open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Klaas Hanzen Heeroma

**Klaas Hanzen Heeroma** (Hoarn (Skylge), 13 septimber 1909 - Grins, 21 novimber 1972) wie in Nederlânsk dichter en taalkundige.  Heeroma skreau ûnder it pseudonym Muus Jacobse, de namme fan ien fan syn foarâlden fan memmekant, dy't fisker op it eilân Marken west hie. .

## Libben
Klaas Hanzen Heeroma waard berne op Skylge. Yn 1928 gong Heeroma yn Leien Nederlânsk studearjen. Yn 1935 promovearre er by  G. Kloeke mei *Hollandse dialekstudies* dat ûnder oaren oer it Frysk gie. Nei't er in skoftke learaar yn Wassenaar en Leien west hie, waard er yn 1936 beneamd ta meidogger oan it *Woordenboek der Nederlandsche taal* te Leien, dêr't oan 't wurk bleau oant syn beneaming yn 1948 ta heechlearaar yn de Nederlânske taal- en letterkunde oan de Universiteit fan Yndoneezje te Djakarta. Yn 1953 waard er de earste heechlearaar yn de Nedersaksyske taal- en letterkunde te Grins. 

Heeroma hat yn ferskate artikels oer de Fryske taal skreaun; ûnder oaren yn de *Nieuwe Taalgids* en yn de *Vrije Fries* (VF XXXVI, 1941, 79-101).

Yn 1952/1953 wie er ien fan de dichter dy't op de Pietersberg yn Oosterbeek wurke oan de nije psalmberiming.  Dizze dichters skreaunen en fertaalden ek in grut ta gesangen om sadwaande in nij lieteboek gear te stallen. Dat waard it Lieteboek foar de Tsjerken dat yn 1973 ferskynde en yn in protte tsjerkegenoatskippen en tsjerken ynfierd waard. It nije lieteboek befette twa oersettings út it Deensk, fiif út it Dútsk en 29 eigen gesangen. Fan de psalmen binne 22 berimingen yn it lieteboek fan Heeroma's hân en njoggen berimingen hat er yn 'e mande mei in oar dien. In teologysk boek fan him is: *Nader tot een taaltheologie*.

Heeroma wie foarsitter fan de Maatskippij fan de Nederlânske Letterkunde, lid fan de ôfdieling Letterkunde fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen, (KNAW), en bûtenlânsk earelid fan de Keninklike Flaamske Akademy.
Louise fan Sweden (1851-1926)

**Louise Josephine Eugenie fan Sweden** (Stokholms slot, 31 oktober 1851 - Amalienborg (Kopenhagen), 20 maart 1926) wie keninginne fan Denemark.

Se wie de dochter fan de Sweedske kening Karel XV en syn frou Louise fan de Nederlannen. Troch yntimy waard hja Sessa neamd.
Se waard troch har âlden tige strang en iensum grutbrocht, har ienige broerke ferstoar jong wêrtroch't se allinnich oer bleau.

Op 28 july 1869 op 18-jarige leeftiid boaske se yn Stokholm mei de Deenske kroanprins Freark. 

It pear krige acht bern:

* Kristiaan X (26 septimber 1870 - 20 april 1947), kening fan Denemark
* Karel, alias Haakon VII (3 augustus 1872 - 21 septimber 1957), kening fan Noarwegen
* Louise Karoline (17 febrewaris 1875 - 4 april 1906), grevinne fan Schaumburg
* Harald Kristiaan Freark (8 oktober 1876 - 30 maart 1949) prins fan Denemark 
* Ingeborg Charlotte (2 augustus 1878 - 12 maart 1958), troud mei Karel fan Sweden
* Thyra Louise (14 maart 1880 - 2 novimber 1945), prinsesse fan Denemark
* Gustaaf (4 maart 1887 - 5 oktober 1944), prins fan Denemark
* Dagmar Louise (23 maaie 1890 - 11 oktober 1961), prinsesse fan Denemark
Sistersjinzer kleasters yn Nederlân

List fan **[[Sistersjinzers|Sistersjinzer]] kleasters** yn Nederlân.
* **Muontsekleasters**
** Kleaster Klaarkamp (1163–1580)
** Kleaster Blomkamp (1191–1579)
** Kleaster Aduard (1192–1580)
** Kleaster Gerka (1240)
** Kleaster Termunten (1259–1569, earder Benediktiner kleaster (1247–1259))
** Kleaster Eiteren (1342)

* **Nonnekleasters**
** Kleaster Bethlehem (Schouwen) of Elkersee op it eilân Schouwen (foar 1232–?)
** Kleaster Binderen by Helmond (1231–?)
** Kleaster Galilea by Kollum (13e iuw)
** Kleaster Genezareth by Hallum (Priorat 1191)
** Kleaster Klein-Adwert by Ten-Boer (1340–?)
** Kleaster Leeuwenhorst by Noardwyk (1260–?)
** Kleaster Loosduinen by Monster (Súd-Hollân) (1224–?)
** Kleaster Maria's Kamer op it eilân Walcheren (1230–?)
** Kleaster Mariendael yn Zuilen by Utert (1245–?)
** Kleaster Marienhorst yn Diepenveen (1225–?)
** Kleaster Marienkamp (Assen) yn Assen (1215–?)
** Kleaster Midwolde oan de Doalert (1259–1299)
** Kleaster Nieuw-Mariendael by Heusden (1338–1382)
** Kleaster Nyekleaster yn Wymbrits (Priorat 1231–?)
** Kleaster Roermond (Leaffroukleaster) (1218–?)
** Kleaster Sion ten Berch by Dokkum (om 1233–?)
** Kleaster Sion ten Dale, Nijewier (foar 1191–?)
** Kleaster Ter Hagen by Zoutdorpe (Seelân) (1236–?)
** Kleaster Trimunt yn Marum (± 1305–?)
** Kleaster Utert (Witefrouwekleaster) (1228–?, earder Benediktessen)
** Kleaster Yesse (1215/16–1594)
Sa Bist

***Sa Bist***, yn it oarspronklike Midnederlânsk bekend ûnder de Aldfrânske namme fan de ***Esopet*** (d.w.s. de "Lytse Esopus"), is in samling fan 67 berime bistefabels fan in trochstrings satiryske strekking, dy't datearret út 'e 13e iuw. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma waard útjûn yn 1985.

## Eftergrûn
De *Esopet* giet werom op 'e Klassike Aldheid, doe't de Grykske skriuwer Aesopus, Aisopos of Esopus in bondel mei fabels skreau, dy't neitiid yn it Latyn bewurke en útwreide waard troch earst Faedrus (om it jier 50 hinne) en letter Avianus (om 450 hinne). Dy Latynske bewurkings foarmen de boarne foar de saneamde *Romulus*, út 'e 10e iuw. Dêrút waarden noch wer letter, om 1275 hinne, 67 fabels oerset en berime yn it Midflaamsk ta in folle behindiger samling dy't sadwaande de namme fan de "Lytse Esopus" krige. In fierders net identifisearre boarne wol hawwe dat dizze oersetting en beriming troch twa Flaamske dichters dien is, mooglik de troch Jakob fan Maerlant yn syn Spieghel Historiael neamde Calfstaf en Noydekyn.

