open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teravada

It **Teravada** (Paly, letterlik **'Tradysje fan de Aldsten**') is de tradysje dy't de oarspronklike boeddhistyske lear en konvinsjes folget. Soms wurdt it Teravada ek it 'Boeddhisme fan it Suden' neamd, omdat it him út Yndia wei nei it suden (Sry Lanka) ferspriede. It Teravada wurdt benammen oanhongen yn Sry Lanka, Myanmar, Tailân, Kambodja en Laos. Ek yn Yndoneezje en Chittagong (East-Bingalen) wurdt it Teravada sûnt lange tiid praktisearre, mar dêr is it in minderheidsbeweging. Tsjintwurdich ferspriedt it Teravada him ek mear en mear yn de westerske lannen.

## Skiednis
De skiednis fan it Teravada giet werom op de Sanga (de mienskip fan boeddhistyske mûntsen) yn de tiid fan de Boeddha. Nei it Parinibbana (ferstjerren) fan de Boeddha ûntstienen der troch splitsingen yn de Sanga achttjin ferskillende skoallen; de iere boeddhistyske skoallen. It Teravada wie de haadstreaming, dêr't de oare skoallen út fuortkamen troch ôfsplitsingen. It Teravada is de ienige fan dizze iere boeddhistyske skoallen dy't noch altiten bestiet.

It Teravada stie soms ek bekend ûnder de nammen Staviravāda en Vibajyavāda. 'Sthavira' is Sanskryt foar it Paly-wurd 'Thera', en waard brûkt yn de Sanskryt literatuer oer de iere boeddhistyske skoallen. 'Vibhajya' referearret oan 'analyze', en waard foar relatyf koarte tiid brûkt, yn de perioade fan kening Asoka.
Victoria (Seysjellen)

**Victoria** (ek wol **Port Victoria** of **Mahé**) is de haadstêd fan de Seysjellen en leit op de noardeastlike kant fan it eilân Mahee. Likernôch in tredde fan de befolking fan de Seysjellen wennet yn Victoria. De stêd is stifte as residinsje fan it Britske koloniaal bestjoer.

De eksport út Victoria wei bestiet foar it meastepart út fanylje, kokosnuten, kokosnute-oalje, skyldpoddeskylden, sjippe en gûano.

It besjen wurdich binne:
* in klokketoer boud nei foarbyld fan de Big Ben yn Londen
* it gerjochtsgebou
* de Victoria botanyske tunen
* it Victoria Nasjonaal museum foar de skiednis
* it Victoria nasjonaal natuerhistoarysk museum
* de *Sir Selwyn-Clarke Market*

De stêd hat it nasjonaal stadion en in polytechnysk ynstitút. De binnenhaven leit fuort east fan de stêd; tonyn- en oare fiskerij en ynblikjen fan fisk hawwe grutte lokale ekonomyske betsjutting.

It fleanfjild *Seychelles International Airport* waard yn 1971 foltôge. In grutte brêge yn Victoria waard ferneatige troch de tsûnamy troch de ierdskodding yn de Yndyske Oseaan yn 2004.

## Keppeling om utens
* Havenautoriteit Seysjellen
Amaril

**Amaril** is in fynkerrelich stiente (gearstald út korund, magnetyt, hematyt en kwarts) dat ûnder mear yn poeierfoarm brûkt wurdt foar it meitsjen fan skuorpapier, skuorlinnen, ynstruimateriaal ôfwurkflierren, polyst- en slypskiven. Ek wurdt it brûkt foar it meitsjen fan keunststienen, dy't as molestiennen brûkt wurde.

It mineraal wie al yn de Grykske âldheid bekend. De dichter Pindarus neamde it *wetstien*, en it wie bekend dat koper derop stikken gie. Amaril waard (en wurdt noch altiten) ûntgûn op de Grykske eilannen Naksos en Samos.
Vajrayana

It **Vajrayana** (Sanskryt foar 'diamanten reau') is in streaming yn it boedisme. It doel fan it Vajrayana is it berikken fan it boedaskip om as sadanich fielende wêzens nei de ferljochting liede te kinnen. Rituelen en inisjaasjes nimme in wichtich plak yn it Vajrayana, dat bekend stiet om haar mystike en (wat) okkulte eleminten. Troch dy okkulte eleminten wurdt it ek wol Esotearysk Boedisme neamd. It ûntstie yn Yndia en wurdt tradisjoneel sprutsen benammen praktisearre yn it Tibetaansk boedisme yn Tibet, Nepal, Bûtan en Mongoalje. Ek it Japanske Shingon boedisme is in Vajrayana skoalle. Tsjintwurdich is it Vajrayana ek yn it Westen populêr, as ûnderdiel fan it Tibetaansk boedisme.

## Untstean en skiednis
It Vajrayana ûntstie grif om de 4e iuw nei Kristus yn Yndia, hoewol't neffens de Vajrayana tradysje sels, de histoaryske Boeda Shakyamoeni ûnderrjochtet yn it Vajrayana jûn hat (lykas de Kalachakra). It Vajrayana is basearre op it Mahayana boedisme, mar se waard grif ek beynfloede troch eleminten út de destiidske tantryske en hindoeïstyske lear. It Vajrayana hat syn eigen teksten, de saneamde Tantras, mar de filosofy is wol hielendal basearre op de Mahayana lear.
Fanút Yndia waard it Vajrayana ferspraat nei Sina en Tibet. Yn de 12e iuw nei Kristus ferdwûn it Vajrayana, tagelyk mei de oare destiidske boedistyske streamingen út Yndia as gefolch fan de moslimynvaazjes en in gedieltlike yntegraasje fan it boedisme yn it hindoeïsme.
Krisjna

**Krisjna** (कृष्ण, letterlik "swart, dûnker, dûnkerblau"; Sanskryt foar 'al-oantreklike') is ien fan de meast oanbeane goaden yn it hindoeïsme. As sadanich is Krisjna ûnder mear de haadpersoan yn de Mahabarata, Srimad Bagavatam en de Bagavad Gita. Yn in soad hindoeïstyske streamingen wurdt Krishna beskôge as in ynkarnaasje fan Visjnoe, yn ûnder oare as de Alderheechste Persoanlikheid of heechste manifestaasje fan God-energyen, God sels.

Neffens de Vedyske tradysje is Krisjna 5000 jier lyn berne yn Mathura, de destiidske haadstêd fan it keninkryk Shurasena (yn it hjoeddeiske Uttar Pradesh) yn it lân Bharat-Varsa (it tsjintwurdige Yndia). Hy wie it achtste bern fan prinsesse Devaky en har man Vasudeva. 

## Sjoch ek
* Bakty yoga
* Bakty
* Vaisjnavisme
* Vaisjnava
* Yoga
* Vedyske filosofy
* De Oarder fan Krishna, in ridderoarder yn Patiala
Upanishad

De **Upanishads** (उपनिषद्, *Upanişad*) binne in ûnderdiel fan de hindoeïstyske Shruty-geskriften. De âldste Upanishads hearre ta de Vedyske geskriften. Se komme foar by elk fan de fjouwer Veda's. Se foarmje goed besjoen in filosofysk oanhingsel by de hymnen en foarskriften fan de Veda’s. It wurd Upanishad betsjut letterlik: 'delsitte by' en tsjut op it sitten fan de learling oan de fuotten fan de master. Fandêr dat Upanishad ek ûnderrjochting betsjut. De ûnderrjochtingen fan de Upanishads binne útwurke yn de Vedanta filosofy. De Upanishaden wurde ek wol sjoen as in seleksje út de Brahmana's en spesifyk dêrút de aranyaka's. Rûchwei hat men by dy seleksje sjoen nei filosofyske ynhâld, mar net alle filosofy út de Brahmana's is yn de Upanishaden torjochte komd. Oarsom is net elk stik upanishad filosofisch ynteressant.
"Frijheid - fysike frijheid, mentale frijheid en geastlike frijheid - dat binne de wachtwurden fan de Upanishads." (Swami Vivekananda).

