Noardgermaanske talen

De **Noardgermaanske** of **Skandinavyske** talen binne it Deensk, it Noarsk (Bokmål en Nynorsk), it Sweedsk, it Yslânsk en it Faeröersk. Se wurde benammen yn Skandinavië sprutsen troch ûngefear 20 miljoen minsken.

De Noardgermaanske talen binne nauwer besibbe oan de Eastgermaanske as oan de Westgermaanske. It Noardgermaansk is bekend fan runenynskripsjes fanôf de 3e iuw nei Kristus. Der is in literêre tradysje fanôf de 9e iuw.

De fêstelân-Skandinavyske talen (Deensk, Noarsk en Sweedsk) binne op in hichte ûnderling fersteanber. Deensk en Bokmål lykje wol sa sterk op inoar, dat sommige taalkundigen se as dialekten fan deselde taal beskôgje.

## Begrypsbetizing
Yn Skandinavië sels slacht de term *Skandinavyske talen* allinnich op 'e op it fêstelân sprutsen talen, dat op it Deensk, Noarsk en Sweedsk. De hiele groep fan Noardgermaanske talen, dat it Faeröersk en Yslânsk ynbegrepen, wurdt *Noarske talen* neamd.

## Yndielingen
De taalwittenskip brûkt ferskate yndielingen fan de Noardgermaanske talen yn de ferskate taalperioades.

Foar it jier 1100 wie der ien inkele Noardgermaanske prototaal (*dǫnsk tunga*, Aldnoarsk), dy't lykwols in pear dialektferskillen hie.
Dus waard foar dy perioade in ûnderskied makke tusken it Westnoarsk en it Eastnoarsk:  
* Westnoarsk
** Aldyslânsk
** Aldnoarsk
* Eastnoarsk
** Alddeensk
** Aldsweedsk

Dêrnei groeiden it Deensk en 'e oanbuorjende dialekten út inoar, sadat der fan ûngefear 1100 oant ûngefear 1300 in nije yndieling oannommen waard: 
* Súdnoarsk
** Alddeensk
* Noardnoarsk
** Aldyslânsk
** Aldnoarsk
** Aldsweedsk

Yn 'e lette midsiuwen ûntwikkelen de Noardgermaanske talen har nochal ferskillend: yn it Faeröersk en it Yslânsk bleaunen de âlde taalstruktueren (yn it bysûnder de bûging) foar in grut part bewarre, wyls se yn it Deensk, Noarsk en Sweedsk sterk ferienfâldige waarden.
Fan ûngefear 1500 ôf kin dus in tredde yndieling fan 'e Noardgermaanske talen oannommen wurde: 
* de talen yn 'e rângebieten
** Yslânsk
** Faeröersk
* de sintrale talen
** Noarsk
** Sweedsk
** Deensk

Dizze yndielingen binne gjin genetyske stambeammen yn it ramt fan 'e stambeamteory.
Se beskriuwe gelikenissen tusken talen fan in bepaalde perioade.
Wannear't dizze talen sterk feroarje, wurde de gelikenissen tusken dizze talen dan ek grutter of lytser sadat faaks in nije yndieling ûntstiet.

## Grammatika
### Alfabet
Nêst de 26 grafemen fan it Latynske alfabet kinne de Skandinavyske talen in oantal ekstra grafemen:
* Deensk: æ, ø, å
* Faeröersk: á, ð, í, ó, ú, ý, æ, ø
* Yslânsk: á, ð, é, í, ó, ú, ý, þ, æ, ö
* Noarsk: æ, ø, å
* Sweedsk: å, ä, ö

### Wurdfolchoarder
Krektas yn it Frysk hantearje de Noardgermaanske talen de SVO-folchoarder as standert. De persoansfoarm stiet altyd op it twadde plak in de haadsin, wêrby't ek ynverzje foarkomme kin. Fergelyk ta yllustraasje:
* *Ik gean nei it feest nei hûs* -- ***Jag gick''' hem efter festen'' (Sweedsk)-- ***Jeg gik** hjem efter festen'' (Deensk)
* ''Nei it feest gean ik nei hûs ta'' -- ''Efter festen **gick jag** hem'' (Sweedsk) -- ''Efter festen **gik jeg** hjem'' (Deensk)

It [[haadtiidwurd]] komt lykwols folslein foar it [[saaklik foarwerp]]:
* ''Ik haw in boek lêzen'' -- ''Jag **har** läst **en bok**'' (Sweedsk) -- Jeg **har** læst **en bog** (Deensk)

De belangrykste ôfwiking fan 'e Fryske standertwurdfolchoarder is it plak fan de negaasje (It Sweedske ''inte''/''ej'', Deenske ''ikke''/''ej'', Noarske ''ikke''/''ikkje'' ensfh.):
* ''Ik haw it boek net lêzen'' -- ''Jag har **inte** läst boken'' (Sweedsk) -- ''Jeg har **ikke*' læst bo*gen (Deensk)

