Dodo

De **dodo** (wittenskiplike namme: *Raphus cucullatus*, synonym *Didus ineptus*) wie in fûgel fan likernôch in meter grut, dy't net fleane koe. Dodo's libben allinne op it eilân Mauritsius yn 'e Yndyske Oseaan. Hy iet fermintearre fruchten en hie syn nêst op 'e boaiem. Undersikers nimme oan dat de soarte yn 1662 of oars om 1690 hinne útstoar. De meast besibbe fûgel wie de Rodriguessolitêr, dy't op it eilân Rodrigues libbe en ek útstoar. Fan 'e noch besteande fûgels stiet de moannedo it tichtste by de dodo.

## Beskriuiwing
Dodo's hiene neffens berjochten blaugrize fearren, in likernôch 23 sm lange, swarteftige kromme snaffel mei in readeftige punt. In plôk fan wite golve fearren foarme de sturt en de fûgel lei giele aaien. Dodo's waarden likernôch 1 meter grut en woegen 11 oant 17 kilo. De wjukken wiene koart en net genôch ûntwikkele om te fleanen. Ek hie de fûgel swak ûntwikkele boarstspieren, dy't it fleanen ûnmooglik makken. De fûgel hie ek gjin needsaak om te fleanen, om 't er fierder gjin predators op it eilân hie. 

Tradisjoneel wurdt de dodo faak as in massive, lompe en ûnbeholpen fûgel útbylde. Neffens de biolooch Andrew Kitchen stiene fetfuorre dodo's yn finzenskip model foar sokke ôfbylden. Om 't Mauritsius drûge en fochtige tiden hat, sloech de dodo mooglik tsjin 'e ein fan 'e reintiid fet op, om sa de drûge tiid mei net in soad iten te oerlibjen. Fûgels yn finzenskip krigen it hiele jier troch ieten en sa waarden dat hiele fette fûgels.  

Ien fan 'e pear realistyske ôfbylden fan in libbene dodo makke de Yndiaaske skilder Mansur oan it begjin fan 'e 17e iuw.

## Untdekking

De fûgel waard troch in Nederlânske float op reis nei East-Ynje yn 1598 ûntdutsen. In diel fan dy float lanne nei in stoarm yn septimber dat jier op Mauritsius (doe noch Ilha do Cern neamd). In groep seelju sochten nei wetter en foarrieden en kamen mei in pear fûgels werom dy't net fleane koene. Yn dy tiid wie it eilân net bewenne en de fûgels wiene dêrom nuet. In allinne yn oersettings bewarre reisberjocht út 1599 mei de titel "Waarachtige Beschryving" makke it bestean fan 'e fûgels by Europeanen bekend. Neffens de beskriuwing wiene de fûgels twa kear sa grut as swannen. Seelju joegen de soarte yn lettere berjochten de net sa kompliminteuze namme walchfûgel. Neffens dy teksten smakke it fleis net goed en moast it hiel lang sean wurde om it wat op smaak te bringen, sadat de seelju de foarkar joegen oan oare fûgels. Ut in soad letter berjochten docht bliken dat der nettsjinsteande dat dochs op 'e dodo's jage waard om proviand yn te slaan.        

De ôfbylden fan 'e doodo yn 'e "Waarachtige Beschryving" waarden neffens ferhalen en hearren en sizzen yn Europa makke en de tekeners brûkten dêrby mooglik oare fûgels as model. Ek de beskriuwingen wiene gruttendiels mei fouten. Lettere ôfbylden, fral dy yn "Quinta Pars Indias Orientalis" fan 'e bruorren De Bry út 1601, wiene nei alle gedachten foar in part basearre op sketsen fan meireizgjende skipsofsieren en waarden yn haadsaak as korrekt beöardiele. Dy ôfbylden soene it foarbyld wurde foar de measte lettere ôfbylden fan 'e dodo's. 

Libbensechte ôfbylden, dy't pas folle letter publisearre waarden, wiene yn in skipssjoernaal fan 1601 oant 1603 fan de Gelderland fêstlein. Dêr steane sân sketsen yn fan fûgels dy't as libben model tsjinnen. De ornitolooch Alfred Newton publisearre de sketsen yn 1896. Se litte in plompe fûgel mei in hast rûne romp sjen mei in koart sturtsje fan in pear fearren sjen. 

## Namme
It wie de reisbeskriuwer Thomas Herbert dy't yn in reisberjocht de namme dodo foar it earst brûkte. Neffens syn sizzen stamde de namme út it Portegeesk. Dy namme soe letter yn it Ingelske taalgebiet trochsette.

De dodo waard yn it ferline ek wol Portegeeske pinguïn, dronte, kermisgoes en walchfûgel neamd. De namme walchfûgel waard jûn om't it fleis neffens boarnen net goed smakke yn ferlikening mei oare fûgels op it eilân. De namme kermisgoes is mooglik ôflaat fan 'e datum wêrop't it skip de Gelderland Mauritsius besocht. Op deselde dei waard yn Amsterdam de merke holden. Op sokke dagen waarden de fetfuorre guozzen ferkocht en dat kin de oanlieding west ha om ek de dodo de namme kermisgoes te jaan. 

De namme dronte is ôflaat fan dronten, de namme dy't foar it earst yn it skipssjoernaal út 1601 fan it skip de Gelderland brûkt waard. It wurdt soe ôfstamme kinne fan it Middelnederlânske wurd *dronten*, itjinge opswold betsjut. De namme is nei alle gedachten net ôfkomstich fan it Deenske *drunte* of *drönte*, lykas wolris skreaun is. De Denen ha it eilân nammers folle letter besocht. De Skandinavyske namme *dronne* (ôflaat fan it Dútske *drohne*) is ek wolris oanhelle as de oarsprong fan 'e namme dronte, mar dat wurdt hjoed-de-dei ek net mear leaud.

## Utstjerren
Yn 1690 waard troch de Ingelsman Benjamin Harry foar it lêst in melding makke fan in dodo op Mauritsius. Foar oaren is it lêste berjocht fan 'e dodo de fertelling oer de ûndergong fan in Hollânske float ûnder admiraal Arnout de Vlaming yn 1662. In pear seelju wisten yn in lytse boat Mauritsius te heljen. Dêrûnder wie ek Volkert Evertssoan, dy't yn it berjocht skreau dat se dodo's fongen, mar net mear op it haadeilân mar op in lytsere eilân foar de kust fan Mauritsius.  
 
Oannommen wurdt dat in soad lettere waarnimmingen feitlik ferwize nei de Mauritiusral, in fûgel dy't ek net fleane koe en ek útstoar. It krekt jiertal fan it útstjerren fan 'e dodo is sadwaande net bekend. Hoe dan ek, de fûgels wiene yn al in pear desinnia tiid nei harren ûntdekking útroege.  

De dodo koe net fleane en wie boppedat tige nuet, sadat de fûgel ek maklik troch minsken te fangen wie. Ek al smakke it fleis net sa goed, it koe der foar de seelju bêst op troch. Ek de aaien fan 'e fûgels binne troch seelju opiten. Dochs is it in myte dat de dodo's ferdwinen mei't de Nederlanners de fûgels massaal opiten. It útstjerren fan dodo's is feroarsake troch it útsetten en meinimmen fan hûsdieren, lykas bargen en apen, en rotten, dy't de nêsten op 'e grûn ferneatigen troch de aaien op te fretten of stikken te wâdzjen. In soad oare bisten binne op 'e selde wize útroege.  

Doe't yn 1721 de Frânsen it eilân ynnamen en gjin dodo's oantroffen, ûntstie it idee dat de fûgel in fabelbist west hie. Ek neidat Cuvier it proses fan it útstjerren yn 1779 befêstige, woene in soad Frânske ûndersikers der net oan dat de dodo ea bestien hie. It duorre noch oant 1828 dat de dodo algemien as in echt bist erkend waard troch de nije beskriuwing fan eksimplaren yn Londen en Oxford. Dat krige net it measte omtinken, oant de dodo yn 1865 yn it boek "Alice yn Wûnderlân" fan Lewis Carroll in rol spile. Troch de populêrens fan it boek naam ek de populêriteit fan 'e fûgel ta. Nei alle gedachten hie Carroll de mummifisearre Dodo-kop yn it Natuerkundemuseum fan Oxford sjoen.

## Undersyk
In ûndersyksteam fan 'e Oxford-universiteit slagge yn 2002 der yn om DNA-fragminten út bonken te isolearjen. Troch it ferlikenjen fan it DNA koe oantoand wurde dat de dodo's fan Mauritsius nau besibbe wiene oan 'e ek útstoarne Rodriguessolitêr en de noch libjende Eastaziatyske moannedo.

Yn juny 2006 ûntduts in Nederlânsk ûndersyksteam û.l.f. de geolooch Kenneth Rijsdijk in massagrêf fan bonken mei plantesied op Mauritius. Dêr sieten ek in soad skeletdielen fan dodo's by, lykas in folsleine poat en in tige seldsume snaffel. Noch foar de komst fan minsken op it eilân wie in natuerramp de oarsaak fan it weifagen fan in grut diel fan 'e populaasje. It massale stjerren fan dodo's fûn 4.200 jier earder plak doe't op Mauritius tiden fan ekstreme drûchte ûnstiene. De dodo's wisten harren doe oan te passen en neffens de ûndersikers dienen de fûgels dat mei help fan harren fetopslach.
 
Der binne meardere musea mei in kolleksje bonken fan dodo's. Yn 2005 fûn in ynternasjonaal ûndersyksteam in net folslein kompleet skelet fan in dodo op Mauritsius. Yn 2016 waard in hast folslein skelet yn Londen troch in partikuliere samler feild. It Museum in Oos-Londen yn it Súd-Afrikaanske Oos-Londen besit in dodo-aai yn 'e argiven, wêrfan't in replika útstald wurdt. Der is mar ien eksimplaar mei wat sêft weefsel bewarre bleaun.

Ein jannewaris 2023 ferklearre de ûndernimming Colossal Biosciences dat in ûndersyksteam û.l.f. Beth Shapiro yn it ramt fan de-extinction wurket om de dodo wer ta libben te bringen. De oanpak is om it genoom fan in nau besibbe soarte sa oan te passen, dat der in dododuplikaat ûntstiet dat dêrnei yn in aai groeit. As dat mooglik wêze soe, soene der noch hieltiten gjin dieren wêze dy't de genetysk modifisearre piken it spesifike hâlden en dragen fan in dodo jaan kinne. It resultaat soe dus net in echte dodo wêze, mar de kreaasje fan in fugel mei in dodo-genoom. Likemin is it dúdlik hokker gefolgen in nije populaasje fan sa'n fûgel foar it ekosysteem fan Mauritsius hawwe soe. It soe kinne dat de fûgels yn it sterk feroare habitat net oerlibje kinne. Oan 'e oare kant is it likegoed mooglik dat oare bisten en planten profitearje kinne fan harren oanwêzigens. Colossal Bionsciences wurket nau gear mei de Mauritanian Wildlife Foundation.     

## Kultuer
De dodo wurdt yn in soad wittenskiplike en populêre boeken as it foarbyld neamd fan it troch de minske feroarsake útstjerren fan bisten. Ek binne der yn 'e zoölogyske musea fan Amsterdam en Zürich útstallings oer de fûgel organisearre. 

Yn 'e Gouden Iuw wie de fûgel as symboal fan it eksotisme te sjen yn artistike wurken fan bygelyks de skilder Roelant Savery.

Oan 'e populêrens fan 'e fûgel hat nei alle gedachten it boek "Alice yn Wûnderlân" bydroegen. Ek it Ingelske sprekwurd *As dead as a dodo* joech de fûgel bekendheid by it grutte publyk. Ek Thomas Pynchon beskriuwt de útroeging fan 'e dodo's troch Nederlânske kolonisten yn in episoade fan syn grutte roman  "Gravity's Rainbow". 

Yn it wapen fan Mauritsius hâldt de dodo it wapenskyld fêst. Ek stiet de dodo op in munt fan Mauritsius úy 1971.

## Besibbe soarten
Mei de Rodriguessolitêr op it eilân Rodrigues waard de dodo yn 'e famylje fan 'e dodo-fûgels of dronten (*Raphidae*) yndield. In grut riedsel foarmet de Reünionsolitêr, dêr't in pear ôfbylden fan bewarre bleaun binne. Neffens de jongere teory is dat de útstoarne Reünionibis. In oare miening is dat it om in fûgel gyng, dy't troch seelju fan Mauritsius nei Reünion helle waard en dat de ljochte fearren fan 'e fûgel mooglik wiisde op in albino of in jonge fûgel.

## Keppeling om utens
* Dodoprojekt Colossal Laboratories & Biosciences.
* Mauritanian Wildlife Foundation.