open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wylde kanarje

De **wylde kanarje** (*Serinus serinus*) is in lytse fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). It is ien fan 'e lytste Europeeske finkefûgels en hy is nau besibbe oan 'e kanarje fan 'e Kanaryske Eilannen, dêr't ús hûskanarje fan ôfstamt. 

## Ferskining
De wylde kanarje is in knobsk fûgeltsje fan likernôch 11 oant 12 sm lang. Hy hat in koarte, tsjokke snavel en in opfallende giele stút. It mantsje hat in heldergiel boarst, kiel en foarholle, mei donkere streekjes op 'e fanken en rêch. De rest fan it fearrekleed is griengiel mei brune streken.

It wyfke en de jonge fûgels binne folle bleker en grizer fan kleur, mei folle minder giel en mear streken oer it hiele lichem. De sang fan it mantsje is in tige flugge, kwetterjende rige fan hege toanen.

## Fersprieding en systematyk
Oarspronklik kaam de wylde kanarje allinnich foar yn it gebiet om de Middellânske See, mar yn 'e rin fan 'e 20e iuw hat de soarte him stadichoan nei it noarden ta útwreide. Hjoed-de-dei briedt de fûgel yn it grutste part fan Europa, fan Spanje oant de Baltyske steaten en Wyt-Ruslân.
Se oerwinterje meastentiids yn Súd-Europa of Noard-Afrika, al bliuwe yn sêfte winters guon fûgels hingjen. De soarte is monotypysk, wat betsjut dat der gjin ûndersoarten erkend wurde.

## Nederlân
Nederlân leit oan 'e noardwestlike kant fan it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte. Yn Nederlân is de wylde kanarje in seldsume briedfûgel, dy't foaral yn it suden en easten fan it lân fûn wurde kin. Sûnt de jierren 1990 is de soarte nei in skoft fan opgong wer yn oantallen ôfnommen. It oantal briedpearkes wurdt tsjintwurdich op 10 oant 20 briedpearkes rûsd.    

## Hâlden en dragen
De wylde kanarje libbet leafst yn iepen lânskippen mei ferspreide beammen, lykas parken, tunen, begraafplakken en wyngerds. It binne tige beweechlike fûgels dy't faak boppe yn 'e beammen of op elektrisiteitstried sitte te sjongen.

It iten bestiet benammen út lytse sied fan krûden en gers, mar yn 'e briedtiid wurde der ek wol ynsekten oan 'e jongen fuorre. It nêst is in tige lyts, kreas bousel fan moas en gers, faak goed ferstoppe oan 'e útein fan in tûke. De fûgel briedt yn Nederlân fan april oant july by ien lechsel en oant augustus by twa lechsels, dat meastentiids út 3 oant 5 aaikes witige aaikes mei brune puntsjes bestiet. De ynkubaasjetiid duorret 12 oant 13 dagen en nei 15 oant 18 dagen nei it útkommen fan 'e aaikes ferlitte de fûgels it nêst.  

## Status
De wylde kanarje stiet as net bedrige (*Least Concern*) op 'e Reade list fan 'e IUCN. Hoewol't de oantallen yn guon regio's wat skommelje, is de totale populaasje yn Europa grut en it ferspriedingsgebiet noch altiten grut.
Nij-Ierlân

**Nij-Ierlân** (Ingelsk: *New Ireland*; Tok Pisin: *Niu Ailan*) is in grut eilân yn 'e Grutte Oseaan, dat heart by Papoea Nij-Guineä. It is it haadeilân fan 'e provinsje Nij-Ierlân en heart by de Bismarckarsjipel. It eilân hat in opfallende lange, smelle foarm en stiet bekend om syn rûge bergen en moaie kustlinen.

## Skiednis
De earste minsken kamen likernôch 33.000 jier lyn op it eilân oan. De earste Europeeske ûntdekking wie yn 1616 troch de Nederlânske ûntdekkingsreizgers Jacob le Maire en Willem Schouten, dy't tochten dat it in part fan Nij-Brittanje wie. Yn 1767 ûntdekte de Brit Philip Carteret dat it in apart eilân wie en joech it de namme *Nova Hibernia* (Latyn foar Nij-Ierlân).
  
Yn 1885 waard it eilân ûnder de namme **Neumecklenburg** (Nij-Meklenburch) in part fan 'e Dútske koloanje Dútsk Nij-Guineä. De Dútsers leine grutte kokosplantaazjes oan en leine de Kaiser-Wilhelm-Chaussee oan, hjoed-de-dei de *Boluminski Highway*, om it ferfier fan produkten mooglik te meitsjen. Nei de Earste Wrâldkriich kaam it eilân ûnder Australysk bestjoer. Yn 'e Twadde Wrâldkriich waard it fan 1942 oant 1945 beset troch Japan. Yn 'e Twadde Wrâldkriich waard de haadstêd Kavieng swier bombardearre.

Sûnt 1975 is it eilân ûnderdiel fan it ûnôfhinklike Papoea Nij-Guineä.

## Geografy
Nij-Ierlân leit tusken de Bismarcksee yn it westen en de Grutte Oseaan yn it easten. It eilân is mear as 360 kilometer lang, mar op guon plakken mar minder as 10 kilometer breed. It eilân is tige bergeftich en de trije wichtichste berchrigen binne:

* Yn it suden it Hans Meyer-berchtme mei de heechste top Mount Taron (2.379 m).
* Yn 'e midden it Lelet-plato.
* Yn it noarden de Schleinitz-bergen.

It klimaat is tropysk mei in soad rein, wat soarget foar tichte reinwâlden dy't it grutste part fan it eilân oerdekke.

## Befolking

De ynwenners binne Melaneezjers. Der wurde op it eilân sa'n 20 ferskillende lânseigen talen sprutsen, mar Tok Pisin en Ingelsk binne de talen yn it deistich ferkear. In unyk kultureel skaaimerk fan Nij-Ierlân is de Malagan-kultuer, in tradysje fan komplekse rituëlen en houtsnijwurk om de deaden te earjen.
De measte minsken wenje yn doarpkes oan 'e kust. De grutste stêd en it bestjoerlik sintrum is Kavieng oan 'e noardpunt fan it eilân.

## Ekonomy
De ekonomy fan Nij-Ierlân driuwt op lânbou, fiskerij en boskbou. De wichtichste produkten foar eksport binne kopra (kokos), kakao en oaljepalmprodukten. Der is ek goudwinning op tichteby lizzende eilannen lykas Lihir. It toerisme groeit stadichoan en is fral rjochte op minsken dy't surfe en dûke by de koraalriffen en skipswrakken út de Twadde Wrâldkriich.
Kanarje

De **kanarje** (*Serinus canaria*) is in lytse fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). De soarte is de direkte stamheit fan 'e bekende hûskanarje en it nau besibbe oan 'e wylde kanarje (*Serinus serinus*), dy't yn Europa yn it wyld foarkomt. De *serinus canaria* is lykwols in slach grutter en komt oarspronklik fan 'e eilannen yn 'e Atlantyske Oseaan.

## Ferskining

De kanarje is likernôch 12,5 oant 13,5 sm lang. Yn it wyld is de fûgel net sa giel as de bekende kweekfarianten. It mantsje is foaral gielgrien mei brune streken op 'e rêch en de fanken. It wyfke is mear griis en minder giel. De snaffel is koart en krêftich, sa't dat by siediters heart.

De sang is tige fariearre en melodieus. Dar wie de reden dat de fûgel al yn 1478 nei Europa brocht en domestisearre waard.

## Fersprieding
De kanarje komt oarspronklik foar op 'e Kanaryske Eilannen, de Azoaren en Madeira. Op 'e Bermuda-eilannen is in ferwyldere populaasje. 

Hja libje dêr yn in breed skala oan leefgebieten, fan 'e kust oant heech yn 'e bergen, meastentiids yn iepen bosken, tunen en wyngerds.

## Hâlden en dragen
De kanarje is in sosjale fûgel dy't bûten it briedseizoen yn groepen omfljocht. Se ite foaral plantaardich materiaal lykas sied, knoppen en fruit, mar yn 'e briedtiid wurde ek lytse ynsekten iten foar de aaiwitten. It nêst wurdt faak boud yn 'e foarke fan in tûke, sa'n 3 oant 4 meter boppe de grûn. It wyfke briedt op 3 oant 5 ljochtblauwe aaikes mei brune plakjes. De jongen fleane nei sa'n twa wiken út.

## Status
Oannommen wurdt dat de wylde populaasje fan 'e kanarje stabyl is. De soarte wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre.

