open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pieter Boomsma

**Pieter Boomsma** (Sondel, 25 desimber 1941) is in Nederlânsk predikant. Hy wie fjouwer jier foarsitter fan de synoade fan de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân en fiif jier direkteur fan de kristlike jongereinorganisaasje Youth for Christ. Tegearre mei syn frou hat Boomsma fiif bern. Ien dêrfan is telefyzjepresintator Arie Boomsma.

## Libbensrin
De heit fan Boomsma, Koos Boomsma, siet yn de Twadde Wrâldoarloch yn it ferset. Hy wie kommandant fan it distrikt Snits fan de Lanlike Ûnderdykorganisaasje. Op moandei 6 novimber 1944 waard hy deasketten troch de Dútsers.

Boomsma studearre oan de HBS en siet dêrnei fjouwer jier by de loftmacht. Dêrnei folge hy de stúdzje teology oan de Frije Universiteit yn Amsterdam. Yn dizze tiid wie hy belutsen by de kristlike studinteferiening Ichthus. De lêste jierren fan syn stúdzje kombinearre Boomsma mei de funksje fan stêfwurker by de studintekoepel IFES. Yn septimber 1973 waard hy befêstige yn syn earste gemeente yn Marken. Yn 1977 folge hy George Brucks op as direkteur fan Youth for Christ. Yn dizze tiid hie Boomsma te krijen mei krityk fan it COC dat de jongereinorganisaasje tsjin homo’s wie. Se presintearren sadwaande in swartboek. Letter joegen se ta in grut diel fan de bewearingen optocht te hawwen. Yn 1978 waard Boomsma predikant yn in gemeente yn Stiens. Ek wie hy ien dei yn de wike predikant yn de Grifformearde Tsjerke fan Hijum-Feinsum.

Yn 1985 waard hy lid fan de lanlike synoade en fan 1991 oant 1995 foarsitter. Yn dy kwaliteit wie hy belutsen by it Samen-op-Weg-proses. Boomsma makke ûnder mear mei it Grifformearde Bûn út it proses stapte. Dit fûn hy persoanlik slim, omdat hy ynienen foar minsken oer stie dêr’t hy mei op ien leauwensline siet.

Boomsma waard yn 1988 befêstige as predikant yn Apeldoorn en yn 1997 yn Nijverdal. Yn 2006 gie hy mei emeritaat. Hy hâlde geregeldwei sprekbeurten yn it lân. Boomsma waard foarsitter fan de Stichting Leprasinding Nederlân en foarsitter fan de Ried fan Kommissarissen fan it *[[Friesch Dagblad]]*.

Fan syn hân ferskynden publikaasjes as *Fantastisch geloven* (1993); *God, van wie allemaal?* (1997); *Het doet je altijd wat* (1999); en hast 25 jier kollumns yn *[[Centraal Weekblad]]*. Tegearre mei syn soan Arie skreau hy yn 2005 it boekje *De Bijbel, wat vind jij?*. Hjiryn behannelt hy fragen dy’t de jongerein stelt oer de *Bijbel en God*. Yn 2006 ferskynde *Weerwoord*, dat mei Arie en in oare soan, Klaas, skreaun wie. Boppedat yn 2006 'Geloven op maandag', in bondel kollumns.
De Haven (Sondel)

**De Haven** yn Sondel yn de gemeente Súdwest-Fryslân is in tsjerke fan de protestantske gemeente Aldemardum-Nijemardum-Sondel. Fanwegen it oargel, de preekstoel en de hearebank is de tsjerke in ryksmonumint.

## Skiednis
Tusken 1150 en 1350 waard der in grutte tsjerke yn Sondel mei in foarse toer boud. Dy oan de apostel Andréas wijde tsjerke baarnde yn 1495 út. Op it plak waard dêrnei in lytsere en ienfâldige tsjerke boud. De 14e-iuwske klok hat nei alle gedachten noch yn de grutte tsjerke hongen. De tsjerke bleau oant 1640 katolyk en is yn dat jier oergien yn hannen fan protestanten.

Yn 'e earste helte fan de 19e iuw baarnde de tsjerke wer ôf. De ferfanger fan dy tsjerke bleau net lang stean want yn 1869 waard op de fûneminten fan it âldere tsjerkje de hjoeddeiske tsjerke boud. De stiennen flier fan grêfstiennen ferdwûn ûnder in flier fan planken. Dy tsjerke waard yn de jierren 1950 restaurearre. 

De herfoarme gemeenten fan Sondel, Aldemardum en Nijemardum fusearren nei in 'Samen-op-Weg'-proses yn 2007 mei de Grifformearde tsjerke fan Nijemardum ta ien PKN-gemeente. Yn dat jier makken de gleskers Ton de Bruin en Johannes Boersma foar de tsjerke in brânskildere raam fan Jezus yn de hôf. 

De tsjerke is yn de jierren 2013-2014 renovearre en it ynterieur krige by dy gelegenheid de oarspronklike kleuren werom. Alles hat fan 't plak west en is op 'e nij stúkt en skildere. Fierder binne der banken ferwidere en stuollen delset, dy't nofliker sitte. By de renovaasje waarden ûnder de flier ek de âlde grêfsarken ûntdutsen. 

De toer waard yn 2015 ferfongen. By dy gelegenheid is de toer likernôch twa meter ferhege, lykas de sitewaasje ek foar 1957 wie. De hoanne, dy't al yn 2010 fan de gammele toer helle wie, is doe ek wer op de nije spits set. Troch de gruttere galmgatten draacht it lûd fan de klok ek fierder.

## Ynterieur
De iken preekstoel datearret fan de 17e iuw. Yn de tsjerke binne twa oerkape banken, dêrfan is de famyljebank ek 17e-iuwsk. Yn it midden fan de seal kin in diel fan de houten flier iepene wurde om in pear monumintale grêfsarken foar it ljocht te heljen.

De klok yn de dakruter hat noch yn de katolike tsjerke hongen en is 14e iuwsk. Unbekend is wa't de klok getten hat.  

## Oargel
It oargel út 1897 is makke troch Bakker & Timmenga. Op de oargelbalustrade  stiet: *Ter nagedachtenis van vrouwe Octavia Cornelia Suzanne van Swinderen. Weduwe van C. Star Numan*.

## Oare tsjerken fan de PKN gemeente
De oare tsjerken fan de PKN-gemeente binne:
* De Hoekstien (Nijemardum)
* De Fontein (Aldemardum)

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Earehôf Drylts

It **Earehôf Drylts** is in ûnderdiel fan it algemiene begraafplak fan Drylts. De grêven lizze flakby de yngong. Der steane twa stiennen mei dêrop de nammen:

## Skiednis
Op 10 april 1943 patrouillearre in Mosquito, de DZ 743 fan it No. 410 Squadron RCAF, yn Súdwest-Fryslân. Tichtby it stasjon fan Drylts waard in trein ûnder fjoer nomd. Dêrby kaam de Mosquito ûnder fijannich fjoer te lizzen. It fleantúch draaide skerp en besocht leech oer it stasjon te fleanen om de minsken op it perron te jeien mar rekke dêrnei troch syn lege fleanhichte de beamtoppen op de Stedsleane en stoarte del. De twa bemanningsleden kamen dêrby om it libben. Se waarden begroeven op it algemiene begraafplak yn Drylts.

