open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tentakelpornografy

**Tentakelpornografy** (Japansk: *shokushu goukan*; 触手責め) is de oantsjutting foar in soarte fan grutdiels tekene of animearre pornografy dy't benammen yn Japan libbet en dy't eleminten fan tradisjonele pornografy yntegrearret mei horror- en science fictionmotiven. Tentakelpornografy kin mei ûnderling goedfinen barre, mar gauris binne der alteast eleminten by fan net-frijwillige seks. Tentakelferkrêfting (*shokushu goukan*; 触手強姦) komt foar yn guon horror- en hentai-wurken, wêrby't ornaris optochte meunsters mei tentakels seksuële omgong hawwe mei ûnwillige froulike personaazjes. It sjenre is yn Japan populêrdernôch dat der sels parodyen op besteane. Sûnt it begjin fan 'e njoggentiger jierren binne Japanske animaasjefilms dy't tentakelpornografy befetsje ek yn Jeropa en Noard-Amearika op 'e merk kommen. Dêrtroch en troch de maklike fersprieding fia it ynternet hat dit sjenre koartby in mear mondiaal publyk wûn, ek al bliuwt it mar in tige lyts part fan 'e pornoyndustry.

## Skiednis
Wêzens mei tentakels makken har opwachting yn 'e Japanske erotika lang foar't der animearre pornografyske films bestiene. Ien fan 'e bekendste iere foarbylden is in yllústraasje út 'e roman *Kinoe no komatsu*, út 1814, dy't as titel hat *De Dream fan 'e Fisker syn Frou*. It is in ûnderdiel fan 'e Japanske erotyske keunst (*[[shunga]]*) en der binne letter fariaasjes op makke troch ferskate oare keunstners. Ut resint wittenskiplik ûndersyk hat bliken dien dat hoewol't de print yn it Westen gauris ynterpretearre is as in ferkrêfting, it Japanske publyk fan it Edo-tiidrek it assosjearre hawwe soe mei frijwillige seks. Japanners soene de foarstelling nammentlik werkend hawwe as in sêne út 'e leginde fan 'e froulike dûker Tamatori, dy't in juwiel fan 'e drakekening stiel en dêrnei efterfolge waard troch dy syn ûnderhearrigen, oktopussen ynbegrepen.

Yn animearre foarm bestiet tentakelpornografy sûnt de jierren tachtich; it ierst bekende foarkommen is út 1986, yn 'e anime *Guyver: Out of Control*. Echte bekendheid krige it troch de *[[Urotsukidōji]]*-searje, wêrfan't it earste diel ek út 1986 stammet. Wat tentakelpornografy yn stripfoarm oanbelanget, fûn Toshio Maeda yn syn manga *Demon Beast Invasion*, út 1989, de blaudruk (om it samar te sizzen) út foar hast alle lettere strips. Maeda lei neitiid út dat er de praktyk optocht om de strange Japanske sensuer te omsilen, dy't it toanen fan in penis ferbea, mar blykber gjin muoite hie mei seksuële penetraasje troch in tentakel.

Folle seldsumer is *live-action* mei echte froulike pornografyske aktrises dy't seksuële omgong hawwe mei meunsters mei tentakels. De earsten fan dy sênes makken ûnderdiel út fan Amerikaanske B-films fan it horrorsjenre, lykas de film *The Dunwich Horror*, út 1970. Pas folle letter migrearre dit ferskynsel werom nei Japan.
Gilbert O'Sullivan

**Gilbert O'Sullivan** (pseudonym fan **Raymond O'Sullivan**) (Waterford, 1 desimber 1946) is in Iersk sjonger en songwriter.

## Libben en wurk
O'Sullivan waard berne yn Ierlân, mar 1960 ferhuze er nei Swindon yn Wiltshire dêr't er niget oan muzyk krige. Yn 1967 tekene er in platekontrakt foar fiif jier by CBS Records. Ein jierren 60 makke er syn earste plaatopnames, mar dy hienen mar in bytsje súkses. The Tremeloes namen wol in tal nûmers fan him op (*You* en *What can I do?*). Yn de santiger jierren hie er in protte súkse mei nûmers as:
**Nothing Rhymed
**Underneath the blanket go
**Alone Again (Naturally)
**No matter how I try
**Clair*
**Get Down
**Ooh-Wakka-Doo-Wakka-Day
**I'll believe it when I see it
**We Will
**Matrimony
**I don't love you but I think I like you
**Christmas Song
**What's in a kiss
It debútalbum *Himself* stie wiken efterelkoar oan de top. Syn populêrens yn Japan makke yn de jierren 90 dat er yn de muzyk trochgean koe.

O'Sullivan wennet anno 2013 op Jersey yn de gemeente Saint Mary en skriut noch altyd muzyk, makket noch altyd cd's en ferskynt geregeldwei op de planken. Showbusiness wol er net in protte gedoente mei hawwe.
Showb
2003 fersynde syn jazzy cd *Piano Foreplay*; juny 2005 joech er 13 útferkochte konserten yn Japan en oktober 2006 ferskynde *A scruff at heart*. Nei 11 jier kaam Gilbert, op 29 maaie 2008, werom yn Nederlân foar in konsert yn Carré. Op 26 oktober 2009 stie er wer yn de Royal Albert Hall. Syn nijste album *Gilbertville* (mei 14 nije komposysjes en in troch Harry Hill foardroegen gedicht) kaam 31 jannewaris 2011 út en yn 2011/2012 makke Gilbert in omgong troch Ingelân, Ierlân, Denemarken, Noarwegen, Dútslân en Nederlân.

Augustus 2010 hat O'Sullivan him ferbûn oan platemaatskippij Hypertension (dêr't û.o. ek Gerry Rafferty, Chris DeBurgh, Joan Armatrading, Leo Sayer en Fleetwood Ma in oerienkomst mei hawwe). July 2011 tekene O'Sullivan in kontrakt mei Salvo/Union Square Music dy't - ûnder de titel *A Singer And His Songs* - syn âlde albums fannijs útbringe sille, oanfold mei aparte opnames, lykas: B-kanten fan singles en wiidweidige taljochtingen fan O'Sullivan.

## Diskografy
### Albums
*2018 *Gilbert O'Sullivan*
*2015 *Latin ala G!*
*2011 *Gilbertville
*2006 *A Scruff At Heart
*2003 *Piano Foreplay
*2001 *Irlish
*1997 *Singer Sowing Machine
*1995 *Every Song Has It's Play
*1994 *By Larry
*1993 *Sounds Of The Loop
*1989 *In The Key Of G
*1982 *Life & Rhymes
*1980 *Off Centre
*1977 'Southpaw
*1974 *A Stranger In My Own Backyard
*1973 *I'm A Writer Not A Fighter
*1972 *Back To Front
*1971 ''Himself

## Keppeling om utens
* Offisjele side
Feroarings fan Stal

***Feroarings fan Stal***, yn it oarspronklike Latyn ***Metamorphoses*** ("Transformaasjes"), is in ferheljend gedicht yn fyftjin boeken fan 'e hân fan 'e Romeinske dichter Ovidius (43 f.Kr.-17/18 nei Kr.). It beskriuwt de skiednis fan 'e wrâld yn in los mytysk-histoarysk ramt, fan it oanbegjin ôf oant de fergoading fan Julius Caesar ta. Ovidius foltôge dit wurk yn it jier 8 (nei Kr.) en it wurdt beskôge as in masterwurk fan 'e literatuer út 'e Romeinske Gouden Iuw. Yn 'e Midsiuwen wie de *Metamorphoses* ien fan 'e meast lêzen klassike wurken en sadwaande oefenen se in grutte ynfloed út op 'e Westerske kultuer. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma waard yn 2010 útjûn troch Steven Sterk.

