open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Frans Coenen

**Frans Coenen jr.** (Amsterdam, 24 april 1866 - dêre, 23 juny 1936) wie in Nederlânsk naturalistysk skriuwer, essayist en literatuerkritikus. 

## Libben en wurk
Hy wie de soan fan de komponist Frans Coenen sr. (ien fan de oprjochters fan it Amsterdamsks Konservatorium) en Anna Maria van El. As bern hie er slim astma. Yn 1886 sette er út ein mei in rjochtestúdzje yn Amsterdam; yn 1892 promovearre er dêr op it proefskrift *De Fransche wet tot bescherming van verwaarloosde en mishandelde kinderen*. Ut syn deiboeken docht bliken dat Coenen bot oan himsels twifele en oerhinge nei swiersettigens.

Fan 1894 oant 1910 wie er resinsint foar toaniel, muzyk en skilderkeunst by de *[[Opregte Haarlemsche Courant]]*. Ek waard er meidogger by it tydskrift *[[De Kroniek (tydskrift)|De Kroniek]]* fan Pieter Lodewijk Tak. Njonken dat waard er yn 1895 konservator fan it Museum Willet-Holthuysen oan de Herengracht yn Amsterdam.

Hy boaske op 11 oktober 1899 oan Louise Sophia Vischer. Sy krigen gjin bern, om't de depressive Coenen dat net woe. Sadwaande waard it gjin lokkich houlik. Ek de naturalistyske romans en novellen dy't er yn de jierren 1892 - 1905 publisearre, tsjûgje fan in sombere geast fol gefoelens fan ferveling en langstme nei de dea. Titels as *Verveling*, *Een zwakke*, *Bleeke levens* en *In duisternis* sizze gâns wat oar syn gemoed. Syn bêste en bekendste wurk út dy perioade is *Zondagsrust*, oer it hopeleaze en nearzige libben fan in húshâlding yn in folksbuert.

Nei 1905 skreau Coenen hast gjin fiksjoneel proaza mear. Hy wie ûnder ynfloed fan de ideeën fan Hegel rekke, dy't troch  Gerard Bolland yn Nederlân ferspraat waarden. Troch dy filosofen beseach er it libben wat oars as by it determinisme fan de naturalisten, krige er wat mear betrouwen yn de wrâld en ek mear de sosjale belutsenens dy't earder al út syn proefskrift bliken dien hie. Hy waard lid fan de SDAP, mar die dêr net folle mei, dêrfoar wie er tefolle yndividualist. Yn de jierren tritich waard er, mei Jan van Nijlen, Jan Greshoff en Simon Vestdijk, redakteur fan it literêr tydskrift *[[Groot Nederland (tydskrift)|Groot Nederland]]*.

Koart foar syn dea yn 1936, skreau er noch *Onpersoonlijke herinneringen*, de koarte kronyk fan it hûs Willet-Holthuysen dêr't er de konservator fan wie. Dat wurk wurdt wolris ferlike mei de famyljeskiednis de *[[Buddenbrooks]]* fan Thomas Mann en jildt as Coenen syn bêste wurk.

## Wurk (seleksje)
* *Verveling* (1892)
* *Studies* (1894)
* *Een zwakke* (1896)
* *Bleeke levens* (1899)
* *Zondagsrust* (1902)
* *In duisternis* (1903)
* *Vluchtige verschijningen* (1903)
* *Burgermenschen* (1905)
* *Schetsen* (1908) 
* *Charles Dickens en de romantiek* (1911) 
* *Studiën van de Tachtiger beweging* (1924) 
* *Reizen, een uitweiding en inwijding* (1929) 
* *Onpersoonlijke herinneringen* (1936)

## Literatuer
* K.F. Proost: *Frans Coenen*, Arnhem, 1958.
* Jan Fontijn, Gideon Lodders (red.): *Frans Coenen*, Amsterdam, 1981.

## Keppelings om utens
*  [Coenen yn de [DBNL]]
*  Biografy by it ING
Herman Melville

**Herman Melville** (New York, 1 augustus 1819 - dêre, 28 septimber 1891) wie in Amerikaansk skriuwer fan romans, essays en gedichten. Syn mem kaam út it laach Gansevoort, in foaroansteande Nederlânsk-Amerikaanske famylje.

Yn Melville's tiid wiene Súd-See aventueren in populêr lietrêr sjenre yn de F.S., mar hy wie by syn dea al hast wer fergetten. Yn de jierren 20 waard syn grutte roman Moby Dick op 'e nij ûntdutsen; sa ek 'Billy Budd'. Tsjintwurdich jilt Melville as in wichtich persoan yn de Amerikaanske literatuer.

## Bibliografy

### Romans
* *Typee: A Peep at Polynesian Life* (1846)
* *Omoo: A Narrative of Adventures in the South Seas* (1847)
* *Mardi: And a Voyage Thither* (1849)
* *His First Voyage* (1849)
* *White-Jacket: or, The World in a Man-of-War* (1850)
* *Moby-Dick* (1851)
* *Pierre: or, The Ambiguities* (1852)
* *Israel Potter: His Fifty Years of Exile* (1855)
* *The Confidence-Man: His Masquerade* (1857)
* *Billy Budd, Sailor: An Inside Narrative* (1924)

### Koarte ferhalen
* *The Piazza Tales* (1856)
** *The Piazza*
** *Bartleby the Scrivener*
** *Benito Cereno*
** *The Lightning-Rod Man*
** *The Encantadas, or Enchanted Isles*
** *The Bell-Tower*

### Gedichten
* *Battle Pieces: And Aspects of the War* (1866)
* *Clarel: A Poem and Pilgrimage in the Holy Land* (1876)
* *John Marr and Other Sailors* (1888)
* *Timoleon* (1891)

## keppeling om utens
* Arrowhead—It hûs fan Herman Melville
* Fysyke beskriuwing fan Melville neffens syn paspoart 1856 oanfraach.
* ''Melville Room'' op it Berkshire Athenaeum
* New Bedford Whaling Museum
* Libben en wurk fan Herman Melville
* The Melville Society 
* Fisy fan tiidgenoaten fan Herman Melville
* Herman Melville Poet - The Poetry, Poems, and Prose-and-Verse Writings of Herman Melville
Saul Bellow

**Saul Bellow** (Lachine, 10 juny 1915 - Brooklyn, Massachusetts, 5 april 2005) wie in joadsk-Amerikaansk skriuwer. Syn boeken beskriuwe en ûndersykje de isolaasje en spirituele dissosjaasje fan syn haadpersoanen.

## Libben en wurk
Hy waard berne yn Lachine, in foarstêd fan Montreal in Kanada, út Russyske âlden. Hy waard grutbrocht yn Chicago en studearre sosjology en antropology. Nei it ôfstudearjen die er ûndersyk oan de universiteit fan Wisconsin en yn de Twadde Wrâldkriich tsjinne er by de keapfardij. Dêrnei hat er sels ek lesjûn oan de universiteiten fan ûnder oaren Minnesota, Princeton, Boston en Chicago.

Bellows earste boek, *Dangling Man*, waard 1944 útjûn en in tal súksesfolle fiksje- en nonfiksjewurken soenen rillegau folgje. Oft it no om romantyske, finânsjele as oare swierrichheden giet, de gaos dy't in typysk haadpersoan trochmakket laat sûnder mis ta yngeande eksistinsjele fragen, mar ek ta hilaryske en koartswillige sitewaasjes. Bellow referearret yn syn boeken oan de grutte filosofen en tinkers, mar de lêsberens hat der net ûnder te lijen. In goed foarbyld dêrfan is *Mr. Sammler’s Planet*.

Bellow hat de Nobelpriis foar de Literatuer wûn yn 1976 foar *Humboldt's Gift*. Yn 1988 ûntfong er de heechste Amerikaanske keunstûnderskieding, de *[[National Medal of Arts]]*.