### Haadwurden
Tekenjend foar de Noardgermaanske talen is dat it bepaald lidwurd foarkomt as in suffiks trochdat it oan it haadwurd "fêstplakt" wurdt; dit hjit *oanhechte lidwurd* (itselde as bygelyks yn it Arabysk). It Yslânsk hat as ienige fan de fiif Noardgermaanske talen gjin ûnbepaald lidwurd. In foarbyld:

It Yslânsk en it Faeröersk kinne boppedat noch in systeem fan fjouwer namfallen, krekt as bygelyks it Dútsk. It Deensk, Noarsk en Sweedsk kinne tsjintwurdich nêst de nominatyf allinnich noch de genityf*-s* sa as ek wol ris yn it Frysk brûkt wurdt, mei it ferskil dat dizze genityf yn 'e Noardgermaanske talen by alle haadwurden en yn it Frysk frijwol allinnich by persoansnammen brûkt wurdt. (Yn dit opsicht liket it Ingelsk, dêr't it gebrûk fan de *genitive-s* ek frij algemien is, dus mear op de Noardgermaanske talen as op it Frysk).
:Annas bok = *Anna's boek* of *Anna har boek* of *It boek fan Anna*
:bokens titel = *de titel fan it boek* (letterlik: *it boek syn titel*)

De Noardgermaanske talen kinne ek in ferhâldingswurd "fan" (Deensk, Yslânsk: *af*; Faeröersk, Noarsk, Sweedsk: *av*), mar dat wurdt yn 'e regel net brûkt om in besitsferhâlding oan te jaan.

Benammen yn it Noarsk bestiet de oanstriid om de genityf*-s* te ûntkommen en yn pleats dêrfan in analytyske konstruksje mei it ferhâldingswurd *til* of in konstruksje mei, krektas yn it Frysk, it besitlik foarnamwurd *sin* ("syn") ta te passen. Bygelyks:
:boken til Anna = *it boek fan Anna*
:Anna sin bok = *Anna har boek*

De genityf-*s* wurdt in alle Noardgermaanske talen ek noch geregeld brûkt yn fêste útdrukkingen mei it Deensk/Noarske ferhâldingswurd *til* en it Sweedske ferhâldingswurd *till* dat yn it Frysk ûngefear *nei* of *ta* betsjut (ferlykje it Ingelske *until*).

:Noarsk en Deensk: Hun er dårlig til bens.
:Noarsk en Deensk: Velkommen til bords.
:Sweedsk: Välkommen till bords.
:Sweedsk: Vi drar till skogs.

Betsjuttingen:
Sy is min ta bien. (sy is min op 'e gong)
Wolkom oan tafel.
Wy gean nei it bosk.

### Tiidwurden
De tiidwurden hawwe tiden fergelykber mei dy yn it Frysk, Nederlânsk, Dútsk en Ingelsk (notiid, doetiid, ensafuorthinne). Yn it Noarsk, Deensk en Sweedsk is der mar ien foarm foar alle persoanen (ik, do, hy, wy, jim). Yn it Yslânsk en it Faeröersk is dat net it gefal. Ferlykje it Yslânsk en it Deenske tiidwurd "ha".

Yslânsk:
:ég hefi (ik haw)
:þú hefur (do hast)
:hann hefur (hy hat)
:við höfum (wy hawwe)
:þið hafið (jim hawwe)
:þeir hafa (sy hawwe)

Deensk:
:jeg har (ik haw)
:du har (do hast)
:han har (hy hat)
:vi har (wy hawwe)
:I har (jim hawwe)
:de har (sy hawwe)

De ûndergeande foarm kin makke wurde op twa manieren, sa as yn dit Sweedske en Deenske foarbyld:

De hin wurdt slachte:

:Yn it Sweedsk: *kycklingen blir slaktad* of *kycklingen slaktas*
:Yn it Deensk: *kyllingen bliver slagtet* of *kyllingen slagtes*

De *-s-*foarm wurdt as stylfoller en/of as formeler sjoen.

De* -s-*foarm yn de doetiid wurdt yn it Sweedsk ek faak brûkt dêr't wy faak de folsleine tiid brûke:

:Dit boek is skreaun troch ... -- *Den här boken skrevs av ...* (let.: Dit hjir boek waard skreaun troch ...*)

==== Partikels ====
[[Tiidwurd]]en kinne út twa dielen bestean, wêrby't it twadde diel, it *partikel'' in bywurd of ferhâldingswurd is dat it tiidwurd in oare betsjutting jout. It partikel kin by tiidwurdsfoarmen fan plak feroarje. Bygelyks: