open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jan Ligthart (akteur)

**Jan Ligthart** (Steenbergen, 1962) is in Nederlânsk akteur, sjoernalist en skriuwer. 

Ligthart spile de haadrol yn de tillefyzjerige Merijntje Gijzen's jeugd (VARA, 1974). Nei *Merijntje Gijzen* hat er net wer aktearwurk dien.  Hy waard sjoernalist by ûnder mear it Mids-Brabantske deiblêd Nieuwsblad van het Zuiden en letter by it Eindhovens Dagblad. As freelancer wie er in tal jierren korrespondint yn Austraalje foar de VNU-deibllêden, it NOS Sjoernaal, De Telegraaf, Elsevier en Flaamske media. Desimber 2005 ferskynde fan syn hân it boek *"Boemerangs en Bromvliegen"*, in petret fan Australië (by útjouwerij BZZTôH). 

Sûnt maaie 2004 is Ligthart einredakteur bûtenlân by De Telegraaf.
George Bush

"**George Bush**" of "**Bush**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:
* George H.W. Bush, de 41ste presidint fan 'e Feriene Steaten
* syn soan, George W. Bush, de 43ste presidint fan 'e Feriene Steaten
Eli Asser

**Elias (Eli) Asser** (Amsterdam, 22 desimber 1922 - dêre, 25 jannewaris 2019) wie in Nederlânsk senarioskriuwer en lietsjeskriuwer fan joadsk komôf.

## Libben
Asser wie de jongste soan fan Isaäc Asser (1883-1942), in merkkeapman dy't skearmeskes ferkocht en syn twadde frou Johanna van West (1892-1942). Heit Asser hie út syn earste houlik mei Esther Kreveld (1892-1943) al in soan. Nei Eli kaam der noch in dochter. Assers heit, syn mem, de earste frou fan syn heit en syn broer en suster kamen om yn de ferneatigingskampen.

Asser gie op foarspraak fan in ûnderwizer nei it Barlaeus Gymnasium, dêr't er yn 'e kunde kaam mei de lettere skriuwer Willem Frederik Hermans. Nei't er tn 1941 cum laude foar syn eineksamen slagge wie woe er rjochten studearje, mar om reden fan syn joadskwêzen waard him de tagong ta de  universiteit ûntsein.
Yn de Twadde Wrâldkriich hie er earst in skoft in baantsje op de postkeamer fan de Joadske Ried. Letter wurke er as learling-ferpleger yn de Joadske psychiatryske ynrjochting Het Apeldoornsche Bosch. Op de jûn foar't alle pasjinten troch de besetter fuorthelle waarden, begjin 1943, dûkte Asser tegearre mei syn freondinne ûnder. Letter soe er syn ûnderfinings ferwurkje yn it toanielstik *Aan de vooravond*. Asser siet dêrnei in skoft ûnderdûkt by in boer in Fryslân.

## Wurkpaad
Asser waard nei de befrijïng sjoernalist. Hy wurke foar it Haagsch Dagblad en it wykblêd Vrij Nederland. Asser bruts troch as tekstskriuwer yn 1953 mei de koartswillige radiostrip *Mimosa* (letter *Mimoza, MInisterie van MOeilijke ZAken*) by de VARA. Dat programma, mei yn de haadrollen Ko van Dijk, Johan Kaart en Conny Stuart en de *[[special effects]]* lûdsman Jan Oradi, wie tige populêr.

Letter skreau Asser reklameteksten en makke er ûnder oaren komedys foar de KRO en de AVRO. Nasjonaal ferneamd waard er mei de komedysearjes dy't yn de jierren 1969-1972 troch de KRO útstjoerd waarden:
* *[['t Schaep met de 5 pooten]]*
* *[[Citroentje met suiker (telefyzjerige)|Citroentje met suiker]]*

Hy skreau ek de lietteksten foar dy rigen, bygelyks *Het zal je kind maar wezen*, op muzyk set fan Harry Bannink en fertolke troch Adèle Bloemendaal. Mei dy lêste en mei Leen Jongewaard wurke er ek oan teätershows. Yn 1979 makke er in musical-ferzje fan it klassike toanielstik *Potasch & Perlemoer*.

De lietteksten fan Asser waarden bondele ûnder de titel: *Het zal je kind maar wezen; verzamelde liedteksten*. Hy publisearre 2004 it boek *Alles is meegenomen*, dat foar it grutstepart bestiet út brieven dy't hy en syn frou Eefje (Eva Croiset 1923-2002) elkoar skreaune yn harren ûnderdûktiid.

Asser wie yn 2008 te sjen yn in ôflevering fan de dramasearje Keyzer & De Boer Advocaten as de joadske hear Simon.

Eli Asser is de heit fan trije bern,  Joosje (1947), David (1961) en Hella Asser (de oarehelte fan kabaretier Freek de Jonge).

## Keppelings om utens
*''De vaste route van Eli Asser, Onsamsterdam.nl
*IMDb-profyl
Frederick Henry Royce

**Sir Frederick Henry Royce, 1ste baronet fan Seaton** (Alwalton, 27 maart 1863 - West Wittering, 22 april 1933) wie in Britsk yngenieur en autoûntwerper. Mei Charles Rolls (1877 – 1910) en Claude Johnson (1864 – 1926) wie er de oprjochter fan Rolls-Royce Limited.

Rolls-Royce rjochte him ynearsten op de produksje fan grutte auto's mei in fermogen fan 40-50 hk, de *Silver Ghost* en syn opfolgers. Royce produsearre syn earste fleantúchmotor, de Rolls-Royce Eagle, koart nei it útbrekken fan de Earste Wrâldoarloch; fleantúchmotors waarden it wichtichste produkt fan Rolls-Royce.

Doe't Royce syn sûnens yn 1911 minder waard, waard er oerhelle om syn fabryk yn Derby yn de Midlands te ferlitten en mei in team ûntwerpers nei Súd-Ingelân te ferhúzjen. Winterdeis brocht er troch yn Súd-Frankryk. Hy ferstoar yn syn hûs yn Sussex yn de maitiid fan 1933.
Antoinette Rijpma-de Jong

**Antoinette Rijpma-de Jong** (Rottum, 6 april 1995) is in Frysk reedriidster.

Yn de simmer fan 2022 boaske Antoinette de Jong mei hurdfytser Coen Rijpma.
Jan Hondong

**Jacobus Johannes Hondong** (Grave, 10 july 1893 – Ede / Bennekom, 14 juny 1968) wie in Nederlânsk fleander en loftfeartpionier yn tsjinst fan de KLM. Hy is ferneamd wurden as gesachfierder op de saneamde 'krystflecht' fan de fleanmasine *Snip* nei Nederlânsk West-Ynje, fan 15 o/m 22 desimber 1934. Dêrmei waard de grûnslach lein foar it West-Indisch Bedrijf (WIB) fan de KLM.

## Libben
Hondong helle 12 july 1921 syn militêr fleanbrevet en kaam 18 febrewaris 1925 yn tsjinst fan de KLM. Yn 1929 makke er syn earste flecht nei Nederlânsk-Ynje.

Yn 1934 waard de Fokker F.XVIII PH-AIS *Snip* tarist fan de KLM mei seis ekstra brânstoftanks om sa de Atlantyske Oseaan oerstekke te kinnen. Hondong fleach dêrnei mei twadde piloat Jan J. van Balkom, radiotelegrafist Simon van de Molen en boardwurktúchkundige Leonardus D. Stolk oer Marseille, Alikante, Kasablanka, Porto Praia yn skraachwurk 17 oere nei Paramaribo. Op 22 desimber kaam er oer Fenezuela (La Guaira) oan op fleanfjild Hato op Kurasau. Alle bemanningsleden krigen in Keninklike ûnderkieding foar dy prestaasje. De ûndernimming waard lykwols beskade troch it ûngemak mei de Douglas DC-2 *[[Uiver]]* op 20 desimber 1934.