## Bibliografy
### Boeken
* *Dangling Man* (1944)
* *The Victim* (1947) 
* *The Adventures of Augie March* (1953)
* *Seize the Day* (1956) 
* *Henderson the Rain King* (1959) 
* *[[Herzog]]* (1964)
* *Mr. Sammler's Plan*et (1970) 
* *Humboldt's Gift* (1975)
* *The Dean's December* (1982) 
* *To Jerusalem and Bac*k (1976) 
* *More Die of Heartbreak* (1987) 
* *A Theft* (1989) 
* *The Bellarosa Connection* (1989)
* *Ravelstein* (2000)

### Essays
* *It All Adds Up*

## Keppeling om utens
* Ingelstalige webstee oer Saul Bellow
Riboaze

**Riboaze** is in monosacharide (in inkelfâldige sûker), dy't foarkomt yn guon nukleïnesoeren en as sadanich in stof is dy't yn spieren foarkomt.

## Sjoch ek
* Fruktoaze
* Galaktoaze
* Glukoaze

## Keppeling om utens
*
Aeolus (mytology)

**Aeolus** (Gryksk: **Aiolos**) is in figuer ýt de Grykske en Romeinske mytology. Hy wie in soan fan Poseidon dy't troch Seus oansteld waard as de bewarder fan de winen: Boreas de noardewyn, Notus de sudewyn, Eurus de eastewyn en Zephyrus de westewyn. Aeolus hâldt dizze winen opsluten yn in grot, en kin se as hy dat wol útstjoere om wyn te bringen.

Aeolus moete op de Liparyske Eilannen Odysseus. Hy joech dizze in pûd mei, wêryn de westewinen sieten, sadat Odysseus noait lêst fan tsjinwyn hawwe soe. De reisgenoaten fan Odysseus wienen lykwols sa nijsgjirrich, dat se yn de pûde seagen. De tsjinwinen ûntsnapten, wêrtroch't Odysseus syn bestimming noch net berikke koe.

Hy wie ek de godheid dy't derfoar soarge dat de Griken net útfarre koenen nei Troaje (dit op oanstean fan Artemis), eardat kening Agamemnon syn dochter Iphigeneia oan de goadinne offerje soe.

De god is ek de mytyske foarfaar fan de Aeoljers.

*Eollysk* is in eolysk proses (ierdwittenskippen) is in begryp út de boaiemkunde: troch de wyn foarme, ôfsetten.
Graham Swift

**Graham Colin Swift** (Londen, 4 maaie 1949) is in bekend Britsk skriuwer.  Hy is berne yn Londen, Ingelân en studearre oan it *Dulwich College*, Londen, Queens' College, Cambridge, en letter oan de Universiteit fan York. Hy wie in goede freon fan Ted Hughes.

## Wurk
Swift jildt op 't heden as ien fan de wichtige Britske skriuwers. Syn wurk is yn mear as tweintich talen oerset en hat in stikmannich prizen opsmiten. De romans *Waterland* (1983) en *Last Orders* (1996), hearre ta syn meast bekende wurk, beide binne ek ferfilme.
In sintraal tema yn Swifts' wurk is de funksje fan de herinnering, sawol yn it libben fan elts minske as fan it kollektyf en har ferhâlding ta de skiednis. Swifts persoanaazjes sitte faak yn de hjerst fan harren libben en besykje troch yngeand selsûndersyk werom te sjen, djip yn it ûnthâld te dollen en te bespegeljen, allerhande foarfallen (dy't faak yn earsten net folle om 'e hakken lykje te hawwen) te begripen en te hifkjen om dêrnei de balâns fan harren libben op te meitsjen. 

Swift brûkt yn in protte fan syn wurk in a-gronologyske ferteltechnyk.

## Romans
**The Sweet-Shop Owner* (1980)
**Shuttlecock* (1982), winner fan de *Geoffrey Faber Memorial Prize* yn 1983
**Waterland* (1983), ferfilme
**Out of This World* (1988)
**Ever After* 1992)
**Last Orders* (1996), winner fan de Booker Prize 1996, ferfilme
**The Light of Day* (2003)
**Tomorrow* (2007)
**Making an Elephant: Writing from Within* (2009)
**Wish You Were Here* (2011)
**Mothering Sunday* (2016)
**Here We Are* (2020)

## Koart ferhaal
* *Learning to Swim* (1982)
* *Chemistry* (2008)
* *England and Other Stories* (2014)
* *[https://www.newyorker.com/magazine/2021/01/18/blushes Blushes]*, yn The New Yorker. 11 jannewaris 2021.
* *[https://www.newyorker.com/magazine/2022/01/17/fireworks Fireworks]* yn The New Yorker. 17 jannewaris 2022.
* *Twelve Post-War Tales* (2025)

## Non-fiksje
**Making an Elephant: Writing from Within* (2009)

## Bewurkingen
*Waterland* waard yn 1992 bewurke ta in film mei deselde namme. De film waard regissearre troch Stephen Gyllenhaal en hie Ethan Hawke, Jeremy Irons en Sinéad Cusack yn de haadrollen.

Swift syn roman *Mothering Sunday* waard yn 2021 bewurke ta in film mei Olivia Colman en Colin Furth yn de haadrollen en Glenda Jackson. 

## Literatuer
* : *Understanding Graham Swift*. - Columbia SC : University Press, 2003. - ISBN 1-57003-515-6

## Keppeling om utens
* 2007 audio ynterview mei Graham Swift oer it tema fan 'The Light of Day', ûnder lieding fan John Mullan
Atoommassa

De **atoommassa**is, lykas it wurd oanjout, de massa fan in atoom. De atoommassa wurdt oanjûn yn atomêre massa-ienheden (u). Elk isotoop fan in gemysk elemint hat in oare atoommassa.

## Elemint
De atoommassa fan in elemint as gehiel is definiearre as de woegen trochsneed fan de atoommassa's fan alle natuerlike isotopen, wêrby't de weachfaktor fan in isotoop de relative oanwêzichheid op ierde is. Dizze trochsneed wurdt meastal oanjûn as de relative atoommassa.

## Ferbân mei oare ienheden
Ien mol koalstof fan it isotoop 12C hat in massa fan 12 gram. De atoommassa fan ien atoom 12C is lyk oan:
12 / NA gram = 1,93×10-26 kg
NA stiet foar de konstante fan Avogadro, it tal dieltsjes yn ien mol.

## Sjoch ek
* massagetal.

## Keppeling om utens
*
Monosacharide

**Monosachariden** (**inkeldsûkers**) binne de ienfâldichste koalhydraten. It binne aldehyd-alkohoalen en keton-alkohoalen mei trije oant seis koalstofatomen. Sûkers mei trije koalstofatomen wurden *trioazen* neamd, dy mei 4,5 en 6 binne *tetroazen*, *pentoazen* en *heksoazen*.

De fjouwer ferneamdste monosachariden:

Ofbyld:Alpha-D-Glucopyranose.svg|Glukoaze
Ofbyld:Alpha-D-Galactopyranose.svg|Galaktoaze
Ofbyld:Alpha-D-Fructofuranose.svg|Fruktoaze
Ofbyld:Alpha-D-Ribofuranose.svg|Riboaze


## Aldoaze of Ketoaze
De monomeare basissûkers hawwe ien keatling fan 3,4,5,6 of 7 koalstofatomen dy't op ien nei allegear in hydroksylkloft drage. It oerbleaune koalstofatoom foarmet in karbonylkloft. As de karbonylkloft oan it earste koalstofatoom yn de keatling sit, is it in **aldoaze** (neamd nei aldehyde), as ien fan de oare koalstofatomen de karbonylkloft draacht is it in **ketoaze** (neamd nei keton).

