open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsjuster

It **tsjuster**, ek: de **tsjusterens**, de **tsjusterheid**, de **tsjusternis**, de **tsjusterte**, it **donker** of it **dûnker**, is, yn absolute sin, it ûntbrekken fan sichtber ljocht. De term wurdt lykwols ek brûkt foar sitewaasjes dêr't in lytse hoemannichte ljocht oanwêzich is. Yn dy kontekst besteane der ferskate gradaasjes fan tsjuster. De grutste en wichtichste oarsaak fan tsjuster is de nacht, as de sinne, de wichtichste boarne fan ljocht, him oan 'e oare kant fan 'e Ierde befynt. Nettsjinsteande dat wurdt it nachtlik tsjuster faak wol in bytsje ferljochte troch de moanne en de stjeren. By tsjustermoanne ûntbrekt ek it moanneljocht, en by berûn waar misse sawol moanne as stjerren. Behalven by nacht komt tsjuster ek foar yn 'e romte, en op 'e Ierde bgl. yn ôfsletten gebouwen sûnder finsters en yn romten ûnder de grûn, lykas kelders of minen.

De minsklike maatskippij makket lykwols sûnt in pear iuwen nachts syn eigen ljocht, troch strjitferljochting, sierferljochting, reklameferljochting, ensfh. Yn dat ramt wurdt wol sprutsen fan ljochtfersmoarging. Fan gefolgen is it yn in tichtbefolke lân as Nederlân nea mear wier tsjuster. Inkeld yn tige tinbefolke gebieten, lykas woastinen, oerwâlden en berchtmen, komt tsjintwurdich op 'e Ierde noch de alderheechste gradaasje fan tsjuster foar. De lêste fearnsiuw nimt yn 'e Westerske wrâld de oandacht foar it belang fan tsjuster foar sawol minske as natoer ta. It bioritme fan minsken en bisten is nammentlik fierhinne ôfhinklik fan it nachtlik tsjuster. De lêst dy't libbene organismen ûnderfine fan tefolle keunstljocht, wurdt ljochthinder neamd.

By tsjuster is it minsklik gesichtsfermogen net by steat om kleuren te ûnderskieden. Dat begjint al by skimer, as alle kleuren begjinne te ferdizenjen ta griistinten, en neigeraden dat men te meitsjen kriget mei hegere gradaasjes fan it tsjuster, boazet it allinne noch mar oan. By de heechste gradaasjes fan it tsjuster sjocht men inkeld noch swart. De syklus fan dei en nacht (en dus fan ôfwikseljend ljocht en tsjuster) hat evolúsjonêr laat ta ferskate adaptaasjes by organismen. Sa ferwiidzje de pupillen yn 'e eagen fan wringedieren (lykas minsken) har, as se fan it ljocht yn it tsjuster komme. Dêrtroch kin mear ljocht yn it each opnommen wurde, sadat it nachtsicht better wurdt. Oarsom fersmelje de pupillen fan wringedieren har as se út it tsjuster yn it ljocht komme.
Ecce Homo-basilyk

De **Ecce Homo-basilyk**  is in 19e-iuwsk tsjerkegebou yn 'e âlde stêd fan Jerusalim, dat ûnderdiel foarmet fan it Kleaster fan de Susters fan Sion.

De tsjerke leit oan it eastlike ein op 'e twadde staasje fan 'e Via Dolorosa, de krúswei fan Jezus op Syn tocht nei Golgota. De namme *Ecce Homo* is de latynske oersetting fan 'e wurden "Sjoch de minske" (Jehannes 19:5).   

Under it kleaster leit it grut oerflak fan in Romeinske flier. Troch de nonnen fan it kleaster waard dy flier as Gabbata beskôge, de stiennen flier dêr't Pontius Pilatus Jezus hinne brocht en dêr tsjin de joaden sei: "Dat is no jimme kening" (Jehannes 19:13).
## Skiednis

De tsjerke en it kleaster *Notre Dame de Sion* geane werom op in stifting fan 'e Frânske pater Alphonse Ratisbonne. Ratisbonne wie in yn 1814 yn Straasburch berne joad, dy't ynearsten ateïst wie en him letter ta it katolisisme bekearde, preester waard en de Oarder fan 'e Susters fan Sion stifte.

Yn 1857 kocht Ratisbonne in stik braaklân mei in soad pún by de Hadrianus- of Ecce Homo-bôge en hy joech de arsjitekten Honoré Daumet en Christophe Edouard Mauss (1829–1914) de opdacht om it kleaster en de tsjerke te bouwen. Ek liet Ratisbonne in weeshûs foar famkes by it kleaster bouwe. Kleaster en tsjerke waarden yn 1864 foltôge en ynwijd. De noardlike bôge fan 'e Hadrianusbôge waard yn 'e tsjerke yntegrearre en foarmet no ûnderdiel fan it koer fan 'e tsjerke. Om't it kleaster net grut wie kochten de nonnen letter noch in pear oangrinzgjende hûzen fan Arabieren oan om dêr in medyske apoteek yn te rjochtsen. 

Doe't de oerheid de soarch foar de wezen op him naam, krigen de romten in religieuze ynfolling. It kleaster jout tsjintwurdich ûnderdak oan in pylgershûs.
Dominus flevit

**Dominus flevit** (Latynsk foar *"De Heare gûlde"*) is in Fransiskaanske kapel op 'e Oliveberch yn Jeruzalim, Israel. Doe't Jezus neffens it Lukas 19:41 noch foar de yntocht yn Jeruzalim de Oliveberch delgyng en oer de stêd hinne seach moast er om de stêd gûle, om't Er foarseach dat de stêd ferneatige wurde soe.

## Skiednis

De Italjaanske arsjitekt Antonio Barluzzi joech de tsjerke de foarm fan in trien. Dêrmei symbolisearre de arsjitekt it fertriet fan Kristus oer de oansteande ferneatiging fan Jeruzalim. Neffens it evangeelje fan Lukas rekke Jezus op 'e tocht nei Jeruzalim oandien troch it lot dat de stêd en syn befolking wachte. Likernôch fjirtich jier letter, yn it jier 70, waard de foarsizzing fan Jezus werklikheid. Romeinske legers belegeren Jeruzalim en nei seis moannen fjochtsjen waard de Twadde Timpel ferneatige en de stêd mei de grûn lyk makke. 

Oant it krúsfarderstiidrek stie der gjin kapel of tsjerke op 'e lokaasje dêr't Jezus om de stêd gûlde. Yn dy tiid wie der foar it earst ferearing op it plak dêr't de tsjerke no stiet. In lytse kapel waard boud, mar nei de fal fan Jeruzalim yn 1187 rekke de kapel yn ferfal. Oan it begjin fan 'e 16e iuw stie op it plak in moskee of koranskoalle, nei alle gedachten mei gebrûk fan it materiaal fan 'e kapel boud troch de Turken, al is de funksje fan dat gebou noch altiten net dúdlik.

It slagge de Fransiskanen net om de ruïnes oan te keapjen en dêrom kochten se in stik lân tichteby om dêr in kapel te bouwen. Yn 1913 waard foar de kapel in partikulier hûs boud, dat letter yn hannen oergyng fan 'e kongregaasje fan 'e Susters fan Sint-Joazef, dy't it lang om let wer ferkochten oan in Portugeeske frou. Yn 1940 ferkochten de Bbenediktynske susters in diel fan it ûnreplik goed oan 'e Fransiskanen. 

