open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Augsbuert-Lytsewâld

**Augsbuert-Lytsewâld** (Standertfrysk: *Lytsewâld*; Grinslânsk: *Lutjewolde*; Nederlânsk: *Augsbuurt* of *Lutjewoude*) is in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Augsbuert-Lytsewâld leit noardeastlik fan Bûtenpost, súdlik fan Kollum, westlik fan Boerum en noardwestlik fan Gerkeskleaster-Strobos.

De buorskip Stienharst heart ek by Augsbuert-Lytswâld.

Augsbuert-Lytsewâld hat  () ynwenners.
## Skiednis
It doarp is fan midsiuwske oarsprong en kaam yn 1654/1656 oan de doe groeven Strobosser Trekfeart tusken Dokkum en Strobos te lizzen.

Augsbuert-Lytsewâld hearde oant de gemeentlike weryndieling yn 2019 by de gemeente Kollumerlân.
### Clantsate

De namme Clant is foar it earst oan de eartiidske state ferbûn, doe't Claes Clant him kocht yn 1536. Foar dy tiid hjitte er Harkema Heerd en dy namme waard foar it earst yn 1463 neamd. Claes Clant waard grytman fan Nij-Krúslân yn 1542 en letter fan Kollumerlân en NK oant 1569. Op de state wennen doe noch wol Harkema's. De sate waard letter troch de famyljes Roorda, Van Scheltema en Van Aylva bewenne. Nei alle gedachten is de state koart foar 1650 opnij boud; oanwizings derfoar jout ek de tekening fan J. Stellingwerf út 1722.
Reizgers dy't troch de Strobosser Trekfeart fearen hiene it oer in bysûnder gebou. Yn 1757 waard Clantsate of de Augsboarch ôfbrutsen.

### Tsjerke

De eardere herfoarme tsjerke is it meast yn it each rinnende gebou yn Augsbuert-Lytsewâld. Op it plak fan de tsjintwurdige tsjerke stie yn 1347 al in kapel. It tsjerkje is boud yn 1782. De toer is lykwols fan resintere datum: 1917. Doe is der ek in nije klok getten as ferfanging fan it troch Jurjen Balthasar getten eksimplaar, mar hy is yn de oarloch yn de raantsjettel bedarre. Yn 1976 is de tsjerke renovearre en is der boukundich ûndersyk dien. Yn de tsjerke binne in twatal roubuorden fan de Van Scheltinga’s út 1708 en 1712 te bewûnderjen.

De tsjerke, dêr't de banken úthelle binne, hat in bysûndere preekstoel. Op it foarstik binne Mozes en Aäron ôfbylde mei de wet. De preekstoel is yn de 17e iuw skonken troch de grytman Epo van Aylva.

De tsjerke, dy't mar fjouwer kear yn it jier brûkt wurdt, is besit fan de stifting Alde Fryske Tsjerken.

It tsjerkje wurdt winterdeis brûkt as muzykkapel troch streekmuzykskoalle De Wâldsang. Ek wurde der wol eksposysjes hâlden. 

De herfoarme gemeente fan Augsbuert-Lytsewâld wie oant 1857 kombinearre mei dy fan Kollumersweach. Doe krige Kollum in twadde dûmny, dy't yn Augsbuert-Lytsewâld wenne. Yn 1869 krige Kollum wer ien dûmny. De pastorij stiet der noch.

## Mienskip
### Skoalle en skoalhûs

Yn 1833 krige Augsbuert-Lytsewâld in nije skoalle en dêr waard yn 1839 it skoalhûs tsjinoan boud.
Yn 1880 is de skoalle sletten, mei't master Tije van Teijens, doe't er 77 jier wie, mei pinsjoen gie.

### Befolkingsferrin

## De brêge

Wa't fan de Dokkumer Trekwei nei Augsbuert-Lytsewâld giet, komt oer in no seldsume brêge. Yn 1907 krige Augsbuert-Lytsewâld in nije brêge. As model waard de âlde balkebrêge, dy't meastentiids oer de trekfeart leinen, brûkt.
De Sweach

* It doarp Beetstersweach yn de gemeente Opsterlân;
* It doarp Hoarnstersweach yn de gemeente It Hearrenfean;
* It doarp Kollumersweach yn de gemeente Kollumerlân;
It Fean

* De flekke It Hearrenfean
** Fuotbalklub SC It Hearrenfean
** Triatlonferiening It Fean fan It Hearrenfean
* It doarp Surhústerfean yn de gemeente Achtkarspelen
** Kuorbalferiening It Fean fan Surhústerfean
** Fuotbalferiening It Fean "58 fan Surhústerfean
Ido (taal)

It **Ido** is in revisearre foarm fan de ynternasjonale keunsttaal Esperanto, foar it earst publisearre yn 1907. Ido wurdt rûnom, mar benammen yn Europa, troch in beheind tal minsken brûkt.

It Ido brûkt in soad grammatika dy't ek yn Esperanto tapast wurdt en foar it meastepart is de wurdskat ek gelyk. Ido hat mei Esperanto mien dat grammatikale simpelens en konsystinsje neistribbe wurdt, en dat it ridlik maklik te learen wêze moat. Ek it brûken fan lienwurden út ferskate Jeropeeske talen is by it Ido wenst, lykas by it Esperanto. Beide talen binne dus foar in grut part ûnderling útwikselber.

## Skaaimerken fan it Ido

## Skiednis

## Ferskaat
De ISO 639 taalkoades foar it Ido binne "io" en fansels "ido". Der is ek in Ido Wikipedy.

## Foarbyld
In haadstik út *[[De Lytse Prins]]* fan Antoine de Saint Exupéry:

**CHAPITRO XVII**
:Bona nokto ! –dicis la surprizata princeto.
:Bona nokto ! –dicis la serpento.
:Adsur qua planeto me falis ? –questionis la princeto.
:Adsur Tero, sur Afrika. –respondis la serpento.
:Ha !... Kad esas nulu sur Tero ?
:To esas la dezerto, e nulu esas sur la dezerti. Tero esas tre granda –dicis la serpento.

:La princeto sideskis sur stono e levis lua okuli a la cielo.

:Me questionas a me –lu dicis- ka la steli intence brilas por ke uladie singlu povez trovar sua stelo. Videz mea planeto, olu esas exakte super ni... ma tre fore !
:Olu esas bela planeto –dicis la serpento-. Por quo vu venis adhike ?
:Esas chagreneto inter floro e me –dicis la princeto.
:Ha ! –dicis la serpento.

:E la du permanis silence.

:Ube esas la personi ? –klamis fine la princeto-. Onu esas kelke sola sur la dezerto...
:Inter la personi onu anke esas sola –dicis la serpento.
 
:La princeto regardis la serpento longatempe.

:Vu esas stranja animalo ! –dicis la princeto-. Vu esas tam tenua kam fingro...
:Yes, ma me esas plu potenta kam fingro di rejo –dicis la serpento.

:La princeto ridetis.

:Me ne kredas ke vu esas tre potenta, mem vu ne havas pedi... nek vu povas voyajar...
:Me povas transportar vu plu fore kam navo -dicis la serpento.

:Ed olu spulis la maleolo di la princeto, same kam ora braceleto.

:Ta quan me tushas retroiras a la tero deube lu venis. Ma vu esas pura e vu venas de stelo...

:La princeto nulon respondis.

:Me kompatas vu, qua esas tante sola sur ta harda granita Tero. Me povas helpar vu se vu sentas nostalgio a vua planeto. Me povas...

:Ho ! –dicis la princeto-. Me bone komprenis, ma pro quo vu sempre parolas enigmatoze ?

:Me solvas omna enigmati –dicis la serpento.

