open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Demen

**Demen** is in doarpke oan 'e Maas yn 'e Noard-Brabânske gemeente Oss.

## Bestjoer
Oant 1810 foarme Demen mei Langel in selsstannige gemeente. Doe't it Keninkryk Hollân yn 1810 troch Frankryk anneksearre waard, waard de gemeente Demen en Langel  yn opdracht fan Napoleon Bonaparte gearfoege mei de gemeente Dieden, wêrnei't de gemeente Dieden, Demen en Langel ûntstie. Dieden wie it haadplak fan dy gemeente. Yn 1923 waard dy gemeente ûnderdiel fan 'e gemeente Ravenstein, dy't op 1 jannewaris 2003 ûnderdiel waard fan 'e gemeente Oss.

## Namme
It doarp soe de namme te tankjen ha oan it rivierke de Deemen, dat by Demen yn 'e Maas útmûne. Der is lykwols gjin oanwiziging foar it bestean fan it rivierke. Hjoed-de-dei wurdt dêrom tocht dat Demen fan it Latynske wurd *dominus* stamt, dat hear betsjut en op in âlde hearlikheid of *[[allodium]]* wize soe. 

## Skiednis
As wenplak bestiet it doarpke nei alle gedachten al sûnt de 11e iuw. Demen hearde eartiids ta it Lân fan Ravenstein en de Sint-Willibrordustsjerke waard tusken 1648 en 1795 wichtich foar de ynwenners fan Batenburg en omkriten, dy't oan 'e oare kant fan 'e Maas yn 'e regio Lân fan Maas en Waal lei. Dêr wie gjin religieuze frijheid en de tsjerke wie sûnt 1608 troch de protestanten yn gebrûk. Katoliken út it tichteby lizzende Dieden, dêr't de tsjerke sûnt 1614 ek yn 'e hannen fan protestanten fallen wie, kamen ek nei Demen om de misse by te wenjen.

## It besjen wurdich

* De Sint-Willibrordtsjerke is in foarse neogoatyske tsjerke út 1857. It fûnemint fan 'e toer datearret lykwols út 'e 15e iuw. Doe't de nije tsjerke boud waard, wie it de bedoeling dat de toer apart bliuwe soe, mar de autoriteiten wiene bang dat er ynstoarte soe. Dêrom waard de toer wer oan 'e tsjerke fêstmakke. By de tsjerke stiet in Hillich-Hertbyld út 1941.
* It doarp hat in oantal moaie 17e- en 18e iuwske pleatsen. Oan 'e Burgemeester Canersstraat 2 stiet in pleats út 1745, dy't noch jimmeroan syn orizjinele griene glêsruten hat. Op 'e boppeste ferdjipping hawwe de finsters lûken ynstee fan glês.
* It achthoekige tsjerkhûske foar de tsjerke oer stamt út 1826 en waard yn 1988 restaurearre.

## Natuer en lânskip
Demen leit oan 'e Maasdyk. Tusken de dyk en de Maas leit in uterwaard dy't by it doarp likernôch 200 m breed is. 

Mei in oerset kin minsken nei de oare kant fan 'e Maas, dêr't it stedsje Batenburg leit.
Sint-Willibrordtsjerke (Demen)

De **Sint-Willibrordtsjerke** is in roomsk tsjerkegebou yn it Noard-Brabânske plak Demen. 

## Skiednis
De tsjerke fan Demen hearde foar in hiel skoft ta de machtige troch Sint-Willibrord yn 698 stifte abdij fan Echternach. Dêrfandinne ek de kar foar Willibrord as patroanhillige. Oant yn 'e 16e iuw waard de pastoar fan Demen troch de abt fan Echternach beneamd.  

De hjoeddeiske Sint-Willibrordtsjerke waard yn 'e jierren 1857-1858 neffens in ûntwerp fan Pierre Cuypers njonken de midsiuwske tsjerke boud. De toer fan 'e âlde tsjerke bleau bewarre en hat noch dielen út 'e 15e iuw. Nei de bou fan 'e nije tsjerke waard de toer restaurearre en ferhege mei noch in lidding. Dat diel wie yn minne steat en se wiene benaud dat it ynstoarte soe. De parochy woe ynearsten dat de toer frijsteand bleau, mar om 't de toer dan te ynstabyl waard is de toer yn 1890 mei de tsjerke ferbûn.

Bûten de tsjerke waard yn 1941 in Hillich-Hertbyld set as geskink foar de pastoar fan Deden en Dieden.

Sûnt 1965 is de tsjerke in ryksmonumint. 

## Beskriuwing
De tsjerke is in neogoatyske sealtsjerke fan fiif traveeën en hat in houten tonferwulft. It koer fan ien travee is fiifsidich sletten en hat mitsele krúsribferwulften. Yn 'e sydgevels binne troch steunbearen ôfwiksele spitsbôgefinsters mei glês-yn-lead.  Oan 'e noardkant fan 'e tsjerke is in lyts partikulier begraafplak foar de famylje Van den Bergh, dy't holp mei de finansiering fan 'e tsjerke. De toer is foar in part 15e-iuwsk.

It ynterieur stamt fan Pierre Cuypers. Yn 'e jierren 1970 waard in grut part fan it ynterieur yn in grize kleur oerskildere en sa ek it alter en de apostelbylden oan 'e pylders. Dêrmei ferlear de tsjerke in grut part fan syn kleurrike oansjen. De staasjes fan 'e krúswei waarden by it oerskilderjen sparre.  

De glês-yn-leadfinsters wurde taskreaun oan 'e glêsmakker Frans Nicolas.

## Oargel
Yn 'e tsjerke stiet in oargel fan Franciscus Cornelius Smits, dat yn 1845–1848 boud waard en út 'e midsiuwske tsjerke nei de hjoeddeiske tsjerke ferhûze. It oargel waard yn 2014 restaurearre troch Nico van Duren.

## Keppeling om utens
* Brabânske oargelfederaasje: ynformaasje en disposysje oargel
Neerlangel

**Neerlangel** is in doarpke oan 'e Maas yn 'e Noard-Brabânske gemeente Oss.

## Bestjoer
Sûnt 1700 wie it doarp ûnderdiel fan 'e gemeente Demel en Langel. Yn 1810 ûnstie mei de gearfoeging fan it doarpke Dieden de gemeente Dieden, Demen en Langel. Dy gemeente waard yn 1923 opheft en yndield by de gemeente Ravenstein, dy't op 1 jannewaris 2003 ûnderdiel waard fan 'e gemeente Oss.

## Skiednis
Langel wie eartiids in hearlikheid yn it Lân fan Herpen. It doarp tanket de namme oan 'e smelle en lange foarm fan 'e hearlikheid, dy't him útfieme oant foarby Overlangel. 

Doe't it kastiel fan Ravenstein boud waard hie dat ta gefolch dat in diel fan Langel westlik en in oar diel eastlik fan dat kastiel kaam te lizzen. Om de midstwa dielde plakken faninoar te ûnderskieden waard tenei praat oer Overlangel en Nederlangel. Nederlangel waard letter Neerlangel.  