De Dominus flevit-tsjerke waard yn 1955 boud. It stiet op 'e resten fan in Byzantynsk tsjerkegebou út de 5e iuw. It westlike raam sjocht út op 'e Timpelberch, dêr't ea de Twadde Timpel stien hat. 

## Argeology

Nei't de Fransiskanen in diel fan 'e grûn fan 'e Benediktinen kocht hiene, fersetten se de âlde grinsmuorre om in splitsing te meitsjen en yn 1953 begûnen de Fransiskanen mei de bou fan in oare muorre. By it lizzen fan de fûneminten groeven de wurklju âlde grêven op. Fan dat stuit ôf waarden der ûnder lieding fan de fransiskaan Bellarmino Bagatti opgravings op it plak útfierd. 

Der waard in Kanaänitysk grêf ûntdutsen út de lette brûnstiid en in nekropolis mei grêven út 136 foar Kristus oant 300 nei Kristus. Ek waard in Byzantynske tsjerke út de 5e iuw ûntdutsen. De mozaiken fan 'e tsjerke lizze noch jimmeroan op it plak. De Byzantynske mozaykflier datearret út it begjin fan 'e 7e iuw. Dielen fan 'e flier binne ek te sjen yn it moderne tsjerkegebou.
Himelfeartskapel (Jeruzalim)

De **Himelfeartskapel** is in kapel op 'e top fan 'e Oliveberch yn it eastlike diel fan Jerusalim. De kapel stiet op it plak dêr't Jezus neffens it bibelboek Hannelingen 1:9 opnommen waard yn 'e himel. Yn 'e kapel leit in stien yn 'e flier mei in ôfdruk fan in foet dy't oan Jezus taskreaun wurdt.

## Skiednis
Al rillegau nei de dea en opstanning fan Kristus kamen iere kristenen yn it geheim gear yn in lytse grot op 'e Oliveberch om de himelfeart fan Jezus te betinken. Mei it Edikt fan Milaan fan 'e Romeinske keizer Konstantyn de Grutte waard it mooglik om dat iepenlik te dwaan. 

Om likernôch 387 hinne stifte in fromme Romeinske frou mei de namme Poimenia op 'e hjoeddeiske lokaasje in earste tsjerke. Dy tsjerke waard troch de Perzyske troepen fan Khusro II yn 614 ferneatige. Tsjin 'e ein fan 'e 7e iuw waard in opfolger boud. De Frankyske biskop en pylger Arculf, dy't om 680 hinne Jeruzalim besocht, beskreau de tsjerke as in rûn bouwurk, iepen nei de himel en nachts ferljochte troch acht lampen mei ramen dy't op Jeruzalim rjochte wiene. Yn 'e tsjerke wiene yn in skryn de twa foetôfdrukken fan Kristus yn it stof te sjen. Ek dy tsjerke waard ferneatige, nei alle gedachten troch de Fatimidyske sultan Al-Hakim yn 1009.    

De krúsfarders stiften om it jier 1150 hinne de hjoeddeiske kapel oer de stien mei de foetôfdrukken fan 'e Heare. Nei de ferovering fan Jeruzalim troch Saladin waard de kapel yn in moskee feroare en der waard in mihrab ynboud. Fanwegen it grutte tal kristlike pylgers joech Saladin wat letter opdracht om foar de moslims deunby in twadde moskee te bouwen. Alhoewol't de kapel noch jimmeroan ûnder islamitysk behear falt, is it hillichdom tsjin in fergoeding foar elkenien iepensteld.

## Arsjitektuer
De kapel is in ienfâldich bouwurk mei in trochsnit fan likernôch 6,60 meter. Fan bûten is it gebou achthoekich en mei bline nissen en romaanske kapitelen fersierd. Dat diel datearret fan 'e krúsfarderstiid, wylst it hegere diel út de tiid fan Saladin stamt. It *oktagon* giet oer yn in ek oktogonaal en mei smelle fjouwer finsters ferljochte tamboer mei ôfrûne hoeken. De kapel wurdt ôfsletten mei in koepel, dy't sawol binnen as bûten gjin fierdere dekoraasjes hat. 

Fan binnen is de kapel rûn. Oan 'e muorre is yn 'e islamityske tiid in mihrab-nis ynbrocht. Oer de flier is in lyts rjochthoekich listwurk, mei dêrbinnen de oarspronklike rots mei de (fermiende) rjochter foetôfdruk fan Jezus. Yn 'e midsiuwen waard de loftse foetôfdruk nei de Al-Aksamoskee oerbrocht.

## Oars
Op himelfeartsdei hawwe katoliken tastimming om it feest yn de kapel te fieren. It is otterdokse kristenen net tastien harren earetsjinten yn de kapel te hâlden, sy moatte dat dat bûten dwaan.
Underfining

**Underfining** is kennis of behearsking fan in barren of ûnderwerp dy't men kriget troch sa'n barren of ûnderwerp te observearjen en derby belutsen te wurden. Troch ûnderfining op te dwaan, kriget men ynsjoch en knowhow. Wat faker oft men itselde ding of in ferlykber ding meimakket, wat mear ûnderfining oft men datoangeande opbout. Immen dy't op in beskaat mêd in protte ûnderfining opdien hat, wurdt ek wol in ekspêr neamd en syn ûnderfining hjit dan ekspertize. Underfining kriget men troch dingen sels te dwaan, ynstee fan deroer te lêzen yn boeken. Nettsjinsteande dat is it mooglik om kennis dy't men út boeken hellet, ta te passen yn 'e praktyk, sadat men nije ûnderfining opdocht. De term 'ûnderfining' wurdt fierders brûkt foar sawol dingen dy't men meimakke mar noch net mentaal ferwurke hat, as de kennis dy't men opdien hat troch neiprakkesearjen oer en ynterpretearjen fan sokke dingen. 

Der kin ûnderskie makke wurde tusken ferskate soarten ûnderfinings:
* In fysike ûnderfining hat in persoan eltse kear as der wat yn syn om-en-by feroaret. Dêrmei is dizze foarm fan ûnderfining foar oaren waarnimber en dêrom objektyf. Hoe't men sa'n fysike ûnderfining ferwurket en ynterpretearret, is lykwols subjektyf.
* In mentale ûnderfining hat te krijen mei it yntellekt en bewustwêzen fan in persoan yn kombinaasje mei tinzen, waarnimming, ûnthâld, emoasjes, wil en ferbylding. Sa'n soarte ûnderfining is folslein subjektyf, mei't er ûnwaarnimber is foar oaren.
* In emosjonele ûnderfining hat oerienkomsten mei in mentale ûnderfining, mei it ferskil dat in emosjonele ûnderfining foar oaren faak opmerkber is oan 'e emoasjes fan 'e ûnderfiner. By emosjonele ûnderfinings kin men tinke oan fereale reitsjen, lijen oan in klinyske depresje of  ûndergean fan leafdesfertriet. 
* In religieuze ûnderfining is in folslein subjektyf soarte ûnderfining, wêrby't men almeast wat opfangt of mient op te fangen fan it bestean fan in hegere macht of fan it hjirneimels. Immen dy't sa'n ûnderfining hân hat en de opdiene kennis mei oaren besiket te dielen, wurdt wol in mystikus neamd. Religieuze ûnderfinings kinne aktyf socht wurde, wêrfoar't soms gebrûk makke wurdt fan drugs lykas kannabis, peyote of stikelbei (*Datura*).
Sint-Joariskatedraal (Jeruzalim)

