslân ferneamde túnarsjitekt Lucas Pieters Roodbaard, dy't ûnder oare ek de noch besteande tunen fan Staniastate en Vijversburg ûntwurp.
Arent liet ek de bou fan Sminiastate, ek wol "it nij slotsje" neamd, yn Aldtsjerk yn 1857 oanbestede, mar hy stoar noch datselde jier. Clara kaam yn it nije hûs te wenjen en skonk De Klinze oan har soan Hektor van Sminia (1829 - 1877).
Wijd & Zijd

It wykblêd **Wijd & Zijd** wie in fergees hûs-oan-hûsblêd dat yn de Súdwesthoeke fan Fryslân ferskynde. Wijd & Zijd waard útjûn troch de NDC Mediagroep. De krante ferskynde op tabloidformaat en hie in oplage fan boppe de 45.000 eksimplaren. De redaksje siet yn Ljouwert. De krante waard ferspraat yn kearnen as Snits, Boalsert, Drylts, Starum, Sleat, Makkum, Koudum en Warkum.
Earehôf Ypekolsgea

It **Earehôf Ypekolsgea** leit op it algemiene begraafplak fan it buorskip Ypekolsgea by Wâldsein yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Oant 2011 lei Ypecolsga yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It algemiene begraafplak leit oan de wei fan Snits nei De Lemmer. It earehôf bestiet út 10 stienen mei de nammen:

Op 17 desimber 1942  waard in Lancaster bommesmiter, de ED 355 fan it 44 Squadron, yn de buert fan Ypecolsga (Waterloo) troch in Dútske nachtjager delsketten. Twa bemanningsleden waarden fûn en beïerdige op it tichbylizzende begraafplak fan Ypekolsgea. De resten fan de bommesmiter waarden yn 1951 by graafwurk fûn en ek de stoflike omskotten fan de rest fan de bemanning. Dy waarden dêrnei begroeven op it begraafplak yn de Jonkerbosk yn Gelderlân. 

Op 5 maaie 1943 waard in Stirling Mk I, fan it 149e squadron, oanfallen en delsketten troch in nachtjager. It fleantúch stoarte twa kilometer besuden Hommerts del yn de buorskip Lippenwâlde. Alle acht bemanningsleden kamen dêrby om en waarden te hôf brocht yn Ypekolsgea.
Boppebuorren

**Boppebuorren** is in buorskip yn de gemeente Súdwest-Fryslân.
 
Boppebuorren leit krekt benoardwesten it doarp Koudum, dêr't er ek ûnder falt. De plaknamme soe ôflaat wêze kinne fan it feit dat er benoarden, boppe, Koudum leit. Lang hat er frij los lein fan Koudum, mar sûnt de ein 20e iuw hat er mear ferbining mei it doarp troch mear bewenne diken dy't it doarp en de buorskip ferbine. Boppebuorren wurdt dêrom net altiten mear as in buorskip sjoen, mar mear as in buorren oan de râne fan it doarp Koudum.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Willem fan Gruisen

**Wilhelmus (Willem) fan Gruisen** (Ljouwert, 1788 – Ljouwert, 3 novimber 1843) wie in oargelbouwer.

Willem wie in soan fan oargelbouwer Albertus van Gruisen en Catharina Willems. Yn 1824 set Willem de firma A. van Gruisen & Soannen fuort. Hy boude sân oargels. De oargelmakkerij wurdt yn 1843 oernomd troch Willem Hardorff.

## Oargels

## Sjoch ek
* List fan oargelbouwers
Marne (slinke)

De **Marneslinke** is in eardere see-earm besuden Harns. 

Sûnt ûngefear 300 kaam de seespegel omheech en wreide it Almere (mar) út ta de Sudersee. Yn dy perioade ûntstiene ek de Middelsee en de Marneslinke. Yn de jierren 1100-1300 waard de Marneslinke stikje by bytsje yndike. Op dit momint bestiet de Marneslinke út greiden en leit boppe seenivo. Diken as de diels ôfgroeven Penjumer Gouden Halsbân herinnerje noch oan de eardere see-earm. De Bidlersfeart kin beskôge wurde as it wetter dat noch oer is fan de Marneslinke.

## Sjoch ek
* De Marne (wetter)
Cap Arcona

De ***Cap Arcona*** wie in Dútsk passazjiersskip út 1927, dat op 3 maaie 1945 te sink brocht waard troch in bombardemint fan de Royal Air Force.