(Neer)langel is de memmeparochy fan Ravenstein. Ravenstein hie foar it earst in eigen parochytsjerke yn 1538. Folle letter waard de parochy fan Neerlangel by dy fan Demen foege. Sûnt de jierren 1930 waarden de oarspronklike bannen wer oanhelle en waard Neerlangel ûnderdiel fan 'e parochy Ravenstein.  

## It besjen wurdich

De kearn fan it tige lytse doarpke is de Sint-Jan de Dopertsjerke. Oarspronklik wie dat in romaansk, 11e-iuwsk sealtsjerkje. Nei alle gedachten is dy romaanske toer fan dowestien it âldste romaanske bouwurk fan Noard-Brabân. Yn' e 15e iuw krige it tsjerkje in goatysk koer. Fanwegen brekfalligens moast de midsiuwske yn 1869 ôfbrutsen wurde en op 'e fûneminten waard doe it hjoeddeiske neogoatyske tsjerkje boud. De romaanske toer bleau dêrby bewarre.

## Natoer
It doarp leit oan 'e Maas en bûtendyks lizze de uterwaarden. Binnendyks is it rivierklaaigebiet grutskalich ferkavele.
Amyotrofe laterale skleroaze

**Amyotrofe laterale skleroaze** (**ALS**) is in oandwaning dy't liedt ta it ûnfoldwaande of net funksjonearjen fan 'e spieren. By ALS is der eat wat mis mei de senuwbanen dy't de ferbining foarmje tusken harsens en spieren. De sellen fan dizze senuwbanen falle stadichoan út en jouwe gjin sinjalen mear troch oan de spieren. Dat hat as gefolch dat dy net mear funksjonearje kinne. ALS is besibbe oan PLS (primêre laterale skleroaze) en PSMA (progressive spinale muskulêre atrofy).

ALS kin sawol begjinne yn it rêchmoarch as yn de harsenstamme. Wannear't de sykte begjint yn it rêchmoarch krije minsken klachten fan de earmen en/of skonken. As de sykte begjint yn de harsenstamme krije minsken muoite mei slikken of praten. Stadichoan wurde hieltyd mear spieren oandien. De trochsneed libbensferwachting fan in ALS-pasjint is trije oant fiif jier. 20% fan de ALS-pasjinten libbet langer as 5 jier nei de earste klachten en 5% libbet noch 20 jier.

Yn Nederlân libje sa'n 1.500 minsken mei ALS, In lyts part, likernôch 5 oant 10% fan de minsken mei ALS hat te krijen mei in erflike foarm fan ALS. Sa'n 55 persint fan de minsken mei ALS binne manlju. By 80% fan'e pasjinten manifestearret de sykte him tusken 50 en 80 jier. Der binne lykwols útsûnderingen. De sykte komt yn alle leeftiidsfazen foar, útsein by bern. By ûngefear 8% fan de minsken mei ALS komt ek frontotemporale demintens (FTD) foar. Dit liket op de sykte fan Alzheimer.

## Keppeling om útens
* ALS pasjinten feriening
Sint-Jan de Dopertsjerke (Neerlangel)

De **Sint-Jan de Dopertsjerke** is in roomsk tsjerkegebou yn it Noard-Brabânske plak Neerlangel.

## Skiednis

De âldst bekende tsjerke op it plak waard yn 'e 11e iuw op in rivierdún tichtby de Maas boud. De dowestiennen muorren fan 'e toer en in diel fan 'e westmuorre fan it hjoeddeiske tsjerkegebou binne de oerbliuwsels fan dat oarspronklik folslein dowestiennen tsjerkje. De orizjinele dowestiennen toer, letter ferhege mei in bakstiennen diel, is de âldste noch besteande romaanske toer fan Noard-Brabân. De toer is slank, sljochtweihinne en fergelykber mei guon oare tige iere tsjerketuorren.

Yn 1869 waard it midsiuwske skip fanwegen brekfalligens ôfbrutsen en op 'e âlde fûneminten ferfongen troch in nij neogoatysk skip.

## Ynterieur
Earder stiene der yn 'e tsjerke in barok haadalter en twa barokke sydalters. Dy binne net mear oanwêzich. It hjoeddeiske haadalter komt út 'e Sint-Jozefkapel fan 'e manljuskongregaasje yn Ravenstein. Op 'e tsjerkeflier is noch sjen wêr't eartiids de sydalters stiene. Op it plak fan 'e ferdwûne sydalters binne no neogoatyske byld fan Marije en Joazef op konsoles oan 'e muorre oanbrocht.

De krúswei waard yn 2004 restaurearre troch in groep frijwilligers út Neerlangel en Ravenstein.

Yn 'e tsjerke hinget in skilderij fan Jehannes de Doper. De skilder dêrfan in net bekend mar it is om 1850 hine makke, mooglik yn 'e tiid dat der al oer tocht waard om de tsjerke te fernijen. Ut deselde tiid stamt in houten byld fan Jehannes de Doper, dat makke is troch de byldhouwer Dirk van Schadewijk út Neerlangel.

## It Sint-Jânsgild
De hiele doarpsmienskip fan Neerlangel is lid fan it 350 jier âlde Sint-Jânsgild. It gild hat as doel om it Sint-Jânsfeest yn stân te hâlden. Eartiids wie der in prosesje, no it Hillige Lof en de Hillige Misse yn 'e iepenloft mei dêrnei it keningssjitten. It feest wurdt op 24 juny fierd as dy datum op in snein falt of op 'e snein dy't dêr op folget.
Omgong fan Itaalje foar froulju 1998

De 9e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 1 oant en mei 12 july 1998. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Cagliari, de haadstêd fan 'e metropolitane stedsregio mei deselde namme en fan it eilân Sardynje. De einstreek lei yn Vittorio Veneto in stêd yn ’e regio Veneto en heart ta de provinsje Treviso. Vittorio Veneto leit oan'e foet fan'e Trevisaanske Foaralpen. Dwers troch it sintrum streamt it rivierke de Meschio.

## Etappe-oersjoch
Readsturtamazône

De **readsturtamazône** (*Amazona brasiliensis*) is in pappegaai-eftige út de famylje fan 'e Pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld (*Psittacidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard foar it earst yn 1758 troch Carolus Linnaeus publisearre. De fûgel is kwetsber en endemysk yn Brazylje.  

## Beskriuwing
Readsturtamazônes wurdt likernôch 37 sm lang en binne meast grien. De griene fearren ha faak gieleftige rannen. De foarholle is read dat nei efter op 'e kroan yn pears oergiet. Om it each is de fûgel pearsblau. De eachring is griis, de snaffel hoarnkleurich en de poaten griis. De bûtenste haadslachpinnen fan 'e wjukken binne donkerpearsblau oan 'e basis.  Readsturtamazônes ha in brede reade bân op 'e sturt, dy't eins it bêste fan ûnder te sjen is of as de sturt iepen is. Dêrnjonken hat de sturt in brede giele punt.   

## Fersprieding
De soarte is lânseigen yn it súdeasten fan Brazylje en libbet dêr yn it kustgebiet fan 'e Atlantyske Oseaan yn mangrovebosken en de lêste stikjes fan it Atlantysk reinwâld.  

## Hâlden en dragen
Fûgels fan dizze soarte wurde meastentiids yn pearen of kloften oantroffen, dy't sa út en troch bûten de briedtiid út hûnderten fûgels besteane. Se rêste en briede benammen op 'e kusteilannen, mar foerazjearje op it tichteby lizzende fêstelân. Dêr sykje de fûgels benammen nei fruchten, mar it dieet bestiet ek út sied, blommen, nektar en selden ynsekten. Readsturtamazônes spylje in belangrike rol yn it fersprieden fan sied fan beammen.  

De readsturtamazône briedt yn mangrove- en kustbosken op eilannen. It briedseizoen duorret fan septimber oant febrewaris. Se lizze trije of fjouwer aaien yn natuerlike beamholtes. De ynkubaasjetiid duorret 27 oant 28 dagen en se fleane nei nochris 50 oant 55 dagen út. 

## Status
It ferspriedingsgebiet fan é readsturtamazône is tige beheind en dêrom is der in kâns op útstjerren. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2015 troch BirdLife International op 6.000 oant 6.700 fûgels rûsd. Bedrigingen foarmet it ferlies fan habitat troch bouaktiviteiten, it oanlizzen fan plantaazjes en it weidzjen fan fee yn kustgebieten in bedriging foar de soarte. Fan it oarspronklike gebiet dêr't de fûgel libbet is mar in lyts part oer en dat diel is fragmintearre troch diken, sadat de groepen fûgels swierrichheden ûnderfine kinne by it sykjen nei genôch iten. Fierder wurdt de fûgel fongen foar de hannel. Troch it ynstellen fan nije beskerme gebieten koe de populaasje wer tanimme. De IUCN klassifisearret de fûgel dêrom sûnt 2017 net mear as kwestber (VU) mar as hast bedrige (NT) op 'e Reade list. 

De fûgel is opnommen yn Taheakke I en II fan it CITES-ferdrach.
Omgong fan Itaalje foar froulju 2013

De 24ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 30 juny oant en mei 7 july 2013. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Giovinazzo, in gemeente yn de provinsje Bari, regio Apûlje. De einstreek lei yn Cremona in stêd yn Lombardije, en de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. Cremona leit 60 kilometer súdeastlik fan Milaan, midden op de Poflakte, oan'e rivier de Po, in pear kilometer eastlik fan wêr't de Adda dizze rivier ynstreamt.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Blauburdamazône

De **blauburdamazône** (*Amazona festiva*) is in pappegaai-eftige út de famylje fan 'e pappegaaien fan Afrika en de Nije Wrâld (*Psittacidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard foar it earst yn 1758 troch Carolus Linnaeus publisearre. 

## Skaaimerken

Blauburdamazônes wurde 34 sm lang en ha foar it measte griene fearren. Fan 'e eagen rint oer de snaffel in smelle foarhollebân. Boppe de eagen binne de fearkes blau en de wangen binne grien. De eachring is griis en de iris oranjeread. Under it kin hat de fûgel in blauwe tekening dêr't de fûgel de namme oan tanket. De fearren yn 'e nekke ha swarte seamen. De fearren op 'e wjukken griengiele seamen, mar de haadslachpinnen en de primêre dekfearren binne fioletblau. De stút is read en de sturt grien mei in griengiel ein.  

## Fersprieding
De soarte wurdt yn ta ûndersoarten ferdield:   

* *Amazona festiva festiva*: komt foar yn eastlik Ekwador, noardlik Perû en súdlik Kolombia. In gebiet dêr't se in soad sjoen wurde is de bopperin fan 'e Orinoco. 
* *Amazona festiva bodini* (Finsch, 1873): it meast noardeastlike part fan Kolombia en in grut part fan westlik Fenezuëla.

De *Amazona festiva bodini* is mear gielgrien as de *Amazona festiva festiva*. De foarhollebân is minder smel en mear oranjeread. De fearren fan 'e krún, nekke en it boarst ha swarte seamen. De leien binne swart en de wangen ha in blauwe waas. De slachpinnen binne net donkerblau lykas by de nominaatfoarm, mar blaueftich grien.    

It habitat fan 'e soarte bestiet út tichte wâlden oan riviergebieten en sompen. 

## Iten
Blauburdamazônes ite fruchten, nuten, sied, beien, blommen en knoppen.  

## Status
In grutte bedriging foar de blauburdamazône is de ûntbosking yn it Amazônebekken foar de feehâlderij en sojaproduksje, dat mooglik makke wurdt troch de oanlis fan nije diken troch de reinwâlden. Nettsjinsteande dat bliuwe der noch grutte dielen fan it ferspriedingsgebiet yntakt. Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan 'e populaasje, mar de soarte wurdt as algemien omskreaun. Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte ôfnimme. De IUCN klassifisearret de soarte op 'e Reade list as net bedrige (LC, 2022).
Omgong fan Itaalje foar froulju 2000

De 11e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 25 juny oant en mei 9 july 2000. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Pergine Valsugana, is in gemeente yn de provinsje Trente, regio Trentino-Súd-Tiroal. De einstreek lei yn Cordignano in gemeente yn de provinsje Treviso, regio Veneto.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2011

De 22ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 1 oant en mei 10 july 2011. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Rome, de haadstêd fan Itaalje en tagelyk haadstêd fan de regio Latium en de provinsje maaie deselde namme *Rome*. De einstreek lei yn San Francesco al Campo in gemeente yn de Metropolitane stêd Turyn, regio Piëmont.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 1999

De 10e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 30 juny oant en mei 11 july 1999. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Ravenna, in stêd yn eastlik Itaalje en de haadstêd fan 'e provinsje mei deselde namme yn de regio Emylje-Romanje. De einstreek lei yn Piovene Rocchette in gemeente yn de Italiaanske provinsje Vicenza, regio Veneto.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2012

De 23ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 29 juny oant en mei 7 july 2012. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Napels, de tredde stêd fan Itaalje en de grutste fan Mezzogiorno (Súd-Itaalje). Napels is ek haadstêd fan de Kampaanje en fan de provinsje Napels.

De einstreek lei yn Bergamo in stêd yn de regio Lombardije, 40 kilometer eastlik fan Milaan. It is de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. Bergamo is ien fan de âldste stêden fan Lombardije mei eleminten fan sawol Etruskyske as Keltyske en Romeinske kultuer.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2001

De 12e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 1 oant en mei 15 july 2001. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Capo d'Orlando, in gemeente yn'e metropolitane stêd Messina, regio Sisylje. De einstreek lei yn Valdobbiadene in gemeente yn de provinsje Treviso, regio Veneto.

## Etappe-oersjoch
Sint-Martinustsjerke (Cuijk)

De **Sint-Martenstsjerke** is in tsjerke mei in dûbele toer yn it Noardbrabânske plak Cuijk. De tsjerke stiet oan it Kerkplein tichteby de rivier de Maas. De tsjerke stiet op it plak fan twa Gallo-Romeinske timpels.