De **Sint-Joariskatedraal** (Ingelsk: *St. George’s Cathedral*) is in anglikaanske katedraal yn Jeruzalim. De katedraal waard stifte yn 1899 en is de sit fan 'e biskop fan Jeruzalim fan 'e Episkopale Tsjerke yn Jeruzalim en it Midden-Easten. De tsjerke stiet op in twahûndert meter fan 'e Grêftún, in wichtich beafeartsplak foar anglikanen en oare protestanten.
## Skiednis

De skiednis fan it anglikanisme yn Jeruzalim giet werom op 1841, doe't Grut-Brittanje tegearre mei Prusen in mienskiplik protestantsk bisdom stifte. As earste anglikaanske biskop waard Michael Salomo Alexander nei Jeruzalim stjoerd. Yn 1845 waard it earste tsjerkegebou, de *Christ Church* by de Jaffa-poarte, yn gebrûk nommen.  De opfolger fan 'e earste biskop, Samuel Gobat, stifte yn 1846 protestantske gemeenten, skoallen, sikehûzen en opfangsintra yn Jeruzalim, Betlehem, Jaffa, Nablus en Nazaret.  

Nei't der in ein kaam oan it mienskiplike Ingelsk-Prusyske bisdom yn 1881 waard de earste stien lein foar de Sint-Joariskatedraal. Nei in boutiid fan sân jier waard de neffens in ûntwerp fan George Jeffery boude katedraal yn 1898 troch biskop Blyth ynwijd. De katedraal waard ferneamd nei Joaris, dy't soldaat wie yn Palestina en ûnder de kristenferfolgings fan Diokletianus yn it jier 303 de martlersdea stoar.

De katedraal waard yn 'e Earste Wrâldkriich ynnommen troch de Turkse troepen en as haadkertier ynrjochte. De Turkske generaal, Cemal Pascha, bewenne de residinsje fan 'e biskop. Yn de residinsje waard op 9 desimber 1917 de kapitulaasje ûndertekene en dêrnei waard de katedraal nei trije jier ticht west te ha wer iepene.

De katedraal wurdt tsjintwurdich troch Palestynske anglikanen en troch de Ingelske anglikanen brûkt.

## Beskriuwing
Foar de tsjerke stiet bûten in grutte pylder út de byzantynske tiid, dy't bekroand wurdt mei in romeinske kûgel en in Byzantynsk krús.

It kompleks is yn 'e Ingelske Windsor-gotyk boud en bestiet njonken de tsjerke út in wente foar de biskop en dekaan, in jongesskoalle en in foarmingsynstitút foar folwoeksenen.  Fierder is der in pylgershûs en in tún mei bibelske planten. Op 'e grûn fan it bisdom stiet ek de *St. George’s School*, in middelbere skoalle foar jonges.

De frijsteande toer fan 'e trijeskippige tsjerke waard yn 1911 ta oantinken fan kening Edward VII boud.
Martine Bijl

**Martine Catharina Maria Bijl** (Amsterdam, 19 maart 1948 – Maarssen, 30 maaie 2019) wie in Nederlânske sjongster, aktrise, skriuwster, presintatrise en kabaretiêre.

Bijl sette ek musicals en televyzjekomeedjes oer, wie faak te sjen as panellid yn televyzjeprogrammas en trede op yn teaters mei har *personalityshows*. Se skreau en yllustrearre ferhalen foar bern. Ek wie se produsint fan in rige grammofoanplaten mei ferhalen fan Walt Disney.
Jehannes de Dopertsjerke (Jeruzalim)

De **Jehannes de Dopertsjerke** is in lyts tsjerkegebou yn 'e kristlike wyk fan 'e âlde stêd yn Jeruzalim, Israel. De stifting fan 'e tsjerke giet lykwols werom op 'e fyfte iuw en dêrmei heart de Jehannes de Dopertsjerke ta de âldste tsjerken fan Jeruzalim. De tsjerke wurdt al iuwenlang beheard troch muontsen fan it oanbuorjende gryksk-otterdokse kleaster. Alhoewol't de tsjerke in opfallende gouden koepel hat, is de tagong fanôf de *Christian Quarter Road* nei de tsjerke dreech te finen.

## Skiednis

De nei it hillige lân ferballe frou fan 'e keizer Teodosius II, dy't fan 408 oant 450 oer it East-Romeinske Ryk reagearre, Aelia Eudocia, stifte oan it begjin fan 'e 5e iuw meardere tsjerken yn Jeruzalim. Dêrûnder wie ek de oan Jehannes de Doper wijde tsjerke. Dy tsjerke waard yn it jier 614 ferneatige troch de Perzen, mar troch de patriarch fan Aleksandrje wer opboud. 

Yn 1170 lieten de krúsridders oer de Byzantynske tsjerke de tsjintwurdige tsjerke bouwe. De foargonger waard ûnderdiel fan it yn 1073 troch súditaljaanske keaplu stifte pylgershospitium. It hospitaal lei noardlike fan 'e tsjerke, yn 'e Muristan. Under it belis fan Jeruzalim yn 1099 waarden yn 'e tsjerke de ferwûne krúsridders fersoarge. Krúsridders, dy't yn 'e Jehannestsjerke troch de fersoarging better woarn wiene, rjochten letter út tankberens de Oarder fan Hospitaalridders fan Jehannes op. Dy oarder ûntwikkele him letter ta de Johanniter Oarder, de militêre oarder dy't in grutte rol spylje soe by it ferdigenjen fan it Hillige Lân. Nei de fal fan Jeruzalim yn 1187 ferhûze it hospitaal nei Acre en nei de fal fan Acre yn 1291 nei Syprus en Rodos.  

Iuwenlang waard de Byzantynske tsjerke net mear brûkt en wie de tsjerke folle mei pún. By it leechheljen fan 'e romte yn 'e 19e iuw waard njonken oare fynsten yn it metselwurk fan it alter in prachtich reliquarium ûntdutsen. De tsjerke wurdt brûkt troch muontsen fan 'e Gryksk-Otterdokske Tsjerke. It ynterieur is ryk fersierd en hat in grien-fergulde ikonostaze. Under de koepel is it symboal fan 'e Hillige Geast te sjen. Fierder binne der yn it ûnderste diel fan 'e koepel acht brânskildere ramen ynbrocht. 
  
## Beskriuwing
De tsjerke hat in ienfâldige gevel mei foar in diel noch Romeinsk boumaterjaal, trije apsissen en in lange narteks. It nivo fan 'e tsjerke leit twa meter ûnder it tsjintwurdige nivo fan 'e strjitte; de krypte (de Byzantynske tsjerke) noch trije meter djipper. De krypte is allinne fan bûten yn te gean. Oan 'e muorre hinget in ôfbyld fan 'e stifter keizerin Eudocia, dy't fanwegen har grutte tal tsjerkestiftings ek faak de twadde Sint-Helena neamd wurdt.
Sint-Petrus yn Gallicantu

De **Tsjerke fan Sint-Petrus yn Gallicantu** is in tsjerkegebou op 'e eastlike flank fan 'e berch Sion yn Jerusalim. 

