open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tsûnamy

In **tsûnamy** (fan it Japanske 津波, *tsunami*, útspr.: ['ʦunɑmi], letterlik: "havenweach") is de namme foar in rige weagen yn in iepen wetter (ornaris in oseaan, see of grutte mar), dy't feroarsake wurde troch de hommelse ferpleatsing fan in grutte hoemannichte wetter. Ierdbevings (of seebevings), fulkaanútbarstings en oare ûntploffings ûnderwetter (lykas de eksploazje fan nukleêre wapens), ierdferskowings, it ôfkealjen fan gletsjers, de ynslach fan ien of mear meteoriten en in ferskaat oan oare fersteurings sawol boppe as ûnder wetter kinne pontinsjeel ynienen safolle wetter fan 't plak triuwe dat der in tsûnamy ûntstiet. 

Tsûnamys lykje net op gewoane weagen dy't troch de wyn of troch it tij feroarsake wurde, mei't harren weachlingte folle langer is, oant ferskate hûnderten kilometers. Wat djipper it wetter wat minder oft der yn 'e regel oan it oerflak te merken is fan sa'n floedweach; foar in skip op see is it allinich in soartemint fan bulte yn it wetter, dêr't de see net mear as in meter heger is.

Pas as in tsûnamy de kust benei komt, wurdt er merkber. De weachlingte wurdt dan koarter en de weachtoppen heger. As er it lân berikt, binne de weagen faak tsientallen meters heech en kinne se in hommelse en ferneatigjende oerstreaming feroarsaakje. De krêft fan it wetter is grut genôch om dêrby fêste objekten, lykas gebouwen, tetriuwe te kinnen, en losse objekten, lykas skippen, kilometers it efterlân yn te spielen. Hoewol't de ynfloed fan tsûnamys beheind is ta kustgebieten, kin de skea dy't se oanrjochtsje ûnbidige grut wêze. Boppedat hawwe hiele oseaankriten soms fan ien en deselde tsûnamy te lijen.

Tsûnamys binne al tûzenen jierren bekend; sa wijde de Grykske skiedkundige Tusydides der ein fyfde iuw f.Kr. yn syn *Skiednis fan de Peloponnezyske Oarloch* in stik oan wêryn't foarsafier bekend foar de earste kear in ferbân lein waard tusken seebevings en tsûnamys. It wittenskiplik begryp fan dit ferskynsel bleau lykwols oant yn 'e tweintichste iuw tige beheind.

It is in misfetting dat tsûnamys inkeld foarkomme yn Stille en de Yndyske Oseaan. Sa hat bgl. ek it Middellânske-Seegebiet der yn it ferline slim fan te lijen hân, lykas by de ierdbeving en tsûnamy fan Lissabon, yn 1755; by de Kalabryske ierdbevings fan 1783, dy't tsûnamys feroarsaken wêrby't yn 'e "tean" fan 'e Lears fan Itaalje ferskate tsientûzenen minsken it libben lieten; en by de ierbeving en tsûnamy fan Messina (op Sisylje), wêrby't yn 1908 mear as 123.000 minsken de dea fûnen.

It wurd "tsûnamy" waard yn 'e measte Westerske talen lykwols pas in gongbere oantsjutting foar sa'n floedweach nei de Aziatyske ierdbeving en tsûnamy, fan Twadde Krystdei 2004, dy't feroarsake waard troch in seebeving yn 'e Andamaanske See, benoarden Sumatra. By dat barren foelen yn 14 ûnderskate lannen, mar benammen yn Yndoneezje, Tailân, Sry Lanka en Yndia yn totaal mear as 230.000 deaden.
Riemie Huismans-Bosklopper

**Riemie Huismans-Bosklopper** (Peazens, 1915 - Snits, 15 jannewaris 2005) wie de earste froulike waadrinner.

Tegearre mei har man Dirk Huismans (1915-1987) makke se yn de jierren fyftich de oertocht. Mei drûge klean berikten sy It Oerd op It Amelân. Foar dizze tocht hie it span al ferskillende ferkenningstochten makke. Letter naam se ek groepen mei it Waad op. 

Huismans-Bosklopper kaam fan Ljouwert. Nei in lange tiid op Flylân wenne te hawwen, kaam se begjin jierren njoggentich werom nei de fêste wal. Sûnt wenne se yn Snits, noch altyd selsstannich. De lêste twa moanne gie har sûnens hurd efterút. Huismans-Bosklopper ferstoar op 89-jierrige leeftyd yn har wenplak Snits.

## Keppeling om utens
* www.fryskewaedrinners.nl
Lysterstrjitte (Feanwâlden)

De **Lysterstrjitte** is in strjitte yn Feanwâlden.

## Lizzing
De Lysterstrjitte leit oan de eastkant fan Feanwâlden, en rint fan de Haadstrjitte nei de Ljiploane. De strjitte is neamd nei de Lyster, as ien fan de strjitten fan in fûgelbuert.

## Buorre-ynsidint
De strjitte kaam yn jannewaris 2005 yn it nijs troch in eskalearre buorre-ynsidint. In húshâlding út de strjitte koe der blykber sa min oer dat harren buorlju út Somaalje kamen dat se dy buorlju narre hienen oant dy út it doarp fuortflechten. Dêr heart wol de kanttekening by, dat de narders en de buorlju dy't narre waarden yn it earstoan oates en toates wiene.

De wenteboustifting, Wenteboustifting Dantumadiel, is in proseduere begûn om de narders út te setten, mar dat naam te folle tiid om de situaasje rêde te kinnen. De Somalyske húshâlding hat in skofke ûnderdûkt west, mar is úteinlik nei Ingelân nei famylje gongen.

It ferhaal fan de narderij en it ferfarren kaam yn it nijs nei't it 13 jannewaris yn de skoalkrante fan de Theun de Vries Basisskoalle stien hie. It buorre-ynsidint krige doe in soad omtinken yn de media.  Mooglik yn reaksje op it nijs waarden ek ruten ynsmiten by de lju dy't de Somalyske húshâlding fuortnarre ha soenen.
Beatrix fan de Nederlannen

**Beatrix fan de Nederlannen** (Baarn, Paleis Soestdijk, 31 jannewaris 1938), folút *Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau, Prinsesse fan de Nederlannen, Prinsesse fan Oranje-Nassau, Prinsesse fan Lippe-Biesterfeld*, wie fan 1980 oant 2013 keninginne fan Nederlân.

Beatrix waard berne as earste bern fan Keninginne Juliana en Prins Bernhard fan Lippe Biesterfeld. Op 10 maart 1966 troude se mei Prins Claus von Amsberg. It pear krige trije soannen: Willem-Alexander, Friso en Constantijn.
Op 30 april 1980 folge se har mem, Keninginne Juliana, op as keninginne fan Nederlân.
Op 28 jannewaris 2013 makke hja bekend dat it keningskip oerdrage soe. Op 30 april 2013 hat sy it keningskip oerdroegen oan har soan, Kening Willem-Alexander. Beatrix hat as keninginne in protte besites oan Fryslân brocht.
Johan de Jong (moardslachtoffer)

**Johan de Jong** (1950 - 18 jannewaris 2005) wie in kafee-eigner en slachtoffer fan in rôfmoard.

Johan de Jong wie de eigener fan kafee Nijlân, oan it Willem Alexanderplein yn Ljouwert. Moandeitenacht 18 jannewaris om 00.20 wie Johan mei noch ien klant yn it kafee.

Neffens tsjûgenis fan de klant kamen doe trije maskere manlju it kafee yn. De trije fregen om jild en sloegen fuortendaliks op beide mannen yn. De klant koe ûntkomme en warskôge de plysje.