## Skiednis

De Martinustsjerke is in tusken 1911 en 1913 boude neogoatyske krúsfoarmige basilyk mei twa tuorren neffens it ûntwerp fan Caspar Franssen. De toer fan 'e letgoatyske parochytsjerke bleau njonken it koer fan 'e nijbou stean. De ynterieurskilderingen fan 'e Martinustsjerke waarden ûntwurpen troch Hans Mengelberg en útfierd troch Johannes Cornelis Wilbrink. It retabel fan it heechalter, it saneamde Cuijk-retabel, waard yn 'e jierren 1891-1909 boud troch Hendrik van der Geld, mar nei de nijbou fan 1911-1913 yn 'e tsjerke set. Ek de sydalters en de bylden fan Petrus en Paulus binne fan Van der Geld. 

Yn 1945 rekke de tsjerke swier skansearre troch Dútske militêre operaasjes oan 'e oare kant fan 'e Maas. De skea koe lykwols reparearre wurde (ynterieur en eksterieur). In grutte restauraasje fan 'e tsjerke sette yn 2009 útein en waard in 2011 foltôge.

## Oargel

It oargel yn 'e tsjerke waard tusken 1525 en 1650 yn 'e Waalske tradysje fan 'e 17e iuw boud troch Andries Severijn. It stie oarspronklik yn 'e Benediktynske abdij fan Sint-Laurent yn Luik, mar doe't de kleasters yn 1796 dêr fan 'e Frânsen sletten wurde moasten, kocht de Martinustsjerke yn Cuijk it oargel. Dêr waard it yn 1804 ynwijd. Sûnt dy tiid is it ferskate kearen restaurearre, benammen troch de oargelbouwerfamylje Smits. Yn 1913 waard it oargel op 'e nij ynstalleare yn 'e nije Martinustsjerke.

Restauraasjes waarden útfierd yn 1955 en 1992 troch de firma Verschueren. By de lêste yngreven restauraasje is it boarstwurk wer yn in nij rêchwurkkas set. De kas fan it haadwurk krige nij lofwurk. It ynstrumint waard doe safolle mooglik rekonstruearre neffens de sitewaasje fan 1650.   

It oargel is fral geskikt foar it spyljen fan barokmuzyk.

## Kariljon
It kariljon fan 'e tsjerke waard troch de Keninklike Klokkejitterij Petit & Fritsen út Aarle-Rixtel getten. Oarspronklik hong it kariljon fan 25 klokken yn 'e toer fan it gemeentehûs. Nei in riedsbeslút fan 2005 waard besletten om it ynstrumint te ferhûzjen nei de súdlike toer fan 'e Martinustsjerke. De trije besteande klokken foarmje de basis foar it nije kariljon. It ynstrumint transponearret in fearn omheech. 

It kariljon is mei twa ekstra klokken útwreide yn 'e rige Es-F-G-As-Bes en it folsleine ynstrumint telt 51 klokken oansletten op it klavier ss Bes-C-D-chromatysk oant en mei in hege D. De klokken waarden yn 'e jierren 1951, 1955, 1956, 1957 en 2006 getten. De Es-klok is mei goed 1400 kg de swierste klok fan it Cuijkske kariljon.
Tongaanske toskdo

De **Tongaanske toskdo** (wittenskiplike namme: *Didunculus placopedetes*) is in útstoarne fûgel út it skift fan 'e do-eftigen (*Columbiformes*), de famylje fan 'e dofûgels (*Columbidae*) en it skaai fan 'e toskdowen (*Didunculus*). Dit bist wie endemysk op 'e súdlike eilannen fan Tonga, yn 'e Stille Súdsee, mar stoar yn 'e prehistoarje út.

## Taksonomy
De Tongaanske toskdo waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 2006 troch de Amerikaanske paleöntolooch David Steadman, op basis fan subfossilen dy't opdobbe wiene by argeologyske opgravings yn Tonga. De fûgel waard yn it skaai fan 'e toskdowen (*Didunculus*) pleatst. De iennichste neie sibbe is, ynsafier bekend, de krityk bedrige toskdo (*Didunculus strigirostris*), dy't foarkomt yn Samoä.

## Fersprieding
De Tongaanske tosdo wie in stânfûgel, dy't endemysk wie op 'e súdlike eilannen fan Tonga, yn 'e Stille Súdsee. It gie dêrby spesifyk om 'e eilannen Tongatapu, Lifuka, Ha‘ano, ‘Uiha en Ha‘afeva.

## Uterlike skaaimerken
De Tongaarske toskdo moat der fierhinne itselde útsjoen hawwe as syn libbene sibbe, de toskdo (*Didunculus strigirostris*), mar in slachje grutter. Hy hie in totale lichemslingte fan 31–38&nbsp;sm en in gewicht fan likernôch 400&nbsp;g. De sturt wie koart en de snaffel bûgde licht nei ûnderen ta.

## Libbenswize
It tinken is dat de Tongaanske toskdo fierhinne op 'e grûn libbe. It wie in herbivoar mei in menu dat foar it meastepart bestie út 'e fruchten fan 'e Tahitysumak (*Rhus taitensis*). Dêrnjonken friet er ek sieden fan 'e Samoäkreefteklau (*Heliconia laufao*), muskaatnuten fan muskaatbeammen (*Myristica*), knollen fan yamplanten (*Dioscorea*) en beien fan ferskate plantesoarten. De wichtichste natuerlike fijân fan 'e Tongaanske toskdo wie nei alle gedachten de Australyske goudûle (*T.&nbsp;j.&nbsp;delicatula*), in ûndersoarte fan 'e eastlike goudûle (*Tyto javanica*).

## Utstjerren
De Tongaanske toskdo ferdwûn in ûnbeskaat skoft neidat Tonga om 1200&nbsp;f.Kr. hinne yn it ramt fan it Grutte Polynezyske Folkeferfarren foar it earst kolonisearre wie troch de minske. It tinken is dat it útstjerren te witen wie oan oerbejaging, habitatferlies en de ynfloed fan 'e troch de minske op 'e eilannen yntrodusearre eksoaten, lykas de Polynezyske rôt (*Rattus exulans*).
Omgong fan Itaalje foar froulju 2010

De 21ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 2 oant en mei 11 july 2010. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Muggia, in stêd en gemeente yn de provinsje Triëst, regio Friûly-Julysk Feneesje, sa'n 10 kilometer fan de stêd Triëst. De einstreek lei yn Monza in stêd yn de regio Lombardije.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Jan van Cuijk (mûne)

De **Jan van Cuijk** is in rûne bakstiennen nôtmûne yn it Noardbrabânske plak Cuijk. Offisjeel stiet de mûne yn Sint Agatha, mar de mûne is hjoed-de-dei troch de útwreiding fan Cuijk ynboud en wurdt ek Cuijkske mûne neamd.     

