open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Ruiten (Slochteren)

**De Ruiten** is in poldermûne by it doarp Slochteren yn 'e provinsje Grinslân.

Yn 1786 waard de earste mûne fan it wetterskip 'De Ruiten' boud. Dy mûne baarnde yn 1854 ôf en waard ferfongen troch in nije mûne. Yn 1934 baarnde de mûne fannijs ôf. De werbou fûn plak yn 1935, wêrby't in achtkant fan in âlde mûne brûkt waard.

De Ruiten is de lêste poldermûne fan 'e provinsje Grinslân dy't noch foar beropsmjittige bemealling boud is. Nei't de mûne yn 1968 bûten gebrûk steld waard naam de Slochter Mûnestifting de mûne oer. De nije mûne waard yn 1935 mei selsswichting útrist, mar krige by de restauraasje yn 1973 it Ald-Hollânsk hekwurk mei silen op 'e roeden. De Ruiten hat in flecht fan 21,50 meter. 

Frijwillige mûnders litte de mûne regelmjittich wurkje. Hjoeddeiske eigner is de Mûnestifting Midden- en East-Grinslân. 

## Sjoch ek
* De Groote Polder, Groenedijk 22, Slochteren
* Fraeylemamûne, Groenedijk 2-A, Slochteren
## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânske Mûnen
Fraeylemamûne

De **Fraeylemamûne** is ien fan 'e trije poldermûnen oan 'e Groenedijk by it Grinslânske doarp Slochteren. Sûnt 1969 wie de Slochter Mûnestifting eigner fan 'e mûne. Tsjintwurdich is it ien fan 'e mûnen fan 'e Mûnestifting Midden- en East-Grinslân.

De mûne waard oanspronklik yn 1786 boud foar it bemeallen fan 'e 'Groote Oosterpolder' yn opdracht fan Hendrik de Sandra Veldtman, hear fan Slochteren en bewenner fan de Fraeylemaboarch. 

By in stoarm op 9 en 10 novimber 1969 foel de hiele mûne om en briek de smei-izeren boppe-as. Yn it ramt fan 'e ruilferkaveling Slochteren waard in restauraasjeplan foar de mûne útfierd. Yn 1974 koe de mûne wer op 'e nij yn gebrûk nommen wurde foar it bemeallen fan 'e polder. De as fan 'e mûne is ôfkomstich fan in yn 1969 ôfbrutsen mûne út Lytsegast.

Yn jannewaris 2004 is de mûne troch de firma Molema útrist mei in nij boppetsjel en waard de fang reparearre en op 'e nij ôfsteld.

## Sjoch ek
* De Groote Polder, Groenedijk 22, Slochteren
* De Ruiten, Groenedijk 28-A, Slochteren 
## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânske Mûnen
De Groote Polder

**De Groote Polder** is in poldermûne yn Slochteren yn 'e provinsje Grinslân. Oant 1975 hie de mûne gjin namme en de mûne waard gewoan oantsjut mei it plak dêr't er stie, nammentlik yn 'e 'Groote Polder'. Yn 1975 krige de mûne de namme "De Groote Polder", mar op it burd stie mei fersin "De Groote Poldermolen". Op in tal plakken wurdt de mûne as de "Grotepoldermolen" oantsjut, itjinge net goed is.

De mûne is yn 1783 boud as poldermûne mei in skeprêd. It is de âldste noch besteande èn wurkjende poldermûne fan Grinslân. It skeprêd waard letter ferfongen troch in skroef, dy't dêrnei noch twaris ferfongen en langer makke is. De mûne krige yn it begjin fan 'e 20e iuw in helpgemaal yn in apart gebouke, ynearsten op steam en letter op disel.

Nei't de mûne nei de Twadde Wrâldkriich bûten gebrûk rekke, sette it ferfal útein, mar de 'Slochter Mûnestifting' liet de mûne nei in grutte restauraasje yn 1975 wer yn gebrûk nimme. Troch in leger polderpeil koe de mûne selden mealle, ek al wie de skroef langer makke. Yn juny 2015 waard in sletten bemealling oanlein, werby't de needbemeallingsfunskje fan 'e Groote Polder yn stân bleau. De mûne kin no by heech wetter helpe de polder drûch te hâlden. Yn 2015 waarden nije roeden stutsen en krige de kape in nije foarkant. De flecht fan 'e mûne is 21,40 meter.   

De mûne draait regelmjittich as it kin op sneintemiddeis en tsjinnet ek as lesmûne. As de flagge fan Slochteren by de mûne hinget is de mûne iepen om te besjen.   

Nei't de 'Slochter Mûnestifting' yn 2015 mei de 'Mûnestifting Oldambt' fusearre ûnstie de 'Mûnestifting Midden- en East-Grinslân', dy't de tsjintwurdige eigner is.

## Sjoch ek
* Fraeylemamûne, Groenedijk 2-A
* De Ruiten, Groenedijk 28-A

## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânske Mûnen
Hendrik de Sandra Veldtman

**Hendrik de Sandra Veldtman**, ek bekend as *De Sandra Veldtman van Slochteren,* (Grins, doopt 29 juny 1756 - 9 jannewaris 1816) wie in Nederlânske politikus en frijmitselder. Hy bewenne fan 1781 ôf de Fraeylemaborg yn Slochteren.

## Libben en wurk
De Sandra Veldtman, soan fan Assuerus Joan Veldtman en Etta Catharina Emmen, beklaaide ferskate funksjes op provinsjaal en lanlik nivo. Hy waard op 7 maart 1795 ôffurdige út namme fan Grinslân foar de Steaten-Generaal fan de Nederlannen, wie lid fan it departemintaal bestjoer fan Grinslân fan 4 juny 1802 oant 1 augustus 1805 en lid fan de Provinsjale Steaten fan Grinslân foar de lanlike stân fan 19 septimber 1814 oant 1816.

De Sandra Veldtman wie in warber lid fan de Grinzer *[[loge L'Union Provinciale]]*, in yn 1772 oprjochte frijmitselderslôzje. Der wurdt fan him sein dat de maçonnerike symbolyk him bot oanspruts. Soks docht bygelyks bliken út de plattegrûn fan it park fan de Fraeylemaborg dêr't ferskate maçonnike eleminten yn werom te kennen binne. (Under oaren leanen en in fiver dy't in passer en winkelheak mei in alsjend each, it symboal fan de frijmitselerij, foarmje.)

De Sandra Veldtman wie teffens lid fan it genoatskip de *[[De Maatschappij|Oeconomische Tak]]*.

De Sandra Veldtman hat twaris troud west. Yn 1776 boaske er oant Johanna Catharina Aleida van Rehden en yn 1786 troude er fannijs mei Adelgunda Christina Wolthers. Ut it earste houlik waard in soan, en út it twadde waard in dochter berne.
Tjeerd Sicco van Albada

**Tjeerd Sicco van Albada** (Akkrum, 14 oktober 1936) is in Nederlânske astronoom en emeritus professor yn de astronomy oan de Universiteit fan Grins.

Hy promovearre yn 1968 yn de wiskunde en natuerwittenskippen oan de Ryksuniversiteit Grins op in proefskrift mei de titel *The Evolution of Small Stellar Systems and Its Implications for the Formation of Double Stars*. Fan 1971 oant 1979 wie er dosint astronomy oan deselde universiteit. Yn 1980 waard er heechlearaar astronomy en wurke er by it Kapteyn Ynstitút. Yn 2001 gie er mei emiritaat.

Van Albada waard lid fan de KNAW yn 1984.