It iennichste oerlevere hânskrift fan 'e *Esopet* hat de Universiteitsbibleteek Leien op 'e noed (hs. Letterk. 191-3). Yn 1965 ferskynde dêrfan in faksimilee-útjefte ûnder de titel: *Esopet, Facsimile-uitgave naar het Enig Bewaard Gebleven Handschrift*, ynlaat en taljochte troch Garmt Stuiveling. De *Esopet* waard yn 1985, ûnder de titel *Sa Bist*, oerset nei it Frysk (allyksa yn berime foarm) troch oersetter Klaas Bruinsma, en kaam mei stipe fan 'e provinsje Fryslân út by útjouwerij *Bosch & Keuning* te Baarn yn gearwurking mei boekhannel *[[De Tille (boekhannel)|De Tille]]* te Ljouwert.

## Keppeling om utens
* DBNL
Keunstriden

**Keunstriden** is in foarm fan reedriden, dêr't de rider as riders moaie sprongen en oare bewegingen ûnder begelieding fan muzyk meitsje op it iis.

It keunstriden kin ferskeidene kategoryen:
* Soloride: foar manlju en froulju
* pearride: manlju mei froulju
* iisdûnsje: manlju mei froulju
* Syngroanride: ride mei in groep

## Skiednis
It keunstriden is ûntstien yn Grut-Brittanje, de earste wedstriid keunstriden waard dêr hâlden yn 1814. Fanút Grut-Brittanje hat it keunstriden him ferspraat oer Jeropa en de Feriene Steaten. Yn de Feriene Steaten Staten waard de muzyk oan it keunstriden taheakke,

## Wedstriid
In keunstrydwedstriid bestiet út twa wedstriden ek wol kür neamd. De koarte kür en de lange kür.
* Koarte kür: De koarte kür duorret 2 minuten en 40 sekonden en bestiet út in oantal ferplichte eleminten.
* Lange kür: De lange kür duorret fjouwer minuten en de eleminten dit brûkt wurde binne frij. Mar hja moatte al kieze út de ferskillende nivo’s fan de eleminten. Hoe heger it nivo fan in elemint hoe heger de skoare foar de rider as riders.

## De bekinste eleminten
* Rittberger: De rider begjint troch efterút te riden en wêrnei de linker foet foar de rjochter foet lâns krúst wurdt. Dernei goait de rider syn gewicht op de rjochterfoet en dan folget de sprong. De Ritberger is ferneamd nei de Dútske keunstrider Werner Rittberger.
* Salchow: *(sprek út as saltsjof)* By de Salchow bringt de rider earst it gewicht op de linker foet wêrnei't de sprong folget. Dêrnei lânet de rider op syn rjochter foet. De salchow is ferneamd nei de Sweedske keunstrider Ulrich Salchow.
* Deadenspiraal: De deadenspiraal is in elemint by it pearriden dêr't de frou horizontaal hingjend oan de hân fan de man oer it iis rûndraaid wurdt.
* Axel: *(sprek út as aksel)* De Axel is in sprong dy't nei foaren ta sprongen wurdt fanút de linker foet. Wêrnei der achterút lâne wurdt op de rjochter foet.
* Flip: De flip liket op de Salchow mar by de flip wurdt der efterút sprongen.
* Lutz: *(sprek út as loets)* By de luy wurdt fanút de linker foet en dan wurdt er de earm útstrekt boppe de holle draaid wêrnei't der op de rjochterfoet lâne wurdt.

## Fryske Keunstrider
Sjoukje Dijkstra wie in keunstrydster dy't berne waard yn Akkrum. Yn 1956 waard se tolfte op de Olympyske Spullen, yn 1960 helle se sulver op de Olympyske Spullen en op it wrâldkampioenskip. Sy waard Olympysk kampioene keunstriden yn 1964. Yn 1959 waard se Nederlânsk kampioene en fan 1960 oant 1964 waard se fiif kear Nederlânsk en Jeropeesk Kampioene, en fan 1962 oant 1964 sels trije kear wrâldkampioene.
Berend de Vries

**Berend de Vries** (Emden, 31 desimber 1883 - dêre, 25 jannewaris/25 novimber 1959) wie in Eastfrysk skriuwer en dichter.

Berend wie in soan fan in skipskaptein; gie yn Emden nei skoalle en waard amtner by de (Seekabel)-Post en Telegrafytsjinst. Ut reden fan sûnens giet er mei 44 jier al mei pensjoen, dat hy kin him dan hielendal oan de skriuwerij oerjaan.

De Vries wie in lyrikus dy't yn it Nederdútsk en Heechdútsk skreau oer see en kust. Syn poëzij fûn ek yngong yn Fryslân. Ferskillende fan syn ferzen waarden oerset yn it Frysk, ûnder oaren troch Obe Postma en Marten Sikkema. 

Hy waard ûnderskieden mei it *Verdienstkreuz am Bande* (1958) en him waard yn 1958 it eareboargerskip fan de gemeente Borkum ferliend.

## Wurk <small>(kar-út)</small>
* 1932: *Schipp ahoi, Balladen und Gedichte*, Hamburch
* 1953: *Dat Schipp Mannigfual, Gedichte und Balladen*, Aurich
* 1958: *De Fahrt na't Witte Aland,* ferhalen, Hamburch

## Priis
* 1952: Klaus-Grothpriis
Frijheidsbeam

In **frijheids beam** of **frijheidspeal** is in beam of houten peal dy't frijheid en demokrasy symbolisearret. De frijheidsbeam wie in protte brûkt symboal fan de nije maatskippij sa't dy troch de Frânske Revolúsje beoardere wie. Ek yn oare lannen wie de frijheitsbeam it symboal foar fergelykbere omkearingen, sa as de Bataafske Republyk yn Nederlân. De oarspronklike frijheidsbeam wie de *Liberty Tree* yn Boston, in iep dy't yn 1765 in plak fan gearkomst waard foar tsjinstanners fan it Britske koloanjale bestjoer yn de oanrin nei de Amerikaanske Revolúsje. 

Nei de fal fan Napoleon en de Restauraasje yn Frankryk waarden de beammen op befel fan de kening út de stêden ferwidere, hoewol't se yn doarpen faak stean bleaune. By de Febrewarisrevolúsje fan 1848 waarden opnij in soad frijheidsbeammen plante. Yn Nederlân waard der wol in oranjebeam fan makke, as symboal fan it Hûs Oranje-Nassau. 

Der waard songen en dûnse om de frijheidsbeam. Boppe-oan de frijheidsbeam hong meastal in findel, faak read. Somtiden waard der ek in Frygyske mûtse, ek wol Jakobiner mûtse neamd, oan de peal hongen, symboal fan frijheid. De frijheidsbeammen waarden fersierd mei flaggen, blommen, linten, ljochtsjes en oare fersiersels. Se waarden suver fereare en tsjinnen as sammelpunt en in soarte fan alter foar de revolúsjonêre beweging; se waarden wetlik beskerme. Yn Nederlân waarden de yn 1787 nei it bûtenlân útwykte patriotten ûnder de frijheidsbeammen tasprutsen. 

Nei 1795 bleaune de frijheidsbeammen stean, mar hiene pleatslik gâns te hâlden fan anti-revolúsjonêren, bygelyks yn it Kollumer Oproer.

Nei de befrijing fan 1945 binne yn Nederlân wer in protte frijheidsbeammen set.
Stéphane Audeguy

**Stéphane Audeguy** (Tours, 1964) is in Frânsk romanskriuwer en essayist. 

Hy studearre literatuer oan de Universiteit fan Parys, dêr't er ek dosint west hat. 
Hy wie assistint-professer oan de Universiteit fan Firginia yn Charlottesville tusken 1986 en 1987. Sûnt er werom is yn Frankryk, wennet er yn Parys dêr't er keunstskiednis en filmskiednis dosearret oan in mddelbere skoalle.