:E la du permanis silence.
Flekke

In **flekke** is yn Nederlân fanâlds de oantsjutting foar delsettingen mei stedske skaaimerken dy't gjin stêd binne en dêr't njonken in tal fan mienskiplike foarsjennings foar de ynwenners ek foarsjennings beskikber binne dy't foar de omkriten fan belang binne.

De wichtichste fan sokke foarsjennings wie de merk; dêrom wurdt it merkrjocht wol sjoen as it ûnderskied tusken in doarp en in flekke. Fierdere foarsjennings binne de bettere mûglikheden fan ferfier en, fral foar it ûntstean fan de massaproduksje, de oanwêzigens fan ambachtslju. 

Oars as in stêd wie in flekke net ûnôfhinklik fan it omlizzende gebiet; de flekke hie gjin stedsrjochten. De flekke wie krekt as in doarp in part fan de gritenij; de himrik fan de flekke foarme mei dy fan de doarpen it gebiet fan de gritenij, en de folmachten fan de flekke sieten yn de gritenijrie.

Yn Fryslân wurdt ûnderskie makke tusken *âlde flekken* en *nije flekken*. Alde flekken binne plakken, dy't grut wurden binne troch de hannel, en dy't at se harren fierder ûntwikele hienen stêd wurden wienen: West-Skylge, Berltsum, Kollum, Makkum, Molkwar, Balk, Wâldsein, De Jouwer en  De Lemmer. Nije flekken binne letter grut wurden troch de feangraverij, yn in tiid dat stedsrjochten net mear takend waarden: Surhústerfean, Drachten, De Gordyk en It Hearrenfean.

Njonken Fryslân wie Noard-Brabân in provinsje dy't in soad flekken hie: Moergestel, Oirschot, Oosterhout, Oudenbosch, Tilburg, Uden, Waalwyk en Zevenbergen. Plakken bûten dy provinsje dy't ea flekke neamd waarden binne: Skagen en Winterswyk. Kaapstêd waard wol oantsjut as it *Kaapse Vlek*.
Ek De Haach wie útsoarte in flekke. It takennen fan stedsrjochten yn 1806 makke der in ein oan, al wie dat yndertiid fral in symboalyske beweging.

Ek Dútslân hat *Flecken* of *Marktflecken*. Yn Noarwegen komt it wurd foar yn de plaknamme Flekkefjord. It Tsjechyske wurd foar flekke is *městys* dat ek tsjut op in plak sûnder stedsrjochten mei in merkfunksje.
Muntsjesyl

**Muntsjesyl** (Kollumerlânsk: *Muntjesziel*; Nederlânsk en offisjeel: *Munnekezijl*) is in doarp  yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Muntsjesyl leit noardlik fan Pitersyl, eastlik fan Warfstermûne, westlik fan Lauwerssyl en súdwestlik fan Sâltkamp. De doarpskearn leit benammen oan de Methardusstrjitte.

De buorskippen De Skâns, Krabbuorren en De Kolk (grutendiels) hearre ek by Muntsjesyl.

Muntsjesyl hat  () ynwenners.
## Skiednis
 
Muntsjesyl is in kûmdoarp dat yn de lette midsiuwen ûntstien is by de yn 1476 troch Sistersjinzer muontsen fan Gerkeskleaster sleine slûs yn de Lauwers, dy't it troch harren bedike lân beskermje moast. De slûs is in tal kearen ferlein en fernijd. Oan de ein fan de 16e iuw waard in ferdigeningsskâns oanlein. De bou fan de tsjintwurdige slûs yn 1741 foarme in ûnderdiel yn de ferbettering fan it Syldjip en de Muntsjesylster Ryd.

Foar de gemeentlike weryndieling fan 2019 wie it ien fan de tolve doarpen yn de gemeente Kollumerlân. 

## Bouwurken
### Tsjerken

It hat lang duorre foar't Muntsjesyl sels in tsjerke krige. De eardere herfoarme tsjerke (ek "Sylstertsjerke") waard yn 1899 boud, mar gyng werom op in gebou út de 17e iuw. Yn 2020 waard de tsjerke troch de PKN-gemeente ferkocht. Yn de tsjerke wie in oargel út om 1755 hinne, dat yn 2021 ferhûze nei de tsjerke fan Terkaple. 

De grifformearden lieten yn 1913-1914 de grifformearde tsjerke bouwe. It ûntwerp wie fan de Grinslânske tsjerke-arsjitekt Lammert Reitsma. De tsjerke is noch jimmeroan yn gebrûk.

### Oare bouwurken
  
Yn it doarp stiet de yn 1856 boude nôtmûne Rust Roest, dy't ek wol de Muntsjesylster Mûne neamd wurdt. De mûne is in reiddekte achtkante stellingmûne mei stiennen ûnderbou.

Deunby Muntsjesyl stiet de slûs fan Muntsjesyl, in ryksmonumint út 1882.

Súdlik fan it doarp leit 'it Pypke', in âlde bôgebrêge fan 1802.

## Mienskip
It yn 2016 ferboude doarpshûs hjit De Skâns.

### Tsjerke
* PKN gemeente Boerum-Muntsjesyl-Warfstermûne 
* PKN Muntsjesyl-Lauwersyl 

### Ferienings
* Biljertferiening 
* Iisferiening 'De Lauwers' 
* Muzykferiening 'Tida Kira'
* Skuttersferiening 't Mikpunt' 
* Fuotbalferiening De Lauwers

### Skoalle
* Kristlike basisskoalle 't Oegh 

## Passantehaven
It doarp leit oan de Muntsjesylster Ryd tsjin Grinslân oan. It doarp hat tsjintwurdich in passantehaven.

## Publikaasje
*  - *Munnekezijl-Beeld van een dorp*
Tangsudo

**Tangsudo** of **Tang Soo Do** (*De keunst fan Sineeske Hân*), is in 19e iuwske Koreaanske kriichskeunst. It is rjochte op dissipline, it brûken fan formelieren en opienfolgings fan selsferdigenings. Hwang Ki, stifter fan de keunst, joech oan dat er by it betinken fan de keunst ynspirearre wie troch in âlde tekst oer Subak, in âldere Koreaanse kriichskeunst. Dat wie doe't er yn de tritiger jierren 19e iuw yn Mantsjoerije libbe. Faaks hawwe it Japanske karate en de Sineeske ynterne beneiering tangsudo beynfloede. Yn in soad aspekten liket tangsudo op karate en taekwondo, útsein in lyts aksint op earlike konkurrinsje.
Sirkulaasjefollybal

**Sirkulaasjefollybal** is in fariant op it "gewoane" follybal, ûntwikkele om jonge bern stapsgewiis it follybaljen by te bringen. De 6 ferskillende nivo's wêrop sirkulaasjefollybal oanbean wurdt, slute oan op de motoaryske ûntjouwingen fan de bern. Elts nivo hat spesifike leardoelen. Sirkulaasjefollybal wurdt benammen yn Nederlân, Belgje en Denemark beoefene. Grûnlizzer fan it sirkulaasjefollybal is trener Adrie Noij.

## Nivo 1

### Leardoelen
It haadleardoel foar dit nivo is it goaien en fangen fan de bal, benammen it op 'e tiid werkennen fan de baan fan de bal en dêrhinne te bewegen.