## Ynhâld
De fersen fan 'e *Metamorphoses* binne skreaun yn daktylyske heksameters, deselde epyske dichtfoarm dy't Homêros ek brûkte foar syn *[[Ilias]]* en *[[Odyssee]]*. Yn lichte, flotte fersrigels klearret Ovidius him dêrby in wei troch de matearje fan syn ûnderwerp, gauris op in skynber willekeurige manear samar fan it iene nei it oare ferhaal ljeppend. Soms werfertelt er de grutte barrens út 'e Grykske mytology, mar oare kearen dwaalt er ôf yn nuveraardige rjochtings. De *Metamorphoses* binne sadwaande in bûnte rige teltsjes, dy't faak as sabeare-epyk betitele binne. Se hawwe gjin fêste held of sels mar haadpersoan, mar behannelje ferhaal nei ferhaal sûnder dat der in protte ûnderling ferbân bestiet.

It hieltyd op 'e nij opdûkende motyf is, lykas yn hast al Ovidius syn wurk, de leafde, sij it persoanlike leafde of leafde personifiëarre yn 'e foarm fan 'e Romeinske god Amor (deselde as de Grykske god Kupido). Ovidius lit Amor, dy't ornaris as in mindere god fan it Romeinske panteön beskôge waard, alle oare goaden foar gek sette; yn it bysûnder Apollo, de god fan 'e rede (it rasjonele), dy't troch de yrrasjonele leafde ferbjustere wurdt. Ovidius keart sa de hiele akseptearre oarder fan syn tiid om, dêrby minsken en minsklike gefoelens ferheegjend, wylst er de goaden en harren hiele wrâld omleech hellet en ta ûnderwerp fan humor makket.

Yn 'e epilooch (Boek 15, regels 871-879) slút Ovidius syn betooch ôf troch syn lêzers te fertellen dat alles yn beweging is en oan feroaring bleatsteld is, útsein transformaasjes, dy't der altiten al west hawwe en der ek altyd bliuwe sille.

## Fryske oersetting
Yn 'e perioade 1925-1927 hat jhr. mr. T.A.M.A. van Humalda van Eysinga dielen fan 'e *Metamorphoses* yn Frysk proaza oerset en publisearre, wylst tusken de tritiger en fyftiger jierren dr. Willem Kok beskate passaazjes yn dichtfoarm fertaalde. Uteinlik wie it klassyk oersetter Klaas Bruinsma (ek ferantwurdlik foar de Fryske fertaling fan 'e *Ilias* en de *Odyssee*), dy't Ovidius syn masterwurk hielendal yn in Frysktalich metrum oersette ûnder de titel *Feroarings fan Stal*. Hoewol't it boek yn 2010 foar it earst útjûn waard troch útjouwer Steven Sterk, fan 'e Gordyk, mei stipe fan 'e Provinsje Fryslân en de Douwe Kalma Stifting, kin út 'e datearring fan Bruinsma syn ynlieding opmakke wurde dat er de fertaling yn alle gefallen yn 2007 al klear hie.
Sarah Leonard (sjongster)

**Sarah Leonard** (Winchester, 10 april 1953) is in Ingelske sopraan, ferneamd fan har fertolkings fan klassike muzyk fan dizze tiid, ûnder oaren fan komponisten lykas Harrison Birtwhistle, Pierre Boulez en Michael Nyman.

Sy studuearre oan de Guildhall School of Music and Drama. Dêrnei kaam hja by de BBC Singers en it Endymion Ensemble.  Sy makke har debút yn La Scala yn Milaan, yn 1989 mei de premiêre fan *Dr Foustus* fan Giacomo Manzoni.  

Sarah Leonard jout les oan de Universiteit fan Hull en de Central School of Speech and Drama. Sy is lid fan de Association of Teachers of Singing, de British Voice Association en ek fan it kommittee member fan de Association of English Singers and Speakers.
 
Jannewaris 2013 krige hja in earedoktoraat (*Honorary Doctor of Music*) oan de Universiteit fan Hull.  

## Diskografy

*1992 - *My Heart Is Like a Singing Bird*, Pickwick	

*1993 - Górecki: *O Domina Nostra*; Satie; Milhaud; Bryars, ECM	

*1994 - *Dweller in My Deathless Dreams: An Anthology*, United Recordings	

*1997 - Morton Feldman: *Neither*, Hatnow / Hat Hut…	

*1997 - *The Music Tree: Solo Songs by Betty Roe*, SOMM	

*1998 - *A Century of English Song, Vol. 1*, SOMM	

*1999 - *A century of English Song, Vol. 2*, SOMM	

*1999 - *When the Heart is Young: A Recital of Songs by [[Franz Lehar]]*, Beulah	

*2001 - *A Century of English Song, Vol. 3*, SOMM

*2002 - Alistair Hinton: *String Quintet*, Altarus

*2006 - Joseph Marx: *Lieder*, Altarus
Beets

**Beets** kin wêze:
* Ald Beets, in earder doarp yn de gemeente Opsterlân, no buorskip ûnder Beetstersweach.
* Nij Beets, in doarp yn de gemeente Opsterlân.
* Beets (Noard-Hollân), in doarp yn de gemeente Zeevang
* Beets (laach), in Nederlânsk famylje
* Nicolaas Beets, Nederlânsk skriuwer, skûlnamme *Hildebrand*
De Striid tusken Froasken en Mûzen

***De Striid tusken Froasken en Mûzen*** yn it oarspronklike Gryksk *Βατραχομυομαχία*, ***Batrachomyomachia*** ("Froaskmûzeoarloch"), is in ferheljend gedicht út 'e Grykske Aldheid (mooglik datearjend fan 'e fyfde iuw f.Kr.) dat de *[[Ilias]]* fan Homêros parodiëarret. De Romeinen skreaune it sûnder mis ta oan Homêros sels, mar neffens Plutarchus is it it wurk fan Pigres fan Halikarnassus, de broer (of soan) fan Artemisia I, keninginne fan Kaarje, in bûnsgenoate fan 'e Perzyske kening Kserkses I. Guon hjoeddeiske wittenskippers miene lykwols dat it skreaun wêze moat troch in anonime dichter út 'e tiid fan Aleksander de Grutte, dy't se "Pseudo-Homearus" neamd hawwe. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma waard útjûn yn 2010.

## Ynhâld
*De Striid tusken Froasken en Mûzen* bestiet út goed 300 fersregels en begjint as in mûs oan 'e marsigge komt om wat te drinken. Dêr moetet er de froaskekening, dy't him útnûget om by him thús op besite. Mar wylst de froaskekening de mar oerswimt, no mei de mûs op syn rêch, komt er in gefaarlike wetterslange tsjin. De kikkert dûkt ûnder wetter en ferjit de mûs, dy't dêrop fersûpt. In oare mûs, dy't it hiele barren fan 'e wâl ôf merkslein hat, draaft gau nei syn eigen kening ta om oer dit grouwelstik te fertellen. De mûzen risse harsels ta foar de striid om it ferrie fan 'e froaskekening te wreekjen en stjoere in heraut nei de froasken ta mei in oarlochsferklearring. De kikkerts jouwe harren kening de skuld fan dizze tsjinramp, mar de kening beart dat er fan neat wit.

