open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Goslick fan Juwenga

**Goslick fan Juwenga** of **Goslick fan Jongema** (± 1500) wie in Skieringer ealman. Nei it ferstjerren faan syn heit Tjaert waard syn neef Juw regint oer Boalsert. Fan 1491-1496 strieden Goslick en Juw om de hearskippij.

Troch frjemde soldaten helle Goslick de oerwinning, mar krige doe te meitsjen mei muiterij fan dizze bûnsgenoaten. Mei in oare troep, ta syn beskikking steld troch Albrecht fan Saksen, ferovere hy Boalsert. Hy leanne him mei rôfde tsjerkesieraden en fermoarde mei eigen hannen syn neef. Goslick waard grytman fan Wûnseradiel (1499) dat troch him as earste gritenij yn 1504 de Saksyske hartoggen ynhuldige. Hy waard dêrom troch dizzen riddere. Herovere de Boalsert op de Geldersken (1514) mei help fan de Swarte Heap dy't de stêd yn de brân stuts. Hjirby baarnde ek Goslick syn hûs ôf.
Waard Ried yn it Hof fan Fryslân.
Bonifatiuskapel (Hoarnstersweach)

De **Bonifatiuskapel** is in eardere kapel by Hoarnstersweach. 

Dizze Bonifatiuskapel komt net allinnich op âlde kaarten foar, mar ek yn it Piter Dekema-argyf stiet in oantekening út 1565, wêryn't ûnder Hoarnstersweach in tal landerijen fermelden wurde mei de notysje: *nog opt noord van desen plecht bonifacity cabelle in t feen te staen*. Yn itselde argyf sit in keapbrief fan eigendommen yn Hoarnstersweach út 1552, dy't lizze *van den alleroudsten leidijk naast de akkerseinden, welke men in voortijden placht te gaan naar St.Bonifaciuskapel*. Dit paad sil sawat lein hawwe wêr't de "Kapellewei" rint. Op de kaart fan Schotanus/Halma fan 1718 stiet de "Bonifacius Capelle" noch oanjûn en wol noard fan de *Feenscheidende Greppel tusschen Opsterland en Schoterland 1716 gemaakt*.

Neffens de leginde oernachte Bonifatius yn 754 yn de Bonifatiuskapel op de Kapellepôle. By de kapel hearde in klok mei in gouden bingel. Rôversguod, sa die bliken. Want tagelyk mei Bonifatius oernachte dêr ek in ferdwaalde Frankyske soldaat út it leger fan Karel Martel. Dy soldaat waard habberich en rôfde de gouden bingel út de klok. Mar op it selde stuit berikte de bliksem syn doel en ûnder in alderheislikste tongerslach foel de soldaat mei bingel en al yn in djip gat yn de grûn: de Bonifaciusput. Sûnt dy tiid hat de kapelle gjin klok mear, mar op stille simmernachten soe it klokje nachts on 12 oere noch te hearre wêze. Fan dizze skiednis hat Goaitsen Burgy it fers “De gouden klok” makke.
Bonifatiuskapel (Dokkum)

De **Bonifatiuskapel** is in kapel yn Dokkum. De kapel is in ûntwerp fan Hendrik Willem Valk. Hy waard boud yn 1934, op de fundaminten fan in net-foltôge ûnwerp fan Valk's learmaster Wolter te Riele. De kapel dy't mids in park leit, is op 6 augustus 1934 ynwijd troch mgr. J.H.G. Jansen, aartsbiskop fan Utert. It alter is doe ek konsekrearre. Hjir is ek de boarne mei in 2,50 meter heech Bonifatiusbyld fan Frânske kalkstien dat makke is troch Gerrit Bolhuis (1907-1975). It byld is yn 1962 ûnthuld troch prinsesse Beatrix.

Troch in trijedielige, rûnbôgige tagongspoarte komt men yn de kapel. Muorren en poarte binne makke fan grutte giele kleastermoppen. Dizze stiennen waarden bakt op it stienfabryk Skinkeskâns yn Ljouwert. It gehiel docht wat romaansk oan. Sa binne de sitplakken krektas yn amfiteaters healrûn. Pylgers kinne sa it oerdekte alter goed sjen. It  net oerdekte diel, de ljochthof soarget foar bining mei de natoer by de eugaristyfiering. Boppe de sitplakken rint oer de omtrek fan de kapel in prosesjegong. De skiednis fan Bonifatius wurdt toand oan de muorren middels in bliuwende eksposysje. Tusken de buorden sitte lytse glês-yn-lead-ramen. 

Sûnt 2007 is der jierliks in prosesjegong fan de Heechstrjitte nei it Bonifatiuspark.

Om de kapel hinne is in park oanlein. Dêryn steane 14 krúsweistaasjes fan de byldzjend keunstner Jac Maris. Ek hat it park in stânbyld fan Titus Brandsma. Hy wie ien fan de oprjochters fan de  Broederschap van de H.H. Bonifatius en Gezellen" en wie aktyf yn it befoarderjen fan de beafeart en it ta stân kommen fan de Bonifatiuskapel. Brandsma wie dejinge dy 't Jac Maris de opdracht joech ta it meitsjen fan de krúsweistaasjes. 


Bonifatiuskapel interieur.JPG|Ynterieur fan de kapel
St. Bonifatius bedevaart naar Dokkum-520430.ogg|Beafeart yn 1952
Waskbearhûn

De **waskbearhûn** (*Nyctereutes procyonoides*), ek wol **marterhûn** neamd, is in rôfdier út de famylje fan de hûneftigen (Canidae). De facht fan waskbearhûnen wurdt brûkt yn lúkse klean. Hy komt oarspronklik foar yn East-Aazje, mar tsjintwurdich libje ferwyldere eksimplaren ek yn Jeropa. 

## Kenmerken
In folwoeksen bist wurdt 50 - 55 sintimeter lang en de sturt is ± 15 sintimeter lang. Waskbearhûnen hawwe in gieleftich brune grûnkleur. Op de kop binne de bisten swart mei wyt, de poaten binne donker krektas in diel fan de sturt. De waskbearhûn hat in swart masker om syn eagen. Winterdeis krijt de waskbearhûn in dikkere facht en in fetlaach, wêrtroch't er der rûner útsjocht as simmerdeis. Tusken septimber en novimber begjint de ûnderfacht te groeien, yn maaie en juny wurdt dy ferfongen troch in tinnere simmerfacht.

De waskbearhûn liket in soad op de net-besibbe waskbear, en kin maklik mei dit bist betize wurde. Benammen de kop, mei it opfallende donkere gesichtsmasker, liket tige op in waskbear. De waskbearhûn is lykwols grutter as de waskbear, mei in koartere, igaal kleurde sturt en hat koartere earen.

## Fretten en gedrach

De waskbearhûn is in nachtdier, dat dierlik én plantaardich fretten siket. Hy yt kjifdieren, amfibyen, hagedissen, fisken, ynsekten en fûgels mar ek fruchten, nuten en woartels. Mar hy yt ek ôfeart en ies. Yn de hjerst fret er benammen beien en oare fruchten.

Yn kâlde streken hâldt er grif in wintersliep. It is de ienige hûneftige dêr't dat gedrach fan bekend is. De waskbearhûn is yn de winter ynaktyf, mar syn lichemstemperatuer sakket net.

Waskbearhûnen binne monogaam en libje yn pearen of yn lytse famyljegroepkes mei de jongen fan it foarige nêst. De hoale is meastentiids in ferlitten hoale fan in foks of in oar bist. Ek makket hy in hoale ûnder beamstammen, yn tichte boskjes of tusken rotsen. Waskbearhûnen binne net territoriaal. Oer it sosjale gedrach yn it wyld is net folle bekend, mar yn finzenskip hat bliken dien dat de bisten bannen mei oare waskbearhûnen oangean, en mei-elkoar ite, foar de welpen soargje en frjemdlingen oanfalle. Wylde en nuete waskbearhûnnen lizze yn finzenskip latrines oan, dêr't alle bisten skite en mige.