## Skiednis
De mûne waard yn 1869 as bast- en nôtmûne likernôch 3 km bûten Sint Agatha oan 'e wei nei Cuijk boud en ferneamd nei Jan I fan Cuijk, lânhear fan Cuijk en freon fan kening Edwert I fan Ingelân en de hartoch fan Brabân. Op 'e burd fan 'e mûne stiet it jiertal 1860, mar út argyfstikken hat bliken dien dat de bou fan 'e mûne yn 'e jierren 1868-1869 plakfûn, nei't Josephus van der Steen twa stikken boulân op 'e Kouwenberg oankocht. 

Sûnt 1905 waard der gjin bast mear ta poeier mealle. Der waard allinnich noch nôt mealle en letter ek allinnich noch foar feefoer. By it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich  sloech it fjoer fan in troch de Dútsers yn brân stutsen skuorre oer op 'e mûne. De doetiidske mûnder wist lykwols it fjoer te dwêsten sadat tefoarren kommen waard dat de hiele mûne ôfbaarnde. Yn 1941 folge in restauraasje en dêrby krige de mûne syn hjoeddeiske wite kleur, waarden de wjukken útrist mei it Bussel Systeem en de bult ôfgroeven en ferfongen troch in stiennen pakhûs. 

By de befrijing wisten de Amerikanen Cuijk hiel gau te befrijen, mar de oare kant fan 'e Maas bleau langer yn Dútske hannen. De nôtmûne leit net fier fan 'e Maas en waard doe in pear kear goed rekke by de besjittings. De foltreffers sloegen twa foarse gatten yn 'e mûne en ferneatigen it hiele binnenwurk, mar de mûne bleau stean en it noch hast nije wjukkekrús oerlibbe. Nei de Twadde Wrâldkriich waard de mûne gaueftich restaurearre en de wjukken krigen dêrby remkleppen.

Ein jierren 1950 waard fanwegen de hege ûnderhâldskosten fergunning oanfrege om de mûne dochs mar ôf te brekken, mar de gemeente wegere die te jaan. Wol waard der útein set mei in elektrysk mealbedriuw. Yn 1972 kocht de gemeente de mûne fan 'e lêst mûnder oan. De mûne waard in monumint en der moast socht wurde nei in nije funksje. Der wie belangstelling om yn' e mûne te wenjen, mar lang om let keas de gemeente der foar om de mûne fasearre wer mealree te meitsjen. 

Sûnt in hiel skoft koene de stiennen fan 'e mûne allinnich noch mar feefoer mealle, mar yn 2005 binne de stiennen sa restaurearre dat der ek wer foar minsklike konsumpsje mealle wurde kin. Ek is it pakhûs ferboud ta in winkel dêr't produkten fan 'e mûne ferkocht wurde. 

De mûne draait regelmjittich op sneonen troch frijwillige mûnders en hat de status fan ryksmonumint.

## Publikaasjes
*  *Geleefd van de Wind*, ISBN: 9789403658025
Sint Agatha

**Sint Agatha** is in plak yn 'e Noardbrabânske gemeente Lân fan Cuijk.

## Namme
It doarp is ferneamd nei Sint-Agata, de Sisyljaanske hillige oan wa't de kapel en it kleaster wijd binne.

## Skiednis
Op 4 septimber 1315 waard yn in dokumint in kapel fan *Sint Agatha ûnder Kuycbrockele* neamd. Likernôch om 1371 waard it *kleaster Sint Aegten* stifte. Sint Agatha hie de rol fan in selsstannich doarp dat ûnderdiel wie fan it Lân fan Cuijk. Yn 1810 waard it plak by de gemeente Cuijk foege, sadat de gemeente de namme Cuijk en Sint Agatha krige. Dy gemeente waard yn 1994 opheft, doe't de nij fúzjegemeente Cuijk ûnstie. Sûnt 1 jannewaris 2022 is dy gemeente yndield by de nij gemeente Lân fan Cuijk.  

## It besjen wurdich
* It Krúshearenkleaster of kleaster Sint Aegten waard yn 1371 stifte troch |Krúshearen. Yn dat kleaster waarden in soad misjonarissen oplaat. Dat barde yn 'e saneamde Latynske skoalle. It is it noch âldst bewenne kleaster fan Nederlân.  
* Op it krúspunt Kloosterlaan/Gildeweg stiet in Hillich-Hertbyld, dat de ynwenners yn 1919 oan de krúshearen skonken.
* De mûne Jan van Cuijk is in mûne dy't offisjeel yn Sint Agatha stiet, mar hjoed-de-dei troch de útwreiding fan Cuijk ynboud is. 
* De Hantert is in lângoed westlik fan Sint Agatha.

## Natoer
Sint Agatha leit oan 'e Maas. Yn 'e uterwaarden leit greide en fierder fan 'e rivier lânbougrûn. It meast westlike part fan it doarpsgebiet is Padbroek, dêr't sûnt 1970 in nijbouwyk fan Cuijk oanlein waard. Eastlik leit it lângoed De Hantert, dat net iepensteld is foar besikers.
Omgong fan Itaalje foar froulju 2002

De 13e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 5 oant en mei 14 july 2002. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Pontedera, in gemeente yn de provinsje Pisa, regio Toskane. De einstreek lei yn Gorla Minore in gemeente yn de provinsje Varese, regio Lombardije.

## Earste Fryske dielnimmer
Bertine Spijkerman fan Snits fytsend foar Power Plate-Bik, wie yn 2002 de earste Friezinne dy't meidie oan de Omgong fan Itaalje. Sy wûn op 9 july de 4e etappe en waard 64ste yn it einklassemint. 

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2009

De 20ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 3 oant en mei 12 july 2009. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Scarperia, is in eardere gemeente yn de provinsje Florâns, regio Toskane. De einstreek lei yn Grumo Nevano in gemeente, yn de metropolitane stêd Napels, regio Kampaanje.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2003

De 14e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 4 oant en mei 13 july 2003. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Grumo Nevano in gemeente, yn de metropolitane stêd Napels, regio Kampaanje. De einstreek lei yn Feneesje in stêd yn it noardeasten fan Itaalje. It leit oan de noardwestigge fan de Adriatyske See, eastlik fan Ferona, westlik fan Triëst en te noardeasten fan Bologna. It is haadstêd fan de regio Veneto en fan de provinsje mei deselde namme. 

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2008

De 19e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 5 oant en mei 13 july 2008. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Mantua, in stêd yn de regio Lombardije, en haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De einstreek lei yn Desio in stêd yn de provinsje Monza e Brianza, regio Lombardije. It is in wichtich (auto)yndustryplak yn'e heuveleftige streek Brianza.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2007

De 18e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 6 oant en mei 14 july 2007. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Crocetta del Montello, in gemeente yn de provinsje Treviso, regio Veneto. De einstreek lei yn Seregno in stêd yn de provinsje Monza e Brianza, regio Lombardije, 20 kilometer benoarden fan de regionale haadstêd Milaan.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2005

De 16e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 1 oant en mei 10 july 2005. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn San Vendemiano in gemeente yn de provinsje Treviso, regio Veneto. De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona. 