Doe't de plysje oankaam wie de De Jong al ferstoarn en wie der fierders nimmen mear yn it kafee. It bliek dat der jild út it kafee ferdwûn wie. Ut fierder ûndersyk fan de plysje die bliken dat de kafeebaas deastutsen wie.
Op 'e dea stean

**Op 'e dea stean** is in term dy't brûkt wurdt yn it keatsen.

De tsjinstanner fan it partoer dat op 'e dea stiet hat 5 earsten en 6 punten yn it rinnende earst. As de tsjinstanners yn dat earst dus noch ien kear skoare, hawwe dy de partij wûn en ferdwynt it partoer dat op 'e dea stie fan de list.

Yn tennis wurdt foar *op 'e dea stean* it wat freonliker *wedstrydpunt* (yn it Ingelsk *matchpoint*) brûkt.
Kevin Coyne

**Kevin Coyne**
(27 jannewaris 1944, Derby -
2 desimber 2004, Neurenberch) wie in Britsk musikus, skriuwer en skilder. Coyne naam as sjonger en lieteskriuwer mear as 35, meastepart op de blues ynspirearre albums op. Hy waard beynfloede troch ûnder oaren Chuck Berry, Muddy Waters, John Lee Hooker en Jimmy Reed.

Coyne studearre grafyk en skilderkeunst oan de Joseph Wright School of Art en dêrnei oan de Derby College of Art. Oant 1968 wurke er as sosjaal wurker yn Lancashire. Dêrnei wurke er as riedsman foar drugsferslaafden yn Soho. Dy perioade hat in wichtige ynspiraasjeboarne west foar sawol syn betide as lette songs.

Fan 1973 ôf folgen acht tige produktive jierren. Hy levere mei-inoar alve LP's op. Fierder toerde Coyne troch Kanada, Austraalje, de Feriene Steaten en it Europeeske fêstelân. Ek wurke er yn it teäter mei selsskreaune muzikals. Dêrnei folget in foar Coyne tige swiere perioade, feroarsake troch de hektyk fan it sukses en neffens guon troch swier alkoholgebrûk. Yn dy tiid makke er in stikmennich swiersettige albums.

Yn 1985 gie Coyne nei Neurenberch yn Dútslân, dêr't er mei de Dútske Paradise Band in nije start makke. Sûnder drank kaam syn karriêre as skriuwer, sjonger en skilder wer fan de grûn. Op 2 desimber 2004 kaam yn syn nije heitelân in ein oan syn libben.

## Diskografy

* *Carnival* - 2002
* *Life is almost wonderful* (mei Brendan Croker) - 2002
* *Room full of Fools* - 2000
* *Sugar Candy Taxi* - 2000
* *Bittersweet Lovesongs* - 2000
* *Live Rough and More* - 1997
* *Knocking On Your Brain* - 1997
* *The Adventures of Crazy Frank* - 1995
* *Elvira: Songs from the Achives 1979- 83* - 1994
* *Sign of the Times* - 1994
* *Tough and Sweet* - 1993
* *Burning Head* - 1992
* *Wild Tiger Love* - 1991
* *Peel Sessions* - 1991
* *Romance - Romance* - 1990
* *Everybody's naked* - 1989
* *Stumbling on to Paradise* - 1987
* *Rough* - 1985
* *Legless In Manila* - 1984
* *Beautiful Extremes et cetera* - 1983
* *Politicz* - 1982
* *Live in Berlin* - 1981
* *Pointing the Finger* - 1981
* *The Dandelion Years* - 1981
* *Sanity Stomp* - 1980
* *Bursting Bubbles* - 1980
* *Babble - Songs for Lonely Lovers* - 1979
* *Millionaires and Teddy Bears* - 1979
* *Dynamite Daze* - 1978
* *Beautiful Extremes* - 1977
* *In Living Black and White* - 1977
* *Heartburn* - 1976
* *Let's Have A Party* - 1976
* *Matching Head and Feet* - 1975
* *Blame lt On The Night* - 1974
* *Marjory Razorblade* - 1973
* *Case History* - 1972
* *The Club Rondo* - 1995 (mei materiaal opnommen yn 1969/1971)
* *Let's do it* - 1994 (mei maretiaal opnommen yn 1969/1970)
* *Rabbits* - 1994 (mei materiaal opnommen yn 1969/70)
* *Strange Locomotion* - 1971
* *Siren* - 1969

## Ferwizing
* De thússide fan Kevin Coyne
Sven Kramer

**Sven Kramer** (Aldskoat, 23 april 1986) is in earder Frysk reedrider út Aldskoat. Hy is in soan fan âld maraton- en reedrider Yep Kramer.

## Karriêre

Yn 2004 wûn Kramer, noch mar 18 jier, en dêrmei junior, ûnferwachts it Nederlânsk kampioenskip reedriden oer-alles yn Thialf. Dêrmei fertsjinne hy in startbewiis foar syn earste Europeesk Kampioenskip, dêr't hy op 9 jannewaris 2005 twadde waard. Krap in moanne letter, op 6 febrewaris, waard hy yn Moskou tredde op syn earste wrâldkampioenskip oer-alles.

Op 19 novimber 2005, ûnder de tariedings foar de Olympyske Winterspullen 2006 yn Turyn, ferbettere Kramer by in Wrâldbekerwedstriid yn Salt Lake City it wrâldrekord op de 5.000 m fan Chad Hedrick, dat net mear as in wike âld wie. Yn de wedstriid tsjin Carl Verheijen kamen beide ûnder de tiid fan Hedrick, mar Kramer kaam yn de lêste bocht ûnder syn tsjinstanner troch en sette in nije wrâldrekordtiid fan 6.08,78. Op 11 febrewaris waard er efter dyselde Chad Hedrik twadde op de 5.000m op de Olympyske Spullen. 

In seizoen letter kaam Kramer hielendal los. Hy wûn trije ôfstânen op it NK Oer-alles. Twa moanne letter wint Kramer yn Kollalbo it JK Oer-alles. Mei twa nije wrâldrekords, op de 5.000 en de 10.000 meter, waard er mei oermacht kampioen. Noch ris fjouwer wiken letter liet Kramer yn Thialf op It Hearrenfean opnij sjen de bêste te wêzen. Hy wûn de 5.000 en de 10.000 meter, waard op de 500 meter fiifde en op de 1.500 meter tredde. Dêrmei waard Kramer Wrâldkampioen Oer-alles.

## Priveelibben
Kramer hat sûnt begjin 2008 in relaasje mei hokkyspylster Naomi van As. Op 21 oktober 2018, mei har hat Kramer in dochter en in soan.

## Grutste súksessen
### Nederlânsk kampioen Oer-alles

### Jeropeesk kampioen Oer-alles

### Wrâldkampioen Oer-alles

### Olympyske Spullen

;2005
* 19 novimber 2005 - Wrâldtoptiid op de 5.000 m.

## Persoanlike rekords
Tsjerk Hiddes de Vries

**Tsjerk Hiddes de Vries** ek wol koartwei Tsjerk of **Tjerk Hiddes** neamd, (Seisbierrum 6 augustus 1622 - Flissingen 6 augustus 1666) wie in Frysk floatfâd en seeheld. In omkesizzer fan in him, Hidde Sjoerds de Vries makke ek karriêre by de Admiraliteit fan Fryslân.

## Libben

Tsjerk Hiddes waard berne yn Seisbierrum op in ienfâldich boerespultsje. Hy wie de twadde soan fan Hidde Sjoerds en Swab Tjeirckdochter, pas letter neamde er him *De Vries*. Al op tolve jierrige leeftyd gie er op see. Yn 1648 boaske hy in famke út Harns, Nantsje Atses. Hja setten harren yn Harns nei wenjen. 

Tjerk Hiddes begûn earst by de boargerskipfeart mar soe letter in legindarysk lid fan de Admiraliteit fan Fryslân wurde. Yn 1658 wie er gesachfierder op it wapene transportskip *Judith*. Hy moast de float fan Van Wassenaar nei de Sont befeiligje en wylst er dat die makke er trije Sweedske skippen ta bút.