De peartijd falt yn febrewaris en maart. De jongen wurde nei in draachtiid fan 59 oant 64 dagen yn april en maaie smiten. Der kinne 2 oant 19 welpen smiten wurde, mar meastentiids binne it 5 oant 8.

## Undersoarten
Der wurde ornaris trije ûndersoarten ûnderskieden:
* De Sibearyske waskbearhûn (*Nyctereutes procyonoides ussuriensis*)
* De Sineeske waskbearhûn (*Nyctereutes procyonoides procyonoides*)
* De Japanske waskbearhûn (*Nyctereutes procyonoides viverrinus*)

Guon wittenskippers beskôgje de Japanske waskbearhûn as in aparte soarte, basearre op ferskillen yn hâlden en dragen, gromosomen en lichemsgewicht.
Kaak (skandepeal)

In **kaak** is in skandepeal of blok of skavot (skandesteger). Faak is in kaak bekroand mei in stedswapen. Wa't 'oan de kaak steld waard', waard oan de kaak fêstklonken, droech somtiden in boerd mei opskrift, en stie - faak op de merkedei - foar spot.

Yn de 16e iuw stie yn Ljouwert  de kaak oan de eastside fan de Brol, letter by de stoepe fan it riedhûs (dêr weibrutsen yn 1795). De kaak droech de 'kliuwende liuw' fan it stedswapen. Dêr komt de útdrukking wei fan 'de liuw yn de bek sjen'. De kaakstraf is op 29 juny 1854 ôfskaft.

## Bewarre skandepeallen

Ofbyld:Appingedam 11.JPG|Appingedam
Ofbyld:Schandpaal Vollezele.jpg|Vollezele
Ofbyld:Schandpaal.jpg|Gaasbeek
Ofbyld:Brecht Schandpaal 2.jpg|Brecht yn België


### Sjoch ek
* Skandestien
Grûnwet

In **grûnwet**, ek wol **konstitúsje**' neamd, is in list fan wetten, foarskriften en regels. Yn dy list stiet hoe't in lân bestjoerd wurde moat en wat elk syn taak is. In grûnwet kin net samar feroare wurde. Yn de grûnwet stiet ek beskreaun wat de grûnrjochgten fan alle boargers binne. Sa hat eltsenien rjocht op:
* frijheid fan ûnderwiis 
* frijheid fan godstsjinst
* parsefrijheid
De Nederlânske grûnwet is fan 1814 en is sûnt de ynfiering faak feroare. Dat sprekt foar himsels om't boargers yn 'e rin fan 'e tiid ek feroare binne. De Grûnwet fan de Bûnsrepublyk Dútslân kaam yn 1949 fan krêft as ferfanger fan 'e Grûnwet fan Weimar. De Amerikaanske grûnwet kaam yn 1789 fan krêft.

## Keppeling om utens
* Tekst fan de Nederlânske grûnwet
* Teksten fan meardere grûnwetten
Annie de Jong

**Annie de Jong-Zondervan** (Aldeboarn, 10 septimber 1907 - Ljouwert, 14 oktober 1972) wie in atlete. 

Se waard twaris kampioen fan Nederlân op de 80 meter horden (1929, 1930). Annie de Jong wie Nederlânsk rekôrhâldster op dat nûmer tusken 1929-1933. Se wie Frysk kampioene reedriden op de koartebaan. As lid fan turn- en atletykferiening Quick yn Huzum makke se diel út fan de 4x100 meter estafetteploech. Se treende ek foar de Olympyske Spullen fan Amsterdan yn 1928. Hja wie troud mei de yn 1970 ferstoarne foarsitter fan it turnbûn en Quick-man Jan D. de Jong.

De Jong wie ek in goede koartebaanrydster
Palestina

**Palestina** is de eardere namme fan it gebiet dat yn Foar-Aazje lei, tusken Syrje en Egypte. No komt it sa goed as oerien mei it lân oan de Middellânske See. 

Palestina hat yn de rin fan de skiednis yn hannen fan in soad frjemde machten west, it langste yn hannen fan de Turken. Tusken 1920 - 1929 gienen der in soad Joaden hinne. Nei de Twadde Wrâldoarloch woenen de Joaden dat harren lân in ûnôfhinklik Palestina. Yn 1947 stelden de Feriene Naasjes foar om Palestina op te dielen yn in Joadsk en in Arabysk diel. Yn 1948 waard Palestina opdield yn Israel en de Arabyske steat Jordaanje.


Ofbyld:Flag of Palestine - long triangle.svg|*Moderne flagge fan de Palestinen*
Ofbyld:الجنيه الفلسطيني من الامام.jpg|*Palestynsk pûn ûnder Britsk mandaat, 1929*
Ofbyld:British Mandate Palestinian passport.jpg|*Palestynsk paspoart ûnder Britsk mandaat*
Minister

In **minister** (fan it Latyn *minister*, "tsjinner", fia it Aldfrânske *ministre*) is immen dy't in politike funksje beklaait dy't ûnderdiel útmakket fan it regear fan in lân. Sa'nent jout lieding oan in ministearje. Oarspronklik wie in minister in tsjinner fan 'e foarst, dy't er mei rie en die bystie. Tsjintwurdich binne ministers de heechste funksjonarissen yn in steatsbestjoer dy't yn Nederlân yn 'e mande mei de steatssekretarissen it kabinet foarmje. De lieder fan dat kabinet is de minister-presidint, de premier of de earste minister. Yn Nederlân binne dy trije termen synonym, mar yn it bûtenlân faak net. Guon ministers binnen njonken harren ministerskip ek fise-premier of fise-minister-presidint, en dêrmei plakferfanger fan 'e premier of minister-presidint. 

Eltse minister hat foech oer in beskaat maatskiplik en bestjoerlik ûnderdiel, sadat net ien persoan alle steatsproblemen hoecht op te lossen. Dêrom is der in minister fan Underwiis, in minister fan Definsje, in minister fan Bûtenlânske Saken, in minister fan Binnenlânske Saken, in minister fan Justysje, ensfh. Alle ministers wurde beneamd en ûntslein troch it steatshaad en moatte ferantwurding ôflizze oan 'e fertsjintwurdigers fan it folk, it parlemint. De earste yn Fryslân berne Nederlânske minister wie Jannes Johannes Cornelis van Dijk dy't yn 1921 minister fan Oarloch en minister fan Marine waard yn it Kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I.
Joseph-Ignace Guillotin

**Joseph-Ignace Guillotin** (Saintes, 28 maaie 1738  – Parys, 26 maart 1814) wie in Frânsk dokter en politikus, nei wa't de guillotine neamd waard. Dat is in apparaat mei in falmês dat troch in skuor oan in koarde loslitten wurdt, sadat in (ta de dea feroardiele) persoan ûnthalze wurdt.

## Keppelings om utens
* Portret fan de dokter Guillotin
* 1738-1814 - ''Joseph-Ignace Guillotin : sa généalogie et sa guillotine''
Horace Walpole

**Horace Walpole** (24 septimber 1717 - 2 maart 1797), de 4e greve fan Orford, wie in Britsk skriuwer, keunsthistoarikus en politikus. Hy wie in soan fan minister-presidint Robert Walpole en de omkesizzer fan Lord Nelson.