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Itaalje foar froulju 2006

De 17e edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** waard hâlden fan 30 juny oant en mei 9 july 2006. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Formello, in gemeente yn'e Metropolitane stêd Rome, regio Latium. De einstreek lei yn Magreglio in gemeente yn de provinsje Como, regio Lombardije.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Echte pronkparkiten

De **echte pronkparkiten** (*Polytelis*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje pappegaaien fan de Alde Wrâld (*Psittaculidae*). De soarten fan it skaai binne allegear endemysk yn Austraalje. 

## Soarten
It skaai telt trije soarten.
Moarmerkatten

De **moarmerkatten** (wittenskiplike namme: *Pardofelis*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e rôfdieren (*Carnivora*), de famylje fan 'e kateftigen (*Felidae*) en de ûnderfamylje fan 'e lytse katten (*Felinae*). Ta dit skaai heart op 't heden noch mar ien soarte, de moarmerkat (*Pardofelis marmorata*), dy't foarkomt yn 'e tropyske reinwâlden fan Súdeast-Aazje. Twa oare soarten dy't foarhinne ta de moarmerkatten rekkene waarden, binne no ûnderbrocht yn it skaai fan 'e goudkatten (*Catopuma*).

## Etymology
De wittenskiplike namme *Pardofelis* is gearstald út 'e Latynske wurden *pardus* ("loaihoars") en *felis* ("kat"). It is in ferwizing nei de bûnte pels fan 'e moarmerkat.

## Taksonomy
It skaai fan 'e moarmerkatten waard yn 1858 yntrodusearre troch de Russyske soölooch Nikolaj Severtsov. It wie yn earste ynstânsje in monotypysk skaai om 'e moarmerkat (*Pardofelis marmorata*) yn ûnder te bringen. De Ingelske soölooch Reginald Innes Pocock stelde yn 1917 foar om ek de Borneogoudkat (*Catopuma badia*) by de moarmerkatten yn te dielen, op basis fan 'e likenis fan 'e foarm fan 'e plasse fan dat bist mei dy fan 'e moarmerkat. Lykwols waard it skaai fan 'e moarmerkatten oan 2006 ta rûnom as monotypysk akseptearre.

Oan it begjin fan 'e ienentweintichste iuw brocht in genetyske analyze de nauwe besibskipsbân oan it ljocht fan 'e moarmerkat en de beide soarten goudkatten (*Catopuma*). Trijeresom spjalten dy har likernôch 9,4&nbsp;miljoen&nbsp;jier lyn ôf fan 'e oare lytse katten. Yn 2006 waarden de Borneogoudkat en de Aziatyske goudkat (*Catopuma temminckii*) dêrom oerpleatst nei it skaai fan 'e moarmerkatten. Harren eigen skaai *Catopuma* waard doe as in synonym fan *Pardofelis* beskôge. 

Letter ûndersyk út 'e 2010-er jierren wiisde lykwols út dat de beide soarten goudkatten nauwer oaninoar besibbe wiene as oan 'e moarmerkat, wat de aparte status fan it skaai fan 'e goudkatten (*Catopuma*) rehabilitearre. Yn 2016 waard dêrom besletten om 'e gearfoeging werom te draaien, sadat it skaai fan 'e moarmerkatten op 'e nij monotypysk waard.

## Soarten
Niftrik

**Niftrik** is in doarpke oan 'e Maas yn 'e Gelderske gemeente Wijchen. Op 1 jannewaris 2024 hie Niftrik 435 ynwenners. De A50 fan Swol nei Eindhoven en it spoar fan Nijmegen nei Tilburch rinne by it doarp del. Niftrik hat gjin op- en ôfritten en likemin in stasjon.  

## Skiednis
Yn 1308 fûn by it doarp yn 'e striid om Grave tusken de hartochdommen Brabân en Gelre de Slach by Niftrik plak. De hearen fan Grave woene harren net deljaan ûnder de hartoggen fan Brabân en nei in mislearre Brabânsk belis fan 'e stêd, liet Grave de stêd mei help fan it hartochdom Gelre fersterke. Dat wie Brabân net nei it sin en der waard in leger fan 10.000 man stjoerd, dy't it kamp opsleach by it Gelderske Niftrik en dêr de krite plondere. De slach waard ferlern troch Brabân. Grave en it Lân fan Cuijk bleaunen Brabânsk, mar krigen in soad autonomy. 

Yn 1810 waard Niftrik in selsstannige gemeente en dat bleau sa oant 1 jannewaris 1818, doe't it plak by de gemeente Wijchen foege waard.

Op 10 maaie 1940 stuts it Nederlânske leger alle gebouwen yn 'e brân om tefoarren te kommen dat de Dútsers de gebouwen brûke soene om de Nederlânske liny's by Ravenstein te besjitten. Ek de Sint-Damianustsjerke út 1892 waard doe ferneatige. In tredde fan it doarp gyng by dy aksje ferlern.    

Op 1 septimber 1944 waard nei alle gedachten by fersin de spoarbrêge oer de Maas bombardearre. By dat bombardemint kamen sân minsken om it libben.
Sint-Damianustsjerke (Niftrik)

De **Sint-Damianustsjerke** is in roomsk tsjerkegebou yn it Gelderske doarp Niftrik.

## Skiednis
Sûnt de midsiuwen foel de tsjerke fan Niftrik ûnder it kapittel fan Xanten. De midsiuwske tsjerke oan 'e Maasdijk waard nei de Tachtichjierrige Kriich troch de protestanten oernommen. De katoliken yn Niftrik moasten tenei nei de tsjerke fan Ravenstein oan 'e oare kant fan 'e Maas. Sûnt de bou fan in skûltsjerke yn 1715 wie dat net mear nedich en yn 1795 krigen de katoliken harren âlde tsjerke werom. Dy tsjerke waard nei de ynwijing fan in nije tsjerke oan 'e ein fan 'e 19e iuw ôfbrutsen.

Yn 'e jierren 1891-1892 waard neffens ûntwerp fan Caspar Franssen tichteby de midsiuwske tsjerke in nije tsjerke boud, in ienskippich bouwurk fan fjouwer traveeën wêrfan't it neogoatyske ûntwerp ôflaat wie fan 'e Sint-Donatustsjerke fan Altforst. De tsjerke waard om strategyske redenen by de Dútske ynfal op 10 maaie 1940 yn opdracht fan it Nederlânske leger ferneatige. 

Noch yn 'e oarloch waard útein set mei de werbou fan 'e tsjerke neffens in ûntwerp fan F. Schütz yn 'e styl fan 'e Delftske Skoalle. De stiennen tsjerketoer wurdt begelaat troch in lyts treptuorke en de toer hat in ynsnuorre spits mei in sipeltsje. De tsjerke hat in sealtek en de sydmuorren wurde troch steunbearen stipe.   

De klok yn 'e toer waard yn 1213 getten. De bylden yn 'e tsjerketún en op it hôf binne gemeentlike monuminten. Sûnt 1971 is de tsjerke in ryksmonumint.
Omgong fan Frankryk foar froulju 2019

De 6e edysje fan de **[[Omgong_fan_Frankryk_foar_froulju#La_Course|La Course]]** waard hâlden op 19 july 2019, op deselde dei as de tretjinde etappe fan de Omgong fan Frankryk 2019 foar manlju. De wedstriid fan 121 km gie fan Pau in stêd yn it departemint Pyrénées-Atlantiques, regio Nouvelle-Aquitaine], nei Bosdarros fan dêr ôf nei Gan beide gemeentes yn it Arrondissement Pau en wer werom nei Pau.