Op 5 july 2001 waard de asteroïde 10435 Tjeerd nei him ferneamd. Dy asteroïde yn de sintrale planetoïdegurdle waard by it Palomar-Leiden ûndersyk yn 1960 ûntdutsen. 

## Keppelingen om utens
*  Profyl by Mathematics Genealogy Project
*  Profyl by NARCIS
Gearspanningsteory

In **gearspanningsteory** of **komplotteory** is in opfetting fan in bepaald foarfal of situaasje op sosjaal, ekonomysk en polityk mêd as in resultaat fan in gearspanning dêr't sinistere en machtige groepen by belutsen binne, wannear't oare opfettings earder mooglik binne. In gearspanningsteory hat in negative lading, om't it grûnwurk dêrfan op foaroardielen en net genôch bewiis leit. 

Gearspanningsteoryen wjersteane ferfalsking en wurde fersterke troch sirkelredenearing: sawol bewizen tsjin de gearspanning as ôfwêzichheid fan bewizen derfoar wurde fannijs ynterpretearre as bewizen foar de wierheid derfan, wat derop delkomt dat de gearspanning earder in leauwe is, as dat it bewiisd of ûntkend wurde kin. Undersyk hat sjen litten dat it tinken fan gearspanningsteoryen skealik of patologysk wêze kin, en besibbe is oan psychologyske projeksje, erchtinkendheid en Machiavellianisme. Psychologen ferwize in gearspanning, dêr't er net ien is, oan in psychysk fenomeen, apofeny.

Eartiids waarden gearspanningsteoryen keppele oan foaroardielen, heksejachten, krigen en massamoarden. Utfierders fan terroristyske oanfallen, lykas Timothy McVeigh, Anders Breivik en regearen sa as Nazy-Dútslân, de Sovjet-Uny en Turkije leauden tige yn gearspanningsteoryen. Ek de AIDS-ûntkenning fan de oerheid yn Súd-Afrika, dêr't likernôch 330.000 minsken oan ferstoaren, waard oansetten troch gearspanningsteoryen. QAnon en it ûntkennen fan de Amerikaanske presidint Donald Trump en syn oanhingers dat er de Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2020 ferlern hie, late ta de Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal op 6 jannewaris 2021. Gearspanningsteoryen oer genetysk modifisearre iten late der ta dat de oerheid fan Sambia itenshelp wegere by in hongersneed dêr't der likernôch 3 miljoen minsken honger hiene. Gearspanningsteoryen foarmje in ûnbidich grutte hobbel yn it ferbettrejen fan de folkssûnens, sa as it oansetten ta it wegerjen fan faksinaasjes, en binne keppele oan it útbrekken fan syktes dy't troch faksinaasjes tefoaren kommen wêze koene. Oare foarmen fan gearspanningsteoryen liede ta it mistrouwen yn de wittenskip, radikalisaasje fan ekstreme groepen en neidielen foar de ekonomy.

Gearspanningsteoryen wiene eartiids beheind ta in lyts publyk, mar hawwe hjoed-de-dei in grut plak ynnommen yn de media, en woeksen út ta in kultureel fenomeen yn de lette tweintichste en iere ienentweintichste iuw. Hja binne wiid ferspraat oer gâns de wrâld en wurde gauris leaud, sels yn guon lannen troch it grutste part fan de befolking. Om gearspanningsteoryen tefoaren te kommen kinne it hanthavenjen fan in iepen maatskippij en it ferbetterjen fan it analysearjende tinken fan it generale publyk bydrage.

## Sjoch ek
* Nepnijs
* QAnon
* Skearmês fan Ockham
* Populisme
Skearmês fan Ockham

It **skearmês fan Ockham**, ek bekend ûnder de Ingelske oantsjutting *Ockham's razor* (Latyn: *lex parsimoniae*, de wet fan de sunigens), is de stelling dat wannear't ferskate hypotezen fan in ferskynsel yn likese mjitte eat dúdlik meitsje kin, de hypotese keazen wurde moat dy't de minste oannamen befettet en de minste entiteiten as wier oannimt. Oars sein: de ienfâldichste ferklearring is meastal de goede. It is in begjinsel út de kennisteory dy't taskreaun wurdt oan de fjirtjinde iuwske Ingelske skolastyske filosoof Willem fan Ockham (1287-1347), in fransiskaner muonts.

It betsjut dat net it bestean fan eat as foar wier oannommen wurde moat as de ûnderfinings ek op in oare manier ferklearre wurde kinne. Yn it Latyn: *Entia non sunt praeter necessitatem multiplicanda*, dat is 'ien moat de ienheden (postulearre foarwerpen yn in hypotese) net sûnder needsaak fermannichfâldigje'.

It "skearmês", in begryp dy't Ockham sels net brûkte, symbolisearret it fuortskearen fan alle ûnnedige yngewikkelde dingen en kom út by de meast ienfâldige ferklearring. Ockham brûkte dat begjinsel
om spekulative begripen ôf te wizen. Dat paste yn syn filosofy fan it nominalisme, de opfetting dat ûntaastbere begripen net op harren sels bestean, mar allinnich helpkonstruksjes binne fan de minsklike geast.
De Ruiten

*De Ruiten (mole), in mole yn Slochteren
*De Ruiten (wetterskip), in earder wetterskip yn Grinslân
*Ruiten, foarhinne ek De Ruiten, in buorskip yn Grinslân
Gerhard Willem Spitzen

**Gerhard Willem Spitzen** (Stedskanaal, 13 novimber 1864 – Ruurlo, 13 maart 1945) wie in Nederlânsk skriuwer en dichter yn ie Grinslânsk.

## Libben en wurk

Gerhard Willem Spitzen is better bekend wurden ûnder de skriuwersnamme Geart Teis Pzn., in anagram foar Geert Spitzen. Hy waard op 13 novimber 1864 yn Stedskanaal berne as soan fan Johannes Spitzen Henderikus en Wilhelmina Catharina Hegge. Hy groeide op yn 'e Kanaalstreek. Syn heit wie dêr ferfeanter en winkelman en tagelyk riedslid fan de gemeente Wildervank, dêr't it stik fan Stedskanaal, dêr't de Spitzens wennen, ta behearde. Nei de kweekskoalle yn 's-Hertogenbosch waard er learaar Dútsk en Nederlânsk. Hy is benammen bekend wurden troch it skriuwen fan poëzij, ferhalen en toanielstikken yn it Grinslânsk.

Bekende gedichten fan him binne ûnder mear it Grinslânsk folksliet *"Van Lauwerszee tot Dollard tou"* en de *"Knoalster [[Loreley|Lorelei]]"* mei de bekende rigels: *"Ik wait nait, wat zel 't toch beduden, dat ik zo miesderig bin"*. In toanielstik fan syn hân dat faak yn it Grinslânsk opfierd waard, is *"Dizzepie-dizzepu"*.

Spitzen liet him ek kenne as in wichtich promotor fan de Grinslânske taal. Hy waard yn 1918 redakteur fan it nije moanneblêd fan de feriening "De Grunneger Sproak". It wie syn fertsjinste dat it him slagge de ferskate tydskriften foar de Grinslânske taal en kultuer te bondeljen yn in nij tydskrift, "Groningen", in yllustrearre moanneblêd foar skiednis, streektaal, keunst, yndustry en lânbou, dêr't Spitzen sels de earste haadredakteur fan waard.

Spitzen wie yn syn jonkheid in tiid- en plakgenoat fan de komponist Cornelis Dopper, dy't er neffens Joop Stam, de biograaf fan Dopper, bot bewûndere.