Walpole is fral bekend wurden as skriuwer fan *The Castle of Otranto* (1764), dy't beskôge wurdt as de earste saneamde 'gothic novel' (Goatyske roman), de fantastyske grizelroman, dy't yn de 19e iuw opkaam. De earste útjefte fan it boek ferskynde anonym en waard presintearre as in oersetting fan in âlde Italjaanske tekst. De twadde edysje waard útbrocht ûnder de wiere namme fan de skriuwer, en hie as ûndertitel, 'in goatysk ferhaal'.

Hjirmei wie in nij sjênre taheakke oan de literatuer, dat neifolge wurde soe mei ferneamd wurk sa as Frankenstein (1818) fan Mary Shelly, Wuthering Heights (1847) fan Emily Brontë en Drakula (1897) fan Bram Stoker.

Op it mêd fan de literatuer makke Walpole fierders namme mei syn 'Brieven', dy't fan belang binne út sosjaal en polityk eachpunt.

Teffens is er bekend fan de bou fan Strawberry Hill, it hûs dat er sette liet yn Twickenham, súd-west Londen, dêr't er de oanset mei joech ta it oplibjen fan de goatyske boustyl, jierren foardat syn Fiktoariaanske opfolgers sa bouwe soene.

## Persoanlik libben
Oer Walpole's seksuele aard is in soad spekulearre. Hy hat nea troud west, mar wol in oantal - platoanyske - flirts mei froulju hân dêr't gjin manljusfleis oan siet. Hy wie goed befreone mei froulju sa as Anne Seymour Damer en de skriuwster Mary Berry, dy't yn guon boarnen lesbysk neamd wurde. In protte tiidgenoaten omskriuwe him as froulik (ien politike tsjinstander neamde him "in hermafrodytsk hynder"). Guon eardere biograven, sa as Lewis, Fothergill, en Robert Wyndham Ketton-Cremer, hawwe Walpole lykwols as aseksueel omskreaun.

## Keppelings om utens
*De freonen fan Strawberry Hill
*It Twickenham Museum - Horace Walpole
Antwerpen (betsjuttingsside)

"**Antwerpen**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Antwerpen (provinsje), as provinsje yn Belgje
* Antwerpen, as stêd yn Belgje
Steaten-Generaal fan de Nederlannen

De **Steaten-Generaal fan de Nederlannen** wie oarspronklik in bestjoersorgaan fan de Nederlânske Republyk (17e-18e iuw). De Republyk bestie út selsstannige steaten dy't harren ynlânske oangelegenheden sels regelen. Foar útlânske oangelegenheden en lânsferdigening kamen se gear. Dêrfoar stjoerden se ôffurdigen nei de Steaten-Generaal. Eltse steat hie dêr ien stim.  

Sûnt 1815 is it de oantsjutting fan  foar de fertsjintwurdiging fan it Nederlânske folk, ferdield yn in Earste Keamer en in Twadde Keamer. De keamers foarmje tegearre it parlemint.
Symbolisme

It **symbolisme** wie in út Frankryk ôfkomstige streaming yn de byldzjende keunst en de literateur dy't yn it fin de siècle furoare makke. De streaming kaam om-ende-by 1880 op as reaksje op it ympresjonisme en ek op it sosjaal-ekonomysk realisme. 

De namme foar de beweging komt fan Jean Moréas, dy't yn 1886 syn *Symbolisch Manifest* ferskine liet yn de Paryske *Figaro* (dêr't hy Charles Baudelaire yn oanwiisde as grutte foarheit fan de beweging) en dêrtroch in namme joech oan de beweging dy't op dat stuit al in tal jierren oan it útkommen wie. 

Yn it symbolisme kaam it derop del oan it keunstwurk in subjektive sizzenskrêft te jaan rûn de minsklike figuer, yn in riedseleftige-magyske gearhing fan erotyk en dea. Betiden waard de frou foarsteld as de folsleine belicheming fan skjinnens en seksualiteit. Mytologyske en histoaryske foarstellings waarden brûkt by in fantastyske sfearskepping.

## Symbolistyske skilderingen
Foarbylden fan symbolistyske skilderijen binne:
* *De Stoarm*, 1893 fan Edvard Munch
* *De griene dea*, 1905 fan Odilon Redon
* *Tobbende frou*, 1904 fan Pablo Picasso
* *Hoop*, 1907-1908 fan Gustav Klimt
* *De beproevings van de Heilige Antonius*, 1887 van James Ensor
* *IJzeren bruggen bij Asnières, 1887 fan [[Émile Bernard]]

== Symbolistyske byldhouwurken ==
Foarbylden fan symbolistyske byldhouwurken binne:
* *De ferleare soan*, 1896, plaster [[George Minne]] 
* *Homme et femme agenouillés*, granyt George Minne 
* *Jehannes de Doper*, 1895, gips George Minne 
* *De lytske knibbele*, moarmer 47,5 cm George Minne 
* *De knapenfontein of Fontein fan knibbelden'' George Minne

## Skaaimerken
It symbolisme wurdt karakterisearre troch emoasje, opskodding, heimsinnigens, perversiteit, esoterysk, spiritualisme.
## Symbolisten
### [[Nederlân]]
* Jan Toorop
* Antoon Derkinderen
* Johan Thorn-Prikker
* Willem Adriaan van Konijnenburg 
* Richard Roland Holst
* Willem Wiegmans

### [[Frankryk]]
* Paul Gauguin
* Gustave Moreau
* Odilon Redon 
* Pierre Puvis de Chavannes
* Charles Baudelaire

### [[Dútslân]]
* Franz von Stuck 

### [[Belgje]]
* Fernand Khnopff
* Jean Delville
* Constant Montald
* Xavier Mellery
* Leon Spilliaert
* William Degouve de Nuncques 
* Emile Fabry
* Felix de Boeck
* Jan Frans De Boever
* Henry de Groux
* Charles Doudelet
* Georges Rodenbach
* George Minne
* Constantin Meunier
* James Ensor
### [[Finlân]]
* Hugo Simberg

### [[Ingelân]]
* Walter Crane

### [[Switserlân]]
* Arnold Böcklin

## Sjoch ek
* Jugendstil
Donia

De famyljenamme **Donia** heart ta oan ferskate famyljes dy't grutte ynfloed hân hawwe yn Fryslân.

## Harinxma-Donia
De bekendste famylje wie fan ien stam mei de Harinxma's. Seis bruorren dêrút (ûnder oaren Haring fan Donia) spilen in grutte rol ûnder de Skieringers fan Súd-Westergoa (1450-1500, Donia-oarloch). Under de lettere leden wiene ek Frans fan Donia en stie Keympe fan Donia op de foargrûn. Syn takke stoar út tusken 1700-1750.

Noch tsjin 1800 bestie yn de Súdlike Nederlannen de takke fan Hotze (± 1550-1562 útwykt nei Leuven).

## Dantumawâld
In oar laach wienen de Donia's fan Dantumawâld, Binnert (fermoarde 1473) yn Ingwierrum en Lou.

## Pier Gerlofs
Faaks de ferneamste persoan mei Donia as fan is, is de skiedkundige Pier Gerlofs Donia.

## Literatuer
*
Eindhoven

**Eindhoven** is in stêd yn it súdeasten fan de provinsje Noard-Brabân. De gemeente Eindhoven beslacht 89,36 km² en is mei 238.326 ynwenners (1 jannewaris 2022) de fyfde stêd fan Nederlân en de grutste fan Noard-Brabân. De stêd is it technologysk sintrum fan Nederlân en wurdt wol de *Hollânske Ljochtstêd* neamd.

## Stedsoansjoch

Yn it sintrum fan Eindhoven binne net folle histoaryske gebouwen, omdat de stêd pas let ta ûntwikkeling kaam. Monuminten binne benammen fan nei 1900, lykas it Van-Abbemuseum, it stasjon (mei in front yn de foarm fan in radio), it Evoluon en de ljochttoer fan Philips NV.