## Alfabetyske list fan monosachariden

* Alloaze
* Altroaze
* Arabinoaze
* Dihydroksyaseton
* Erytroaze
* Erytruloaze
* Fruktoaze
* Galaktoaze
* Glukoaze
* Glyseraldehyde
* Guloaze
* Ksiluloaze
* Ksyloaze
* Lyksoaze
* Mannoaze
* Psikoaze
* Riboaze
* Ribuloaze
* Sorboaze
* Tagatoaze
* Taloaze
* Treoaze
* Ydoaze

## Tabel fan monosachariden

Sorteare op tal koalstofatomen en gemyske eigenskippen:
**aldoaze****ketoaze**
trioazeglyseraldehydedihydroksyaseton
tetroazeerytroazetreoazeerytruloaze
pentoazearabinoazelyksoazeksyloazeriboazeksiluloazeribuloaze
heksoazealloazealtroazegalaktoazeglukoazeguloazemannoazetaloazeydoazefruktoazepsikoazesorboazetagatoaze

## Keppeling om utens
*
Carry van Bruggen

**Carry van Bruggen**, skriuwersnamme fan *Caroline Lea de Haan* (Smilde, 1 jannewaris 1881 - Laren, 16 novimber 1932) wie in Nederlânsk skriuwster. Se skreau ek ûnder pseudonym fan *Justine Abbing* en *May*. Se wie de hast ien jier âldere suster fan de Nederlânske skriuwer en jurist signifikus en politikus Jacob Israël de Haan, dy't berne waard op 31 desimber fan itselde jier.

## Jeugd en ûntjouwing
Van Bruggen brocht har jeugd troch yn Saandam en wie ien fan sechtjin bern fan de strang joadsk-ortodokske godtsjinstlearaar Izak de Haan en Betje Ruben. Hja wenne fan 1882 oant 1885 op De Gordyk dêr't har heit foarsjonger wie. Yn 1900 waard se ûnderwizeres yn Amsterdam en yn 1904 troude se mei de sjoernalist en skriuwer Kees van Bruggen. Hja setten har ta wenjen yn Nederlânsk-Ynje. 

## Boeken
Yn 1907 kamen Carry en Kees van Bruggen werom nei Nederlân. Doe waard ek har earste boek publisearre: *In de schaduw*. Yn 1914 ferfear it pear fan Amsterdam nei Laren, mar it houlik wie net goed dat se skieden yn 1917. Se wertroude yn 1920 mei dr. Adriaan Pit, in keunsthistoarikus, mar bleau skriuwen ûnder de namme Carry van Bruggen. Yn dizze perioade skreau se ûnder oare *Prometheus* (1919), *Eva* (1927) en har bekendste wurk *Het huisje aan de sloot* (1921). De lêste is in ferhalebondel mei 25 koarte episoades út it libben fan 'in famke en har twillingbroerke', oftewol oantinkens oan har jeugd yn Saandam. ar 'taalboek' *Hedendaagsch Fetischisme* (1925) befettet in krityske beskôging oer taal en taalkunde.

## Depressiviteit
Van Bruggen hie te lijen fan depresjes, en fan 1928 ôf waard hja regelmjittich yn ferpleechhûzen opnomd. Yn 1932 stoar se oan in longûntstekking dy't se skipe hie nei't se yn koma rekke wie troch tefolle sliepmiddels. Om't se al in protte sliepmiddels (barbituraten) brûkte is it ûnwis oft se harsels tekoart dien wollen hat.

## Literatuer
* *Carry van Bruggen, Verhalend proza: De verlatene, Het huisje aan de sloot, Eva*, besoarge troch J.M.J. Sicking (Amsterdam: Delta/Van Oorschot 2007)
* Heleen van Duijn, 'De *Sprachskepsis* voorbij. Undersyk nei de funksjes fan taal yn *Eva* en *To the Lighthouse*'. *Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek* 25 (2007), 89-121. (http://hdl.handle.net/1871/12691)
* Madelon de Keizer, *De dochter van een gazan. Carry van Bruggen en de Nederlandse samenleving* 1900-1930 (Amsterdam: Bert Bakker, 2006)
* Jan Noordegraaf, 'Nog eens ‘Hedendaagsch Fetischisme' '. *Voortgang, jaarboek voor de neerlandistiek* 4 (1983), 193-230. Werprinte yn Jan Noordegraaf, *Van Hemsterhuis tot Stutterheim. Over wetenschapsgeschiedenis*.  Münster: Nodus Publikationen  2000, 126-157). (http://hdl.handle.net/1871/10329)
* Jan Noordegraaf, 'Tekenen des onderscheids. Hedendaagsch Fetischisme herlezen'. *In de marge* 11 (2002), no. 3, 18-25. (http://hdl.handle.net/1871/10526) 
* Wouter de Koning, ' 'Meisjes kussen elkaar toch niet op de lippen?' Biseksualiteit in het werk van Carry van Bruggen'. Yn *Lover, tijdschrift over feminisme*, fol. 29 (2002), ôfl. 1 (mrt), side 42-45, 57. (http://bruggen1.tripod.com/eva.html)

## Keppeling om utens
* Bibliografy
Dimear

In **dimear** is yn de gemy in ferbining dy't bestiet út twa monomearen. De namme is ôflaat fan it Grykske *di* (twa) en *meros* (part).

As de twa ienheden fan it dimear lyk binne, is it in *homodimear*, as se ferskille is it in *heterodimear*.

In dimear kin ek bestean út twa aaiwytmolekulen. De disachariden binne ek dimearen.

## Sjoch ek
* oligomear
* polymear

## Keppeling om utens
*
Lyksoaze

**Lyksoaze** (C5H10O5) is in monosacharide mei 5 koalstofatomen. Lyksoaze komt hast net foar yn de natuer, allinne as in part fan bakteriële  sûkerfetten.

## Keppeling om utens
*
Maarten Biesheuvel

**Jacob Martinus Arend (Maarten) Biesheuvel** (Skiedam, 23 maaie 1939 - Leien, 30 july 2020) wie in Nederlânsk skriuwer. Hy debutearre mei de ferhalebondel *In de bovenkooi* (1972), wêrmei't er fuortendaliks namme makke. Hy publisearret as *J.M.A. Biesheuvel*.

## Libben
Biesheuvel studearre Rjochten oan de Ryksuniversiteit Leien fan 1960 ôf, en waard lid fan de studinteferiening Catena. Hy skreau foar it ferieningsblêd en foar it Leids Universiteits Blêd. Biesheuvel hie in bysûndere relaasje mei de jurist en essayist Huib Drion en mei de heechleraar Russyske literatuer Karel van het Reve (waans kolleezjes hy folge). Hy neamde him *God* en hie in yngeande korrespondinsje mei Van het Reve, dy't Biesheuvel syn bysûndere talint erkende.

Hy hat oan it Rapenburg, de Nieuwe Rijn en de Brahmsloane wenne, en wennet anno 2018 noch hieltyd yn Leien, yn in houten hûske mei de namme 'Sunny Home'.

Biesheuvel hat fan jongs ôf te lijen hân fan depresjes ôfwiksele mei perioaden dat er manysk wie (Bipolêre steuring). Maarten Biesheuvel wie troud mei Eva Gütlich (1938-2018) oant har dea op 20 novimber 2018. Maarten Biesheuvel stoar op 30 july 2020 nei in koart siikbêd yn de âldens fan 81 jier.

## Underskiedingen
Op 24 maaie 2007 ûntfong Biesheuvel, foar syn hiele oeuvre, de prestizjeuze P.C. Hooft-priis 2007. April 2008 waard er beneamd ta Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw. Earder wie er al beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau. Sûnt 2015 bestiet der de J.M.A. Biesheuvelpriis foar de bêste koartferhalebondel.