## Skiednis
It stoomskip fan 27.000 brutoton *Cap Arcona* waard foar de *Hamburg-Südamerikanische Dampfschifffahrts Gesellschaf* boud troch Blohm & Voss en waard 14 maaie 1927 te wetter litten. It skip waard neamd nei Kaap Arkona op it noardlikste punt fan it eilân Rugen. It chique skip makke op 19 novimber 1927 har earste reis nei Argentynje en farde de neifolgjende jierren op de rûte Hamburch oer Madeara en Rio de Janêro nei Buenos Aires. Fan 1940 ôf waard it skip fan de *Kriegsmarine* as akkomodaasjeskip op de Eastsee brûkt. Yn 1943 waard op de *Cap Arcona* de Dútske film *[[Titanic (1943)|Titanic]]* opnaam. It skip waard yn 1944 brûkt om Dútsers út East-Prusen dy't op de rin foar it Reade Leger wienen nei Dútslân te bringen. 

### Lêste oarlochsdagen
Oan de ein fan de Twadde Wrâldoarloch lei de *Cap Arcona* yn de Lübekker Bocht. Yn de wike fan 18 oant 26 april 1945 waarden troch de *[[Athen]]* 5.000 finzenen fan Neuengamme mei SS'ers oan board brocht. Itselde barde mei it skip *[[Thielbek]]* (2.800 finzenen fan Neuengamme) en de *[[Deutschland IV]]*. Op 3 maaie 1945 waarden de skippen bombardearre troch de Royal Air Force. De *Thielbek*, mei wite flaggen en sûnder militêre taken, gie yn tweintich minuten nei de boaium. De *Cap Arcona* sonk ek; 90% fan de passazjiers ferlear it libben, de measten troch ferbaarning. Finzenen dy't fan de sinkende skippen ûntkomme koenen waarden deasketten fan rûnfarrende skippen ôf dy't SS'ers út it wetter hellen. Finzenen dy't de ouwer berikke koenen waarden troch SS-patrûljes deasketten. Totaal binne der goed 7.000 finzenen om it libben kaam. Sa'n 350 minsken oerlibben de ramp.

De Sweedske regearing hie oars it Britske regear noch warskôge foar de oanwêzigens fan finzenen op de skippen. Teffens moatte Britske ferkenningsfleantugen sjoen hawwe dat der fizenen oan board brocht waarden. It Britsk regear hâldt lykwols de argiven oer it bombardemint op de trije skippen sletten oant 2045. Faaks in oanwizing dat der slimme saken te ferbergjen binne.

### Nederlanners
De ramp koste goed 270 Nederlanners it libben, meast fersetsminsken, mar ek in tal manlju út Putten, oppakt by de  Razzia fan Putten. De meast ferneamde Nederlânske finzene dy't omkaam is de fraksjelieder fan de CPN yn de Twadde Keamer Louis de Visser.
Yn it ferfilme boek 'Sonny Boy' (fan Annejet van der Zijl) wurdt beskreaun hoe't Waldemar Hugh Nods, de ramp op de Cap Arcona oerlibbe. Ek hy wurdt troch de SS deasketten nei't er de kust berikt hat. Waldermar Nods, fan Surinaamsk komôf, hat wier bestien. Syn soan, famyljeleden en tsjûgen hawwe meiwurke oan it ta stân kommen fan it boek.

## Cap Arcona yn film
* *Typhoons' Last Storm*, Lawrence Bond, 2000.
* ''The Cap Arcona case'', Günther Klaucke, Karl Hermann, 1995.
* *Der Mann von der Cap Arcona*, 1981/82.
* ''De ramp met de Cap Arcona'', VPRO 2011
Bartholomeüstsjerke (Westhim)

De **Bartholomeüstsjerke** is in tsjerkegebou yn Westhim. Winliken stiet de tsjerke yn de buorskip Feytebuorren, dat ûnder het terpdoarpke Westhim falt. 

De tsjerke wie oarspronklik wijd oan de apostel Bartolomeüs. De sealtsjerke út 1708 hat in trijesidich sluten koar en in sealdaktoer fan kleastermoppen út de 13e/14e iuw. Yn de toer hinget in liedklok út 1353 en in klok út 1639 getten troch Jacob Noteman.