## Stedsfunksjes
De elektroanika-yndustry, mei as sintrum Philips N.V., biedt wurk oan in soad minsken en hat yn it ferline foar in soad arbeidsmigraasje nei Eindhoven soarge. Om dy yndustry hinne is en in edukative ynfrastruktuer ûntstien, mei is foarnaamste fertsjintwurdiger de TU Eindhoven, dy't de stêd in relatyf jonge befolking oplevere. Fierders is de stêd fersoargingssintrum foar hiel Súdeast-Brabân en yn mindere mate hiel East-Brabân en Noard-Limburch.

## Histoarje
Eindhoven ûntstie as delsetting oan de Dommel en krige yn 1232 stedsrjochten fan greve Hindrik I fan Brabân. De stêd groeide lizzend ûnder der de reek fan Weert en De Bosk net út ta in foarnaam sintrum en yn 1583 waard de wâlmuorre sels ôfbrutsen, hoewol't it stedsje in doarpskarakter hawwe soe oant fier yn de 19e iuw.

Mei de Yndustriële Revolúsje kearde it tij. It bekendst en foarnaamst wie de iepening fan it Philips-lampefabryk yn 1891, mei ek tekstyl- en letter auto-yndustry (DAF) dy't har dêr fêstigen. Yn 1920 wurdt de gemeente útwreide mei de oan Eindhoven fêstgroeide tsjerkedoarpen, wêrmei't de stêd yn ien kear in stêd fan kwizekwânsje wurdt. Nei de Twadde Wrâldoarloch is Eindhoven in yndystrystêd bleaun, al kaam de IT-sektor mear en mear op.

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Uplewert

**Uplewert** is in lyts doarpke yn East-Fryslân, 10 km noardwestlik fan Emden, net fier de Noardsee. Uplewert leit yn de gemeente Krummhörn yn Nedersaksen.

De Fryske teolooch Johannes Bogerman (1576-1637) waard hjir berne.
Trekfûgel

In **trekfûgel** is in fûgelsoarte dêr't (hast) alle yndividuen fan út it briedgebiet weilûke om in hiel ein fierder te oerwinterjen.

Troch yn de hjerst nei in waarmer oerwinteringsgebiet te lûken, ûntflechtet se de minne omstannichheden (ûnder oaren fiedselgebrek) yn har broetgebiet. Soarten as bygelyks de Boereswel, dy't hielendal ôfhinklik binne fan fleanende ynsekten, hawwe dan yn Fryslân en omkriten neat mear te sykjen.

De oare helte fan it jier wurdt der wer weromflein.

In trekfûgel wurdt ek wol **trekker** of **migrant** neamd. It tsjinoerstelde fan in trekfûgel is in stânfûgel. Dy bliuwt wol yn syn broedgebiet oerwinterjen.
Steatefertaling

De **Steate-oersetting** (offisjeel **Steatefertaling** of **Steatebibel**) is de earste offisjele Nederlânsk(Hollânsk)talige oersetting fan 'e Bibel, streekrjocht út it oarspronklike Gryksk en Hebriuwsk. De opdracht fan de oersetting waard yn 1618 jûn op de Synoade fan Dordrecht; De Steaten-ginneraal waard frege de oersetting te beteljen.

Oant dan ta waard gebrûk makke fan ferskate Bibeloersettingen, sa as dy fan Maarten Luther. Dy wie lykwols yn it Heechdútsk en wie boppedat in  luterske ynterpretaasje. Der wienen al earder bibels yn it Nederlânsk ferskynd, mar dat wienen oersettingen fan oersettingen. De synoade fûn it nedich dat der in goede, eigen ferzje út de grûntekst wei oerset kaam, nei it foarbyld fan de Ingelske *Authorized Version* (*[[King Jamesbibel|King James Version]]*, 1611). Foar benei it hiele Alde Testamint is dat it Hebriuwsk en foar it Nije Testamint it *[[Gryksk|Koinè]]*.

De Steaten-Generaal koenen earst yn 1626 ynstimme mei it fersyk fan de synoade, wêrnei't de oersetters los koenen. It oersetten barde yn Leien. Yn 1635 wie de Steate-oersetting klear en yn 1637 waard se troch de Steaten autorisearre. De stêd Leien betelle 2500 gûne foar it oktroai op it printsjen fan de bibel yn Leien. Tusken 1637 en 1657 waarden in heal miljoen eksemplaren drukt. Ek no noch hat de Steate-oersetting in soad gesach yn guon ortodokse protestantske tsjerken.

Njonken religieuske betsjutting, hat de Steatebibel ek taalkundich en polityk fan grut belang west. De taal fan de Steatebibel foarmet mei de grûnslach foar it Standertnederlânsk en hat teffens in ynstrumint fan belang yn de kultuerele ienwurding fan Nederlân west.

It boarnemateriaal dêr't de Steate-oersetting (en de King James-ferzje) op basearre is bestiet, wat it Nije Testamint oanbelanget, út de saneamde *[[Textus receptus]]* dy't oerienkomt mei in werjefte sa't dy gearstald is troch Erasmus en foar it Alde Testamint út de saneamde Masoretyske tekst. Mear moderne oersettingen basearje har langer op de *Nestle-Aland*-edysje fan it Grykske Nije Testamint, dy't basearre is op sûnttiids ûntdutsen Bibelske hânskriften en op oare boarnen.

## Keppelings om utens
*Steate-oersetting út 1637 by het Ynstitút foar Nederlânske Leksikology
* Steate-oersetting út 1637 op BijbelsDigitaal.nl
* Steate-oersetting op iPhone/iPod Touch
* Steate-oersetting op iBooks (iOS)
* Statenvertaling.net Folsleine tekst (nijere edysje) + ynfo oer de skiednis fan de Steate-oersetting
* 'Moderne' Steate-oersetting (pdf)
Raanpunt

It **raanpunt** fan in fêste stof is de temperatuer dêr’t de faze fan de stof by oergiet fan in fêste nei in floeibere stof. As it de oare kant op giet, dat in stof fan floeiber yn fêst feroaret, wurdt sprutsen fan it friespunt. Oars as de namme tinken docht hawwe de measte stoffen in beskate romte fan inkele graden of minder wêryn't de stof oergiet fan fêst nei floeiber. Op it raanpunt binne de fêste en floeibere foarmen fan de stof yn lykwicht.

By de measte stoffen binne it raanpunt en it friespunt itselde, bygelyks by it elemint kwik is dat -38,83°C. Mar by guon oare stoffen is dat net it gefal, dat is bygelyks by de stof Agar sa, dat raant by 85°C en befriest tusken 32°C en 40°C, dat ferskynsel stiet bekend as histereze.

Oars as it kôkpunt, is it raanpunt relatyf ûnôfhinklik fan de druk. Grafyt is it materiaal mei it heechste bekende raanpunt by atmosfearyske druk, 3948 Kelvin (of 3550 °C).

It raanpunt wurdt faak brûkt om de suverens fan in stof te bepalen en om organyske stoffen oan te tsjutten. It raanpunt fan in suvere stof is gewoanlik heger as it raanpunt fan dy stof yn in ûnsuvere foarm. As twa gemyske stoffen ferminge wurde, sil it raanpunt fan it mingsel leger wêze as it raanpunt fan ien fan de komponinten dêr't it mingsel út bestiet.

## Keppeling om utens
*
Synoade fan Doardt

De **Synoade fan Doardt**, ek wol de *Synoade fan Dordrecht* neamd, wie de lêste lânlike gearkomste fan de Nederdútske Grifformearde Tsjerke ûnder de Republyk. De Synoade wie byïnoar ropppen yn opdracht fan de Steaten-ginneraal. De gearkomste waard hâlden yn 1618-1619 yn de Kloveniersdoelen yn Doardt en der wienen ek ferstjinwurdigers fan útlânske griffermearde tsjerken.