Efter de twa CWGC-grêven steane twa saneamde stele, by de grêven fan de Fryske fersetsstriders Hendrik Huizenga en Jurjen Hoomans. Beiden waarden by in razzia op 5 april 1945 yn Drylts oppakt. Mei trije oare fersetsstriders waarden se op 6 april 1945 troch de Dútsers fusillearre op de Sânfurderhoeke tusken Sondel en Nijemardum. Nei de oarloch, op 23 oktober 1946, waarden se opnij beïerdige op it algemiene begraafplak yn Drylts.

## Ofbylden

Ofbyld:IJlst cemetery-Ned oorlogsgraf-2.jpg
Ofbyld:IJlst cemetery-ned oorlogsgraf Jurjen Hoomans.jpg
Ofbyld:IJlst cemetery-Hendrik Huizenga.jpg
Balktil

**Balktil** is in buertsje yn de gemeente  Westerkertier, yn de provinsje Grinslân. It leit oan de N980 tusken Mearum en Noardwyk, op it plak dêr’t it Dwersdjip oergiet yn it Alde Djip. De brêge dy’t hjir oer it wetter leit en ûnderdiel foarmet fan de N980 wurdt de Balktil neamd.

It gebiet om Balktil is ynrjochte as natuergebiet foar wetterbisten.

## Skiednis
De Balktil komt foar it earst foar yn in oarkunde út 1385 as de Mearumer Balk. Dy Mearumer Balk foarme in trochlit foar it wetter fan Mearum (Vredewold) fia Grootegast (Langewold) nei de seeslûzen. De Mearumer Balk stie ûnder kontrôle sadat as der alaarm slein waard yn Langewold, de tafier fan wetter hjir stoppe wurde koe. Yn de oarkunde fan 1385 stiet dat de Mearumerbalk maksimaal 4 *holtvoeten* (1 Fryske houtfoet = 0,296 meter) breed wêze mocht, ofwol 1,18 meter. 

Yn 1912 waard út Alde Djip kanalisearre en ferlear de Balktil har funksje. Dêrnei waard it plak in skoft brûkt foar de opslach fan dongierde, pulp, sintels (útbaarnde stienkoalen) en turf, keunstdong, sân, grind en bargen dy’t ôf- en oanfierd waarden mei skippen oer dizze drokke skipfeartrûte. Dat los- en laadplak lei efter it kafee dat hjir oant 1916 stie en de noch besteande pleats by de brêge. Foar it lossen wie hjir in swaaigat doar de skippen. Letter kaam it losplak nei de oare kant fan it wetter te lizzen. Dat plak krige doe yn de folksmûle de namme "de opslach". Yn de Twadde Wrâldoarloch waarden der benammen jirpels oer it djip ferfierd. Dat kaam troch de skuorplicht (ynfierd yn 1942), wêrby’t boeren troch de oerheid twongen waarden harren lân om te ploeien ta boulân.
De Jammer

**De Jammer** is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. It plakje leit oan de dearinnende dyk dy’t útkomt op de dyk fan Boerakker nei Enumatil. De buorskip bestiet út in oantal húskes dy’t oan it dykje lizze.

De namme De Jammer is ôflaat fan *rampspoed*. It leit sa goed as isolearre, oan de noardside troch de Matsleat, oan de westside leit in sompich gebiet, en oan de eastside rint de *Feithwyk*.
Hamrik

**Hamrik** is in buorren yn de  Westerkertier yn de provinsje Grinslân. De buorskip leit justjes benoarden de A7, ter hichte fan it doarp Mearum. Benoarden de buorskip streamt it Alde djipke.

De namme Hamrik is in gearlûking fan *Ham* = greide oan it wetter, en *merke* of *marke* = mienskiplike grûn. De namme komt meastal foar as efterheaksel, bygelyks yn Finsterwolderhamrik.
't Malijk

** 't Malijk** is in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. Hy leit efkes eastlik fan it doarp Mearum, wat besuden de wei tusken Mearum en Nuis.

De buorskip leit oan it Malijksepad, dat tusken Mearum en de Coendersboarch rint. Neffens de oerlevering soe oan it paad in grutte iik stien hawwe dêr’t de buorrjochters fan de streek harren eed ôfleinen.
Keuningswijk

**Keuningswijk** is in buorskip yn de gemeente  Westerkertier yn de provinsje Grinslân, lizzend tusken de doarpen De Wylp, Jonkersfeart, Sânhuzen en Bakkefean. Administratyf falt de buorskip ûnder it doarp De Wylp. Oan de Keuningswei leit in pingo(ruïne), it *Ronde meer*.
De Haar (Mearum)

**De Haar** is in streek en in buorskip yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. De Haar is in lintbebouwing fan pleatsen oan de Haarsterwei, tusken it doarp Mearum en Fryske Peallen yn de gemeente Opsterlân.

De namme betsjut ‘hichte’. It gebiet is dan ek wat aksidintearre, opfallend yn it hast flakke karakter fan de fierdere gemeente. Feitlik heart it lânskiplik by de Fryske Wâlden.

Yn de Twadde Wrâldoarloch hawwe de Dútsers sechtjin bewenners út De Haar stânrjochtlik deasketten yn de tichtby lizzende bosk fan Trimunt as ferjilding foar in fersetsdied by de April-maaiestaking yn 1943. Under de slachtoffers ek in jonge fan 13 jier.
Tusken 2000 en 2004 wie der in asylsikerssintrum yn De Haar dêr’t 400 asylsikers ûnderbrocht waarden.

Tusken de pleatsen oan De Haar stiet ien fan de grutste sjampinjonkwekerijen fan Europa. 

De Haar.JPG|Plaknammeboerd 'De Haar'
Oosterheerdt..JPG|Monumintale pleats 'Oosterheerdt' út 1861
Westerheerdt..JPG|Monumentale pleats 'Westerheerdt' út 1862


## Sjoch ek
* Johannes Siebinga (1898-1969), hûsdokter en amateur-archeolooch, berne op De Haar.
Willemstêd (Grinslân)

**Willemstêd** (Nederlânsk en offisjeel: *Willemstad*) is  buorskip yn de  Westerkertier yn it súdwesten fan de provinsje Grinslân. It leit tusken Mearum en Jonkersfeart, besúdeasten fan it doarp Mearum. 

De buorskip, besteande út in tsiental fersprate huzen, hat syn namme krigen om 1840. De namme soe ferwize nei Willemstêd in de provinsje Noard-Brabân. In oantal frijwilligers út de streek soe yn de Tsiendeiske fjildtocht legere west hawwe yn it Brabânske Willemstêd en de namme nei ôfrin fan de striid mei nei hûs ta nommen hawwe.
Wikipedy-stêd

Monmouth yn Wales neamt him de earste **Wikipedy-stêd**. Dizze stêd hat mear as tûzen buorden by wichtige plakken delhongen mei in QR-koade derop. Wa’t de koade skent kriget de Wikipedyside fan dat plak te sjen.

It projekt hat de namme Monmouthpedia krige. Der binne teksten oerset en byskreaun foar de Wikipedy. Bedriuwen en ynwenners hawwe harren ynspand om dat foarinoar te krijen. Mei de oanlis fan in wifi-netwurk kinne alle ynwenners en besikers fergees ynternette.
Teaterselskip Knûkel

**Teaterselskip Knûkel** is in teätergroep fan kreative tûzenpoat Paul van Dijk út Warkum en in tal muzikanten en akteurs. 

De groep wurket mei in soad dissiplines en is in griemmank fan poppeteäter, toaniel, skimmen en muzykteater. Muzikanten, akteurs en poppen steane op ien poadium. De muzikanten reageare op wat der op it toaniel bart. Soks bart bygelyks troch it fersterkjen fan emoasjes.