Yn 1935 hie Hondong sels in ûngemak mei de DC-2 PH-AKM *Maraboe*; op de weromreis fan Nederlânsk-Ynje, kaam it tastel te hurd del op de hobbelige lâningsbaan fan Bushehr. It tastel makke in skower en fleach yn de brân. Alle passazjiers koene harsels rêde, mar de post gie foar 3/4 part ferlern.

Yn 1936 die Hondong mei oan in wedstriid tusken de Amerikaanske sjoernalist Herbert Roslyn "Bud" Ekins oan de iene kant, en de ek Amerikaanske sjoernalisten Leo Kieran en Dorothy Kilgallen oan 'e oare kant. Sy woene de wrâld omreizgje. Ekins reizge tusken Europa en Yndoneezje mei in KLM-fleantúch, mei Hondong as gesachfierder, dat nei Batavia fleach. De oaren fleagen mei Imperial Airways. Ekins kaam as earste oan.

Yn de jierren fyftich joech Hondong lieding oan de ferkearslieding op Schiphol. Yn 1955 gie er mei pinsjoen.

## Film
* In 2004 is er op Kurasau een koarte spylfilm makke oer de earste fleanreis nei de West mei de *Snip*. De film waard diels opnaam yn it Curaçao Museum yn Otrobanda by Willemstêd, dêr't sûnt 1992 de yn Nederlân restaurearre cockpit fan dat fleantúch útstald wurdt. De rol fan Jan Hondong yn de film waard spile troch de op Kurasau bekende helikopterpiloat en auteur George S.D. Tielen.
Snoqualmie-delling

De **Snoqualmie Delling** (Ingelsk: *Snoqualmie Valley*) is in delling yn King County yn de Amerikaanske steat Washington. De delling leit bewesten tsjin it Cascades berchtme oan en leit bewesten Snoqualmie Pass. De delling is in bedelte fan de rivier de Snoqualmie en is ferneamd om har lânbou en houtkap.   De delling begjint by it gearkommen fan 3 rivierkes en foarmje de rivier de Snoqualmie by it plak North Bend. De delling rint ta it plak wêr de rivierren de Snoqualmie en Skykomish gearkomme en foarmje de rivier de Snohomish by it plak Monroe.  De Snoqualmie Wetterfal is part fan de rivier de Snoqualmie tusken de plakken Snoqualmie en Fall City. 

Hops wie it wichtichste lânbougewoeks yn de delling yn ein fan de 19e iuw. 

De delling is neamd nei de Snokwalmy yndianen dy hjir oarspronklik wennen. It wurd 'Snoqualmie/Snokwalmy' is de betsjuttenis fan it yndiaanske wurd 'Moon the Transformer', in âld skepingsferhaal fan de Snokwalmy. 

## Plakken
*North Bend
*Snoqualmie
*Fall City
*Carnation
*Duvall
*Monroe

## Keppeling om utens
*Snokwalmy legende fan Moon the Transformer op HistoryLink
Ba Đồn

**Ba Đồn** is in stêd yn de Fjetnameeske provinsje Kuang Binh. De stêd is 163,2838 km² grut, mei 115.196 ynwenners (2013). Ba Đồn leit 450 km besuden Hanoi. Sa'n 15 km benoarden de stêd leit it nasjonaal park Phong Nha-Kẻ Bàng. It Fleanfjild Đồng Hới leit 50 km benoarden de stêd.

## Keppeling om utens
* It webstee fan Quảng Bình (Fietnameesk/Ingelsk)
Fokker F.III

De **Fokker F.III** wie in fan it Nederlânske bedriuw Fokker boud fleantúch út de jierren tweintich fan de 20e iuw. De F.III waard ûntwikkele út de Fokker F.II ûnder oaren op fersyk fan KLM direkteur Albert Plesman. It ûntwerp waard oktober 1920 pesintearre en wie fan de hân fan Fokkers yngenieur Reinhold Platz. De earste flecht wie begjin 1921. De masine waard ynearste allinne yn de Dútske Fokkerfabriken makke, mar rillegau ek yn de Nederlânske. Der binne totaal 66 fan boud yn de jierren 1920/21.

De F.III is in ienmotorige heechdekker mei in healiepen cockpit en in dûbelblêdige propeller. De fleander siet njonken de motor wat fanwege de hjitte net noflik wie wylst er oan de oare kant sawat befrear. Efter de cockpit wie in kabine mei komfortabel plak foar 5 passazjiers. Guon ferzjes fan de F.III hiene ek noch in apart frachtrûm.

## Fokker F.III by KLM
Hoewol't de Fokker F.II goed foldie by de **KLM** wie der dochs ferlet fan in better fleantúch. Plesman woe mear faasje en mear kapasiteit en die nei de 2 F.II's in bestelling fan 8 F.III's by Fokker. Plesman woe syn F.II's graach ynruilje by Fokker, mar dy woe dêr net oan en dat joech wat skeel tusken de manlju. De F.III's foldiene oan de winsken en der folgen mear bestellings. KLM hat totaal 16 F.III's yn eigendom hân, útrist mei ferskate types motors. De tastellen waarden brûkt foar flechten op Londen, Hamburch en Bremen en letter yn 1922 ek op de rûte nei Parys. Yn 1926 ferkocht KLM fiif tastellen oan it Switserske Balair. De tastellen hawwe by de KLM tsjinne oant de komst fan de opfolger, de Fokker F.VII.

Op 22 juny 1922 wie it earste ûngemak mei deadlik gefolch yn de KLM-skiednis. Een F.III, flein fan A.P.J. Pijl, rekke it paad kwyt yn de mist boppe It Kanaal. Fan de H-ABS is nea wat weromfûn.

## Oare brûkers

;Dútslân:
* Deruluft
* Deutsche Aero Lloyd
* Deutsche Luft Hansa
* Deutsche Luft-Reederei
;Switserlân:
* Basler Luftverkehrs AG (Balair)
;Hongarije:
* MALERT
;Denemark:
* Det Danske Luftfartselskab

## Technyske feiten

## Keppelings om utens
*www.dutch-aviation.nl
Fokker F.II

De **Fokker F.II** wie in fan it Nederlânsk bedriuw Fokker boud fleantúch út jierren tsien fan de 20e iuw.
It ûntwerp fan de F.II wie fan yngenieur Reinhold Platz en it wie it earste passazjiersfleantúch út de Fokker-fabriken. It prototype waard boud yn Dútslân dêr't ek de earste proefflecht wie yn 1919. Koart skoft letter waard de produksje oerset nei Veere yn Seelân.

De **F.II** wie in ienmotorich, dûbelblêdich propellerfleantúch, in heechdekker (apart yn it tiidrek fan de twadekkers) mei in healiepen cockpit en dûbele bestjoering. Efter de cockpit wie in kabine mei plak foar fjouwer passazjiers. Der waarden totaal 23 fan boud.

It Nationaal Luchtvaart-Themapark Aviodrome yn Lelystêd hat in replika fan in F.II yn de kolleksje.

## Fokker F.II by KLM
Nei't KLM maaie 1920 har earste linetsjinst mei in leased fleantúch iepene hie tusken Skiphol en Londen ûntstie der by de doetiidske direkteur, Albert Plesman rillegau it ferlet fan eigen masines. Hy keas de Fokker F.II. Hy bestelde july 1920 2 masines foar it bedrach fan 45.000 gûne. De H-NABC en de H-NABD waarden op 25 augustus 1920 oerdroegen. Op 30 septimber wie de earste kommersjele flecht; in retourflecht tusken Skiphol en Londen. Oan board wiene neist de fleander, Plesman sels, in sjoernalist en in grûnwurktúchkundige.