Underwilens ropt de oergod Seus, dy't sjocht dat der kriich op kommendeweis is, de goaden gear om út te stellen dat se elts in kant kieze sille. Hy wol yn it bysûnder graach dat Atene de mûzen helpe sil. Mar Atene stegeret him ôf, sizzende dat de mûzen hat withoefolle mâle streken levere hawwe. Uteinlik beslute de goden om inkeld ta te sjen ynstee fan har mei de striid te bemuoien. Der fynt in slach plak en de mûzen winne. Dan ropt Seus in leger krabben op om foar te kommen dat de froasken alhiel ferdylge wurde sille. Tsjin 'e pânsere krabben steane de mûzen machteleas, sadat se twongen binne om har werom te lûken. Sa einiget de iendeiske oarloch by sinne-ûndergong.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *De Striid tusken Froasken en Mûzen* ferskynde yn 2010 by Utjouwerij Elikser te Ljouwert, mei stipe fan 'e Douwe Kalma Stifting. It boekje omfettet net allinne de Fryske fertaling troch Klaas Bruinsma, mar ek in Nederlânske oersetting fan Jaap Hemelrijk, sawol as de oarspronklike Grykske tekst.
De Godlike Komeedzje

***De Godlike Komeedzje*** yn it oarspronklike Italjaansk ***La Divina Commedia***, is in epysk gedicht fan 'e hân fan 'e grutte Midsiuwske Florintynske dichter Dante Alighieri (1265-1321). It wurdt rûnom beskôge as it hichtepunt fan 'e Italjaanske literatuer en ien fan 'e grutste wurken fan 'e wrâldliteratuer. Dante skreau *De Godlike Komeedzje* yn ballingskip yn Verona, tusken 1308 en syn dea, en beskriuwt der in optochte reis yn dy't er makket troch it hjirneimels, troch hel, faaiefjoer en paradys. Hy neamde syn masterwurk ienfâldichwei syn *Commedia*; it wie Giovanni Boccaccio, dy't it yn 1360 syn hjoeddeiske titel joech. Mei *De Godlike Komeedzje* lei Dante de basis mei foar de lettere hegemony fan it Toskaanske dialekt, dêr't it Standertitaljaansk op grûnfêste is. De Fryske oersetting fan Piter Wibertus Brouwer waard útjûn yn 2008.

## Ynhâld
De fantastyske en allegoaryske fisy fan it hjirneimels dy't *De Godlike Komeedzje* biedt, is de kulminaasje fan it Midsiuwske wrâldbyld, sa't dat him ûntjûn hie ûnder de oerweldigjende ynfloed fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke. It epos beslacht 14.233 fersregels en bestiet út trije dielen, dy't gearfalle mei hel (*Inferno*), faaiefjoer (*Purgatorio*) en paradys (*Paradiso*). Elts fan 'e trije dielen bestiet út 33 *canto's* of lieten. In ynliedende *canto* dy't ornaris ta it earste diel rekkene wurdt, bringt it totale oantal op 100.

Yn *De Godlike Komeedzje*, dy't yn it ik-perspektyf skreaun is, wurdt ferteld hoe't Dante tusken Goed Freed en de woansdei nei Peaske fan it jier 1300 troch hel, faaiefjoer en paradys reizget. Syn gids troch hel en faaiefjoer is de Romeinske dichter Fergilius, wylst er troch it paradys begelaat wurdt troch Beatrice, syn eigen ideaalbyld fan 'e frou. Op in djipper nivo fertsjintwurdiget it ferhaal de allegoaryske reize fan 'e minsklike siel nei God.

De struktuer fan 'e trije riken fan it hjirneimels bestiet út in mienskiplik nûmeryk patroan fan 9 plus 1 om in totaal fan 10 te berikken. Der binne 9 rûnten fan 'e hel, mei hielendal ûnderoan as tsiende rûnte de duvel sels; der binne 9 rûnten fan it faaiefjoer mei oan 'e top as tsiende rûnte it Hôf fan Eden; en der binne 9 himelske lichems fan it paradys, mei as uterste God Sels.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *La Divina Commedia* ferskynde yn 2008 ûnder de titel *De Godlike Komeedzje* by Elektroanyske Letteren Fryslân te Ljouwert, mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, de fraters fan Tilburch, de fraters fan Utert, it bisdom Grins-Ljouwert en de Douwe Kalma Stifting.

De Fryske fertaling is fan 'e hân fan Piter Wibertus Brouwer te Rotterdam, dy't, te sjen oan 'e datearring fan syn ynlieding, der yn 2004 al dien wurk mei makke hie. It boek waard op 12 septimber 2008 troch it Literêr-Histoarysk Wurkferbân presintearre oan prefester Silvio Marchetti, de kultureel attasjee fan Itaalje, op 'e *dies natalis* (jierdei) fan 'e Fryske Akademy.
Piter Wibertus Brouwer

**Piter Wibertus Brouwer**, gauris ferkoarte ta **P.W. Brouwer** (Snits, 24 desimber 1925 – Lânsingerlân, 28 novimber 2013), is in Frysk literêr oersetter wenjend te Rotterdam. Hy is û.m. ferantwurdlik foar de Fryske fertalings fan Erasmus syn *[[De Lof fan de Healwizens]]* (2001), *[[Utopia (boek)|Utopia]]* fan Thomas More (2002) en *[[De Godlike Komeedzje]]* fan Dante Alighieri (2008).

Brouwer is opgroeid yn Snits, mei it Snitsersk. Yn Hilversum hat er it skreaune Frysk yn 'e macht krigen. Hy waard learaar yn it roomsk-katolyk fuortset ûnderwiis, ûnder mear oan de kweekskoalle. Ek wie er sjoernalist foar it RK deiblêd "Ons Noorden". 

## Wurk
* 2001 – *[[De Lof fan de Healwizens]]* (nei *Moriae Encomium*, fan Desidearius Erasmus)
* 2002 – *[[Utopia (boek)|Utopia]]* (nei *Utopia*, fan Thomas More)
* 2008 – *[[De Godlike Komeedzje]]* (nei *La Divina Commedia*, fan Dante Alighieri)
De Lof fan de Healwizens

***De Lof fan de Healwizens***, yn it oarspronklike Latyn ***Moriae Encomium*** en better bekend ûnder de Nederlânske titel *De Lof der Zotheid*, is in essay út 1509 fan 'e hân fan 'e grutte Rotterdamske humanist Desidearius Erasmus, dat foar it earst printe en útjûn waard yn 1511 te Parys. It is ien fan 'e meast opmerklike wurken fan 'e Renêssânse en waard, fanwegen syn iepentlike krityk op 'e Roomsk-Katolike Tsjerke, neitiid brûkt as ien fan 'e oanjagers fan 'e Reformaasje. De Fryske oersetting fan Piter Wibertus Brouwer waard útjûn yn 2001.

## Eftergrûn

De ynspiraasje foar syn essay die Erasmus op út *[[De Triumpho Stultitiae]]* fan 'e Italjaanske humanist Faustino Perisauli. Hy skreau *De Lof fan de Healwizens* yn in wike tiid, wylst er yn Ingelân útfanhûze op it bûtenferbliuw Bucklersbury fan syn goede freon Thomas More, al brocht er der letter noch korreksjes, wizigings en tafoegings yn oan. De Latynske titel, *Moriae Encomium*, is mei sin dûbelsinnich en kin ek lêzen wurde as "De Lof fan More", wêrmei't Erasmus blykber syn freon earje woe. It wurk waard daliks nei de publikaasje al tige populêr, in bytsje ta Erasmus syn ûntsetting, en sels paus Leo X fûn it fermaaklik. Noch foar Erasmus syn dea wiene der al withoefolle printingen útferkocht en wie it oerset yn it Dútsk en it Frânsk. De earste Nederlânske fertaling ferskynde yn 1560.