## Dielnimmende ploegen

## Algemien klassemint
Omgong fan Frankryk foar froulju 2018

De 5e edysje fan de **[[Omgong_fan_Frankryk_foar_froulju#La_Course|La Course]]** waard holden op 17 july 2018, op deselde dei as de tsiende etappe fan de Omgong fan Frankryk 2018 foar manlju. De wedstriid fan 121 km gie fan Annecy in stêd en gemeente, lizzend yn it departemint Haute-Savoie yn it easten fan Frankryk. De einstreek lei yn Le Grand-Bornand in lyts doarp en gemeente yn de buert fan Annecy. It parkoers folge foar in grut part deselde rûte as de tsiende etappe foar de manlju.

## Dielnimmende ploegen

## Algemien klassemint
Omgong fan Frankryk foar froulju 2021

De 8ste en lêste edysje fan de **[[Omgong_fan_Frankryk_foar_froulju#La_Course|La Course]]** waard hâlden op 26 juny 2021, op deselde dei as de earste etappe fan de Omgong fan Frankryk 2021 foar manlju. De wedstriid fan 107,4 km gie fan Brest, in stêd yn Bretanje, yn it noardwesten fan Frankryk yn it departemint Finistère. De einstreek lei yn Landerneau, in gemeente yn itselde departemint. 

Fan 2022 ôf is der in Omgong fan Frankryk foar froulju, dy't úteinset op de slotdei foar de manlju en dy't in wike duorje sil.

## Dielnimmende ploegen

## Algemien klassemint
Omgong fan Frankryk foar froulju 2016

De 3e edysje fan de **[[Omgong_fan_Frankryk_foar_froulju#La_Course|La Course]]** waard hâlden op 24 july 2016, op deselde dei as de lêste etappe fan de Omgong fan Frankryk 2016 foar manlju. De wedstriid fan 89 km waard hâlden oer meardere omgongen op de Champs-Élysées yn Parys.

## Dielnimmende ploegen

## Algemien klassemint
Laaistien

**Laaistien** (Ingelsk: *slate*; Dútsk: *Schiefer*) is in metamorf stiente dat karakterisearre wurdt troch in dúdlike, dominante foliaasje fan ôfwikseljende laachjes kwarts mei fjildspaat en laachjes mika. Troch dizze foliaasje hat laaistien in sterke spjalting en ferbrokkelet it yn tinne, plakfoarmige stikken. Laaistien wurdt yn'e natuer foarme troch de metamorfoaze fan klaaisedimint, lykas skaly of klaaistien. It wurdt in soad as dakbedekking brûkt, benammen yn gebieten dêr't it oan it oerflak foarkomt, lykas yn it suden fan België en oanswettende parten fan Dútslân. Laaistien is dêr maklik te winnen.

## Foarming

Laaistien is klaai dy't ûnder hege druk omfoarme waard. Dizze metamorfoaze is by laaistien leechgradich ferlike mei stiennen as schist of gneis. De wichtichste mineralen yn in laaistien dy't by metamorfoaze foarme binne, binne kwarts en mika. Laaistien kin dêrneist relatyf hege persintaazjes spoaremineralen lykas hematyt, rutyl, grafyt en pyryd befetsje. De mika jout it stiente de karakteristike spjalting.

## Tapassing
De tapassings fan laaistien binne ûnder mear: 
* Boumateriaal foar dakbedekking; yn Midden-Dútslân, lykas Thüringen en it Sauerlân ek wol as wandbeklaaiïng 
* Skriuwplankjes (laai) 
* Skriuwstift om mei op in skriuwplankje te skriuwen (griffel) 
* Underplaten foar profesjonele biljerttafels 
* As ûnderdiel fan in wapenútrissing, as pânser 
* Fliertegels
Koroanafiruspandemy

De **Koroanafiruspandemy**, ek wol COVID-19-pandemy of koroanakrisis neamd, is de wrâldwide fersprieding fan de sykte COVID-19 en de yngripende gefolgen foar de mienskip. De feroarsaker is SARS-CoV-2, ien foar de minsk nij koroanafirus. Dit firus waard foar it earst identifisearre yn de Sineeske stêd Wuhan yn desimber 2019. Nettsjinsteande it besykjen om de útbraak dêr yn te damjen, fersprate it firus him oer oare parten fan Aazje en al gau oer de rest fan de wrâld. Yn maart 2020 waard de útbraak erkend as in pandemy troch de Wrâldsûnensorganisaasje (WHO). De WHO ferklearre op 5 maaie 2023 COVID-19 net langer as mondiale needsituaasje te beskôgjen.

It firus foarme in bedriging foar de sûnens fan benammen âlderein en kwetsbere yndividuen. Wrâldwiid waarden strange maatregels naam om de fersprieding tsjin te gean en de sûnenssoarch te ûntlêsten. It ynternasjonale ferkear waard stillein, iepenbiere romtes waarden sletten en yn tichtbefolke stêden waarden lockdowns ôfkundige. It dragen fan mûlkapkes, testen, boarne- en kontaktûndersyk wiene algemiene previntive wizen om de pandemy yn 'e stringen te hâlden. Tsjin de ein fan 2020 waarden de earste faksins tsjin COVID-19 ynset.

It maatskiplik libben yn in moai grut part fan 'e wrâld kaam foar in grut part ta stilstân, dêrtroch tsjinne har in ekonomyske resesje oan. Troch ûntwjochting fan de produksjeketens ûntstie yn ferskate lannen in krapte fan ûnder mear iten en soarchhelpmiddels. Thúswurkjen waard in gongber gegeven. De krisis brocht kwestjes as misynformaasje, sosjale ûngelikensens, diskriminaasje, en it lykwicht tusken yndividuele en groepsrjochten oan it ljocht. Trochdat boargerlike frijheden beheind waarden, naam sosjale ûnrêst ta en yntinsivearren politike spanningen.
Sustergroep

In **sustergroep**, **susterkloft** of **sustertakson**, ek wol in **adelfotakson** neamd (fan it Grykske wurd *adelfos*, "broer"), beslacht yn 'e taksonomy de neist besibbe groep of it neist besibbe takson fan 'e groep of it takson dêr't men fan útgiet. Sokke groepen/taksons stamje direkt ôf fan in mienskiplike foarâlder. As it dêrby om soarten giet, sprekt men fan in **sustersoarte**; giet it om in skaai, dan wurdt de term **susterskaai** brûkt; by in famylje wurdt fan in **susterfamylje** sprutsen; ensfh. Der kinne yn prinsipe withoefolle sustersoarten wêze dy't fan deselde mienskiplike foarâlder ôfstamje, mar as der mar twa binne, wurde dy in soartepear neamd.