De foarnaamste Upanishads binne dêr't Sankaracarya (788-820) ferklearjende oantekeningen by sette; it binne tsien en de yndiaaske tradysje neamt se yn dizze folchoarder: Isa, Kena, Katha, Prasna, Mundaka, Mandukya, Taittiriya, Aitareya, Chandogya en Brhadaranyaka.
Guon gelearden wolle hawwe dat Sankara ek in kommentaar skreau op in alfte Upanishad, de Svetasvatara. Yn syn kommentaar op de Brahma-Sutra ferwiist hy noch nei fjouwer oare, nammentlik: Kaushitaki, Jabala, Mahanarayana en Paingala.
Southampton

**Southampton** is in stêd (*city*) en unitary authority (UA) yn de Ingelske regio Súdeast-Ingelân en telt 217.445 ynwenners. De oerflakte bedraacht 49,8 km2.

Southampton leit yn it greefskip Hampshire. De stêd is de grutste havenstêd fan it lân.

## Skiednis
Hoewol't it plak al sûnt de stientid bewenne is en der ea de Romeinske delsetting *Clausentum* fêstige wie, begjint de grutte bloei fan Southampton pas mei de komst fan de Normandjers yn 1066, as de stêd brûkt wurdt as haven fan it tichtbylizzende Winchester (destiids de haadstêd fan Ingelân). Southampton foarmet fan dat stuit ôf de wichtichste skeakel tusken it Ingelske en it kontinintale diel fan it Normandyske keninkryk.

Op 10 april 1912 ferliet it bekende skip de RMS Titanic de haven en sette ôf nei Cherbourg yn Frankryk om dêrnei fierder te farren nei New York, dêr't it skip lykwols nea oankomd is.

## Sport
Southampton is de thússtêd fan fuotbalklup Southampton FC.

## Berne

* Nicholas Udall (1504), toanielskriuwer
* John Everett Millais (1829) , keunstskilder
* Ted Drake (16 augustus 1912), fuotballer en trener
* Benny Hill (21 jannewaris 1924), komyk
* Martin Chivers (27 april 1945), fuotballer
* Robert Hayles (21 jannewaris 1973), hurdfytser
* Will Champion (1978), drummer fan Coldplay
* Wayne Bridge (5 augustus 1980), fuotballer
* Craig David (5 maaie 1981), R&B sjonger
* Joe Keenan (14 oktober 1982), fuotballer
* Joe Brooks (18 maaie 1987), sjonger
Hans Snijder

**Hans Snijder** (Bitgum, 1962) is haadredakteur fan de Ljouwerter Krante út Ljouwert. Folge yn 2009 Rimmer Mulder op, dy't sûnt 1987 haadredakteur west hie. 

Studearre Ekonomy en Underwiiskunde. Snijder wurke ûnder oaren foar de NOS en by RTL4. 
Waard yn 1993 adjunkt-haadredakteur fan it doetiidske aktualiteitenprogramma MiddagEditie (VARA/NPS). Trije jier koördinator fan it VARA-programma *B&W* (Barend & Witteman). Sûnt 2000 einredakteur fan it NPS-programma *Van Gewest tot Gewest*. Yn maaie 2002 waard er haadredakteur fan Omrop Fryslân, dêr't er yn 2010 opfolge waard troch Jan van Friesland.
Jaïnisme

It **jaïnisme**, dat tradisjoneel as **jain dharma** bekendstiet, is in âlde Yndiaske religy dy't sûnt iere tiden as ûnôfhinklik leauwe en filosofy jildt. It wichtichste geskrift is de Tattvartha Sutra. Jaïnisme hat fan begjin ôf wichtich west foar de Yndiaaske kultuer en hie ynfloed op de Yndiaaske filosofy, keunst, arsjitektuer, wittenskippen en polityk en hat ek bydroegen ta it geweldleaze Yndiaaske ônôfhinklikheidsstribjen fan Mahatma Ghandi.

## Oanhingers
Mei ûngefear 8 oant 10 miljoen oanhingers, is it jaïnisme ien ian de lytste wichtige wrâldreligys. Der binne sawat 6000 jaïnyske nonnen en 2500 jaïnyske muontsen - de maste muontsen en nonnen binne lid fan Shvetambar. De grutste oanhing wennet yn it Yndiaaske gebiet Punjab, benammen yn de stêd Ludiana. Der wienen ek in soad jaïnisten yn Lahore (de histoaryske haadstêd fan Punjab) en oare stêden foar de Ferdieling fan 1947 yn Yndia en Pakistan. In soad ferhuzen doe nei it Yndiaaske diel fan Punjab. Yn Yndia hawwe de folgelingen fan it jaïnisme de famyljename Jain. As ien fan bûten de leauwensminskip tatreedt, feroaret hy syn famyljenamme yn Jain. Jaïnisten sille der alles oan dwaan om harren bern mei leauwensgenoaten trouwe te litten. Yn Wilrijk, in dielgemeente fan Antwerpen, is de grutste jaïn-timpel bûten Yndia boud, dy't yn augustus 2010 yn gebrûk nomd is.

## Swastika
It hillichste Jaïnsymboal is de rjochtswizende swastika. Jaïnleauwigen hawwe de gewoante om fan losse ryskerrels swastika-symboalen te meitsjen om it alter fan harren timpel. Linkswizende swastika's, lykas yn it boedisme, wurden yn de Jaïnreligy net brûkt. It swastika-symboal is sûnt 3000 f.Kr. yn Yndia yn gebrûk

## Klean
As Svetambara Jains rituelen dogge, drage se doeken, *muhapatti*, oer harren mûle en noas om te foarkommen dat der flibe op teksten of hillige ôfbylden falt.
Konfusianisme

It **konfusianisme** is in Sineesk etysk en filosofysk systeem, dat de lear fan Konfusius (551 – 479 f.Kr.) folget. It konfusianisme hat grutte ynfloed hân op de skiednis en de kulltuer fan East-Aziatyske lannen oant yn de 21ste iuw. Troch de skiednis fan it Sineeske keizerryk hinne wie it konfusianisme de offisjele ideology en hie dêrtroch grutte ynfloed op de befolking.

Yn lanne en gebieten mei in protte Han-Sinezen, útsein yn de Folksrepublyk Sina, besteane der in soad konfusianistyske basisskoallen en konfusianistyske skoallen foar it foarset ûnderwiis.

### Seis Deugden
It konfusianisme hat seis basiswearden:
* *Ren* - minsklikheid
* *Xiao* - Berlike ûnderhearichheid
* *Yi* - Rjochtfeardigens
* *Li* - Fatsoen
* *Chung* - Trou
* *Shu* - Wjerkearigens

## Sjoch ek
* Konfusius
* Petearen fan Konfusius
* Skiednis fan de Sineeske filosofy
* Neo-konfusianisme
* Gouden regel
* Filosofy
Wâldfeart

De namme "**Wâldfeart**" wurdt foar mear as ien wetter brûkt:

* De Wâldfeart, by Dokkum.
* De Wâldfeart (Súdwest-Fryslân), by Snits.
Astana (Kazachstan)

**Astana** (earder **Tselinograd**, **Aqmola** en **Nursultan**, Kazachsk en Russysk: *Астана*) is de haadstêd fan Kazachstan en leit oan de rivier Isjim, yn Noard-Kazachstan, yn in flak steppegebiet.