## Prizen
* *Prix Maurice Genevoix* fan de Frânske Akademy, foar *La théorie des nuages* 
* *Prix des Deux Magots*, foar *Fils Unique* 

## Wurk
Essays net neamd.
* *La théorie des nuages* ('De wolkebibleteek/De wolkenbibliotheek'), roman (2005)
* *Fils Unique* ('Iennichst soan'), roman (2006)
* *Nous autres*, roman, (2009); nominearre foar de *Prix Virilo* 2009

## keppelings om utens
*"Ynterview mei Stéphane Audeguy", ''French book news''
*"Fils unique", Olivier Le Naire, ''TV5Monde''
Krummhörn

**Krummhörn** is in gemeente yn de Dútske dielsteat Nedersaksen mei in oerflak fan goed 159 km². Bestjoerlik heart de gemeente by de lânkring Aurich. Krummhörn leit yn East-Fryslân.

Histoarysk-geografysk is it gea tusken Greetsiel en Oldersum bekend as Krummhörn, in krite dat de hjoeddeiske gemeenten Krummhörn, Hinte, Emden en parten fan Moormerland omfiemet. De namme Krummhörn betsjut *krûme hoeke* (Krûmharne).

De gemeente hat in sterk agrarysk karakter en toerisme is fral yn it fiskerplak Greetsiel wichtich. De bewenners hawwe fral harren wurk yn Emden en in grut part fan 'e befolking is forins. Hast elts doarp hat in histoaryske tsjerke en de âldste stamt út de 13e iuw. Fral de krústsjerke fan Pilsum is ferneamd. 

## Skiednis
Mear as trije iuwen lang hat de haadlingenfamylje fan 'e Cirksena's út Greesiel greven en letter foarsten fan Eastfryslân levere. 

De gemeente Krummhörn is yn 1972 ûntstien út in gemeentlike weryndieling; 19 ûnôfhinklike gemeenten binne doe gearfoege.

## Gemeentlike yndieling

De gemeente Krummhörn bestiet út 19 doarpen (ynwennertallen fan 2018):

## Polityk
De gemeenteried bestiet út 30 sitten, plus de sit foar de keazen boargemaster, dy't ek riedslid is. Gearstalling:

## Ferneamde persoanen
* Ubbo Emmius, gelearde en earste *Rector Magnificus* fan de Akademy te Grins, komt út Greetsiel.
* De famylje fan Ub Iwerks komt oarspronklik út Uttum.

## Ofbylden

Schöpfwerk Greetsiel.JPG|Gemaal fan Greetsiel.
Rysum-Drohne-msu-2021-209-.jpg|Terpdoarp Rysum.
Pilsumer Kirche 2010.jpg|Krústsjerke fan Pilsum.
Greetsieler Zwillingsmühlen 2010-2.jpg|Mûnen fan Greetsiel.


## Keppeling om utens
* Webside fan de gemeente
Johan Verstolk van Soelen

**Johan Gijsbert Verstolk van Soelen**, ek wol Jan Gijsbert Baron Verstolck van Soelen (Rotterdam, 16 maart 1776 - Zoelen, 3 novimber 1845) wie in jurist. 

Yn 1795 gie er nei it bûtenlân, studearre rjocht en steatswittenskippen yn Göttingen en Kiel en reizge yn Noard-Jeropa en wenne in skoft yn Ingelân. Kaam yn 1802 (Frede fan Amiens) werom, waard lid fan Provinsjale Steaten fan Súd-Hollân (1805), yn 1810 lândrost fan Gelderlân.

Nei de ynliving (13 desimber 1810) waard er préfet fan it departemint ''Frise'' (*baron de L'Empire*). Regnerus Livius fan Andringa de Kempenaer, fan 1807 - 1810 lândrost fan Fryslân, gie doe nei Gelderlân. Syn rapport oer Fryslân en de Friezen is noch fan belang. By de yntocht fan de Kozakken yn Fryslân (18 novimber 1813) wie hy siik en lei syn funksje del. Nei koarte finzenskip kaam hy op foarspraak fan de Friezen frij. Letter gesant yn tsjinst fan kening Willem I.

Droech foar Fryslân by oan in bettere regeling fan de lege ferfeanting. Nei de grutte wetterfloed fan 1825 waard hy belêste mei de ferdieling fan de bydragen yn Fryslân. Minister fan Bûtenlânske saken (1825 - 1841)

## Publikaasjes
* Stikken yn *Recueil de pièces diplomatiques relatives aux affaires de la Hollande et de la Belgique de 1830 jusqu'en 1833*, De Haach 1833, 3 dielen. 
* Katalogus fan syn samling skilderijen, tekeningen en koperplaten, Amsterdam 1847–51.

## Keppeling om utens
* Biografy op parlement.com.]
Rinse Verzijl

**Rinse Teakes Verzijl** (Ljouwert, doopt 29 jannewaris 1690 - dêre?, nei 1720) wie in dekoraasjeskilder (fan ynterieurs). Skildere ûnder oare seestikken en boereselskippen.

Syn monogram wie RV.
Willem van Vierssen (1563-1641)

**Willem van Vierssen** (Ljouwert, 1563 - Harns, 1641) wie muntmaster út in foaroansteand laach út Ljouwert en troud mei Titia Gothoifredi.

Wie yn funksje fan 1586 - 1616 en waard opfolge troch syn soan Jurriën. Lid fan it Ljouwerter stedsbestjoer. Wie Frysk ôffurdige yn generaliteitskolleezjes.

## Keppeling om utens
* Fryske muntslach, skiednis en bibliografy
Marinus Vieweg

**Marinus Wouter Vieweg** (Nymwegen, 1871 - Ljouwert, 27 oktober 1933), wie museumdirekteur. Wie majoar fan de ynfantery, en direkteur fan it Frysk Museum tusken 1923 - 1933.
Aldsaksysk doopûnthjit

It **Aldsaksysk doopûnthjit**, ek wol bekend as it **Utertsk doopûnthjit**, stammet út de ein fan de 8e iuw en is in tekst yn in âlde Westgermaanske taal, dêr't de bewenners harren leauwen yn de heidenske goaden mei ôfswarre moasten en harren leauwen yn de kristlike God, Kristus as syn soan en de Hillige Geast befêstigen. 

## Manuskript
It doopûnthjit befynt him yn de bibleteek fan it Fatikaan yn Rome en stiet yn in midsiuwsk manuskript út de 8e iuw, de "Codex Palatinus Latinus 577", op de siden 6 en 7. It ûnthjit wurdt folge troch de saneamde Indiculus superstitionum et paganiarum, in opsomming fan 30 heidenske brûkmen.

## Taal
Oer de taal dêr't it stik yn skreaun is bestiet gjin wissichheid. In protte Nederlânske ûndersikers sjogge de tekst as in Aldnederfrankyske taalfariant, yn Dútslân wurdt sein dat it Aldsaksysk is. Likegoed soe de taal as in Aldfryske fariant beskôge wurde kinne.

## Ynhâld
Der binne ferskate doopûnthjitten bekend mei ûngefear deselde tekst. Yn it Utertske doopûnthjit wurde lykwols trije goaden neamd dy't as duvels foarstelle wurde en sadwaande ôfswarre wurde moatte. 

It earste part fan it ûnthjit dêr't de âlde goaden (hjir 'duvels') yn ôfswarre wurde moasten giet:

De goaden Tonger en Weda binne ek bekend fan oare boarnen. By Saksnot leit dat slimmer, mar omdat er hjir neamd wurdt (en sadwaande ôfsward wurde moat), jout wol oan dat er wichtich wie foar de Friezen en Saksen. Guon tinke dat dizze god oerienkomt mei Tiwaz en syn namme soe sokswat betsjutte kinne as "freon" (te fergelykjen mei yn it Fryske 'genoat') "fan de Saksen" (it folk), of "fan de saksen" (de wapens), mar dat is lykwols net wis.

## Boarne
* , *Althochdeutsche Literatur* (Frankfurt am Main/Hamburch, 1970)

## Keppeling om utens
*  De doopgelofte yn de digitale Monumenta Germaniae Historica, Alfred Boretius (1883) *Capitularia regum Francorum*, Hannover, side 222
*  Marco Mostert ''Utrecht zwischen York und Fulda. Anfänge niederländischer Schriftlichkeit im Frühmittelalter side 21ff
* N. van der Sijs (2002, twadde printinge), ''Chronologisch wordenboek: De oudheid en herkomst van onze woorden en betekenissen'', siden 136-137, Veen, Amsterdam / Antwerpen, ISBN 90-204-2045-3
Vincent Lucas

**Vincent Lucas** († 1578) wie in stienhouwer dy 't yn 1556 boarger fan Frjentsjer wie. Wurke yn de trant fan syn learmaster Benedictus Gerbrants fan 1557-1565.

Sarken te Berltsum (1547), Deinum (1547), grûnen (bou of lânbou) dy't net yn gebrûk binne (1550), Burchwert (1550), Oentsjerk (1551), Blije (1552), Frjentsjer (1556-1557), Alde Leie (1556), Wurdum (1558), Snits (1560), Boalsert (1560) en Hallum (1565).
Kantroas

De **kantroas**, *kantsjeroas*, *kantsjebeam* (*Rosa canina*; Nederlânsk: *Hondsroos*) is in yn de Benelúks yn de natoer foarkommende roas út de famylje *Rosa caninae*. De strûk komt foar yn Jeropa, Noardwest-Afrika en Súdwest-Aazje. Yn Noard-Amerika is de plant ynbrocht. De plant is foar it earst wittenskiplik beskreaun troch Linaeus yn 1753. 

## Beskriuwing
De strûk wurdt 1 oant 3 meter heech. De blêden en tûken binne grien of kinne somtiden út in readens skine en hawwe gjin klieren oan de ûnderkant. De stikels binne meast heakfoarmich bûgd. Rosa canina 'Assisiensis' is in kultivar sûnder toarnen.

De kantroas bloeit yn juny en july mei 4-6 cm grutte, wite of rôze blommen. De kroanblêden binne folle langer as de tsjelkblêden. De frucht is in ovale, read-oranje, 1,5-2 cm grut kantsjes. De sieden kinne har sûnder befruchting (apomiksy) ûntjaan. 

Dizze roas komt foar op grûn dêr't wat yn sit, net al te soere, net al te tsjustere plakken. Mei syn stikels beskermet er him tsjin fretterij. De kantroas komt benammen oan boskrânen, yn hagen en yn strewiel foar. De blommen wurde fan bijen bestowd, de kantsjes wurde graach iten yn de moannen desimber, jannewaris en febrewaris, troch allerhanne fûgels, sa as de readwjuk en de fjildlyster. 

Op de kantroas komt de bedeguaargal foar, in woekering feroarsake troch de galbrims *Diplolepis rosae*.

## Namme
It elemint *honds-* (hûn) dat yn in protte talen oan de namme fan dizze roas hinget, stammet út de antike genêskunde: de plant waard brûkt tsjin hûnsdûmens (rabiës).

**Nammen yn oare talen**
* Dútsk: Hundsrose
* Ingelsk: Dog Rose
* Frânsk: Églantier, Rosier des chiens, "hûneroas".
* Sweedsk: *stenros*, "stienroas."
* Noarsk: *steinnype*, "stiennen heup."
* Deensk: *hunderose*, "hûneroas."
* Azerbeidzjaansk: *itburunu*, "hûnenoas."

## Tapassing
Fan de kantsjes wurdt ûnder oaren jam en sjerp makke. Dizze jam befettet in soad fitamine C. Fierders sit der ek karoteen, fitamine B1 en fitamine B2 yn. De plant is teffens ryk oan beskate anti-oksidanten.
en is wol tylt foar boppeneamde produkten, fral yn tiden fan tekoarten of yn oarlochstiid. 

Yn de Fietnamkriich, waard *Rosa canina* wol drûge troch soldaten en yn tabak dien. It smoken joech in myld hallúsinogeen effekt en abnormale dreamen.

## Ofbylden

Ofbyld:Rosa canina 6.JPG|*Kantroas, blom*
Ofbyld:Rosa canina.jpg|*Kantroas, kantsjes*
Ofbyld:Rosa_rubiginosa_hips.jpg|*Kantsjes*
Ofbyld:Rosa canina throns.jpg|*[[Toarn (plant)|Stikels]]*
Ofbyld:Diplolepis rosae 08 ies.jpg|*Bedeguaargal*
File:A Blume 33 020be wp1.jpg|
Piet van Vliet

**Piet van Vliet**, (Aldebiltsyl, 12 febrewaris 1858 - De Haach, 18 desimber 1941) wie in politikus.

Skreau, hoewol AR-lid, tusken 1870 - 1880 yn it Friesch Volksblad. Rjochte mei it Wurkljuferbûn 'Patrimonium' op. Wie 1891 AR-Keamerkandidaat, waard dêrom by de liberale Ljouwerter Krante ûntslein. Lanlik foarsitter fan  Patrimonium' tusken 1909 - 1927, AR-lid fan de Twadde Keamer ( 1901 - 1918 ).
Friesch Volksblad

It **Friesch Volksblad** wie it wykblêd fan de Friesche Volkspartij dat ferskynde tusken 25 juny  1876 - 1899. Earste redakteuren wiene Oebele Stellingwerf en Waling Dykstra (oant 1883), letter die Stellingwerf it allinnich.
 
It blêd wie ûnôfhinklik en tige kritysk; spile yn ferskate kwestjes (Agema-saak, 1881, ferkiezing Domela Nieuwenhuis yn Skoatterlân, 1888) in wichtige rol. It waard op 'en doer it orgaan fan de sosjalistyske Fryske Folkspartij. Doe't de Folkspartij oer har hichtepunt hinne wie (1891) ferlear ek it Friesch Volksblad oan betsjutting. Ein 1899 is it ferdwûn.
Lemster Fiifgea

Yn de 14e iuw en 15e iuw waard de **Lemster Fiifgea** foarme troch:
* De Lemmer
* Follegea
* Jistergea
* Lemsterhoek, weiwurden troch oarloch
* Bant, weiwurden troch seewetter.

Nei 1505 waard de **Lemster Fiifgea** foarme troch de Lemster Trijegea en Easterseesterlân (*nl: earst Oosterseingerland en om [[1399]] Osterzeemsterlandt*):

Lemster Trijegea (nei alle gedachten de parochys fan):
* De Lemmer
* Follegea
* Jistergea
Easterseesterlân:
* Eastersee
* Ychten
De Lemster Fiifgea wie ûnderdiel fan de Sânwâlden

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Lemster Fiifgea
Jehannes Flytarp

**Jehannes Flytarp** ek: ***Johannes Vlietarp*** wie in skiedskriuwer. 

Hy hat neffens Andreas Cornelius om 1300 hinne libbe en de Latynske kronyk fan Solco Forteman - Ocko Scharlensis  út de 9e iuw oerset en fuortset. Dy kronyk is troch Andreas Cornelius brûkt en útjûn (1597).
Syb Talma

**Aritius Sybrandus (Syb) Talma** (Angeren, 17 febrewaris 1864 – Haarlim, 12 july 1916) wie in predikant en anti-revolúsjonêr Nederlânsk politikus.

Talma syn foarâlden wiene patrysjers yn Dokkum en de famylje hie in bûtenpleats by Ingwierrum. Yn 1887 waard er herfoarme predikant yn Heinenoord, letter stie er noch yn Flissingen en Arnhim.

As minister van Lânbou, Yndustry en Hannel (dêr't ek Sosjale Saken ûnder foel) yn it kabinet-Heemskerk wie Talma ién fan de grûnlizzers fan de sosjale wetjouwing yn Nederlân. Ynspirearre troch Britske kristensosjalisten, wie er in predikant mei gefoel foar de minsken dy't yn 1901 Troelstra fersloech yn it distrikt Tytsjerksteradiel. Hy siet dêrnei oant 1908 yn de Twadde Keamer foar de ARP.

Talma waard by it ta stân bringen fan syn wetjouwing fral tsjinwurke troch konservative leauwegenoaten yn  de ARP en CHU. Hy brocht wol de Ynfaliditeits- en Alderdomswet (dy't letter ferfongen wurde soe troch de AOW en de syktewet) ta stân, mar dy waarden earst nei inkelde jierren ynfierd. Nei syn ministerskip en it ferlies fan de ARP by de Twadde Keamer-ferkiezings yn 1913, waard Talma wer predikant te Bennebroek, mar hy stoar al nei trije jier.
Syn ôfbyld stiet op in postsegel yn de searje simmersegels fan 1936.
*

== Literatuer ==
* , *De rode dominee. A.S. Talma 1864-1916*, [[Utjouwerij Boom]], [[Amsterdam]] 2010. Yn opdracht fan de [[A.S. Talma Stichting]] yn Ljouwert. 
* Krieken, Gerard van (2013). *Syb Talma (1864-1916) : een biografie*. Verloren, Hilfertsom. 271 p. (Passage-rige, nr.42). ISBN 978-90-8704-354-4.
* [[Kalma, J.J.]] (red.) (1986/87). *Ds. A.S. Talma (1864-1916) : voor het volk om Christus' wil : bibliografie van en over hem*. Eigen behear, Ljouwert. 2 dl. in 1 bd. (alfabetysk, gronologysk). (Bibliografieën / J.J. Kalma ; 177).
* Oudendag, J.W. (1978). *De stryd om een kamerzetel in 1901 : Talma contra Troelstra in Tietjerksteradeel*. Eigen behear, Ljouwert. 50 s. Skripsje.
* Ruiter, T. de (1946). *Minister A. S. Talma : een historisch-ethische studie over de corporatieve gedachte in de christelijk-sociale politiek van Nederland*. Katolike Universiteit, School voor Politieke en Sociale Wetenschappen [[Leuven]]. 243 s.. Proefskrift.
* Vellinga, Jan Meindert (1941). *Talma's sociale arbeid*. Edecea, Hoarn. 208 s.&nbsp;[[Frije Universiteit]], Juridyske fakulteit, Amsterdam. Proefskrift.
* Smeenk, C., & P. van Vliet Jr. (1916). *Een held in volle wapenrusting : A.S. Talma en zijn arbeid''. Libertas, Rotterdam. 232 s.
Boarnegoa

**Boarnegoa** (*nl: Bornego*) wie de namme fan in Frankyske goa yn de midsiuwen. Boarne ferwiist nei de rivier de Boarn, dy't de noardgrins mei Eastergoa wie; de súdgrins wie de Tsjonger. Yn it westen grinzge  Boarnegoa oan Sudergoa, dat yn de 13e iuw nei alle gedachten opgie yn Westergo. It kin ek wêze dat Boarnegoa ûntstien is út in diel fan Sudergoa.

Om't Boarnegoa, doe't it yn de 14e iuw útinoar foel en opspjalte waard yn de gritenijen Skoatterlân, Opsterlân en Boernfurd, dat letter wer útinoar foel yn Haskerlân, Aenjewier en Utingeradiel, waard der letter yn it suden fan Fryslân ferlet fan in nij ferbân. It âlde Boarnegoa mei parten fan Westergoa en Stellingwerf waarden begjin 15e iuw de Sânwâlden.

## Nijsgjirrich
It Bornego Kolleezje op It Hearrenfean is neamd nei de midsiuwske goa.
Klaas Ynzes Vlietstra

**Klaas Ynzes Vlietstra** (Boazum?, 21 juny 1785/1786 - Blessum, ± 1877), wie in boere- en timmerfeint en folksdichter. 

Skreau:
* *De Friesche Neyschoalle'...* (autobiografy, hânskrift, 1854)
* *Vruchten mijns ouderdoms* (1861)
* *Het laest Varwol oan syn Baeste Hunigbijkes* ( 1866)

## Keppeling om utens
* Vlietstra by DBNL
Hein van der Vliet

**Hein van der Vliet** (Lippenhuzen, 8 febrewaris 1890 – dêre, 28 maart 1956) wie in timmerman-oannimmer en amateur-archeolooch.

Hein van der Vliet die in soad ûndersyk yn Súdeast-Fryslân. Hy waard ek wol de stientsjessiker fan Opsterlân neamd. Hy rekke yn de besnijing troch de fynst fan in rindierstang. Grif in diel fan in keunstfoarwerp dat rindierjagers mei droegen of offeren. It wie de oanlieding foar de jierrenlange syktochten fan him troch it Opsterlânske lânskip. Sykjend om boaiemgeheimen. Yn 1937 fûn Hein van der Vliet, by Weinterp tichtby it Keningsdjip in fjoerstien dy't de foarm fan in fûstbile hie. Nei yngeand ûndersyk die bliken dat it om ien fan de âldste fûstbilen fan Nederlân gie.
Jan van Vliet

**Jan van Vliet**, ek: **Janus Vlitius** of **Johannes de Vliet** (Middelburch, 11 april 1620 - Breda, 18 maart 1666), wie in jurist.

Studearre yn Leien filology en rjochten, hie ek grutte teologyske belangstelling; griffier fan Breda.

Foar Fryslân fan belang, omdat hy op in reis troch Fryslân inkele, oars ûnbekende Fryske gedichten notearre en inkele Fryske sprekwurden publisearre yn syn *Bredaesche Almanac en Chronijck* ( 1664 ) mei in Frysk foaropwurd. Siet ûnder oare yn kontakt mei Franciscus Junius; hie plannen om de âlde Fryske wetten en sprekwurden fan Burmania út te jaan.

## Keppeling om utens
* Johannes de Vliet yn it Biografysk portaal fan Nederlân
Friesche Volksalmanak

De **Friesche Volksalmanak** wie in jierboekje dat 1836 - 1866 en 1884 - 1899 útjûn is. Fan 1832 - 1852 is de titel Friesche Volksalmanak,, fan 1853 - 1866 *Nieuwe Friesche Volksalmanak* en fan 1884 - 1899 wer *Friesche Volksalmanak*.