Knûkel ûntstie yn 2009 doe't *Merakels *yn Nijlân om in akt ferlegen siet. It teaterstik *Renske wol stoer wêze* ferskynde yn 2010 ek as berneboek.

De teksten fan Knûkel binne altyd nije Fryske teksten en fan de hân fan Paul van Dijk. Hy hat him ta doel steld om bern mear mei Frysk berneteäter yn oanrekking komme te litten.

## Teaterstikken
* *Renske wol stoer wêze! (2009)*
* *De Poets van de Schoenmaker (2010)*
* *Knip! (2010)*
* *De Wûndertoeter (2015)*
* *It Feestbist (2016)*
* *De Bjusterbaarlike Baron (2019)*
* *Omke Ûle past op (2022)*
Henk de Boer

**Henk de Boer** (Warkum, ?) is in teaterman, tekstskriuwer en keunstner en muzikant út Warkum.

De Fryske kultuer rint as in reade tried troch syn wurk. 
Yn syn atelier  "De Halve Zwaan" makket er tapaste keunstopdrachten, wêrûnder romtlike objekten, ûntwerpen en yllustraasje dêr't benammen minsken en lânskippen yn foar komme. Soks bart yn de foarm fan doeken, keramyk, portretten, ynstallaasjes en tekeningen. Foar de iepening fan Simmer 2000 makke er in pompeblêdkeunstwurk dat no by it FEC yn Ljouwert stiet. 

Mei de oprjochting fan stichting "De Paupers" yn 1993 koe er ek 'byldzjend teater' meitsje dêr 't er faak de pleatslike befolking by beluts. Sa makke er op it strân fan Ferwâlde it kabareteske stik Dy Dei oer generaal Hein Kampf en soldaat René dy't de minsken meinimme op in reis troch de tiid dêr't minsken oerspield wurde mei ynfaazjes. "D-Day yn 1944 wie in ynfaazje, mar dêrnei folgen der noch mear: dy fan Coca Cola, telefyzje, digitalisearring, ôfnimmende privacy, tanimmende regeljouwing.”

Yn de muzyk- en teaterprojekten spylje skilderijen en ynstallaasjes in grutte rol. Yn "Breewar.nl" sels as haadrolspilers. It projekt "Sinkel" spile him ôf op it Griene Strân by Warkum. Hjiryn waarden de tekeningen en skilderijen yntegreard yn film en animaasjes.

## Projekten
* *Doolhoofd*  - oer de wurking fan it brein by de foarming fan in keunstwurk (2007)
* *Teater breewar* - Muzikaal en byldzjend lokaasjeteater op it eardere eilân Breewar by Warkum.(2002)
* *Lânskipsprojekt Seespegel* - objekten yn ferskate polders yn de Súdwesthoek dy't de hichte fan de seespegel ferbyldzje (1999)
* *De Deadendûns* - Bewegende doeken op de seedyk by Skarl (1997)
* *lokaasjeteater Fryslân's takomst* - oan de Sânmar by It Heidenskip (1995)
Skarl (band)

**Skarl** is in Fryske alternative rockband oprjochte yn 1996 yn de Súdwesthoeke.
De groep bestiet yn 2011 út de muzikanten Philippus Feenstra (gitaar, banjo & mandoline), Peter Kamping (basgitaar) en Pieter Kurpershoek (sang en gitaar) Pieter Feenstra (slachreau), Paul van Dijk (toetsen), Rudy Lobisch (saksofoans)en Benedictus van der Veen (tromboane en bariton). Skarl makket alternative Fryske en Nederlânske teatermuzyk. Se meitsje rûge eigensinnige muzyk mei dwers sketterjend koper, hakjende ritmes, protteljende potten en pannen, grinende gitaren, in fermôge oargeltsje en kombinaasje mei skuorjende en raspjende sjongpartijen. Der sit in soad swarte humor en selsspot yn. 

## Skiednis
De namme Skarl komt fan de prosesmjittige wize fan wurkjen. Lykas ‘Jan fan 'e Strjitte’ syn kost by elkoar skarrelt, sa skarrelt Skarl klanken, wurden en âlde ynstruminten by elkoar op 'e siik nei de rook, de smaak en de kleur.

Skarl trede al op foar 3FM, ûnder oare yn it VPRO-programma Club Lek (oktober 2003). Yn 2000 wûnen se it festival Liet mei it nûmer ‘Jan fan de strjitte’ en yn febrewaris 2000 spilen se by de weriepening fan it Jopie Huisman Museum yn Warkum. Alternative lokaasjes dêr't se optreden hawwe binne de earste ferdjipping fan de Aldehou, de lêsseal fan Tresoar en de Teatertún yn Riis.

## Teaterproduksjes
* *Ajaks* (1998, yn gearwurking mei SULT;
* *Biedermann en de Brânstichters* (2000), yn gearwurking mei Janny van der Veen);
* *Breewar* (2002), mei De Paupers.  

Yn 2004 trede Skarl op mei it muzykteaterprogramma ‘Skilderij’, de muzyk dêrfân ferskynde op CD. It wie de reden om Skarl te nominearjen foar de Fryske Poppriis fan 2005. Skarl waard ek nominearre foar de Bernlefpriis yn 2002, foar de bysûndere foarmjouwing fan de produksje fan de twa miny cd ’s: *Mins* (1998, eigen behear) en ‘Biedermann en de Brânstichters’ (2000, eigen behear). Yn 2008 hat harren fideoklip *Sear dien* seis wiken yn de Top-3 fan Klipkar fan Omrop Fryslân stien.

In augustus 2005 hat Sjoerd Kramer Skarl ferlitten, hy is opfolge troch Peter Kamping.

## Diskografy
* *Hotel Korsakov*
Markus Falearius Martialis

**Markus Falearius Martialis** (Latyn: **Marcus Valerius Martialis**) wie in Romeinsk skriuwer. Hy waard berne tusken 38 en 41 nei Kr., nei eigen sizzen op de Iden fan maart (dêrom it *[[cognomen]]* Martialis). Hy ferstoar tusken 102 en 104. De perioade wêryn't Martialis libbe stiet wat materiële wolfeart oanbelanget bekend as de bloeiperioade fan it Romeinske Ryk.
Wetterline

By in skip is de **wetterline** it grinsflak (of de trochsneed fan it skip op it grinsflak) tusken it gedielte fan de skipsromp ûnder wetter en dat fan it part derboppe. By lyklêstich skip sûnder slachside is de wetterline symmetrysk. It wiete gedielte fan de romp wurdt yn stabiliteitsberekkeningen ek wol karêne neamd. Mei wetterline wurdt faak ek de wetterline by simmerdjipgong bedoeld.
Desert Sons

**Desert Sons** is in Fryske Stonerrockband yn de geast fan Kyuss. De band komt út de stêd Harns. De band is oprjochte yn augustus 2000 en it lêste optreden wie 3 desimber 2009 yn Teater Romein yn Ljouwert.

## Diskografy
**Stonerockers* (Miny album)
**100 Miles*
**Rock & Roll Razzle Dazzle*
Ons Ideaal

Fanfarekorps **Ons Ideaal** is oprjochte yn 1909. It korps is fêstige yn Easterwierrum, mar de leden komme ek út oare plakken. De leden binne fan alle leeftiden, allegear hawwe se muzyk as leafhawwerij.