## Ynhâld
*De Lof fan de Healwizens* begjint op lichtsinnige wize, mar nimt al gaueftich in dûnkerder toan oan. De Healwizens, dy't Erasmus opfiert as in goadinne út 'e klassike Aldheid, priizget selsferrifelderij en sljochtsinnigens en giet dan fierder mei in satirysk ûndersyk fan 'e fromme mar byleauwige misstannen fan 'e roomske leare en de korrupte praktiken yn beskate parten fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke (dêr't Erasmus trouwens syn hiele libben lang trou oan bleau). Erasmus wie koartlyn teloarsteld út Rome weromkeard, dêr't er in oanbod foar in hege posysje yn 'e Kuery ôfwiisd hie; de Healwizens nimt geandewei it boek dan ek almar mear de skriuwer syn eigen tuchtigjend stimlûd oan, en einiget mei in sljochtwei opsomming fan kristlike ideälen.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *Moriae Encomium* ferskynde yn 2002 ûnder de titel *De Lof fan de Healwizens* by Elektroanyske Letteren Fryslân te Ljouwert, mei stipe fan 'e provinsje Fryslân. De Fryske fertaling is fan 'e hân fan Piter Wibertus Brouwer te Rotterdam, en de ynformative ynlieding waard skreaun troch Eric Hoekstra.
West-Frieze-Styk

De **West-Frieze-Styk** wie in organisaasje dy't oprjochte waard troch mr. dr. Arian De Goede (1915-1957) yn de Beemster. De organisaasje besocht yn de regio West-Fryslân, mar ek yn kriten dêrbûten, in West-Frysk nasjonalisme op te wekken. Faaks kin it ferlike wurde mei it Frysk nasjonalisme yn guon fermiddens. 

De West-Frieze-Styk wie yn 1937 de organisator fan it *Great Frysk Kongres* yn Medemblik. Om 1940 hinne besocht de West-Frieze-Styk in stavering fêst te lizzen foar it Westfrysk. It wurdbyld dat mei dy skriuwwize ûntstie wie lykwols sa ôfwikend fan it oant doe ta gongbere dat it neat waard.
Karel en Elegast

***Karel en Elegast***, yn it oarspronklike Nederlânsk ***Karel ende Elegast***, is in Midsiuwsk Nederlânsktalich epysk gedicht fan 1414 dichtregels yn 'e foarm fan in ridderroman. It is nei alle gedachten oan 'e ein fan 'e tolfde iuw skreaun, of oars yn 'e trettjinde iuw, troch in ûnbekende auteur. De haadrol is weilein foar Karel de Grutte, dy't as ljochtsjend foarbyld fan in kristlike kening presintearre wurdt, en it ferhaal spilet yn 'e omkriten fan dy syn kastiel te Ingelheim. It is ien fan 'e wichtichste Midnederlânske teksten dy't bewarre bleaun binne. De Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma waard útjûn yn 1994.
__TOC__
## Ynhâld
De held fan it ferhaal is de eale rôver Elegast ("Elvegeast"), dy't mooglik de Kening fan 'e Elven foarstelle moat. Hy is, nei't it skynt, in âlde freon fan Karel de Grutte, dy't yn ûngenede fallen en nei in wâld ferballe is, dêr't er himsels ûnderhâldt as strûkrôver dy't stelt fan 'e riken en jout oan 'e earmen, in soarte fan Robin Hood *avant la lettre* dus. Troch syn elfske komôf is Elegast by steat om minsken op magyske wize yn 'e sliep falle te litten en slotten sûnder kaaien te ûntsluten, en hat er in magysk krûd dat makket dat er mei bisten prate kin as er it yn 'e mûle docht.

It ferhaal begjint as Karel de Grutte in fizioen hat dat him oantrunet om yn momkape op it dievepaad te gean, wat liedt ta syn nachtlike moeting mei Elegast yn it wâld. Elegast werkent de kening net, mei't dy ferklaaid is as rôver. As Karel útsteld dat se fan 'e kening stelle sille, bewiist Elegast syn trou troch dat te wegerjen. Ynstee nimt er Karel mei om yn te brekken yn it kastiel fan Karel syn sweager, Eggerik fan Eggermonde. As se dêr ienris binne, heart Karel by tafal hoe't Eggerik mei syn frou syn plannen besprekt om him dea te dwaan en sels kening te wurden.

De oare deis, as Eggerik oan it hof komt, lit Karel him oppakke. Elegast fjochtet dan in duël mei Eggerik út en ûntmaskeret him as in ferrieder (troch him te ferslaan, wat betsjut dat God sprutsen hat). Eggerik wurdt dan terjochtsteld en syn wiif wurdt as beleanning oan Elegast ta frou jûn. Elegast wint sa syn goede namme werom en hy nimt syn rjochtlike plak oan Karel syn hof wer yn.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *Karel ende Elegast* ferskynde yn 1994 ûnder de titel *Karel en Elegast* by Utjouwerij Frysk en Frij te Ljouwert, yn gearwurking mei Elektroanyske Letteren Fryslân en mei stipe fan 'e provinsje Fryslân, de Boelstra-Olivier Stichting, de Boersma-Adema Stichting, de Douwe Kalma Stifting, de *[[Stichting Juckema-Siderius Fonds]]*, allegear te Ljouwert, en de *[[P.W. Janssen's Friesche Stichting]]* op it Oranjewâld. De Fryske fertaling is fan 'e hân fan Klaas Bruinsma te Aldemardum.
Klaas Veenboer

**Klaas Veenboer** wie it pseudonym fan **Arie Zuidervliet**, in NSB'er út de omkriten fan Zaandam dêr 't er op 18 july 1941 wethâlder waard. Zuidervliet wie fan 1932 direkteur fan de gemeentlike hannelsdeiskoalle yn Zaandam. Hy wie troud mei Magdalena Christina Houthuijse (* 16 septimber 1880 - † 19 juny 1945).

De nasjonaalsosjalistyske útjouwerij De Schouw skreau yn 1942 een romanpriisfraach út. It winnend manuskript wie *Ai van Dirreke* fan A. Zuidervliet, dat yn 1943 by dy útjouwerij útbrocht waard. It gie om in streekroman dy 't spilet yn de Krimpenerwaard, dêr 't de skriuwer berne wie. It boek, skreaun yn dialekt, hie 300 siden en belibbe trije printingen. De sjuery, besteande út NSB ' ers, kende him de earste priis ta. Zuidervliet krige lykwols mar 3000 gûne yn stee fan de folle earste priis fan 5000 omdat de sjuery syn boek dêrfoar krekt net goed genôch fûn.   Oare publikaasjes fan syn hân binne net bekend.
Utopia

* In boek fan Thomas More, sjoch Utopia (boek)
* *Utopia* of *[[Atoll K]]*, film út 1951 mei Stan Laurel en Oliver Hardy http://www.imdb.com/title/tt0042210/
* De band fan Todd Rundgren, sjoch Utopia (band)
* Plakken yn de Feriene Steaten;
**Utopia (Florida)
**Utopia (Teksas)
* Utopia Planitia, in flakte op Mars
* Utopia, in gletsjer op Antarktika
* Utopia, stedsdiel fan Alanya Utopia (Turkije)
Andersen's Folksforhalen en Mearkes

***Andersen's Folksforhalen en Mearkes*** is in samling mearkes fan 'e njoggentjinde-iuwske Deenske skriuwer Hans Christian Andersen yn in Fryske oersetting fan Douwe Tamminga. It boekje, mei tekenings fan Lies Veenhoven, waard yn 1943 útjûn as ûnderdiel fan 'e *Rige Sier en Sied fen Fryske kinst en stúdzje*, troch *Van Gorcum & Comp. N.V. Utjowers* te Assen (oprjochte te Snits yn 1800).