De F.II's joegen fuortendaliks wriuwing tusken Plesman en Fokker. Dy lêste wie al út ein set mei de bou fan de Fokker F.III wêrfan't KLM der 8 bestelde. Plesman woe syn F.II's graach ynruilje. Fokker woe dat net. De F.II's bleaune sadwaande ek nei de levering fan de F.III's yn tsjinst by KLM (al waarden se mar út en troch ynset). Yn 1927 waarden se trochferkocht oan it Belgyske Sabena.

## Brûkers
* KLM
* SABENA
* Deutsche Aero Lloyd/Deutsche Luft Hansa
* Deutsche Luftreederei

## Technyske feiten

## Keppeling om utens
*Dutch Aviation
Reinhold Platz

**Reinhold Platz** (Cottbus, 16 jannewaris 1886 - Ahrensburg, 15 septimber 1966) wie in Dútske fleanmasineûntwerper en fleantúchbouwer yn tsjinst fan it Nederlânsk bedriuw Fokker.

## Karriêre

Platz kaam yn 1912 as lasker yn tsjinst by Fokker. Syn earste karwei wie it laskjen fan de metalen framedielen fan de Fokker Spin. Platz hie it laskjen leard fan de Frânsman Edmund Fouché en wie ien fan mar in pear persoanen yn Dútslân dy't doetiids aluminium laskje koe. Meidat de buizekonstruksjes fan de Fokkers fan aluminium wiene krige er aardich wat te sizzen yn it bedriuw.
Yn 1916 waard Fr. A. Möser haadyngenieur by it Fokker-fabryk yn Schwerin, nei it ferstjerren fan haadûntwerper Martin Kreutzer. Oare boarnen sizze dat Platz sels haadyngenieur waard. De striderij dêroer is begûn troch it boek fan A.E. Weyl *Fokker: The Creative Years* en de lettere krityk op Weyl fan Peter Grosz. 
Platz hie gjin heger ûnderrjocht hân: lykas Anthony Fokker wie it in man fan de praktyk. Dat makke har ta in sterk tiim; Platz koe Fokkers revolúsjonêre ideeën oer de loftfeart ta útfiering bringe. Hy wi ûnder oare belutsen by de ûntwerpen fan de jachtfleanmasines Fokker D.VII, de Fokker Dr.I, de Fokker D.VIII en de passazjiersfleantugen Fokker F.I, Fokker F.II en Fokker F.III.

Nei de Earste Wrâldoarloch waard Platz haadûntwerper by de Fokker-fabriken yn Amsterdam. Hy krige doe te fernearen fan kollega's op syn behâldendheid wat nije ûntjouwings yn de fleantúchbou oanbelange, lykas bygelyks de metalen konstruksje fan de fleanmasines fan Junkers. Hy bleau oant 1931 by Fokker oan 't wurk, mar Fokker fûn it letter dochs needsaaklik om him dien te jaan, omdat de technyske kennis benefter bleau by de rest fan de wrâld. Dêrnei gie Platz oer nei Pander  yn De Haach. Dêr hat er sat't it liket net folle ynbring hân, om't er gjin fleantugen fan Pander út dy perioade bekend binne en it fabryk yn 1934 al wer ticht moast.

## It sweeffleantúch fanPlatz
Yn de tiid dat Platz by Fokker yn Amsterdam wurke, fûn er in sweeffleantúch mei seileftige fleugels út. It wie in foarrinner fan de *[[Seilfleane|hangglider]]* fan Francis Rogallo, sa't wy dy no kenne. It tastel makke de earste bemanne flecht by Vlissingen yn 1923. Hoewol't der eartiids sein waard dat it tastel goed bestjoerber wie, wize lettere eksperiminten mei replika's út dat it allinne rjochtút fleane koe. Hjoeddeis wurdt it ûntwerp noch wol brûkt as draak.

## Literatuer
* Alfred Richard Weyl: *Fokker. The creative years.* Londen 1965.
* Peter Grosz: *Reinhold Platz and the Fokker Co*. Over the Front, diel 5, nû. 3, hjerst 1990.
Fokker S.I

De **Fokker S.I** wie in lesfleanmasine dy't fan Fokker yn 1918 ûntwikkele en boud waard.

Tsjin de ein fan 1918 ûntwurp Reinhold Platz yn Dútslân in lesfleantúch. Learling en ynstrukteur sieten neist elkoar. Maitiid 1919 fleach it tastel foar it earst as de V.43. Yn 1920 waard de V.43 nei Skiphol oerflein dêr't it letter ek ferûngemakke. It tastel waard fannijs boud as S-I ('Skoallefleantúch-I'). By de besite fan de Amerikaanske generaal Mitchell waard de S-I oan him ferkocht en yn 1922 krige dat tastel de oantsjutting T.W.4. It waard yn Amearika test mar jin wiene net tevreden dat der folge gjin bestelling. Der binne wol twa masines oan Ruslân ferkocht.
Albatros D.III

De **Albatros D.III** wie in ienpersoans dûbeldekkerske jachtfleanmasine út de Earste Wrâldoarloch, dy't brûkt waard troch de loftmachten fan Dútslân, Eastenryk-Hongarije en it Turksk-Osmaanske Ryk, makke troch de Albatros-Flugzeugwerke. Hy waard desimber 1916 yntrodusearre. In protte azen fan de Dútske loftmacht hawwe dit tastel flein, ûnder oaren Manfred von Richthofen, Eric Lowenhardt, Kurt Wolfe en Karl Emil Schaeffer. By de Eastenryksk-Hongaarske loftmacht, dêr Oeffag D.III neamd, behelle Frank Linke-Crawford syn oerwinnings mei in Albatros D.III.

## Untwerp en produksje
Robert Thelen en Dipl.-Ing. Schubert ûntwurpen de D.III. Foar de oandriuwing waard in seis-silinder, 119 kW Mercedes D.III motor brûkt, wêrmei't it tastel in topsnelheid fan 165 km/o helle. Letter waarden de tastellen opwurdearre mei in 127 kW motor. Mei de "Spandau" mitrailleurs koe troch de draaiende propeller sketten wurde sûnder se te reitsjen.
Om reden dat de romp fan de Albatros D.I en D.II sa goed foldie waard deselde foar de D.III brûkte. De fleugels waarden in bytsje yn in "V"-foarm set, dêrom neamden de Britten dit type ek wol de "V-strutter". De D.III hie bettere klimeigenskippen, wie mear manûvrearber as de eardere types en de piloat hie better sicht nei ûnderen. It tastel wie noflik en maklik te fleanen, mar wie yn dûkflecht net feilich. Ek de opfolger fan de D.III, de D.V blykte noch itselde euvel te hawwen.
Totaal binne der sa'n 1350 D.III's makke.

## De Albatros D.III ferlike

## Technyske feiten

## Keppelings om utens
* Feiten oer de foargongers DI en DII
Pierre Latécoère

**Pierre-Georges Latécoère**  (Bagnères-de-Bigorre, 25 augustus 1883 - Parys, 10 augustus 1943) wie in Frânsk loftfeartpionier en ûndernimmer.

Latécoère wie in soan fan in eigner fan in seachmûne en hie yn syn jonkheid al in soad niget oan technyk. Yn 1903 sette er út ein mei in stúdzje oan de *École Centrale des Arts et Manufactures* yn Parys en naam dêrnei de lieding fan syn heite bedriuw oer. Hy modernisearre de ûndernimming dy't him dêrnei taklei op de produksje fan spoarwagons. Yn de Earste Wrâldkriich tsjinne er by de artillery, mar waard rillegau demobilisearre om reden fan syn minne eagen.