## Namme
De tafoeging *Gallicantu* betsjut yn it latyn 'kraaien fan 'e hoanne' en ferwiist nei Jezus' wurden oan Petrus (neffens Markus 14:72): Ear't de hoanne twaris kraaid hat, silst trije kear sein hawwe datst My net kinste.

## Foargonger
Ta oantinken oan it ferried fan Petrus waard op it plak yn it jier 457 in tsjerke boud, dy't yn opdracht fan 'e Fatimidyske kalyf Al-Hakim yn 1010 ferneatige waard. 

De krúsfarders lieten yn 1102 in nije kapel bouwe, dy't doe ek de hjoeddeiske namme krige. Nei de fal fan Jeruzalim rekke de tsjerke op 'e nij yn ferfal. Pas yn 1931 waard wer in nije tsjerke op it plak boud. 

It plak fan 'e tsjerke wurdt ek beskôge as de lokaasje dêr't eartiids it paleis stien hat fan 'e hegepreester Kajafas. Neffens it *[[Itinerarium Burdigalense]]* fan in anonime pylger út Burdigala, it tsjintwurdige Bordeaux: *... heger geand fan 'e Fiver fan Siloäm nei de berch Sion soe immen it hûs fan 'e preester Kajafas tsjinkomme*.

## Beskriuwing
De tsjerke is te berikken fan in heger lizzend parkearterrein ôf. Yn 'e hôf fan 'e tsjerke stiet in byld dat de leagening fan Petrus foarstelt. Op 'e basis stiet de bibelske ynskripsje *Non novi illum* ("Ik kin him net", Lukas 22:57). Op 'e smei-izeren doarren fan 'e tsjerke is in foarstelling te sjen fan Jezus, dy't de ûntrou fan Petrus foarseit (Lukas 22:34). Rjochts binne mozaiken te sjen, dy't by opgravings fûn binne en nei alle gedachten ûnderdiel fan 'e flier fan 'e 5e-iuwske tsjerke wiene. 

Grutte kleurrike mozaiken mei persoanen út it Nije Testamint fersiere de tsjerkeromte. Foar de yngong oer ûnderfreget Kajafas Jezus, dy't fêstbûn is. Rjochts is in foarstelling fan it Lêste Nachtmiel en lofts Petrus as earste paus. It plafond hat in grut krúsfoarmich raam fan ferskate kleuren.    

Under de tsjerke lizze grotten, dy't mooglik by de Byzantynske tsjerke hearden. Yn 'e muorren binne krúsen gravearre troch 5e-iuwske kristenen. Noch leger binne grotten dy't datearje út it tiidrek fan 'e Twadde Timpel. In soad kristenen leauwe dat Jezus nei de arrestaasje yn ien fan 'e ûndergrûnske grotten fêstset waard. Oan 'e noardlike kant fan 'e tsjerke is in brede âlde trep dy't nei de delling fan Kidron liedt. It koe wolris it paad west ha dat yn 'e tiid fan 'e Earste Timpel de boppestêd mei de benedenstêd ferbûn. Foar in soad kristenen is it it paad dat Jezus de nacht foar de arrestaasje folge nei Getsémané. Oan wjerskanten binne tal fan resten fan gebouwen út de Romeinske en Byzantynske tiid.     

De tsjerke is fan de Paters Assumptionisten, in yn 1887 stifte en nei de opname fan Marije yn 'e himel ferneamde Frânske oarder. It haadkertier fan 'e oarder yn Jeruzalim is it monumintale *Notre Dame de Jerusalem*, boud yn 1889.

## Ofbylden

Jerusalem St. Peter in Gallicantu Innen Deckenkreuz 2.JPG|*Glês-yn-leadkrús yn it dak*
Byzantine Mosaic.JPG|*Byzantynske mozayk*
Jerusalem St Peter in Gallicantu BW 4.JPG|*Ynterieur benedentsjerke'
Sacred Pit (dungeon), Gallicantu Peter's Church.JPG|*Undergrûnske finzenis''
Súd-Noardkanaal

It **Súd-Noardkanaal** (Dútsk: *Süd-Nord-Kanal*, ôfkoarte *SNK*) is in kanaal yn de Dútske dielsteat Nedersaksen, yn de landkreisen Greefskip Bentheim en Iemslân.

It kanaal begjint yn Nordhorn by it Iems-Fechtkanaal en einiget yn it noarden yn it Haren-Rutenbroekkanaal by Rütenbrock. By Georgsdorf splitst it Súd-Noardkanaal mei it Coevorden-Piccardiekanaal. De lingte fan it Súd-Noardkanaal is 47 kilometer.

## Skiednis
It kanaal is in part fan it farwegenet bewesten de Iems (*Linksemsisches Kanalnetz*), dat tusken 1871 en 1904 oanlein waard. Utsein de beropsfeart troch skippen mei 200 ton laadfermogen, tsjinnet it kanaal foar it ôfwetterjen fan it omlizzende fean.
CAF

* Koöperative Oankeapferiening Fryslân, yn it Nederlânsk: *Coöperatieve Aankoopvereniging Friesland*, eardere feefoerkoöperaasje yn Fryslân
* Caisse d’allocations familiales, benammen fetrantwurdlik foar finânsjele stipe foar hûshâldings yn Frankryk
* *Canadian Armed Forces*, Kanadeeske striidkrêften
* *Central African Federation*, Federaasje fan Rodeezje en Njassalân
* Club Alpin Français, Federaasje fan klubs fan berchbeklimmers yn Frankryk
* Commemorative Air Force, Amerikaanske feriening foar it behâld fan fleantugen út de Twadde Wrâldkriich 
* Common Assessment Framework, mienskiplik Jeropeesk kwaliteitswurdearringssysteem
* *Compressed Air Foam*,  luchtdrukskom
* *Computer-Aided Farming*, Presysjelânbou
* Confédération Africaine de Football, Afrikaanske fuotbalbûn
* Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles, Spaanske fabrikant fan spoarfiertugen 
* Core Audio Format, opslachplak fan data fan audio, ûntwikkele troch Apple
* Corporación Andina de Fomento, ontwikkelingsbank yn Latynsk-Amearika
* Currency Adjustment Factor, taslach foar frachtskipfeart foar kompensaasje fan koersskommelings 
* Sintraalafrikaanske Republyk
ACM

* Oan- en ferkeap Koöperaasje Meppel, Nederlânsk: *Aan- en verkoop Coöperatie Meppel*, in eardere feefoerkoöperaasje yn 2002 opgien yn Agrifirm.
* Academy of Country Music Award, in Amerikaanske priis op it mêd fan countrymuzyk
* Akrylaatrubber
* AGM-129 ACM, in soarte krúsraket
Gram (betsjuttingsside)

"**Gram**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*gram (ôfkoarte as g), in ienheid fan gewicht, 1/1000 fan in kilogram
## Algemien
*gram, in literêr synonym fan lulk
*gram, in ôfkear ("yn eat of immen gram wêze")
*gram, in synonym fan grom
**gram*, in Ingelske ôfkoarting fan *grandmother* ("beppe")
## Geografy
*Gram (plak), in plak yn Denemark
*Gram (gemeente), in histoaryske gemeente yn Denemark
*Gram (panchayat), in distrikt yn Yndia
## Persoanen
*Gram fan Denemark, in legindaryske kening fan Denemark
## Wittenskip
*Teory fan Gram, in teory op it mêd fan geometryske algebra
*Gram-Schmidt-proses, in proses yn lineêre algebra
## Oar
*Gram (swurd), in ferneamd swurd út 'e Noardske mytology
*Gram (bedriuw), in dochterûndernimming fan Hewlett Packard, foarme út 'e oankeap fan Palm, Inc.
*Gram, in sprektaalterm foar it sosjale medium Instagram
*Gram (kryptomunt), in kryptomunt
*Grand Rapids Art Museum (GRAM), in museum yn Grand Rapids (Michigan)
Gram