Yn syn *Foarwird* jout Tamminga oan dat it net in oersetting is fan in besteande Deensktalige mearkebondel, mar in op eigen manneboet byinoarsochte samling. *"Sechstjin fen hwet wy syn bêste en for ús doel gaedlikste mearkes en forhalen achten, hawwe wy hjir sa deun mûglik oan it Deenske origineel oerset. *[...]* Dat èn jong èn âld der wille en genot fen hawwe mei, lyk as de oersetter dat fortalenderwize al hie."*

## Mearkes
(Foar it doel fan dit artikel binne de ûndersteande nammen omset nei de hjoeddeiske stavering. De folchoarder is deselde as yn it boek.)
* *[[Grutte Klaas en Lytse Klaas]]* 
* *[[It Lytse Famke mei de Swevelstokken]]* 
* *[[De Tonderdoaze]]* 
* *[[De Prinsesse op 'e Earte]]* 
* *[[It Unsjogge Pykje]]* 
* *[[Hâns Omkoal]]* 
* *[[It Gealtsje]]* 
* *[[De Snieman]]* 
* *[[De Krigele Tinnene Soldaat]]* 
* *[[Wat Heit Docht, Is Altyd Bêst]]* 
* *[[De Stopnulle]]* 
* *[[Tommelyske]]* 
* *[[De Lytse Wetterfaam]]* 
* *[[Fiif út Ien Eartepûl]]* 
* *[[De Lokkige Famylje]]* 
* *[[De Dinnebeam]]* 

Yn 1946 ferskynde der by deselde útjouwerij ûnder deselde titel in twadde printinge. Krapoan fjirtich jier letter, yn 1984, ferskynde der fan dit boekje by de Afûk te Ljouwert in nije, 138 siden tellende útjefte, ûnder de titel *Folksferhalen en Mearkes*, mei yllústraasjes troch Svend Otto Sørensen. Fierders is der fan Andersen yn 1985 in bondeltsje mearkes yn it Noardfrysk ferskynd by it *[[Nordfriisk Instituut]]*, te Bräist. Oersetter V. Tams Jörgensen fersoarge trije ôfsûnderlike útjeften, wêrby't er tsien fan Andersen syn bekendste mearkes fertaalde yn it Feringer Noardfrysk (*Tjiin Teelen*), it Sölringer Noardfrysk (*Tiin Tialen*) en it Mooringer Noardfrysk (*Tiin Tääle*).
Hânbal op de Olympyske Simmerspullen 2004

De **[[Olympyske Simmerspullen 2004]]**, ek wol de **XXVIIIe Olympiade** neamd, waarden yn 2004 hâlden yn Atene, de haadstêd fan Grikelân. De hânbal finale waard hâlden yn it *Helliniko Indoor Arena*.

## Manlju
### Groepsfaze
#### Groep A

#### Groep B

### Kwartfinales

### Heale finales

### Pleatsingsrûnde
#### om it 11e en 12e plak

#### om it 9e en 10e plak

#### om it 7e en 8e plak

#### om it 5e en 6e plak

### Brûnzen finale

### Finale

## Einrangskikking

## Froulju
### Groepsfaze
#### Earste Omloop
##### Groep A

##### Groep B

### Kwartfinales

### Heale finales

### Pleatsingsrûnde
#### om it 9e en 10e plak

#### om it 7e en 8e plak

#### om it 5e en 6e plak

### Brûnzen finale

### Finale

## Einrangskikking
Fargo (Noard-Dakota)

**Fargo**, stichte yn 1871, is de grutste stêd (*city*) yn de steat Noard-Dakota yn it Midwesten fan de Feriene Steaten, en is it haadplak fan Cass County. Fargo leit oan de Red River of the North, yn de Red River Valley oan de eastgrins mei de steat Minnesota.

## Demografy
### ûntjouwing ynwennertal
* 1960 – 47.000
* 1970 – 53.365
* 1980 – 61.383
* 1990 – 74.084
* 2000 – 90.599
* 2010 – 105.549

## Ekonomy
Fargo hat yn tige fariearre en robúste ekonomy. Fanâld spylje agraryske bedriuwen in wichtige rol. Green Eco Mobility, in dochter fan Chrysler, makket auto's. Microsoft en Intelligent InSites hawwe ek festigings yn Fargo. Dêrneist profitearret it plak fan de tychteby lizzende oaljefjilden. Ek North Dakota State University docht sines ta de ekonomy fan Fargo.

## Ferneamde lju út Fargo
* Clark Blaise, Kanadeesk skriuwer
* Paul Brandvik, komponist, dirigint en muzykpedagooch
* Jocelyn Burdick, FS-senator
* Harvey Carignan, searjemoardner
* William Gass, skriuwer en heechlearaar filosofy
* Charlie Korsmo, akteur
* Jonny Lang, blues- en bluesrockmuzikant
* Leslie Stefanson, aktrise
* David Lee Thompson, byldhouwer, dichter
* Bobby Vee, Rock 'n' Roll- en popsjonger

## Keppeling om utens
* Geology Fargo, Noard-Dakota
Hadewych (skriuwster)

**Hadewych** wie in trettjinde-iuwske mystika, dy't beskôge wurdt as de grutste Midsiuwske Nederlânsktalige dichteresse en skriuwster.

Hadewych wie in foarrinster fan Jan fan Ruusbroec en wurdt faak "Hadewych fan Antwerpen" neamd, al is dat in lettere en mooglik misliedende tafoeging. Der is eins net in protte mei wissichheid oer har te sizzen, al kin út har geskriften opmakke wurde dat se fan begoedige, mooglik aadlik, komôf wie, faak ferhúzje moast (wat har alhiel net noaske) en wierskynlik as begyn libbe. Wol is dúdlik dat se njonken har memmetaal ek it Frânsk en it Latyn goed yn 'e macht hie. Har wurk is skreaun yn it Brabânske dialekt fan it Midnederlânsk en der wurdt wol tocht dat se hikke en tein wie yn Antwerpen (stêd)Antwerpen en dat se neitiid yn Groenendaal, ûnder Brussel wenne, mar dat is mar rieden. Sels it jier fan har berte en ferstjerren binne ûnbekend; har skriuwwurk is troch de moderne taalwittenskip om 1240 hinne datearre.
__NOTOC__
## Wurken

### Proaza
● *Visioenen*: beskriuwings fan 'e 11 religieuze iepenbierings dy't se ûnderfûn hie.
● *Brieven*: 31 brieven, dy't hjir en dêr mear wei hawwe fan teologyske epistels.

### Poëzij
* *Berijmde Brieven*: befetsje itselde soarte fan religieuze moannings as de proaza-*Brieven*.
* *Mengeldichten*: 29 yn getal, wêrfan't op grûn fan hanskrift en wurdkar inkeld de earste 16 oan Hadewych taskreaun wurde kinne.
* *[[Strofische Gedichten]]*: 45 mystike leafdesgedichten.
**  Fryske oersetting: *[[Fersen fan Minne]]*, fert. Klaas Bruinsma, 2001.
Fersen fan Minne

***Fersen fan Minne***, yn it oarspronklike Nederlânsk: ***Strofische Gedichten***, is in samling fan 45 mystike leafdesdichten fan 'e Midsiuwske dichteresse, skriuwster en mystika Hadewych. De gedichten waarden om 1240 hinne skreaun yn it Brabânske dialekt fan it Midnederlânsk en der is gjin gebrûk foar makke fan in boarnetekst.