Spitzen wenne it grutste part fan syn libben yn ferskate plakken bûten Grinslân. Hy troude op 20 desimber 1894 mei âld-buorfamke Jantina Brouwer út Stedskanaal. Ut dat houlik waard yn 1896 in soan berne, Derk Gerard Willem Spitzen, de lettere sekretaris-generaal en minister fan Ferkear en Wettersteat. 
Spitzen stoar noch foar de ein fan de Twadde Wrâldoarloch yn 1945 yn it Gelderske Ruurlo.

## Neitins
* Yn Stedskanaal binne de strjitten G.W. Spitzenstraat, de Geert Teisstraat, it Geert Teisplein, it 'Teäter Geert Teis') en de G.W. Spitzenskoalle nei him ferneamd. Yn de sydmoarre fan syn bertehûs is in betinkingsplakette pleatst.

* Sûnt 2007 stiet de, troch byldhouwer Willem Valk makke, búste fan Geert Teis yn it nei him neamde teater yn Stedskanaal. Dat byld waard yn 1948 troch it destiidsje gemeentebestjoer fan Onstwedde oan de stedsskouboarch fan Grins skonken. It gemeentebestjoer fan Grins hat it byld permanint yn brûklien oan Teater Geert Teis jûn.

## Keppelings om utens
* [G.W. Spitzen yn de [DBNL]]
* Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1945
De Zwaluw (Hoogeveen)

**De Zwaluw**  is in nôtmûne oan 'e Van Echtenstraat yn it Drintske plak Hoogeveen. It is in reitdutsen, achtkante houten stellingmûne op in achthoekige mitsele ûnderbou.

## Skiednis
Al foar 1715 hie Hoogeveen in mûne. In twadde mûne waard yn 1716 op it plak boud dêr't de hjoeddeiske mûne stiet. Dy mûne waard yn 1787 ferfongen troch in stiennen mûne.

Yn 1833 baarnde de mûne ôf nei't it fjoer fan 'e mûnderswente oersloech. In jier letter waard de hjoeddeiske mûne boud. De stiennen romp datearret noch út 1787, it houten achtkant is fan 1834. Eartiids stie de mûne oan in feart. It graan waard yn dy tiid mei skippen oant yn 'e mûne ferfierd, dêr't de sekken nôt nei boppe takele waarden.

Yn 1947 folge in restauraasje fan 'e mûne, mar op 2 septimber 1956 waard de mûne wer troch brân troffen. Fan 1960 oant septimber 1961 waard de skea wer ferholpen. 

De lêste partikuliere eigner ferkocht de mûne yn 1976 oan 'e gemeente Hoogeveen. Yn 1983 krige de mûne de hjoeddeiske namme. De mûne waard yn 1999 op 'e nij restaurearre.

De stelling fan 'e Zwaluw is 10 meter heech. De flecht fan 'e wjukken is 24,60 meter. 

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Fer. De Hollânske Mûne
HIV/AIDS-ûntkenning

**HIV/AIDS-ûntkenning** is in opfetting dêr't wegere wurdt by oan te nimmen dat HIV (*human immunodeficiency virus*) AIDS (*acquired immune deficiency syndrome*) feroarsaket, nettsjinsteande dêr fêstlizzend bewiis foar is. Guon fan dy ûntkenners tinke sels dat HIV net iens bestiet, wylst oaren wol tinke dat HIV bestiet, mar falsk beweare dat it in ûnskealik passaziersfirus is, en net de oarsaak fan AIDS. Safier't se it bestean fan AIDS wol as in slimme sykte befêstigjen, skriuwe se it falsk ta in kombinaasje fan seksueel gedrach, it brûken fan drugs, ûnderfieding, in minne hygiëne, hemofily, of it effekt fan behanneling fan HIV.

Der is wittenskiplik bewiis fêststeld dat HIV AIDS feroarsaket. It grûnwurk fan HIV/AIDS-ûntkenning leit op pseudowittenskip, gearspanningsteoryen en de mislieding fan wittenskip dat net mear by de tiid is. Hjoed-de-dei wurdt HIV/AIDS-ûntkenning troch de wittenskip net mear serieus nommen en wurdt benammen noch presintearre foar in leech oplaat publyk en oer de ynternet.

Nettsjinsteande it brekme oan wittenskiplike ûnderbou, hat HIV/AIDS-ûntkenning in grutte politike ynfloed hân, benammen yn Súd-Afrika ûnder presidint Thabo Mbeki. Wittenskippers en dokters hawwe alarm slein oer de ûnnedige minskelibbens dy't dat koste hat, om't HIV-positive minsken mismoedige waarden en sykje behanneling. Undersikers fan de folkssûnens oppenearren dat de AIDS-ûntkenning fan de Súdafrikaanske oerheid der ta late dat, neffens in rûzing, 330.000 oant 340.000 minsken oan AIDS ferstoaren, tagelyk mei 171.000 oare HIV-ûntstekkings en 35.000 bern mei HIV-ûntstekkings. As andert dêrop waard de Ferklearring fan Durban yn 2000 ûndertekene, dêr't 5.000 dokters befêstigen dat HIV yndie AIDS feroarsaket.

Ek it minder brûken fan HIV-remmers is in grutte soarch oer gâns de wrâld, om't der kâns is dat der nije firusstammen opdûke dy't resistint binne.
Dirk Gerard Willem Spitzen

**Dirk Gerard Willem Spitzen** (Wageningen, 18 maart 1896 - De Haach, 26 jannewaris 1957) wie in Nederlânsk politikus en topamtner.

Dirk Spitzen wie de soan fan de Grinslanner dichter en skriuwer Geert Spitzen (Geert Teis Pzn.) en Jantina Elsina Brouwer. Spitzen gie nei it gymnasium yn De Haach en studearre dêrnei fan 1915 ôf rjochten oan de Ryksuniversiteit Leien,

Hy hie in lange amtlike karriêre, ûnder mear by Binnenlânske Saken. Hy wie sekretaris-generaal fan Ferkear en Wettersteat. Yn de Twadde Wrâldoarloch krige er dien fan de Dútsers om reden fan it wegerjen fan gearwurking mei de besetter. Hy woe bygelyks gjin maatregels nimme tsjin de amtners dy't meidiene oan de april-maaiestakingen fan 1943.

Yn 1948 waard Spitzen minister yn it kabinet-Drees-Van Schaik. Spitzen wie, meidat er parijleas wie, wat 'hendikept' yn politike debatten. It slagge him wol wettelike regelingen foar it persoaneferfier mei de auto(bus) en foar de ferhâlding fan de Steat mei de KLM ta stân te bringen. Hy wie in artistyk bejeftige minister (en betûft pianist), dy't him better thús fielde yn de anonimiteit fan de amtlike wrâld as yn de polityk. Hy waard troch in protte keamerleden wurdearre fanwegen syn fakkennis.
De Meule van Wassens

De **Mûne fan Wassens** (foarhinne 'De Vlijt') is in nôtmûne yn it Drintske doarp Súdwâlde (offisjeel Zuidwolde).

## Skiednis
Oarspronklik waard de mûne yn 1838 yn Súd-Hollân tusken Moordrecht en Nieuwerkerk aan de IJssel as poldermûne boud. Nei't de út 1731 datearjende standermûne op it plak yn 1877 ôfbaarnde, kocht de mûndersfamylje, de famylje Wassens, de Súd-Hollânske mûne oan om't gemalen dêr de poldermûnen oerstallich makken. De famylje Wassens liet de mûne yn Súdwâlde as nôtmûne opbouwe en joech de mûne de namme "De Vlijt".