Foarsitter fan de Synoade wie dûmny Johannes Bogerman út Ljouwert. 

## Doel en resultaten fan de Synoade
* It foarneamste doel fan de Synoade wie te kommen ta in útspraak yn it skeel tusken de remonstranten en kontra-remonstranten.
* Op de Synoade waard besletten om de Bibel yn it Nederlânsk oer te setten. Dizze Steatenoersetting wie yn 1637 klear.
* Dan waard noch de Dordtske Tsjerkeoarder oangenomd, dy't noch hieltyd de grûnslach fan it tsjerkerjocht yn in protte grifformearde tsjerken foarmet. Yn de Hannelingen of *Acta* fan de synoade fan Dordrecht stiet wat der fierders allegear besletten is (sjoch keppeling).

## Utlânske ôffurdigen
* Ingelân: George Carleton (1559-1628), Joseph Hall (1574-1657), Thomas Goad (1576-1638), John Davenant (1576-1641), Lancelot Andrewes (1555-1626).
* Skotlân: Walter Balcanqual 1586-1645), Samuël Ward (†1643), Guiliemus Amesius (1576-1633)
* Heidelberch: Abraham Scultetus (1566-1624), Paul Tossanus (1572-1634), Hendrik Alting (1583-1644)
* Hessen: Georg Cruciger (1575-1637), Paul Stein (1585-1643), Rudolphus Goclenius (1547-1628), Daniel Anglocrator (1569-1635).
* Switserlân: Johann Jakob Breitinger (1575-1645), Wolfgang Mayer (1577-1653), Sebastian Beck (1583-1654), Mark Rütimeyer (1580-1647), Hans Conrad Koch (1564-1643).
* Genêve: Jean Diodati (1576-1649), Theodore Trochin (1582-1657)
* Bremen: Ludwig Crocius (1586-1653), Matthiuas Martinius (1572-1630), Heinrich Isselburg (1577-1628).
* Nassau-Wetteraavje: Johann Heinrich Alsted (1588-1638), John Bisterfeld (†1619), Georg Fabricius 
* Emden: Ritzius Lucas Grimersheim (1568-1631), Daniël Bernard Eilshemius (1555-1622).

## Sjoch ek
* Predestinaasje
* Protestantisme
* Franciscus Gomarus
* Jakobus Arminius

## Keppeling om utens
* J. Bogerman - de Dordtse Synode
* Acta of Handelingen der Nationale Synode Dordrecht 1618-1619
Strabo

**Strabo** (Aldgryksk: Στράβων, *Strabon*) (Amasya (Turkije), 64 of 63 f.Kr. - 24 n.Kr.) wie in Gryksk histoarikus, geograaf en filosoof.

Hy skreau in mânske universele skiednis, dy't útein set dêr't in foargonger fan him Polybius ophâlde. Dat wurk is lykwols ferlern gongen; wat wol beware bleaun is, is syn *[[Geografika]]*, in rike en - betreklik - betroubere boarne fan kennis oer in protte Jeropeeske, Aziatyske en Afrikaanske folken út syn tiid, dêr't hy de meast nijsgjirrige feiten fan fermeld, mei sydlingse opmerkings oer skiednis, wiskunde en genêskunde. Ek al hied er de lannen dy't er bekreau sels net besocht, hy wie wol op de hichte fan goed en betrouber boarnemateriaal. 

Strabo skriuwt yn in noflik koinè-Gryksk.

## Sjoch ek
* Geografika

## Keppeling om utens
* J. Lendering, art. Greek scientists, Livius.org, 2005.
* Strabo the Geographer, 2005.
Wiskundige

In **wiskundige** is in persoan wêrfan it belangrykste fakgebiet fan stúdzje en/of ûndersyk de wiskunde is, as hobby of as wurk. In soad wiskundigen binne professor oan in universiteit. Wiskundigen hâlde harren dwaande mei problemen op it mêd fan logika, romte, transformaasjes, sifers en oare saken dy’t hjir mei besibbe binne.

Guon wittenskippers dy’t oare fakgebieten ûndersykje wurde ek wol wiskundige neamd as harren ûndersyk ynsjoch jout yn de matematyk.

## Ferneamde wiskundigen
Inkele ferneamde wiskundigen binne:

* Euklides fan Alexandrje (300 foar Kristus-*)
* Argimedes (287 foar Kristus - 212 foar Kristus)
* Simon Stevin (1548-1620)
* René Descartes (1596-1650)
* Pierre de Fermat (1601 of 1607/8-1665)
* Johan de Witt (1625-1672)
* Christiaan Huygens (1629-1695)
* Isaac Newton (1643-1727)
* Johan Bernoulli (1667-1748)
* Daniel Bernoulli (1700-1782)
* Leonhard Paul Euler (1707 -1783)
* Joseph-Louis Lagrange (1736 -1813)
* Johann Carl Friedrich Gauss (1777-1855)
* Georg Friedrich Bernhard Riemann (1826 -1866)
* Jules Henri Poincaré (1854 -1912)
* David Hilbert (1862 -1943)

### Fryske wiskundigen
* Gemma Frisius (1508-1555)
* Johannes Acronius Frisius (1520-1564)
* Sybrant Hanssen (1578-1647)
* Pibe Wouters (1580-16?)
* Wytze Foppes Dongjuma (1707-1778)
* Jacobus Pierson Tholen (1764-1824)
* Cornelis Ekama (1773-1824)
* Hindrik Kloosterman (1900-1968)
Kreil

*Kreil (Noard-Hollân), in buorskip yn de Noard-Hollânske gemeente Niedoarp
*Kreil (Noardeastpolder), in doarp yn de Nederlânske Noardeastpolder
*Creil (Oise), in plak yn it Frânske departemint Oise
*Creil (automerk)
*Hûs Creil, in Frânske aadlik laach
Arkology

**Arkology** (Ingelsk: *arcology*) is in set fan ûntwerpprinsipes foar arsjitektuer sa't dy beskreaun binne troch Paolo Soleri. It wurd is in gearfoeging fan de wurden 'arsjitektuer' en 'ekology'. De grûnbegjinsels binne rjochte op it ûntwerp fan ûnbidige wenkriten of *habitats* mei in ekstreem hege bewenningstichtheid (hyperstruktueren).

In stikmannich betreklik lytse eksperimintele konstruksjes binne realisearre yn Arcosanti yn sintraal Arizona yn de Feriene Steaten. Ek yn Japan en Ruslân binne serieuze útstellen dien om te kommen ta in soarte fan hyperstruktueren. It begryp is yn it generaal beheind ta it wurk fan Soleri en ferskate optochte geskriften, tekenteltsjes, fideospullen en films, (fiksje), dêr't it idee yn útwurke is.

De term arkology is foar it earst neamd yn H. G. Wells syn boek *When the Sleeper Wakes*, publisearre yn 1899. In djipgeander behanneling fan arkology-ûntwerpbegjinselen wurdt fûn yn "The Last Redoubt" út *The Night Land* troch William Hope Hodgson, útbrocht yn 1912. Yn dat wurk lit Hodgson struktueren sjen kompleet mei keunstmjittige ekology, lânbou en iepenbier ferfier oer beweechlike diken.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside foar in prototype fan 'arcological' / arkologyske ûntwikkeling yn Arizona
* Keppelings dy't fertuten dwaan kinne
* Wiki oer dit ûnderwurp
Empirestyl

**Empire** (útsprekke as "ampier") is de namme foar in Frânske keunststreaming út it begjin fan de 19e iuw. De **Empire styl**, wurdt troch guon ek wol beskôge as de twadde faze fan it neoklassisisme. De styl waard tapast op meubels, dekoraasje en byldzjende keunst.