Hy fertsjinne yn de oarloch in soad jild mei steatsopdrachten. Dêrom koe Latécoère yn 1917 twa fabriken yn Toulouse stichtsje. Yn ien fabryk waarden granaten makke en yn de oare rompen fan fleantugen. Fleantúchbouwer Salmson fertoude him de fabrikaazje fan 600 dûbeldekkers ta en sadwaande waard de grûnslach lein fan de no noch besteande Groupe Latécoère en dêrmei ek foar de fleantúchyndustry fan Toulouse.

Yn 1918 stichte er de *Compagnie Générale d'Entreprises Aéronautiques* en rjochte er de Société des lignes Latécoère (letter Aéropostale), dy't post fan Frankryk nei Senegal (Dakar) en letter ek nei Súd-Amearika brocht. Antoine de Saint-Exupéry, Mermoz en Guillaumet fleagen foar Latécoère. Uteinlik makke er fleanmasines ûnder eigen namme, mei as hichtepunt de grutte fleanboat Latécoère 631.
Albatros D.II

De **Albatros D.II** fan de Albatros Flugzeugwerke wie yn 1916-1917 ien fan de Dútske standertjager. It wie in tige stabile en tige manûvrearbere fleanmasine dy't mei de Fokker D.II, ien fan de wichtichste oarsaken fan it ferlies fan de loftoerhearsking oan it westfront fan de alliearden yn de Earste Wrâldoarloch. De Albatros wie bewapene mei twa Spandau-masinegewearen.

Maitiid 1917 waarden de measte D.II's ferfongen troch de Albatros D.III.

## Technyske feiten
Alberto Santos-Dumont

**Alberto Santos-Dumont** (Cabangu (Minas Gerais), 20 july 1873 – Guarujá (São Paulo, 23 july 1932) wie in Frânsk-Brazyljaansk loftfeartpionier, erfgenamd fan in begoedige famylje fan kofjeplanters. Hy wie de earste yn Jeropa dy't yn in tastel swierder as lucht fleach.

## Loftballonnen en loftskippen
Santos-Dumont krige bot niget oan fleanen doe't er 1888 foar 't earst in loftballon seach yn São Paulo. Om reden fan syn stúdzje ferhuze er nei Parys en yn july 1898 fleach er in syn earste loftballon, de *Brazil*. Omdat loftballonnen net bestjoerd wurde koenen, sette er útein mei de bou fan in loftskip. Dat mislearre in pear kear, mar letter slagge it him en meitsje in flecht fan tritich minuten. Mei *[[Santos-Dumont nûmer 6|N° 6]]* fleach er op 19 oktober 1901 om de Eiffeltoer.

## Fleanmasines
Doe't er hearde dat de bruorren Wright in flecht makke hiene mei in tastel swierder as loft, waard dat syn nije fassinaasje. Op 23 oktober 1906 makke er yn it Bagatelle Park yn Neuilly de earste flecht, dêr't in mannichte minsken op ôf kaam wie. Op 12 novimber 1906 bruts er it wrâldrekord mei in flecht fan 220 meter. Dêrnei ûntwurp er in fleantúch dat sa licht en lyts wie dat it mei de auto ferfierd wurde koe, de *Demoiselle*.

## De ein
Yn dy snuorje waard de sykte multiple sklerose by him fêststeld. Hy luts him tebek en ferfear nei syn heitelân Brazylje, dêr't er himsels op 23 july 1932 te koart die. It wêrom is net dúdlik. 

Yn Brazylje is er in held, de 'heit fan de fleanderij'. De stêd Santos Dumont, de lofthaven Santos-Dumont yn Rio de Janeiro en in snelwei binne nei him ferneamd.

Syn hûs yn it simmerferbliuw fan de keizers fan Brazylje, Petrópolis, is no in lyts museum.

## Ferskaat
De Nederlânske skriuwer Arthur Japin hat in histoaryske roman mei Santo-Dumont as haadpersonaazje skreaun, *De gevleugelde* (2015).

## Keppelings om utens
* pilotundluftschiff.de Foto's en feiten oer de persoan en de loftskippen 
* picturehistory.com Koarte biografy
Allard van der Scheer

**Allard van der Scheer** (folút: **Allard Jan van der Scheer**; De Haach, 21 augustus 1928 – Muiderberch, 10 jannewaris 2014), wie in Nederlânsk akteur. Hy spile fral yn kluchten en komeedzjesearjes op 'e tillefyzje.

## Libben
Van der Scheer waard yn 1928 berne yn De Haach. Nei't er syn middelbere-skoaloplieding oan it lyseum ôfrûne hie, studearre er oan 'e Amsterdamske toanielskoalle, dêr't er yn 1949 syn diploma helle. Neitiid spile er benammentlik op toaniel, û.m. by de Haachske Komeedzje, de Nederlânske Komeedzje en *[[Toneelgroep Centrum]]*.

Yn 1953 makke Van der Scheer syn debút op 'e tillefyzje, yn it programma *Via Lissabon*, fan 'e VARA. Fan dy tiid ôf spile er yn in grut tal tillefyzjerigen, wêrûnder *[[Kunt U Mij de Weg naar Hamelen Vertellen, Mijnheer?]]*, *[[Pleisterkade 17]]*, *[[Hotel de Botel]]*, *[[Zeg 'ns Aaa]]*, *[[De Kip en het Ei]]*, *[[We Zijn Weer Thuis]]*, *[[Medisch Centrum West]]*, *[[In de Vlaamsche Pot]]*, *[[Oppassen!!!]]*, *[[Het Zonnetje in Huis]]*, *[[De Afdeling]]* en *[[M'n Dochter en Ik]]*.

Teffens hie Van der Scheer rollen yn in fiiftal films: *[[Wat Zien Ik!? (film)|Wat Zien Ik!?]]*, *[[Peter en de Vliegende Autobus]]*, *[[De Inbreker]]*, *[[De mannetsjesmaker]]* en *[[Martijn en de Magiër]]*. Yn 2010 wied er noch te sjen yn 'e searje *[[Bloedverwanten]]*, dêr't it senario fan skreaun wie troch syn skoansoan Haye van der Heyden. Syn lêste tillefyzjerol wie dy fan dhr. Groenteman yn *[[Charlie (Nederlânske telefyzjesearje)|Charlie]]*. Begjin jannewaris 2014 ferstoar Van der Scheer yn 'e âlderdom fan 85 jier.

## Keppelings om utens
*  Folsleine filmografy fan Allard van der Scheer yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
*  van der Scheer/ Allard van der Scheer yn 'e ''Theaterencyclopedie''
Keiko Awaji

**Keiko Awaji**, Japansk: 淡路 恵子 (Tokio, 17 july 1933 – dêre, 11 jannewaris 2014), wie in Japansk filmaktrise.
__TOC__
## Libben
Awaji waard yn 1933 berne yn 'e Japanske haadstêd Tokio. Under har karriêre spile se yn mear as 160 ûnderskate films. Har grutste súksessen wiene *Nora Inu* (野良犬; feringelske ta *Stray Dog*), út 1949, fan regisseur Akira Kurosawa; *Ōatari Tanuki Goten* (大当り狸御殿; *The Badger Palace*), út 1958; en *Kirare Yosaburō* (切られ与三郎; *Scar Yosaburo*), út 1960. Yn 1954 spile se de rol fan Kimiko njonken Hollywood-akteurs William Holden en Mickey Rooney yn 'e troch filmstudio *[[Paramount Pictures]]* útbrochte Amerikaanske spylfilm *The Bridges at Toko-Ri* (nei in roman fan James Mitchener), oer in Amerikaanske marinepiloat dy't yn 'e Koreä-oarloch in stikmannich fûleindich ferdigene brêgen bombardearje moat. Yn 1988 waard Awaji nominearre foar in Japanske Akademypriis foar har byrol yn 'e film *Otoko wa Tsurai yo: Shiretoko Bojō* (男はつらいよ 知床慕情; *Tora-san Goes North*).