### Spulregels
:Begjinleeftyd: 6-7 jier
:Tal spilers: 4 yn elts team
:Fjild ôfmjittings: 6 x 4,5 meter
:Nethichte: 2 meter

# As in spiler de bal oer it net goait, dan draait de hiele ploech fan it team fan dy spiler in plak troch (mei de klok mei).
# Spilers meie net mei de bal rinne.
# As de ôfstân nei it net sa grut is dat de spiler de bal der net oerhinne goaie kin, dan mei dy de bal nei in oare spiler oergoaie.
# De bal mei it net reitsje.          
# As in spiler de bal falle lit, de bal útgoait, de bal yn it net goait of de bal oanrekket foardat er út giet, dan moat dy spiler it fjild ferlitte en lâns it fjild by it net stean gean.
# Wurdt de bal troch in tsjinstanner op de grûn goait, dan ferlit de spiler dy't it tichtst by de bal stiet it fjild.
# In spiler mei wer yn it fjild komme as ien fan syn teamgenoaten in bal fangt. De spiler dy't it langst bûten it fjild stiet mei der as earste wer yn.
# As der noch mar twa spilers yn it fjild steane, dan wikselje dy spiler eltse kear as de bal troch ien fan harren oer it net goaid is fan plak.
# As it fjild fan de tsjinstanner leech is, dan krijt it team in punt en wurdt it spul ferfolge mei oan beide kanten wer fjouwer spilers yn it fjild.
Kollumersweach

**Kollumersweach** (pleatslik ek: *De Sweach*) is in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Kollumersweach leit noardlik fan Twizel, eastlik fan De Westerein, westlik fan Feankleaster en besuden De Trieme. De doarpskearn leit om de Foarwei hinne.

De buorskippen Sânbulten en Hanenburch hearre ek by Kollumersweach.

Kollumersweach hat  () ynwenners.

## Skiednis

Yn 1443 wurdt it doarp Swaech foar it earst neamd yn in offisjele akte: *...Greetmans, Rechters ende meente in Oestbroecksterlande, also Kolmerland, Zwaech, Oldewolde ende Gaest...*.  De namme betsjut *greide*. It destiidse doarp wie tige útstrekt en omfieme it tsjintwurdige Sweagerbosk, De Westerein en it westlik part fan it hjoeddeistige Kollumersweach Nei 1543 kaam de tsjintwurdige namme yn swang. Sweagerbosk is fan 1880 ôf in selsstannich doarp. Fan de eartiidske earmoede is net folle mear oer. De beskieden wenninkjes en boerespultsjes binne frijwol allegearre opromme. Tsjin de tsjerke oer is op nûmer 120, mei in soad ynspannings, ‘Willems Húske’ bewarre bleaun. It foldocht abslút net mear oan bou- en bewenningsfoarskriften, mar as belangrike tsjûgenis fan hoe't hjir troch kreas en himmel folk op in beskieden manier libbe waard, is it stean bleaun en restaurearre. Yn dit húske wennen generaasjes lang de kloklieders fan de tsjerke.

### Tsjerke

Yn it sintrum stiet yn in slinger oan de Foarwei op in ferheging de âlde doarpstsjerke. Tsjerke en sealtektoer datearje út de 12e iuw. It koar is yn de 15e iuw fernijd. Der binne doe nije finsters oanbrocht. De tsjerke is yn 1888 fan de ûndergong rêden om't jonkhear Victor de Stuers yn it kueroard Mariënbad in rapport oer de werstelplannen fan de tsjerke skreau: *Deze kerk [...] verdient in zijn oorspronkelijke karakter hersteld en onderhouden te worden, iets wat zonder veel moeite noch kosten kan geschieden.*

## Mienskip
### Tsjerken
* PKN-gemeente Kollumersweach
* Baptistengemeente De Thuishaven
* Evangelyske Vineyard Gemeente

De Grifformearde tsjerke is yn 2008 fan binnen folslein renovearre; dat wie te folgjen wie op in spesjale ynternetside.

### Skoalle
* Kristlike basisskoalle De Stapstien

### Befolkingsferrin
Oantal ynwenners troch de jierren hinne op 1 jannewaris.

* neffens Abraham Jacob van der Aa

## Berne yn Kollumersweach
* Joop Schotanus (1932-2011), sindeling
* Ale Geert de Vries (1980-), fuotbalkeeper

## Ynfrastruktuer

### Bustsjinst
De busline troch Kollumersweach wurdt fersoarge troch Qbuzz.

### Strjitten
Alle strjitten yn Kollumersweach.
De Pomp

**De Pomp** (Frysk en Pompstersk; Nederlânsk, Frysk en offisjeel: **Kollumerpomp**) is in doarp  yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De Pomp leit noardlik fan Augsbuert-Lytsewâld, noardeastlik fan Kollum, westlik fan Warfstermûne, súdeastlik fan Ingwierrum en besuden it Lauwersmar. De doarpskearn leit oan de Foijingawei. 

De Pomp hat 453 ynwenners (2022).

## Skiednis
Kollumerpomp is in streekdoarp oan de om 1315 hinne oanleine âlde dyk dy't yn 1529 in slieperdyk waard doe't om it Nijkrúslân in nije dyk oanlein waard. Dêrnei is der bebouwing kaam yn de buert fan de yn de 15e iuw oanleine dûker yn 'e dyk (de pomp). De Pomp hat hiel lang in buorskip west fan Kollum, mar hat tsjintwurdich de status fan doarp. De bebouwing ûntstie yn it begjin benammen oan de súdkant fan de dyk, mar nei de oarloch wreide it doarp him benammen oan de noardkant fan de dyk út.

Kollumerpomp hearde oant de gemeentlike weryndieling yn 2019 by de gemeente Kollumerlân.

## Taal
Yn De Pomp wurdt in Nedersaksysk Grinslanner dialekt sprutsen dat in soad Fryske ynfloeden hat. It Pompstersk wurdt noch sprutsen troch in 200 minsken en wurdt sterk mei útstjerren bedrige.

### Plaknamme
Yn 2021 mochten de ynwenners fan it doarp in kar meitsje tusken de twa Frysktalige plaknammen: de eardere namme De Pomp of de sûnt de 20e iuw wenstige namme Kollumerpomp. It doarp hat keazen foar de lêste. It slút dêrmei oan by de nammen Kollum en Kollumersweach.

## Mienskip
It doarpshûs fan De Pomp hjit It Trefpunt. Boppe De Pomp leit it rekreaasjepark Kollumeroard.

### Tsjerke
* PKN-gemeente Kollumerpomp.
Yn 1906 waard yn it doarp in Grifformearde tsjerke sûnder toer setten. 
Kollumerpomp hie sûnt 1984 ek in russysk-otterdoks tsjerkje yn in omboude skuorre. De oan de hillige Pantaléon wijde tsjerke waard stifte troch Frans Lucassen. Tsjinsten wiene yn it Nederlânsk en somtiden ek yn it Frysk. De Pantaléontsjerke ferhûze yn 2010 nei de Karmel fan Drachten, mar waard yn 2019 sletten.

### Skoalle
'De Wegwijzer' wie de kristlike skoalle fan it doarp en waard yn 2023 sletten. Ynwenners fan 'e Pomp stjoere de bern sûnt nei skoallen yn Kollum, Ingwierrum of Aldwâld.

## Gebouwen
* Op de Nije- of Bûtendyk stiet it saneamde *kontribúsjehûske* dat it wetterskip Seediken Kontribúsje Kollumerlân en Nijkrúslân dêr yn 1828 bouwe liet. It waard brûkt as stoarmwachtershûske en foar it hâlden fan gearkomsten.
* It doarp hat ek in út 1845 stammende wettermûne, de Westermûne.