## Kweekfoarmen

Sûnt de Spanjerts de fûgel yn 'e 15e iuw nei Europa brochten, is de kanarje ien fan 'e meast populêre húsdieren wurden. Troch seleksje binne der no trije haadtypen fan 'e hûskanarje: sjongkanarjes (selektearre op harren bûtengewoane sjongkwaliteiten), kleurkanarjes (mei in grut oantal kleurkombinaasjes (lykas giel, oranje, read en wyt) en postuerkanarjes (selektearre op ôfwikende foarmen, lykas grutte of in túf).
Sint-Dionisiustsjerke (Tilburch)

De **Sint-Dionysiustsjerke** (almeast de **Heikeske tsjerke** neamd) is de âldste katolike tsjerke yn 'e binnenstêd fan 'e Noard-Brabânske stêd Tilburch. De namme ferwiist nei "it Heike", de histoaryske parochy dêr't de tsjerke it middelpunt fan foarme. De tsjerke makket hjoed-de-dei diel út fan 'e Parochy fan 'e Goede Hoeder.

## Skiednis
Al yn 1232 wurdt der melding makke fan in tsjerke op it plak. De hjoeddeiske toer hat noch dielen dy't werom geane nei de 15e iuw, mar de tsjerke waard yn 1559 troch brân ferneatige. Alhoewol't de reformaasje yn Tilburch net slagge en it plak katolyk bleau, waard de tsjerke oerdroegen oan 'e protestanten. De protestanten ferwideren yn 1648 de katolike ynrjochting. In doopfont út 1590 stiet hjoed-de-dei yn 'e Goirkeske tsjerke en twa 15e-iuwske goatyske kandlers wurde bewarre yn it Museum foar Relieuze Keunst yn Uden

Yn 1823 krigen de katoliken harren tsjerke werom. Om't de âlde tsjerke te lyts en brekfallich wie, waard der yn 1827 in nije trijeskippige tsjerke boud yn 'e  saneamde wettersteatsstyl. De tsjerke waard mei twa kapellen oan 'e westlike kant fergrutte. Yn 'e jierren 1894-1895 folge ûnder lieding fan de arsjitekt Cornelis fan Hoof noch in grutte ferbouwing. Doe waard de âlde toer ommantele yn neogoatyske styl en krige de tsjerke de hjoeddeiske foargevel.

## Ynterieur

It ynterieur is in mjuks fan stilen. De tsjerke hat in houten ferwulft fan stúkwurk en ioanyske pylders dy't karakteristyk binne foar de wettersteatsstyl. It heechalter datearret út likernôch 1700 en is ôfkomstich út de eardere abdij fan Hemiksem. Oan wjerskanten fan it haalalter waarden yn 1840 twa poartsjes tafoege, dêr't 19e-iuwske relykskrinen op steane mei reliken fan 'e hillige Damianus en Sint-Laurentius (rjochts). Wichtige keunstwurken binne ek de neobarokke preekstoel en kommunybank en de krúsweistaasjes út 1890-1898 . 

## Oargels
It hjoeddeiske haadoargel fan 'e tsjerke waard yn 1956 boud troch de bruorren Vermeulen út Weert, wêrby't 17 registers bewarre bleaun binne fan in ynstrumint fan 'e bruorren Franssen út 1918. Yn 1978 waard de disposysje nochris feroare. De oargelkas datearret fan it Van Peteghem-orgel úit 1776. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel.
* De tsjerke op Iepen Monumintedei.
Readfoarhollekanarje

De **readfoarhollekanarje** (*Serinus pusillus*) is in lytse fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). De fûgel is nau besibbe oan 'e bekende kanarje (*Serinus canaria*), mar ûnderskiedt him troch syn opfallende tekening en syn foarkar foar it heechberchtme.

## Ferskining
De readfoarhollekanarje wurdt 11 oant 12 sm en in folwoeksen fûgel hat in swarte kop mei op 'e foarholle in opfallend opljochtsjend readoranje plak. It lichem is fierders donker en swier streke. De snaffel is koart, tsjok en donkergriis. De ferskillen tusken mantsjes en wyfkes binne beheind. It wyfke hat in lytser en bleker plak op 'e foarholle, it swart is minder yntins en de streken binne finer. Dêrnjonken sjongt it wyfke net lykas it mantsje. 