## Besetting
It korps hat kwa besetting bloeiperioades en mindere perioades hûsn. Yn 2010 bestiet korps út sa'n 25 leden fan alle leeftiden. Sûnt juny 2007 stiet it ûnder lieding fan dirigint Menno Haantjes.

## Aktiviteiten
It korps fersoarget geregeldwei konserten yn it doarp, lykas it jierlikse krystkonsert en kofjekonsert. Boppedat docht it korps in pear kear yn it jier mei oan in konkoers of fanfare-festival. De ferening besiket ek om aktyf jeugdleden te werven troch lessen oan te bieden, it hat ek lange tiid in jeugdkorps hân.
List fan Fryske fanfareorkesten

Dit is in **list fan Fryske fanfareorkesten** 

* Kristlike muzykferiening De Bazuin Stynsgea
* Fanfarekorps "Euterpe", Beetstersweach
* Muzykferiening Apollo, Burgum
* Fanfareorkest "Oranje", Boalsert
* Fanfare "Joost Wiersma" Jistrum
* Frysk Jeugd Fanfare Orkest (FJFO)
* Frysk Fanfare Orkest (FFO)
* Kristlike muzykferiening de Bazuin Holwert
* Muzykferiening "Joost Wiersma", Jistrum
* CMV Jouster Fanfare, De Jouwer
* Feriening Fanfare Constantia, Menaam
* Kristlike muzykferiening "Oranje", Minnertsgea
* Fanfarekorps "Ons Ideaal", Easterwierrum
* Kristlike muzykferiening "Eendracht maakt macht", Aldegea
* Fanfareorkest "Looft den Heer" Aldegea
* Kristlike muzykferiening "De Vrije Fries", Aldhoarne
* Kristlike muzykferiening "Harmonie", Snits
* Fanfare "Studio" Stiens
* Kristlike muzykferiening "De Bazuin", Tsjummearum
* De Lytse Súdwesthoeke Warns, Starum e.o.
* Muzykferiening "Ons Genoegen", De Westereen
Earsmaits

De **earsmaits** (*Enterobius vermicularis*) is in lyts wjirm (~ 5–10 mm) dy't parasitêr foarkomt yn de termen fan de mins. It bistke is gielwyt fan kleur.
Yn 1983 is in twadde soarte beskreaun, de *Enterobius gregorii*.

Dit soe lykwols ek in ier stadium fan de *Enterobius vermicularis* wêze kinne.

De earsmaits heart ta de rûnwjirms, en is yn Nederlân de feroarsaker fan de measte wjirme-ynfeksjes. 60% fan de bern en 20% fan de folwoeksenen is mei de wjirm besmet. Benammen bern rinne se gauris op, bygelyks op 'e kres of de beukerskoalle. Se binne in typysk minsklike parasyt: besmetting bart allinnich fan mins op mins, yn hûsdieren kinne se net oerlibje.

Earsmaitsjen sitte yn it ûnderste diel fan de dikke term en yn de bline term (de ileocaecale regio). Se libje ûngefear 8 wiken, binne kommafoarmich, en lizze harren aikes op de hûd om de anus. Troch klauwen wurde se faak ferspriede. Bûten it lichem kinne de aikes lang yn libben bliuwe, sadat se fia ûnder oare boartersguod, meubels of klean oan de fingers of yn fiedsel terjochte komme om immen oars te besmetten. Ek kin men himsels sa opnij besmette. De aikes komme út yn de tolvefingerige term en de larven sakje noch fierder ôf, en sa is de sirkel rûn.

Earsmaitsen komme faak nachts nei bûten ta en feroarsaakje dan jokte om de anus en skamlippen. Se kinne ek yn de ûntlêsting oantroffen wurde. By heftige ynfeksjes komme se ek yn de fagina foar, dêr't se har lykwols net fuortplantsje kinne.
De wjirmkes binne lykwols frij ûnskuldich en feroarsaakje heechút jokte en wat ûndúdlike term- en búkklachten. Wol kin de jokte guon minsken út de sliep hâlde, wat ta wurgens en niteligens liedt. It klauwen kin ûntstekkings en in stikkene hûd feroarsaakje. Besmetting mei *Enterobius vermicularis* wurdt enterobiasis neamd.

## Foarkomme
* Faak hanwaskje, yn elk gefal nei dat men fan it húske komt
* Net klauwe by jokte
* Neilen koart knippe sadat der gjin aaikes ûnder sitten gean kinne
* Faak de handoek fernije 
* Alle dagen skjin ûnderguod
* Plakken dy’t faak oanrekke wurde goed skjin hâlde (doarknoppen, kastdoarren, wc-bril )
* Apart waskhantsje foar boppe en ûnderlichem en faak in skjinnenien krije

## Behanneling
Behanneling bart troch medisinen te nimmen, bygelyks mebendazol, dat sûnder resept by de apteek of de drogist te krijen is. Goede hygiëne is fansels út previntyf eachpunt fan it grutste belang. Wannear't ien gesinslid de wjirm hat, sil lykwols dôchs de hiele húshâlding behannele wurde moatte om foar te kommen dat men inoar allegeduerigen opnij besmet. Earsmaitsen binne op himsels ûnskuldich mar kinne yn kombinaasje mei oare saken wol foar serieuzere problemen soargje lykas ûntstekkings en ynfeksjes. Wa’t faak lêst hat kin de hûsdokter rieplachtsje.
Jan Smuts

**Jan Christiaan Smuts** (Riebeek-Wes, 24 maaie 1870 – Pretoria, 11 septimber 1950) wie in Súdafrikaansk militêr lieder, filosoof en steatsman. 

Smuts stie yn de Earste en Twadde Boere-oarloch oan de kant fan de Afrikaners, wie Britsk generaal yn de Earste Wrâldoarloch en krige de Britske ûnderskieding *War Marshal* foar syn optreden yn de Twadde Wrâldoarloch. Hy beklaaide meardere funksjes en wie minister fan Súd-Afrika tusken 1919-1924 en 1939-1948. Wie ek belutsen by it opsetten fan de Royal Air Force. 

Smuts wie ien fan de oprjochters fan it Folkebûn yn 1919 en fan de Feriene Naasjes yn 1945. Hy wie de ienige dy’t it fredesakkoard ûndertekene nei de Earste én de Twadde Wrâldoarloch.
De Fergulde Ingel

**De Fergulde Ingel** (ek:*De Gouden Ingel*) oan de Lanen 28 is in monumintaal pân yn Harns.

## Skiednis

It pân oan de Lanen 28 yn Harns is it âldste bakstiennen hûs  fan de stêd. De wenning is út de 16e iuw. Op de gevelstien mei de fergolle ingel stiet it jiertal 1596. It is in ôfbyld fan de aartsingel Michael, de beskermhillige fan de stêd Harns. It hege smelle pân ûnder in sealdak hat in ojyffoarmige geveltop. It gebou wurdt brûkt as lôzjegebou *"Deugd en IJver"* fan de Frijmitselderij.

It gebou is erkend as ryksmonumint.
Brittania (Harns)

It eardere pakhús **Brittania** oan de Noarderhaven 39 is in monumintaal pân yn Harns

It hoekpân mei sealdak komt út de 17e iuw, mar is om 1800 hinne feroare. De grutte doarren yn de foargevel wize op it brûken fan it pân as pakhús. Ek de hysbalke boppe it spangevel wiist op de oarspronklike funksje as pakhús.