Nei de Twadde Wrâldkriich krige de mûne gjin ûnderhâld mear en stie de mûne jierrenlang stil. In restauraasje folge yn 1960, mar stadichoan slûpte it ferfal dochs wer yn.

Op de renovaasje fan 1980-1981 folge in tiidrek dat de mûne in soad wurke, it wie sels yn dy tiid de meast draaiende mûne fan Drinte, mar nei it ferstjerren fan 'e mûnder kaam de mûne op 'e nij stil te stean. Op 1 april 2002 waard brân stifte. Tanksij de brânwar bleau de skea beheind, mar op 5 maaie 2004 waard de mûne ûnttakele.

Fjirtjin jier letter kocht de Stifting 'De Meule van Wassens' de mûne fan Joe Wassens oan, mei it doel de mûne wer as nôtmûne oan it wurk te setten. Yn desimber fan dat jier 2018 sette in restauraasje útein en sûnt jannewaris 2020 is de mûne wer mealfeardich.

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Fer. De Hollânske Mûne
Herfoarme tsjerke fan Súdwâlde (Drinte)

De **Herfoarme tsjerke** fan Súdwâlde (offisjeel: *Zuidwolde*) yn 'e provinsje Drinte is in tsjerkegebou fan 'e herfoarme PKN-gemeente Súdwâlde.

## Skiednis
De tsjerke waard yn 1823 as sealtsjerke boud en ferfong doe de midsiuwske foargonger. Yn 1856 waard it eastlike diel ferfongen troch in dwersskip, sadat de tsjerke in T-foarm krige. De dakruter krige yn 1926 it hjoeddeiske oansjen.

Yn de dakruter hingje twa klokken út 1502, dy't getten waarden troch Willem fan Wou. Fanwegen dy twa klokken krige de tsjerke de status fan ryksmonumint.      

## Ynrjochting
De preekstoel datearret út de boutiid fan 'e tsjerke (1823). 

## Oargel
It oargel fan 'e herfoarme tsjerke waard yn 1902 boud troch Jan Doornbos út Grins en yn 1971 ferfongen troch in ynstrumint fan Hendriksen & Reitsma (Nunspeet). De oargelkas út 1902 bleau lykwols bewarre en sa'n 600 pipen fan it Doornbos-oargel waarden wer brûkt foar it nije ynstrumint. Hendriksen & Reitsma makke it oargel yn 2004 skjin, ferfong doe de Prestant 4' fan it twadde manuaal troch in Dulciaan en liet de oargelkas bestrike mei griene farve en foar it fykwurk in fergulde kleur. It oargel waard yn 2015 troch Henriksen & Reitsma mei fiif ekstra registers en in frij pedaal útwreide. It oargel hat no 20 registers ferdield oer twa manualen en pedaal.

## Keppeling om utens
* ''Orgels in Drenthe'': ynformaajse oargel
Barabbas

**Barabbas** (Arameesk: Bar-abbâ, "soan fan de heit") is in persoan yn it Nije Testamint. Barrabas spile in rol yn it lijensferhaal fan Kristus. Hy wie in feroardiele misdiediger, neffens it Nije Testamint sels in moardner. It folk gunde de skuldige Barrabas leaver de frijheid dan de ûnskuldige Jezus en waard dêrom yn it ramt fan in amnestyregeling mei Pesach frijlitten.

## Historisiteit
Moderne teologen binne oer it algemien fan betinken dat Barabbas gjin histoaryske persoan wie en dat it bibelske ferhaal oer him net op wierheid berêst. Yn inkele âlde manuskripten wurdt foar Barabbas de folsleine namme *Yeshua Bar-abbâ* (oftewol "Jezus Barabbas") brûkt. In minderheid fan 'e teologen, ûnder wa Benjamint Urrutia en Stevan Davies, hat op basis dêrfan de teory oppenearre dat Barabbas en Jezus fan Nazaret eins ien en deselde persoan wiene.

## De frijlitting fan Barrabas
De joadske lieders woene fan Jezus ôf en hiene besletten dat Jezus dea moast. Nei't Jezus ferret wie en yn de hôf finzen nommen wie, brochten de hegepreesters Him de oare deis ûnder falske beskuldigings nei Pontius Pilatus, de Romeinske bestjoerder fan Judea. Fan de ûnderfreging fan Jezus waard Pilatus net folle wizer, hy koe Jezus net op in misse stap betraapje en wist dat de beskuldigings fan de joadske lieders net dogen. Ek Pilatus syn frou ornearre dat Jezus ûnskuldich wie en trune der by Pilatus op oan om Jezus frij te litten. It wie yn de tiid in goed gebrûk om by it oansteande Pesachfeest in finzene frij te litten en Pilatus naam dy tradysje te baat troch it folk de kar te jaan tusken it frijlitten fan Jezus en de moardner Barrabas. Pilatus gokte der op dat by de fraach wa't amnesty krije moast, de joaden dan dochs leaver foar Jezus keazen, om't Barrabas in grutte misdiediger wie. 

Neffens it Markus-evangeelje hie Barrabas by in opskuor immen fermoarde en dêrom siet er finzen. Faaks wied er lid fan de Sikariërs, in ekstremistyske joadske fersetsbeweging, dy't de Romeinen mei geweld út Judea ferdriuwe woe. En sa frege Pilatus oan de kliber folk wa't er frijlitte moast, mar it folk, oanfitere troch de hegepreesters, skandearre massaal "Barrabas" en op Pilatus' fraach wat er dan dwaan moast mei Jezus, raasden hja dat Er krusige wurde moast. Pilatus besocht de minsken op oare gedachten te krijen, mar hja raasden noch hurder dat Jezus krusige wurde moast. It folk waard dwyl en it slagge Pilatus net mear om it del te bêdzjen. Doe naam Pilatus it beslút om syn hannen te waskjen yn ûnskuld. Nochris sei er dat Jezus ûnskuldich wie, hyn sei by eintsjebeslút dat hja it fierder mar útsykje moasten en achte him net ferantwurdlik foar de dea fan in ûnskuldige. De joaden rôpen dat harren dat neat skille koene en raasden "lit Syn bloed mar oer ús en ús bern hinne komme".  

Pilatus liet doe Barrabas frij en Jezus waard oerdroegen oan de soldaten, dy't Him giselen en letter oan it krús sloegen.
Entreprise (Kolham)

De **Entreprise** is in nôtmûne yn it Grinslânske doarp Kolham.

## Skiednis
Nei't de eardere mûne út 1880, oarspronklik ien fan 'e bolwurkmûnen fan 'e stêd Grins, yn 1906 ôfbaarnde, waard it achtkant fan in poldermûne fan de Harksteder polder brûkt foar de bou fan in nije stellingmûne yn Kolham. De mûne krige de Frânske namme 'Entreprise'.

Rillegau nei de Twadde Wrâldkriich rekke de mûne bûten gebrûk. Nei in tiidrek fan stilstân en ferfal kocht de 'Slochter Mûnestifting' de mûne yn 1972 oan. Tusken 1975 en 1978 folge in restauraasje en de mûne waard dêrnei troch frijwilligers yn bedriuw holden. 

Op 19 juny 2000 ûnstie yn in oanbuorjende bargeskuorre brân. It fjoer sloech oer nei de mûne, werfan't de houten boppebou folslein útbaarnde. Der ûnstiene al gau plannen om de mûne wer op te bouwen. De earste aksjes dêrta setten yn 2002 útein en sûnt 2006 waard in begjin makke mei de renovaasje fan 'e noch besteande stiennen ûnderbou. 