It **gram**, ôfkoarte ta **g**, is in ienheid fan massa (yn 'e folksmûle in gewichtsmjitte) yn it metrike stelsel fan it Système International (SI), dy't oerienkomt mei in tûzenste fan in kilogram. Nettsjinsteande dat dy lêste mjitte it foarheaksel "kilo-" draacht, is net it gram, mar it kilogram in fûnemintele ienheid fan it SI. Dat is in útsûndering op 'e binnen it SI algemien jildende konvinsje dat de mjitte sûnder foarheaksel de fûnemintele ienheid is. By it tapassen fan oare foarheaksels wurdt lykwols wol wer útgien fan it gram, wat liedt ta besibbe mjitten as it hektogram en it miligram. 

## Etymology en ôfkoarting
De term 'gram' komt fan it Latynske *gramma*, dat sels wer ôflaat is fan it Grykske γράμμα, *grámma*. Dat wurd, dat eins fan oarsprong "letter" betsjutte, hie yn 'e Lette Aldheid de twadde betsjutting krigen fan 1/24 fan in ûns, wat oerienkomt fan 1,14&nbsp;g yn moderne gewichtsmjitten. De offisjele ôfkoarting fan it gram is "g" (sûnder punt) en net, sa't men wolris sjocht, "gr" (dat eins de ôfkoarting fan 'e gewichtsmjitte grein is) of "gm", dat yn 'e Angelsaksyske wrâld noch wolris brûkt wurdt. 

## Skiednis
It wurd *gramme* waard yn 1795 troch de Frânske Nasjonale Konvinsje ynfierd om 'e yn 1793 yntrodusearre term *gravet* te ferfangen. De definysje bleau itselde: it gewicht fan in kubike sintimeter wetter. It gram wie de fûnemintele ienheid fan massa binne it njoggentjinde-iuwske CGS-systeem fan ienheden. Dat bestie yn 'e tweintichste iuw lange tiid njonken it MKS-systeem fan ienheden dat yn 1901 betocht waard en dat it kilogram as fûnemintele massa-ienheid hie. Yn 1960, doe't it MKS-systeem útornearre waard om as grûnslach te tsjinjen foar it Système International, waard it kilogram ek yn dat nije systeem de fûnemintele massa-ienheid. It gram wurdt dêrom sûnt offisjeel definiëarre as 1×10<sup>–3</sup>&nbsp;kg.

## Omrekkenings
;omrekkenings nei oare massa-ienheden fan it SI
*1.000.000 gram is gelyk oan 1 tearagram (Tg) of 1 megaton
*100.000 gram is gelyk oan 1 gigagram (Gg) of 1 kiloton
*10.000 gram is gelyk oan 1 megagram (Mg) of 1 ton
*1.000 gram is gelyk oan 1 kilogram (kg)
*100 gram is gelyk oan 1 hektogram (hg)
*10 gram is gelyk oan 1 dekagram (dag)
*0,1 gram is gelyk oan 1 desigram (dg)
*0,01 gram is gelyk oan 1 sintigram (sg)
*0,001 gram is gelyk oan 1 miligram (mg)
*0,0001 gram is gelyk oan 1 mikrogram (µg)
*0,00001 gram is gelyk oan 1 nanogram (ng)
;omrekkenings nei oare massa-ienheden bûten it SI
*1 gram is gelyk oan 15,4323583529 greinen (gr)
*1 gram is gelyk oan 0,0321507465 *[[ounce troy]]* (ozt) of Ingelsk ûns
*1 gram is gelyk oan 5 karaat (kt)
*1 gram is gelyk oan 8,98755179×1013 joules (J)
DOC-Kaas

**DOC Kaas** (*Drents-Overijsselse Coöperatie*) is in koöperative tsiisfabryk yn Hoogeveen yn de Nederlânske provinsje Drinte. DOC Kaas hat twa lokaasjes yn Hoogeveen, wêrûnder op it Suvelpark Hoogeveen, bylâns de A37. Ynternasjonaal wurdt de ôfkoarting DOC brûkt foar *Dutch Original Cheese*.

## Warberens
DOC Kaas is in ûnôfhinklike suvelkoöperaasje ornearre foar de tsiisproduksje. Yn 't jier ferwurket it bedriuw goed 1 miljard kilogram molke, dy't fan sa'n 1200 leden molkfeehâlders komt, ta sa'n 130.000 ton tsiis. DOC Kaas leveret tsiis oan supermerken, restaurants en yndustriële ôfnimmers ûnder priveemerk of ûnder it merk *Dutch Original Ceese*. Mei in omset fan sa'n € 550 miljoen is DOC Kaas in grutte Nederlânske tsiismakker. Sa'n 70 persint fan de omset wurdt yn Nederlân makke en de rest yn it bûtenlân, wêrfan't it grutste part yn Dútslân. De koöperaasje stribbet net nei eigen winst, mar nei in sa heech mooglike molkpriis foar de leden-molkfeehâlders. Op 1 jannewaris 2014 waard Marc Ligthart de nije direkteur en folge dêrmei Jannes Oosterveld op.

## Skiednis
Yn 1895 waard yn Hoogeveen de koöperative Stoomsuvelfabryk oprjochte, dêr't feehâlders út de omkriten fan Hoogeveen yn meiïnoar gearwurkjen giene by de produksje fan bûter. Al yn it earste jier sleaten der mear as 100 molkfeehâlders oan en doe waard de stoomsuvelfabryk boud. Yn de jierren dernei waard hieltyd mear bûter produsearre en dat late der yn 1928 ta dat der in nije gruttere fabryk iepene waard, dêr't njonken bûter, ek kondinsmolke makke waard.

Yn 1962 fusearre de Hoogeveenske koöperaasje mei dy fan Slagharen, Ruinen en Zuidwolde en doe ûntstie de *Drents-Overijsselse Coöperatie*. Njonkelytsen wiene der 3000 feehâlders dy't molke leveren. Yn 1986 ferhûze DOC nei de *Alteveerstraat* yn Hoogeveen en yn 2003 waard de grutte tsiisfabryk op it Suvelpark yn Hoogeveen iepene.

Yn maart 2012 naam de suvelkoöperaasje tegearre mei Vergeer Holland de snijer en ferpakker fan folytsiis Kraats Kaas oer. Yn july 2012 naam DOC Kaas Cheese Partners Holland folslein oer fan Rouveen en Westlân. Yn oktober 2013 waard de namme fan dochterûndernimming *Cheese Partners Holland* feroare ta *Dutch Original Cheese* (DOC) 

## Fúzje mei DMK
Yn oktober 2011 waarden der plannen buorkundich makke om te fusearjen mei it Dútske Deutsches Milchkontor GmbH (DMK). De fúzjedatum, dy't ynearsten op 1 jannewaris 2012 ferwachte waard, waard ôfkitst. 