De styl is ûntstien en neamd nei de perioade fan it regear fan Napoleon I yn Frankryk, bekend as it Earste Frânske Keizerryk, in tiid fan idealisearring fan Napoleon syn liederskip en fan de Frânske Steat. De styl rint likernôch gelyk op mei de Biedermeier styl yn Dútsksprekkende lannen, de Federale styl yn de Feriene Steaten en de Regency style yn Brittanje. In betide foarm fan dizze styl waard de Adam styl yn Grut Brittanje en de "Louis Seize" of  Loadewyk XVI, yn Frankryk neamd.

## Skaaimerken
Napoleon wie in bewûnderer fan de Egyptyske kultuer, dêrfandinne dat yn de Empire-styl eleminten en patroanen út de Ald-Egyptyske en Romeinske boukeunst tapast waarden.

Hy die ynspiraasje op by de fjildtochten en helle in protte keunstskatten út it lân om dy oer te bringen nei Parys.

De styl is besibbe oan de klassisistyske Loadewyk I-styl. Skaaimerken binne it gebrûk fan ferguldsels, militaria, sfinksen, palmetten en skelle, rike pastelkleuren. 
Napoleon liet oeral dêr't er kaam de pleatslike boargerij yn de kunde komme mei syn Empire-styl. Sadwaande hat de styl in koarte mar fûleindige bloeiperioade yn Europa kend. As reaksje op de Empire ûntstiene letter yn de 19e iuw de (Neogotyk) en de Biedermeier-styl, hoewol't de lêste earst letter 'agearre' tsjin Empire.

## Kolleksjes
* ferskate sealen in het Kastiel fan Fontainebleau
* ferskate sealen in het Kastiel fan Versailles
* ferskate meubels yn it Kastiel fan Laken
* Yn it Keninklik Paleis te Amsterdam is in folsleine samling Empire-meubels út de tiid fan Loadewyk Napoleon.


Ofbyld:Napoleon-Throne.480.jpg|Napoléon syn troan
Ofbyld:Armchair Parent Louvre OA11736.jpg|Stoel yn it Louvre
Ofbyld:Bedroom of the emperor.jpg|Napoléon's keamer yn Fontainebleau
Ofbyld:Clock Thomire Louvre OA9511.jpg|Horloazje
Ofbyld:Sevres Egyptian Service.JPG|Napoléons Egyptysk servys (Sevres, 1804-06)
Ofbyld:Tabouret.jpg|Fontainebleau
Ofbyld:Table Empire.jpg|Tafel
Ofbyld:PalacioRealMadrid4.JPG|In keamer yn Palacio Real, Madrid


## Keppelings om utens
* Console,
* Console;Thomire et Cie, 
* Console;François-Honoré Jacob (Jacob-Desmalter) 
* Fauteuil(sit);Luigi Ruska
* Guéridon; bruorren Jacob  
* it buro sa as de Arc de Thriomphe; bruorren Jacob
Salma Hayek

**Salma Valgarma Hayek Jiménez** (Coatzacoalcos, 2 septimber 1966) is in yn 'e Feriene Steaten wenjend en wurkjend Meksikaansk aktrise dy't yn mear as 30 Hollywood-films spile hat. Har heit komt út Libanon, en har mem út Meksiko.

## Libben en karriêre
Op har tolfde waard sy nei Louisiana yn de Feriene Steaten nei in katolike skoalle stjoerd, mar doe't se dêr ôfstjoerd waard, kaam hja by in muoike yn Houston te lâne. Letter hat hja in stúdzje yn Meksiko ôfbrutsen om aktrise te wurden, tsjin it sin fan har âlden.
Hayek hat ferhâldings mei akteur Edward Norton (1999- 2003) en akteur Josh Lucas (2003-2004) hân. Hja is goed befreone mei Antonio Banderas, Robert Rodriguez, Ashley Judd en Penélope Cruz. 

## Filmografy
### Film

### Telefyzje

## Trivia
Salma Hayek wûn op 2 maart 2007 de ferkiezings foar de moaiste boarsten. De priis waard útrikt troch Mrskin.com.

Hja is op 14 febrewaris 2009 yn Parys troud mei de Frânsman François-Henri Pinault en op 25 april 2009 trouden se foar de twadde kear, doe yn Feneetsje. Se hawwe in dochter, Valentina Paloma Pinault, berne op 21 septimber 2007.

## Keppeling om utens
* Uncut Movies
Robert Koch

**Heinrich Hermann Robert Koch** (Clausthal, 11 desimber 1843 – Baden-Baden, 27 maaie 1910) wie in Dútsk medikus.

## Libben
Koch waard berne yn de hûshâlding fan Hermann Koch (mynbouyngenieur) en Mathilde Koch-Biewend; der wiene trettjin bern. Yn syn jonkheid samle er mineralen, ynsekten en koarstmoassen. Hy sette út ein mei de stúdzje medisinen yn 1862 oan de universiteit fan Göttingen.

Hy waard ferneamd troch it ûntdekken fan de oarsaak fan myltfjoer (*Bacillus anthracis*) yn 1877, tuberkuloaze (*Mycobacterium tuberculosis*) yn 1882 en golera (*Vibrio cholerae*) yn 1883 en ek troch it formulearjen fan de Kochs postulaten.

Nei Koch's súkses rûn de kwaliteit fan sy ûndersyk tebek (dêr wie it fiasko fan syn tuberkuloaze genêsmiddel "tuberkuline" dat net blykte te wurkjen), hoewol't syn learlingen de feroarsakers fan diftery, bûktyfus, longûntstekking, gonorrhoe, serebrospinale harsenfluesûntstekking, lepra, bûdepest, tetanus, en syfilis fûnen, ûnder oaren troch syn metoaden ta te passen.

Robert Koch stoar op 27 maaie 1910 troch in hertoanfal yn Baden-Baden, yn de âldens fan 66 jier.

Foar it ûntdekken fan de baktearje dy't tuberkuloaze feroarsaket krige er yn 1905 de Nobelpriis foar de Fysiology of Genêskunde. Yn 1906 waard er opnaam yn de eksklúsive Oarder "Pour le Mérite".

## Koch syn postulaten
De Kochpostulaten binne:
# It mikroörganisme moat oerdiedich oanwêzich wêze yn organismen dý't fan de sykte te lijen hawwe, mar soene net fûn wurde moatte yn sûne bisten.
# It mikroörganisme moat isolearre wurde út in siik organisme en kweekt wurde yn in suvere kultuer.
# It kweekte mikroörganisme moat sykte feroarsaakje at it yn in sûn organisme brocht wurdt.
# It mikroörganisme moat op 'en nij isolearre wurde út it inte, ferstoarne, eksperimintele gastorganisme en identifisearre wurde as de gelikense fan it oarspronklike siikmeitsjende middel.

## Bibliografy
* *Methoaden foar it bestudearjen fan siikmeitsjende organismen* (1880)
Weropbou-arsjitektuer

**Weropbou-arsjitektuer** is in boustyl dêr't gebouwen yn oplutsen wurde by de weropbou fan in gebiet nei kriichfernielings.

## Nederlân

Yn Nederlân wurdt dizze term brûkt foar weropbou of wenútwreidingen nei de Twadde Wrâldkriich. In skaaimerk fan de bou yn dizze perioade is it eksperimintearjen mei in yndustriële oanpak fan it bouwen. Ien fan de earste wiken dêr't dit op grutte skeal barde wie de wenwyk *Kleinpolder* yn Rotterdam-Overschie.

Yn 2007 waarden 100 nije ryksmonuminten fêststeld dy't boud binne yn de perioade 1940 oant en mei 1958.