## Bibliografy
* *In de bovenkooi* (1972) 
* *Slechte mensen* (1973) 
* *Het nut van de wereld* (1975) 
* *De Weg naar het Licht* (1977) 
* *Een dag uit het leven van David Windvaantje* (1978) 
* *De verpletterende werkelijkheid* (1979)
* *De merel* (1980) 
* *Duizend vlinders* (1981) 
* *Hoe de dieren in de hemel kwamen, voorafgegaan door Die aardige beer* (1982) 
* *Brommer op zee* (1982) 
* *De bruid* (1982) 
* *De steen der wijzen* (1983)
* *De wereld moet beter worden* (1984) 
* *Reis door mijn kamer* (1984) 
* *Zeeverhalen* (1985)
* *De klacht van de dorpsschoolmeester* (1985) 
* *Eert uw vader en uw moeder* (1985) 
* *Godencirkel* (1986) 
* *De angstkunstenaar* (1987) 
* *Een overtollig mens* (1988, boekewikepresint)
* *Biesboek* (1988)
* *Konijn* (1988) 
* *Vijftig verhalen* (1989)
* *Carpe diem* (1989) 
* *Kind / Het wonder* (1994)
* *Zes novellen* (2001)
* *Oude geschiedenis van Pa, die leefde als een dier want hĳ schaamde zich nergens voor en hĳ was erg practisch* (2002)
* *Eva's keus* (2003, bondel ferhalen, gearstâld troch Eva Gütlich)
* *Verzameld werk* (2008, 3 dielen tinprinte)
* *Brief aan Vader* (2015), kar út eigen wurk, oanfold mei net earder publisearre ferhalen
* *Verhalen uit het gekkenhuis* (2018)
* *Een Schiedamse jongen* (2019)
* *Vroeger schreef ik, gevonden verhalen* (2021)

## Keppeling om utens
*Bibliografy 
*Digitale bibleteek foar de Nederlânske letteren
184

## Foarfallen
* Yn Sina brekt de boereopstân fan der Giele Tulbannen út, dy't úteinlik lide sil ta de fal fan de Han-dynasty.

## Berne

## Ferstoarn
Lord Byron

**George Gordon Byron** (Londen, 22 jannewaris 1788 – Mesolongi, 19 april 1824), better bekend as **Lord Byron**, wie in Ingelsk skriuwer en dichter. Syn ynfloed op de Jeropeeske dichtkeunst, muzyk, literatuer, opera en skilderkeunst wie enoarm, hoewol't it boargerdom in moreel ôfgriis fan him hie. Syn bekendste wurk is *Childe Harold's Pilgrimage*.

Yn "Childe Harold's Pilgrimage" út 1812 ferskynt foar it earst de saneamde 'Byroanyske helt' (*Byronic hero*), in wjerspegeling fan Byron sels. Childe Harold is in mankelike jongfeint, dy't nei in lossinnich libben ôflieding siket yn útlânske reizen. Hy beskriuwt de reizen en ferbynt dêr syn prakkesearjen oer it ferline mei. De 'Byronic hero' hat alle noflikens fan it libben meimakke en is no oertsjûge fan har legens. Dit 'Byronisme' is in soad neifolge yn de Jeropeeske (romantyske) literatuer, yn Nederlân ûnder oaren by Nicolaas Beets, Adriaan van der Hoop Jr. en Petrus Augustus de Génestet.

Byrons masterwurk is *Don Juan* (1819-1824), in net foltôge ferheljende satire fan sechtjin sangen. It is in griemmank fan earnst, synisme en humor, wêryn yn de lêste sangen Britske sosjale tastannen hikkele wurde.

## Wichtich wurk
* *Hours of Idleness* (1807)
* *[[English Bards and Scotch Reviewers]]* (1809)
* *[[Childe Harold's Pilgrimage, Cantos I & II]]* (1812)
* *[[The Giaour]]* (1813) 
* *[[The Bride of Abydos]]* (1813)
* *[[The Corsair]]* (1814)
* *[[Lara, A Tale]]* (1814)
* *[[Hebrew Melodies]]* (1815)
* *[[The Siege of Corinth (gedicht)|The Siege of Corinth]]* (1816) 
* *[[Parisina]]* (1816) 
* *[[The Prisoner of Chillon]]* (1816) )
* *[[The Dream (Byron)|The Dream]]* (1816) 
* *[[Prometheus (gedicht)|Prometheus]]* (1816)
* *[[Darkness (gedicht)|Darkness]]* (1816) 
* *[[Manfred (gedicht)|Manfred]]* (1817) 
* *[[The Lament of Tasso]]* (1817)
* *[[Beppo (Byron)|Beppo]]* (1818) 
* *[[Childe Harold's Pilgrimage]]* (1818) 
* *[[Don Juan (Byron)|Don Juan]]* 
* *[[Mazeppa (Byron)|Mazeppa]]* (1819)
* *[[The Prophecy of Dante]]* (1819)
* *[[Marino Faliero, Doge of Venice|Marino Faliero]]* (1820)
* *[[Sardanapalus (toneelstuk)|Sardanapalus]]* (1821)
* *[[The Two Foscari (Byron)|The Two Foscari]]* (1821)
* *[[Cain (Byron)|Cain]]* (1821)
* *The Vision of Judgment* (1821)
* *[[Heaven and Earth (toanielstik)|Heaven and Earth]]* (1821)
* *[[Werner (gedicht)|Werner]]* (1822)
* *[[The Age of Bronze (gedicht)|The Age of Bronze]]* (1823)
* *[[The Island (Byron)|The Island]]* (1823) 
* *[[The Deformed Transformed]]* (1824)

## Keppeling om utens
* Wikisource
It wurk fan Byron is te lêzen op ferskate siden fan it Projekt Gutenberg:
* ''Childe Harold's Pilgrimage''
* ''Byron's Poetical Works, Vol. 1''
* ''The Works Of Lord Byron, Letters and Journals, Vol. 1''
* ''The Works of Lord Byron: Letters and Journals, Vol. 2''
Mary Shelley

**Mary Shelley**, berne as *Mary Wollstonecraft Godwin* (Londen, 30 augustus 1797 – dêre, 1 febrewaris 1851) wie in Ingelske skriuwster.

Mary Shelley wie de dochter fan de feministe Mary Wollstonecraft en de filosoof William Godwin. Se waard de frou fan de ferneamde skriuwer en dichter Percy Bysshe Shelley. Har âldere man organisearre regelmjittich gearkomsten foar de doetiidske literêre grutten. Sy mocht dêrby wêze as harker. Ynspirearre troch de ferhalen fan dy grutte mannen skreaun Mary Shelly op har 19e de roman Frankenstein (*The Modern Prometheus*).

Se stoar op 1 febrewaris 1851 yn Londen. Op har fersyk waard hja begroeven op it hôf fan de *Saint Peter's Church* yn Bournemouth.

## Bibliografy
### Romans
* *[[Frankenstein (roman)|Frankenstein; Or, The Modern Prometheus]]* (1818)
* *Mathilda* (1819-1920, earste publikaasje 1959)
* *Valperga: Or, the Life and Adventures of Castruccio, Prince of Lucca* (1823)
* *The Last Man* (1826)
* *The Fortunes of Perkin Warbeck, A Romance* (1830)
* *Lodore* (1835)
* *Falkner* (1837)

## Trivia
De film Gothic fan de Britske regisseur Ken Russell is foar in part basearre op de gearkomsten fan literêre kopstikken wêr't Mary Shelly by oanwêzich wie. Yn it fierders optochte ferhaal wurdt se spile troch de aktrise Natasha Richardson.
Thomas Rosenboom

**Thomas Rosenboom** (Doetinchem, 8 jannewaris 1956) is in Nederlânsk skriuwer fan romans en koarte ferhalen.

Neist syn wurk as skriuwer joech er in skoft les oan de universiteit fan Michigan en fersoarge er yn Amsterdam kursussen proazaskriuwen.

As skriuwer debutearre er yn 1982 mei it ferhaal *Bedenkingen*.  