De tsjerke is in ryksmonumint en is eigendom fan Stichting Alde Fryske Tsjerken.

## Sjoch ek
*Tsjerken yn Fryslân
Albert Oost

**Albert Oost** (Wynjewâld, 1968) is in Fryske skilder en byldhouwer.

Oost studearre oan Akademy Minerva yn de stêd Grins, mar makke de oplieding net ôf. Hy ûntwikkele himsels fierder as autodidakt. Hy wennet en wurket op It Hearrenfean. Hoewol't hy him benammen taleit op skilderjen, makket hy ek romtlik wurk. Hy eksposearre ûnder oare yn it Frysk Museum (2002), it Grinzer Museum (2007) en it Museum Belvedêre (2008, 2010).

## Inkele wurken
* 1998 *Bodil*, Boalsert
* 2002 *De Pûst*, De Lemmer
* 2002 *Platfoarm*, Easterwâlde

Bodil.JPG|Bodil
Sjoerd(menhir).jpg|Sjoerd (Menhir)
Rûmsicht.jpg|Rûmsicht
Speltsje.jpg|Speltsje
Tjaard Anne Marius Albert van Andringa de Kempenaer

**Tjaard Anne Marius Albert van Andringa de Kempenaer** (De Lemmer, 17 july 1806 – Ljouwert, 23 maart 1870) wie in Frysk politikus.
 
Van Andringa de Kempenaer woe in Fryske, op De Lemmer berne, grûnbestter út in foarnaam aadlik laach, mei bestjoerders yn opfolgjende generaasjes. As er 28 jier is wurdt er grytman fan It Bilt en troch it yn wurking treden fan de gemeentewet fan 1851 waard hy dêr doe boargemaster. Yn de fyftjin jier dat hy yn de Earste Keamer siet wie hy in behâldend lid, dat faak it wurd hie. Hy waard yn 1865 troch in liberaal ferfong.

Hy wie de soan fan Antoon Anne van Andringa de Kempenaer en pakesizzer fan Onno Reint Alberda van Ekenstein.
Piper Cub

De **Piper J-3 Cub** is in lytse lichtgewicht fleanmasine foar twa persoanen, makke tusken 1938 en 1947 troch Piper Aircraft. It tastel wie yn 't earstoan ornearre foar it oplieden fan fleanders, mar waard ek tige wurdearre troch partkulieren. De Cub waard populêr fanwege syn ienfâld en relatyf lege priis. De namme 'Cub' is Ingelsk foar 'welp', it embleem fan de Piper Cub is sadwaande ek in bearewelpke. 
De Cub koe ek útrisd wurde mei driuwers of sky's. Ek krigen guon tastellen mânske bannen (saneamde toendrabannen) foar it lânjen op sân as oare ûnstabile grûn.

## Skiednis
### Foar de Twadde Wrâldkriich
It basisûntwerp fan de Piper Cub is út 1930, de Taylor E-2 Cub, boud troch Taylor Aircraft út Bradford yn Pennsylvania. Letter yn de jierren '30 gong Taylor Aircraft fallyt en naam Piper Aircraft it oer. 
Yn 1938 waard de nije J-3 Cub yntrodusearre dy't yn it plak fan de âlde E-2 komme soe. De tastellen jilden goed $1000 it stik.

### Yn de Twadde Wrâldkriich
Yn de Twadde Wrâldkriich die bliken dat de Cub ek in tige gaadlik tastel foar militêre doelen wie. Sy waarden in protte brûkt foar ferkenning, transport en somtiids sels, útrisd mei bazooka's ûnder de wjukken, foar oanfallen op grûndoelen. De militêre farianten fan de Cub wienen de **L-4**, **O-59** en **NE-1**. De bynamme foar de militêre Cub waard *grasshopper* ('sprinkhoarne/hipper'). 
 
De militêre Cub, mei meast gruttere ruten, is brûkt troch in protte loftmachten, ûnder oaren de USAF (Feriene Steaten), de Militêre Loftfeart fan it Keninklik Nederlânsk-Yndysk Leger en de Belgyske loftmacht).