Jonge fûgels hawwe noch gjin swarte kop en read plak; hja binne earst mear brúnstreke oant se nei de earste ferfearring harren folwoeksen kleed krije.

## Fersprieding en systematyk
De soarte komt yn in breed gebiet yn Súdwest- en Sintraal-Aazje foar fan Turkije en de Kaukasus, Iran, Afghanistan, de Himalaya oant it meast westlike diel fan Sina. It binne fûgels fan it heechberchtme en se briede op hichten tusken de 2.000 en 4.000 meter, flakby de beamgrins. Winterdeis lûke se nei legere dielen lykas dellingen op syk nei iten.

Neffens genetyske stúdzjes is de readfoarhollekanarje it meast besibbe oan 'e *[[Serinus syriacus]]*. De fûgel wurdt as monotypysk behannele, wat betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.

## Hâlden en dragen
It binne tige sosjale fûgels dy't bûten de briedtiid faak yn grutte groepen te sjen binne. Harren dieet bestiet foar it grutste part út lyts sied fan krûden en beammen (lykas de bjirk en de els).

It nêst is komfoarmich, makke fan gers en moas, beklaaid mei hier en fearkes, faak goed ferstoppe yn in tichte strûk of tusken rotsen. It wyfke leit meastentiids 3 oant 5 lytse aaikes. In opmerklik skaaimerk is dat it mantsje somtiden al oan in nij nêst begjint wylst it wyfke de earste jongen noch fersoarget, om sa optimaal gebrûk te meitsjen fan it koarte briedseizoen yn 'e bergen.

## Status
De readfoarhollekanarje hat in hiel grut ferspriedingsgebiet en de populaasje is grut. Dêrom wurdt de soarte troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre.
Levantynske kanarje

De **Levantynske kanarje** (*Serinus syriacus*) is in lytse, seldsume fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). It is ien fan 'e meast bedrige kanarjesoarten fan it fêstelân, dy't allinnich foarkomt yn in lyts gebiet yn it Midden-Easten.

## Ferskining
De Levantynske kanarje is likernôch 12 sm lang. De fûgel hat in sêft, griisbrún oant ljochtgiel fearrekleed. Oars as syn neiste sibben hat de Levantynske kanarje in folle minder streke fearrekleed. Allinnich de mantel is streke. De foarholle, de eachring, de gruttere dekveren en de rânen fan 'e binnenste wjukfearren en sturt binne heldergiel. 

It wyfke is wat doffer fan kleur en mear griisbrún streke.

## Fersprieding
De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Levant en briedt dêr yn 'e bergen fan Syrje, Libanon, Israel en Jordaanje (foaral yn it biosfearreservaat Dana) op hichten tusken de 900 en 1.900 meter yn iepen bosken mei beammen lykas de iken, seder en jeneverbeistrûken.

Winterdeis lûke de fûgels nei legere, waarmere dielen, wêrby't guon groepen sa fier súdlik as Egypte (de Sinaï) en Saûdy-Araabje telâne komme.

## Hâlden en dragen
De Levantynske kanarje yt benammen it sied fan krûden en gers. De soarte is ôfhinklik fan wetterboarnen, foaral yn 'e drûge simmermoannen. It nêst wurdt boud yn beammen of strûken en it wyfke leit meastentiids 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes.
## Status
De Levantynske kanarje wurdt troch de IUCN op 'e Reade list klassifisearre as kwetsber (*Vulnerable*). De populaasje is lyts en de oantallen nimme ôf. De wichtichste oarsaken binne de oanhâldende drûchte, it ferlies fan leefgebiet troch oerbeweiding troch fee en it fangen fan 'e fûgels foar de hannel. Politike ynstabiliteit yn it gebiet makket it beskermjen fan 'e soarte dreech.
Etiopyske kanarje

De **Etiopyske kanarje** (*Serinus nigriceps*) is in fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). It is in opfallende ferskining dy't allinnich foarkomt yn 'e Etiopyske heechlannen.

## Ferskining
De Etiopyske kanarje is likernôch 12 oant 13 sm lang. It mantsje is maklik te werkennen oan syn folslein swarte kop, kiel en boarst, wat skerp ôfstekt tsjin de gielgriene rêch en de giele búk. De wjukken en de sturt binne swart mei giele rânen.

It wyfke sjocht der hiel oars út: hja hat gjin swarte kop, mar is oer it algemien griisbrún en swier streke op 'e kop en rêch. Hja hat wol wat giel op 'e wjukken en de stút, mar minder opfallend as it mantsje.