De roman *Gewassen vlees* spilet him ôf yn de 18e iuw, yn de opskuor om it Pachtersrebûlje hinne, yn it Fryslân ûnder bewâld fan steedhâlder Willem IV fan Oranje-Nassau en it belis fan Bergen op Zoom yn de Eastenrykske Suksesjeoarloch.

Yn de roman *Publieke werken* beskriuwt Rosenboom it libben fan de Drintske apteker Anijs en syn Amsterdamske neef, de fioelbouwer Vedder. De roman spilet yn de 80-er jierren fan de 19e iuw, foar in part tsjin it dekor fan de feankoloanjes om Hoogeveen hinne en foar in diel mei as eftergrûn de bou fan it ''Victoria Hotel'' en it Amsterdamsk Sintraal Stasjon dat dêr njonkenoer leit. It boek waard yn 2015 ferfilme.

Foar beide romans ûntfong Rosenboom de Libris Literatuer Priis. 

## Bibliografy
*1982 - *Bedenkingen* (ferhaal)
*1983 - *De mensen thuis* (ferhalen)
*1985 - *Vriend van verdienste* (roman)
*1994 - *Gewassen vlees* (roman)
*1999 - *Publieke werken* (roman)
*2003 - *De nieuwe man* (roman)
*2004 - *Spitzen* (roman)
*2006 - *Hoog aan de wind* (ferhalen)
*2009 - *Zoete mond* (roman)
*2012 - *De rode loper* (roman)
*2020 - *De grote ronde* (ferhaal yn de Terloops-rige fan Uitgeverij Van Oorschot)
*2024 - *Personages in zaken* (lêzing)
*2025 - *Late vader* (autobiografyske ferhalen)

## Keppeling om utens
*Thomas Roosenboom yn de DNBL
1 f.Kr.

## Foarfallen
* 31 desimber - lêste dei foar it begjin fan de jiertelling.

## Berne
* 25 desimber - Jezus Kristus, neffens de Kristlike tradysje.

## Ferstoarn
* Keizer Ai fan Han.
400 f.Kr.

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Malta wurdt ferovere troch Kartaachske troepen.
* *sûnder datum* - Yn Syrakuse, op Sisylje, ûntwikkelje de Griken de kattepûl, in belegeringswapen dêr't se grutte stiennen en sels rotsblokken mei op 'e fijân ôf slingerje kinne.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*kening Agis III fan Sparta († 330 f.Kr.)

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
*Aspasia fan Milete, libbenspartner fan 'e Ateenske steatsman Perikles (* 470 f.Kr.)
Fanny Kaplan

**Fanni Jefimovna Kaplan** (Фанни Ефимовна Каплан; 10 febrewaris, 1890 – 3 septimber, 1918), ek bekend as **Fanny Kaplan** en as **Dora Kaplan**, wie in Russysk polityk revolúsjonêr dy't yn 1918 besocht hat Vladimir Lenin te fermoardzjen.

## Keppeling om utens
* Fanya Kaplan on Spartacus
* Fanny Kaplan - bronze miniature by Igor Zeinalov
* Fanya Kaplan Biography at J-Grit: The Internet Index of Tough Jews
* The location in Moscow where Fanny Kaplan shot Lenin
List fan Russyske skriuwers

De neikommende list fan yn it Westen bekende **[[Ruslân|Russyske]] skriuwers** en dichters stiet yn alfabetyske folchoarder. Yn gefal fan in pseudonym stiet de wiere namme tusken heakjes.

## A - C
* Anna Achmatova, 1896-1966
* Vasili Aksenov, 1932-2009
* Andrej Amalrik, 1938-1980
* Michail Artsybasjev, 1878 - 1927
* Isaak Babel, 1894-1941
* Jevgeni Baratynski, 1800-1844
* Michail Boelgakov, 1891-1940
* Aleksander Blok, 1880-1921
* Josef Brodsky, 1940-1996

## D - E
* Denis Davydov, 1784-1839
* Anton Delvig, 1798-1831
* Fjodor Dostojevski, 1821-1881

## F - H
* Afanasi Fet, 1820-1892
* Vsevolod Garsjin, 1855-1888
* Nikolaj Gogol, 1809-1852
* Ivan Gontsjarow, 1812-1891
* Maksim Gorki, 1868-1936
* Alexander Hertzen, 1812-1870

## I - L
* Venedikt Jerofejev, 1938-1990
* Nikolaj Karamzin, 1766-1826
* Aleksandr Koeprin, 1870 - 1938
* Vladimir Korolenko, 1853-1921
* Ivan Krylov, 1768/1769-1844
* Michail Lermontov, 1814-1841
* Nikolaj Leskov, 1831-1895
* Michail Lomonosov 1711-1765

## M - P
* Osip Mandelstam, 1891-1938
* Vladimir Nabokov, 1899-1977
* Nikolaj Nekrasov, 1821-1877/8
* Boris Pasternak, 1890-1960
* Michail Paustovski, 1873-1954
* Aleksej Pisemski, 1821-1881
* Aleksander Poesjkin, 1799-1837

## Q - S
* Andrej Sinjavskij, 1925-1997
* Sjtsjedrin (Michail Saltykov-Sjtsjedrin), 1826-1889
* Alexej Soevorin, 1834-1912
* Aleksander Solzjenitsyn, 1918-2008

## T - Z
* Fjodor Tjoettsjev, 1803-1873
* Ivan Toergenjev, 1818-1883
* Lev Tolstoi, 1828-1910
* Anton Tsjechov, 1860-1904
* Vladimir Voijnovitsj, 1932
* Vasili Zjoekovski, 1783-1852
* Michail Zosjtjenko, 1895-1958
186

## Foarfallen
* Pertinaks ûnderdrukt in opstân yn Brittanje, nei it ferstjerren fan kening Lusius.

## Berne

## Ferstoarn
* Lusius, kening fan Brittanje (wierskynlike datum)
187

## Foarfallen
* Septimius Severus (takomstige keizer) trout mei de Syryske prinses Julia Domna

## Berne

## Ferstoarn
188

## Foarfallen
* Lucius Aelius Aurelius Kommodus Antoninus wurdt archont fan Atene.

## Berne
* Karakalla, takomstich keizer fan Rome

## Ferstoarn
189

## Foarfallen
### Itaalje
* Fiktor I (189 - 199) folget Eleuterus op as fjirtjinde Paus fan Rome. Hy feroaret de offisjele taal fan de Roomsk-katolike Tsjerke fan Aldgryksk yn Latyn.

## Berne
* Geta, takomstich meikeizer fan Septimius Sevearus en Karakalla

## Ferstoarn
190

## Foarfallen
* Der is krapte oan nôt yn Rome en de ûnrêst nimt ta. Kommodus beslút syn geunsteling Kleander de skuld te jaan en levert him oan in lilke mannichte út.
* Yn Partsje komt Osroes II yn opstânn tsjin Fologases IV
### Sina
* Prins Han Shaodi wurdt yn it keizerlik paleis twongen fergiftige wyn te drinken. Nei syn ferstjerren brekt der op 'en nij in opstân út yn it Sineeske Ryk.
* Yn de eastlike provinsjes fan it ryk wurdt in koalysje foarme tsjin keizer Han Xiandi, dy't as marionet fungearet ûnder it bewâld fan de tiran Dong Zhuo.

## Berne

## Ferstoarn
* Atenagoras fan Athene, Gryksk-kristlike apologeet
* Han Shaodi, keizer fan it Sineeske Keizerryk
191

## Foarfallen
* Der brekt in ferneatigjende brân út yn Rome. Kommodus beslút de stêd wer op te bouwen en om te dopen yn ''Colonia Commodiana'

## Berne

## Ferstoarn
Roddy Doyle

**Roddy Doyle** (Dublin, 8 maaie 1958) is in Iersk skriuwer. Syn boeken geane oer de arbeidzjende klasse yn Dublin en binne loftich mar hawwe in serieuze ûndertoan.