Hy bleau net lang foar de keapfardij oan it wurk. Op foardracht fan de Fryske Admiraliteit krige er yn 1665 it befel oer it oarlochsskip d'Elf Steden yn it fjirde eskader fan luitenant-admiraal Auke Stellingwerf. It eskader foer op 24 maaie fan dat jier út om wrake te nimmen op de Britten foar in net oankundige oanfal op weromkommende keapfeardijskippen. Yn de rampsillich ferrûne seeslach foel Tsjerk Hiddes sa bot op dat hy syn luitenant-admiraal, dy't de slach net oerlibbe, opfolge.

Yn de simmer fan 1666 gie er op 'e nij de striid mei de Britten oan. Syn floatferbân waard yn de foarhoede yndield by de luitenant-admiraal fan Seelân, Cornelis Evertsen. De hiele float stie ûnder befel fan admiraal Michiel Adriaenssoan de Ruyter. De Fjouwerdeiske Seeslach waard ien mei in glorieuze oerwinning, dêr't Tsjerk Hiddes mei syn flaggeskip *Grut Frisia* op 'e nij by útblonk.

Twa moanne letter kaam it wer ta fjochterij mei de Britten, diskear mei foar Tsjerk Hiddes needlottige ôfrin. Hy focht opnij mei in soad moed yn de foarhoede, mar rekke dêrby swier ferwûne. By Flissingen waard hy oan lân brocht om fersoarge te wurden, mar hy liet dêr op syn jierdei yn 1666 it libben. Fryslâns grutste admiraal is begroeven yn de Grutte Tsjerke yn Harns.

Tjerk Hiddes waard postúm, fjouwer dagen nei syn dea, heit fan Tjerk Hiddes de Jongere. De mem, Nantsje Atses, ferstoar oan de gefolgen fan de befalling. De Admiraliteit fan Fryslân hat der foar soarge dat de soan fan Tjerk Hiddes ek as Tjerk doopt waard, en joech de wees in jierjild dat gelyk wie oan in kapteinswedde. Tjerk Hiddes jr. soe letter ek nei see gean en kaptein wurde.

## Oar

*De Frânsen koene Tjerk Hiddes ûnder de ferbastere namme *Kiërkides*.
*Michiel de Ruyter hie in portret fan de sneuvele Hiddes yn 'e foarkeamer.

## Neitins
* Marineskippen neamd nei Tsjerk Hiddes:
:Hr. Ms. Tjerk Hiddes (1942), eks HMS Nonpareil, in Nederlânske torpedoboatjager fan de N-klasse. 
:Hr. Ms. Tjerk Hiddes (1993), in Nederlânsk fregat fan de Karel Doormanklasse.
* De Tsjerk Hiddesslûzen binne nei him ferneamd.
Me and Mr. Johnson

**Me and Mr. Johnson** is in album fan Eric Clapton. De CD is op 23 maart 2004 útbrocht troch Reprise Records, in ûnderdiel fan de Warner Music Group. Op it album steane 14 komposysjes fan bluespionier Robert Johnson. Me and Mr. Johnson is produsearre troch Eric Clapton en Simon Climie.

## Meiwurkjende muzikanten
Gitaar en sang: Eric Clapton
Slachwurk: Steve Gadd en Jim Keltner
Basgitaar: Steve Gadd en Pino Palledino
Oargel en piano: Billy Preston
Gitaar: Andy Fairweather Low en Doyle Bramhall II
Mûlharp: Jerry Portnoy

## Komposysjes
# "When You Got a Good Friend" - 3:20
# "Little Queen of Spades" - 4:57
# "They're Red Hot" - 3:25
# "Me and the Devil Blues" - 2:56
# "Traveling Riverside Blues" - 4:31
# "Last Fair Deal Gone Down" - 2:35
# "Stop Breakin' Down Blues" - 2:30
# "Milkcow's Calf Blues" - 3:18
# "Kind Hearted Woman Blues" - 4:06
# "Come on in My Kitchen" - 3:35
# "If I Had Possession Over Judgement Day" - 3:27
# "Love in Vain" - 4:02
# "32-20 Blues" - 2:58
# "Hell Hound on My Trail" - 3:51
Layla and Other Assorted Love Songs

**Layla and Other Assorted Love Songs** is in rock/blues album fan Eric Clapton opnommen mei de groep Derek and the Dominos. It album wurdt tsjintwurdich algemien beskôge as ien fan de bêste popalbums ea en as ien fan de hichtepunten út de karriêre fan Eric Clapton. *Layla* kaam út yn desimber 1970.

#### De nûmers
# "I Looked Away" (Clapton/Whitlock) - 3:05
# "Bell Bottom Blues" (Clapton) - 5:02
# "Keep On Growing" (Clapton/Whitlock) - 6:21
# "Nobody Knows You When You're Down And Out" (Cox) - 4:57
# "I Am Yours" (Clapton/Nizami) - 3:34
# "Anyday" (Clapton/Whitlock) - 6:35
# "Key To The Highway" (Segar/Broozny) - 9:40
# "Tell The Truth" (Clapton/Whitlock) - 6:39
# "Why Does Love Got To Be So Sad?" (Clapton/Whitlock) - 4:41
# "Have You Ever Loved A Woman" (Myles) - 6:52
# "Little Wing" (Hendrix) - 5:33
# "It's Too Late" (Willis) - 3:47
# "Layla" (Clapton/Gordon) - 7:04
# "Thorn Tree In The Garden" (Whitlock) - 2:53
Piramiden fan Güímar

De **Piramiden fan Güímar** binne seis treppiramiden by it doarp Güímar op it eilân Teneryf, ien fan 'e Kanaryske Eilannen.

De piramiden binne boud mei rjochthoekige grûnflakken. Se hawwe in soad wei fan de piramides fan de Maya's en de Azteken yn Meksiko en Midden-Amearika, mar hawwe dêr neat mei te krijen. Argeologyske en geologysk ûndersyk hat nammentlik útwiisd dat de Piramiden fan Güímar net âlder wêze kinne as de njoggentjinde iuw. Saakkundigen hawwe konkludearre dat de stiennen dy't brûkt binne by de konstruksje troch ploegjen omheech kommen binne yn 'e omlizzende ikkers en dat de boeren der om in ûnwitten reden dizze bouwurken fan makke hawwe.


Image:Güímar BW 1.JPG
Image:Güímar BW 2.JPG
Image:Güímar BW 3.JPG
Image:Güímar BW 4.JPG
Image:Güímar BW 5.JPG
Moderne dûns

**Moderne dûns** is in foarm fan ballet dy't net útgiet fan in fêst repertoire fan bewegings. 

Moderne dûns is begin 20e iuw ûntstien, doe't socht waard om oare bewegingsfoarmen as dy fan it klassyk ballet. Der waard eksperimentearre mei bewegings as uteringsfoarm foar gefoelens. Dit ûndersyk late ta de analyze fan bewegings wat ûnder oaren de romte, en it enerzjygebrûk oangie.

## Kaaifiguer
* Merce Cunningham
* Meredith Monk
* Isadora Duncan
461 Ocean Boulevard

**461 Ocean Boulevard** is in yn july 1974 by RSO Records ferskynd album fan bluesmuzikant Eric Clapton. It wie syn earste album neidat hy stoppe wie mei hearoïne en syn twadde nei it útelkoar gean fan Derek & the Dominoes. De ferwachtingen wiene heech, sadat Clapton by it meitsjen fan it album ûnder grutte druk stie. It waard lykwols goed ûntfongen, al fûnen guon kritikasters dat mei *461 Ocean Boulevard* de kreative groei der by Clapton wat út wie. It helle lykwols de hitlisten en yn ferskate sels it earste plak.
 
## De muzikanten
Eric Clapton - dobro, gitaar, sang.  
Yvonne Elliman - sang
Albhy Galuten - toetsynstruminten 
Tom Bernfield - sang 
Dick Sims - oargel, bas en keyboard
George Terry - gitaar, piano en eftergrûn sang 
Carl Radle - bas
Jamie Oldaker, Al Jackson en Jim Fox - slachwurk
Thomas Bernfeld - eftergrûn sang

## De nûmers
# "Motherless Children" (Traditional) - 4:53 
# "Give Me Strength" (Clapton) - 2:54 
# "Willie and the Hand Jive" (Otis) - 3:31 
# "Get Ready" (Clapton/Elliman) - 3:47 
# "I Shot the Sheriff" (Marley) - 4:25 
# "I Can't Hold Out" (James) - 4:14 
# "Please Be With Me" (Boyer) - 3:26 
# "Let It Grow" (Clapton) - 5:00 
# "Steady Rollin' Man" (Johnson) - 3:14 
# "Mainline Florida" (Terry) - 4:04
Maratonriden

**Maratonriden** is in foarm fan groepstart reedriden, oer grutte ôfstân, riden yn omgongen op keunstiis, of yn omgongen of tochten op natueriis.

## Skiednis
It maratonriden yn Nederlân is yn de fyftiger jierren fan de 20e iuw fuortkaam út de losse lange-ôfstân reedrydtochten, doe't dêr it omgongriden bykaam. Twa desennia letter waard, nei in tal fan waarme winters, foar it omgongriden it keunstiis populêr. Dêrmei ûntstie it organisearre maratonriden.

Yn de winter fan 1971-1972 waard it earste kampioenskip hâlden. Al gau waard de sport akseptearre troch it KNSB; der waarden jildsjitters fûn, en der kaam in klassemint foar de binnendoarwedstriden. Fierder kaam der fan 1973 ôf in Alternative Alvestêdetocht. Sa ûntstie in rige fan lange wedstryden mei in grutte mar fêste groep reedriders, mei belangen dy't langer golden as ien wedstriid. As gefolch dêrfan ûntstienen reedrydploegen, en waard ploegespul part fan de wedstriden, lykas dat ek by it hurdfytsen bart.

## Wedstriden
De fêste wedstriden binne no:
* De 20 wedstryden om de beker.
* It Nederlânsk kampioenskip maratonriden op keunstiis.
* It seisdagemaratonriden.
* De Alternatyve Alvestêdetochten.

Bij genôch natueriis ek:
* De Alvestêdetocht.
* It Nederlânsk kampioenskip maratonriden op natueriis.
* Ferskate oare "klassyke" wedstriden op natueriis.

## Jeropeeske kompetysje
Oant no ta is it maratonriden gjin ynternasjonale sport. Yn 1997-1998 hat der in Jeropeeske kompetysje maratonriden west, mar dat is net fierder gongen. Utsein wat dielnimmers oan de Alternatyve Alvestêdetochten út de lannen dêr't dy holden wurde, is der net in soad belangstelling út oare landen as Nederlân.
Ids Postma

**Ids Hylke Postma** (Dearsum, 28 desimber 1973) is in bekende Fryske reedrider en boer út Dearsum.

Yn de njoggentiger jierren helle Ids syn grutte súksessen. Ids begûn syn karriêre yn 1994 en waard fuortendaliks Nederlânsk kampioen by de senioaren.  
Hy waard twa kear wrâldkampioen reedriden oer-alles, ien kear Europeesk kampioen, twa kear Nederlânsk kampioen en wûn in gouden medalje op 'e 1.000 m yn Nagano op 'e Olympyske Winterspullen 1998.
Op 29 oktober 2004 naam er ôfskie as hurdrider. Hy wie fan doel syn oandacht te rjochtsjen op syn buorkerij. Postma is op 11 augustus 2009 troud mei de Dútske langebaanrydster Anni Friesinger.

## Grutste súksessen
Wrâldkampioen oer-alles:
*16 febrewaris 1997 yn Nagano.
*15 maart 1998 op It Hearrenfean.

Europeesk kampioen oer-alles:
*1997 op It Hearrenfean.

Nederlânsk kampioen oer-alles:
*1994.
*1999.

Olympyske Winterspullen:
*1998 goud op 'e 1.000 m

WK ôfstannen: 
*1996 (5.000 m).
*1999 (1.500 m).
*2000 (1.500 m).

## Persoanlike rekords
* 500 m: 35,99 0 - 30 novimber 2001, Salt Lake City.
* 1.000 m: 1.09,15 - 16 febrewaris 2002, Olympyske Winterspullen yn Salt Lake City.
* 1.500 m: 1.45,41 - 19 febrewaris 2002, Olympyske Winterspullen yn Salt Lake City.
* 5.000 m: 6.32,92 - 30 jannewaris 2000, wrâldbekerwedstriid yn Calgary.
* 10.000 m: 13.45,91 - 15 maart 1998, Wrâldkampioenskip Oer-alles op It Hearrenfean.
Langebaanriden

It **langebaanriden** is in foarm fan baanriden dêr't de baan yn omgongen ride wurdt.

De standertbaan foar it langebaan is in ovaal fan 400 meter. De hurdriders ride twaresom, yn twa banen, omgongen loftsom. Om de ôfstân foar beide riders likelang te hâlden wikselje de riders eltse omgong fan baan, op it rjochte ein tsjin de oankomst oer. As de riders lykop ride giet de rider dy't út de bûtenbaan komt foar. 

De riders ride gewoanlik net tsjin elkoar, mar tsjin de klok. Eltse rider yn de wedstriid rydt de ôfstân ornaris ien kear, en de rider mei de fluchste tiid wint.

By it langebaan reedriden wurdt ferskate ôfstannen riden. Hjirby wurdt ûnderskie makke tusken:
* Koarte ôfstân
* Lange ôfstân
* Oer-alles
Buorskip

In **buorskip** is in lytse delsetting dy't gjin doarp is (dus gjin blauwe kombuorden hat) en dêr't mar in stikmannich huzen byinoar steane. Is de bebouwing fan in buorskip mear konsintrearre ta in soarte fan buorren, dan sprekt men fan in útbuorren. Under de beneaming fan 'buorskip' kin ek ferstien wurde: de mienskip dy't yn in buorskip wennet en/of wurket, ynsafier't der sprake is in beskate maatskiplike gearhing. Yn 'e regel hat in buorskip gjin tsjerke en likemin oare foarsjennings, lykas winkels, in doarpshûs of in kafee. In buorskip hat gjin eigen gebiet, mar leit yn 'e himrik fan in doarp út 'e omkriten (of soms op 'e grins fan twa of trije himrikken).

Fan oarsprong wie in buorskip in útbuorren dêr't àl beskate mienskiplike foarsjennings wiene, hoewol't men dy no amper mear as sadanich weromkenne soe. It wurd 'buorskip' joech oan dat de stimhawwende pleatsen sokke foarsjennings, lykas diken, it wetterskip en faak in mienskar, mei-inoar regele hiene. Buorskippen hiene troch de tiid hinne in útinoarrinnende juridyske status, mar tsjintwurdich gjin inkele mear, of it moat wêze dat de gemeenteried fan 'e gemeente dêr't de oangeande buorskip yn leit, oars beslist, bygelyks fanwegen in ûnfeilige ferkearssitewaasje.  

## Sjoch ek
* List fan Fryske buorskippen
* Utbuorren
Himrik

De **himrik** (Grinslânsk en Eastfrysk Plat: *hammerk* of *hamrik*) is it gebiet fan in doarp, benammen it bûtengebiet. De namme is in gearlûking fan de Aldfryske wurden "heem of "ham" en "merke". It wurd heem betsjute "wenplak" of "wente" en "ham" betsjutte "oanslike lân yn in bocht fan in wetterrin". "Merke" betsjutte  "miene grûn" of miente of ek wol "ôffrede stik lân yn mienskiplik gebrûk".

De himriken fan de doarpen yn in gritenij en letter gemeente foarmje meiïnoar de gemeente. Yn de tiid dat it Skeltarjocht gou, fan likernôch de 11e iuw ôf, wie de himrik yn it bysûnder dat part fan it gebiet dat neffens it Skelterjocht opdield waard. Yn Grinslân en East-Fryslân, benammen yn it Doalertgebiet, krigen nije doarpen dy't yn it bûtengebiet fan in besteand doarp stifte waarden it efterheaksel *-hammerk* of -*hamrik*.

Foarbylden fan it wurd "himrik" yn plaknammen:
;Fryslân
* De Himrik yn Opsterlân 
* De Himrik, in yndustryterrein yn Ljouwert.

;Grinslân
* Noordbroeksterhamrik
* Scheemderhamrik (Nieuw-Scheemda)
* Midwolderhamrik (Nieuwolda) 
* Oostwolderhamrik
* Finsterwolderhamrik
* Beertsterhamrik (Nieuw-Beerta)

;East-Fryslân
* Bunderhammrich
* Ditzumerhammrich

## Sjoch ek
* Marke (organisaasje)
Baltikum

It **Baltikum** is it gebiet oan de eastkust fan de Eastsee.

De namme komt fan de Balten, dy't yn dit gebiet wennen, mar harren wengebiet is net krekt itselde as dat fan it hjoeddeiske Baltikum. De Esten wienen bygelyks gjin Balten, mar Estlân wurdt no al ta it Baltikum rekkene. En oarsom wienen de oarspronklike Prusen al Baltysk, mar harren gebiet, likernôch de Russyske Eksklave wurdt meast net ta it Baltikum rekkene. 

It Baltikum hie foar in grut part in mienskiplike skiednis. Dy begjint yn de 8e iuw as begûn wurdt mei it kristenjen fan de Balten. Yn de 12e iuw kamen hieltyd mear Dútsers nei it gebiet, dy't in regear oer gâns it gebiet foarmen, wat late ta it bewâld fan de Teutoanske Oarder oer it gebiet yn de 13e en 14e iuw. Nei't de macht fan de oarder yn de 15e iuw brutsen waard troch Poalen, kaam it Baltikum yn de 16 iuw yn it bewâld fan Poalen-Litouwen.

Yn de 18e en 19e iuw waard hiel it gebiet part fan Ruslân. Nei de Earste Wrâldkriich waard it gebiet spliten ta de Baltyske lannen Estlân, Letlân en Litouwen. Foar in grut part fan de Twadde Wrâldkriich wienen de trije Baltyske lannen beset troch Dútslân, mar nei de oarloch waarden it trije Sowjetrepubliken, parten fan de Sowjetuny. Yn 1990 ferklearren de trije republiken harren ûnôfhinklik fan de Sowjetuny, as fuortsettings fan de lannen út it Ynterbellum.

Grutte ferskillen yn it Baltikum binne ûnder oaren dat allinnich Estlân Finskûgrysk is, wylst Letlân en Litouwen in mingeling fan Balten en Germanen, Dútsers, binne. Mar oarsom is allinnich Litouwen Katolyk, wylst Estlân en Letlân Protestantsk binne. De skiedkundige ferskillen en de lizzing hawwe ek gefolgen foar de oriïntearring fan de lannen, wêrby Litouwen him rjochtet op Poalen, wylst Estlân him op Finlân rjochtet. It súdlikste part fan it eardere Baltyske gebiet, as dat al ta it Baltikum rekkene wurde moat, is op dit stuit gjin ûnôfhinklik lân, mar in part fan Ruslân.
Al-Qaida

**Al-Qaida** (*Arabysk:* القاعدة - *it fundamint*) is in Islamityske terreurgroep dy't oanslaggen beleit tsjin de westerske wrâld, foaral de Feriene Steaten, en dy't oprjochte is en laat waard troch Osama Bin Laden Bin Laden kaam op 1 maaie 2011 om by oanfallen fan Amerikaanske militêren op syn fersterkte filla yn it noarden fan Pakistan. De twadde man fan Al-Qaida is Ayman al-Zawahiri. 

## Grutte oanslaggen fan Al-Qaida

* 1997: Oanslach op westerske toeristen by Lúksor, Egypte; der falle om-ende-by 70 deaden.
* 1998: Bomoanslaggen op 'e Amerikaanske ambassaden yn Nairoby, haadstêd fan Kenya, en Dodoma, haadstêd fan Tanzania; der falle likernôch 224 deaden en 1400 minsken wurde ferwûne.
* 2000: Selsmoardoanslach op it Amerikaanske oarlochsskip *USS Cole* yn Jemen.
* 2001 (11 septimber): Oanslaggen yn Amearika op it Pentagon en it Wrâld Hannelsintrum yn New York; der falle hast 3.000 deaden.
* 2003: Oanslach op it FN-gebou yn Bagdad; 24 deaden.
* 2003: Fjouwer bomoanslaggen yn Istanbûl, ûnder oaren op 'e Britske bank; der falle 54 deaden.
* 2004: Yn Spanje falle yn Madrid 191 deaden by fjouwer oanslaggen op op-en-del-reis-treinen.
Adam Ruurds de Boer

**Adam Ruurds de Boer**, better bekend ûnder syn bynamme **Adam Hurdridder** (Akkrum, 1721 - Dearsum, 1800) wie in ferneamd hurdrider.

## Libben
Adam Ruurds de Boer is yn 1721 berne yn Akkrum, as soan fan Ruurd Arriens en Dirckie Adams Slotje. Op 18 april 1749 is er yn Aldeboarn boaske mei Jeltje Everts Ecoma, en 22 septimber 1749 krige it pear in famke, Durkje. Nei't de heit fan Jeltje, Evert Jelles Ecoma, yn 1750 ferstoar kaam it gesin op Ecoma-state yn Aldeboarn te wenjen. De twa krigen noch in twadde bêrn, mar Jeltsje ferstoar yn 1754.

Op 29 juny 1755 boaske Adam mei Jeltje Hotzes, en doe't de famylje Ecoma him yn 1757 de hier opsei ferfear de húshâlding nei in pleats by Dearsum. Adam en Jeltje krigen tegearre yn elts gefal noch tsien bern, mooglik mear. Adam Hurdrider hat syn fierdere libben op dy pleats wenne, oant er yn 1800 ferstoar. Yn syn bertedoarp is in strjitte nei him ferneamd.

## Prestaasjes
Adam wie sa fermaard as hurdrider dat er de haadfiguer yn ferskate ferhalen wurden is. Under oaren binne der ferhalen oer syn reedriidtochten, dêr't er sa hurd by gong dat net ien by oanheakje koe, en oer it hurdriden op de koartebaan. Der is net in soad bekend oer wedstryden út die tiid, mar de ferneamde wedstriid yn Grins, dêr't er Fryslâns eare ophold tsjin in Grinzer pottebakkersfeint, koe yn 1748 west hawwe.

Fierders binne der ferhalen oer de sprongen dy't er op it iis meitsje koe. It ferneamste fan dy ferhalen is grif dat er ris by Aldskou oer it soal, it wjekke dat it fear iepen hold, hinne sprong, wat 22 foet west hawwe moat. It hat dat ferhaal west dêr't it sprekwurd *Dat is gjin bean wurdich, sei Adam, en hy sprong oer it soal.* út fuortkaam is. Of Adam hurdrider wier 22 foet springe koe is net wis, mar yn 1745, doe't Adam noch yn Akkrum wenne, skreau in Vegilin van Claerbergen yn syn deiboek dat er in boer by de Leppedyk by Akkrum sjoen hie dy't op it iis 10, 12 en mear foet fier springe koe.
Ballet

**Ballet** is in foarm fan dûns dy't útfierd wurdt neffens in fêste koreografy.

Ballet kin solo dûnse wurde, of troch in dûnspearke, mar faak wurdt it troch in groep minsken dûnse, mei in solo of in pas-de-deux as part fan it ballet.

Yn klassyk ballet wurdt in fêst repertoire fan dûnspassen en -techniken brûkt. Ut dat repertoire wurdt troch de koreograaf in koreografy foar de hiele dûns gearstald. De dûnsen binne meast op klassike muzyk. Guon koreografyen op muzyk dy't spesjaal skreaun is foar ballet.

Ut de winsk de beheinings fan it klassike ballet kwyt te reitsjen ûntstie de moderne dûns. Hjirby is eltsenien frij om oare techniken te brûken. De dûns hat lykwols al in fêste koreografy, lykas foar oare foarmen fan ballet.
Libbe de Jong

**Libbe de Jong** (1951 - 27 jannewaris 2005), wie in slachtoffer fan geweld.

De Jong waard 27 jannewaris 2005 dea fûn yn syn wenning oan de Erica yn Wolvegea. It Nederlânsk Forinsysk Ynstitút hat fêststeld dat er fermoarde waard. Hoe't de man om it libben brocht wie, woe de plysje yn it belang fan it ûndersyk net sizze. Plysjeminsken fûnen it stoflik omskot fan de Jong nei't syn famylje him as fermist opjûn hie.

Libbe hat earder eigener west fan Kafee *de Veehandel* oan de Markt yn Dokkum.

## Oars wat
Tafallich wie sa'n wike earder yn Fryslân ek in moard pleecht op in kafee-eigner yn Ljouwert ek mei de namme De Jong.
Gertjan Verbeek

**Gertjan Verbeek** (Dimter, 1 augustus 1962) is in Nederlânske fuotbaltrainer, fuotbalanalist en earder fuotballer. Hy wennet yn Jobbegea. 

## Wurkpaad as spiler
Lykas de measte fuotbaltrainers is Verbeek begûn as fuotballer. Yn syn aktive karriêre as fuotballer wie er ferdigener en spile hy by de amateurs foar Zuid Eshmarke, ATC '65 en Achilles '12. Dêrnei spile er fan 1984 oant 1994 foar Sportklup It Hearrenfean, útsein dat er yn it seizoen 1986/1987 ferhierd waard oan Herakles Almelo.

Verbeek hat by It Hearrenfean ûnder oare de earste en twadde promoasje nei de Earedifyzje mei makke, hy hat ien jier yn dy kompetysje spile (yn it seizoen 1990/1991). Yn 1993 behellet Verbeek mei SK It Hearrenfean de finale fan de KNFB-beker. Dizze wurdt mei 6-2 ferlearn fan Ajax.

### Statistiken

### Prestaasjes
*Winner Neikompetysje: 1990, 1993 (SK It Hearrenfean)
*Finalist KNFB-beker: 1993 (SK It Hearrenfean.

## Wurkpaad as trainer
Al sûnt 1986 wie Verbeek jeugdtrainer by It Hearrenfean. Nei't er ophâlden wie mei fuotbaljen waard er assistint-trainer fan Foppe de Haan. Fan 2002 oant 2004 wie er haadtrainer by Herakles. Under syn lieding kaam de klup beide seizoenen yn de neikompetysje, mar promovearre net nei de Earedifyzje.

Sûnt 1 juny 2004 is Gertjan Verbeek haadtrainer by Sportklup It Hearrenfean, dat nei it earste jier ûnder syn lieding meispile om de UEFA-kup. By It Hearrenfean hellet Verbeek alle jierren dat hy trainer is Jeropeesk fuotbal.

Yn desimber 2007 krijt Verbeek te hearren dat syn kontrakt net ferlinge wurd. Sadwaande moat hy oan 'e ein fan it seizoen 2007/2008 in nije wurkjouwer sykje. Op 7 april 2008 wurdt Verbeek presintearre as de nije trainer fan Feijenoord. Hy folget hjir Bert van Marwijk op dy't bûnstrainer fan it Nederlânske alvetal wurdt.

Al nei in heal jier, op 14 jannewaris 2009 wurdt Verbeek ûntslein by Feijenoord. Hy moat fuort neidat de spilersgroep oanjout net mear efter syn belied te stean. Ek syn assistint Wim Jansen en de technsysk direkteur fan de klup, Peter Bosz, gean fuort. Nettsjinsteande de minne resultaten is Verbeek tige populêr by it publyk fan Feijenoord.

Sûnt de simmer fan 2009 is Verbeek haadtrainer fan Herakles Almelo. De klup, dêr't er ek yn de perioade 2002-2004 haadtrainer wie. Op 22 april 2010 lei er syn wurk as haadtrainer by Herakles Almelo del en tekene er in kontrakt foar trije jier by AZ. 

### Statistiken

### Prestaasjes
*Finalist KNFB-beker: 1997 (SK It Hearrenfean; as assistint-trainer fan Foppe de Haan)
*Neikompetysje: 2003, 2004 (Herakles Almelo)
*Pleatsing UEFA Kup: 2005, 2006, 2007, 2008 (SK It Hearrenfean)
Sinleas geweld

----

**Sinleas geweld** is geweld brûkt sûnder dat dêrfoar in goede reden is.

## Omskriuwing
Gefallen fan sinleas geweld binne meast misdriuwen mei oermjittich geweld om in ûnbenullicheid, tsjin hast likefolle wa. Mei trochdat der soms deadlike slachtoffers by falle, feroarsaket sinleas geweld in soad maatskiplike ûnrêst, wat utere wurdt yn stille tochten foar de slachtoffers.

## Term
De term *sinleas geweld* waard húsriem yn 1997, nei oanlieding fan de moard op Meindert Tjoelker. Der kaam rillegau krityk op, om't it wurd *sinleas* oanjout dat der oare foarmen fan geweld wêze moatte dy't al *sinfol* binne.

## Fryske slachtoffers
Der is net in kriterium oanjout dat in misdriuw sinleas geweld wie, mar dizze minsken wurde algemien sjoen as slachtoffers fan sinleas geweld:
*Meindert Tjoelker
*Manuel Fetter
*Marianne Vaatstra

## Keppeling om utens
* http://www.zinloosgeweld.nl - Offisjele webstee oer *sinleas geweld*
Sinleas Geweld (roman)

***Sinleas Geweld*** is in roman oer sinleas geweld en wat dat oan suver net te ferklearjen massa-emoasjes yn in mienskip losmeitsje kin, fan de hân fan de Fryske skriuwer Trinus Riemersma.

It boek is yn 2000 mei stipe fan de provinsje Fryslân útjûn troch de Koperative Utjouwerij yn Boalsert.

ISBN 90-6570-325-X
Teneryf

**Teneryf** (*Spaansk: Tenerife*) is it grutste fan de Kanaryske Eilannen, mei 812.839 ynwenners en in gebiet fan 2.034 km².

## Geografy
Gâns it eilân is fan fulkanyske oarsprong, mar de grutste fulkaan op it eilân is de Teidepyk (*Pico de Teide*), dy't mei 3717 meter hichte it heechste punt fan de eilannen en ek fan hiel Spanje is. De snie-bedutsen top fan de fulkaan hat it eilân syn namme jûn. *Tene-ife* wie yn de taal fan de Guanches fan La Palma *berch-wyt* - *de wite berch*.

Troch de lizzing (28°19 N, 16°34 W), it wetter, en de passaat hat it eilân in evenredich klimaat, mei te simmer 25° en te winter 19°. Hjirtroch lûk it eilân in protte toeristen.

## Plakken
It grutste plak op it eilân is Santa Cruz, de haadstêd fan it eilân en fan de Provinsje fan Santa Cruz fan Teneryf. By dy stêd leit ek it fleanfjild Los Rodeos, dêr't op 27 maart 1977 de Fleantúchramp fan Teneryf barde, it grutste fleanmasine-ûngemak ea.

Oare plakken op it eilân binne ûnder oaren de eardere haadstêd La Laguna en it doarp Guimar mei de Piramiden fan Guimar.

## Skiednis
Teneryf hat likernôch deselde skiednis hân as de oare Kanaryske eilannen. Op it eilân binne in soad archeologyske fynplakken út de tiid fan de Guanchen, dêr't in protte ynformaasje út ôflaat wurdt. Tenerife wie it lêste Kanaryske Eilân dat syn selsstannigens ferlear. Op 25 july 1496 waard it definityf oan Spanje tafoege.
 
## Untwikkeling ynwennertal
* 2004 - 812.839
* 2003 - 799.889
* 1970 - 470.000 (likernôch)
* 1957 - 427.800 (likernôch)
Béatrys

**Béatrys** (Nederlânsk: *Beatrijs*) is de algemiene namme foar in Marialeginde dy't nei alle gedachten yn de 2e helte fan 13e iuw yn it Middelnederlânsk op rym setten is.

## Leginde
De Béatrys is in foarbyld fan in literêr gedicht op grûn fan in kristlike leginde. Deselde leginde is ek yn oare Westeuropeeske talen oerlevere (AT 770). De âldste ferzjes dy't bekend binne, binne dy fan Caesarius fan Heisterbach, út de earste helte fan de 13e iuw.

## Hânskrift
Wat de titel is fan de Middelnederlânske beriming, en sels óf dy ferzje in titel hie, is ûnbekend. Ek de skriuwer is net bekend. It hânskrift wêryn de Béatrys oerlevere is, stamt út likernôch 1374 en wurdt bewarre yn de Keninklike Bibleteek fan Nederlân. 

## Ferhaal
De Béatrys fertelt it ferhaal fan in jonge non dy't as kosteres yn in kleaster wurket. Ut leafde foar in jongfeint ferlit se it kleaster en krijt mei him twa bern. Nei sân jier, as it jild op is, ferlit de man har. Béatrys sjocht har dan needsake om te huorkjen om oan 'e kost te kommen wat se op 'e nij sân jier folhâldt. Se bleau al dy tiid yn har bea op Maria betrouwen. As se nei krekt 14 jier werom giet nei de kontreien fan it kleaster, heart se ferheard op dat nimmen har ôfwêzigens opmurken hat. Yn trije fisioenen fernimt se dat Maria al dy tiid har plak ynnommen hat en wurdt se oantrune har wurk yn it kleaster wer op te pakken. Dat docht se, en alles komt wer te plak, al binne der dingen dy't de kosteres nimmen fertelle kin. Dan komt der in abt nei it kleaster dy't har oertsjûget te bychtsjen wat se dien hat wylst Maria har plak ynnaam.

## Twa skriuwers
Der is in teory dat de beriming dy't bewarre bleaun is troch twa skriuwers skreaun is. De earste skriuwer hat dan it ferhaal fan it wûnder skreaun; yn it hânskrift is dat fan it begjin oant en mei rigel 919. Dit is it ferhaal sa't it ek yn de ferzje fan Caesarius fan Heisterbach foarkomt. De twadde skriuwer hat der neffens dy teory it stik oer de bycht by skreaun, fan wêr't de abt nei it kleaster komt, rigel 920 oant de ein. Dat part hat Caesarius fan Heisterbach net, en it soe der by skreaun wêze om reklame te meitsje foar de bycht.

## Fryske ferzje
*Béatrys* ferskynde yn 1993 yn in Fryske oersetting fan Klaas Bruinsma by Utjouwerij Frysk en Frij en Elektroanyske Letteren Fryslân te Ljouwert.

## Keppeling om utens
* It folsleine epos yn de oersetting fan Bruinsma op www.elfelf.nl (pdf-triem)
Klaas Bruinsma (drugsbaron)

**Klaas Bruinsma** (6 oktober 1953, Amsterdam - 27 juny 1991, Amsterdam) wie in Nederlânske drugsbaron. 

## Opkomst
Klaas Bruinsma wie in soan fan Anton Bruinsma, direkteur fan it Raakfabryk. Op de middelbere skoalle begûn er drugs te brûken en te ferhanneljen, en dy hannel naam hieltyd gruttere foarmen oan. Yn 1976 en yn 1979 waard er foar drugshannel feroardiele, mar nei eltse finzenisstraf wreide er syn organisaasje fierder út. Yn Belgje waard er yn 1979 ek, by ôfwêzigens, feroardiele, ta fiif jier, mar dy hat er nea útsitten. Nei't er yn 1983 yn in fjoergefjocht immen dea skeat, siet er trije jier yn de finzenis. Doe't er dêr útkaam wreide er syn organisaasje ek noch út nei de gokautomatebrânzje.

## Undergong
Op de ein fan de tachtiger jierren wie Bruinsma nei alle gedachten de grutste drugshanneler fan Jeropa. Mar nei't de plysje 45 ton hasj fan him yn beslach naam hie gong it minder. Hy begûn kokaïne te brûken, en hy rekke de lieding fan syn organisaasje kwyt. Op 27 juny 1991 waard er nachts deasketten foar it Hilton Hotel yn Amsterdam. De reden is nea wis wurden.

## Biografy
Yn 1992 kaam fan kranteman Bart Middelburg in biografy fan Bruinsma út: *De Dominee. Opkomst en ondergang van mafiabaas Klaas Bruinsma* (*De dûmny. Opkomst en ûndergong fan mafiabaas Klaas Bruinsma*). Op 2 septimber 2004 wie de premjêre fan de film *De Dominee* (*De Dûmny*), ynspirearre troch it boek. "De dûmny" wie in bynamme foar Bruinsma, dy't foar oanwensten hie swarte klean oan te hawwen, boeken oan te heljen en oaren it leksum te lêzen.

## Mabel Wisse Smit
Yn syn lêste jierren hat Mabel Wisse Smit, dy't earder nei de selde skoalle gie as Charlie Bruinsma, it neefke ta Klaas, kontakt hân mei Klaas Bruinsma. Doe't prins Friso en sy harren oan inoar ferseinen, hie sy sein dat Klaas Bruinsma net mear as in kunde west hie. Mar doe letter troch tsjûgeferklearings bliken die dat Bruinsma en sy langer en mear befreone west hienen at se sein hie, wie dat foar it regear oanlieding om gjin tastimming foar it boask te jaan. Dit hat ta gefolch hân, dat Prins Friso sûnt harren boask gjin lid fan it Keningshûs mear is.
Loftfartúch

In **loftfartúch** is in ferfiermiddel dat troch de loft bewege kin.

Loftfartugen ferskille ûnderling neffens gewicht, neffens opdriuwing en neffens flechtkonstruksje. Dat jout dizze opdieling:



  
    **Opdriuwing**
    **Gewicht fan de konstruksje**
  
  
    &nbsp;
    **Likelicht as lucht**
    **Swierder as lucht**
  
  
    **Wjokken**
    **Rotor**
  
  
    **Motor**
  Loftskip
    **Fêst**
    **Slaand**
    Giselwjuk
  
  
    Fleanmasine    
    Ornitopter
    Autogiro
  

  
    **Gjin**
    Loftballon
    Sweeffleanmasine
    
  

  
    **Minske**
    &nbsp;
    Loftfyts
    &nbsp;
    &nbsp;
Wyt-Ruslân

**Wyt-Ruslân** of **Belarus** is in lân yn East-Jeropa. De haadstêd is Minsk en de presidint fan de republyk is sûnt 1994 Aleksandr Lûkasjenko. Sûnt Lûkasjenko yn july 1994 presidint waard, is Wyt-Ruslân hieltyd mear in diktatoriale steat wurden. Wyt-Ruslân wurdt ek wol de lêste diktatuer fan Jeropa neamd. It regear beheint de frijheid fan mieningsutering, parsefrijheid, en de frijheid fan religy.

## Geografy
### Lizzing
Wyt-Ruslân wurdt begrinzge troch:
* Letlân yn it noarden (171 km);
* Ruslân yn it easten (959 km);
* Oekraïne yn it suden (891 km);
* Poalen yn it westen (605 km);
* Litouwen yn it noardwesten (680 km). 

### Lânskip

Wyt-Ruslân is in oerwegend flak lân en ûnderdiel fan it East-Jeropeeske Leechlân. It lânskip waard yn de iistiid foarme en karakterisearre troch talrike rivieren, kanalen, marren en wiidweidige foar in part sompige bosken. 

Yn it suden lizze de Pripjatsompen, ien fan Jeropa's grutste Fean- en Sompegebieten. De toeristyske trekpleisters fan it lân binne, útsein de haadstêd Minsk, fral de protte oer it hiele lân fersprate marren.

Wyt-Ruslân hat in oerflak fan 207.600 km². It leechste punt leit by rivier de Memel, 90 meter boppe seenivo. It heechste punt leit by de Dzyarzhynskaya Hara, 346 meter boppe seenivo.

### Klimaat
It klimaat sit wat tusken in lânklimaat en seeklimaat yn, de winters binne kâld mei mylde simmers.

## Skiednis
Nei sân desennia as republyk fan de Sowjetuny wurdt Wyt-Ruslân ûnôfhinklik yn 1991. Nei de ûnôfhinklikens holdt it syn politike en ekonomyske bining mei Ruslân, mear noch as mei oare eardere Sowjet steaten. Wyt-Ruslân en Ruslân tekenen op 8 desimber 1999 in ferdrach mei as doel mear politike en ekonomyske yntegraasje. Hoewol't Wyt-Ruslân in ramtferdrach ratifisearre hat mei as doel it útfieren fan it akkoard, hat ymplemintaasje nea plakfûn. 

## Demografy
It ynwennertal wurdt yn 2018 op 9.492.000 rûsd. De etnyske gearstalling yn 2009 wie as folget: 83,7% Wyt-Russen, 8,3% Russen, 3,1% Poalen, 1,7% Oekraïniërs en 3,2% hie in oare etnyske komôf. 48,3% fan alle ynwenners hat it Eastersk-Ortodokse leauwen, de oare 10,6% binne Protestânsk, Roomsk, Joadsk of Moslim (2011). De twa grutste talen binne Wyt-Russysk en Russysk.

## Ekonomy
BYP per persoan is $18.931 (2017). Gearstalling fan BYP per sektor is 8,3% lânbou, 40,6% yndustry en 51,1 tsjinsten.

## Kultuer
### Kultuergoed
Under dy monuminten binne 4 dy't op 'e wrâlderfgoedlist fan 'e UNESCO steane: Wâld fan Białowieża, Kastiel Mir, Kastiel Nesvizh en Geodetyske bôge fan Struve.
Manama

**Manama** (*[[Arabysk]]: المنامة Al-Manāmah*) is de haadstêd fan Bachrein, en leit oan de noardeastkust fan it lân. It is de grutste stêd fan Bachrein en hat sirka 150.000 ynwenners, likernôch in fearn fan de befolking fan hiel it lân.

Manama wurdt al neamd yn 1345. It waard yn 1521 ynnaam troch Portugal, en yn 1602 troch Perzje. Yn 1958 waard it in frijhaven, en mei de ûnôfhinklikens fan it lân yn 1971 waard it de haadstêd fan Bachrein.
Flieterpen

De **Flieterpen** binne in groep terpdoarpen yn de gemeente Ferwerderadiel. 

De groep flieterp-doarpen wurdt foarme troch de doarpen Ginnum, Reitsum en Lichtaard. Guon beheine de term ta dizze trije, faaks om't dizze trije doarpen ien tsjerklike gemeente foarmen. Oaren rekkenen ek Jislum ta de Flieterpen.

Ynstee fan Jislum wurdt resint ek Jannum ta de Flieterpen rekkene. (Jannum leit al yn in gebiet mei flieterpen mar wie oant de gemeentlike weryndieling fan 1984 part fan Dantumadiel.) Der liket lykwols in tradysje te wêzen dat der net mear as fjouwer doarpen binne, dat de doarpen wurde nea alle fiif tegearre neamd. Op it stuit is der gearwurking tusken Ginnum, Reitsum, Lichtaard en Jannum om dielde basisfoarsjennings yn stân te hâlde.

Wat in flieterp krekt is, is ek net dúdlik. De útlis dat it flechtterpen binne lit iepen wêrom krekt de terpen yn dit gebiet "flieterp" hjitte, wylst hast alle terpen dy funksje hân hawwe. Mooglik is der in ferbân mei de lizzing: De doarpen lizze yn it leechste gebiet efter de kwelderrich dêr't ûnder oaren Ferwert op leit.

Tsjerklik foelen de Flieterpen foar de Reformaasje ûnder de Norbertinen. Sa foel Lichtaard ûnder it kleaster Lidlum en de oare doarpen ûnder Mariëngaarde. Jannum wie part fan Dantumadiel krekt om't it ûnder Kleaster Klaarkamp foel, wat in Bernardynsk kleaster wie.

## Keppeling om utens
* Webside fan de Flieterpen
Richard Wagner

**Wilhelm Richard Wagner** (Leipzig, 22 maaie 1813 - Feneesje, 13 febrewaris 1883) wie in Dútsk komponist.

Wagner wie fral bekend om syn opera's, dêr't er ek sels de teksten ta skreau. De ferneamdste binne: *[[De fleanende Hollander]]*, *[[Tristan en Ysolde]]*, *[[Parsifal]]* en de syklus *[[De Ring fan de Nevelingen]]*, besteande út (*[[It Ryngoud]]*, *[[De Walkure]]*, *[[Siegfried]]* en *[[Goadenskimer]]*).

Fan 1872 ôf wenne er yn Bayreuth, dêr't spesjaal in teater boud waard foar syn wurk. Dêr koe er syn ideeën útfiere oer it gearkommen fan alle keunstfoarmen ûnder de stjoering fan de muzyk. Wagner syn opera's wurde hjir hieltyd noch opfierd.

## Sitaten
* Gioacchino Rossini: *Wagner hat moaie mominten, mar fervelende kertierkes*.
* Mark Twain: *Wagner's music is better than it sounds*.
* Friedrich Nietzsche: *Den hab ich mal sehr geliebt*.
* Fons Jansen: *Sa'n opera fan Wagner begjint om acht oere. Nei trije oere sjochst op dyn horloazje. Tsien oer achten.*
Triskel

In **Triskel** (*[[Gryksk]]: τρισκελης - trijeskonkich*) is in symboal opboud út trije minsklike skonken, bûge yn de knibbels, dy't yn it midden gearkomme. By útwreiding wurdt it wurd ek brûkt foar trije earms, en foar in trijedûbelde spiraal.

De triskel is it symboal foar de eilannen Man en Sisylje. Oft der wier in ferbân is mei de trijedûbele spiraal is net dúdlik. De spiraalferzje is nei alle gedachten in Keltysk sinnesymboal. It is besibbe mei de swastika, mar mei de bysûndere betsjuttings fan it getal trije. De trije skonken like mear in ierdse of faaks minsklike betsjutting te hawwen.

## Flaggen
Sawol yn de flagge fan Sisylje as fan Man is it symboal fan de triskel werom te finen.