De stêd, dy't yn 2022 sa'n 1 350 228 ynwenners telde, is sûnt 1997 haadstêd fan Kazachstan. De namme Astana betsjut 'haadstêd' yn it Kazachsk. Polityk en regearing binne de wichtichste ekonomyske faktoaren yn Astana. Astana foarmet in spesjale ekonomyske sône.

## It besjen wurdich
Der binne noch in protte bouprojekten net klear, sa as ambassades, represintative kades de rivier Isjim by lâns, ynfrastruktuer foar ferfier en kommunikaasje, ensafuorthinne.

* de moderne regearingswyk 
* de ouwers fan de Isjim 
* it "Oseanarium"
* it Islamitysk sintrum
* de roomsk-katolike katedraal
* de merkehal
* it Histoarysk Museum fan Kazachstan
* de piramide fan frede
Sikhisme

It **sikhisme** (Pûnjaby: ਸਿੱਖੀ *Sikhy*) is in monoteïstyske godstsjinst dy't yn it begjin fan de 16e iuw ûntstie yn noardlik Yndia troch de earste learmaster Guru Nanak Dev. It is in apart leauwe en gjin gearfoeging fan hindoeïsme en islam, sa't wol miend wurdt. De measte oanhingers wenje yn de Yndiaaske dielsteat Pûnjab; hjir wenje sa'n 21 miljoen fan de 26 miljoen oanhingers fan it sikhisme (sikhs). Der binne ek sikhmienskippen yn Maleizje, Singapore, East-Afrika, it Feriene Keninkryk, de Feriene Steaten en Kanada.

It sikhisme waard ynspirearre op it ûnderwiis fan tsien goeroes: wichtige religieuze ûnderwizers en prekers. In separate en progressive religy mei as basisgedachten ien God, gelykheid, rjochtfeardichheid en frijheid foar eltsenien. Dizze religy docht in berop op syn folgelingen om in libben fan dissipline, hurd wurkje, woldiedichheid en meditaasje te lieden. Se akseptearret it bestean fan alle leauwen en tolerearret gjin befoaroardieling of ûnderdrukking op basis fan godstsjinst, kaste, kleur, leauwensbelidenis, ras en/of sekse.

De doktrines binne fêstlein yn de Goeroe Grant Sahib, it hillige boek foar sikhs. De stichter en de earste goeroe wie Goeroe Nanak (1469–1539). Goeroe Nanak stichte dit leauwe yn de 15de iuw mei syn ideology fan "Alle minsken binne lyk, foarmje in ûnderdiel fan it Godlike ljocht en inne de alderheechste (spirituele) steat berikke troch gear te ranen ofwol op te gean yn dy IENE Almachtige God".

It wurd *sikh* is ôflaat fan it *sikkha* ú8t Pāli of *śiṣya* út it Sanskryt; beide betsjutte se dissipel. De betsjutting hâldt ferbân mei it feit dat sikhs dissipels binne fan de tsien goeroes.
Wurdboek

In **wurdboek** is in neislachwurk dêr't de betsjutting fan de wurden út in sekere taal of seker aspekt fan in taal yn jûn wurde. Der binne ferskate soarten:
* De *dictionaire*, it oersettende wurdboek. Dat is it âldste type wurdboek. 
* Ferklearjend wurdboek. Dêryn wurdt fan in grut oantal wurden, yn prinsipe fan alle, út de memmetaal fan de gearstaller de betsjutting yn deselde taal omskreaun.
* Spesjalistysk wurdboek. Jout net allinnich de wurdskat fan in taal wer, mar inkeld it jargon fan in bepaalde groep minsken, ornaris minsken mei inselde berop.
* dialekt, dat de typyske wurdskat fan in bepaalde stêd of streek werjout.

## Frysk wurdboek

Yn de rin fan de tiid hawwe der ferskate wurdboeken west foar de Fryske taal. Yn de perioade fan it Aldfrysk binne ûnder oare de folgjende wurdboeken fan belang:
* Tilemann Dothias Wiarda, *Altfriesisches Wörterbuch* (Auwerk, 1786)
* Karl von Richthofen, *Altfriesisches Wörterbuch* (Göttingen, 1840)
* M. de Haan Hettema, *Idioticon Frisicum* (Ljouwert, 1874)
* F. Buitenrust Hettema, *Bijdragen tot het Oudfriesch Woordenboek* (Leien, 1888)
* W.L. van Helten, *Zur lexicologie des altostfriesischen* (Amsterdam, 1896)
* F. Holthaussen, *Altfriesisch Wörterbüch* (Heidelberg, 1925)
* G.A. Nauta, *Oudfriesche woordenlijst* (Haarlim, 1926)

Yn de perioade fan it Midfrysk is der it wurdboek fan Ecco Epkema. Foar it Nijfrysk binne der ek ferskate wurdboeken útjûn. Bygelyks it wurdboek fan Waling Dykstra (1900-1911), en it twadielige Fryske wurdboek (I. Frysk-Nederlânsk 1956, II. Nederlânsk-Frysk (1952) en it Grut Frysk Wurdboek. 

Sûnt 2009 hat it Frysk ek in ferklearjend wurdboek, nammentlik it Frysk Hânwurdboek, dat wurdboek wie in koproduksje fan de Fryske Akademy en de Afûk. Efteryn it wurdboek steane listen opnommen mei Fryske sprekwurden, Fryske gemeente- en plaknammen, Nederlânske provinsjenammen en nammen fan alle lannen fan de wrâld. It is yn elektroanyske foarm en yn boekfoarm publisearre. It earste wurdboek is op 19 jannewaris 2009 oanbean oan Minister Plasterk. It twadde eksimplaar wie foar de 81-jierrige Tony Feitsma.
La Palma

**La Palma** is it fierst noardwestlik lizzend eilân fan de Kanaryske Eilannen yn de Atlantyske Oseaan foar de kust fan Afrika. De haadstêd is Santa Cruz de La Palma.

## Omskriuwing
La Palma hat in oerflak fan 729 km² en is om-ende-by 42 by 24 kilometer. Yn 2005 wennen der 85.252 minsken. 

It eilân heart by de Spaanske provinsje Santa Cruz de Tenerife. Krekt as Tenerife en Gran Canaria hat it eilân in fruchtbere wiete side, en in drûge kant dêr't it meastepart fan it toerisme him ôfspilet. 

De haadstêd Santa Cruz de la Palma hat 18.000 ynwenners en leit oan de eastside fan it eilân. Grutste stêd fan La Palma is Los Llanos de Aridane (± 20.000 ynwenners) en leit oan de westkant. 

## Skiednis
De earste bewenners fan La Palma wienen de Benahoariten (Spaansk: *Benahoares*) dêr't net wis fan is wêr't sy wei kamen. Hja hienen in neolityske kultuer en wienen ferparte yn ferskillende stammen dy't laat waarden troch stamhaden. Hja neamden La Palma *Benahoare*. De wichtichste oerbliuwsels fan dy kultuer binne grotwennings, rotstekeningen en mei stiennen befluorre paden troch de bergen.

Nei alle gedachten wiene de Kanaryske Eilannen al by de Foenysjers en de Griken bekend. De Genuaanske ûntdekkingsreizger Lancelotto Malocello berikte de arsjipel yn 1312 en bleau der twa desennia oant er ferband waard nei in opstân fan de eardere bewenners.

Yn 1404 waard begûn mei de oermastering fan it eilân troch de Spanjerts. Op it plak dêr't no Santa Cruz leit lânen se. It soe lykwols oant 1493 duorje, nei in protte bluodderige fjildslaggen, foardat it ferset fan de earste bewenners brutsen wie. De  úteinlike oermasterder fan La Palma wie Alonso Fernández de Lugo. Troch him waard de lêste kening fan it eilân Tanausu ferslein mei help fan in list. Dy kening hearste oer it gebiet dat bekend stie as Acero (Caldera de Taburiente). Tegearre mei Juan de Palma, in ta it Kristendom bekearde Guanche en besibbe oan Tanausu, organisearre de oermasterer in fredespetear mei de kening. Nei't Tanausu ynstimme hie om in ferdrach te sluten waard er yn in mûklaach lokke. Nei de Spaanske ferovering fan La Palma binne de earste bewenners stadichoan ferdwûn. Hja waarden fermoarde, ferkocht as slaven of gienen op yn de Spaanske befolking.

De folgjende twa iuwen waarden de delsettingen op La Palma wolfarrend meidat it eilân as hannelspost tsjinne op de rûte nei de Nije Wrâld.
Nauwe Wimerts

De namme "**Nauwe Wimerts**" wurdt foar mear as ien wetter brûkt:

* De Nauwe Wimerts by Snits.
* De Nauwe Wimerts by Wâldsein.
Wierheid

**Wierheid** is in fûneminteel begryp dat min ofte mear synonym is mei echtheid, jildichheid, justheid. As immen mei opsetsin ûnwierheid sprekt liicht hy.

Wat wierheid krekt betsjut is ûnderwerp fan diskusje, en dat hat grif net altiten sa west. Iuwenâlde útspraken as *Wat is wierheid?!* (taskreaun oan Pontius Pilatus) tsjûgje dêr al fan. Dat komt omdat de wierheid fan in útspraak allinnich fêststeld wurde kin troch dy te toetsen oan de feiten, dy't llykwols net altiten bekend binne. 

Wierheden kinne in beperkte jildichheid hawwe, ôfhinklik fan it referinsjekader: de útspraak '1 en 1 is 2' is jildich foar getallen út it desimale stelsel, mar net foar binêre getallen. Op deselde manier kin in wierheid persoansôfhinklik wêze: de útspraak 'fisk is lekker' jildt foar de ien al, foar de oar net. De útspraak: 'persoan A mei graach fisk' hâldt dêr rekken mei.

It tsjinstelde fan relativisme by it begryp wierheid, binne positivistyske opfettings wêrmei't der bygelyks nei in "oerkoepeljende wierheid" stribbe wurde kin om foar it each tsjinstridige wierheden (of aksioma's) op in heger niveo mei elkoar te fersoenen.

## Sjoch ek
* Leagen
* Heale wierheid
* Proposysjelogika
* Werklikheid
* Apeironisme
Voodoo

**Voodoo** (*vodun*) is in foarm fan religy dy't syn oarsprong hat yn West-Afrika, mear bepaald yn Togo en Benyn. By dizze folken hat him yn de rin fan de iuwen in wrâldbeskôging ûntwikkele, wêryn leauwe yn in skepper, bystien troch goaden en goadinnen, foarâlden en geasten, fûneminteel is. Fan dêrút is voodoo letter mei de slaven nei oare wrâlddielen ferhuze. Se brochten de voodoo nei lannen as Kuba, Haïty, Brazylje, it Karibyske gebiet en ek yn Suriname. Yn Suriname fermong de Afrikaanske voodoo him mei alderlei yndianerituelen, wêrút it hjoeddeiske winty ûntstie.

Voodoo is in offisjele godstsjinst yn de steat Benyn . Al kin men him mei in oare godstsjinst ferminge, dochs bliuwt it in op himsels steande religy. By de deistige rituelen wurde foarwerpen brûkt dy't troch wijde persoanen makke binne en allinnich foar dizze doelen brûkt wurde. Sa binne der yn Togo en Benyn noch kleasters dêr't voodoo-folgelingen in beskate perioade yn trochbringe.
Sintraal by de rituelen steane potten, kalebassen, skalen en figueren fan stienguod. Se wurde brûkt om de 'voodoo-krêften' te fieden. Tagelyk binne se ek de tydlike behuzing fan dy krêften. Troch te putten út dit reservoir fan krêften soe de minsk syn libben in geunstige draai jaan kinne, bygelyks troch de geasten yn de foarwerpen geunstich te stimmen.

Yn de praktyk binne der sa in soad foarwepen ûntstien, dy't in rol spylje yn it deistige libben fan in voodoo-leauwige. Troch bepaalde rituelen, offers en soksoarte leaut men de geasten geunstich stimme te kinnen, wat de kwaliteit fan it libben ferbetterje kinne soe. Ek by sykte wurdt besocht middels voodoo de geasten geunstich te stimmen en sa it lot fan de sike te ferbetterjen. Der binne lykwols foarwerpen fan de wite en fan de swarte voodoo, wêrby't de swarte magy in rol spilet. It voodoo-stienguod is yn de eagen fan de folgelingen de voodoo sels. Se leauwe dat de voodoo werklik oanwêzich is yn de potten en bylden.

It wurd voodoo is ôflaat fan de Vodu, de 14 mindere goaden fan West-Afrika.

## Besibbe ûnderwerpen
* Candomblé (Brazylje)
* Vodou (Haïty)
* Santeria (Kuba)
* Winty (Suriname)
* Yorubareligy
* Hoodoo
* Magy
* geasten
Holle Bolle Gijs

**Holle Bolle Gijs** is in figuer út in berneferske dy't un ferskuorrende protte ite koe en dêrnei noch altiten hûnger hie.

:*Heb je wel gehoord van de holle bolle wagen 
:*Waar die Holle Bolle Gijs op zat? 
:*Hij kon schrokken, grote brokken 
:*Een koe en een kalf en een heel paard half 
:*Een os en een stier en zeven tonnen bier 
:*Een schip vol schapen en een kerk vol rapen 
:*En nog kon Gijs van de honger niet slapen!

Der besteane meardere farianten op it rymke. Troch it fantastyske, mar serieus presintearre ferhaal fan Gijs syn fretterigens heart it ferske ta de Nederlânske [[leagenliteratuer]].

== Holle Bolle Gijs yn de Efteling ==
Holle Bolle Gijs is benammen bekend yn syn rol as jiske-amer yn de [[Efteling]]. Dy ropt lûd om iten. Sadree't der ôffal yn de mûle stoppe wurdt, dat mei in loftsûchsysteem wurket, stoppet hy efkes mei roppen of om op te brekken of mei ôf te skiten. Inkele oaren litte in kanûnskûgel knalle of gûle fan de hûnger. In ferâldere eksimplaar stiet tentoansteld yn it [[Efteling Museum]].

Sûnt [[1959]] wie it wizânsje dat der teminsten 1 Gijs per lyts horekapuntsje yn it park stie. Ek al kamen der yn de rin fan de tiid hieltiten mear horekapuntsjes yn it park, der kamen doch hieltiten minder nije Gijzen yn de Efteling. De lêst tafoege Gijs is *Baby Gijs''. Yn 2007 is hy nei in ôfwêzichheid fan hast acht jier weromkomd yn it Mearkeryk.

### Eardere Gijzen yn it park
Valeri Leontjev

.
**Valeri Jakovlevitsj Leontjev** (Russysk: Валерий Яковлевич Леонтьев, sekuere transliteraasje: Valjerij Jakovljevič Leonťev; Komy, 19 maart 1949) is in (Sowjet)-Russyske popsjonger.

## Diskografy

## Keppeling om utens
* Offisjele Valery Leontiev Webside
Wijreekrûte

De **Wijreekrûte** wie in rige wichtige âlde hannelsrûtes dy't fan Egypte nei Yndia oer Araabje rûnen. De wijreekhannel bloeide fan Súd-Araabje oant de Middellânske See tusken rûchwei de 3e iuw f.Kr. oant de 2e iuw. De Wijreekrûte tsjinne foar it ferhanneljen fan guod, sa as Arabysk olibanum en mirre; Yndiaaske speserijen, ebbehout, side en oar fyn tekstyl; en seldsume East-Afrikaanske houtsoarten, fûgelfearren, bistehûden en goud.


Ofbyld:Olibanum resin.jpg|Olibanum, *hars fan de Wijreekbeam.*
Ofbyld:Petra Jordan BW 21.JPG|*De Nabateeske rotsstêd* Petra *yn it* Jordaanje *fan no, wie in wichtich krúspunt fan wijreekrûtes*.

## Sjoch ek
*Siderûte

## Boarnen
*UNESCO: Wijreekrûte en woastynstêden yn de Negev
*Ambassade fan Jemen yn Berlyn: ''Traders of the Gold and Incense Road''
Ontology

De **ontology** (fan it Gryksk ὀν = *wêzende* en λόγος = *woord*, *lear*) is de wêzenslear. Tradisjoneel is ontology in tûke fan de filosofy, binnen de metafysika. It beskriuwt de eigenskippen, of breder: it wêzen fan it gehiel fan dingen, "entiteiten" of ek wêzenden neamd, wêrfan oannomd wurdt dat se bestean of better: *wêze*. De klassike ontology besiket de fundamintele kategoryen derfan te ûnderskieden. Dêrom wurdt it soms ek wol 'kategoryteory' neamd, hoewol't 'ontology' wenstiger is.

Fan de klassike âldheid oant en mei de midsiuwen wienen metafysika en ontology folslein synonym oan elkoar. Met Christian von Wolff (1679-1754) begûnen yn de moderne tiid meardere ôfsplitsingen fan de algemiene metafysika te komme, te begjinnen mei (destiids) kosmology, psychology en ferskate apologetyske streamingen binnen de teology (hjirby moat lykwols wol oantekene wurde dat *kosmology* doe breder wie as wat der tsjintwurdich ûnder ferstien wurdt: yn it begripenkader fan de 17e en 18e iuw wie it alle kennis oer de wrâld, dus al it wrâldske, yn tsjinstelling fta bygelyks it godlike).

By empirysk ûndersyk wurdt de aard fan in ûndersyksobjekt ontologysk sjoen as:
* objektyf gegeven
* in ûnferoarlike struktuer hawwende
* mjitber
* ûnôfhinklik fan minsklik kennen

Benammen de earste term is van belang omdat sûnder in ûnferoarlike struktuer eksperiminten op it objekt gjin sin hawwe. Yn it gefal fan feroarlike objekten wurdt de ûnferoarlike wetmjittichheid dêryn socht. 

In ontology fundearret in teory oer de werklikheid en makket sa in sinfolle mjitting fan dy werklikheid mooglik. De mjittingen kinne wer liede ta refyzje fan de teory en sa ta nije mjittingen. Krises yn de wittenskip, lykas yn de kwantummeganika, wêrby't teory noch meting in selde antwurd jouwe, twinge in nije ontology ôf (sjoch ek Albert Einstein en Werner Heisenberg).

De **ontology** stiet yn wikselwurking mei de fenomenology en de epistemology. Fan it begryp *ontology* út de filosofy is letter it spesifike begryp ontology binnen de ynformatika ôflaat.

## Ontologen
* Aristoteles
* Nicolai Hartmann
* Martin Heidegger
* Jean-Paul Sartre
* Edmund Husserl
* Lao Tse
* Gottfried Leibniz
* Alexius Meinong
* Friedrich Nietzsche
* Parmenides, zowel als Heraclitus
* Plato
* Willard Van Orman Quine
* Ludwig Wittgenstein
* Immanuel Kant
* René Descartes

## Sjoch ek
* Metoadology
* Werklikheid
Teerûte

De **Teerûte**, of ek wol **Tee-Hynsterûte**, wie fan âlds in netwurk fan hannelsrûtes foar karavanen mûldieren hynders dy't troch it berchtme fan de provinsjes Yunnan en Sichuan yn Tibet en it súdwesten fan it Sineesk keizerryk rûnen. De teerûte wurdt ek wol oantsjut as de **'súdlike [[siderûte]]**'.

De rûte foarme fan de klassike âldheid oant de lette midsiuwen in ferbining mei de earste teeprodusearjende regio's: fan Yndia oer Birma nei Tibet en sintraal Sina. De rûte waard ek brûkt troch sâltnomaden.

## Takomst
Yn de 21e iuw is de erfenis fan de Teerûte brûkt foar it oanrekommandearjen fan in spoar dat Tsjengdu ferbine sil mei Lhasa. Dat ûntwerp-spoar, part fan it 13e 5-jierrenplan fan de Folksrepublyk Sina, wurdt de it Sitsjuan-Tibetspoar neamd. It sil de stêden oan de oarekant fan de rûte mei elkoar ferbine, Kangding meirekkene. De autoriteiten wolle hawwe dat it grutte foardielen opsmite sil foar it wolwêzen fan de minsken dêre..

## Keppelings om utens
*Silk Road Foundation, ''The Silk Road''
*Youtube-fideo oer in part fan de rûte
Kosmology

**Kosmology** (fan it Grykske κόσμος, *kosmos*, "wrâld", en -λογία, *-logia*, "kennis") is de tûke fan 'e wittenskip dy't him dwaande hâldt mei de stúdzje fan it universum. Kosmology ûnderskiedt him fan astronomy trochdat kosmology ûndersyk docht nei it hielal as gehiel, wylst de astronomy him taleit op ûnderskate objekten ýn it hielal, lykas stjerren en planeten. As term hat 'kosmology' syn oarsprong yn 'e Ingelske taal, mei't it wurd yn 1656 betocht waard troch Thomas Blount foar syn *Glossographia*. Pas yn 1731 krong it troch yn it Latyn troch it boek *Cosmologia Generalis* fan 'e Dútske filosoof Christian Wolff. 

Natuerkundige kosmology is in tûke fan 'e astrofysika dy't him taleit op it bestudearjen fan 'e oarsprong, evolúsje en it úteinlike lot fan it hielal. Wichtige ûndersyksmêden binne de grutskalige struktueren (lykas stjerrestelsels) fan it hielal, de ûnderlinge dynamyk fan dy struktueren, en wat der úteinlik fan it hielal wurde sil. Ek de wetten fan 'e wittenskip dy't op sokke ûndersyksmêden fan tapassing binne, hearre ta it wurkterrein fan 'e natuerkundige kosmology. De hjoeddeistige kosmology wurdt sterk behearske troch de oerknalteory, dy't besiket en ferienje de waarnimmingsastronomy mei de dieltsjesfysika. Astrofysikus David N. Spergel hat de natuerkundige kosmology omskreaun as in foarm fan historiografy, want "as we nei de romte sjogge, sjogge we werom yn 'e tiid" (in ferskynsel feroarsake troch it einige aard fan 'e faasje fan it ljocht).

Yn 'e religieuze kontekst, dêrfoaroer, is in kosmology in samling leauwensoertsjûgings dy't basearre binne op mytologyske, religieuze en esotearyske literatuer en tradysjes fan skeppingsmyten en eskatology. It giet dan oer de yndieling fan 'e wrâld of wrâlden neffens de lear fan in godstsjinst, faak mei in minskewrâld, ien of mear himels en in ûnderwrâld of hel en hokfoar oare foarmen fan bestean oft dêr ek mar oan tafoege wurde kinne. Soks is it wurkterrein fan 'e metafysika, in ûnderdiel fan teology, godstsjinstwittenskippen en filosofy.

Ek yn 'e natuerkundige kosmology binne njonken natuerkundigen en astronomen filosofen behelle, om't de kosmology net inkeld op it snijflak tan 'e natuerkunde en de astronomy leit, mar ek in dúdlik reitsflak hat mei de filosofy. Der bestiet hjoed de dei in mânske samling fan waarnimmings en oare gegevens dêr't ûndersikers harren ynsichten oan ûntliene en harren teoryen op basearje kinne, mar troch de ûntinkbere ôfstannen yn it hielal moat in grut diel fan 'e kosmology fan needs fuortkomme út giswurk. Sadwaande komt men yn dizze tûke fan wittenskip sawol wittenskiplike as net-wittenskiplike foarstellen tsjin, en beide kinne skoarre wêze troch oannames dy't net hifke wurde kinne.

## Sjoch ek
*kosmology fan natoerreligyen 

## Keppelings om utens
*Skiednis fan de kosmology
*The 2dF Galaxy Redshift Survey
Asteroïde

**Asteroïden**, wêrfan't de grutteren wol **planetoïden** neamd wurde, binne stikken matearje yn ús sinnestelsel dy't har' krektas planeten yn in baan om de sinne bewege. Der binne wyls mear as 300.000 bekend. Fierwei de measte hawwe banen tusken de planeten Mars en Jupiter. De grutsten binne hast 1000 km grut, mar fierwei de measten binne sa lyts as stof. Dy lêsten binne mei in teleskoop net te sjen, mar se komme faak as fallende stjerren op ierde del. It materiaal liket faak op stien, mar soms is it izer- of nikkelhâldend en op grutte ôfstân fan de sinne binne der ek iisplanetoïden.

De earst ûntdekte planetoïde (1) Ceres waard in dwerchplaneet doe't de definysje feroare op 24 augustus 2006.

Fan de ierde ôf binne de measte planetoïden te lyts om mar mei in teleskoop details sjen te litten, it binne net mear as ljochtpuntsjes, sa't ek in stjer der útsjocht. Dat is grif ek de reden wêrom't se yn in oantal talen asteroïde neamd wurde.

## Terminology
In planetoïde wurdt ek *lytse planeet* of *asteroïde* neamd. De term *asteroïde* wurdt ornaris brûkt foar in groep lytse himellichems yn ús sinnestelsel dy't in omrinbaan hawwe om ús sinne.
Asteroïde (Gryksk foar "op in stjer lykjend") wurd yn de Ingelske literatuer it faakst foar lytse planeten brûkt.
De *International Astronomical Union* brûkt leaver *lytse planeet*.
Guon talen, ek it Frysk, kieze *planetoïde* (Gryksk foar "op in planeet lykjend"). Yn oersettings komt *asteroïde* faak foar.

In 2006 hat de *International Astronomical Union* de term *lyts sinnestelsellichem* (*small solar system body*) ynfierd, dy't de measte hemellichems omfettet dy't eartiids as lytse planeten of kometen oantsjutten waarden. Tagelyk waard de term *[[dwerchplaneet]]* ynfierd wêryn de grutste lytse planeten en ek Pluto yndield waarden.
Om dwerchplaneet neamd te wurden moat it himellichem swier genôch wêze om troch syn eigen swiertekrêft in rûne foarm oannomd te hawwen enn moa de omrinbaan om ús sinne wêze. As de massa sa grut is dat der gjin oare meatearje mear uis yn syn omrinbaan dan is sprake fan in planeet.

## Sjoch ek
* List fan planetoïden
Frede fan Moskou (1940)

De **Frede fan Moskou** wie it fredesferdrach tusken Finlân en de Sovjet-Uny dat de ein markearre fan de Winterkriich.

It ferdrach waard tekene op 12 maart 1940, ien oere yn de nacht fan 13 maart Finske tiid. By dizze frede moast Finlân in diel fan Karelië ôfstean, wêrûnder de hiele Mannerheimliny, de eilannen Suursaary, Tytärsaary, Lavansaary, Seiskary yn de Finske Golf en de stêd Vyborg (Finsk: *Viipuri*), destiids de twadde stêd fan Finlân. Fierders yn it noarden gedielten fan de gemeenten Salla en Kuusamo en yn it uterste noardeasten it westlike gedielte fan it Roebatsji-skiereilân (*Kalastajasaarento*), wêrfan de oare helte al by de USSR hearde. It moast boppedat de basis Hanko oan it begjin fan de Finske Golf foar tritich jier ferhiere oan de Sovjet-Uny. De hiele Finske befolking fan de gebieten waard nei Finlân evakuearre; foar de oarloch bestie dy út ûngefear 422.000 minsken. Yn totaal ferlear Finlân 35 000 km² oan de Sovjet-Uny, 10% fan syn oerflak.

De fernederjende fredesbetingsten rôpen sa'n sterk ressentiment op dat Finlân as bûnsgenoat meidie oan de Dútske Operaasje Barbarossa en de gebieten yn 1941 werovere. Yn 1944 moasten se wer ofstien wurde, mei útsûndering fan Hanko, mar mei Petsjenga (*destiids Finsk: Petsamo*), wat bekrêftige waard yn de Frede fan Parys yn 1947.

## Keppeling om utens
*  Tekst fan it ferdrach
Oerknal

**Oerknal** of ***Big Bang*** is de populêre beneaming fan de kosmologyske teory dy't op basis fan de algemiene relativiteitsteory ûnderstelt dat 13,7 miljard jier ferlyn it hielal ûntstie út in enoarm hjit punt (± 1028°C), mei in ûneinich grutte tichtheid, ofwol in singulariteit. Tagelyk mei de oerknal soenen romte en tiid ûntstien wêze. De teory is ûnder mear basearre op de waarnimming fan it allegeduerigen útdijende hielal, yn it bysûnder de readferskowing fan de spektraalline en fan ljocht fan fiere stjerrestelsels, it dopplereffekt. De algemiene relativiteitsteory is op dit punt lykwols noch net folslein, omt it idee fan in ûneinich grutte tichtheid stridich is mei de fûnemintele wetten fan de natuerkunde.

De term 'Big Bang' waard foar it earst troch Fred Hoyle yn 1950 brûkt as in sarkastyske oantsjutting om syn wearzge fan de teory ta útdrukking te bringen. Hoyle wie sels foarstanner fan it konkurrearjende mar nu ferlitten steady statemodel.

## Keppeling om utens
* Stjerrnkunde ensyklopedy: oerknal
* Oerknal - ynformatyf
Komeet

**Kometen** binne lytse hemellichems dy't frij faak tige elliptyske banen om in stjer draaie en út iis, gas en stof bestean ("smoarge snieballen"). As in komeet ticht genôch by in stjer komt en waarmer wurdt sublimearret in diel fan de matearje wêrút se bestiet om in saneamde koma (in atmosfear) en/of in komeetsturt te foarmjen. It fêste diel fan de komeet wurdt dan de komeetkearn neamd.