Doyle waard grutbrocht yn Kilbarrack, Dublin. Syn mem Ita Bolger Doyle, is een nicht fan de koartferhaleskriuwer  Maeve Brennan. Hy wennet yn Killiney.  Hy die in keunsstúdzje oan de Universiteit fan Dublin en helle in Bachelor of Arts-graad. Foardat er foltiidskriuwer waard yn 1993, wie er learaar Ingelsk en ierdrykskunde oan de *Greendale Community School* yn Kilbarrack, Noard-Dublin. Yn dy tiid wie ien fan syn learlingen de toanielskriuwster Enda Walsh. 

Jannewaris 2009 koe it troch Doyle stifte sintrum foar kreatyf skriuwen, "Fighting Words", yn Dublin de doarren iepenje. It idee foar it projekt krige er nei in besite oan syn freon Dave Eggers syn *826 Valencia project* yn San Fransisko. 'Fighting Words' meie studinten fan alle leeftiden hinne, en de lessen binne fergees.

## Bibliografy
### Romans
**[[The Commitments]]* (1987
* *The Snapper (De bastaard)* (1990) (ferfilme 1993 troch Stephen Frears)
* *The Van (De Bus)* (1991) 
* *Paddy Clarke Ha Ha Ha* (Booker Priis 1993)
* *The Woman Who Walked Into Doors (1996) (
* *A star called Henry (De stjer Henry Smart)* (1999)
* *Oh Play That Thing (Een vriend van Louis)* (2004): Henry Smart's belevenissen in de VS.
* *Paula Spencer* (2006) (Ferfolg op The Woman Who Walked Into Doors)
* Foar searje 1 fan de *Open door searjes* skreaun hy it boek *Not just for christmas* (1991)

=== Non-fiksje ===
* *Rory en Ita* (2002) (oer Doyle's âlden)

=== Toaniel ===
* *War* (1989)
* *Brown Bread* (1993)
* *Guess Who's Coming for the Dinner* (2001)
* *The Woman Who Walked into Doors* (2003)
* Opnij skreaun *The Playboy of the Western World* (2007) mei Bisi Adigun

=== Berneboeken ===
* *The Giggler Treatment* (2000)
* *Rover Saves Christmas* (2001)
* *The Meanwhile Adventures* (2004)
* *Wilderness * (2007)
* *Her Mother's Face* (2008)

=== Filmskripten ===
* *When Brendan Met Trudy'' (2000).
* "New Boy" (2008) -- (Academy Award), koarte film regisearre troch Steph Green basearre op Doyle's koarte ferhaal mei deselde namme.
192

## Foarfallen
* 31 desimber - Pertinaks wurdt útroppen ta keizer fan Rome
* Yn Partsje wurdt Fologases IV opfolge troch Fologases V

## Berne

## Ferstoarn
* 31 desimber - Kommodus (31), keizer fan it Romeinske Keizerryk
195

## Foarfallen
* Keizer Septimius Severus doopt syn âldste soan om ta "Markus Aurelius Antoninus" (letter better bekend by syn bynamme "Karakalla") en ropt him út ta *Caesar* ynstee fan Klodius Albinus. Dizze wurdt troch syn legioenen yn Britannia en Gallia ta keizer útroppen en troch de Romeinske senaat ta steatsfijân ferklearre.

## Berne

## Ferstoarn
196

## Foarfallen
* Kloadius Albinus lit him ta augustus útroppe, en is dêrmei yn opstân tsjin keizer Septimius Severus.
* Yn ien fan syn geskriften skriuwt Bardaisan fan Edessa fan kristenen ûnder de Parten, Baktryers en oare folken fan it Arsasidenryk.

## Berne

## Ferstoarn
Ksyloaze

**Ksyloaze**, ek wol *houtsûker* (C5H10O5), is in monosacharide mei fiif koalstofatomen en in aldehydekloft. Ksyloaze wurdt fûn yn de embryo's fan de measte ytbere planten. It wie it earst klearmakke fan hout troch Koch yn 1881. Ut ksyloaze wurdt de swietstof ksylitol makke.

Ksyloaze wurdt yn it minsklik lichem net ôfbrutsen, en ûnferoare wer útskieden. Yn de genêskunde wurdt ksyloaze dêrom brûkt foar maachûndersyk en de avesaasje fan de resorpsje (*weropnimmen*) yn de termen.

## Keppeling om utens
*
198

## Foarfallen
* Keizer Septimius Severus ferovert mei syn soannen Partia en de haadstêd Stesifon dat leechplondere wurdt; de manlike befolking wurdt fermoartde, de rest as slaaf ôffierd.
* Karakalla wurdt meikeizer en Geta wurdt *Caesar*.

## Berne

## Ferstoarn
Psikoaze

**Psikoaze** (C6H12O6) is in monosacharide mei mar in lyts bytsje enerzjy. Psikoaze wurdt brûkt (yn lytse mannichten) yn agraryske produkten. It is ferneamd as "seldsum sûker" om't it hast nea yn de natuer fûn wurdt, en as it fûn wurdt is it yn lytse mannichten. D-Psikoaze jout mar 0.3% fan de enerzjy dy't in selde mannichte tafelsûker jout.

## Keppeling om utens
*
Arabinoaze

**Arabinoaze** (C5H10O5) is in monosacharide mei fiif koalstof atomen en in aldehyde kloft. It hat in molêre massa fan 150,13 g/mol.
Ksiluloaze

**Ksiluloaze** (C5H10O5) is in monosacharide mei fiif koalstof atomen en in keton kloft. L-Ksiluloaze sammelet yn de urine fan pasjinten mei pentosuria.

## Keppeling om utens
*
Ydoaze

**Ydoaze** (C6H12O6) is in monosacharide mei seis koalstof atomen en in aldehyde kloft. It wurdt net fûn yn de natuer. It hat in molêre massa fan 180,16 g/mol.
Ivan Krylov

**Ivan Andrejevitsj Krylov** (Russysk: Иван Андреевич Крылов) (Moskou, 13 septimber 1769 — Sint-Petersburch, 21 novimber 1844) wie een Russysk fabelskriuwer.

Tusken 1809 en 1843 skreau Krylov mear as 200 fabels. Santich dêrfan ûntliende er oan wurk fan Lafontaine en Aesopus. Krylov makke gebrûk fan de Russyske sprektaal en makke syn wurk dêrmei tagonklik foar de gewoane man. Ek wurdt hy faak om de hege kwaliteit fan syn Russysk priizge. Yn 1823 is er ûnderskiede mei in gouden medalje troch de 'Russyske Akadeemje foar Literêre wurken'.
Al yn 1842 ferskynde in Dútske oersetting fan in oantal fabels. Dat Krylov populêr wie, docht bliken út it oantal ferkochte bondels: doe't er yn 1844 stoar, wiene der 77.000 eksemplaren fan syn sammele fabels ferkocht, dat wie net earder sjoen yn dy tiid. Oant de dei fan hjoed stiet Krylov bekend as dè Russyske fabelskriuwer.

Neffens ynhâld kin men trije groepen fabels ûnderskiede.
* Fabels mei krityk op it algemien minsklik tekoart.
* Fabels mei krityk op sosjale tastannen yn Ruslân.
* Histoaryske fabels.

**5247 Krylov** is in asteroide ûntdutsen op 20 oktober, 1982 en neamd nei dizze skriuwer.

## Seleksje fan fabels
* 1807 - 'Foks en Kraai'; 'It doaske'; 'Kikkert en bil'; 'It Orakel'; 'Kluzener en Bear'; 'De boer en de Dea'.
* 1812 - 'Kraai en Fûgel'; 'Diele meiinoar'; 'De wolf yn 'e hûnehokken'; 'In Trein fan Weinen'.
199

## Foarfallen
* Tusken it Romeinske Ryk en it Ryk fan de Parten wurdt frede sluten. 
* Geodeung folget Suro op as kening fan it Koreaaanske keninkryk Gaya.
* Paus Sefyrinus folget Paus Fiktor I op.