De mûnemakker sette yn 2009 útein mei de bou fan in nij achtkant en in nije kape. Op 19 april 2010 waarden dy wer op de stiennen ûnderbou set. Wat letter binne ek de roeden stutsen en waard de mûne mealree oplevere. Op 15 septimber 2012 is de mûne troch de Grinslânske Kommissaris fan 'e Keninginne Max van den Berg offisjeel in gebrûk nommen.

## Beskriuwing
De mûne is in achtkante boppekruier mei in hege stiennen ûnderbou. De flecht is 22,60 meter en beide roeden hawwe selsswichting. De mûne is útrist mei twa koppel mealstiennen.      

## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânske Mûnen
Tsjerke fan Kolham

De **Tsjerke fan Kolham** is de eardere herfoarme tsjerke fan it Grinslânske doarp Kolham. Sûnt 2020 is it in tsjerkegebou fan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken.

## Skiednis

Al yn 'e 13e iuw stie op itselde plak in tsjerkegebou. De kosten foar de bou fan 'e hjoeddeiske tsjerke wiene 5.422 gûne, dy't troch de provinsje Grinslân droegen waard. Neffens in akte út 1422 wie de provinsje ferplicht om alle kosten fan 'e tsjerke fan Kolham te beteljen. Yn d'e gevel is it wapen fan 'e provinsje ferwurke. 

Yn 'e 19e iuw krige de tsjerke neogoatyske spitsbôgefinsters. Yn 'e dakruter fan 1808 hinget in klok út 1948. De oarspronklik klok waard yn 'e Twadde Wrâldkriich troch de besetter foardere. By de renovaasje fan 'e tsjerke yn 2006 krige it gebou in nije pleisterlaach.  

## Ynterieur
Yn 'e tsjerke stiet in preekstoel út 1641. Fierder is it ynterieur folle jonger. De hearebank is een replika út 2002 fan in âldere hearebank, dy't net mear bestiet. Oars as it wenstige blaugrien yn Grinslânske tsjerken is it balkenplafond yn 'e tsjerke fan Kolham donkerread. 

## Oargel
It oargel waard yn 1912 boud troch Marten Vermeulen út Woerden. Yn it ynstrumint is âlder 18e- en 19e-iuwsk piipwurk ferwurke, werfan de oarsprong ûnbekend is.

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel
Lisa Schwarzbaum

**Lisa Schwarzbaum** (New York, 5 july 1952) is in Amerikaansk sjoernaliste en publisiste. Hja waard benammen bekend troch har wurk as filmkritika foar it tydskrift *[[Entertainment Weekly]]*.

## Libben en karriêre
Schwarzbaum waard yn 1952 berne yn 'e New Yorkske borough Queens. Hja is fan etnysk Joadsk komôf.

Nei't se yn 'e 1970-er jierren har stúdzje ôfrûne hie, fûn Schwarzbaum wurk as sjoernaliste by *[[The Real Paper]]*, in krante yn Boston, dêr't se resinsjes skreau oer klassike muzyk. Se droech ek artikels by oan *[[The Bosten Globe]]*. Letter skreau Schwarzbaum foar de *[[New York Daily News]]*, *[[The New York Times Magazine]]*, *[[Vogue (tydskrift)|Vogue]]* en *[[Redbook]]*. Yn dy tiid wurke se as teaterkritikus en as tillefyzjekritikus. 

Yn 1991 kaam Schwarzbaum te wurkjen by it tydskrift *[[Entertainment Weekly]]*, dêr't se yn 1993 filmkritika waard. Yn dy hoedanichheid krige se bekendheid by in breder publyk, û.m. om't se sa ek ferskynde yn tillefyzjeprogramma's, lykas de filmrubryk fan har kollega's Roger Ebert en Gene Siskel. Hja behold har funksje by *Entertainment Weekly* njoggentjin jier, oant har pinsjonearring yn febrewaris 2013. Schwarzbaum is lid fan it Amerikaanske Nasjonaal Genoatskip fan Filmkritisy (NSFC). 

Nei eigen sizzen ûntfong Schwarzbaum ris in e-mailberjocht fan akteur Josh Brolin, dy't har komplimintearre mei har skriuwstyl en ûnthiet yn har film spylje te sillen as se ea in senario skriuwe woe. Yn har lêste artikel foar *Entertainment Weekly* makke se lykwols bekend dat se plannen hie om in boek te skriuwen, eat op it ynternet te dwaan, lêzings te jaan en in hûn te keapjen, mar net om senariste te wurden.

## Keppelings om utens
*  Lisa Schwarzbaum op Twitter
*  Folsleine filmografy fan Lisa Scharzbaum yn 'e Internet Movie Database (IMDb)
Garmerwolde

**Garmerwâlde** (offisjeel: *Garmerwolde*; Grinslannersk: *Gaarmerwold* of *Gaarmwol*) is in doarp yn de gemeente Grins. It doarp leit eastlik fan de stêd Grins en foar in part oan it Damsterdjip en hearde oant 2019 by de gemeente Ten Boer.

## Skiednis
Yn de midsiuwen bestie it gebiet út fean. De ferkavelingspatroanen litte sjen dat it doarp ûntstien is troch it oanmeitsjen fan it lân fanôf de westlike kant fan de Fivelboezem. Leadrjocht op de ferkavelingsrjochting ûnstiene der assen mei bewenning, werfan't Garmerwâlde de lêste wie. Dernei stjitten se op it oanmeitsjen fanôf de westlike kant fan de Hunze, fan wêrút Noarddyk ûntstie. De Borchsleat (Borgsloot) foarmet de grins tusken de twa ferkavelingsassen.    

De earste bewenning yn Garmerwâlde datearret út de 11e of 12e iuw. Yn de omkriten fan it doarp hawwe eartiids twa boargen stien. Nei alle gedachten is it doarp nei ien fan de boargen, Gelmersma, ferneamd. De oare boarch wie de Tackenboarch.  

## It besjen wurdich

De romanogoatyske tsjerke fan it doarp mei de frijsteande toer datearret út likernôch 1250.

Tusken Garmerwâlde en Thesinge stiet de Langelandstermûne, in poldermûne út 1829.
Follegea Mûne

De **Follegea Mûne** is in spinnekopmûne yn Laag-Keppel yn 'e provinsje Gelderlân. 

De namme fan 'e mûne ferwiist nei it plak Follegea, dêr't de mûne eartiids stie. De mûne waard yn 1857 boud om dêr polder 37 te bemeallen. Yn 1907 waard de mûne fernijd.  

De yntusken ferfallen mûne stie al lang stil, doe't yn 1968 in sloopfergunning ôfjûn waard. De spinnekop waard lykwols in jier letter yn it Gelderske Laag-Keppel wer opboud om dêr as helpgemaal it peil foar de kolk fan 'e dêr oanwêzige wettermûne leech te hâlden. Troch de kanalisaasje fan de Alde Isel wie it wetterferfal foar de wettermûne te lyts woarn om noch wurkje te kinnen. Mei help fan de Follegeaster spinnekop kin it peil fan 'e kolk keunstmjittich mei 1,5 meter ferlege wurde, sadat de wettermûne op it plak syn funksje hâlde koe.

Alle twa roeden fan 'e mûne hawwe it systeem Fauël. De mûne hat in flecht fan 13,80 meter.

## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* De Hollânske Mûne
Laag-Keppel

**Laag-Keppel** is in stedsje yn de Gelderske gemeente Bronckhorst. It plak leit yn de Achterhoek oan it rivierke de Alde Isel tusken Doetinchem en Doesburg. 

Laag-keppel krige yn 1404 stedsrjochten en leit noardlik fan it doarp Hummelo. Noardwestlik lizze de doarpen Hoog-Keppel, Voor-Drempt en Achter-Drempt en súdwestlik it buorskip Eldrik. Mei Laag-Keppel foarmen dy doarpen en it buorskip fan 1825 oan 2005 de eardere gemeente Hummelo en Keppel, dy't mei oare plakken yn de omkriten gearfoege waard ta de gemeente Bronckhorst.

## It besjen wurdich
Oan de âlde Doarpsstrjitte steane in grut tal ryksmonuminten. Oan it súdlike ein fan de Doarpsstrjitte stiet de wettermûne. Sûnt 1969 stiet dêr de spinnekopmûne 'De Follegea Mûne', dy't ferneamd waard nei Follegea, dêr't mûne yn 1857 boud waard.

Op in eilân yn de Alde Isel stiet it midsiuwske kastiel Keppel. It ynterieur en it park is 19e-iuwsk. Yn de Alde Isel leit op de hichte fan de eardere Keppelsche IJzergieterij in restaurearre slûs út 1895. It is de iennige slûs yn in rige fan fiif, dy't sûnt 1890 yn de Alde Isel boud waarden.

De Nederlânsk Herfoarme tsjerke is in neogoatyske tsjerke út 1880. De tsjerke is net mear foar de earetsjinst iepen.
Hemminga Feankompanjy

De **Hemminga Feankompanjy** wie in kompanjy (of kompenije) foar de ferfeanting yn de gemeente Smellingerlân yn de 17e en 18e iuw. 

De kompanjy waard yn 1668 oprjochte troch Ayso fan Hemminga, mei Aulus fan Haersma, grytman fan Smellingerlân, Lambert Erryts, bysitter fan Smellingerlân, en Focke Fockens Eringa, sekretaris fan Smellingerlân. Sadwaande wie de ûndernimming fersekere fan foldwaande politike stipe en jildmiddels.

Om te begjinnen waard lân oankocht foar 8.108 karolusgûnen en 18 stuorren. Dêr hearde ek in feart mei dwerssleatten, brêgen en slûzen, in wettermûne en diken by. Twa wynmûnen wiene foar de helte eigendom fan de kompanjy en de oare helte wie fan de eigeners fan it oaswettende lân.

By de brêgen moasten turfskippers toljild jaan. Foar eltse lading turf moasten twa stuorren betelle wurde. Dêrby moat opmurken wurde dat de kompanjy it feanlân net sels oanmakke, mar dat ferpachte oan feanbazen dy't de eigentlike feanterij oanstjoerden. Dat opbringst fan de kompnanjy bestie benammen út pacht- en toljild.

Fia houliken mei de dochters fan Ayso van Hemminga kamen de famyljes Lycklama à Nijeholt en Van Boelens yn de kompanjy, wylst Eringa en Lambert Erryts út de kompanjy weigiene. Benammen Ayzo van Boelens hat as pakesizzer fan Ayso van Hemminga yn lettere jierren in liedende rol spile.

Om 1730 hinne wiene de feanen fan de kompenije foar it grutste part ûntgûn. Ayzo van Boelens hat doe mei Livius van Haersma, oerpakesizzer fan boppeneamde Aulus van Haersma, de Compagnie van de Blauwbrugstervaart oprjochte.

## Literatuer
* , *Verveningen en verveners in Friesland*. Ljouwert: Wijdemeer, s. 231-235, 2015
Harkstede

**Harkstede** (Grinslannersk: *Haakstee* of *Haarkstee*) is in doarp in de gemeente Midden-Grinslân. Under Harkstede falt ek it buorskip Lyts Harkstede (Klein Harkstede), dat oan it doarp Middelbert grinzget en sûnt 2017 folslein under de gemeente Grins falt. Om it doarp te ûnderskieden fan Lyts Harkstede hiet Harkstede eartiids ek wol Grut Harkstede. As ûnderdiel fan it plan Meerstad fan de stêd Grins wurde der westlik fan it doarp tûzenen nije wentes boud. 

## Namme
De namme soe ôflaat wêze fan *Arkes Stee*, dat "plak foar in arke = tsjerke" betsjut. Neffens de taalkundige Wobbe de Vries is de namme in gearfoeging fan Harke (ôflaat fan de persoansnamme Hare) en de Aldfryske útgong -stadi ('plak'), itjinge safolle as it besit fan Harke betsjut.

## Skiednis
Harkstede waard nei alle gedachten stifte yn de 13e iuw. De hjoeddeiske tsjerke datearret út de jierren 1692-1700 en stiet op de fûneminten fan de midsiuwske tsjerke. De toer is lykwols 13e-iuwsk. De tsjerke waard ûntwurpen troch Henric Piccardt (1636-1712), lânhear fan de boarch 'Klein Martijn' yn Harkstede en de Fraeylemaboarch yn Slochteren en troch de Grinzer boumasters Henric Coeur en Geert van der Aa boud. 

Harkstede foel eartiids ûnder de lânstreek Duerswâld (Duurswolde) en wie in selsstannige gemeente, mar waard yn 1821 gearfoege mei de gemeente Slochteren. Yn 1826 waard ek Siddebuorren by Slochteren yndield. Nei't Scharmer yn 1824 it eigen tsjerkgebou ferlear, foarme dat doarp mei Harkstede in twillingdoarp. Harkstede is yn de rin fan de tiid mei nijbouprojekten sterk útwreide, wertroch't it westlike diel fan Scharmer no ta Harkstede rekkene wurdt. 

## Sjoch ek
* Tsjerke fan Harkstede
* Stel's Meuln
Harmannus Reinder van Bruggen

**Harmannus Reinder van Bruggen** ('t Zandt, 2 augustus 1897 – Swolle, 7 septimber 1964) wie in Nederlânsk politikus.

Hy waard berne as soan fan Aldert van Bruggen (1867-1935; fjildwachter) en Harmke Lupker (1868-1935). Hy wie haadkommys en earste amtner by de gemeente Westdongeradiel foar't er yn 1926 A. de Vries opfolge as gemeentesekretaris fan Warkum. Fan 1929 oant 1934 hie van Bruggen dy funksje by de gemeente Appingedam, en doe waard er de gemeentesiktaris fan Emmen. Yn 1951 folge syn beneaming ta boargemaster fan Dalfsen. 

Fan Bruggen gie yn 1962 mei pensjoen en ferstoar twa jier letter yn de âldens fan 67 jier. Syn soan Aldert, berne yn Ternaard, hat ek boargemaster west.
Stel's Meuln

**Stel's Meuln** is in nôtmûne yn it doarp Harkstede yn 'e provinsje Grinslân.

De mûne waard yn 1851 as muonts boud en tsien jer letter ferhege ta in stellingmûne. Oant yn 'e jierren 1960 waard de mûne troch de famylje Stel yn bedriuw holden, mar stadichoan rekke de mûne brekfallich. 

Nei't de 'Slochter Mûnestifting' yn 1971 de mûne oankocht waard de mûne sûnt 1982 restaurearre. Neffens de oerlevering moat de mûne eartiids ek as pelmûne wurke ha, mar wat de konstruksje oanbelanget binne der gjin saken dy't op in pelwurk wize. Frijwillige mûnders litte de mûne hjoed-de-dei regelmjitting draaie. De flecht fan 'e mûne is 20,60 en de wjukken hawwe selsswichting.