Yn maart 2015 makken DOC Kaas en DMK fannijs buorkundich dat se wer besochten te fusearjen, dêr't fan ferwachte waard dat DOC Kaas selsstannich bestean bliuwe soe. DOC Kaas hat net in breed produksje-oanbod en wol troch it oparbeidzjen mei DMK in breder oanbod meitsje. Op1 april 2016 is DOC Kaas mei DMK fusearre.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee
Ein Kerem

**Ein Kerem** (Hebriuwsk: עֵין כֶּרֶם, Arabysk: ‎عين كارم‎; ek **Ain Karim**) is oarspronklik in doarp en tsjintwurdich in stedsdiel fan Jeruzalim, Israel. It plak in fanwegen de oerlevering dat Jehannes de Doper dêr berne is in kristlik beafeartsplak. 

## Befolking
Oant 1948 bestie de befolking fan Ein Kerem út Arabyske moslims en kristenen. Nei in guerilla-oanfal fan yn Ein Kerem stasjonearre feriene Arabyske striders op in joadsk konvoai op de wei fan Tel Aviv-Jeruzalim en de oanfal fan joadske striders op it krekt wat noardliker lizzende Deir Yassin, waard de befolking fan Ein Kerem evakuëarre. De ferlitten hûzen waarden letter tawiisd oan migranten. Troch de tiid hinne droech it lanlike karakter der oan by dat Ein Kerem in populêr keunstnersplak waard.

## Namme
De namme betsjut "boarne fan de wynberch". 

## Beafeart

It plak wurdt neffens fynsten al sûnt de brûnstiid bewenne en mooglik giet it om itselde plak as it âldtestamintyske Bet Kerem (Jeremia 6:1; Nehemia 3:14). Neffens it Lukas-evangeelje (1:39) reizge Marije nei de ferkundiging nei it heechlân nei in stêd yn Juda om in besite te bringen oan Sacharías en har nicht Elisabet, dy't swier wie.

It besjen wurdich yn Ein Kerem is de 19e iuwske katolike Tsjerke fan de hillige Jehannes de Doper. Dêr soe de grot lizze dêr't Jehannes de Doper berne waard. Ek it russysk-otterdokske Gorny-kleaster ("Berchkleaster") út de 19e iuw hat in Jehannes de Dopertsjerke. De katedraal fan it kleaster waard yn 2007 foltôge. Under it Gorny-kleaster leit de Visitatio-tsjerke (Fisitaasjetsjerke). Oan it paad nei de tsjerke leit ûnder in 19e iuwske moskee in boarne, dêr't neffens in 14e iuwske tradysje Marije op reis nei har nicht Elizabet efkes lins holden hat. It  Frânske kleaster *Les Sœurs de Notre-Dame de Sion* (De Susters fan Us-Leaffrou fan Sion) is in 19e iuwsk kleaster dat stifte waard troch de ta it katolisisme bekearde joaden Theodore en Marie-Alphonse Ratisbonne.
Something Borrowed

* *[[Something Borrowed – Something Blue]]*, in album fan Gerry Mulligan út 1966
* *[[Something Borrowed, Something Blue]]*, in album fan Tommy Flanagan út 1978
* ''Something Borrowed'' (roman), in roman fan Emily Giffin út 2005
* ''Something Borrowed'' (koart ferhaal), in koart ferhaal fan Jim Butcher út 2006
* ''Something Borrowed'' (film), in Amerikaanske film út 2011, basearre op 'e roman fan Emily Giffin
Hâlden en dragen

**Hâlden en dragen**, of mei in no folslein ynboargere hollanisme **gedrach**, is it hiele ferskaat oan aksjes, reäksjes en oanwensels fan persoanen, organismen, systemen, keunstmjittige entiteiten of foarwerpen yn ferbân mei harrensels of har om-en-by. Dat om-en-by omfettet sawol it natuerlike miljeu as it sosjale fermidden. Ofhinklik fan 'e krekte definysje kin hâlden en dragen allinnich slaan op uterlik, overt gedrach, of dêrnjonken ek op ynderlik, kovert gedrach, lykas tinken en fielen. 

Fierders kin hâlden en dragen bewust of ûnbewust, iepentlik of temûk, en frijwillich of ûnfrijwillich wêze. It wurdt mei bepaald troch it endokrine systeem en it senuwstelsel: de kompleksiteit fan it hâlden en dragen fan in organisme is besibbe oan 'e kompleksiteit fan it senuwstelsel fan datselde organisme. Oer it algemien hawwe organismen mei komplekse senuwstelsels in gruttere kapasiteit om nije reäksjes oan te learen en sa harren hâlden en dragen oan te passen oan nije omstannichheden.

Benammen by minsken (mar ek by oare organismen en sels by meganismen) falt eltse foarm fan hâlden en dragen binnen in trochgeande bôge dy't rint fan algemien gedrach (dat in hiel soad foarkomt) fia ûngebrûklik (nuver) gedrach en akseptabel gedrach (tige nuver mar net direkt ferkeard) nei ûnakseptabel (ûnwinske) gedrach. Dêrby wurdt de akseptabelens fan hâlden en dragen evaluëarre oan 'e hân fan 'e jildende noarmen en wearden en regele troch ferskate foarmen fan sosjale kontrôle. 

Hâlden en dragen wurdt bestudearre troch ferskate tûken fan 'e wittenskip. Sa wurdt minsklik hâlden en dragen bestudearre troch de psychology, sosjology en antropology. It hâlden en dragen fan bisten wurdt bestudearre troch ferskate tûken fan 'e soölogy (lykas de mammalogy, de ornitology en de herpetology) en ek troch de etology (of gedrachsbiology), de gedrachsekology en de sosjobiology. It hâlden en dragen fan planten wurdt bestudearre troch de botany en dat fan skimmels troch de mykology. It hâlden en dragen fan systemen wurdt bestudearre yn 'e systeemteory.
Noarmen en wearden

**Noarmen en wearden** binne de omgongsfoarmen en prinsipes dêr't men yn 'e iepenbiere romte en yn sosjaal ferbân neffens hannelet. Faak wurde de beide termen yn 'e polityk en de media as ien oerkoepeljend begryp oantsjut, of ûnrjochtlik as synonimen trochinoarhinne brûkt. Nau mei noarmen en wearden ferbûn is it begryp fatsoen.

## Wearden
Wearden binne ideälen en motiven dy't in maatskippij of in groep binnen in maatskippij beskôget as wurdich om neistribbe te wurden. It binne, koartsein, opfettings oer wat winsklik is, benammen oangeande minsklik hâlden en dragen. Der binne twa soarten wearden. Yn it foarste plak binne der yntrinsike wearden, dy't neistribbe wurde om't se in etyske jildigens hawwe dy't fêststiet. Foarbylden binne: frijheid en rjochtfeardichheid. Dêrnjonken besteane ek ynstrumintele wearden, dy't troch beskate persoanen of groepen earne oan ferliend wurde. In foarbyld dêrfan is monumintesoarch: âlde moles moatte beholden wurde om't se by it lânskip fan Nederlân hearre.