## Literatuer
* : *Toonbeelden van de wederopbouw. Architectuur, stedenbouw en landinrichting van herrijzend Nederland*. Rykstsjinst foar de Monumintesoarch, Zeist / Nederlânsk Arsjitektuerynstitút, Rotterdam / Utjouwerij Waanders, Swol (2002). ISBN 90 400 8749 0
Minimalisme (arsjitektuer)

**Minimalisme** yn de arsjitektuer stribbet dernei gebouwen te beheinen ta de needsaaklike eleminten.

De streaming minimalisme stiet foar it *minimalistyske*, it suver abstrakte en objektive, sûnder emoasje. Minimalisme makket faak gebrûk fan kubus-, bol-, silinder-, en kegelfoarmen. It giet hjirby om de krêft fan it ienfâldige. Troch it "krêftich" delsetten fan wat in "ienfâldige" foarm liket, besiket de arsjitekt de “essinsje” fan syn ûntwerp út te byldzjen. 

It minimalisme ûntstie oan it begjin fan de jierren sechtich fan de 20e iuw, yn de Feriene Steaten. 
It begjin fan de minimalistyske streaming sette útein yn de byldhoukeunst en mingde him letter mei de skilderkeunst (bygelyks Piet Mondriaan). Der ûntstie ek in minimalistyske muzykstreaming (ûnder oaren komponist Steve Reich). Yn de arsjitektuer gie it net sa hurd.

Claudio Silvestrin, John Pawson, Peter Zumthor en  Alberto Campo Baeza hawwe it minimalisme yn de arsjitektuer oantrune en grutte feroarings in de boukeunst feroarsake. Op it mêd fan de arsjitektuer waard de namme Minimalisme brûkt, om de *werûntdekking fan de wearde fan lege romte* en in *radikale ferwidering fan alles dat neat mei it easkeprogramma te krijen hat* blike te litten.

## Keppeling om utens
* Minimalisme by Arteseleccion
Dekonstruktivisme

It **dekonstructivisme** is in hjoeddeiske, post-moderne, streaming yn de arsjitektuer dy't derfan útgiet dat de maatskippij betiizjend en ûnwis is. Men besiket dat ek yn har bouwurken ta utering te bringen. Ek fine se dat de funksje de sfear fan it gebou bepaalt.

## Arsjitekten
* Peter Eisenman
* Frank Gehry
* Bernard Tschumi 
* Rem Koolhaas
* Daniel Libeskind
* Zaha Hadid
* Coop Himmelb(l)au

## Besibbe design streamings en stilen
* Modernisme
* Konstruktivisme
* Postmodernisme

## Keppeling om utens
* Archpedia webstee
Gemeentehûs

In **gemeentehûs**, yn stêden almeast **stedhûs**, **stedshûs** of **riedhûs** neamd, is in gebou dêr't de amtners fan de gemeente, de boargemaster en wethâlders yn arbeidzje en dêr’t de gemeenterie gearkomt. It gebou is eigendom fan de gemeente.

In gemeentehûs hat ferskate ôfdielings, bygelyks in ôfdieling Boargersaken foar berte-oanjeften, it ôfheljen fan rydbewizen en paspoarten.

By in gemeente dy’t benammen út stedske gebieten bestiet, wurdt in gemeentehûs faak in stedhûs neamd. Dêrneist wurdt it yn Nederlân ek wol riehûs neamd, it hûs dêr’t de rie gearkomt. Ek gemeentekantoar en stedskantoar komme foar.

In dielgemeente is festige yn in dielgemeentekantoar. In stedsdiel is húsfeste yn in stedsdielkantoar.

Yn in gemeentehûs is meastal in trouseal oanwêzich dêr’t it boargerlik houlik sletten wurdt.

## Keppeling om utens
*
Blok (periodike tabel)

In **blok** fan it periodyk systeem fan de eleminten is in searje fan neistlizzende groepen. De respektive heech-energetyske elektroanen yn elts elemint yn in blok hearre ta deselde orbitaal type. Elts blok is neamd nei de karakteristike orbitaal.

De blokken binne:
*s-blok
*p-blok
*d-blok
*f-blok
*g-blok (op it stuit binne der noch gjin eleminten fûn dy’t ta de groep fan it g-blok hearre)

De namme fan de blokken binne yndield nei de kwaliteit fan de spektroskopyske linen fan de atoom orbitalen: sharp, principal, diffuse, en fundamental. Fierders binne se alfabetysk oardere.

Oare groepen yn it periodyk systeem binne:
*Perioaden
*Kloften
*Rigen
Vladimir Tatlin

**Vladimir Jevgrafovitsj Tatlin** (Russysk: Владимир Евграфович Татлин) (Charkov, 28 desimber 1885 (âlde styl: 16 desimber) – Moskou, 31 maaie 1953) wie in Russysk keunstner. 
Kasimir Malewitsj en hy wiene de twa wichtichste persoanen yn de Russyske avant-gardebeweging fan de jierren 1920, doe't de Bolsjewisten noch in beskate frijheid tastiene. 

Tatlin waard berne yn de Oekraynske stêd Charkov as soan fan in yngenieur by it spoar en in dichteresse. Hy begûn syn keunstnerskarriêre as ikoaneskilder yn Moskou, dêr't er ek de skoalle foar skilderkeunst, byldhoukeunst en arsjitektuer folge. Hy wie ek beropsmuzikant, en joech in optreden op de Wrâldútstalling yn Parys yn 1906.

## De toer
Tatlin waard ferneamd troch syn ûntwerp fan it *Monumint foar de Tredde Ynternasjonale*, ek wol bekend as de *Tatlintoer*. It ûntwerp út 1920 bestie út in toer fan izer, glês en metaal en moast in tredde part grutter wurde as de Eiffeltoer. It gebou lit de dynamyk fan de technologyske utopy sjen sa't de kommunisten him foar eagen hienen. It is in dûbele heliks, lykas by it DNA-molekúl, mei trije ûnderskiedende dielen. Dizze blokken, beklaaid mei glêsruten, moasten mei ferskillende faasje draaie. It ûnderste ien kear it jier, it middelste part ienris de moanne en de boppeste moast ien kear deis in rûntsje meitsje. Yn de toer soene ûnder oaren de kantoaren fan de kommunistyske partij komme moatte. It plan wie lykwols tige ûnpraktysk en djoer en waard nea útfierd.

 
## Konstruktivist
Tatlin stie mei syn 'hoekereliëfs' oan de widze fan it konstruktivisme. Syn 'hoekereliëfs' wiene bousels fan ûnder mear hout en stiel dy't ophongen waarden yn de hoeke tusken twa muorren. Hy woe sa de tradisjonele opfetting oer keunst yn besprek jaan. Oare, lettere foaroansteande konstruktivisten wiene û.o. Manuel Rendón Seminario, Joaquín Torres García, Laszlo Moholy-Nagy, Antoine Pevsner en Naum Gabo.

Tatlin en Malewitsj wiene freonen, mar rekken dochs ferdield oer wêr't it hinne moast mei it Konstruktivisme. Wylst Tatlin fierder gie mei konstruktivistyske ûntwerpen ûntwikkele Malewitsj yn Vitebsk it suprematisme.

Tatlin lei him ek ta op it bestudearjen fan klean en oare foarwerpen. Op de ein fan syn libben sette er noch út ein mei ûndersyk nei it fleanen fan fûgels; syn bedoeling wie om fleanreau te ûntwerpen sadat minske op eigen krêft fleane koene. 

Tatlin waard begroeven op it Novodevitsji-begraafplak yn Moskou.