Tsjintwurdige eigner fan 'Stel's Meuln' is de Mûnestifting Midden en East-Grinslân
## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânsk Mûnen
The Breakfast Club (betsjuttingsside)

"**The Breakfast Club**" of  "**Breakfast Club**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

**[[Don McNeill's Breakfast Club]]*, in Amerikaansk radioprogramma tusken 1933 en 1968
*Breakfast Club (band), in Amerikaanske band
*''The Breakfast Club'' (film), in Amerikaanske film út 1985
*''The Breakfast Club'' (radioprogramma), in Amerikaansk radioprogramma sûnt 2010
Djippe steat

In **djippe steat** (oersetting fan it Turkske *derin devlet*) is in gearspanning fan in temûk netwurk dat ûnôfhinklik fan it polityk liederskip fan in steat operearret en syn eigen doelen en aginda neistribbet. It hat ornaris in negative lading en komt gauris oerien mei dy fan in skaadregear. It begryp **steat yn in steat** is in âlder en oerienkommend begryp. Dat begryp hie lykwols in mear positive lading en tsjutte in organisaasje oan dy't ûnôfhinklik besiket te wurkjen, wylst de "djippe steat" in ferburgen organisaasje is dy't de politike ienheid fan in steat besiket dwers te bongeljen.

## Etymology en skiednis
It hjoeddeistige begryp fan de "djippe steat" is besibbe oan Turkije, dêr't in ûndersteld temûk netwurk fan militêre offisieren en harren boargerlike bûnsmaten besykje de sekuliere oarder, dêr't it grûnwurk fan op de ideeën fan Mustafa Kemal Atatürk út 1923 op lizze, te hâlden. Likense ideeën binne lykwols âlder. It Grykske κράτος ἐν κράτει, (*kratos en kratei*) waard letter troch it Latyn oernommen as *imperium in imperio* of *status in statu*.

Yn de santjinde en achttjinde iuw wie der gauris noed oer de skieding tusken tsjerke en steat, wannear't dat net yn de rekken holden wurde soe, de tsjerke in soarte fan in steat yn in steat wurde koe dêr't de macht fan de steat by ûndermine wurde koe.

Yn de iere tweintichste iuw waard der gauris nei de "djippe steat" ferwiisd nei publike of privee-korporaasjes, dy't ûnôfhinklik fan de kontrôle fan de oerheid hannelje.

## Feriene Steaten
Yn de Feriene Steaten waard it begryp "djippe steat" (Ingelsk: *deep state*) nei de Amerikaanske presidintsferkiezings fan 2016 troch Donald Trump, syn kabinet en de rjochtse media in soad brûkt as in ûngeunstich begryp. It waard benammen brûkt troch de nijs- en sosjale media yn it tiidrek fan it regear fan Trump om te ferwizen nei de ûnderdielen fan de Amerikaanske oerheid dêr't it regear fan Trump op tsjin wie. Nuver genôch wie Donald Trump de net-keazen woltierige kapitalistyske de facto-lieder fan de djippe steatbeweging yn de Feriene Steaten, sa't it yn 1985 skaaimerke waard.

## Foarbylden
Foarbylden fan organisaasjes dy't derfan fertocht waarden/wurde dat se de "djippe steat" of "steat yn in steat" binne:

* East-Dútslân: Stasi
* Itaalje: Propaganda Due
* Israel: Mossad
* Fenezuëla: Cártel de los Soles
* Feriene Keninkryk: *[[City of London Corporation]]*
* Feriene Steaten: CIA
* Nazy-Dútslân: SA en SS
* Ruslân: Tsjetsjeenje
* Servje: Swarte Hân
* Sovjet-Uny: KGB
 
## Sjoch ek
* Kabaal
Gearspanning

In **gearspanning** of **komplot** is in temûke ôfspraak fan persoanen om wat tsjin oare persoanen of in groep te ûndernimmen. Dêrby kin it gean om it dwaan fan in steatsgreep, it oansetten ta in kriich, it dwaan fan in oanslach, of it omsmiten fan in polityk persoan, wylst it geheim holden wurde moat fan it publyk, of alteast dyjingen dy't dêrtroch troffen wurde soene.

Der moat lykwols al in dúdlik ûnderskaat makke wurde tusken wiere, histoarysk bewiisde gearspannings en gearspanningsteoryen.

## Histoaryske gearspannings
In histoaryske gearspanning is in gearspanning dy't wier histoarysk bard en bewiisd is, en benammen dejingen dy't troch de gearspanners sels bekend is.

Ferneamd is de gearspanning fan de moard op Julius Caesar, dy't troch tsien gearspanners, wêrûnder Brutus, dy't troch Caesar as syn eigen soan sjoen waard, op 15 maart 44 f.Kr.

In oare ferneamde gearspanning is it Buskrûdferrie fan Guy Fawkes, dy't op 5 novimber 1605 útfierd waard.

Ek it mislearre besykjen om it bewâld fan Adolf Hitler om te smiten is in foarbyld fan in gearspanning. Op 20 july 1944 waard troch in groep offisieren ûnder lieding fan Claus von Stauffenberg yn it Eastprusyske haadkertier Wolfsschanze in bomoanslach op Hitler dien, dy't hast slagge wie.

## Sjoch ek
* Gearspanningsteory
Kabaal

In **kabaal** is in groep persoanen dy't feriene binne oer in bepaald ûnderwerp, om harren eigen ynsichten of harren ideology yn in mienskip of steat fuort te sterkjen, gauris troch yntrige, dy't ornaris ûnbekend is by dyjingen om utens. It gebrûk fan it begryp hat ornaris in negative lading en is almeast besibbe oan in  polityk doel of in temûke gearspanning.

De hannelingswizen fan in kabaal binne: yntriizje, kûperij, politike gearspanning.

In oare betsjutting fan it wurd yn it Frysk en Nederlânsk is: grut leven, gâns lawaai.

## Oarsprong
It begryp komt fan it Hebriuwske wurd *kabbalah*, de Joadske ynterpretaasje fan it Hebriuwsk skrift (קַבָּלָה). Yn Hebriuwsk betsjut it "ûntfangst" of "tradysje". Yn de Jeropeeske kultuer waard it besibbe mei okkultisme.

It wurd fersprate him yn it Ingelsk troch it midsiuwske Latynske *cabbala* en it Frânske *cabale*. Oant it midden fan de santjinde iuw hat it him fierder ûntjûn om in mjitte fan yntrige, dy't troch in lytse groep dien waard, oan te tsjutten. 

Yn it Nederlânsk hie it wurd *kabaal*, *kabale* of *cabale* yn de achttjinde iuw deselde betsjuttenis. De *Friesche Kabaal* (Fryske Kabaal) ferwiisde nei de Fryske eallju dy't foar it steedhâlderskip wiene en dêr in grutte ynfloed op hiene. Hja hiene benammen ynfloed op de steedhâlders Willem IV en Willem V en harren reginten en dus ek op it bestjoer fan de Republyk fan de Feriene Nederlannen. Harren ynfloed kaam ta in ein nei ûngeunstige persoanlike foarfallen. It begryp waard út it Frânsk wei oernommen en waard foar it earst yn 1845 neamd. It wurd betsjut hjoed-de-dei "grut leven" of "gâns lawaai".