### Nei de Twadde Wrâldkriich
Nei WO II waarden tûzenen militêre *Grasshoppers* sivyl registrearre mei de namme J-3. Yn 1949 presintearre Piper de Piper PA-18 Super Cub, in nijmoadrige fariant fan de J-3 Cub dy't oant 1981 makke wurde soe. De Super Cub krige in nije motor en de ruten waarden oanpast. Technysk feroare der ek in soad, ûnder oaren krige it in nij elektrysk systeem en *[[flaps]]* ûnder de fleugels. De Super Cub waard yn Nederlân brûkt troch de Keninklike Loftmacht en de Marine Loftfearttsjinst.

## Spesifikaasjes (J3C-65 Cub)

### Algemien
*Bemanning: 1 piloat
*Kapasiteit: 1 passazjier
*Lingte: 6.83 meter
*Spanwiidte: 10.74 meter
*Hichte: 2.03 meter
*Fleugeloerflak: 16,58 m²
*Leechgewicht: 345 kg
*Nuttige lading: 205 kg
*Maksimale startgewicht: 550 kg
*Motor: 1 Continental A-65-8 luchtkuolle fjouwersylindermotor, 65 hk (48 kW)

### Prestaasjes
*Topfaasje: 140 km/o
*Krúsfaasje: 121 km/o
*Berik: 354 km
*Praktysk plafond: 3500 m
*Klimfaasje: 2,3 m/s
*Fleugelbelesting: 33,4 kg/m²
*Fermogen: 11,35 kg/kW
Farrûtes yn Fryslân

De seis farrûtes troch Fryslân foar de plesierfeart binne:
# *Akwaduktrûte* - lâns 5 akwadukten troch it súdwesten fan de provinsje
# *Lits-Lauwersmarrûte* - tusken de Nasjonale Parken De Alde Feanen en Lauwersmar en troch De Wâlden nei Dokkum.
# *Middelseerûte* - tusken Ljouwert en Snits, mei terpen, troch it âlde kweldergebiet fan de eardere Middelsee.
# *Steandemêst-rûte* - fan Ljouwert troch de greiden en werom.
# *[[Turfrûte]]* - troch de súdeastlike hoeke, mei bosk, fean en heide. Ferbining mei west-Drinte en de Kop fan Oerisel
# *Woudaaprûte* - by Kameleondoarp Terherne
Earehôf Hylpen

It **Earehôf Hylpen** leit op it tsjerkhôf fan de Grutte Tsjerke yn de Tsjerkestrjitte yn Hylpen. Der steane alve stienen, fiif dêrfan binne oant no ûnbekend bleaune loftmachtmilitêren. Op de stiennen steane de nammen:

## Skiednis
Yn de nacht fan **6 op 7 novimber 1941** fierde it 408e Kanadeeske Squadron mei Hampden bommesmiters in missy út rjochting Dútslân. Op de weromreis by de Nederlânske kust waard de Hampden nr. AD 972 oanfallen troch in Dútske nachtjager. Troch in skroefdûkflecht te meitsjen wisten se de fijân fan har ôf te skodzjen. Doe't de piloat dêrnei in bemannings-check hold, joech de waarnimmer-sersjant Palastanga gjin antwurd. By kontrôle blykte syn ûntsnappingslûk iepen te stean en syn parasjute út it rak ferdwûn. Sersjant Palastanga waard as fermist opjûn. Earst nei de kriich die bliken út in rapport fan it Reade Krús dat het stoflik omskot op 12 april 1942 oanspield wie oan de Fryske kust by Hylpen. Hy wie begroeven op it tsjerkhôf fan Hylpen.
De Hampden kaam feilich werom op de thúsbasis it Syerston fleanfjild.

Op **22 novimber 1943** stoarte in Halifax, de LW 286 fan it 51e squadron, troch noch ûnbekende oarsaak yn de Iselmar tusken Urk en Hylpen. It tastel wie op missy nei Berlyn. Alle 7 bemanningsleden kamen by de *crash* om, dêrfan binne der fjouwer oant hjoed de dei fermist. Sersjant A.B. Springett leit begroeven op dit earehôf Hylpen. De oare bemanningsleden:

De nammen fan de fermisten steane oanjûn op it Runnymede memorial.

Op **22 jannewaris 1944 ** stoarte in Lancaster, de DS 824 fan it 514e Squadron yn it noardlik diel fan de Iselmar. De sân  bemanningsleden kamen dêrby om it libben. Trije dêrfan wurde noch altiten fermist. Sersjant Chapman leit begroeven op dit earehôf. De oare bemanningsleden:

De nammen fan de fermisten steane neamd op it Runnymede memorial.
Typmasinemuseum

It **typmasinemuseum** "Sjoch" sit oan de Nije Strjitwei 73 yn Gytsjerk en bestiet út sa'n 300 typmasines, dêrfan binne 200 tentoansteld. 