## Berne

## Ferstoarn
* Galenus, Romeinsk genêskundige
200

## Foarfallen

* Om dit jier wurde de *[[Hannelingen fan Tomas]]* op skrift steld.
* Keizer Septimius Severus besiket Egypte.
* Rudrasena I wurdt mahakshatrapa fan Malwa

## Berne

## Ferstoarn
Alloaze

**Alloaze** (C6H12O6) is in (seldsum) monosacharide mei seis koalstof atomen en in aldehyde kloft. It is isolearre út de bledden fan de Afrikaanske Transfaal-sûkerbosk-strúk. It lost op yn wetter en lost hast net op yn metanol.

## Keppeling om utens
*
Treoaze

**Treoaze** (C4H8O4) is in monosacharide mei fjouwer koalstofatomen en in aldehyde-groep. It lost goed op yn wetter.

## Keppeling om utens
*
Guloaze

**Guloaze** (C6H12O6) is in monosacharide mei seis koalstof atomen en in aldehyde kloft. It is in sjerp mei in swiete smaak en komt net foar yn de natuer. It lost op yn wetter en in bytsje yn metanol.

## Keppeling om utens
*
Charlotte Brontë

**Charlotte Brontë** (Thornton, 21 april 1816 – Haworth, 31 maart 1855) wie in Britske skriuwster.

## Libben en wurk
Sy hie twa susters dy't ek ferneamde skriuwsters wiene: Anne en Emily. Ek wie der in broer: Branwell Brontë. Harren heit Patrick Brontë wie in predikant fan Iersk komôf. Charlotte brûkte it pseudonym Currer Bell.  

Yn 1831 folge sy lessen yn Roe Head en wie twaris in skoft gûvernante. Yn 1842 gong sy mei hat jongere suster Emily, mei wa't se in priveeskoalle begjinne woe, nei it pensjonaat Heger yn Brussel dêr't hja fereale waard op direkteur Constantin Héger. In protte fan har ûnderfinings ferwurke se yn har romans, benammen yn it ferneamd wurden *Jane Eyre* (1847).

Neidat har suster Emily ferstoarn wie, waard Emily's ferneamde roman *Wuthering Heights* útbrocht ûnder redaksje fan Charlotte.

Charlotte troude yn juny 1854 mei de helppredikant fan har heit, Arthur Bell Nichols. Noch gjin jier letter stoar sy krekt as Emily oan tuberkuloaze. Neffen in protte biografen soe hja lykwols stoarn wêze oan de gefolgen fan hyperemesis gravidarum.

Yn 1857 ferskynde har biografy *Life of Charlotte Brontë*, in wurk fan kollega-skriuwster en freondinne Elizabeth Gaskell. It boek is fral rjochte op de ferhâlding tusken Charlotte's identiteit as skriuwster en har rol as dochter, suster en (troude) frou.

## Bekendste wurken
* *[[Jane Eyre]]*
* *The Professor* 
* *Shirley* 
* *Vilette* 
* *Poems* (Currer, Ellis en Acton Bell)

## Ferfilmings
* Jane Eyre

## Keppeling om utens
* Charlotte Brontë — Drawing by George Richmond (National Portrait Gallery)
* Charlotte Brontë and Her Circle, troch Clement K. Shorter, op Projekt Gutenberg
* Charlotte's Web
* Webstee website oer de Brontës
Anne Brontë

**Anne Brontë** (Thornton, West-Yorkshire), 17 jannewaris 1820 - Scarborough, 28 maaie 1849) wie in Ingelsk skriuwster en dichter, de jongste fan de 'literêre' húshâlding Brontë.

Se waard berne yn Thornton (West Yorkshire) yn Ingelân en stoar yn it kustplak Scarborough. Dat wie ek it plak dêr't har twa boeken harren ôfspylje. Hja waard beïerdige op it hôf fan *St. Mary's Church* yn Scarborough. 

Anne har poëzij waard mei dat fan har twa susters, Charlotte en Emily, útbrocht yn 1845 ûnder pseudonym fan *Acton Bell*. 

## Wurk
* *Poems* fan Currer, Ellis en Acton Bell (1846)
Romans:
* *Agnes Grey*, 1847
* *The Tenant of Wildfell Hall*, 1848

## Literatuer
* Betty Jay: *Anne Brontë.* Plymouth, Northcote House, 2000, ISBN 0-7463-0922-8
* Lisa Paddock, Carl Rollyson: *The Brontës A to Z. The essential reference to their lives and work.* New York, Checkmark Books, 2003, ISBN 0-8160-4303-5

## Sjoch ek
* Charlotte Brontë
* Emily Brontë
* Branwell Brontë
* Patrick Brontë
* Maria Branwell
202

## Foarfallen
* Plautianus, de geunstling fan keizer Septimius Severus slagget deryn syn dochter Plautilla oan de keizerssoan Karakalla út te houlikjen. Hy lit 100 Romeinen fan alderlei slach kastreare om as tsjinners foar syn dochter wurkje te kinnen.

## Berne

## Ferstoarn
* Irenaeus, Biskop fan Lyon (martelder).
203

## Foarfallen
* Keizer Septimius Severus komt nei de ferovering fan Mesopotaamje en in besite oan Syrje en Afrika werom yn triomf nei Rome. Hy komt lykwols mear en mear yn de betsjoening fan de Prefect fan de Preatoriaanske Garde Plautianus.
* Op 7 maart stjerre Perpetua en Felisitas in marteldersdea yn Kartago. Dit fanwege harren leauwe.

## Berne
* Keizer Heliogabalus (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* 7 maart - Perpetua en Felisitas, martelderessen
204

## Foarfallen

* *sûnder datum* - Yn Rome komt de yn opdracht fan 'e Romeinske Senaat boude Bôge fan Septimius Sevearus ree.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Plotinus, Gryksk-Egyptysk filosoof († 270) (mooglik berne yn 205)

## Ferstoarn
205

## Foarfallen
* jannewaris - De Romeinske prins en lettere keizer Karakalla beskuldiget syn hate skoanheit Gajus Fulvius Plautianus, dy't as geunsteling fan syn Karakalla syn heit, keizer Septimius Sevearus, grutte macht krigen hat, fan gearspanning tsjin 'e keizer. Plautianus wurdt dêrop troch de Pretoriaanske Garde oppakt en eksekutearre. Plautilla, de frou fan Karakalla en de dochter fan Plautianus, wurdt nei it eilân Lipary, noardlik fan Sisylje, ferballe.
* *sûnder datum* - De Romeinske keizer Septimius Sevearus besiket Leptis Magna, yn Lybje, en lit dêr de haven werbouwe.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Plotinus, Gryksk-Egyptysk filosoof († 270) (mooglik berne yn 204)

## Ferstoarn
* 22 jannewaris - Gajus Fulvius Plautianus, Romeinsk politikus en prefekt fan 'e Praetoriaanske Garde (* ±150)
Slavernij

**Slavernij** is in tastân wêrby't minsken as eigendom holden wurde. It begryp ferwiist ek nei it maatskiplik stelsel wêrby't slaven holden wurde meie. Omdat de mins as eigendom holden wurdt, hoecht de slavehâlder gjin lean te beteljen. Slavetsjinst en slavehannel wie eartiids in wichtige ekonomyske faktor.

Slavernij is fan alle tiden. De bekendste slavernij wie dy yn de tiid fan de kolonisaasje fan de 16e oant en mei de 19e iuw. Moderne slavernij moat ûnder oare socht wurde yn Afrika en by guon prostituees út East-Europa, Aazje, Súd-Amearika en Afrika.