Folgelingen fan de Amerikaanske gearspanningsteory QAnon ferwize nei de "kabaal" as in temûke organisaasje oer gâns de wrâld hinne dy't de demokrasy en frijheid ûndermynje wolle en besykje de wrâld ûnder harren kontrôle te krijen.
Bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal (2021)

De **bestoarming fan it Amerikaanske Kapitoal** fûn plak op 6 jannewaris 2021 troch tûzenen breinroere oanhingers fan de doetiidske presidint Donald Trump, nei't er harren dêr ta oanset hie nei in fjurrige taspraak. Hja besochten it tellen fan de stimmen fan it Kieskolleezje troch it Kongres en dus de befêstiging fan Joe Biden as presidint, nei't er Trump by de presidintsferkiezings op 3 novimber 2020 ferslein hie, te fersteuren en ûndien te meitsjen. In mannichte bruts troch de barrikaden hinne dy't de plysje opsetten hie om it Kapitoalkompleks hinne, en bestoarmen it gebou. Tagelyk waarden alle oanwêzige Kongresleden en harren stêf evakuearre. De bestoarmers giene plonderjend en fernielend troch it gebou. De rebûlje feroarsake fiif deaden en 140 ferwûnen. 

Troch de rebûlje waard de gearkomste fan de Senaat en it Hûs fan Offurdigen fjouwer oere lang útsteld en nei it kommen fan fersterking fan de feiligenstsjinsten koe de mannichte weromkrongen wurde en de gearkomste koe dêrnei fierder gean. It resultaat fan it Kieskolleezje waard yn de rin fan dy nachts bekrêftige.

Fiif minsken rekken dea by de rebûlje. Trije persoanen kamen om it libben om't se yn de knipe kamen troch de mannichte. Ien frommes waard troch in plysje-agint yn boarger deasketten, nei't se troch in barrikadearre doar besocht te dringen, en ien plysje-agint waard troch Trump-oanhingers yninoar slein, dêr't er letter oan syn ferwûnings oan ferstoar.

Ynearsten drúskjend, rôp Trump yn in twitterfideo, ûnder druk set, syn oanhingers op om nei hûs te gean. De rebûlje late ta ynternasjonale reaksjes. In wike nei de rebûlje waard Trump foar de twadde kear impeacht.

## Sjoch ek
*Amerikaanske Kapitoalplysje
Diederik Sonoy

**Diederik Sonoy**, ek **Diederik Snoey** of **Diederick van Sonoy** (Kalkar (hartochdom Kleef), 1529 - Pieterburen, 2 juny 1597) wie in geuzelieder. 

## Biografy
Hy wie in soan fan Lambrecht Snoy († 11 septimber 1529), beliend mei it goed Sniddelaar yn Leusden, en Emerantiana Pauw van Darthuizen (5 augustus 1510 - 7 juny 1550, Kalkar).

De ealman Diederik Sonoy tsjinne ûnder de Habsburchske lânhearen Karel V en Filips II. Yn 1566 wie er ien fan de ûndertekeners fan it Smeekskrift fan de Eallju oan de lânfâdesse Margaretha fan Parma.

Yn april 1568 hie Willem fan Oranje him ferbûn mei de wettergeuzen en oan Sonoy en oaren kommisje jûn. Oan de mûning fan de Iems en op de kust moasten sy de ûndernimming (sjoch ek Slach by Hilligerlee) fan greve Loadewyk fan Nassau stypje. Dat rûn út op de Seeslach op de Iems.

Yn 1572 waard Sonoy steedhâlder fan ûnder oaren Inkhuzen en noch itselde jier beneamde Willem fan Oranje him ta gûverneur fan it Noorderkwartier (1572-1588). In jier letter lieten de geuzen oanfierd troch Sonoy de omkriten fan Alkmaar ûnder strûpe en dêrtroch mislearre it belis fan Alkmaar troch de Spanjerts. In skoft dêrnei ferlearen de Spanjerts de Slach op de Sudersee ek noch.
Yn dy snuorje fierde Sonoy in skrikbewâld oangeande de katoliken en wie er ferantwurdlik foar de dea fan ûnder oaren de *[[martlers fan Alkmaar]]* en de *[[martlars fan Ransdorp]]*.

Sonoy gie yn it bûn mei de Ingelske *protector* Robert Dudley, greve fan Leicester. Nei't dy yn 1587 twongen waard de Nederlannen te ferlitten, bleau Sonoy him fersetten tsjin de Steaten fan Hollân en West-Fryslân. Nei it Belis fan Medemblik troch it leger fan prins Maurits gyng Medemblik by ferdrach op 29 april 1588 oer oan de Steaten en rekke Sonoy syn macht kwyt.
Fanwegen eardere fertsjinsten en nei bemiddeling troch keninginne Elizabeth I fan Ingelân krige er alle jierren in pensjoen fan 1000 pûn fan de Steaten fan Hollân.

Ut syn houlik mei Maria van Malsen hie er in dochter, Emmerantia. Letter troude Sonoy mei jonkfrou Johanna de Mepsche en yn 1594 lutsen se by Emmerantia yn dy't fan 1582 ôf troud wie mei Luurt of Luiert Manninga, hear fan Dijksterhuis.
Trije jier letter stoar Diederik Sonoy op de boarch Dijksterhuis ûnder Piterbuorren. Hy waard beïerdige yn de Petrustsjerke fan Piterbuorren. Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg wie by de begraffenis oanwêzich. Nei Sonoys dea waard it stoflik omskot fan syn oarehelte nei de tsjerke oerbrocht.
De Noordstar (Noardbroek)

**De Noordstar**  is in nôt- en pelmûne yn Noardbroek yn 'e provinsje Grinslân.

De mûne waard yn 1849 boud en oant yn 'e jierren 1980 troch mûnder Begeman yn bedriuw holden. Om 1990 hinne wie it ûnderhâld sa min, dat in grutte restauraasje needsaaklik wie. 

Eigner fan 'e mûne is de Mûnestifting Midden en East-Grinslân. De mûne wurdt regelmjittich troch frijwillige mûnders yn bedriuw set. 

De flecht fan 'e mûne is goed 19 meter. De wjukken hawwe selsswichting.

## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânske Mûnen
Noordermolen (Noardbroek)

De **Noardermûne** (offisjeel: *Noordermolen*) is in poldermûne yn 'e buorskip Noardbroeksterhamrik, eastlik fan it Grinslânske Noardbroek.

De Noardermûne waard yn 1805 boud en is ien fan 'e âldste poldermûnen fan 'e provinsje Grinslân. De mûne rekke yn 'e jierren 1950 bûten bedriuw en yn hannen fan in partikulier. Dy man, Simon Graafhuis, liet de mûne yn 1963 restaurearje. De mûne rekke lykwols stadichoan dochs wer yn it neigean en in ruïne bleau oer. 

De nije eigner 'Mûnestifting Aldamt' liet de mûne yn 2004 opknappe. Oarspronklik hie de mûne selsswichting, mar de wjukken krigen doe Ald-Hollânsk hekwurk. Sûnt draait de mûne mei help fan in frijwillige mûnder alle wiken. De mûne is tsjintwurdich ien fan 'e mûnen fan de 'Mûnestifting Midden en East-Grinslân'.

De Noardermûne is in houten achtkant op stiennen fjildmuorren. It houten achtkant is beklaaid mei daklear en de flecht fan de wjukken is 22,80 meter.  
## Keppeling om utens
* Molendatabase (oersjoch technyske ynformaasje oer de mûne)
* Allemolens.nl (ôfbylden)
* Grinslânske Mûnen