Yn de foargevel én yn de sydgevel oan de Sjippesiedersstrjitte sitte muorre-ankers. Yn de sydgevel sitte meardere nisfoarmige iepeningen mei traaljewurk en ôfsluten troch finsters.

De namme *Brittania* sie wize op de ôfkomst fan it guod dat yn it pakhús opslein waard. De namme *Brittania* as oantsjutting fan it pakhús wurdt yn 1885 by de ferkeap fan in lading beskeadige garst en hjouwer brûkt. Ek yn 1901 wurdt by de ferkeap fan it pakhús de namme Brittania brûkt. Dêrfoar  stie it pakhús yn de 19e iuw bekend ûnder de namme *Macedoniën* (ek *Macedoni*). It pân is erkend as ryksmonumint.
De Hamer

It eartiidske pakhús **De Hamer** oan de Roazegrêft 6 is monumintaal pân yn de stêd Harns.

## Skiednis

It pakhús leit rjocht foar de Lytse Slûs fan Harns oer. It pakhús mei sealdak tusken puntgevels komt út de 18e iuw. Boppe de tagongsdoar yn de midden sitte trije grutte rjochthoekige lûken. Op it middelste lûk stiet yn wite letters *DE HAMER*. Yn de rin fan de 20e iuw ferlear it pân syn oarspronklike bestimming as pakhús. De lêste dy't it gebou as pakhús brûkte wie in nôthanneler. Yn 1975 waard it pân troch brân ferwoaste. It stie leech mar  wie yn it besit fan de stichting Seesilers. It pân waard wer opknapt. Yn 1985 waard it gebou kocht troch de roomske tsjerke fan Harns. Sûnt dy tiid joech it pân ûnderdak oan ferskate sosjaal-kulturele aktiviteiten, lykas pjutteboartersplak, scouting en oare foarsjennings. Yn 1999 waard ek de bûtekant fan it pakhús restaurearre. It eardere pakhús is erkend as ryksmonumint.
Roazegrêft 10 (Harns)

It eartiidske pakhús oan de **Roazegrêft 10** is in monumintaal pân yn de stêd Harns.

## Skiednis

It pakhús stiet tichtby de Lytse Slûs fan Harns. It pakhús mei in sealdak tusken tútgevels is út de 18e iuw. Yn 'e midden fan it gebou sitte op de ferdjippings trije hyslûken, rjocht boppe elkoar. Oan beide siden fan de lûken binne op de earste en de twadde ferdjipping healrûne iepeningen makke, mei glêd der yn. Op de tredde ferdjipping binne allinnich noch de kontoeren fan dy iepeningen te sjen. Boppe yn de puntgevel sit in rûn finster.

It pân is erkend as in ryksmonumint. Yn 1989 waard it pân kocht troch de Hein Buisman Stichting, dy't it pakhús yn datselde jier ta in wenhûs restaurearje liet. Yn 1999 waard troch de âld-offisier fan justysje *Jan Valk* in keunstgalery yn it pân fêstige. De namme DE VALK is mei wite letters op it boppeste hyslûk skildere.
Fermanje fan Akkrum

De **Fermanje fan Akkrum** wie de tsjerke fan de mennisten oan de Buorren yn Akkrum. Sûnt 2007 wurdt it gebou net mear as tsjerke brûkt. Eigner is de stifting Fryske Fermanje. De mennisten fan Akkrum falle hjoeddedei ûnder de mennistegemeente Mid-Fryslân, dy't harren tsjerke yn Grou hawwe. 

## Skiednis
Unbekend is wannear't de gemeente yn Akkrum stifte waard. Yn de twadde helte fan de 17e iuw hawwe de mennisten mooglik al in tsjerke hân, dy't yn 1677 útwreide waard. It duorre lykwols noch oant 1826 doe't de gemeente in eigen dûmny krige. Yn 'e selde tiid wie ek in gruttere tsjerke nedich, dy't yn 1835 foltôge waard. Yn 1837 waard de ring Akkrum oprjochte, dy't mei 439 leden yn 1898 de grutste omfang krige.

## Gebou

De neoklassisistyske sealtsjerke is in ûntwerp fan J. Romein yn gearwurking mei Th.A. Romein. De gevelstien boppe de yngong fermeldt dat de earste stien lein waard op 18 juny 1835 troch de bruorren Jacob en Hidde S. van der Goot. De westgevel hat in doaryske yngongspartij en is bekroand mei in lantearne. Tsjin de súdkant is in leagenbankje boud.

## Oargel
It twamanualige oargel út 1871 is makke troch L. van Dam en Soannen. In restauraasje yn 1967 brocht it oargel foar in grut diel nei de oarspronklike disposysje werom.  In 2004 is het orgel door Hendriksen & Reitsma gerestaureerd. Mooglik waard by dy restauraasje tefolle ferwidere wat oarspronklik dochs it wurk fan Van Dam wie. Yn 2004 is it oargel troch Hendriksen & Reitsma op 'e nij restaurearre.  

## Status
De tsjerke waard yn 2007 bûten gebrûk steld en is tsjintwurdich (2023) ûnderbrocht by de Stifting Fryske Fermanje, dy't as doel hat de tsjerke yn de oarspronklike steat te hâlden en ek de fermanje's fan Aldeboarn, Terherne en Poppenwier yn eigendom hat. De ynrjochting sa't dy by it sluten as tsjerkegebou wie, is noch folslein oanwêzich en ek it oargel bleau bewarre. It gebou waard nei 2007 ferhierd oan in blommesaak, hjoed-de-dei (2023) wurdt de tsjerke ferhierd oan in partikulier dy't dêr jogalessen jout.  

## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân
 
## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Holderhûs

It **Holderhûs** (= *lyts hûs*) oan de Hoogstrjitte 22 is in monumintaal pân yn de stêd Harns.

## Skiednis

It hûs op de hoeke fan de Hoogstrjitte en it Hearewâltsje is in heech en ûndjip pân. Boppe de twa boulagen sitte in souder en in fliering. It gebou komt út de santjinde iuw. It pân hat in sealdak tusken twa ienfâldige topgevels. Yn de top fan de foargevel sit in aairûn oeil de boeuf. De ramen op de earste en de twadde ferdjipping hawwe ferdjippe bôgetrommels mei ûntlêstingsbôgen. Foar de yngong oan de Hoogstrjitte sit in stoepe mei trije treden en in stek. Oan it Hearewâltsje is in aparte yngong nei it sûterrên. It pân is erkend as ryksmonumint. It waard kocht troch de Hein Buisman Stichting, dy't it hûs yn 1986 restaurearje liet.
Herfoarme Rêsthûs (Harns)

It **Herfoarme Rêsthûs** yn Harns waard yn 1763 stifte as in *Aldereinhûs* (ek *Diakenij Aldemanlju- en Aldefrouljuhûs*) oan de westkant fan it tsjerkhôf fan de Grutte Tsjerke fan Harns.

## Skiednis

Yn 1763 waard besluten om yn Harns in âldereinhûs te stiftsjen foar de earme heukerige lidmaten fan de herfoarme tsjerke. De stifting waard mooglik makke troch in jefte fan de magistraat fan Harns en troch de leaftidichheid fanút de boargerij. Yn 1769 waarden in oantal huzen foar echtpearen byboud. Yn de 19e-iuw waard it *Oudeliedenhuis* omfoarme ta it Herfoarme Rêsthûs fan Harns. De wenningen steane om in binnenplak en foarmje in hofke, mei de yngong en poarte oan it Tsjerkepaad. De wenningen oan it Tsjerkepaad binne leechbou en waarden yn 1873 fernijd. Oan de west- en oan de noardside steane twa fleugels fan twa boulagen dy't yn 1894 boud waarden. Yn 1901 waarden de foargevels oan de strjitkant fernijd. As oantinken oan de fernijingen yn 1873, 1894 en 1901 binne betinkingsstiennen setten. De wenningen oan it Tsjerkepaad 30 en 32 hearden ek ta it besit fan de herfoarme diakenij.