Awaji troude twaris. De earste kear wie mei de Filipynske muzikant en akteur Rodrigo "Bimbo" Danao. Se krigen twa bern, wêrfan't de âldste de akteur Etsuo Shima is. Awaji har twadde houlik, mei de Japanske akteur Kinnosuke Yorozuya, einige yn 1987 yn in skieding. Mei him hie hja ek twa bern. Harren âldste soan, Akihiro, kaam yn 1990 om by in auto-ûngemak. Harren jongste soan, Kichinosuke Yorozuya, waard yn 2004 arrestearre om't er yn Awaji har appartemint ynbrutsen hie; dêrfoar waard er feroardiele ta in healjier finzenisstaf. Op 16 juny 2010 died er himsels tekoart troch fan syn memme apartemintegebou te springen. Awaji stoar mids jannewaris 2014 yn 'e âlderdom fan krekt 80 jier oan sloktermkanker. 

## Keppelings om utens
*  Filmografy fan Keiko Awaji yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
Zeeland Charter Township (Michigan)

**Zeeland Charter Township** is in charter township (bestjoersfoarm tusken *city* en *village*, allinne yn Michigan) in de Amerikaanske steat Michigan.  Yn 2009 hie it 9.266 ynwenners.

## Gemeentes
Zeeland Charter Township hat trije gemeentes dy't neamd binne nei provinsjes fan Nederlân.
* De stêd Zeeland waard stifte yn 1847 en neamd nei de provinsje Seelân (Nederlânsk, *Zeeland*).
* **Drenthe** neamd nei de provinsje Drinte (Nederlânsk, *Drenthe*). 
* **Vriesland** neamd nei de provinsje Fryslân (ald-Nederlânsk, *Vriesland*).

## Keppeling om utens
* http://www.zct.zeeland.mi.us Offisjele webstek fan Zeeland Charter Township Ingelsk
Hélène Boucher

**Hélène Boucher** (Parys, 23 maaie 1908 – Guyancourt, 30 novimber 1934) wie in Frânsk piloate.

Hélène Antoinette Eugénie Boucher wie de dochter fan Léon Boucher, in arsjitekt út Parys, en fan Élisabeth Hélène Dureau. Hélène helle har fleanbrevet yn juny 1932. Sy wie in learling fan Michel Détroyat. July 1932 die hja mei oan in loftwedstriid tusken Caen en Deauville. Om reden fan technyske problemen moast se in needlâning meitsje yn in bosk. Boucher rekke net ferwûne.

Hélène Boucher, dy't ferskate wrâldrekords festige mei fleantugen fan Caudron (û.o. it hichterekord foar frouljuspiloaten yn augustus 1933 dat hja 32 jier hâlde soe), hie ek in kontrakt by Renault om de Renault Viva Grand Sport oan te rekommandearjen. Dêrtroch wie se finansjeel ûnôfhinklik.

Op 8 augustus 1934 festige Hélène Boucher it snelheidsrekord oer 100 km (412 km/o) en in rekord oer 1000 km mei in trochsneed faasje fan 409 km/o mei in Caudron-Renault. Op 11 augustus heakke sy it snelheidsrekord foar frouljuspiloaten dêr oan ta (445 km/o).

Sy ferlear it libben by in ûngemak mei in Caudron Rafale yn Guyancourt op 30 novimber 1934. Sy wie de earste frou dy't yn it Hôtel des Invalides yn Parys opbierd waard en waard postúm beneamd ta ridder fan it Légion d'honneur.
 
## Literatuer
* Antoine Rédier: *Hélène Boucher, jeune fille de France*, Flammarion, 1935 mei in foarwurd fan generaal Denain (minister fan loftfeart)
* Jacques Mortane, *Helène Boucher aviatrice*, Plon, Parys, 1936
* René Chambe, *Hélène Boucher, pilote de France,* Éditions Baudinière, Paris, 1937; fannijs útjûn Éditions France-Empire, Parys, 1964.
* Roland Tessier (yllustrator Paul Lengellé), *Hélène Boucher*, coll. « Les Héros de l'air en Images », éd. Flammarion, 1943.
* Marguerite d'Escola, *Hélène Boucher – Celle qui a vaincu la peur*, Éditions des loisirs, Parys, 1946
* Paul Thoraval (foarwurd fan Paul Codos Frânsk fleander), *Hélène Boucher*, éd. Jean de Gigord, coll. « Tout pour tous », Parys,  1947
* Evelyne Morin-Rotureau, *Hélène Boucher*, éditions Pemf, 2005 http://www.aero-mondo.fr/mediatheque/helene-boucher

## Keppelings om utens
*  Frânske webside oer Hélène Boucher
Loftfeartmaatskippij

In **Loftfeartmaatskippij** is in bedriuw dat ferfier troch de loft fersoarget. Yn de regel betsjut dat passazjiers- en/of frachtferfier mei in fleanmasine.
Skriller

In **skriller** of ***thriller*** (fan it Ingelske *to thrill*, "yn spanning sitte") is in breed sjenre yn 'e literatuer, film en tillefyzje dat spanning as wichtichste elemint hat. Skrillers spylje swier yn op it sin fan 'e lêzer of sjogger, en roppe by him/har in heech nivo fan ferwachting, ûnwissens, ferrassing, opwining en eangstme op. Se moatte it hawwe fan dy heech oprûne spanning by de lêzer of sjogger en besykje him/har by wize fan sprekken op it puntsje fan 'e stoel te hâlden.

It meast foarkommende subsjenre fan 'e skriller is de misdieskriller, dy't in tige grutte oerlaping hat mei it detektiveferhaal. Oare bekende subsjenres binne psychologyske skrillers (ferbyldt er it him no of net?), eroatyske skrillers en spionaazjeskrillers, dy't in fiktyf byld jouwe fan spionaazjepraktiken.

Op it mêd fan 'e literatuer wurdt de Aldgrykske *[[Odyssee]]*, fan Homêros, beskôge as in ier prototype fan 'e skriller, al sille de measte minsken dêr net daliks oan tinke as it oer dit ûnderwerp giet. Ek yn it hindoeïstyske *[[Mahābhārata]]*-epos wurdt op plakken in oan 'e skriller besibbe ferteltechnyk brûkt. It Midsiuwske mearke *[[Readkapke]]* is al in dúdliker foarbyld fan 'e skriller, mar it literêre sjenre sa't dat hjoed de dei bestiet, ûntjoech him pas fan 'e sechstiger jierren fan 'e tweintichste iuw ôf. *The Bourne Identity*, fan Robert Ludlum, út 1980, is ien fan earste skrillers dy't yn 'e moderne styl skreaun is. In hiel resint foarbyld fan it sjenre is de gearspanningsskriller *[[Inferno (boek)|Inferno]]*, fan Dan Brown, út 2013.