Kometen besteane út in kearn (1-50 kilometer) mei dêromhinne in gaswolk (koma) fan 100.000-1.000.000 kilometer grut en ien of mear lange sturten (oant mear as 150 miljoen kilometer lang). De omrintiid om de stjer kin in jier oant tûzenen jierren bedrage.

## Uterlik en gearstalling
As in komeet it sinnestelsel binnenfleant, waarmet se op en begjint it iis dêr't se út bestiet te sublimearjen. 

### Koma
Dit gas foarmet in wolk om de kearn, dy't bekend stiet as de *koma*. Troch it bytsje swiertekrêft fan de komeetkearn wurdt de koma begrinze trochdat de molekulen yn dizze wolk ôfbrutsen wurde ûnder ynfloed fan sinneljocht. 

### Plasmasturt
De oerbleaune, laden molekúlfragminten wurde dêrnei opfage troch de sinnewyn, dy't se meisleept yn de foarm fan in rjochte sturt. It giet benammen om H2O+, OH+, CO+, CO2+, CH+ en N2+. Dizze *[[plasma (aggregaasjetastân)|plasmasturt]]* of *ioanesturt* is faak blau op foto's. De breedte leit tusken de 100.000 en 1 miljoen kilometer, wylst de lingte yn sichtber ljocht meastal miljoenen kilometers lang binne, soms mear as 1 AU. Plasmasturten wize altiten fan de sinne ôf en meitsje in hoeke fan in pear graden mei de rjochting nei de sinne: se rinne efter op de beweging fan de komeet. Plasmasturten hjitte *type I* sturten.
Deze sturten fertoane in detaillearre, feroarlike struktuer, karakteristyk foar magnetisearre plasma's lykas yn de sinnekorona.

Men sjocht
# strielen: tinne bondels mei diktes fan 4000 - 8000 kilometer 
# knopen en kronkels dy't beweging en fersnelling fan de komeetkop ôf sjen litte. Foarkommende snelheden binne 10 km/s by de kop oant 250 km/s oan de oare útein fan in komeet.
Soms komt in plasmasturt los fan de komeet, grif troch wikselwurking mei de sinnewyn.

### Stofsturt
Kometen hawwe faak noch in twadde sturt, de *stofsturt*. Dizze sturt bestiet út stofdieltsjes, dy't de romte ynjage wurde ûnder it geweld fan it gas dat fan de komeetkearn ferdampt. Dizze dieltsjes binne - oars as de gassen yn de ioanesturt - swier genôch om neffens de wetten fan Kepler in bûge baan te folgjen. De stofdieltsjes yn dizze sturt wjerkeatse sinneljocht, wêrtroch't de sturt wyt opljochtet. Stofsturten hjitte *type II* (of III) sturten en kinne 10 miljoen kilometer lang wêze. Binnen de stofsturt sjocht men bytiden
# *syngroane bannen* út de kearn fan de komeet wei
# *striae*, in rige smelle, lykstrekige bannen dy't net nei de komeetkearn wize. Se wurde meastal fier wei fan de komeetkearn waarnomd.
# stofspoaren, smelle details dy't as lange bôgen waarnomd wurde yn it ynfraread
# pyk of waaier nei de sinne ta
# *neck line structure* oan de skaadkant fan de koma
Periplus fan de Erytreyske See

De **Periplus fan de Erytreyske See** (*Periplus Maris Erythraei*) is in Grykske periplus (rûtebeskriuwing). It skrift jout oanwizingen foar sylskippen en beskriuwt de hannelsrûtes fan de Egyptysk-Romeinske havens sa as Berenys fia de kust fan de Reade See nei East-Afrika en Yndia. De tekst wurdt datearre tusken de 1e en de 3e iuw, mar mids 1e iuw wurdt as it meast wierskynlik beskôge. De auteur is net bekend, mar it ferslach is dúdlik fan ien dy’t goed bekend wie yn dy kontreien en it ferslach is suver unyk wat it ynsicht oanbelanget dat it jout oer wat der yn de Aldheid witten wie oer de lannen om de Yndyske Oseaan hinne.

Alhoewol’t  de term *Erytreyske See* algemien beskôge as de oantsjutting fan de Reade See yn de Aldheid, sloech it foar de Alde Griken ek op de Yndyske Oseaan en de Perzyske Golf.

It wurk bestiet út 66 haadstikken dy’t meast de lingte fan in paragraaf hawwe. Yn in protte gefallen is de beskriuwing fan plakken sekuer genôch om nei te gean hokker plakken bedoeld binne, oare beskriuwingen jouwe dêroer gjin útslútsel. Rhapta (Tanzania) wurdt bygelyks beskreaun as it fierst fuortlizzende merkplak oan de kust fan *[[Azaniaanje]]*, mar teminsten fiif lokaasjes foldogge oan de beskriuwing, útienrinnend fan Tanga oant de Rufijy-rivierdelta. De beskriuwing fan de kust fan Yndia neamt dúdlik de rivier de Ganges , mar dêrnei is it ferslach ûnfolslein en dizenich. Sa wurdt Sina beskreaun as de grutte ynlânske stêd *Thina*.

De *Periplus* beskriuwt in oantal hannelsprodukten yn termen dy’t nearne oars brûkt wurde yn teksten út de Aldheid, sadat nei de betsjutting allinne ret wurde kin. De *Periplus* beskriuwt ek hoe’t Hippalus de direkte rûte fan de Reade See nei súdlik Yndia fûn.

## Sjoch ek
* Siderûte

## Keppeling om utens
* Ancient history sourcebook
Sâltnomade

In **sâltnomade** is in nomade yn Tibet dy’t sâlt (yn de foarm fan halyt, stiensâlt) yn in karavaan fan de heger lizzende dielen yn de Himalaya nei de legere gebieten ferfiert om it troch ruilhannel te wikseljen foar koarn en oar steapelfiedsel (*staple food*, basisfiedsel). Sâltnomaden folgen ûnder oaren de Tee-Hynsterûtete, ek wol súdlike siderûte hjitten.

De nomaden drêgje it sâlt út de sâltmarren fan de Changtang. De marren wurde de 'Triennen fan Tara' neamd yn de Tibetaanske mytology en ek de eagen fan ûnderierdske wêzens dy't dêrmei sjen kinne wat der op ierde bart.
De tochten binne 50 oant 100 kilometer lang. De karavanen kinne út hûnderten jaks, mei it sâlt op de rêch, bestean. De sâltkaravanen binne omjûn mei rituelen út it Tibetaansk boedisme en de Tibetaanske astrology, bygelyks de datum fan fuortgean, it bepalen fan de rûte en it tiidstip fan opslaan fan kampeminten ûnderweis, wurde sekuer bepaald.

De sâltkaravanen hawwe anno 2000 konkurrinsje fan Sineeske hannelers dy’t it sâlt mei frachtweinen ferfiere. De moderne metoade fan sâltwinning feroarsaket legere prizen en dêrom binne der net safolle nomaden mear oer dy't de drege winning beoefenje en de drege tochten nei de koarnboeren meitsje.

De sâltkaravanen wienen it ûnderwerp fan de Dútske-Switserske dokumintêre *Die Salzmänner von Tibet* út 1997 en de Nepaleesk-Frânske film *[[Himalaya (film)|Himalaya - l'enfance d'un chef]]* út 1999. Beide films foelen mear as ien kear yn de prizen.