Wol waard Hadewych dúdlik beynfloede troch de Midsiuwske minnelieten fan 'e trûbadoers, dy't de hoaske leafde ta ûnderwerp hiene. Mar hoewol't de *chansons* fan 'e trûbadoers ornaris de leafde fan in ridder of ealman foar de frou fan syn lienhear fertolken, longeret Hadewych nei de Leafde (*Minne*) sels, dy't hja min ofte mear as in ferpersoanliking fan God sjocht.

Undersyk fan Frank Willaert hat oantoand dat men de *Strofische Gedichten* sjonge kin, en dat by de measten derfan sels frij goed oan te tsjutten is hokker sjongwize oft Hadewych dêrby op it each hie.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *Strofische Gedichten* ferskynde yn 2001 ûnder de titel *Fersen fan Minne* by Utjouwerij Frysk en Frij te Ljouwert, yn gearwurking mei de Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân, en mei stipe fan 'e Boelstra-Olivier Stichting, de Boersma-Adema Stichting, de *[[P.W. Janssen's Friesche Stichting]]*, de *[[Stichting Juckema-Siderius Fonds]]*, de Douwe Kalma Stifting, it Arjen Witteveen Fûns en de provinsje Fryslân.

De Fryske fertaling en ek de ynformative ynlieding binne fan 'e hân fan Klaas Bruinsma te Aldemardum, dy't, te sjen oan 'e datearring fan syn ynlieding, der yn juny 1999 al dien wurk mei makke hie. Yn syn ynlieding makket Bruinsma û.m. melding fan Douwe Kalma syn *Sangen fen Hadewych*, út 1919 en 1920. Kalma hat mei it wurdsje "fen", dêr't er blykber mei bedoelde "ta earbetoan fan", aardich wat lju op 'e doele brocht. It giet hjirby lykwols net om oersettings fan Hadewych har gedichten, mar om oarspronklik wurd fan Kalma sels. Dêrmei is Bruinsma dus de earste oersetter fan Hadewych yn it Frysk.
Simon Armitage

**Simon Armitage** CBE (folút: **Simon Robert Armitage**; Marsden (West Yorkshire), 26 maaie 1963) is in Britsk dichter, toanielskriuwer en romanskriuwer.

Febrewaris 2011 waard er professor Poëzy oan de Universiteit fan Sheffield.

## Fierder lêze
*Ian Gregson, *Simon Armitage*, Salt Modern Poets Series: Salt, Cambridge, 2011.
*Jeremy Noel-Tod, "Profile: Simon Armitage". *Areté* 4, Winter 2000, s.&nbsp;31–49.
*Timesartikel 24 april 2010 ''Simon Armitage says: ‘They’re poems because I say they are’'' 
**The deadly serious poet's society: Simon Armitage, 46, on rejection, perfect steak - and why he never writes poetry drunk*. Sunday Times Magazine, 23 maaie 2010.

## Keppelings om utens
* ''Poetry Archive'' Biografy, ynterviews, gedichten en lûdsopnames
* Ynterview yn de Guardian(07/2001)
* Simon Armitage Official Site
* ''Independent'' Ynterview Sunday, 21 septimber 1997
* BBC ynterview  (03/2004)
* Sonnets.org ynterview (01/2002)
Richard III

;Persoanen
*Richard III fan Normandje 1001-1027)
*Richard III fan Montbéliard (?-1227)
*Richard III fan Ingelân (1452-1485)
;Toanielstik
*Richard III (toanielstik), in toanielstik fan Shakespeare
;Muzykkomposysje
*Richard III Ouverture
;Films
*Richard III (1912), film
*Richard III (1955), film
*Richard III (1995), film
*Richard III (2008), film
Nashville

* Nashville (Missoury)
* Nashville (Tennessee)
* Nashville (film), in film fan Robert Altman út 1975
* Nashville (telefyzjerige), Amerikaanske muzikale dramasearje
Cumberland (rivier)

De **Cumberland** is in sydrivier fan de Ohio yn it súdeasten fan de Feriene Steaten. De rivier hat in streamgebiet fan 46.830 km2, in langte fan 1106 kilometer en in ferfal fan totaal 352 meter. De rivier hat in debyt van 862 kubike meter de sekonde.

De Tennessee River ûntstiet út it gearfloeien fan trije boarnerivieren yn Harlan County, yn it súdeasten fan  Kentucky, ticht by de grins mei Virginia. Dêrwei rint de rivier troch it suden fan Kentucky en it noarden fan Tennessee oant Nashville ta en bûcht werom nei it noarden, streamt troch west-Kentucky eardat er yn dy steat by it plak Smithland yn de Ohio útmûnet.

Ungefear de helte fan de rivier, nei de Cumberland Falls, hat trije opslachmarren (ien is Cadiz Lake), en is befarber makke.


File:Big South Fork Cumberland 1.jpg|*Big South Fork* yn de Cumberland
File:Big South Fork Cumberland 2.jpg|*Big South Fork*
File:Cumberland Falls 2005 05 20a.jpeg|*Cumberland Falls*
File:Cumberland River barge traffic.jpg|Frachtfeart op de Cumberland


## Keppeling om utens
Betty Mahmoody

**Betty Mahmoody** (berne as: **Betty Lover**; Alma (Michigan), 9 juny 1945) is in Amerikaansk skriuwster en aktiviste dy't fral bekend wurden is troch har autobiografysk boek *[[Not Without My Daughter]]*, dat neitiid omset is ta in film mei deselde namme en ek oerset is yn it Frysk ûnder de titel *[[Net Sûnder Myn Famke]]*. It beskriuwt hoe't se mei har Iraanske man Sayed Bozorg Mahmoody en harren dochterke Mahtob nei it heitelân fan har man reizget foar in koarte famyljebesite dy't foar har útrint op in lange finzenskip, en hoe't se úteinlik mei har dochter ûntsnapt.

Mahmoody is foarsitter en mei-oprjochter fan 'e organisaasje *One World: For Children* ("Ien Wrâld: Foar Bern"), dy't him derop taleit om begryp te kweekjen tusken ferskillende kultueren en dernei stribbet om feilichheid en beskerming te bieden oan bern út ynterkulturele houliken. Hja stalde ek de bondel *For the Love of a Child* ("Om 'e Leafde fan in Bern") gear, dêr't ferhalen yn samle binne fan âldelju dy't fan harren bern ferfrjemde rekke binne troch tadwaan fan harren bûtenlânske oarehelte.
Net Sûnder Myn Famke

***Net Sûnder Myn Famke***, yn it oarspronklike Ingelsk ***Not Without My Daughter***, is in autobiografysk boek fan 'e Amerikaanske skriuwster en aktiviste Betty Mahmoody oer har libben yn en flech út Iraan. It waard foar it earst publisearre yn 1987. De Fryske oersetting fan Jan de Jong kaam út yn 1996.

## Ynhâld
Yn it boek docht Mahmoody ferslach fan har ûnderfinings út 'e jierren 1984-1986. Yn augustus 1984 reizge se mei har man, Sayed Bozorg Mahmoody, en harren dochterke Mahtob út har wenplak Alpena, yn 'e Amerikaanske steat Michigan, nei Iraan ta, it heitelân fan har man, foar wat in twawyks famyljebesyk hiet te wêzen. Mar nei't de twa wiken om wiene, fertelde har man har dat er fan doel wie en bliuw dêr; boppedat wegere er om Mahmoody of harren dochterke gean te litten. Sa kamen Mahmoody en Mahtob fêst te sitten yn in kultuer dy't Amerikanen neat te freonlik wie, by in famylje dy't fijannich foar har oer stie en mei in man dy't har mishannele. Neffens it boek hold har man har wikenlang by har dochter wei. Boppedat sloech er har en bedrige er har mei de dea foar it gefal dat se besykje soe út te naaien. Mahmoody hie dêr ferskate kânsen ta, mar wegere Mahtob efter te litten. Uteinlik wist Mahmoody dochs te ûntkommen, mei har dochterke, troch in goed 800 km lange tocht dwers troch Iraan hinne te ûndernimmen nei Turkije ta, wêrby't se holpen waard troch withoefolle gewoane Iraniërs.

## Ferskaat
*Fan it boek waard yn 1991 troch regisseur Brian Gilbert in film makke, dy't ek as titel hie *[[Not Without My Daughter (film)|Not Without My Daughter]]*, mei yn 'e haadrollen Sally Field en Alfred Molina.
*Alexis Kouros wurke gear mei Mahmoody har eks-man Sayed Bozorg Mahmoody by it meitsjen fan 'e dokumintêre *Without My Daughter*, wêryn't hy de bewearings wjerleit dy't Mahmoody yn har boek docht.
*Op 23 augustus 2009 stoar Sayed Bozorg Mahmoody yn in sikehûs yn 'e Iraanske haadstêd Teheran op 'e âldens fan santich jier oan in nierkwaal en de komplikaasjes dy't dat opsmiet.

## Fryske oersetting
De Fryske oersetting fan *Not Without My Daughter* ferskynde yn 1996 ûnder de titel *Net Sûnder Myn Famke* by de Kristlik Fryske Folksbibleteek (KFFB) teLjouwert. De fertaler, Jan de Jong, hat syn oersetting lykwols frjemd genôch net basearre op it Ingelsktalige orizjineel, út 1987, mar op 'e Nederlânske fertaling dêrfan, *In een Sluier Gevangen*, fan oersetter Ronald Vlek.
Alma (Michigan)

**Alma** is in plak (*city*) yn de Amerikaanske steat Michigan, yn Gratiot County.

## Ferneamde lju
* Betty Mahmoody, skriuwster fan *[[Not Without My Daughter]]*
Liverpool and Manchester Railway

De **Liverpool and Manchester Railway** (L&MR) wie it earste passazjiersspoar yn de wrâld. Alle treinen waarden ynroastere en waarden op it grutste part fan it trajekt troch stoomlokomotiven lutsen. 

De line waard iepene op 15 septimber 1830 en rûn tusken de stêden Liverpool en Manchester yn noardwest-Ingelân yn it Feriene Keninkryk. By de feestlike iepeningsrit waard de Britske parlemintariër William Huskisson by it oerstekken fan de spoarbaan oanriden troch de stoomlokomotyf, de *[[Stephenson's Rocket]]*. Hy stoar in tal oeren letter oan syn ferwûnings.  

De L&MR waard yn it foarste plak oanlein om wis te wêzen fan in flugger ferfier fan grûnstoffen en ôfwurke produkten tusken de haven fan Liverpool en de fabriken in Manchester en de stêden yn de omkriten. Yn 1845 waard de L&MR troch har wichtichste sakepartner, de Grand Junction Railway (GJR) oernaam; fan 1846 ôf wie de GJR diel fan de Londen and North Western Railway.

It spoartrajekt wurdt noch brûkt, mar hat safolle net mear te betsjutten as earst troch in parallel rinnend spoar.


File:First passenger railway 1830.jpg|De L&MR
Image:Replica Rocket and coach.jpg|Replika LMR-wein en *Rocket*
File:Liverpool Road station, Manchester.jpg|It earder stasjon Liverpool Street yn Manchester
File:Sankey viaduct.jpg|Stephenson's fiadukt oer de Sankey Brook en -kanaal, wurdt noch altyd brûkt


## Literatuer
* Robert E Carlson: *The Liverpool and Manchester railway project 1821-1831*. David and Charles, Kelley, 1978. ISBN 0-678-05540-8.
* Anthony Coulls: *Railways as World Heritage Sites* = Occasional Papers of the World Heritage Convention. ICOMOS 1999, s. 19en f.
* Frank Ferneyhough: *Liverpool and Manchester Railway, 1830-1980*. Robert Hale Ltd, London 1980. ISBN 0-7091-8137-X.
* Simon Garfield: *The Last Journey of William Huskisson*. Faber and Faber, 2002. ISBN 0-571-21048-1.

## Keppeling om utens
* Skiednis fan de Liverpool and Manchester Railway ()
Allegheny (rivier)

De rivier **Allegheny** (*Allegheny River*) is in sydrivier fan de Ohio yn it easten fan de Feriene Steaten. De boarne fan de Allegheny leit yn Potter County (Pennsylvania). De rivier is 523 kilometer lang, rint in stikje troch de steat New York, mar streamt foar fierhinne it grutste part troch de steat Pennsylvania. 

By de stêd Pittsburgh mûnet er yn de rivier Ohio út. De 110 km tusken Pittsburgh en East Brady binne befarber. De Allegheny hat acht sluzen en damen, dy't likefolle opslachmarren fan gefolgen hawwe.

De delling fan de Allegheny hat yn de rin fan de tiid in protte fossile branje opsmiten, stienkoal, ierdoalje en ierdgas.


File:Headwater Stream (1).jpg|*Ien fan de streamkes dy't de boarne foarmje*
File:USACE Kinzua Dam upriver.jpg|*De Kinzuadaam*
File:Allegheny River Bend.jpg|*De Allegheny by [[East Brady]] yn [[Pennsylvania]]*
File:Allegheny Monongahela Ohio.jpg|*De Allegheny (lofts) en Monongahela (rjochts) meitsje tegearre de Ohio yn [[Pittsburgh]]*


## Keppeling om utens
Preromantyk

De **preromantyk** is in literêre streaming tusken likernôch 1740 en 1780 dy't op de Romantyk foarútrûn.

It wie in reaksje op de ferstanlik artistike opfettings fan it klassisisme. De preromantyk lei de klam op yntuysje, gefoel en persoanlike kreativiteit. Oerdruwing dêrfan late ta in sterk sentimintalisme, dat earst yn de Romantyk op oannimlike wize yntegrearre wurde soe. Typysk is de Ingelske *graveyard poetry* (tsjerkhôfpoëzy); dêrnjonken ûntstie de sentimintalistyske roman, fol fan deugdsume en edelmoedige helden en heldinnen.

Nederlânske preromantisy wienen ûnder oaren Jacobus Bellamy en Rhijnvis Feith.

Prof. dr. Willem van den Berg, kenner fan de Romantyk, hat oars earnstige beswieren ynbrocht tsjin de term Preromantyk; hy is fan betinken dat de term in skerp ûnderskiedend histoarysk begryp net dúdliker makket.
Ljochtjier

In **ljochtjier**, symboal **lj**, (Ingelsk: *light-year*, symboal: *ly*) is in lingtemjitte dy't brûkt wurdt yn de astronomy. In ljchtjier is de ôfstân dat ljocht yn fakuüm ôfleit yn de tiid fan ien jier neffens de ierdeske kalinder. In ljochtjier is *gjin* ienheid fan tiid sat't de namme wol tinken docht.

De sekuere definysje fan in ljochtjier is de ôfstân dy't in foton ôflizze soe yn in frije romte, ûneinich fier fuort fan elts  swiertekrêftsfjild en magnetysk fjild yn ien Juliaansk jier (365,25 dagen fan elk 86 400 sekonden).
Meidat de ljochtsnelheid yn fakuüm per definysje eksakt lyk is oan 299 792 458 m/s is in ljochtjier sekuer 9 460 730 472 580 800&nbsp;m, yn rûne sifers 9,46&nbsp;×&nbsp;1015 meter, 9,46 petameter of 9,46 biljoen kilometer.
In ljochtjier is ek sa'n bytsje lyk oan 63 241 astronomyske ienheden (AE).

It ljochtjier wurdt faak brûkt om de ôfstân ta stjerren, stjerrestelsels en oare objekten yn de romte oan te tsjutten. Yn de astronomy wurdt foar sokke ôfstannen lykwols faker de parsek brûkt, dy't beskreaun is as de ôfstân op hokker in objekt in  parallaks fan ien bôgesekonde generearret as it observearre objekt him ien astronomyske ienheid perpleatse soe leadrjocht op de sichtline fan de waarnimmer. In parsek is likernôch gelyk oan 3,26 ljochtjier. De parsek wurdt leaver brûkt meidat dy makliker ôflaat wurde kin út en fergelike wurde kin mei feiten 't waarnimming. Bûten wittenskiplike fermiddens wurdt de ienheid ljochjier lykwols meast brûkt.

Ienheden relatearre oan it ljochtjier binne it ljochtoere, de ljochtminút en ljochtsekonde, de ôfstân dy't it ljocht ôfleit yn fakuüm yn efter elkoar in oere, in minút en in sekonde. In ljochtminút is gelyk oan 17 987 547 480 meter, of sa'n 18 miljoen kilometer. Ien ljochtsekonde is (definysje) 299 792 458 m.

## In tal feiten
* De ôfstân tusken de ierde en de moanne is likernôch 1,3 ljochtsekonden.
* De ôfstân fan de sinne nei de ierde is 8,3 ljochtminuten.
* July 2012 siet de Voyager 1 al op 121 AE (=18 000 000 000 km) fan ús sinne, oftewol 0,002 ljochtjier.
* De tichtstbysteande stjer nei ús sinne, Proksima Sentauri, is 4,22 ljochtjier by ús wei.
* It sintrum fan ús stjerrestelsel, it Molkenpaad, is sa'n 28 000 ljochtjier by ús wei. De diameter fan it Molkenpaad is likernôch 100 000 ljochtjier.
* It tichtstbylizzend oare grutte molkeweistelsel, de Andromedadize (M31) stiet sa'n 2,2 miljoen ljochtjier fan ús ôf
Robert Blair

**Robert Blair** (Edinburgh, 1699 - Athelstaneford, 4 febrewaris 1746) wie in Skotsk dichter.

Blair wie de âldste soan fan Robert Blair, dûmny yn Edinboarch. Hy studearre oan de Universiteit fan Edinboarch en yn Nederlân. Yn 1731 waard er sels dûmny yn Athelstaneford yn East Lothian. Hy boaske oan Isabella Law yn 1738. It pear krige seis bern. Meidat Blair út in begoedige famylje stamme hie er it oan tiid om him oan syn hobbys te wijen, túnkjen en stúdzje fan de Ingelske poëzy. 

Robert Blair waard ferneamd fan mar ien wurk: *The Grave* ('It grêf') út 1743, dat tige populêr waard. It gedicht hat 767 rigels en is skreaun yn blanke ferzen.
Hoewol't de ynhâld fan it gedicht sa swier en dreech net is as de titel tinken dwaan kin, wurdt Blair fanwege it wurk wol beskôge as ien fan de 'faars' fan de tsjerkhôfpoëzij, dêr't de beoefeners fan letter oantsjut wurde soenen mei *[[Tsjerkhôfdichters|Graveyard poets]]*.

Yn 1808 ferskynde in útjefte fan it gedicht mei yllustraasjes fan William Blake.

## Keppelings om utens
*De folsleine tekst fan ''The Grave''
*De yllustraasjes fan William Blake
Athelstaneford

**Athelstaneford** (Skotsk: *Atholstanefuird* of *Elshinthurd*) is in doarp yn East Lothian yn Skotlân. It tichtby de stêd Haddington en sa'n 38 km beëasten Edinboarch.

## Leginde fan de flagge
De leginde wol hawwe dat Athelstaneford it plak is dêr't de oarspronlike Flagge fan Skotlân (*The Saltire*) it earst oannaam waard. Op de foarjûn fan in fjildslach tusken in Piktenleger en ynfallende Angelen út Northumbria yn 832, kaam Sint Andreas, dy't op in diagonaal krús krusige waard, yn in fisioen by de Piktyske kening Óengus II en ûnthjitte in oerwinning. De oaremoarns seagen de pikten in wyt wolkekrús yn de loft. Sy wûnen de slach en witen dat oan Andreas syn seine; sy beneamden him ta patroanhillige en setten syn krús op harren flagge. De oanfierder fan weromlûkende Angelen, Athelstan, waard deadien by in furde yn dy krite, dêrfandinne de namme  Athelstaneford. Der binne mear as ien ferzjes fan it ferhaal. Hokker at wier is wit nimmen, mar de leginde hat Athelstaneford yn alle gefallen in plak yn de Skotske skiednis jûn.

It doarp hat it National Flag Heritage Centre dat yn in doweflecht út 1583 húsmannet en fannijs boud waard yn 1996. 

## Keppelings om utens
*Skiednis fan ''the Saltire'' op visitscotland.com
*De Skotske flagge by Flags of the World
*Wiidweidich artikel fan M.M. Johnstone oer Athelstaneford en de flagge
Andréas (apostel)

**Andréas** (Gryksk: Ανδρέας, *Andréas*, "de manlike, de moedige") wie in disipel fan Johannes de Doper en waard nei dy syn eksekúsje in apostel fan Jezus fan Nazareth, lykas ek syn broer Simon Petrus. Hy wurdt beskôge as de stichter en earste biskop fan de Tsjerke fan Byzantium en wurdt dêrom as beskermhillige fan it Oekumenysk Patriargaat fan Konstantinopel beskôge.

## Libben
Andréas waard berne yn Betsaïda. Krekt as syn broer Petrus wie er fisker fan berop. Der binne oanwizings dat Jezus yn it begjin fan syn betsjinning yn itselde hûs yn Kapernaüm wenne as Petrus en Andréas.
De patriarch fan Konstantinopel wurdt sjoen as de opfolger fan Andréas, lykas de biskop fan Rome, d.i. de paus, de opfolger is fan Petrus. De patriarch fan Konstantinopel jildt as de wichtichste biskop yn de mienskip fan Ortodokske Tsjerken. Dêrom wurdt er de Oekumenyske Patriarch neamd; ‘oekumene’ komt fan it Grykske wurd foar ‘de bewenne wrâld’.

## Dea
Andréas waard yn Achaia oan in X-foarmich krús krúsige (andréaskrús). Neidat er swier gisele wie, waard er mei koarden oan it krús bûn om syn ljijen te ferlingjen. Syn neifolgers gruten dat Andréas, doe't er nei it krús brocht waard, de folgjende wurden spriek: 'Ik haw al lang nei dit lokkich oere útsjoen en ik haw dit al lang ferwachte. It krús is ynsegene troch it lichem fan Kristus dat der oanhinge hat'. Twa dagen lang preke er tsjin syn folterders, oant er stoar.
Andréas keas foar it langer lijen oan it diagonale krús om't er himsels net suver genôch fûn om te stjerren as syn master Jezus, dy't oan it tradisjonele krús stoar. Der wurdt sein dat Andréas beïerdige waard yn de Grykske stêd Patras, dêr't er ek no noch apart fereare wurdt.

## De Oarder fan Sint-Andréas

De Oarders fan Sint-Andréas yn Ruslân en yn Barbados en de Skotske Oarder fan de Stikel hawwe syn namme, it andréaskrús of syn ôfbyld.
De Russyske Federaasje hat as heechste ûnderskieding de "Oarder fan Sint-Andréas Protokletos", Protokletos betsjut de earstneamde.