Op 10 juny 1974 bruts der brân út yn it âlde gedielte fan it rêsthûs. De souderferdjipping gie yn flammen op. In gedielte fan de bewenners wie net thús om't se mei in reiske wiene, de oare bewenners koenen rêden wurde. Yn 1975 waard yn Harns it nije fersoargingshûs Almenum iepene as ferfanging fan it âlde rêsthûs oan it Tsjerkepaad. Ein jierren santich fan de tweintichste iuw waard it leechsteande kompleks oan it Tsjerkepaad brûkt foar de opfang fan Fietnameeske boatflechtlingen.

Oangrinzjend oan de westside fan it kompleks stie it eardere roomske Sint-Annagesticht.
Verenigd Links - Feriene Lofts

**Verenigd Links - Feriene Lofts** is in politike partij yn Fryslân. Se is oprjochte troch SP-leden dy't it net iens wienen mei de beslissing fan it lanlike SP-bestjoer om net diel te nimmen oan de gemeenteriedsferkiezingen yn Súdwest-Fryslân.

De wichtichste reden foar de beslissing fan it lanlike SP-bestjoer wie dat it fûn dat de pleatslike SP-ôfdieling net op genôch sterkte wie om de ferkiezingen yn te gean. Hjirom stapten twa fan de trije SP-gemeenteriedsleden yn Snits - ien fan de by fúzje belutsen gemeenten - út de partij en rjochten in nije partij op, ûnder foarsitterskip fan fraksjelieder Rinus van Driel, om har dêrmei foar de ferkiezings yn te skriuwen.

Al gau krige de partij mear steun: 3 fan de 4 SP-Steateleden yn Fryslân stapten út de partij. Twa fan harren gienen fierder ûnder de flagge fan Verenigd Links - Feriene Lofts, de tredde joech syn sit op; syn ferfanger sluet him ek oan by Verenigd Links - Feriene Lofts aan. Ek twa GrienLinks-gemeenteriedsleden út it ek by de fúzje belutsen Nijefurd stapten oer nei de nije partij, yn harren gefal omdat GrienLinks op nasjonaal nivo de gemeentefúzje steund hie wylst GrienLinks Nijefurd in tsjinstanner fan de fúzje wie. Fierders stelden in pear bestjoersleden fan de anty-weryndielingsaksjegroep *Fan Ûnderen op* har ferkiesber op de list fan Feriene Lofts.

## Fertsjintwurdiging
Yn de gemeente Ljouwert is Feriene Links fertsjintwurdige mei ien sit sûnt SP-riedslid Hendrika Zoodsma har lidmaatskip fan de SP opsei en per 1 novimber 2010 foar Feriene Lofts fierder gie.

By de gemeenteriedsferkiezingen yn Súdwest-Fryslân op 24 novimber 2010 krige de partij 1 riedssit.

Yn de Provinsjale Steaten is Feriene Lofts yn 2012 net fertsjintwurdige. By de Provinsjale Steatenferkiezingen fan 2011 helle de partij de kiesdrompel net.

## Keppeling om utens
* Verenigd Links - Feriene Lofts - offisjele website fan de partij
Fan Underen Op

**Fan Underen Op** wie in Fryske aksjegroep en feriening, dy't aktyf wieyn de Súdwesthoeke. Harren bekendste stânpunt wie dat it draachflak foar de gemeentlike weryndieling, dy't late ta it ûntstean fan Súdwest-Fryslân, ûnder de befolking ûntbruts.

De aksjegroep operearre út Koudum wei en waard benammen bekend troch syn fûle striid tsjin de gemeentlike weryndieling fan de Súdwesthoeke. De groep sei bang te wêzen dat de demokrasy yn de nije gemeente Súdwest-Fryslân yn gefaar komd wie troch de wize fan beneaming fan de earste boargemaster, Haijo Apotheker. Hjirop waard oanjefte dien tsjin alle boargemasters en riedsleden fan de eardere gemeenten. Dy waarden beskuldige fan meineed. De boargemaster en riedsleden hiene ûnder eed ferklearre dat der genôch draachflak wie foar de weryndieling, mar neffens Fan Ûnderen Op wie dat net sa. De aksjegroep fûn boppedat dat de gemeenten Nijefurd, Wûnseradiel en Gaasterlân-Sleat fúzjearje moatte soenen, ynstee fan de gemeenten dy't úteinlik mei-inoar fúzjearren. Dêrta hie in referindum hâlden wurde moatte. De beswieren waarden lykwols ôfwiisd.

Fan Underen Op gie letter op yn de lokale politike partij Totaal Lokaal. Fraksjefoarsitter Klaas Jan Semplonius kaam út Fan Ûnderen Op-fermiddens. Dêrnjonken dienen in tal bestjoersleden fan Fan Underen Op mei oan de Gemeenteriedsferkiezings 2010 op de list fan Verenigd Links - Feriene Lofts.

## Bekende leden
* Henriëtte Wemmink, skriuwster
* Arnaud Kiers, sosjaal akademikus
* Jacob Leenstra, jurist
Wêr Bisto

***Wêr Bisto*** is in popballade en hitsingle fan it Fryske duo Twarres. It nûmer stie ein 2000 mar leafst 21 wiken yn de Nederlânske Top 40, wêrfan seis wiken op nûmer 1.

## Ûntstean
Yn 1999 wint Twarres mei *Wêr Bisto* de publykspriis fan is sjongfestival Liet. As priis wurdt it liet op 10 july 2000 útbrocht op single, mar dy belânet ûnderyn de Mega Top 100. Nei in optreden yn it programma fan Paul de Leeuw stiicht de populariteit fan it nûmer. Net folle letter wurdt oerstapt nei platemaatskippij EMI, dêr't in  nije ferzje  fan *Wêr Bisto* opnomd wurdt. De nij ferzje is hast in minút koarter as de oarspronklike ferzje. Wêr't it orizjineel allinnich noch  strikers en akoestyske gitaar as begeliedende muzyk hat, hat de nije ek drums in en baspartij. As Marco Borsato it duo freget om mei te spyljen yn syn konserten stiicht it nûmer hurd yn de hitlisten.

## Tracklisting single
# Wêr Bisto - 3:45
# Wêr Bisto (akoestysk) - 3:42

## Hitferrin
"Wêr Bisto" wie yn Nederlân en Flaanderen de earste (en oant no ta ienige) Fryske nûmer-1-hit ea. *[[In Nije Dei]]* fan De Kast út 1997 waard destiids fan it earste plak yn de Nederlânske Top 40 hâlden troch *[[Barbie Girl]]* fan Aqua. Nei in stadige start stiet *Wêr Bisto* yn Nederlân úteinlik seis wiken op 1 fan de Top 40. Yn de Mega Top 100 hat it nûmer in wike langer op dizze posysje stien.