By fylogenetysk ûndersyk nei útstoarne groepen wurde twa soarten allinnich as sustersoarten oantsjut, wannear't se yn in troch kladistyske analyze opstelde stambeam (in kladogram) as inoars neiste sibben út 'e bus komme. Dat wurdt ek dien as it resultaat, de beheinde gegevens yn acht nommen dêr't mei wurke wurde moat, nei alle gedachten in te ienfâldich byld jout fan 'e wurklikheid. As yn 'e fylogeny de kladistyske analyze in polytomy opsmyt, in "kaam" fan mear as twa taksons wêrfan't de krekte graad fan besibskip (noch) net bepaald wurde kin, dan sprekt men krekt net fan sustergroepen.
Omgong fan Frankryk foar froulju 2020

De 7e edysje fan de **[[Omgong_fan_Frankryk_foar_froulju#La_Course|La Course]]** waard hâlden op 29 augustus 2020, op deselde dei as de earste etappe fan de Omgong fan Frankryk 2020 foar manlju. De wedstriid fan 96 km gie fan Nice in stêd yn it súdeasten fan Frankryk oan 'e Middellânske See, nei Castagniers gemeente yn it departemint Alpes-Maritimes, regio Provâns-Alpen-Côte d'Azur, en fan dêr ôf wer werom nei Nice.

## Dielnimmende ploegen

## Algemien klassemint
Omgong fan Frankryk foar froulju 2017

De 4e edysje fan de **[[Omgong_fan_Frankryk_foar_froulju#La_Course|La Course]]** waard hâlden op 20 en 22 july 2017, it wie foar it earst en ek ienichste kear fan La Course dat der op twa dagen fytst waard. De omgong bestie út in berchetappe en in efterfolging. 

De start wie yn Briançon in stêd yn it Frânske departemint Hautes-Alpes, regio Provâns-Alpen-Côte d'Azur. It is de ûnderprefektuer fan it arrondissemint Briançon. It is ien fan de heechst lizzende stêden fan Europa. De einstreek lei yn Marseille in stêd yn it suden fan Frankryk oan de Middellânske See.

## Dielnimmende ploegen

## 1ste etappe

## 2e etappe
Soartekompleks

In **soartekompleks** is yn 'e biology in groep nau besibbe organismen dy't sa opinoar lykje wat uterlik en oare skaaimerken oangiet, dat it ûndúdlik is wêr't de iene soarte ophâldt en de oare begjint. It komt faak foar dat de soarten yn sa'n soartekompleks maklik en op natuerlike wize (dus sûnder dat de minske him dermei bemuoit) krusings produsearje. Dat ferdizenet de ûnderlinge ferskillen noch mear. 

Der binne ferskate termen dy't gauris as synonimen foar 'soartekompleks' brûkt wurde, mar dy't, as it derop oankomt, in justjes oare betsjutting hawwe. Mei de oantsjutting "kryptyske soarte" wurde twa of mear soarten bedoeld dy't ûnder ien soartenamme beflapt wurde. "Sustersoarte" is in term foar twa soarten (yn 'e fylogeny) of twa of mear soarten (yn 'e taksonomy), dy't inoars neiste sibben binne. By in "soartekeppel" giet it om in groep nau besibbe soarten dy't yn itselde habitat libje. As ynformele taksonomyske rangen binne **soartegroep**, **soartekloft**, **makrosoarte** en **boppesoarte** of **supersoarte** ek yn gebrûk.

Twa of mear taksons dy't ienris as presys deselde soarte beskôge waarden, kinne letter ûnderferdield wurde yn ynfraspesifike taksons, d.w.s. taksons binnen in soarte, lykas ûndersoarten, plantefariëteiten of baktearjestammen. Sa kin der binnen in soarte in komplekse opbou fan legere taksons ûntstean, mar dat makket it noch net ta in soartekompleks. Yn 'e measte (mar net alle) gefallen giet it by in soartekompleks om in monofyletyske groep fan soarten mei in mienskiplike foarâlder. In soartekompleks kin bgl. ûntstean as ferskillende soarten, nei harren ôfspjalten faninoar, oer in langere perioade troch evolúsje gjin morfologyske ferskillen ûntwikkelje.

Foarhinne wie it ûnmooglik om sokke soartekompleksen te ûnttiizjen, mar tsjintwurdich kin gebrûk makke wurde fan molekulêre biology en DNA-ûndersyk. Dêrút hat bliken dien dat troch it bestean fan tige opinoar lykjende mar dochs ferskillende soarten it wrâldwide bioferskaat lange tiid sterk ûnderskat is. It as sadanich weromkennen fan opinoar lykjende mar ferskillende soarten is wichtich foar de bestriding fan sykten en pleachdieren, en teffens foar wat de natoerbeskerming oangiet.
Hypotetyske soarte

In **hypotetyske soarte** is in útstoarne soarte bist of plant dêr't fan oannommen wurdt dat dy bestien hat, mar wêrby't der gjin fysyk bewiis (mear) is fan dat bestean. Dat betsjut dat it bestean fan sa'n soarte berêst op in hypoteze. Sokke hypotetyske soarten hawwe gauris ta kontroverse laat, mei't der net selden biologen binne dy't twifelje oft se wol wier bestien hawwe. Wat it noch yngewikkelder makket, is dat men ornaris sprekt fan in soarte, mar dat it ek wol gean kin om in ûndersoarte fan in bekende soarte, mei't soks no net mear nei te gean is. Ek is noch mooglik dat it om in ferkearde identifikaasje giet fan in bekende soarte, bgl. wannear't dy yn it ferline koarte tiid as in troch de minske yntrodusearre eksoat op in plak foarkaam dêr't er eins net thúshearde.

Foarbylden fan hypotetyske soarten binne:
*sûchdieren:
**de Andeswolf (*Dasycyon hagenbecki*); de langhalsseehûn (*Phoca mutica*); de Saharasjiraffe (*Giraffa sahara*); de Sineeske oaljefant (*Elephas maximus rubridens*); Sonnerats pipermûs (*Diplomesodon sonnerati*); de tsjilihûeke (*Lama araucana*); 
*fûgels:
** de bûnte gier (*Sarcoramphus sacra*); de Dominika-ara (*Ara atwoodi*); de fioletara (*Anodorhynchus purpurascens*); de Gûadelûpamazône (*Amazona violacea*); de Gûadelûpara (*Ara guadeloupensis*); de Gûadelûpparkyt (*Psittacara labati*); de Jamaikaanske reade ara (*Ara gossei*); de Madearafink (*Goniaphea leucocephala*); de Martinykamazône (*Amazona martinicana*); de Martinykara (*Ara martinica*); de Raiateaprotter (*Aplonis? ulietensis*); de readkopara (*Ara erythrocephala*); de Reünionmoerashin (*Porphyrio caerulescens*); Sushkins goes (*Anser neglectus*); de Tahityporsleinhin (*Zapornia nigra*); de washingtonearn of grutte see-earn (*Haliaetus washingtoni*);
*fisken: 
**de abyssale reinbôgekaaimansnoek (gjin wittenskiplike namme); de reuzedrakefisk (*Bathysphaera intacta*);
*planten: 
** de Laysanwaaierpalm (gjin wittenskiplike namme).