De kolleksje is sûnt 1963 opsetten troch Ryk van Dijk. Eartiids wie Van Dijk monteur, guon fan de lettere eksimplaren hat er as monteur noch neisjoen en waarden letter troch de eigeners skonken. Van Dijk hat mar ien masine sels kocht, de oaren hat er krigen. De âldste masine is fan 1880. Spesjale typmasines binne dy mei twa rigen toetsen. Ek binne der spesjale brailletypmasines foar blinen. Se binne tentoansteld boppe syn garaazje. DE namme fan it museum is "Sjoch", dat ferwiist nei opmerkings fan besikers dy't bygelyks útrôpen: "Sjoch, sa'n ien hie ús pake ek". Utsein de woansdei is it museum te besichtigjen. Ofspraken kinne telefoanysk of fia e-mail makke wurde. In Fryske flagge jout oan oft it museum iepen is.


Ofbyld:Typmasinemuseum Sjoch 43.JPG|
Ofbyld:Typmasinemuseum Sjoch 40.JPG|
Ofbyld:Typmasinemuseum Sjoch 39.JPG|
Ofbyld:Typmasinemuseum Sjoch 37.JPG|
Ofbyld:Typmasinemuseum Sjoch 36.JPG|
Ofbyld:Typmasinemuseum Sjoch 01.JPG|


## Sjoch ek
* List fan musea yn Fryslân
Earehôf Starum

It **Earehôf Starum** is part fan it algemien begraafplak fan Starum. It leit njonken de Nederlânsk Herfoarme tsjerke oan de Foarstrjitte. 

Dêr stean 7 grêfstiennen, 5 stiennen hawwe de neifolgjende nammen:

## Skiednis
Op **05 septimber 1942** stoarte in Lancaster bommesmiter, de R5755 fan it 207e skwadron, beëasten Medemblik yn de Iselmar. Der wurdt fermoede dat it fleantúch delsketten waardoch in Dútske jager. Alle 7 bemanningsleden kamen dêrby om; radio-telegrafist J.C. Luton leit op dit earehôf, de oare bemanningsleden binne:

De fermisten wurde betocht op it Runnymede Memorial,

Op **22 jannewaris 1944** stoarte in Lancaster, de DS 824 van het 514e Squadron del yn it noardlik part fan it Iselmar. De sân bemanningsleden kamen dêrby om. Trije dêrfan binne oant hjoed-de-dei fermist. De piloat J.K. Williams leit begroeven op dit earehôf.
* Sersjant W.H. Chapman leit begroeven op earehôf Hylpen. 
* De boardskutter E.A. Lane en navigator L.N. Millis lizze op earehof Makkum
* Sersjanten  J.R. Keenen en A. Pratt, en ek de loftmachtoffisier D.F. Henshaw binne oant no ta fermist.

Op **15 oktober 1944** makke in Halifax V, de LL293 fan it 298 Skwadron, in needlanning op de Iselmar besuden Starum. De bemanning koe út it fleantúch komme, mar doe't se besochten om mei de dinghy de Fryskse kust te berikken rekke de bemanning yn it tsjuster it kontakt mei Ferguson kwyt. Ferguson hie problemen mei syn rêdingsfest en koe net swimme. Ferguson syn lichem waard oaremoarns fûn, hy wie ferdronken en kaam te hôf yn Starum. It oarepart fan de bemanning koe de kust berikke en dûkt mei help fan it ferset ûnder yn de omkriten fan De Gaastmar en helle sa de ein fan de oarloch.

It 298 Squadron wie belêste mei spesjale opdrachten yn de Twadde Wrâldoarloch.  Dy nacht waarden 11 Halifaxen útstjoerd om guod te droppen foar de Binnenlânske Striidkrêften yn Nederlân. Ien Halifax, de LL293, kaam net werom.
Nije Tsjerke (It Heechsân fan Eastermar)

De **Nije Tsjerke fan It Heechsân fan Eastermar** is in yn 1868 yn eklektyske styl boud tsjerkegebou yn It Heechsân by Eastermar. 