Wat films oangiet, stie de ferneamde regisseur Alfred Hitchcock bekend om syn skrillers, lykas de klassiker *[[Psycho (film út 1960)|Psycho]]*, út 1960, oer in sûnderlinge, troch syn mem obsedearre moteleigner dy't syn froulike gasten fermoardet. In oare ferneamde film fan it skrillersjenre wie Clint Eastwood syn rezjydebút, *[[Play Misty for Me]]*, út 1971, oer in radio-d.j. dy't stâlkt wurdt troch in geastlik sike froulike fan. In resinter foarbyld is it mannichfâld bekroande *[[The Silence of the Lambs (film)|The Silence of the Lambs]]*, út 1991, mei Jodie Foster en sir Anthony Hopkins, oer in geastlik sike searjemoardner dy't efter de hakken sitten wurdt troch in jonge FBI-aginte.
Vladimir Nabokov

**Vladimir Vladimirovitsj Nabokov** (Russysk: *Влади́мир Влади́мирович Набо́ков*) (Sint-Petersburg, 22 april 1899 – Lausanne, 2 july 1977) wie in Russysk-Amerikaansk skriuwer, dichter en literatuerkritikus. Nabokov syn earste njoggen romans wiene yn it Russysk. Letter ûntjoech er him ta in ynternasjonaal foaroansteand skriuwer fan Ingelsk proaza. Teffens hat er wichtige bydragen levere as lepidopterist (flinterkundige) en oplosser fan skaakproblemen.

Syn bekendste roman is Lolita út 1955.

## Keppeling om utens
Knightsbridge

**Knightsbridge** is in strjitte en lúkse wyk yn it westen fan de Britske haadstêd Londen.

De strjitte rint fan besuden Hyde Park yn City of Westminster nei Rutland Gardens yn de Royal Borough of Kensington and Chelsea, dêr't er oergiet yn Kensington Road.

It grutwinkelbedriuw Harrods sit ek yn de wyk.

De wyk hat in protte ferneamde ynwenners, ûnder oaren Hugh Grant, Roman Abramovitsj en Charles Saatchi. Prinsesse Diana, Ian Fleming en Sienna Miller binne yn de wyk opbrocht.

De ambassades fan Frankryk en Libië yn it Feriene Keninkryk sitte ek oan Knightsbridge.
Uneskûtel

In **ûneskûtel** is in gerjocht dat yn in ûne tamakke wurdt.
## Resept
De basissaus is Bechamelsaus:
40 gram bûter waarm meitsje en útbrûze litte (mei net brún wurde). 
Dan 50 gr. moal der by dwaan, goed minge en ôfkuolje litte. 
Undertusken 0,75 l. molke hyt meitsje.
De hite molke by it bûter/moal mingsel jitte, goed trochriere
en in setsje goed trochsiede litte. 
Sâlt tafoegje en nei eigen ynsjoch oare smaakstoffen sa as:
* paprikapoeier
* kerrypoeier
* mingde túnkrûden
* kervel
* biezelok
* sojasaus
* (griene of spaanske) piper
* sipel
* raspe tsiis
* Gorgonzola
De saus is binnen tsien minuten klear, noch flugger as it opwaarmjen fan in potsje.
Jirpels yn plakjes snije (foar wa't hastich is, de skyfkes krekt even siede litte) en as dakpannen yn in ûneskûtel
lizze. De saus der oer jitte en op 170 gr. in heal oere yn 'e ûne bakke.

## Fariaasje
Foar in folslein miel: De ierpels fyn snije en minge mei shoarmafleis, dan de saus der oer en yn 'e ûne.
Jordan Lee

**Jordan Lee**, echte namme: **Gloria Lynn Grimes** (6 oktober 1959), is in rêstend Amerikaansk pornografysk aktrise, dy't ek wol gebrûk makke fan 'e artystenammen Jordan Leigh, Nikki Lee en Samantha. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.73 m, mei in gewicht fan 52 kg en kupmaat 38D, dy't se krigen hie troch in boarstfergruttingsoperaasje te ûndergean. Har artystenamme Jordan Lee ûntliende hja oan in fiktyf personaazje út 'e tillefyzjesearje *[[Dallas (telefyzjesearje)|Dallas]]*.

## Libben en karriêre
Jordan Lee is hikke en tein yn it Teksaanske Dallas, dêr't se letter wurksum wie as plysje-aginte by it *Dallas Police Department* (DPD). Se sette útein mei in karriêre as pornoaktrise yn 1993, doe't se 34 jier wie. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) spile se dêrnei yn 208 ûnderskate pornografyske films, û.m. foar sokke foaroansteande labels as *[[VCA Pictures]]*, *[[Vivid Entertainment]]*, *[[Wicked Pictures]]* en *[[Sin City (filmstudio)|Sin City]]*, mar ek foar in grut tal minder bekende studio's. Yn 1998 loek se har út 'e pornoyndustry werom.

## Keppelings om utens
* Biografyske gegevens en filmografy fan Jordan Lee yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Jordan Lee yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
De Koperen Tún

"**De Koperen Tún**" of "**De Koperen Tuin**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* In kafee-restaurant yn 't Ljouwerter Prinsetún: ''De Koperen Tún'' (kafee-restaurant)
* In roman fan Simon Vestdijk: ''De Koperen Tún'' (boek)
Tera Heart

**Tera Heart**, echte namme: **Lynn Bates** (13 septimber 1968), is in rêstend Amerikaansk pornografysk aktrise. Har namme wurdt ek wol (mis)stavere as Terra Heart, Tara Hart, Tara Heart en Tera Hart, en se hat yn it begjin fan har karriêre ek wol gebrûk makke fan 'e artystenamme Tina Ames. Neffens har offisjele opjefte wie se ûnder har pornokarriêre 1.70 m, mei in gewicht fan 55 kg.

## Libben en karriêre
Heart waard berne earne yn 'e Amerikaanske steat Illinois. Hja sette yn 1990, op har 21ste, útein mei in karriêre as pornoaktrise. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) spile se yn totaal yn 176 ûnderskate pornografyske films, û.m. foar sokke foaroansteande labels as *[[VCA Pictures]]*, *[[Vivid Entertainment]]*, *[[Wicked Pictures]]*, *[[Sin City (filmstudio)|Sin City]]* en *[[Seymore Butts Home Movies]]*. Yn 1993 hold se in hoartsje op mei aktearjen, mar it jiers dêrop makke se in *comeback*. Uteinlik loek se har yn 1999 foargoed út 'e pornoyndustry werom.

Heart hat twaris troud west (en is twaris skieden), de lêste kear mei kollega-pornoakteur Brad Armstrong. It lêste dat fan har bekend is, is dat se har yn Tampa, yn 'e steat Floarida, nei wenjen set hie, en besocht om in fergunning foar privee-detektive te bemachtigjen.

## Keppelings om utens
* Biografy en filmografy fan Tera Heart yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Tera Heart yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Rjochtfeardige ûnder de Folken

**Rjochtfeardige ûnder de Folken**, (Hebriuwsk: חסיד אומות העולם - Chassid Umot ha-Olam) is in earetitel dy't Israel (sûnt 1963) jout oan *[[goj|gojim]]* (net-Joaden) dy't mei gefaar foar eigen libbenyn 'e Twadde Wrâldkriich Joaden holpen hawwe te ûnderdûken, ûntkommen en oerlibjen. De takenning wurdt dien troch de lieding fan it yn 1953 oprjochte Yad Vashem, in oerheidsynstelling dy't de lieding hat oer it tinkteken dêr't it Joadske folk de slachtoffers fan de troch de nazys organisearre genoside op de Joaden betinkt.

De term komt fan it konsept "rjochtfeardige gojim", in oantsjutting yn it Joadendom foar net-Joaden dy harren hâlde oan de Sân geboaden fan Noäch.

De dekorandus kriget in medalje en in oarkonde mei fernijing fan syn as har namme. Ek wurdt dy namme yn Jeruzalem yn in muorre beitele, yn it park wijd oan de "Rjochfeardige ûnder de Folken".

