Stamhartochdom

In **stamhartochdom**, in ferwizing nei de Germaanske folksstammen de Saksen, Franken, Bajuwaren (Beieren) en Sueven (Swaben of Alemannen), wie in hartochdom yn it Eastfrankyske of Dútske keninkryk oan 'e ein fan de Karolingyske tiid, mei de dea fan Loadewyk it Bern yn 911, en yn de oergong ta it Hillige Roomske Ryk letter yn de tsiende iuw. De Karolingen hiene de oarspronklike stamhartochdommen yn de achtste iuw yn it Frankyske Ryk opheft. Doe't it Karolingyske Ryk yn de twadde helte fan de njoggende iuw yn it neigean rekke, bloeiden de eardere stamgebieten wer op as bestjoerlike ienheden yn it ryk. Der wiene fiif stamhartochdommen, ek wol "jongere stamhartochdommen" neamd ta tsjinstelling fan de tastân fan foar de Karolingen: Beieren, Franken, Loataringen, Saksen en Swaben (Alemanje). De Salyske keizers, dy't regearre hawwe fan 1027-1125, lieten de stamhartochdommen ynearsten as de yndieling fan Dútslân bliuwe. Dy yndieling rekke lykwols ferâldere yn de rin fan de earste helte fan de lette Midsiuwen ûnder de Hohenstaufen en keizer Freark Barbarossa hat harren ta einbeslút opheft yn it foardiel fan lytsere en mear foarstendommen.
De term "Stamhartochdom", sa't it brûkt wie yn de Dútske skiedkunde, giet werom nei de njoggentjinde iuw en wie ynearsten tige besibbe oan de fraach fan nasjonale ienheid.

## ''Dútske stammen''
De ôfkomst fan it Dútske folk fan in stikmannich Dútske folksstammen ûntwikkele him yn de achttjinde en njoggentjinde iuwske Dútske skiedkunde en etnografy. It konsept "stam(me)" hat mear te krijen fan de tastân út de tiid fan de iere en lette midsiuwen as fan de algemiene Germaanske stammen út de tiid fan de lette Aldheid. In ûnderskied wie bytiden makke tusken de "âlde stammen", dy't noch bestiene yn de tsiende iuw, en de "nije stammen", dy't opkamen yn de rin fan de lettere midsiuwen nei de Eastkolonisaasje. It ûnderskied tusken de twa konsepten is dizenich en binne ûnderwerp fan diskusje.
De tradisjonele Dútske skiedkundigen telle seis "âlde stammen": Beieren, Swaben (Alemannen), Franken, Saksen, Friezen en Tueringers. Al dy stammen wien ynlive yn it Karolingyske Ryk foar de ein fan de achtste iuw. Allinnich fjouwer dêrfan waarden de lettere stamhartochdommen, want de Merovingyske hartochdom Tueringen waard yn 908 by Saksen foege en it Fryske keninkryk wie yn 734 ûnderwurpen yn it Frankyske Ryk.
De wetten fan dy folksstammen waarden dêrnei opnaam en opskreaun. Dy wetten wiene de *[[Lex Baiuvariorum]]*, *[[Lex Alamannorum]]*, *[[Lex Salica]]* en *[[Lex Ripuaria]]*, *[[Lex Saxonum]]*, *[[Lex Frisionum]]* en *[[Lex Thuringorum]]*. De Frankyske, Saksyske en Swabyske (Alamannyske) wetten bleaune fan krêft oant fier yn de trettjinde iuw en konkurrearren wolris mei de Rykswet fan it Hillige Roomske Ryk. Ek de Fryske wet bleau fan krêft yn de Fryske Seelannen.
De list fan "nije stammen", dêr't noch wolris oer dikusiëarre wurdt besteane ûnder oaren út Brandenburgers, Lausitzers, Meklenburgers, Oppersaksen, Pommeren, Sileezjers en East-Prusen. Dy groepen ûntstiene sa'n bytsje yn de rin fan de tolfde oant en mei de fyftjinde iuw.
Yn de njoggentjinde iuw waard de term "Stamme" leaver brûkt as "Folk", om't men it "Dútske folk ferienigje woe yn syn stammen". Dit die men yn it ramt nei it stribjen fan de Dútske steaten ta de weriening fan it Dútske Keizerryk yn 1871.
De gearstalling fan it Dútske folk út dy stammen is troch de measte skiedkundigen erkend, wylst der gauris opmurken is dat elts in eigen skiednis en etnisiteit hie. Guon skiedkundigen brûke wol gauris de term "Folk" leaver as "Stamme". It ûnderskied is noch hieltyd te sjen yn de yndieling fan de Dútske dialekten yn Frankysk, Alemannysk, Tueringsk, Beiersk, Nedersaksysk en Frisosaksysk. It Frysk, dat him ûntjûn hat ta in eigen taal, wurdt der ek sprutsen.

## Eastfrankyske Ryk

Yn it Eastfrankyske Ryk wiene grutte hartochdommen, ek wolris keninkriken neamd nei harren eardere status, hiene in grut gefoel fan it meiïnoar wêzen, benammen Saksen en Beieren, dy't troch Karel de Grutte ynlive waarden en ek Alemanje, dy't yn 746 ûnder Frankysk hearskippij rekke. Yn de Dútske skiedkunde waarden dy stammen de *jonge stammen" neamd ta ûnderskieding fan de "âldere stammen" dy't winliken [[fasalsteat]]en wiene ûnder de Merovingen.<br/>
Nei de ferdieling fan it Frankyske Ryk neffens de ferdraggen fan [[Ferdrach fan Ferdun|Verdun]] (843), [[Ferdrach fan Meerssen|Meerssen]] (870) en [[Ferdrach fan Ribemont|Ribemont]] (880) waard it Eastfrankyske, of Dútske keninkryk (de keizerstitel gie nei de kening fan it [[Midfrankyske Ryk]]) foarme troch Beieren, Alemanje, Saksen en de eastlike gebieten fan it Frankyske gebiet. It keninkryk wie yn [[864]]-[[865]] ferdield tusken de soannen fan [[Loadewyk de Dútser]], neffens de grinzen fan de stamhartochdommen. Keninklike macht rekke hurd yn it neigean nei [[899]] ûnder de macht fan Loadewyk it Bern, doe't lokale hearskers mear macht nei harren sels talutsen en harren gebieten waarden mear selsstannige ienheden ûnder it oppermacht fan de kening.

==Hillige Roomske Ryk==
Nei de dea fan de lêste Karolinger, Loadewyk it Bern, yn [[911]] erkenden de stamhartochdommen de ienheid fan it keninkryk. De hartoggen keazen [[Koenraad I fan Franken|Koenraad I]] as harren kening. Neffens guon skiedkundigen wiene de hartochdommen ûnder Koenraad syn regearperioade foarme. Gjin hartoch hat it besocht en meitsje harren gebiet in eigen keninkryk. Sels nei de dea fan Koenraad yn [[918]], doe't der strideraasjes útbrutsen nei de ferkiezing fan [[Hindrik de Fûgelder]], die Hindrik syn tsjinstanner [[Arnulf I fan Beieren]] oanspraak op it hiele keninkryk ynstee fan syn gebiet ôf te skieden. Hy waard lykwols troch Hindrik ferslein en twongen him as kening te erkennen. Hindrik koe sels in wet oankundige hawwe de ienheid fan it keninkryk te betingjen. Arnulf bleau lykwols troch regearjen as wie er sels kening, mar nei syn dea yn [[937]] wie it keninkryk hurd ûnder de macht brocht troch Hindrik syn soan [[Otto I fan it Hillige Roomske Ryk|Otto de Grutte]]. De [[Ottoanen]] ornearren de stamhartochdommen as bestimmings fan de kroan, mar ûnder [[Hindrik IV fan it Hillige Roomske Ryk|Hindrik IV]] hawwe de hartoggen de stamhartochdommen erflik makke. 

==Stamhartochdommen==
Stamhartochdommen yn it [[Eastfrankyske]] of Dútske Ryk wiene:<br/>
;*'Hartochdom Franken**
De [[Konradinen]] krigen de macht yn Franken, mar wiene net yn steat it gebiet te ferienigjen. Franken omfieme net it hiele stamgebiet fan de Franken, dat bekend stie as [[Austraasje]], dy't nei it Ferdrach fan Verdun yn [[843]] yn trije parten ferdield waard. Nei't de Konradinen yn 911 it keningskip wûn hawwe, moasten hja belies jaan oan de Saksyske [[Liudolfingen]]. Nei in mislearre rebûlje waarden de Konradinen ferdreaun en waard it stamhartochdom in kroanlân. It gebiet fersplintere yn lytsere foarstendommen al sa gau as yn [[939]] en waard nea wer in politike of bestjoerlike ienheid. Sels yn kulturele of taalkundige sin bleau it gjin ienheid. De Frankyske dialekten foarmje in [[dialektkontinuum]], ferdield yn [[Opperfrankysk]]e, [[Middelfrankysk]]e en [[Nederfrankysk]]e takken mei wer harren dialekten.

;**Hartochdom Loataringen**
As in sintraal gebiet yn it Frankyske Ryk en mei in rike ferbining mei it Frankyske stamgebiet, wie Loataringen yn 843 fan Austraasje ôfsplitst as in part fan it Midfrankyske Ryk en waard in hartochdom yn [[903]]. It kaam neitiids ferskate kearen hinne en wer ûnder de hearskippij fan it [[West-Frânsje|Westlike]] en Eastlike keninkryk. Yn [[939]] rekke it foargoed ta it Eastlike keninkryk. Yn [[959]] waard it hartochdom ferdield yn [[Hartochdom Nederloataringen|Nederloataringen]], dat al rillegau yn ferskate greefskippen en hartochdommen fersplintere waard oant it wer troch de [[Boergondyske Ryk|Boergondyske]] hartoggen ferienige waard, en [[Hartochdom Opperloataringen|Opperloataringen]], dat him  letter stadichoan yn de Frânske regio [[Loataringen]] ûntjoech. Nederloataringen bleau part fan it Hillige Roomske Ryk oant [[1190]], doe't de hartochstitel oergie nei de hartoggen fan [[Hartochdom Brabân|Brabân]]. De namme Loataringen ferwiisde lykwols net nei in stamme.

;**Hartochdom Swaben**
Alemanje hat einliks al ferbûn west mei it Frankyske keninkryk sûnt de [[fyfde iuw]], mar waard pas yn [[746]] in hartochdom ûnder Frankysk bewâld. De nammen ''Alemanje'' en ''Swaben'' waarden beide brûkt foar it gebiet oant yn de lette midsiuwen. De [[Hunfridingen]] krigen ynearsten de hartochstitel, mar moasten al rillegau belies jaan oan de Liudolfingen. Yn [[1079]] rekke it hartochdom yn de macht fan de [[Hohenstaufen]]. Harren rin nei it keningskip makke fan Swaben in kroanlân, mar nei harren fal yn de trettjinde iuw waard Swaben yn trewyn jage. It gefolch wie dat machtige famyljes lykas [[Hûs Wittelsbach|Wittelsbach]], Wuertemberch en [[Hûs Habsburch|Habsburch]]. De Habsburgers hiene lykwols mei it ôfsplitsen fan de [[Switserske Konfederaasje|Switserske Konfederaasj]]e te krijen. It hert fan Swaben bleau fuortbestean as it [[greefskip Wuertemberch]], dat yn [[1495]] in hartochdom waard en nei it opheffen fan it Hillige Roomske Ryk waard it in keninkryk.

;**Hartochdom Saksen**
De Liudolfingen hiene foar lange tiid in soad macht yn Saksen en krigen de titel fan hartoch en nei 919 sels fan kening. Yn de [[Alfde iuw|âlfde iuw]] regearren de [[Billungers]] oer it hartochdom. Nei [[1137]] wiene de [[Welfen]] oan de macht. Nei de fal fan hartoch [[Hindrik de Liuw]] yn [[1180]] ferplintere it hartochdom yn it [[hartochdom Westfalen]] en it [[hartochdom Breunswyk-Lüneburg]]. Wat oerbleau wie it hert fan it hartochdom Saksen oan de rivier de [[Elbe]] dat oan de [[Askaanjers]] ta kaam. Dat waard yn [[1296]] wer ferdield yn it [[hartochdom Saksen-Lauenburg]] en it [[hartochdom Saksen-Wittenberg]]. Saksen-Wittenberg waard yn [[1356]] in [[karfoarstendom]] en waard it [[Keninkryk Saksen]] nei it opheffen fan it Hillige Roomske Ryk.

;**Hartochdom Beieren'''
De Luitpoldingen waarden de hartoggen fan Beieren. In takke fan de Liudolfingen namen letter de macht oer en dêrnei kamen de Welfen. Troch strideraasjes tusken de Welfen en Hohenstaufen rekke Beieren yn 1156 it Hartochdom Eastenryk kwyt en yn 1180 Stiermarken en Tirol. De rest fan it hartochdom rekke ûnder it bewâld fan it Hûs Wittelsbach, dy't de macht holden oant de ein fan de Earste Wrâldkriich. Yn 1623 waard it in karfoarstendom en nei it opheffen fan it Hiilige Roomske Ryk waard it in keninkryk.

## Neiltittenskip
De yngewikkelde politike skiednis fan it Hillige Roomske Ryk yn de Midsiuwen late ta de ferdieling en ôfskaffing fan de measte eardere hartochdommen. Yn 1180 skafte keizer Freark Barbarossa it systeem fan de stamhartochdommen ôf yn it foardiel fan mear en lytsere foarstendommen. It hartochdom Beieren is it iennichste stamhartochdom dat oergie yn in hartochdom fan it Hillige Roomske Ryk en letter de frijsteat Beieren waard yn it moderne Dútslân. It lettere karfoarstendom Saksen, dat út it stamhartochdom Saksen fuort kaam, waard letter it hartochdom Saksen en einlings de dielsteat Saksen. De stamhartochdommen Franken en Swaben ferdwûnen hielendal en besteane allinnich noch as geografyske gebieten. It Merovingyske hartochdom Tueringen is nea in stamhartochdom fan it Hillige Roomske Ryk wurden, mar wie sûnt 908 ta in lângreefskip ferwurden fan Saksen. De moderne steat Tueringen wie pas yn 1920 oprjochte yn de tiid fan de Weimarrepublyk.