Sûnt 2007 is slavernij oer de hiele wrâld ferbean.  It wrâldwide ferbod is fêstlein yn de Ynternasjonale Slavernij-Konvinsje fan 1926 (*Slavery Convention of de Convention to Suppress the Slave Trade and Slavery*) dy 't ta stân kaam ûnder de doetiidske Folkebûn, nei't yn inkelde eardere ferdraggen al stappen set wiene yn dy rjochting. Yn de  Universele Ferklearring fan de Rjochten fan de Minske út 1948 waard ek in artikel tsjin slavernij opnommen. Foarmen fan slavernij komme op ferskate plakken yn de wrâld foar. Neffens de Global Slavery Index fan de Walk Free Foundation wie it tal minsken ûnder moderne slavernij yn 2016 goed 40 miljoen.
Nikolaj Gogol

**Nikolaj Gogol**, folút *Nikolaj Vasiljevitsj Gogol* (Russysk: *Николай Васильевич Гоголь*; 1 april 1809, Velyki Sorotsjyntsi – 4 maart 1852, Moskou) wie in Russyske proazaïst fan de 19e iuw.

## Libben en wurk
Gogol kaam út Lyts-Ruslân. Syn âlden bewennen in lytse bûtenpleats yn het gûvernemint Poltava. Hy folge it gymnasium yn Nizjyn. 

Yn 1828 gie er nei Sint-Petersburch om in baan te sykjen by de oerheid. Dat jier publisearre er it gedicht *Hanz Küchelgarten*. De ûntfangst wie lykwols net goed, en hy besleat nea wer te dichtsjen.

Fan 1831 oant 1832 wurke Gogol oan 'Jûnen op in doarp by Dikanka'. Dat is in fleurige, folkloaristyske ferhalebondel, ynspirearre troch syn jeugdjierren yn de Oekraïne.
 
Yn 1834 waard er adjunkt-heechlearaar oan de universiteit fan Sint-Petersburch. Dat wie gjin súkses. Hy hie totaal gjin doel oer de stof (skiednis) dy't er dosearje moast.

In jier letter lei er him ta op it skriuwen. Tema's dy't faak werom komme yn syn wurk binne de duvel en de tsjinstelling tusken skyn en wurklikheid. Ek skreau er in soad oer Sint-Petersburch. Om 1836 hinne kaam syn toanielstik 'De Revisor' út. In oar toanielstik fan him is: 'Houlik'.

Dêrneist skreaun er ek ferhalen as 'De noas' en 'Deiboek fan in gek', beide út 1835. Letter waarden dizze ferhalen bondele yn 'Petersburchse fertellings'.
In ferneamde novelle yn dizze bondel is 'De mantel'. Oer dizze novelle skreaun Vladimir Nabokov: 'Mei syn ûnstjerlike ferhaal 'De mantel', waard Nikolaj Gogol de grutste keunstner dy't Ruslân ea opsmiten hat'.

In masterwurk fan Gogol is de roman 'Deade sielen' (1842). Syn opset wie om in trilogy te skriuwen, mar allinnich diel 1 is ôfmakke; Gogol ferbaarnde it part dêr't er ûntefreden oer wie, dat fan diel 2 binne mar inkelde fragminten bewarre bleaun. Hy ferklearre dat it in fersin wie — in *practical joke* him oandien troch de Duvel. (Koart dêrnei rekke er op bêd en stoar er njoggen dagen letter mei in protte pine). 

'Deade sielen' giet oer de lânhear Tsjitsjikov, dy't by oare lânhearen del giet om harren saneamde 'deade sielen' (liifeigenen ('sielen'), dy't ek nei harren dea op de saneamde refyzjelisten stean bleaune) op te keapjen. Libben beskriuwt er it treffen mei dizze tige útienrinnende personaazjes.

Fan 1836 oant 1848 wenne er yn it bûtenlân, reizge troch Dútslân en Switserlân. De winter fan 1836-1837 wied er yn Parys, dêr't er omgie mei Russen om utens en Poalske ballingen; faak moete er Poalske dichters Adam Mickiewicz en Bohdan Zaleski. Uteinlik sette er him ta wenjen yn Rome. Lykwols is er ferstoarn yn Moskou.

In reis nei Palestina hat er ek noch makke wêrmei't in grutte winsk ferfolle waard.

## Sjoch ek
* Russyske skriuwers

## Keppeling om utens
Sinnekear

De **sinnekear** is it barren, dêr't de sinne, sjoen fan de ierde ôf, syn noardlikste of súdlikste plak by berikt. De bridtesirkels dêr't dizze twa utersten op lizze binne de kearkringen.

Neigeraden de sinne him yn de rjochting fan de noardlike kearkring beweecht wurde de dagen op it noardlik healrûn langer, en op it súdlik healrûn koarter. As de sinne him nei de súdlike kearkring beweegt is dat krekt oarsom. Op de dei fan de sinnekear stiet de sinne boppe de noarder- of Kreeftskearkring dan wol suder- of Stienbokskearkring stiet.

It mulpunt tusken beide sinnekearen wurdt berikt as de sinne krekt boppe de evener stiet. Op dat stuit is sprake fan in evennacht. Dei en nacht binne dan oeral op ierde like lang.

## Stjerrekundich
Yn it generaal is yn de stjerrekunde in sinnekear fan in planeet ien fan twa posysjes fan de planeet wêrby it flak bepaald troch it middelpunt fan de sinne en de rotaasje-as fan de planeet leadrjocht stiet op it omrinflak fan de planeet.

## Midsimmer en midwinter
De sinnekear dy't op it noardlik healrûn plakfynt yn de simmer, is dêr de simmersinnekear. Dat jout dêr de langste dei, midsimmer, om 21 juny hinne. Lykwols jout it yn de hjoeddeiske kalinder yn de Noard-Jeropeeske klimaten krekt it begjin oan fan de simmer. De sinnekear yn de winter, dy't op de koartste dei, midwinter, plakfynt, om 21 desimber hinne, is de wintersinnekear. Op dy dei set de winter útein. 

De simmersinnekear op it noardlike healrûn is de wintersinnekear fan it súdlike healrûn, en oarsom. De datum falt net altyd krekt op de oanjûne datum; fral de wintersinnekear, dy't yn Jeropa tradisjoneel plakke waard op de langste nacht, falt yndie hast likefaak op 22 as op 21 desimber.

## Feestdei
By de eardere minske wie it ferskynsel fan de sinnekearen faak in heul wichtich barren dat grut fierd wurde waard. By de Romeinen waard op 21 desimber de Saturnalia fierd. Dy feesten spylje ek yn ferskate moderne kultueren noch hieltyd in rol. 

De wintersinnekear wurdt as feest fierd, omdat it in kearpunt ynhâldt fan it ljocht. Ien fan de gebrûken by it feest is om in protte ljocht te meitsjen, bygelyks troch kearsen, lampen en fjoeren oan te stekken. De kar foar de datum fan it krystfeest troch it Kristendom yn de westerske wrâld is basearre op dit iuwenâlde feest fan de sinnekear. 

De simmersinnnekear is en wurdt fierd as it begjin fan de rispinge. De kar foar de datum fan de feestdei fan Johannes de Doper troch it Kristendom yn de westerske wrâld is basearre op dit iuwenâlde feest fan de sinnekear. 

## Sjoch ek
* Midsimmerfeest

## Keppeling om utens
* 
* http://www.religioustolerance.org/summer_solstice.htm 
* http://www.religioustolerance.org/winter_solstice.htm
Swadesh-list

De **Swadesh-list** is in wurdlist mei basiswurden, ûntwikkele troch antropolooch Morris Swadesh fan 1940 oant en mei 1950. De list wurdt brûkt yn de leksikostatistyk (it statistysk ûndersyk nei de wurdskat fan talen) en de glottokronology (it datearjen fan it útinoar ûntwikkeljen fan talen). 

Der binne twa basisferzjes fan de Swadesh-list: De folsleine list hat 207 yngongen, mar der is ek in ferkoarte list makke fan 100 yngongen, ûnder oaren om't wurden as *snie* net yn alle talen bestienen.

## Sjoch ek
* Fryske Swadesh-list