Tusken 1953 en 1 jannewaris 2021 waarden oer de hiele wrâld 27.921 minsken út 51 lannen as 'Rjochtfeardige' troch Yad Vashem erkend; dêr binne 5.910 Nederlanners en 1.774 Belgen by. Nei Poalen is Nederlân it lân mei de measte ûnderskiedings. (Nettsjinsteande it feit dat mar 26% fan de Nederlânske Joaden de Holocaust oerlibbe, it leechste persintaazje fan West-Jeropa.) Ek anno 2023 wurdt de ûnderskieding noch úrikt.

Der binne in tal ûnderskiedingen oan in kollektyf takend. Bekend binne ûnder oaren it hiele Deenske ferset,, it hiele Noarske ferset, it Drintske doarp Nieuwlande en it Frânske plak Le Chambon-sur-Lignon. Fierder hawwe allinne persoanen de ûnderskieding krigen. Ferneamde 'Rjochtfeardigen ûnder de Folken' wiene paus Jehannes XXIII, keninginne Elisabeth fan België, prinsesse yn Beieren, prinsesse Alice van Battenberg, de Sweedske diplomaat Raoul Wallenberg en de Sudete-Dútske yndustrieel Oskar Schindler.

## Sjoch ek
* Holokaust

## Keppelings om utens
* Jad Wasjim
* It ferhaal fan Rut Matthijsen
* Saving Jews: Poalske rjochtfeardigen
* Foto's fan 'Rjochtfeardigen' ûnder de Holocaust, Simon Wiesenthal Sintrum.
* De Joadske Stichting foar de Rjochtfeardigen
Der Is Gjin Dêr, Dêre

***Der Is Gjin Dêr, Dêre*** is in koart ferhaal fan 'e hân fan 'e Nederlânske skriuwer, publisist, kollumnist, senarioskriuwer en presintator Ronald Giphart (1965). It ferhaal is skreaun fanút it ik-perspektyf en fertelt koartsein oer in famkesskouwe jonge dy't by in brulloft yn Wâldsein troch in frije en swiere jongfaam oer syn skrutenens hinne holpen wurdt. It boekje fan 44 siden waard yn 2003 yn Fryske oersetting útjûn troch Steven Sterk, te Utert, en ferskynde nea yn it Nederlânsk.

## Ynhâld
De ik-persoan, dy't himsels foarsteld as "in echte bûtenstanner, in leek, in taskôger, koartsein in skriuwer", belânet mei frijwat tsjinnichheid op in brulloft fan in âld maat fan sines te Wâldsein. Hy hat ea wat in trauma oprûn yn 'e omgong mei froulju, en wit sadwaande net hoe't er it mei de oare sekse oanlizze moat, mar Teaske, in flirtsjend fanke dat seis moanne hinne is, wit him yn in sylboat en de Sleattemer Mar op te loadsjen, dêr't se oerenlang yngeand mei-inoar petearje. As bliken docht dat se it paad werom net mear fine kinne, bedarje se yn it hûske op in (fiktyf) eilân yn 'e mar, dêr't se de tegearre de nacht trochbringe en de leafde bedriuwe.

## Fryske oersetting
*Der Is Gjin Dêr, Dêre* waard yn 2003 troch útjouwer Steven Sterk te Utert, útbrocht as de Fryske oersetting fan in wurk fan Ronald Giphart. (De reden dêrfoar skynt in weddenskip tusken Giphart en Sterk west te hawwen, dy't Sterk wûn hie.) De skriuwer ferplichte him doedestiden om mei de publikaasje fan it Nederlânsktalige orizjineel in beskate perioade te wachtsjen, om 'e ferkeap fan 'e Fryske ferzje net yn 'e tsjillen te riden, mar dy Nederlânske útjefte kaam der nea fan, en it boekje is oant hjoed de dei ta (mids 2015) inkeld yn it Frysk te krijen.

Mei dêrtroch, nei't men oannimme mei, rûn de ferkeap fan 'e Fryske oersetting as in trein, sasear sels, dat útjouwerij Bornmeer (dêr't Steven Sterk, Utjouwer tsjin dy tiid yn opgien wie) úteinlik in twadde printinge op 'e merk brocht. De oersetting is fan 'e hân fan Steven Sterk sels, wylst Eeltsje Hettinga de einredaksje oer it projekt hie. De mannen hawwe fan Giphart syn noveltsje, dat wierskynlik gewoan yn 'e Nederlânske sprektaal skreaun wie, in tekst yn prachtich geef Frysk makke, sels wat de útspraken fan 'e personaazjes oanbelanget. Sjoch foar in útinoarsetting oer de "wûnderlike" njonkeninoarpleatsing fan 'e "superhjoeddeiske Giphart" en "it âlderwetsk oandwaande geeffrysk" de resinsje fan Jetske Bilker hjirûnder by de boarnefernijing.
Athenaeum-Polak & Van Gennep

**Athenaeum-Polak & Van Gennep**, better bekend as **Polak & Van Gennep**, is in Nederlânske útjouwerij, fêstige te Amsterdam, dy't oprjochte is yn 1962. It bedriuw stiet benammen bekend om 'e grutte bibleteek fan (oersette) Aldgrykske en Romeinske literatuer, en fanwegen it grutte tal titels út 'e wrâldliteratuer yn 'e breedste sin fan it wurd, mei auteurs dy't útinoar rinne fan Franz Kafka oant Willem Elsschot, en fan Marguerite Yourcenar oant Ida Gerhardt.

## Skiednis
De oarspronklike útjouwerij Polak & Van Gennep waard yn 1962 oprjochte troch Johan Polak (1928-1992) en Rob van Gennep (1937-1994). Dizze útjouwerij rûn derút troch de útsûnderlik goed fersoarge en oersette rige klassiken. Van Gennep wie in sosjaal beflein útjouwer, dy't him benammentlik talizze woe op it reitsflak tusken literatuer en polityk; Polak wie in ideälist, dy't wurke út leafde foar de letterkunde en dy't boeken útjaan woe wêrfan't hysels fûn dat se der komme moasten, oft se no goed ferkochten of net. Finansjeel wie soks fansels gjin súkses, mar Polak hie in aardich kaptaal fan syn âlden urven, dat hy hie der it frij ta en doch wat er woe.

Ein jierren sechtich die lykwols bliken dat de ferskillen fan ynsjoch tusken de beide mannen te grut wiene om tegearre troch te kinnen, dat se spjalten de boel mei ûnderling lykfinen op. Van Gennep sette útein mei syn eigen útjouwerij dy't syn namme draacht, en Polak makke in trochstart mei de âlde útjouwerij, ûnder de oanpaste namme Athenaeum-Polak & Van Gennep. Dat bleau in selsstannige útjouwerij oant er it ein jierren tachtich oernommen waard troch Querido, en dêr in ymprint fan waard. Underwilens is it njonken Querido en û.m. Nijgh & Van Ditmar in ûnôfhinklike útjouwerij wurden binnen de *[[Weekbladpersgroep]]* (tsjintwurdich *[[WPG Uitgevers]]*).

## Perpetua-rige
Sûnt oktober 2007 jout de útjouwerij in rige út mei de 100 bêste boeken fan de wrâld, de Perpetua-rige. Alle seizoenen ferskynde der in klassiker út de wrâldliteratuer fan in ferstoarne skriuwer.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Athenaeum-Polak & Van Gennep
Woyzeck

***Woyzeck***, mei deselde namme yn it oarspronklike Dútsk, is in toanielstik fan 'e hân fan 'e al ier ferstoarne Dútske toanielskriuwer Georg Büchner (1813-1837). It ferhellet oer de ûntminsklikjende effekten fan it leger en medyske eksperiminten op it libben fan in jongfeint. It stik is loskes basearre op it wiere ferhaal fan in Johann Christian Woyzeck, dy't prukemakker en letter soldaat yn Leipzig wie, en yn 1821 yn in fleach fan oergeunstigens Christiane Woost, de widdo dêr't er mei gearlibbe, om it libben brocht. Hy waard neitiid yn it iepenbier ûnthalze.