Redakteuren wienen Arnoldus Wassenbergh (1836 - 1843), Simon van der Aa (1844 - 1845), Tiede Roelofs Dykstra (1857- 1862), Jan Gerhardus Ottema (1863 - 1866), Jacobus van Loon (1884 - 1896), Johan Winkler (1897 - 1899) en Sjirk Linses van der Burg (1898 - 1899).

It jierboekje, dêr't it almenakgedielte fan al lyts wie, stie neist De Vrije Fries en joech yn populêre foarm itselde (histoaryske bydragen, proaza en poëzij, wêrûnder Frysk).

## Keppelings om utens
*  (Nieuwe) Friesche Volks-almanak by Wumkes.nl
Hasker Fiifgea

De **Hasker Fiifgea** binne fiif doarpen dy't yn 1489 foar komme as “dae Vyff gae”:

* Aldehaske
* Nijehaske
* Haskerhoarne
* Westermar
* Sniksweach
De doarpen lizze op in âlde sânrêch.
Folksdûns

In **folksdûns** is de tradisjonele dûns fan in bepaald goa of lân. De muzyk dêr't op dûnse wurdt, wurdt meastentiids oantsjutten mei folksmuzyk.

## Folksdûns yn Fryslân

Foar 1850 is oer de folksdûns yn Fryslân neat mear bekend as dat der troch alle lagen fan de befolking al iuwen dûnse is.

De Weenske wals ferovert tusken 1850-1900 de provinsje en om 1910 fine wy de earste sparen fan Amerikaanske ritmes (cakewalk, onestep) dy't op it lêst dominearje sille op de bals en mei figueredûnsen (Veleta, Frühlingsboten) skieding bringe sille tusken dûns en folksdûns. Nei de Earste Wrâldoarloch wurdt troch jongereinferienings folksdûnse nei ynternasjonaal foarbyld. Nei de Twadde Wrâldoarloch  binne yn Boalsert, Grou, Ljouwert, Burgum, Harns, Oentsjerk en Weidum folksdûnsgroepen.
Folkloristyske dûnsgroepen binne dan de Boalserter Skotsploech, Ljouwerter Skotsploech, Snitser Skotsploech en Skylger Folksdûnsen.
Troch federative oansluting , folksdûnsdiploma's en folksdûnskursussen steane organisaasje en propaganda yn de fysftiger jierren op hechte grûnslaggen.

## Folksdûns yn It Sealterlân

It Sealterlân hat twa folkdûnsgroepen, de *Volkstanzgruppe Saterland* yn Strukelje en de *Seelter Dons- un Drachtenkoppel* yn Skäddel. De Sealterlânske folksdûnsgroepen binne part fan it Sealtersk Bûn.

De *Volkstanzgruppe Saterland* ('Folksdûnsploech Sealterlân') waard yn 1970 yn Strukelje oprjochte en hat sa'n 28 aktive leden. Sy wienen al te sjen op ferskate festivals yn Nederlân, Belgje, Hongarije en ek by de EUROPEADE yn Bozen, yn Litouwen en yn Estlân.

De *Seelter Dons- un Drachtenkoppel* (Sealter Dûns- en Drachtploech) waard yn 1979 yn Skäddel oprjochte en hat sa'n 24 aktive leden. Sy hawwe kontakt mei de folksdûnsploech út Burgum, de Burgumer Folksdounsploech en hawwe ek by elkoar op besite west.

## Sjoch ek
* Skotse Trije

## Keppeling om utens
*[ "Burgumer Folksdounsploech" yn [Skäddel]  (Sealterlân), 1989]
*Website "Burgumer Folksdounsploech"
Folksynstruminten

**Folksynstruminten** binne meast selsmakke ynstruminten om folksmuzyk op te spyljen. 

Reizgjende sjongers, bidlers en oar omrinnend folk makken eartiids in grut ferskaat oan muzykynstruminten. Yn Fryslân is de rommelpôt as biddel- en jeugdynstrumint bleaun oant nei 1900. Noch nei 1800 hie men 'de 'bongel op de stôk': in smelle reep hout, dêr't de snaar op spand siet, oer in mei lucht folde bargebongel. Yn it Frysk Museum yn Ljouwert wurdt noch in lange houten hoarn bewarre foar it saneamde 'midwinterblazen'. In mear folmakke ynstrumint wie de Noardske balke.
Sibillus Catharinus Kylstra

**Sibillus Catharinus Kylstra** (Bears, 16 july 1869 - 1950) wie in Nederlânsk Herfoarme predikant en kristen-anargist (Tolstojaan).

Hy stie as dûmny yn Ingelum (1894-1897) en Rottefalle (1897-1899). Kylstra rjochte yn 1900 de Ynternasjonale Bruorskip te Blaricum op; wie dêr befreone mei Anne de Koe. Hy libbe dêr fjouwer jier.

Doe't er syn amt wer opnaam hie wie er predikant yn Sint-Jabik fan 1908 oant 1913 en begjint dêr it earste frijsinnich-godstsjinstige blêd *De Wekker* en krewearret foar frijsinnige hagepreken. Hy hat ferskillende brosjueres skreaun. Hy jout it predikantskip lykwols oer en emigrearre yn july 1913 mei syn famylje nei Yakima (11th Avenue) tichtby Portland, Oregon yn de Feriene Steaten om dêr grienten (benammen tomaten, mais) te kweken en te ferkeapjen.

Kylstra woe in kristen fan de die wêze en sette him yn foar de 'earme Fryske heide'.
Louis Adriën Bähler

**Louis Adriën Bähler** (Kesteren, 2 oktober 1867 - Paterswolde, 22 maart 1941) wie in teolooch en kristen-anargist.

Louis Bähler kaam út in Switsersk predikantelaach dêr't keunst en kultuer in wichtich plak hiene; syn oerpake wie Louis Henri Bähler, ién fan de foaroanmannen fan It Réveil. Bähler stie as predikant op Skiermûntseach (1895), yn Easterwâlde (1902) en Aduart (1909). Op Skiermûntseach hold er lêzingen oer natoer en Boedisme en krige rillegau rûzje mei de fiskers om't er it foar de seehûnen opnaam. Yn Easterwâlde waard Bähler op hannen droegen. Dêr wie it ek dat er út reden fan Boedistyske sympatyen skeel mei it Pronvinsjaal tsjerkebestjoer krige (1905), mar hy waard frijsprutsen.

Yn 1911 joech er syn amt oer en ferliet de Nederlânske Herfoarme Tsjerke. Hy naam as anargo-sosjalist diel oan de Fredebeweging (mei Felix Ortt en Lodewijk van Mierop), wie strider foar hielûnthâlding, fegetarisme, anty-militarisme en stifte de *[[Rein Leven Beweging|Rein-Leven*-beweging]]. Naam diel oan de Ynternasjonale Bruorskip yn Blaricum.

Bähler wie in geleard teolooch en skreau in protte boeken. Syn frou G. Bähler-Boerma wie de 'geastlike mem fan de folkshûzen'.