## Skiednis
Yn de twadde helte fan de njoggentjind iuw waard de âlde tsjerke fan It Heechsân fan Eastermar om syn brekfallige steat ôfbrutsen. De toer fan de âlde tsjerke bleau sparre. Sirka 400 meter súdliker oan de Toerleane waard yn 1868 in nije tsjerke boud. Yn dy tiid wie Willem Haiko Groeneveld Harders predikant fan de herfoarme gemeente Eastermar. De yn eklektyske styl boude tsjerke wie in ûntwerp fan de arsjitect R. Kielstra. De Dokkumer oannimmer K.F. Ozinga boude de tsjerke. Yn 1894 ward de toer fernijd. De tsjerke is erkend as ryksmonumint, krektas it neistlizzende ferieningsgebou en de pastorije der foaroer.

It ynterieur waard yn de fyftiger jierren fan de 20e iuw fernijd. Fan it âlde ynterieur binne ûnder mear de rouboerden en it oargel, yn 1888 boud troch de Ljouwerter firma  J.F. Kruse - Firma W. Hardorff & Zoon, bewarre bleaun.
Laak

* Plakken:
** Laak (De Haach), in stedsdiel yn de Nederlânske stêd De Haach
** Laak (Belgje), in buorskip yn Houthalen yn Belgje
** Laak (Heythuysen), yn Nederlân
** Ohé en Laak, yn Nederlân
** Laak (Gelderlân), yn Nederlân
** Laak (Neder-Saksen), yn Dútslân
** Laak (Karintje), yn Eastenryk
** Laak (Compostela Valley), yn de Filipinen
** De Laak (Eindhoven), in wyk yn it stedsdiel Tongelre yn Eindhoven

* opperflaktewetter:
** Laak (rivier yn De Haach)
** Laak (Zederik), in rivierke yn de gemeente Zederik
** De Laak yn Montferlân
** Laak (Iemfallei), grinsrivierke tusken Nijkerk en Amersfoart
** Laak (Belgje)

* Laak as efternamme: 
** Jan ter '''Laak''' (1938-2009), Nederlânsk fredesaktivist
** Jan ter '''Laak''' (1950-2006), Nederlânsk nammekundige en wiskundige
** Koen van de '''Laak''' (1982), Nederlânsk fuotballer
** Cor van der Laak (type), typke fan Van Kooten en De Bie
Laak (Iemfallei)

De **Laak** is in diels kanalisearre rivierke op de grins fan de provinsjes Utert en Gelderlân. 

Fia de Laak wettert it Nijkerkerveen ôf op de Iselmar. De Laak hat syn name jûn oan de nijbouwyk "De Laak" yn Vathorst, dêr't it wetter in wichtige rol spilet. De wyk wurdt troch de Laak mei de Rânemarren ferbûn en is dêrom ûntwurpen as in moderne Suderseestêd. It toponym Hoevelaken is ek besibbe oan dizze wetternamme.
Rein Munniksma

**Rein Wiebe Munniksma** (Koudum, 2 juny 1950) is in Nederlânsk politikus út namme fan de PvdA.

Munniksma folge de HBS yn Drachten. Dêrnei studearre hy politikology oan de Universiteit fan Amsterdam. Nei syn stúdzje wurke hy yn 1974 as trener by it foarmingssintrum fan de Woodbrookers Arbeidersmienskip yn Koartehimmen. Fjouwer jier letter begûn hy syn politike karriêre as wethâlder fan de gemeente Opsterlân.

Yn 1987 waard Munniksma beneamd as boargemaster fan de destiidske gemeente Anloo. Nei de fúzje fan de gemeenten Anloo, Gasselte, Gieten en Rolde yn 1998 waard hy boargemaster fan de nije gemeente Aa en Hunze. Nei de Provinsjale Steateferkiezings fan 2007 waard Munniksma op 18 april 2007 keazen as deputearre fan de provinsje Drinte.

Per 16 april 2015 waard Rein Munniksma yn Menterwolde waarnimmend boargemeester en dêrneist fan 1 augustus 2017 ôf ek fan Slochteren. Op 1 jannewaris 2018 waard er beneamd en be-edige ta waarnimmend boargemaster fan de gemeente Midden-Grinslân dy't op 1 jannewaris 2018 ûntstie út de gemeenten Hoogezand-Sappemeer, Slochteren en Menterwolde. Per 9 july 2018 waard er opfolge troch Adriaan Hoogendoorn.