Büchner sette nei alle gedachten yn 'e simmer fan 1836 yn Straasburch útein mei it skriuwen fan *Woyzeck*, mar it stik bleau ûnfoltôge doe't er yn febrewaris 1837 yn it Switserske Suerich oan tyfus ferstoar. Pas yn 1879 waard it foar it earst publisearre, yn in ferzje dy't bot redigearre wie troch Karl Emil Franzos. *Woyzeck* waard yn 1913 foar it earst opfierd yn München. It stik is mannich kear adaptearre ta oare media, wêrûnder modernisearre en frije toanielfoarmen, musikal, opera, film, ballet en poppeteäter. It wurdt beskôge as ien fan 'e hichtepunten fan 'e Dútske literatuer. De Fryske oersetting, fan Anne Wadman, ferskynde yn 1987.

## Ynhâld
Franz Woyzeck is in sljochtwei soldaat, dy't legere is yn in Dútsk provinsjestedsje. Hy wennet gear mei Marie, de mem fan syn bern, dat net doopt is mei't it bûten it houlik om berne is. Woyzeck besiket mei los wurk foar syn kaptein wat ekstra jild te fertsjinjen om syn gesin fan te ûnderhâlden, en stimt ta as de kaptein him freget om mei te dwaan oan guon medyske eksperiminten fan 'e legerdokter. As ûnderdiel fan dy eksperiminten mei er fan 'e dokter bygelyks inkeld mar mear earten ite. Nei ferrin fan tiid begjint Woyzeck troch de suver sadistyske eksperiminten mei har idioate foarskriften dúdlik syn ferstân te ferliezen, en kriget er in rige apokalyptyske fizioenen.

In oar gefolch fan 'e eksperiminten is dat Marie har nocht fan Woyzeck begjint te krijen, en ynstee har sjarmes op in knappe tamboer-majoar rjochtet. Dy sjocht har wol sitten en liket, yn in dûbelsinnige sêne yn har sliepkeamer, omgong mei har te hawwen. As de almar oergeunstiger Woyzeck dêr aan fan kriget, konfrontearret er de tamboer-majoar mei syn fermoedens, mar dy jout him lykwols in wan bruien en fernederet him. Uteinlik stekt Woyzeck Marie dea yn 'e neite fan in poel.

Guon wolle hawwe dat Büchner fan doel wie en skreau in trêde bedriuw, wêryn't Woyzeck syn berjochting plakfine soe, mar it ûnfoltôge stik sa't er it by syn dea neiliet, einiget as Woyzeck it mês dat er foar de moard brûkt hat yn 'e poel smyt. De measte redigearre ferzjes fan it stik beslute, dêrop fuortborduerjend, mei de drinkeldea fan Woyzeck yn 'e poel, wylst er himsels it bloed fan 'e hannen besiket te waskjen.

## Fryske oersetting
*Woyzeck* waard ûnder deselde titel yn it Frysk oerset troch de skriuwer Anne Wadman (1919-1997). It lemma yn it digitaal argyf fan Tresoar liket oan te jaan dat it yn eigen behear útjûn is, mar hjirby ûntbrekt in jiertal. Neffens it *Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer*, fan Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, datearret dizze fertaling lykwols út 1987.
Nijgh & Van Ditmar

***Nijgh & Van Ditmar*** is in algemiene Nederlânske útjouwerij, fêstige te Amsterdam, dy't oprjochte is yn 1864. It bedriuw stiet benammen bekend om 'e literêre útjeften fan grutte Nederlânsktalige skriuwers, lykas Ferdinand Bordewijk, Albert Helman, Nescio, J.J. Slauerhoff en Simon Vestdijk, en resinter fan Ronald Giphart en Arnon Grunberg.

## Skiednis
Nijgh & Van Ditmar ûntstie doe't yn 1864 Henricus Nijgh en Willem Nicolaas Josua van Ditmar de lapen gearsmieten. Nijgh wie yn 1837 al in útjouwerij begûn, wêrmei't er û.m. ferantwurdlik wie foar de publikaasje fan 'e *[[Nieuwe Rotterdamsche Courant]]* (NRC). De earste jierren nei de fúzje ferskynden ek de boeken fan it nije bedriuw noch ûnder de namme Nijgh; pas yn 1870 krige de útjouwerij syn moderne namme. Yn 1908 waard de firma omfoarme ta in namleaze fennoatskip.

Fan oarsprong wie de útjouwerij fêstige yn Rotterdam, mar nei't it sintrum fan dy stêd op 14 maaie 1940 troch de Dútsers platbombardearre wie, en Doeke Zijlstra, ien fan 'e direkteuren, dyselde deis troch in Dútske slûpskutter deasketten waard, makke it bedriuw ûnder lieding fan 'e oerbleaune direkteur J.Th. Piek in trochstart fanút de dochterfêstigings yn De Haach en Foarburch.

Begjin jierren tachtich sette Nijgh & Van Ditmar útein mei in gearwurking mei útjouwerij Leopold, dy't krektlyk yn De Haach fêstige wie en dy't úteinlik yn Nijgh & Van Ditmar opgie. Dêrnei kamen se yn 1985 tegearre yn 'e hannen fan 'e *[[Weekbladpersgroep]]* (tsjintwurdich *[[WPG Uitgevers]]*). Twa jier letter, yn 1987, waarden de beide útjouwerijen nei Amsterdam ta ferhuze. Yn 1997 waard Leopold, no as útjouwerij foar jongereinboeken, wer ôfspjalte fan Nijgh & Van Ditmar, dat doe by Querido kaam te hearren, al behold it syn redaksjonele ûnôfhinklikheid. Tsjintwurdich binne Van Nijgh & Ditmar, Querido en oare útjouwers, lykas Athenaeum-Polak & Van Lennep, selsstannige en lykweardige dochterûndernimmings fan *WPG Uitgevers*.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Nijgh & Van Ditmar
Auke Visser

**Auke Visser**, better bekend as **Auke de Sloper** of **"âldste hooligan fan de stêd"** (Ljouwert, 29 septimber 1918 - dêre, 17 jannewaris 2014) wie in markant figuer út de haadstêd fan Fryslân. Hy hie in hannel yn âld izer en krige lanlike bekendheid troch syn optreden yn it tillefyzjeprogramma *Man Bijt Hond*, tegearre mei syn broer Jan, dy't yn 2008 ferstoar.

Auke de Sloper wie fanatyk oanhinger fan SC Cambuur en dêrfan krige hy syn oare bynamme.
Carl Schenstrøm

**Carl Schenstrøm** (Kopenhagen, 13 novimber 1881 - dêre, 10 april 1942) wie in Deensk toaniel- en filmakteur en komyk. De langliddige Schenstrøm wie de helte fan it koartswilich duo *Fyrtaartet og Bivogen* dat yn Nederlân bekend waard as Watt en Halfwatt; syn earste filmoptredens wiene yn stomme films.

## Filmografy <small>(kar-út)</small>
* 1937 - *Bleka greven*
* 1926 - *Ebberöds bank*
* 1925 - *Polis Paulus' påskasmäll*
* 1921 - *Silkesstrumpan*
* 1921 - *Landsvägsriddare
* 1920 - *En hustru till låns*
* 1918 - *Mästerkatten i stövlar''

## Keppelings om utens
* Carl Schenstrøm yn de imbd
* Foto's fan Carl Schenstrøm