## Hitnotearingen
Aenjewierder Tsjerke

De **Aenjewierder Tsjerke** (Nederlânsk: *Aengwirder Kerk*) is in tsjerkegebou oan de Pastorijeleane yn Tsjalbert. 
De herfoarme tsjerke út 1742 is, neffens in gevelstien boppe de yngong oan de westside, boud yn opdracht fan grytman fan Aenjewier Martinus fan Bouricius (1707-1755). De sealtsjerke hat in trijesidich sluten koar en houten geveltoer mei ynsnoerde spits oan de westside. Yn de toer hinget in liedklok (1670) fan klokkejitter Petrus Overney. Yn 1825 waard oan de noardside in dwerspân boud mei in neoklassisistysk toskaanse yngongspoarte. De preekstoel is út de santjinde iuw. It oargel út 1869 is boud troch L. van Dam en Soannen. De tsjerke is in ryksmonumint. Yn 2011 is de tsjerke restaurearre.

De PKN Gemeente Tsjalbert-De Knipe tsjerket ôfwikseljend yn dizze tsjerke en de Nij Brongergea Tsjerke.


Ofbyld:Tjalleberd Aengwirder Tsjerke.jpg|Noardside
Ofbyld:Tjalleberd herv.kerk 21199.jpg|De tsjerke ûnder restauraasje, 2011
File:Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 1467 - Tjalleberd - 20369422 - RCE.jpg|It oargel


## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân
Nij Brongergea Tsjerke

De **Nij Brongergea Tsjerke** is in tsjerke oan de Meyerwei 74 yn De Knipe. 

De ienbeukige tsjerke út 1661 hat in trijesidich sluten koar en oan de westside in dakruter. It oargel út 1918 is boud troch Bakker & Timmenga. Yn 2011 waard op 25-27 novimber it 350-jierrich bestean fan de tsjerke fierd.

De PKN Gemeente Tsjalbert-De Knipe  tsjerket ôfwikseljend yn dizze tsjerke en de Aengwirder Tsjerke.

## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân
Doch it foar dyn doarp

**Doch it foar dyn doarp** wie in telefyzjerige fan Omrop Fryslân. It programma begûn yn de maaitiid fan 2011. Trettjin of fjirtjin doarpen striden om de titel *kreatyfste TF-doarp fan Fryslân*. Omrop Fryslân joech yn de maaitiid en simmer in healoere rjochtstreekske telefyzje oan doarpen. Fan tiisdei oant en mei sneon stie eltse wike de kamera yn in oar doarp yn Fryslân. Minsken út it doarp koene mei dit healoere fan alles dwaan: fioelspylje, hûnesjo, sjongkoar, frikandelhappe, toanielstik, kabaret, aktualiteiterubryk of pakes en beppes oan it wurd. Wa’t soks it kreatyfste die wûn in jildpriis fan tsientûzen euro dy't beskikber steld waard troch it Oranje Fonds.

Neist it telefyzjekonsept krigen pleatslike advertearders tsjin geunstige kondysjes de kans om te advertearen op telefyzje.
Foar de reportaazjes wie in spesjale Doch it foar dyn Doarp-truck mei oplizzer dy’t it sintrale middelpunt by de TF-opnames wie. Dêrnei waarden de stickers ferfongen troch 'Simmer yn Fryslân'- stickers en waard de bus brûkt troch OF by simmerske eveneminten. Doch it foar dyn Doarp waard produsearre troch Geert van Tuinen Producties.

## Dielnimmende doarpen
Willem Olivier

**Willem Olivier** (Snits, 13 jannewaris 1739 - dêre, 10 augustus 1826) wie in Nederlânsk politikus en boargemaster fan Snits.

Olivier waard berne as soan fan Louis Olivier en Antje Sijbes. Meidat hy lid fan it stedsbestjoer fan Snits wurden wie waard hy yn 1813 oansteld as maire. Fan 2 jannewaris 1814 oant april 1824 wie hy presidint-boargemaster fan dy stêd, hy waard opfolge troch Izaak Vlink. Hy dielde it boargemasterskip mei Vlink, Heronimus Beck en Berend Airing. Foar it departemint Fryslân wie hy op 29 en 30 maart 1814 oanwêzich by de Gearkomst fan Pommeranten. Op 19 septimber 1814 trede hy foar Snits op yn de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Hy wie hjiryn oant 1823 aktyf. Yn april 1824 waard hy boppedat wethâlder fan Snits, hy soe dit amt oant syn dea dwaan bliuwe.
De Wynberch (Snits)

**De Wynberch** is in histoarysk hotel-restaurant oan de Merkstrjitte yn de binnenstêd fan Snits.

It hotel iepene as herberch yn 1651 de doarren. Op it plak fan it eastlike diel hie Hajo Eelkes Napjus in kearsenmakkerij, hy wie de soan fan kronykskriuwer Eelco Napjus dy't earder ek yn dit pân wenne. It gebou hie oant yn de achttjinde iuw in trepgevel en waard yn 1786 bewenne troch stedsassistint Johannes Schaaf. Yn 1842 hat it gebou syn hjoeddeiske foarm krigen. It hjoeddeiske pân bestiet út twa feriene gebouwen ûnder in dwers sealdak. Under it gebou sit in wynkelder.

Op 11 maaie 1940 waard yn it hotel de oerjefte fan de stêd oan de Dútsers tekene. Nei de Twadde Wrâldoarloch waard it hotel roch de Kanadeeske befrijers tydlik omdoopt yn *Windsor Hotel*. It hotel waard brûkt as offisiersmess. Op 30 july 1947 wie Prins Bernhard hjir oanwêzich, hy iet doe mei de Snitser gemeenterie.

Yn 1974 waard it gebou beskerme as ryksmonumint.
Wiardastate

De **Wiardastate** wie in state yn Goutum, gemeente Ljouwert. Fan de state is neat werom te finen, yn Goutum stiet noch in betinkingsmonumint. De state waard yn de lette Midsiuwen bewenne troch it haadlingelaach Wiarda. 

Om 1380 wenne Pybe Wiarda yn Goutum en hy wie grif de heit fan Sjoerd Wiarda. Dy lêste wie yn 1399, yn de striid tsjin de greve fan Hollân, oanfierder fan Eastergoa. Op de lândagen fan Eastergoa yn it tichtbylizende Barrahûs wie hy in man fan kwizekwânsje. Yn 1400 moat hy meifochten hawwe oan de kant fan de Skieringers yn de slach om Dokkum en om de Camminghastins. In 1406 wie hy mei-rjochter yn it gerjocht *in der Bacuwa*, it Ljouwerter Nijlân, súdwestlik fan de stêd. Sjoerd hie twa bruorren, Ids en Oene. Ids naam de namme fan syn mem oan en neamde him Ids Eminga. Hy boude Emingastate op ûngefear it steed fan it hjoeddeiske rêsthûs Aldlânstate. Oene krige ek syn eigen state: Burmaniastate, in eintsje westlik fan de Emingastate.