## Keppeling om utens
*In foarbyld fan Tatlins hoekereliëfs
Gemyske rige

De eleminten fan it periodyk systeem fan de eleminten kinne yn in tal rigen, wêrby de gemyske en fysyske eigenskippen geleidelik fariearje. Dizze rigen kinne sawol parallel rinne oan de groepen as ek oan de perioaden, mar se kinne ek diagonaal oer it periodyk systeem rinne, sa as de metalloïden.

Der binne tsien rigen dy’t ûnderskieden wurde:
*Alkalymetalen
*Ierdalkalymetalen
*Oergongsmetalen
*Haadgroepmetalen
*Metalloïden
*Net-metalen
*Halogenen
*Edelgassen
*Lantaniden
*Aktiniden

Oare groeperen binne it periodyk systeem binne:
Oare groepering yn it periodyk systeem binne:
*Perioaden
*Blokken
*Groepen
Gemyske kloft

De eleminten fan it periodyk systeem fan de eleminten kinne yn in tal **kloften** yndield wurde, op basis fan in beskaat tal gemyske skaaimerken wêryn sy lyk binne. In kloft is dus net mear as in sammelnamme foar in tal eleminten. De measte fan dizze kloften falle gear mei de kolommen fan it systeem. De platinakloft beslacht meardere kolommen en de (horizontaal werjûne) lantaniden en aktyniden wurde meastal oant de skandiumkloft rekkene. De grutste kloft, de oergongsmetalen, kin ûnderferdield wurde yn in tal subkloften.

Faak wurdt in kloft ferneamd nei de namme fan it earste elemint yn de kloft, sa as by de boarkloft. Oare kloften hawwe faak om histoaryske redens in aparte namme, sa as by de edelgassen. Der binne ek kloften dy’t hjoed de dei in oare, mear systematyske, namme hawwe dan earder, sa as by de stikstofkloft, dy’t earder *pnikogeen* neamd waard.

Oare groepen yn it periodyk systeem binne:
* Perioaden
* Blokken
* Rigen
216 f.Kr.

## Foarfallen
* Hannibal Barkas behellet yn de Twadde Punyske oarloch syn grutste oerwinning op de Romeinen yn de Slach by Cannae, dêr't 8 legioenen wurde ferneatige en 48.000 Romeinen sneuvele. 

## Berne

## Ferstoarn
Servysk

It Servysk is ien fan de standertfarianten fan it Servokroatysk, it heart ta de súdlike groep fan de Slavyske talen. Servysk wurdt it meast sprutsen yn Servje, Bosnje en Herzegovina, Montenegro en Kroaasje. It is de offisjele taal fan Servje en Bosnje en Herzegovina en is in erkende taal yn Montenegro, Kroaasje, Roemeenje, Masedoanje, Bulgarije en Hongarije.

De Servyske standerttaal is basearre op in Neostokavysk dialekt. Yn it súdeasten fan Servje wurdt ek Torlakysk sprutsen, wat as in soarte fan Servysk-Bulgaarsk grinsdialekt sjoen wurde kin.

## Alfabet
Yn it Servysk wurdt sawol gebrûk makke fan it Latynske alfabet as it Sirillyske alfabet.
Jannes van Dijk

**Jannes Johannes Cornelis van Dijk** (Ljouwert, 1 desimber 1871 - De Haach, 9 febrewaris 1954) wie in Nederlânske politikus. 

Van Dijk folge in oplieding ta offisier en waard yn 1899 dosint militêr rjocht oan de Keninklike Militêre Akademy (KMA). Fan 1913-1921 wie er direkteur fan de topografyske ôfdieling fan it Ministearje fan Oarloch. Yn 1921 waard er Minister fan Oarloch en Minister fan Marine a.i. yn it Kabinet-Ruijs de Beerenbrouck I. De funksje fan Minister fan Oarloch ferfolde er ek fan 1922-1925 yn it Kabinet-Ruijs de Beerenbrouck II. Nei syn perioade as minister wie er fan 1925-1937 lid fan de Twadde Keamer foar de ARP. Yn 1937-1939 wie Van Dijk opnij minister en wol minister fan Definsje yn it kabinet-Colijn IV en Colijn V.

Yn de earste periode fan syn ministerskip kaam yn 1922 in nije tsjinstplichtwet ta stân. Van Dijk wie in foarstanner fan de fersterking fan it Nederlânske definsjeapparaat. Yn de Twadde Wrâldoarloch wie Van Dijk gizeler yn Sint-Michielsgestel en waard hy û.o. yn it konsintraasjekamp Dachau ynternearre. Van Dijk wie ek auteur fan militêr-juridyske wurken lykas it yn 1904 útkommen *Handboek van militair strafrecht en Wet op de Krijgstucht* en in hantlieding foar offisieren oer de militêre rjochtspleging. Om syn fertsjinste as militêr jurist ferliende de Frije Universiteit him yn 1938 in earedoktoraat yn de rjochten.

## Keppeling om utens
* Biografy fan Jannes van Dijk
List fan musea foar moderne keunst yn Nederlân

Dit is in **list fan [[museum|musea]] foar [[moderne keunst]] yn [[Nederlân]]**.

## Seelân
### [[Middelburch (stêd)|Middelburch]]
* Museum de Glazenkast

## Drinte
### [[Eelde]]
* Museum de Buitenplaats

## Fryslân
### [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]
* Museum Belvédère

## Grinslân

### [[Grins (stêd)|Grins]]
* Grinslânsk Museum

## Gelderlân
### [[Arnhim]]
* Museum voor Moderne Kunst Arnhem

### [[Nymwegen]]
* Museum Het Valkhof

### [[Otterlo]]
* Kröller-Müller Museum

## Limburch
### [[Fenlo (stêd)|Fenlo]]
* Museum van Bommel van Dam

## Noard-Brabân

### [[Breda]]
* Graphic Design Museum (earder "De Beyerd")

### [[Eindhoven]]
* Van Abbemuseum

### [[De Bosk (stêd)|De Bosk]]
* Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch

### [[Tilburch]]
* De Pont

## Noard-Hollân

### [[Amstelveen]]
* Cobra Museum voor Moderne Kunst Amstelveen
* Museum Jan van der Togt

### [[Amsterdam]]
* Stedelijk Museum Amsterdam 
* Van Gogh Museum
* Nederlands Instituut voor Mediakunst

### [[Laren (Noard-Hollân)|Laren]]
* Singer Museum

### [[Spanbroek]]
* Scheringa Museum voor Realisme

### [[Venhuizen]]
* Museum Møhlmann

## Utert

### [[Amersfoart]]
* Kunsthal KAdE Amersfoort

### [[Utert (stêd)|Utert]]
* Centraal Museum

## Súd-Hollân

### [[Den Haach]]
* Gemeentemuseum Den Haach
* Escher in het Paleis yn Den Haach

### [[Rotterdam]]
* Museum Boijmans Van Beuningen
* Kunsthal
* Centrum Beeldende Kunst

### [[Skiedam]]
* Stedelijk Museum Schiedam

## Keppeling om utens
* Museum foar Moderne Kunst
264 f.Kr.

## Foarfallen
* De Earste Punyske oarloch set útein, Rome en Kartago komme yn konflikt om de Sisyliaanske stêd Messina, de Romeinske float wurdt opboud.

## Berne

## Ferstoarn
256 f.Kr.

## Foarfallen
### Twadde Punyske oarloch
*Slach by Kaap Eknomus: In Romeinske float ûnder lieding fan Markus Atilius Regulus ferslaan oan de súdkust fan Sisylje de Kartaagske float. 
*De Kartagers ûnder lieiding fan Hamilkar Barkas en Hanno de Grutte besykje de Romeinske ynvaazje fan Noard-Afrika tsjin te hâlden. It Romeinske leger lant by Kartago en set in plondertocht útein.

## Berne

## Ferstoarn