## Noarmen
Noarmen binne de konkrete gedrachsregels en foarskriften dêr't wearden yn omset wurde. Foarbylden fan noarmen dy't yn frijwol alle maatskippijen foarkomme, binne in ferbod op moard en dieverij. Dêrnjonken binne der ek folle minder algemiene, mar dêrom net minder dúdlike noarmen, dy't lang net yn alle lannen foarkomme. Sa jildt yn West-Afrika tradisjoneel de noarm dat froulju yn it iepenbier de skonken bedutsen hawwe moatte en dus net yn in koarte rok of yn koarte broek omrinne kinne. Oan 'e oare kant wurdt der dêre, alteast op it plattelân, faak net bot fan opsjoen as froulju mei bleate boarsten omrinne. Yn 'e Westerske maatskippij jildt de noarm dat froulju inkeld op it strân topless gean kinne, wylst koarte rokken of koarte broeken yn in hiel soad sitewaasjes folslein akseptabel binne.

Noarmen kinne posityf wêze (yn 'e foarm fan geboaden), mar ek negatyf (yn 'e foarm fan ferboaden). Dêrnjonken kinne se ferskille yn berik: se kinne jildich wêze foar eltsenien yn in beskate maatskippij, of foar ien fan 'e seksen of foar in beheindere sosjale groep. Se binne foar in oansjenlik diel tiidgefoelich. Sa wie homoseksualiteit om 'e midden fan 'e tweintichste iuw yn 'e Westerske maatskippij noch tsjin eltse noarm, mar is it no frij algemien akseptearre. Ek steane noarmen faak bleat oan moadeferskynsels. Ofwiking fan 'e jildende noarmen liedt ta in foarm fan bestraffing dy't útinoar rinne kin fan finzenisstraf of sels de deastraf (bgl. foar moard) oant bespotting (bgl. as men net de juste klean foar de juste omstannichheden draacht). Fierders binne noarmen sterk ôfhinklik fan it religieuze, kulturele en maatskiplike ramt. Wat yn 'e iene kontekst as folslein te fersmiten jildt, kin yn in oare kontekst krekt posityf wurdearre wurde of sûnder betsjutting wêze. Sa kin it dus wêze dat twa ferskillende groepen ien en itselde feit totaal tsjinsteld wurdearje. Dat kin liede ta heftige, emosjonele konflikten (tink bgl. oan 'e swartepitediskusje yn Nederlân).
Grimalkin

**grimalkin* (of *greymalkin*), in Ingelske term foar in âlde of boasaardich útsjende wyfkeskat
*''grimalkin'' (mytysk wêzen), in kateftich mytysk wêzen
*''Grimalkin'' (gedicht), in gedicht fan Thomas Lynch út 1994
**[[The Grimalkin]]*, in album fan Noekk út 2006
*Grimalkin (hynder), in racehynder dat yn 1811 de Doncaster Cup wûn
Grimalkin (mytysk wêzen)

In ***grimalkin***, soms koartwei ***malkin*** neamd, is in argayske Ingelske beneaming foar "kat", fan *gri-*, in ôfsliten foarm fan *grey-* ("griis-"), en *malkin*, in argyske term (ôflaat fan in flaainamme foar famkes dy't Maud hjitte), mei ferskate betsjuttings: "kat", "frou út 'e arbeidersklasse", "swabbert" of "swakkeling". Yn 'e folkloare fan Skotlân wurdt de term *grimalkin* spesifyk brûkt foar in type mytysk wêzen yn 'e foarm fan in kat. Sokke *grimalkins* soene yn 'e Skotske Heechlannen libje. Folksferhalen oer sokke katten geane teminsten tebek oant yn 'e Midsiuwen. Yn 'e Renêssânse rekken *grimalkins*, en ek Grimalkin as namme foar in hûskat, yn Skotlân assosjearre hekserij en de duvel. Yn 1606 naam de Ingelske toanielskriuwer William Shakespeare yn syn trageedzje *[[Macbeth (toanielstik)|Macbeth]]*, dy't oer de Midsiuwske kening fan Skotlân mei deselde namme giet, in kat op mei de namme Grimalkin, dy't de trije heksen helpt om Macbeth syn takomst te foarsizzen.
Betanië

**Betanië** (Hebriuwsk: בית עניה) is de namme fan twa ferskillende plakken yn it bibelske Palestina. 

It Betanië oan de eastlike kant fan de Oliveberch sa'n 3 kilometer fan Jeruzalim (Jehannes 11:18) wie it plak fan Lazarus, Marije en Marta (Jehannes 11:1). It plak wurdt ferskillende kearen yn de Bibel neamd en Jezus ried op in ezel út Betanië nei de timpel yn Jeruzalim, troch de befolking wolkom hjitten as de kening fan Israel dy't har ferlosse soe. Ek bleau Jezus yn de nacht foar Palmpeaske yn it plak oernachtsjen. It wie ek it Betanië dêr't Simon de Melaatske wenne (Mattéus 26:6). Neffens Lukas 24:50 fûn by Betanië de himelfeart fan Kristus plak. Neffens de tsjerkfaar Hieronymus waard al tige betiid in tsjerke oer it grêf fan Lazarus boud. Yn de midsiuwen stie yn Betanië de troch keninginne Melisende en har suster Ioveta stifte abdij Betanië. Tsjintwurdich hjit it plak Al-Eizariya (Arabysk: العيزرية). De Arabyske namme is in ferbastering fan it Grykske *Lazarion* ("Plak fan Lazarus").

Neffens Jehannes 1:28 wie der ek in Betanië eastlik fan de Jordaan. Dêr soe Jehannes de Doper doopt ha. Neffens Jehannes 10:40 hat Jezus Him dêr letter ek in skoft opholden. Sûnt Origenes wurdt dat Betanië mei Bethabara identifisearre, in furde fan de Jordaan yn de buert fan it plak dêr't Jezus doopt waard. De argeologyske opgravings fan dat plak, bekend ûnder de namme Al-Maghtas (Arabysk: المغطس; "doopplak"), waarden yn 2015 opnommen yn it UNESCO-wrâlderfgoed fan Jordaanje. Der binne lykwols ek plakken oan de westlike kant fan de Jordaan dêr't Jezus doopt wêze soe. It offisjele plak is Qasr El-Yahud, dat foar Al-Maghtas oer leit oan de westlike kant fan de Jordaan.

## Keppeling om utens
Krijn van den Helm

**Krijn van den Helm**(Amersfoart, 1912 - dêre, 25 augustus 1944) wie in kommys by de Belêstingtsjinst fan efterinoar Amersfoart, De Haach en Ljouwert en fersetsman yn de Twadde Wrâldkriich.

Foar de oarloch wie Van den Helm antymilitarist. Yn de maaiedagen fan 1940 hat er fochten oan de Grebbeliny. Hy hie letter yn 'e oarloch ûnder oaren te meitsjen mei it wurk fan de L.O.. Van den Helm wie sûnt healwei 1943 lieder fan de KP Fryslân oant july 1944, tegearre mei Pieter Wijbenga. Beide mannen waarden opfolge troch Piet Oberman.

Van den Helm is op 25 augustus 1944 op syn ûnderdûkadres yn Amersfoart deasketten troch de Nederlânske SD-er Pieter Johan Faber, dy't ûnder oaren dêrfoar op 10 july 1948 de kûgel krige. 

Yn Ljouwert hawwe in strjitte en in skoalle ta syn oantins syn namme krigen.