## Bewenners
* 1380 Pybe Wiarda
* 1399 Sjoerd Wiarda
* -1473 Tsjomme Wiarda
* 1473 Syds Eminga
* 1511-1541 Minne fan Eminga
* 1541-1557 dy syn frou Eelck fan Jaarla
* 1557-1600 Minne fan Emiga (soan fan foarrige)
* 1600-1613 dy syn frou Frouck fan Wytsma
* 1613-1627 Gerrit fan Eminga en Tryn fan Galama (ferstoarn sûnder bern)
* 1627-1651 Riemke van Galama, in nicht fan Tryn. Troude mei Sicke fan Aebinga († 1636) en wertroude mei Syds fan Eminga († 1651)
* 1651-1659 Sicke fan Eminga (soan fan Syds) en syn frou Frouck fan Aylva
* 1659-1733 Tiberius (Tjepke) Pepinus fan Eminga en syn earste frou Lucia fan Ornia († 1703), syn twadde frou Christine van der Goes ( †1713) en syn tredde frou His Mary fan Burmania
* 1733-1757 His Maria fan Burmania en har twadde man Ulbo Sixma fan Andla Fan Cammingha’s
* 1757-1760 Ulbo Sixma fan Andla
Dan komt de state oan de Fan Cammingha’s (fan Oenemastate yn Wurdum)
* 1760-1770 Gerrit Ferdinand fan Cammingha, neef fan His Mary fan Brumania, en syn frou Anna Catharina Eleonora fan Albada
* 1770-1793 Ruerd Carel fan Cammingha (in jongere broer fan foargeande) en syn frou Maria Geertruida Sellis de Fanson († 1785) en dêrnei mei syn twadde frou Anna Catharina Louisa Lemper
* 1793-1832 Anna Maria Louisa Lemper, wertroude mei jhr. Otto Friedrich Wilhelm von Glockmann († 1816)
* 1832-1842 Maria Geertruidis van Cammingha, dochter fan foarige, frijfaam
* 1842-1881 Ruerd Carel van Cammingha, neef (omkesizzer) fan foarige, protestantsk wurden, en syn frou Johanna Frederika Cornelia Egé
* 1881 state op ôfbraak ferkocht
* 1882 state ôfbrutsen
Tsjerke fan Nijhoarne

De **Tsjerke fan Nijhoarne** is it tsjerkegebou oan de Skoatterlânskewei 38 yn Nijhoarne. 
Foar de sealtsjerke út 1778 waard de earste stien lein troch Daniel de Blocq fan Scheltinga, grytman fan Skoatterlân, soan fan Martinus fan Scheltinga. Dit stiet op in gevelstien boppe de yngong oan de noardside. Oan de eastside in trijesidich sluten koar en op de plastere westgevel in houten geveltoer mei ynsnoerde spits. De liedklok (15e iuw) is getten troch Johannes van Bomen. De tsjerke is in ryksmonumint. It hjoeddeiske oargel  is yn 1915 nakke troch Bakker & Timmenga (yn 2001 oerpleatst fanút de eardere grifformearde tsjerke yn Hylpen). 
 
## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân
Tsjerke fan Skuorregea

De **Tsjerke fan Skuorregea** oan de Tsjerkeleane 3 is in tsjerkegebou yn Skuorregea. De tsjerke is in ryksmonumint.

## Skiednis
Foar de reformaasje wiene Skuorregea en Jobbegea twa aparte parochy's en beide doarpen hiene doe ek in eigen tsjerke. Troch de fynst fan in 12e-iuwske sarkofaach by in pleats oan de bûtenwei (no de Skoatterlânskewei) wurdt der tocht dat Skuorregea yn alle gefallen doe al in tsjerke hân hat. Unbekend is oan hokker hilligen de twa eardere tsjerken fan de doarpen wijd wiene.

De doarpen wiene earm en sa ek de preesters, dy 't fan earmoede ferhûzje moasten. Ek de twa tsjerken waarden brekfallich en sa fersochten de doarpen yn 1540 de parochy's gear te foegjen en op de mienskiplike doarpsgrins in nije tsjerke te bouwen. De doarpen krigen al gau tastimming fan 'e biskop, mar ynearsten waard noch ien fan beide tsjerken brûkt, want it duorre noch oant 1579 dat de nije tsjerke boud waard. Dat wie ien jier foar de ynfiering fan de reformaasje yn Fryslân. In wijing fan it gebou troch de biskop hat net mear plakfûn.

As ferfanging fan dy tsjerke waard yn opdracht fan 'e Skoatterlânske grytman Martinus (de Blocq) van Scheltinga (gevelstien boppe yngong) yn 1715 in nije sealtsjerke mei trijesidich sletten koar en rûnbôgefinsters boud. Yn 1910 waard in houten geveltoer op de westlike kant tafoege. Dy kaam yn it plak fan 'e klokkestoel dy't earder by de tsjerke stie.

De tsjerke fan Skuorregea is sûnt 1972 eigendom fan Stichting Alde Fryske Tsjerken. De tsjerke wurdt brûkt foar gearkomsten, eksposysjes en rou- en troutsjinsten. Ut en troch brûkt de PKN de tsjerke.   

## Ynrjochting
Yn 'e tsjerke stiet in preekstoel út it begjin fan'e 18e iuw (mei in wynmole op it rêchsket) en wandbuorden fan grytman Daniel de Blocq fan Scheltinga. It raam mei brânskildere glês is yn 2010 makke troch Karel van der Wal as geskink fan de bern fan Johan Molenaar. Yn de tsjerke binne gjin tsjerkebanken mear oanwêzich.

## Oargel
In tsjerkeoargel hat de tsjerke nea hân. Hjoed-de-dei stiet der in restaurearre kammenetoargel, dat eartiids yn 'e tsjerke fan Teridzert stie.

## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân
* Protestantske tsjerke fan Jobbegea
Sint-Agathatsjerke (Aldegea)

De **Sint-Agathatsjerke** is in tsjerkegebou oan de Buorren yn Aldegea yn de gemeente Smellingerlân. De tsjerke is in ryksmonumint.

## Namme
De tsjerke wie foar de reformaasje wijd oan Sint-Agatha. Nei de reformaasje ferdwûn de namme, mar yn 2007 joech de doe noch herfoarme tsjerke de katolike namme werom. De tsjerke is ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente fan Aldegea. It behear fan de tsjerke is ûnderbrocht by de tsjerklike 'Stichting Sint-Agathatsjerke'.   

## Bouskiednis

De 12e-iuwske ienbeukige tsjerke krige om 1250 hinne oan de westside in romaanske toer. De romte ûnder de toer waard yn de 16e iuw brûkt as finzenis (hûnegat). Yn de toer hinget in klok út de 13e iuw en in jongere klok út 1949.

By it langer meitsjen fan de tsjerke waard yn de 14e iuw in nij goatysk koar oanboud, dat yn 1599 mei in nije eastlike muorre rjocht waard ôfsletten. Yn 1717 krige de tsjerke rûnbôgefinsters mei brânskildere glês. Yn 1875 waarden de muorren en de kape ferhege en yn 1988 waard it piramidedak fan de toer op 'e nij opmitsele. 

De tsjerke wie oan it begjin fan de 20e iuw brekfallich en der waard oer sloop praat, mar in restauraasje folge yn 1921 neffens plannen fan G.J. Veenstra. De noardlike kant krige wer in romaanske yndieling en der waard in houten tonferwulft oanbrocht, dat troch Jacob Por beskildere waard.

Yn de tsjerke is in preekstoel út it begjin fan de 17e iuw. De hearebank fan de Van Haersma's is ek begjin 17e-iuwsk. Oan de muorre hingje alve rouboerden fan 1707 oant 1792. De trije psalmbuorden binne 18e-iuwsk.

## Oargel
It oargel út 1875 is boud troch L. van Dam en Soannen en útwreide (1921) troch Bakker & Timmenga. It twamanualige ynstrumint hat 19 registers ferdield oer haadwurk, boppewurk en pedaal. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
* De tsjerke op de side fan Aldegea-Smellingerlân
## Sjoch ek
* Tsjerken yn Fryslân