Ofbyld:Kollumerpomp - dorpshuis.jpg|Doarpshûs 'Trefpunt'
Ofbyld:Westermolen.jpg|De Westermûne
Ofbyld:contributiehuisje.jpg|Kontribúsjehûske
Memmetaal

In **memmetaal** is de taal dy't in minske as bern it earst leart (yn 'e regel fan 'e mem; dêrfandinne de oantsjutting "memmetaal"). It wurdt ek wol jins **earste taal** neamd, en yn taalwittenskiplike publikaasjes wurdt it faak oantsjut as **T1**. It begryp "earste taal" is lykwols justjes breder as it begryp "memmetaal", en kin ek slaan op 'e taal dêr't men de foarkar oan jout yn in meartalige sitewaasje. Sa brûke de bern fan ymmigranten yn lannen as de Feriene Steaten, Kanada en Austraalje faak it Ingelsk as har earste taal, wylst it har memmetaal net is.

Oer it algemien hawwe minsken mar ien memmetaal. Dat hat dermei te krijen dat de neokorteks (in diel fan 'e harsens) fan in bern noch foarme wurdt, en bern sadwaande in grut fermogen hawwe ta it oanlearen fan taal, dat mei de jierren minder wurdt. It is mooglik om twa memmetalen te hawwen as jins heit en mem út ferskillende linguïstyske groepen komme en elk har eigen taal tsjin 'e bern prate. Yn 'e Fryske kontekst sil soks it faakst foarkomme mei in Frysktalige mem en in Nederlânsktalige heit of oarsom. Yn 'e regel past yn sa'n sitewaasje lykwols ien fan 'e âlden him oan 'e taal fan 'e oare oan, en wurdt der yn 'e hûs (of alteast tsjin 'e bern) mar ien taal sprutsen. Dat is dan yn 'e measte gefallen de dominante taal, yn boppeneamd foarbyld dus it Nederlânsk. It hawwen fan twa memmetalen is sadwaande in frij seldsum ferskynsel; it hawwen fan mear as twa memmetalen, wat yn teory mooglik is, komt frijwol nea foar.

Men hat it yn Fryslân en oare minderheidstaalgebieten wol faak oer twataligens, mar dêrmei bedoelt men net it hawwen fan twa memmetalen, mar ynstee it libjen yn in twatalige maatskippij, sa't dy yn Fryslân bestiet. Dat bern mei in minderheidstaal as memmetaal al jong de yn har lân dominante taal (bgl. Nederlânsk, Ingelsk, Frânsk, Spaansk, ensfh.) leare, wol net sizze dat dat dêrmei in memmetaal foar har wurdt. Krektoarsom, ek sa'n ier oanlearde taal sil altyd in twadde taal bliuwe, of it moat wêze dat it bgl. giet om oannommen bern, dy't jong yn in hiel oar taalfermidden telâne komme en nea har eigentlike memmetaal wer hearre.

21 febrewaris is de Ynternasjonale Dei fan de Memmetaal.
Alfred Vail

**Alfred Vail** (Morristown (Nij Jersey), 25 septimber 1807 - Morristown (Nij Jersey), 19 jannewaris 1859) wie yngenieur en útfiner. Vail wie de technyske partner fan Samuel Morse by it ûntwikkeljen fan in elektromagnetyske tillegraaf.

## Morse
Vail studearre yn 1836 ôf oan de Universiteit fan de stêd New York. Nei in demonstraasje troch Morse op de universiteit op 2 septimber 1837 gie Vail mei Morse yn saken. Betingst dêrby wie dat Vail op syn eigen kosten in telegraaf bouwe soe. Dy telegraaf wie net itselde as dy fan Morse: in opfallende oanpassing wie de ferfanging fan de Morsekoade troch Vail syn Morse-alfabet, mar feitlikens waard alles wat Morse optocht hie ferfongen troch nije, bettere systemen fan Vail. Op 6 jannewaris 1838 waard Vail syn telegraaf demonstrearre. 

## Letter libben
Op 23 july 1839 boaske Alfred mei Jane Elizabeth Cummings. Se hienen trije jonges. Underwilens hie Morse súkses mei de telegraaf, en waard 23 maaie 1844 de telegraafline fan Washington nei Baltimore iepene mei it berjocht "What hath God wrought!" stjoerd troch Morse fan Washington út nei Vail yn Baltimore. Op 10 juny 1852 ferstoar Vail syn frou, en hy wertroude 17 desimber 1855 mei Amanda Eno. Vail ferstoar 19 jannewaris 1859 yn Morristown, lykas safolle útfiners as in earm man.

## Utfiner fan it morse-alfabet
Vail, en oaren dy't in kontrakt mei Morse sletten hienen, waarden dêryn ferplichte altiten alle ear oan Morse te jaan. Nei Vail syn ferstjerren fjochtet Amanda derfoar dat Vail as de útfiner fan it morse-alfabet beskôge wurde soe. Dêr tsjin soe sprekke dat Vail yn 1845 yn in pamflet mei de titel "The American Electro Magnetic Telegraph" optekene:
"It alfabet fan punten, linen en spaasjes is optekene oan board fan de frachtboat Sully, troch perf. Morse." Der is lykwols gjin grûn om oan te nimmen dat dit wat oars is as wat it kontrakt mei Morse fan Vail easke.
Bangladesj

**Bangladesj** is in lân yn Súd-Aazje. De haadstêd is Dhaka.

## Geografy
### Lizzing
Bangladesj wurdt begrinzge troch:
* Yndia yn it noarden, easten en westen;
* Birma en de Baai fan Bengalen yn it suden.

### Lânskip
Hiel Bangladesj bestiet út fruchtber leechlân en leit yn it moessongebiet, dêr't in protte rein falle kin. De kuststripe wurdt net beskerme troch diken en hat betiden bot te leien fan oerstreamings mei somtiids rampsillige gefolgen. It súdwesten, oan de Yndiaske grins, makket diel út fan de slykflakte fan Ganges en Bramaputra.

## Skiednis
It eardere Bingalen hearde fan 1757 oant 1947 by de Britske koloanje Yndia. Troch opsplitsing as gefolch fan de ûnôfhinklikens fan Yndia kaam West-Bingalen by Yndia en East-Bingalen by Pakistan. Nei in grutte opstân, dy't folge op de grutte oerstreaming fan 1970, skiede East-Bengalen har fan Pakistan ôf en waard yn 1971 in eigen steat ûnder de namme Banglades. 

De earste 15 jier waard it selsstannige Bangladesj regeard troch in autoritêr presidinsjeel rezjym. Tusken 1986 en 1991 folge in oantal steatsgrepen efterinoar. Tsjintwurdich hat it lân in demokratysk keazen regearing.

## Demografy
### Befolking
Bangladesj is sawat it tichtst befolke lân fan de wrâld. Yn it begjin fan de 20e iuw telde it gebiet tritich miljoen ynwenners; dat oantal is no ferfiiffâldige. De befolking is frij homogeen gearstald: 98% is etnysk Bengaly. It oare part 2% bestiet út net-Bingaly-moslims en ferskate folken dy't yn de Sittagong-heuvels wenje.

### Religy
De grutste religy is de islam dêr't 83% fan de befolking ta rekkene wurdt, de oare wichtige godstsjinst is it hindoeïsme mei 16% leauwigen. Ek binne der noch wat lytse groepen, boedisten, kristenen en animisten.

### Taal
De Bingaly sprekke it Bingaalsk (ek wol *Bangla*) dat skreaun wurdt yn in skrift dat liket op it Devanagary. It Bingaalsk is ek de offisjele taal fan it lân. Ek Ingelsk wurdt noch hieltyd brûkt, benammen op skoallen en troch de regearing. Fierders sprekt it meastepart fan dejingen dy't net moslim binne it Urdu.

## Fuotnoat
Warfstermûne

**Warfstermûne** (Kollumerlânsk: *Warfstermeul*; Nederlânsk en offisjeel: *Warfstermolen*) is in doarp yn de gemeente Noardeast-Fryslân. Warfstermûne leit noardlik fan Boerum, súdeastlik fan Kollumerpomp, eastlik fan Muntsjesyl en besuden it Lauwersmar. De doarpskearn leit oan de Gruytswei en De Warf.

De buorskippen De Kolk (lyts diel), De Leechte en Healwei hearre ek by Warfstermûne.

Warfstermûne hat  () ynwenners.

## Skiednis

### Ûntstean
Warfstermûne dat leit oan de yn ûngefear 1315 oanleine dyk, is nei alle gedachten ûntstien neidat der yn 1529 in nije dyk om it Nijkrúslân oanlein is.

### Ferklearring fan de namme
De namme komt ek voor as *Warfstermolen* en *Warff*. *Warf* tsjut op in belangryk hûs by de pleats, op de dyk dêr't de dykgearkomsten hâlden waarden en de mûne yn de namme komt al foar yn boarnen út 1574. De mûne sels bestiet hjoeddedei net mear.

### Weryndieling
Sûnt 2019 leit Warfstermûne yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Kollumerlân en Nijkrúslân.
Ofbyld:Warfstermolen - Gruytsweg.jpg|De Gruytswei
Ofbyld:Warfstermolen - driesprong De Warf - Gruytsweg.jpg|Trijesprong tusken de Gruytswei en De Warf (rjochts)
Ofbyld: Warfstermolen - kruispunt Gruytsweg.jpg|Gruytswei fan de trijesprong ôf sjoen


## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
NHLRebel

**NHLRebel** is in besletten studinteferiening fan (âld-)studinten fan 'e Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, oplieding Ynformatika.

De namme is ûntstien neidat in dosint oan 'e NHL (Gerben Wiersma) de oprjochters 'Rebels' neamde fanwege de aksjes die se bytiden úthellen. Nei dizze útspraak hawwe der noch in grut tal fan Rebelske Aksjes west, mar de lêste pear jierren is dat stadichoan weromrûn.

Tsjintwurdich is de feriening foaral dwaande mei sosjale aktiviteiten, wêr ûnder it skriuwen fan restaurant- en filmresinsjes.

Promininte leden
* Roel Jonkman

## Keppeling om utens
* Webstee fan de feriening
* IRC-kanaal: irc.tweakers.net &rarr; #NHLRebel
Cricket

**Cricket** is in balsport dêr't punten yn skoard wurde troch hinne en wer te rinnen oer de cricket pitch (in run). It is in teamsport dêr't om bar it iene team earst goait (bowling) en it oare team slacht (batting). Ofhinklik fan it soarte wedstriid spilet men oant in ôfsprutsen 'overs'of 'wickets'. As beide teams slein en bowld hawwe is it team mei de measte runs de winner.
12 Bar Grooves

**12 Bar Grooves**, meastentiids koartwei **12-BG** neamd is in Frysk-Drintske bluesband dy't yn 2003 oprjochte is. Sa neame harren muzyk skuorpapierblues. De band spilet yn in tradisjonele Chicago blues opstelling (basgitaar, elektryske gitaar, drums en mûlharp). Se bringe eigen wurk, nûmers fan âlde blueslegindes en ek wurk fan hjoeddeistige artysten as Lester Butler en Southside Johnny.

12-BG spilet meast op bluesfestivals mar hat ek in fêst sirkwy oan kroegen dêr't geregeldwei optreden wurdt.

De band bestiet út gitarist Eelco Engelsma, bassist Jaap de Jong, drummer Klaas Bosch en sjonger/mûlharpist Bert Jansen en gitarist Eric Hof. Engelsma en de Jong spilen earder tegearre yn de band NOSA. De Jong hat ek noch in blauwe moandei yn de Meppeler BekWiedLøs Bluesband spile. 

## Diskografy
* 2005 - Demo (nammeleas, 10 nûmers wêrfan 8 eigen komposysjes)

## Ferwizing
* De thússide fan 12-BG (mei MP3)
Bernlef

* De bard Bernlef.
* De studinteferiening FFJ Bernlef.
* De skriuwer Bernlef.
* De brassband Bernlef
Printsjekaart

In **printsjekaart** is in foarm fan printwurk: in brievekaart mei op de oare kant in ôfbyld.

## Skiednis
De earste printsjekaart is nei alle gedachten printe troch de Dútske printer August Schwartz út Aldenburch, dy't ûnder de Frânsk-Dútske Oarloch in kaart tekene mei in kanonnier der op.

### Tema's
Oarspronklik wienen de measte printsjekaarten lykwols winskkaarten, fral foar Nijjier. Dêr kamen topografyske ôfbylden by, gebouwen, doarpen, stêden. Earst waarden allinnich tekenings brûkt, mar al gau kamen dêr foto's by.

Yn Nederlân hie de PTT oant 1892 in monopoalje op brievekaarten, mar doe't dat einige woeks it tal fan printsjekaarten hurd. Yn de earste twa desennia fan de 20e iuw wienen de kaarten it populêrst. Yllustraasjes wienen fierders net sa algemien, en ynformaasje oer oare plakken op de wrâld ek net. Sadwaande waarden printsjekaarten brûkt foar alle mooglike ynformaasje, fan natuerrampen oant tekene grapkes.

### Tekst
Oant 1905 koe de adreskant fan in brievekaart net foar wat oars brûkt wurde, dat de ôfbylden wienen faak lytser as de printsjekaarten, mei ûnder of njonken it ôfbyld romte foar in omskriuwing. Ek in persoanlike boadskip waard ûnder, rûnom of somtiden troch it ôfbyld skreaun. Ek lettere printsjekaarten hienen noch wol dy yndieling, mar yn de rin fan de tiid is dy feroare ta in yndieling mei de omskriuwing op de adreskant. Wol wurdt in printe boadskip faak oer it ôfbyld hinne printe.

## Hjoed de dei
Tsjintwurdich wurde fral winskkaarten en fakânsjekaarten stjoerd. Dat tal rint stadich werom, mar it tal kaarten mei de kryst bliuwt al itselde: alle jierren wurde yn Nederlân 200 miljoen krystkaarten ferstjoerd.

## Sammeljen
Al sa lang as der printsjekaarten binne wurde dy ek al sammele. Dêrby jildt it net sa sear it garjen fan sa folle kaarten as mooglik, mar mear it sammeljen fan kaarten oer in spesyfyk plak, of in oar tema. Nei de oarloch hat der lykwols in tiid west dat de populêrens safier ôfnaam wie dat in protte âlde kaarten gewoan weigoaid binne. Nei de ein fan 'e 20e iuw is it sameljen wer populêrder wurden.
Lûdferoaring

**Lûdferoaring** is it yn 'e rin fan 'e tiid feroarjen fan de útspraak fan de lûden (en bylûden) fan in taal.

## Frysk
By it Frysk hat der in sterke lûdferoaring west om 1500 hinne:

Dat kin kommen wêze troch homonymeflecht, mei't yn dy tiid it Leechdútsk in grutte ynfloed as hannelstaal krige.
Taalferoaring

**Taalferoaring** is it ferskynsel dat talen yn 'e rin fan 'e tiid feroarje. Foar sa'n feroaring kinne ferskate oarsaken wêze:

* Sprekkers fan in taal stribje hast altyd nei **ferienfâldiging**; dat is in saak fan ekonomy. Sa wurdt yn it Frysk tsjintwurdich faak praat fan *bruts* en *luts*, nei analogy fan *brutsen* en *lutsen*, wylst âlder Frysk dêrfoar *briek* en *loek* hat.
* **Ynfloed fan in oare taal**. Sa wurdt foar Frysk *tsjûge* gauris *getuge* sein, grif ûnder ynfloed fan Nederlânske *getuige*.
* By taalwiksel wurdt in taal oernommen troch sprekkers fan in oare taal en dat kin wolris **ynfloed fan 'e [[substraattaal]]** jaan, bygelyks om't de nije sprekkers muoite mei har nije taal hawwe.
: In foarbyld dêrfan is: dêr't oare Germaanske talen sinnen opbouwe as  *Ik gean ...*, sprekt it Ingelsk fan *I am going ...*. Dat is de letterlike oersetting fan it Welske *Rydw i 'n mynd ...*. De nije sprekker hoegde dan allinne de bûging fan *to be* te learen en net dy fan *to go* en al dy oaren. 
* Der binne noch hiel wat aspekten fan taalferoaring dêr't gjin oarsaken foar fûn binne. Guon tinke dan ek wol oan **spontane drift**, dat wol sizze, in feroaring sûnder oanwiisbere taalkundige wetmjittichheid. Dat soe dan de oarsaak wêze kinne fan bygelyks de grutte lûdferoarings yn it Frysk. Mar ek homonymeflecht wurdt dêrfoar as ferklearring oanfierd.
Taalwiksel

**Taalwiksel** is it oergean fan sprekkers op in oare taal. Dat is yn it algemien in gefolch fan frjemde oerhearsking. De oarspronklike taal wurdt dan substraattaal en de nije taal superstraattaal.

Taalwiksel kin liede ta taalferoaring yn de nije taal. Bart dat pleatslik, dan kin sa in nije taal ûntstean. Mûglik binne Heechdútsk, Ingelsk en Frysk sa ûntstien út it Westgermaansk.
Homonymeflecht

**Homonymeflecht** is it besykjen troch oanpassing fan it taalgebrûk betizing tusken homonymen foar te kommen.

Homonymeflecht ûntstiet as wurden mei ûngelikense betsjutting in gelikense útspraak hawwe of krije (homonymen binne of wurde). Dêrom wurdt wol sein *wy geane fan 'e jûn fuort* ynstee fan *wy geane jûn fuort*, om't dan betizing field wurdt mei it dêryn foarkommende bywurd *jûn* en it haadwurd *jûn*.

Homonymeflecht kin ek ûntstean by in tafloed fan frjemde wurden.
Lucas Pieters Roodbaard

**Lucas Pieters Roodbaard** (Rolde, 20 jannewaris 1782 - Ljouwert, 23 maaie 1851), wie in ferneamd túnarsjitekt yn de 19e iuw. Hy waard berne te Rolde as soan fan de hofker Pieter Harms. Yn 1813 troude hy yn Grins mei de skippersdochter Hillegien Deddes. Yn dy tiid wie hy hofker mar ek keunstskilder. Yn 1813-1814 wenne hy yn Amsterdam om't er dêr mei syn wurk eksposearre.

Yn 1820 krige hy opdracht fan de stêd Ljouwert om in nij ûntwerp te meitsjen foar de Prinsetún. Yn 1824 ferhuze hy nei Ljouwert, as berop joech er doe op: arsjitekt fan bûtenpleatsen. Nei syn earste opdracht yn Ljouwert krige hy yn deselde stêd noch in tal fan oare opdrachten. Omdat yn dy tiid de ferdigeningswurken fan de stêd ôfbrutsen waarden, wie der plak foar nije tunen en parken. Yn 1829 krige Roodbaard de opdracht foar it Algemiene Begraafplak oan de Spanjaardsleane.

Roodbaard waard ferneamd troch syn wurk, en fan ferskate famyljes fan de Fryske adel krige hy opdrachten om de tunen by harren bûtenpleatsen en States oan te lizzen. Ek yn Grinslân en Drinte hie der wol gauris in opdracht foar de oanlis fan in tún. De ûntwerpen dy er makke wienen yn de Ingelske lânskipsstyl, kenmerke troch slingerpaden en wetterpartijen, en faak mei brechjes en túnpriëlen.

## Tunen en parken fan Roodbaard yn Fryslân
* Borniastate, Weidum - 1819
* Prinsetún, Ljouwert - 1820
* Staniastate, Oentsjerk - 1821 en 1833
* Fraeylemaborg, Slochteren - 1824-1828
* Oertún fan Lyndensteyn, Beetstersweach - 1825
* Epemastate, Ysbrechtum - 1825
* Algemien Begraafplak, Spanjaardsleane Ljouwert - 1829-1830
* Harsta State, Hegebeintum - 1832
* Roptastate, Winaam - 1832
* De Klinze, Aldtsjerk - 1834
* Fogelsanghstate, Feankleaster - 1838-1844 (yn 'e mande mei Lambertus Vlaskamp)
* Poptaslot, Marsum - 1840-1845
* De Ingelske Tún, Harns - 1843
* Fiversburch, Ryptsjerk - 1844

## Literatuer
* , *Lucas Pieters Roodbaard (1782-1851). Een tuinarchitect met schildersogen*, 1999.
Maskerûlen

De **maskerûlen** (*Phodilinae*) foarmje in skaai yn de famylje fan de goudûlefûgels.

In ferskil mei it skaai fan de goudûlen, út deselde famylje, is dat maskerûlen wat lytser binne, en dat it antlit dield is.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: goudûlefûgels (*Tytonidae*)
** *Skaai*: **maskerûlen** (*Phodilus*)
*** *Soarte*: Easterske maskerûle (*Phodilus badius*)
*** *Soarte*: Srylankaanske maskerûle (*Phodilus assimilis*)
Ingelske Tún (Harns)

De **Ingelske Tún** yn Harns is in park dat yn 1843 op de eastpunt fan it âlde bolwurk oanlein is nei in ûntwerp fan de bekende túnarsjitekt Lucas Roodbaard. De namme is ûntliend oan de Ingelske lânskipsstyl wêryn't it park oanlein is. De oanlis fan it park wie destiids in wurkferskaffingsprojekt.

Oan de ein fan de oarloch wie it park folslein ferinnewearre. Yn 2009 waard it park renovearre. Doe wie tydlik in bunker te sjen dy't part wie fan de Atlantikwall. Dy *Gefechtstand Engelsche Tuin* tsjinne as Kommandopost Ferbiningen (1940-1945). It park hat noch trije geskutsbunkers (type Tobrûk). 

Yn 2013 is der ta eare fan de ynhuldiging fan kening Willem-Alexander in keningslinebeam plante .
Swarte spjocht

De **swarte spjocht** (*Dryocopus martius*) is in 50 sm grutte fûgel út de famylje fan de spjochten. De swarte spjocht is de grutste specht fan Jeropa en is wer te kennen oan syn swarte fearren mei de reade kap. It wyfke hat allinich in reade nekke; by it mantsje rint it reade plak oer de hiele kop. De snaffel en poatten binne griis.

## Oare Fryske namme
De swarte spjocht wurdt yn it Frysk ek wol beneamd as *wâldspjocht*.

## Fersprieding
De swarte spjocht komt foar yn Noard- en Midden-Jeropa, benammen yn grutte bosken mei grutte, âlde beammen mei in protte fermôge hout. Trochdat de produksjebosken fan West-Jeropa foar dizze spjocht te min iten opsmite is it dêr in selsume fûgel wurden. 

## Iten
Hy libbet fan ynsektenlarven dy't yn it hout libbenje. By it itensykjen hakket er somtiden grutte stikken hout út de fermôge stammen om by de insektelarfen te kommen. Ek mei er graach eamels ite.

## Fuortplanting
De swarte spjocht makket syn nêst sels, troch yn in beam in 40 sm djip gat út te hakjen. As beam foar it nêst wurdt meastentiids yn bûk útsocht, mar ek nuddelbeammen wurde wol brûkt. It wyfke leit yn april sa'n 3-5 porslein-wite aaien. De aaien wurde troch beide âlders yn 12-14 dagen útbret. De jongen bliuwe sa'n 24-28 dagen yn it nêst foardat se útfleane. Ek hiernei wurde se noch in skoft troch de âlden fuorre.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Skotske Heechlanner

De **Skotske Heechlanner** is in âld Skotsk koweras mei lange hoarnen en lang hier op de hûd.

## Untwikkeling
It ras is untstien yn de Heechlannen en it gebiet oan de westkust fan Skotlân. Fokfee is al yn de 19e iuw nei Noard-Amearika en Austraalje eksportearre. It ras hat him ûntwikkele út rassen mei twa ferkillende kleuren; ien part wie swart, it oare wie readeftig. Hjoed de dei binne de Skotske heechlanners der yn in ferskaat fan kleuren.

## Stofwiksel
Skotske heechlanners binne ferneamd as in tige sober ras, se ite planten dy't oare kij stean litte. Dat is wierskynlik te tankjen oan de rûge natuer wêryn it ras ûntstien is. It fleis fan heechlanners is meagerder as dat fan de measte kij, trochdat de Heechlanners harren warmte better festhâlde mei harren dikke lange hier as mei fet.

## Natuergebieten
Dit koweras is tige geskikt om it jier rûn yn natuergebieten brûkt te wurden om de gebieten iepen te hâlden. Se hawwe net folle soarch nedich en se binne normaal ek net agressyf. Se wurde yn Nederlân dan ek yn ferskate grutte natuergebieten brûkt, bygelyks yn de Lauwersmar.

## Keppeling om utens
* Skotlân: The Highland Cattle Society *(Ingelsk)*
* The Highland Cattle World Directory *(Ingelsk)*
Feale miggesnapper

De **feale miggesnapper** (Muscicapa striata) is in sjongfûgel út de famylje fan de miggesnappers (Muscicapidae). It is de ienige út it skaai fan de Muscicapa dy't yn Europa foarkomt. Yn oktober ferdwine se nei it suden. Feale miggesnappers wurde sa'n 13,5 oant 15 sm grut. Se komme foar by bosken, yn parken en tunen. It mantsje en it wyfke ferskille net yn uterlik.

## Typearjend gedrach
De feale miggesnapper sit opfallend rjochtop en lûkt dêrby skrikeftich mei flerken en sturt. As se op ynsekten út binne sykje se meast in takke dy't goed sicht jouwt op it jachtterrein en helje se de bút mei flugge linige útfallen binnen.

## Fuortplanting
Feale miggesnappers meitsje harren nêst meast yn in beamholte, mar ek wol ûnder dakrânen en yn iepen nêstkastkes. Se lizze 3-4 bûnte aaikes dy't yn 12 oant 14 dagen útbred wurde. De jongen fleane binnen 2 wike út.

## Uterlik
De feale miggesnapper is fan boppe ljochtbrún en ûnder ljocht glânzjend gielich-wyt, mei lichte streekjes op it boarst.


Ofbyld:Aaienmiggesnipper.jpg|In nêst mei aaikes
Ofbyld:Jongemiggesn3.jpg|Nêst mei fjouwer jongen
Ofbyld:Jongemiggesn140805.jpg|Jong eksimplaar
Muscicapa striata striata MHNT.ZOO.2010.11.206.6.jpg |*Muscicapa striata striata*
1597

## Foarfallen
* 24 jannewaris - Willem Barents en syn mannen sjogge ûnder harren Oerwintering op Nova Sembla foar it earst yn twa moannen de sinne wer opkommen.
* 24 febrewaris - It Steatske leger ûnder Maurits fan Oranje-Nassau ferslacht de Spanjerts yn 'e Slach by Turnhout.
* 14 juny - De Admiraliteit fan Fryslân wurdt ferheft ta Generaliteitskolleezje.
* 28 septimber - De stêd Grol wurdt ynnommen troch it Steatske leger ûnder Maurits fan Oranje-Nassau.
* 9 oktober - Bredefoart jout him nei in belis fan acht dagen oer oan it Steatske leger.
* 18 oktober - Maurits fan Oranje-Nassau oermasteret de stêd Ynskedee, wêrnei't de fêstingswurken ôfbrutsen wurde.
* 21 oktober - Ootmarsum jout him oer oan it Steatske leger.
* 23 oktober - Maurits fan Oranje-Nassau nimt Oldenseal yn.
* 30 oktober - De oerlibbenen fan 'e Oerwintering op Nova Sembla arrivearje nei harren beproeving wer yn 'e Republyk fan 'e Feriene Nederlannen.
* 13 novimber - Mei de ferovering fan Lingen beëiniget Maurits fan Oranje-Nassau syn fjildtocht yn Twinte en de Efterhoeke.
* *sûnder datum* - Bonn wurdt de haadstêd fan it Karfoarstedom Keulen.

## Berne
* 31 jannewaris - Jehannes Fransiskus Régis, Frânsk mûnts en folkspreker út 'e Kontrareformaasje († 1640)

## Ferstoarn
* 23 jannewaris - Suffridus Petrus, Frysk skiedskriuwer (* 1527)
* 2 juny - Diderik Sonoy, Nederlânsk fjildhear en geuzelieder (* 1529)
* 20 juny - Willem Barents, Skylger seefarder en ûntdekkingsreizger (* ±1550)

## Literatuer
;toaniel
* Thomas Kyd? & William Shakespeare?, *[[Edward III (toanielstik)|Edward III]]*
* William Shakespeare, *[[The Merry Wives of Windsor]]* (oerset yn it Frysk as *De Fleurige Wyfkes*)

## Byldzjende Keunst

Ofbyld:Otto van Veen.jpg|*Kristus yn 't hûs fan Maria en Martha* (± 1597) Otto van Veen 


## Boukeunst

Ofbyld:P1030097copyStadhuis van Haarlem.jpg|Stedhûs Haarlim (1597) Lieven de Key
Ofbyld:Rotterdam honingerdijk96.jpg|*In den Rustwat*, Rotterdam (1597)
Federaasje fan Fryske Studinteferienings

De **Federaasje fan Fryske Studinteferienings**, hjirnei ôfkoarten as 'de Federaasje', is in gearwurkingsferbân fan Fryske studinteferienings. De Federaasje is oprjochte op 22 desimber 1930. Op it stuit binne der trije ferienings oansletten: D.S.S.F.S. Aldgillis út Delft, de F.F.J. Bernlef út Grins en it W.S.S.F.S. út Wageningen. Earder wiene ek de ferienings Redbad út Utert en Tsjerk Hiddes út Ynskedee  oansletten, mar dy ferienings besteane net mear.

Fia de Federaasje ûnderhâlde de studinteferienings kontakten mei tal fan Fryske organisaasjes. Sa hat de Federaasje fertsjinwurdigers sitten yn De Ried fan de Fryske Beweging, de Fryske Rie en it Europeesk Buro foar de lytse talen.

De Federaasje is net allinnich in oerlisorgaan, der binne ek tal fan aktiviteiten. It pronkstikje fan de Federaasje is dochs wol it jierlikse Krystkongres yn Frjentsjer. Alle jierren wurdt dit organisearre tusken Kryst en Nijjier. Meastentiids wurdt der dan in foarumdiskusje hâlden wêryn't de studinten harren fisy jaan kinne oer in bepaald tema. Ek is der alle jierren wer in Kabaretkriich mei datselde tema. Nei it serieuze part is der tiid foar wat ûntspanning, dat de jûns is der gauris grut feest en der wurdt dan ek noch striden om de Bierkëlka (tsjelk foar de bierdrinkestafette tusken twa studinteteams). Foar de simmer wurdt der foar de oansletten selskippen in kamp organisearre. Yn de ûneven jierren is dat it Amelânkamp, op in even jiertal wurdt der in sylkamp organisearre. Ek is der alle jierren in 'federaasje-keatswedstriid'.

Om dit alles yn goede banen te lieden hat de Federaasje in bestjoer dat gearstald is út de leden fan de ferskillende oansletten selskippen. Foar tal fan saken binne der ek noch kommisjes dy't it bestjoer in protte wurk út hannen nimme.

## Keppelings om utens
* Krystkongres (Ynternet Argyf)
* http://www.wssfs.nl (WSSFS)
* http://www.bernlef.frl (Bernlef)
*https://aldgillisdelft.nl/nl/ (Aldgillis)
Strobosser Trekfeart

De **Strobosser Trekfeart** is in feart dy't rint fan Dokkum nei Gerkeskleaster, dêr't er yn it Prinses Margrietkanaal útkomt.

## Skiednis
### Ferbining mei Grins
De Strobosser Trekfeart is yn de jierren 1654 - 1656 groeven yn opdracht fan it stedsbestjoer fan Dokkum. Dokkum woe it ferlies fan skipfeart troch it tichtslykjende Dokkumer Djip goed meitsje troch in bettere ferbining oer binnendyks wetter mei Grins. Nei foarbyld fan de trekfeart fan Harns nei Ljouwert waard de feart útfierd as in trekfeart, mei neist de feart in jaachpaad dêr't de hynders fan de trekskippen rinne koenen. Ta eare fan dit feit waard yn 1656 yn Dokkum in pinning slein mei it ôfbyld fan de trekskûte fan Dokkum nei Grins der op.

### Dokkum fallyt
De oanlis fan de feart koste de stêd 245.755 gûne, en de stêd sette dêrom tolhuzen by de feart om it jild werom te krijen. Wat der oan jild binnenkaam wie lykwols net genôch, en yn 1682 gong de stêd fallyt en waarden feart en tolhûzen oerdroegen oan de skuldeaskers. De tolhuzen bleaunen yn gebrûk, om't ek de nije eigners harren jild werom hawwe woenen.

### Tolhuzen
De tolhuzen stiene op de neifolgjende plakken:
* benoarden Wâlterswâld, op 'e hichte fan de brêge by de Dokkumer Leane.
* by Eastwâld, op 'e hichte fan de brêge nei Keatlingwier.
* by Aldwâld, by it Kollumer Fallaat - op 'e hichte fan de brêge fan de Lauwersmarwei.
* eastlik fan Bûtenpost, by de brêge fan de Grinzer Strjitwei, de De Lêste Stoer (*De Lêste Stúver*).

### Provinsje en Ryk
Yn 1779 waard de provinsje eigner fan de feart. Yn 1810, mei it ferdwinen fan it Keninkryk Hollân, waard de trekfeart eigendom fan it Frânske keizerryk, en earst yn 1819 wurdt de feart wer provinsjaal. Sûnt 1879 is de feart wer ryksbesit.

## Geografy
De Strobosser Trekfeart rint fan Dokkum yn súdeastlike rjochting oan de noardkant fan Wâlterswâld en Driezum. Dan krúst de trekfeart de Swemmer dy't fan de Burgumer Mar nei Dokkumer Nije Silen rint. Dêrnei rint de trekfeart súdlik fan Westergeast, Aldwâld en Kollum. Nei Kollum leit in skerpe bocht yn de feart wêrnei't dy in súdlike rjochting fierder rint, by Lytsewâld del om by Gerkeskleaster yn it Prinses Margrietkanaal út te kommen.
Earûlen

De **earûlen** (*Asio*) foarmje in skaai yn de famylje fan de ûlefûgels.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: ûlefûgels (*Strigidae*)
** *Skaai*: **earûlen** (*Asio*)
*** *Soarte*: styksûle (*Asio stygius*)
*** *Soarte*: streekte earûle (*Asio clamator*)
*** *Soarte*: hoarnûle (*Asio otus*)
*** *Soarte*: Etiopyske earûle (*Asio abyssinicus*)
*** *Soarte*: madagaskarearûle (*Asio madagascariensis*)
*** *Soarte*: fjildûle (*Asio flammeus*)
*** *Soarte*: Afrikaanske fjildûle Asio capensis
1729

## Foarfallen
* 2 july - De ôfsluting fan it Dokkumer Djip is klear.
* De Ingelske koloanje Carolina wurdt spjalte yn Noard Karolina en Súd Karolina.

## Muzyk
* Georg Friedrich Händel komponearret yn Londen syn *Concerti Grossi* Opus 6

## Berne

;april
*5 - Clara Feyoena van Raesfelt-Van Sytzama, Frysk dichteresse († 1807)
*13 - Thomas Percy, Ingelsk biskop en dichter
*13 - Rienk Jelgerhuis, Frysk keunstskilder, graveur en tekener († 1806)
;maaie
* 2 - Katarina de Grutte fan Ruslân  († 1796)
;septimber
*27 - Michael Denis, Eastenryksk skriuwer en lepidopterist († 1800)
;novimber
*24 - Aleksandr Soevorov, Russysk generaal
;desimber
*3 doopt - Padre Antonio Soler, Katalaansk komponist en organist († 1783)
;datum ûnbekend
*Leopold Gassmann, Boheemks komponist

## Ferstoarn
* 31 jannewaris - Jacob Roggeveen, ûntdekkingsreizger wurdt útstjoerd om it *Súdlân* te finen, mar hy ûntdekte by tafal Peaske-eilân.
* Johan Willem fan Saksen-Eisenach (* 1666) wie in soan fan hartoch Johan George I fan Saksen-Eisenach en Johanna fan Sayn-Wittgenstein.
;septimber
* 1 - Richard Steele, Britsk skriuwer en politikus
;desimber
* 30 - Edzard fan Grovestins, Frysk bestjoerder en politikus (* 1655)
Mâlegreefsgat

It **Mâlegreefsgat**, ek wol de **Mâlegreefsmar** of lokaal *de Poel*, is in wiel oan de Wâlddyk ûnder Aldwâld.

## Dyktrochbrek
Op Sint Pitersdei, 22 febrewaris, 1651 sloech in swiere stoarm de Aldwâldmer Syl fuort. Op it plak fan de trochbrek ûntstie in djip wiel, it *Sint Pitersgat* of de *Sint Pitersmar*. Om it gat te tichtsjen waard de dyk bûten om it wiel hinne lein. In nij Aldwâldmer Syl waard sa'n 400 m nei it súdeasten oanlein, en De Swemmer waard bewesten it wiel nei it suden,  nei it nije syl trochlutsen.

## Mâle greve
Yn 1698 gie de Ierske Donough MacCarty, greve fan Clancarty, as balling nei Ingelân. Nei tal fan jierren kaam er yn Aldwâld telâne. Hy naam nei alle gedachten it doe al besteande hûs oan it Sint Pitersgat oer fan Archibald greve fan Argyle dy't yn 1685 út Ingelân weiflechte wie. De styl fan libben fan de greve fan Clancarty wie skynber tige ôfwikend fan wat de minsken yn dy omkriten gewoan wienen, want hy krige de bynamme "de Mâle Greve". Hy wenne oant 1707 yn it hûs, en wie yn alle gefallen yn 1722 noch de eigener. Nei de greve hjit it de *Mallegreefsboarch*, yn 'e folksmûle *de Boarch*. It wiel hjit nei him it *Mâlegreefsgat* of de *Mâlegreefsmar*. En wat tichter nei Aldwâld ta, is der de *Mâlegreefsbrêge*.

## Tinkstien
By it wiel stiet in tinkstien mei it ferhaal oer de wetterfloed.