## Literatuer
In kar:
* , 'Dr. Louis Adriën Bähler, een verwoester der kerk', yn Ljouwerter Krante , 31-12-1976;
* , *Bedrijven in eigen beheer. Kolonies en produktieve associaties in Nederland tussen 1901 en 1958* (Nijmegen 1976);
* , *De kolonie van de Internationale Broederschap te Blaricum* (Blaricum 1987); 
* , *De kleurrijke aanstichter van de Gereformeerde Bond*, yn Hervormd Nederland , 4-5-1996; 
* , *Lotus in de Lage Landen De geschiedenis van het boeddhisme in Nederland. Beeldvorming van 1840 tot heden* (Almere 2009).
Gieser Wildeman

De **Gieser Wildeman** is in stienpar. It ras is kweekt troch de hear Wildeman út Gorinchem en yn de hannel brocht om 1850 hinne. Op it heden is Gieser Wildeman yn Nederlân de meast tile stienpar. Op lytsere skaal wurdt ek it stienparreras Saint Remy tile. It areaal stoofparren yn Nederlân berint sa'n 250 hektare.

Gieser Wildeman kin himsels bestowe en is ryp fan heal septimber oant begjin oktober. De beam kin it iene jier folle mear frucht drage as it oare jier, sommige jierren komme der hielendal gjin parren oan. Dat kin foarkomd wurde troch úttinjen yn jierren mei in soad fruchten.

De frucht fan Gieser Wildeman is lyts en brúngiel mei in protte brân/rust. It is in goede, wat swiete stienpar mei in protte stiensellen yn it fruchtfleis, sadat it kerrelich oanfield yn de mûle. At reade wyn of reade beiesop brûkt wurdt, siedet de par read. Sûnder dy helpmiddels wurde se op 'en doer ek read, mar dat duorret dan sa'n trije oeren.

## Sykten en oantaastingen
Gieser Wildeman is tige fetber foar de baktearje *Pseudomonas syringae*, dy't takke- en blossemstjerte feroarsaket, en kin ek frijwat lest hawwe fan baktearjefjoer (*Erwinia amylovora*). De fruchten binne gefoelich foar stâle- en noasrot (*Nectria galligena*). Dan is de beam en noch fetber foar oantaasting troch parreblêdflieën (*Psylla pyri* en *Psylla pyricola*).


Image:Pyrus communis stoofpeer Gieser Wildeman steelrot.jpg|*stâlerot*
Ofbyld:Pyrus communis gestoofde stoofpeer Gieser Wildeman.jpg| *Stoofd yn reade wyn*
Wylde apel

De **wylde apel** (*Malus sylvestris* = apel út it bosk) is in plant út de roazefamylje (*Rosaceae*). De soarte komt foar yn Jeropa en Súdwest-Aazje yn hagen en strewiel. It is in lytse beam of strûk, dy't tsien meter heech wurde kin, mar meast is stik lytser bliuwt. Fan de wylde apel stamje de kweekte rassen ôf: ''Malus domesticus''. Somtiden wurdt de stamme noch as ûnderstamme brûkt dêr't nijmoadrige rassen op inte wurde, mar faker wurde stadiger groeiende ûnderstammen brûkt. Wylde apels wurde ek wol as als sierstrûk kweekt.

## Skaaimerken
De wylde apel hat in tichte, lege en koepelfoarmige kroan mei tichte, kringeljende tûken. De bast is griiseftich brún of donkerbrún. Faak is de bast barsten yn rjochthoekige stikjes. De twigen binne ribbelich en faak toarnich. De boppekant is donkerpears en de ûnderkant is bleekbrún. Der sitte lytse knoppen op fan 4-5 mm. Dizze binne donkerpears en bedutsen mei lytse hierkes.

De wylde appel hat aaifoarmige blêden mei in ôfrûne of kilige foet. De spitske blêden binne kartele of skerptakkich. It blêd is sa'n 5 x 3 sm grut. De blêdstâle is mei groeven en ticht behierre. Het blêd is oan de boppekant heldergrien en oan de ûnderkant bleek en dûnzich.

De wylde appel hat lytse blommen mei fiif wite kroanblêdsjes dy't út in rôzens skine. Der binne in soad giele moalstêfkes. De bloeiwijze is in skermfoarmige string en sit oan de útein fan de koarte lotten.

De frucht (de apel) is bolfoarmich en grienich-giel mei wite spikkels. Somtiids binne se in bytsje read. De top en basis binne wat yndûke. Wylde apels binne soer, mar wol lekker.

## Gebrûk
De Wylde Apel wurdt foar de sier brûkt, mar ek foar it hout. It readbrune hout is hurd en taai. It hat in fine fezel en wurdt brûkt foar snijwurk en eartiids yn de weinmakkerij en foar houten skroeven.


Ofbyld:Cleaned-Illustration Malus domestica.jpg
Ofbyld:Яблоня Lob.jpg|*Wylde apelbeamkes*
Ofbyld:Malus sylvestris inflorescence, Vosseslag, Belgium.jpg|*Blomkes*
Feriening ta Befoardering fan Folksûnderwiis

De **Feriening ta Befoardering fan Folksûnderwiis** hie as doel it ferdigenjen fan it iepenbier ûnderwiis. Folksûnderwiis waard 25 maaie 1866 oprjochte as in Fryske feriening yn Ljouwert op inisjatyf fan de skoalopsjenners jonkhear Frederik Hessel van Beyma thoe Kingma en Philippus van Blom.

De leden woenen de iepenbiere skoalle, dy't as godstsjinstleas ferhune waard ferdigenje. Troch de faak fûle oanfallen fan foarstanners fan it opkommende bysûnder ûnderwiis waard besluten middels in feriening it iepenbier ûnderwiis te steunen. Benammen tsjerklikepartidigens woe de feriening him warre en benammen de útspraken fan de roomske biskoppen joegen dêr oanlieding ta. Sa neamden dy yn 1868 de iepenbiere skoallen ûngeskikt foar de foarming fan katolike bern en rôpen op om eigen skoallen te stiftsjen. It ledetal fan de Folksferiening groeide tusken 1866 - 1870 fan 20 nei 1000. Op 29 oktober 1870 waard Folksûnderwiis in lanlike feriening, yn 1876 al mei mear as 10.000 leden en yn 1958 mei mear as 150.000 leden. De earste eareleden wiene jonkhear Van Beyma en jonkhear Idzerd Frans van Humalda van Eysinga. De federaasje fan Fryslân fan Folksûnderwiis is yn 1946 oprjochte en hie yn 1958 165 ôfdielings. 

Folksûnderwiis makke propaganda foar it iepenbier ûnderwiis, mar ûntwikkele ek in soad ûndersteunende aktiviteiten. Sa organisearren de ôfdielings faak skoalfestiviteiten, dêrûnder jierlikse toanielútfierings troch personielsleden fan de iepenbiere skoallen foar alle bern. Yn 1968 waard de namme feroare yn 'Vereniging voor het Openbaar Onderwijs' en sûnt de ynfiering fan it basisûnderwiis hawwe de ôfdielings fan de feriening beskate bestjoerlike foegen fan de gemeentebestjoeren oernomd.
Friesche Volkspartij

De **Friesche Volkspartij** wie in politike organisaasje dy't om 1890 ta in koarte bloei kaam. De organisaasjebestie út minsken fan sosjalistyske fermiddens út it Bûn foar Algemien Kiesrjocht, it Sosjaal-Demokratysk Bûn, it Algemien Nederlânsk Wurklju Ferbûn en inkele fakorganisaasjes.