## Literatuer
* , *De Mannen van de Overval*, Dokkum, 2019 (Wijdemeer), ISBN 9789492052599.
* , *Piet Oberman. De man en de mythe*, Dokkum, 2022 (Wijdemeer), ISBN 9789492052872.
* , *Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten*, Dokkum, 2024 (Wijdemeer), ISBN 9789083344843.
Jalke Klijnsma

**Jalke Klijnsma** (Eastersee, 2 augustus 1912 – Beilen, 22 desimber 1984) wie in Nederlânsk politikus út namme fan de CHU.

Hy waard yn de gemeente Lemsterlân berne as soan fan smid Wiebe Klijnsma (1884-1952) en Ytje van den Bos (1885-1962). Hy begûn syn amtlike karriêre yn 1930 as folontêr by de gemeentesekretary fan Sleat en waard dêr letter oansteld as amtner op de sekretary. Yn 1936 gyng er as adjunkt-kommys oan 'e gong by de gemeente Lemsterlân. Dêr promovearre er ta kommys. Yn 1946 makke er de oerstap nei de gemeente Krommenie dêr't er it brocht ta haadkommys. 
Yn 1953 kaam er werom yn Fryslân út reden fan syn beneaming ta gemeentesekretaris fan Hemelumer Oldephaert en Noordwolde. Fan maart 1958 ôf wie Klijnsma de boargemaster fan Sleat. 
Yn 1971 gyng er mei sykteferlof en yn 1972 krige er ûntslach.
 
Klijnsma ferstoar ein 1984 op de âlderdom fan 72 jier.

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Sleat
Ruurd Alta

**Ruurd Alta** (Makkum, 16 maart 1908 – Wommels, 30 maaie 1987) wie in Nederlânsk politikus út namme fan de CHU.

Ruurd Alta wie in soan fan Pier Dirk Alta (1879-1942, houtkeapman) en Catharina Bakker (1877-1963). Nei de hbs waard er ier yn 1929 folontêr by de gemeentesekretary fan Frjentsjer. Yn 1931 kaam er as amtner op de sekretary yn tsjinst by de gemeente Wymbritseradiel dêr't er it ta haadkommys bringe soe. Fan septimber 1945 oant april 1946 wie Alta waarnimmend boargemaster fan Hylpen. Dêrnei koe boargemaster Gerben Stallinga (1900-1950), dy't tydlik út syn amt set wie, yn syn âlde funksje wer opnimme. Yn novimber 1948 waard Alta beneamd ta boargemaster fan Sleat en yn desimber 1957 folge syn beneaming as boargemaster fan Hinnaarderadiel. 
Yn april 1973 gie er mei pinsjoen en yn 1987 stoar er yn de âldens fan 79 jier yn Wommels. Hy waard te hôf brocht yn syn berteplak Makkum

Yn Sleat waard in strjitte nei him ferneamd.
Mentor

In **mentor** is immen dy't syn of har ûnderfining op in beskaat mêd of syn of har libbensûnderfining brûkt om troch begelieding in jonger, minder ûnderfûn persoan te helpen. De beneaming is ûntliend oan Mentor, in personaazje út 'e Aldgrykske *[[Odyssee]]* fan Homearus. Yn it epos is dat eins in âldman dy't net folle bedijt, mar syn stal wurdt oannommen troch de goadinne Pallas Atene, dy't Telemachus, de jonge soan fan 'e held Odysseus, begeliedt troch syn drege jierren. De term 'mentor' hat gjin froulike foarm; hoewol't in froulike mentor soms in **mentriks** neamd wurdt, is dat basearre op 'e misfetting dat 'mentor' in Latynsk wurd is en dêrom op 'e Latynske wize ferbûgd wurde kin.

De begelieding dy't in mentor oan syn learling biedt, wurdt **mentorskip** neamd. Dat heart in parnerskip te wêzen op it mêd fan ûnderwiis en persoanlike ûntjouwing tusken immen mei in protte ûnderfining en immen dy't leare wol. By mentorskip is der altyd sprake fan kommunikaasje dy't beide kanten útgiet. It is dus net sa dat der inkeld fan 'e mentor nei de learling kommunisearre wurdt. Behalven kennis kin troch in mentorskipsrelaasje ek sosjaal kapitaal en psycho-sosjale stipe oerdroegen wurde. Soks bart boppedat yn in ynformele sfear. Ek om te learen hoe't men omgean moat mei beskate kulturele of sosjale kwestjes kin der ferlet wêze fan gearwurking mei in saakkundige. Mentors en harren learlingen moetsje inoar yn 'e regel yn persoan; it is dreech om in mentorskipsrelaasje op te bouwen as der inkeld kontakt fia de tillefoan of it ynternet is. De doer fan in mentorskipsrelaasje ferskilt fan inkele wiken om te learen hoe't men in beskate put útfiere moat, oant ferskate jierren by in mear algemien soarte fan mentorskip.
Mentor (betsjuttingsside)

"**Mentor**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*mentor, in persoan mei mear ûnderfining dy't immen mei minder ûnderfining begeliedt

## Geografy
*Mentor (Indiana), in plak yn 'e Amerikaanske steat Indiana
*Mentor (Kansas), in plak yn 'e Amerikaanske steat Kansas
*Mentor (Kentucky), in plak yn 'e Amerikaanske steat Kentucky
*Mentor (Minnesota), in plak yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*Mentor (Missoery), in plak yn 'e Amerikaanske steat Missoery
*Mentor (Ohio), in plak yn 'e Amerikaanske steat Ohio
*Mentor (Washington), in plak yn 'e Amerikaanske steat Washington
*Mentor (West-Firginia), in plak yn 'e Amerikaanske steat West-Firginia
*Mentor (Wiskonsin), in plak yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin

*Mentor-on-the-Lake (Ohio), in plak yn 'e Amerikaanske steat Ohio

*Mentor Township (Cheboygan County, Michigan), in plattelânsdistrikt yn Cheboygan County, yn 'e Amerikaanske steat Michigan
*Mentor Township (Oscoda County, Michigan), in plattelânsdistrikt yn Oscoda County, yn 'e Amerikaanske steat Michigan

## Persoanen en personaazjes
*Mentor (mytology), in personaazje út 'e *Odyssee* fan Homearus
*Mentor fan Roados, in Gryksk hierling
*Mentor (slaaf), in slaaf en ien fan 'e oanstifters fan 'e Brân fan Paramaribo fan 1832
*The Mentor, pseudonym fan Loyd Blankenship, in ferneamd hacker
* Mentor (Marvel), in personaazje út 'e Marvel-strips

## Organisaasjes
*MENTOR, in non-profitorganisaasje dy't mentorskip promoatet
*Mentor (bedriuw), in fabrikant fan sjirurgyske ymplantaten en soartgelikense produkten
*Mentor Books, in Amerikaanske útjouwerij
*Mentor Graphics, in bedriuw dat software produsearret foar it meitsjen elektroanyske ûntwerpen
*Mentors (band), in Amerikaanske heavy metal-band

## Oar
* mentor (juridyske funksje), in behertiger fan 'e net-fermogensrjochtlike belangen fan in ûnmachtich persoan 
* ''Mentor'' (film), in Amerikaanske film út 2006
* ''Mentor'' (kompjûterspultsje), in kompjûterspultsje
* ''Mentor'' (tydskrift), in Amerikaansk tydskrift foar homo's
* 3451 Mentor, in Joviaanske asteroïde
* Mentor (satellyt), in Amerikaansk type spionaazjesatellyt
* T-34 Mentor, in type lesfleantúch