Fergelykbere sâltrûtes binne te finen yn Noard-Afrika, fia de Sahara troch nomaden, en yn it ferline ek yn Europa (Frankryk, Dútslân).
Johannes Heesters

**Johannes Heesters** (Amersfoart, 5 desimber 1903 - Starnberg, 24 desimber 2011) wie in ferneamd Nederlânsk en Dútsk operasjonger en akteur.

Doe't er 107 jier âld wie, trede er noch hieltyd op, meast yn it Dútske taalgebiet. Hy hat dêrmei it Guinness Book of Records helle as âldste artyst yn de wrâld. Heesters syn - nei't er seit twongen - besite oan it konsintraasjekamp Dachau ûnder it nazirezjym, hat yn Nederlân in soad opskuor jûn. Heesters is yn syn twadde heitelân Dútslân noch altyd tige ferneamd en is foar jong en âld in stjer. Op 16 febrewaris 2008 makke Heesters syn *comeback* yn Nederlân mei in konsert yn teater *[[De Flint]]* yn syn bertestêd Amersfoart. 

## Keppelings om utens
* Offisjele webside mei biografy
* Reportaazje NOVA oer Heesters
* Utstalling yn Berlyn
* Ofbylden fan Heesters
Joeri Gagarin

**Joeri Aleksejevitsj Gagarin** (Russysk: Юрий Алексеевич Гагарин) (Klûsjino, 9 maart 1934 – Novosyolovo, 27 maart 1968) wie kosmonaut (Russyske name foar romtefarder). Op 12 april 1961 waard Joeri Gagarin de earste mins dy't in romtereis makke, oan board fan de Vostok 1.

## Biografy
Gagarin waard berne yn in doarp tichtby Gzjatsk yn de oblast Smolensk. Hy wie piloat yn de Russyske loftmacht en waard yn 1960 tegearre mei 19 kollega's selektearre foar de earste groep dy't de trening en oplieding ta romtefarder folgjen gie. Ynearsten waard German Titov selektearre foar de earste bemande romteflecht. Mar omdat de Russyske autoriteiten fûnen dat syn namme (German) te Dútsk klonk waard Gagarin selekearre foar de lansearring yn de Vostok 1 op 12 april 1961. Troch dy romrofte flecht waard Gagarin de earste minsk yn de romte. Sûnt 1962 wurke hy as represintant yn de Oerste Sovjet.

Gagarin waard oplaat as reservebemanning foar de Sojûz 1, de flecht dy't op 24 april 1967 rampsillich einige mei de dea fan it iennige bemanningslid, Vladimir Komarov. Gagarin waard ek selektearre foar de trening foar in misje nei de moanne. Dy misje hawwe de Russen úteinlijk ôflast.

Der besteane hurdnekkige komplotteoryen dat foar Gagarin minstens twa oare Russen yn de romte west hawwe, wêrûnder Vladimir Iljûsjin. Dy foargongers soenen lykwols swier ferwûne rekke wêze of it sels net oerlibbe hawwe. Bewizen dy't dêrfoar oanfierd binne blike allegear net wier te wêzen.

Gagarin kwam op 27 maart 1968 yn 'e âldens fan 34 jier om it libben by in ûngelok mei in MiG-15 strieljager by in rûtinetreningsflecht tichteby Moskou. Gagarin wie troud en hie twa bern. Syn jiske is begroeven by de muorre fan it Kremlin. Alle jierren op 12 april, op de dei fan de kosmonauten, wurdt dêr in krânse lein. It Kosmonautetreningssintrum Joeri Gagarin yn Stjerrestêd by Moskou is nei him ferneamd. Ek waard de stêd Gzjatsk, tichteby syn bertedoarp, yn 1968 omneamd ta Gagarin.

## Postsegels mei de ôfbylding fan Gagarin

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|Postsegel fan de Sovjet-Uny, 1964
File:1976 4569.jpg|Sûvenirfel fan de Sovjet-Uny, 1976
File:1981 5175.jpg|Postsegel fan de Sovjet-Uny, 1981
File:Stamps of Azerbaijan, 2001-595s.jpg|Postsegel fan Azerbeidzjan, 2001
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|Postsegel fan Wyt-Ruslân, 2011
Vostok 1

De **Vostok 1** wie it earste bemande romtefartúch, lansearre yn it ramt fan it Russyske Vostokprogramma. It waard op 12 april 1961 lansearre. De Sovjet kosmonaut Joeri Gagarin foarme de bemanning en waard dêrmei de earste minske yn de romte.

## Missybeskriuwing
De flecht wie folslein automatysk, de bestjoeringynstruminten wienen blokkearre. Gagarin hie in koade yn in fersegele slûf, dêr't er yn needgefallen, nei tastimming fan de flechtlieding, de bestjoeringsynstruminten deblokkearje koe. Dochs wie de koade, "325", gjin geheim foar Gagarin. Foarôfgeand on syn lansearring hiene in technikus en generaal Kamanin him de geheime koade al ynskune.

De lansearring ferrûn sûnder problemen en nei 10 minuten kaam it Vostok romtefartúch los fan de draachraket. In grut gedielte fan de baan lei oer wetter. Nei it ferlitten fan Aziatysk kontinint stuts de Vostok diagonaal de Stille Oseaan oer en fleach om de súdpunt fan Súd-Ameerika om dêrnei diagonaal de Atlantyske Oseaan oer te stekken. Op 'e hichte fan Angoala fleach de Vostok wer boppe lân en waard de remraket ûntstutsen.

Neidat de remraket fjurre hie foar it weromgean yn de atmosfear, moast de daalkabine mei dêryn de kosmonaut loskeppelje fan de service-module. Mar beide komponinten blauwe oan elkoar hingjen oan in bundel trieden, en yn de boppenste linen fan de atmosfear begûn it gehiel wyld te tuoljen. Uteinlik baarnden troch de wriuwingshjitte de trieden troch en de daalkabine naam automatysk de juste posysje yn.

Flak foar de ein fan de flecht waard Gagarin, neffens it plan, mei in sjitstoel út de daalkabine sketten en lanne mei in parasjute feilich op ierde. De daalkabine lane ek oan in parasjute yn itselde gebiet.
Samarkand

**Samarkand** (Oezbeeksk: *Samarqand* of *Самарқанд*) is de haadstêd fan de provinsje Samarkand yn Oezbekistan. De measte ynwenners binne Tadzjiken. De stêd is it meast bekend fan syn sintrale lizzing oan de siderûte tusken Sina en it Westen en as Islamitysk stúdzjesintrum. Yn de 14e iuw waard it de haadstêd fan it ryk fan Timoer (Tamerlane), ek syn mausoleum (de Goer-e Amir) stiet yn Samarkand. De Bibi-Khanym Moskee is ien fan de meast opfallende gebouwen fan de stêd. Dee Registan wie it âlde sintrum fan de stêd.

UNESCO sette de stêd yn 2001 op syn Wrâlderfgoedlist as *Samarkand – Crossroads of Cultures*.


File:Samarqand.jpg|*Samarkand*
Ofbyld:Gorskii_03978u.jpg|De Shakh-i Zindeh-moskee yn Samarkand (foto:Sergej Prokoedin-Gorski)
Ofbyld:Mosque Bibi Khanum (2).JPG|*[[Bibi Khanum]]*
Ofbyld:Bibi Khonym Mosque.jpg|*[[Bibi Khanum]]*
Ofbyld:Registan Tillya-Kari madrasah2014.JPG|*Tilla Kori*
Ofbyld:Tilla-Kori interior.JPG|*Tilla Kori*


## Keppeling om utens
* Beskriuwing by UNESCO