Ek rjochtse eleminten waarden oanstutsen, wêrûnder Willem Carel van Munster en Claas Wybe Bolman. Yn de tiid fan de grutte stakings en by de ferkiezing fan Domela Nieuwenhuis yn Skoatterlân (1888) wie de Folkspartij, dy't oansluet by de Fryske situaasje, sterk. Foaroanmannen wienen ûnder oare Oebele Stellingwerf, Vitus Bruinsma en Pieter Jelles Troelstra. De strideraaasje om Domela Nieuwenhuis en letter de oprjochting fan de SDAP (1894) hawwe de feriening ferneatige. It karakter fan de lettere sosjalistyske bweging is lykwols mei troch de Friesche Volkspartij bepaald.
Vitus Bruinsma

**Vitus Jacobus Bruinsma** (Ljouwert, 1850 - Rotterdam, 28 augustus 1916) wie in learaar en politikus.
Hy wie learaar oan de MMS yn Ljouwert en letter oan it gymnasium te Ljouwert. Naam yn 1891 ûntslach en sette him nei wenjen op De Gordyk.

Ferwidert him fan de roomske tsjerke en wurdt ateïst. Bekend is syn striid tsjin de kwaksalverij. Skriuwt mei syn broer G.W. Bruinsma *De kwakzalverij met geneesmiddelen en de middelen om haar te bestrijden* (1876). Letter redakteur fan it moanneblêd fan de Feriening tsjin kwaksalevrij. Mingt him yn de politike striid. Bekend sprekker fan de Feriening foar Algemien Kiesrjocht. Wurke ûnder oaren mei oan it Friesch Volksblad. Stie oan op de ôfskaffing fan de sûkeraksyns. Lid fan it Sosjaal-Demokratysk Bûn (1893). Lûkt him troch sûnensproblemen werom út de aktive polityk. Skreau noch lang haadartikels yn de 'Bildtse Courant'

## Bibliografy
* 1875: *Over de electrolyse van organische stoffen, in het bijzonder van zuringzuur.*  (dissertaasje, Ljouwert). 
* 1898: *Plantenschat : Inleiding tot de kennis der flora van Nederland.*

## Keppeling om utens
* Biografy V. Bruinsma by it Ynstitút foar Nederlânske skiednis
Bûn fan Kristen-Sosjalisten

It **Bûn fan Kristen-Sosjalisten** (BCS) wie in Nederlânske politike partij mei kristlik-marxistyske begjinsels, oprjochte yn 1907. De BCS wiisde it kapitalisme ôf, wie tsjinstander fan partikulier besit en oanfurdige it prinsipe fan de klassestriid. Sûnt 1914 wie Willy Kruyt foarsitter fan de partij.

## Begjinsels
De partij stribbe, ûnder oaren, nei sosjale sekerheid, likense rjochten foar froulju, fergees ûnderwiis, opheffing fan aksynzen, tsjin berne-arbeid ûnder de 14 jier, stipe fan koöperaasjes en de ynfiering fan in minimumlean. Op bestjoerlik flak woenen de kristen-sosjalisten de Earste Keamer fan de Steaten-Generaal ôfskaffe en de republyk ynfiere. Teffens wienen hja foar in gruttere autonomy fan provinsjes en gemeenten. De klassestriid waard akseptearre foar safier't it de rjochtsposysje fan de arbeider befoardere. It pasifisme fan de partij kaam ta útering yn de eask fan folsleine ûntwapening en de erkenning fan it rjocht op tsjinstwegering; Nederlânsk-Ynje soe ûnôfhinklik wurde moatte.

## Foaroanmannen
De bekendste foarmannen fan de BCS wienen Willy Kruyt en Bart de Ligt. De earste, in predikant en sjoernalist, wie Twadde Keamerlid. De twadde wie ek predikant (yn Gennep) en in bekend foarfjochter fan tsjinstwegering. Yn 1919 gie it  BCS-Keamerlid Kruyt oer nei de kommunistyske fraksje, sadat de BCS har fertsjintwurdiging yn it parlemint kwyt rekke.

In oar bekend lid fan de partij wie feministe en anti-militariste Clara Wichmann

## Elektoraat
De BCS helle yn 1918 sa'n 84.000 stimmen (0,6%). Omdat yn 1918 it distriktestelsel ôfskaft wie, koe de patij no rekkenje op ien sit yn de Twadde Keamer. yn 1919 stapte it ienige keamerlid fan de BCS oer nei de Kommunistyske Partij (Sjoch boppe). IN oar part fan it Bûn gie oer nei de SDAP, en in tredde groep gie fierder as Kristlike Folkspartij dy't op har beurd wer opgie yn de CDU yn 1926.

## Literatuur
* , *De antimilitaristen en hun strijdwijzen*, De Haach 1921.
* , *Vrede als daad. Beginselen, geschiedenis en strijdmethoden van de direkte aktie tegen oorlog. Eerste deel.* Arnhim 1931.
* , *Het christen-socialisme van John William Kruyt en Truus Kruyt-Hogerzeil*. Voorburg 1990.
* , *Niet met de wapenen der barbaren. Het christen-socialisme van Bart de Ligt*. Baarn 1994.
* , 'Antimilitarisme in het begin van deze eeuw. De bijdrage van Jos. Giesen (1881-1932), yn: Transaktie jiergong 26, 1997, nûmer 1, sd. 11-32.
Sosjaal-Demokratysk Bûn

It **Sosjaaldemokratysk Bond** (SDB) wie de earste partij op sosjalistyske grûnslach yn Nederlân. Se waard yn 1881 oprjochte. De foaroanman fan it SDB wie de eardere dûmny Ferdinand Domela Nieuwenhuis. 

De SDB stribbe nei in marxistysk-sosjalistyske mienskip wêryn it partikulier besit oerstallich wie. It bûn wie revolúsjonêr, dat ymplisearret dat de feroarings middels in revolúsje berikke woene. Dochs waard wol oan ferkiezings meidien en sa kaam Domela Nieuwenhuis yn 1888 yn de Twadde Keamer, mei help fan de anti-revolúsjonêren yn it kardistrikt Skoatterlân. Dy stimden op him, nei't De Standaard (it deibled fan de ARP) harren dat oanret hie.

Yn 1894 waard de namme feroare yn de **Socialistenbond**, en yn 1900 gie it SDB op yn de SDAP, neidat de radikale tûke fan it bûn al yn 1896 opstapt wie.

## Utgongspunten fan it SDB
De SDB basearre him op de ideeën fan Karl Marx, en syn wurk 'Das Kapital'. Sintraal yn dy ideeën stie de revolúsje, dy't nedich wêze soe op de kapitalistyske maatskippij te ferfangen troch in sosjalistyske steat. Yn de sosjalistyske heilsteat soenen dan gjin klassen mear bestean, priveebesit soe oerstallich wêze, alle besit soe mienskiplik wêze. 
Dit waard wol as net direkt helber sjoen, de doelen foar de koarte termyn wienen rjochte op it ferbetterjen fan de situaasje fan de arbeiders. 

De útgongspunten fan it SDB wienen:
* algemien kiesrjocht
* ôfskaffing fan it keninkryk, ynfiering fan de republyk
* ôfskaffing fan leger en fleat 
* likense rjochten foar manlju en froulju
* Ynje los fan Nederlân

Yn de praktyk waard dit bygelyks útwurke yn:
* ynfiering fan sosjale fersekering
* ferbod op berne-arbeid ûnder de 15 jier
* fergees ûnderwiis
* in seisoerige arbeidsdei foar froulju mei betelle ferlof by swangerskip en befalling
* mear en bettere wenningen foar arbeiders
* ferbettering fan it finzeniswêzen
* stopje mei de oarloch yn Atjeh (Sumatra)