## Fersprieding
De Etiopyske kanarje is endemysk foar it Etiopysk Heechlân. De fûgel libbet dêr op grutte hichten, meastentiids tusken de 1.700 en 4.000 meter boppe de seespegel. Hja komme foar op alpegreiden, heidefjilden en op lânbougrûn yn 'e bergen.

De soarte bliuwt it hiele jier troch yn itselde gebiet, al kinne se winterdeis wol wat nei legere gebieten ôfsakje.
## Hâlden en dragen
Dizze fûgels binne tige sosjaal en wurde faak sjoen yn groepen fan tsien oant wol hûndert eksimplaren. Hja sykje harren iten benammen op 'e grûn en ite it sied fan gers en ferskate berchplanten. It nêst is komfoarmich fan gers en woartels, faak boud yn in tichte strûk of in lytse beam. It wyfke leit meastentiids 2 oant 3 bleekblauwe aaikes.

## Status
De Etiopyske kanarje wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. Hoewol't it ferspriedingsgebiet beheind is ta ien lân, is de fûgel yn syn leefgebiet noch algemien foarkommend. Neffens BirdLife International is de populaasjetrend stabyl.
Gielkroankanarje

De **gielkroankanarje** (*Serinus flavivertex*) is in lytse fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). It is in fûgel fan East- en Súdlik Afrika.

## Ferskining
De gielkroankanarje is likernôch 11 oant 13 sm lang. It mantsje is opfallend giel en grien. De namme komt fan 'e felle, giele kroan. De oliifgriene rêch hat donkere streken, en de ûnderkant fan it lichem is helder giel. De wjukken en de sturt binne donker mei giele rânen. De snaffel is donkergriis oant swart en de poaten binne donkergriis. 

It wyfke is doffer fan kleur. Hja hat minder giel op 'e kop en is oer it algemien mear griisgrien en swierder streke op it boarst en op 'e flanken.

## Fersprieding en systematyk
De gielkroankanarje komt foar yn 'e bergen fan East-Afrika, fan Etioopje en Kenia oant it noarden fan Malawy, en der is in isolearre populaasje yn Angoala. Se komme meastentiids tusken de 400 en 3.000 meter boppe seenivo foar yn iepen gebieten en op lânbougrûn.

Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden:
**Serinus flavivertex flavivertex* - Eritreä oant noardlik Tanzania.
**Serinus flavivertex sassii* – súdwestlik Uganda, súdeastlik Kongo-Kinsjasa oant súdwestlik Tanzania, noardeastlik Sambia en noardlik Malawy.
**Serinus flavivertex huillensis* - heechlannen fan Sintraal-Angoala.
## Hâlden en dragen
It binne sosjale fûgels dy't faak yn lytse groepen te sjen binne, soms tegearre mei oare finkfûgels. Se ite benammen it sied fan krûden en strûken, mar ek wol knoppen fan beammen en lytse ynsekten.

It komfoarmige nêst is fan moas, woartels en fearkes, boud yn 'e foarke fan in tûke. It wyfke leit meastentiids 2 oant 3 ljochtblauwe aaikes.
## Status
De gielkroankanarje wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. Neffens BirdLife International is de populaasje stabyl, mei't de fûgel yn syn grutte ferspriedingsgebiet noch rûnom foarkomt.
Sachéus

**Sachéus** (Hebriuwsk: זכאי, *Zakkai*) is in bibelsk persoan út it Nije Testamint. Hy wie in haadtolgarder yn 'e stêd Jericho. Sachéus is foaral bekend om syn lytse postuer en syn radikale bekearing nei in moetings mei Jezus.

## It ferhaal fan Sachéus
Sachéus wie in ryk man, mar hy waard troch syn eigen folk ferachte. As tolgarder wurke er foar de Romeinske besetter en tolgarders stiene derom bekend dat se faak tefolle jild foar eigen gewin easken. Doe't Jezus troch Jericho kaam, woe Sachéus Him ek graach sjen, mar fanwegen de grutte kloft en syn lytse postsuer slagge dat net.

Om Jezus dochs te sjen, rûn hy foar de groep út en klom yn in wylde figebeam dy't oan 'e rûte stie. Doe't Jezus dêr foarby kaam, seach Er omheech en rôp Sachéus út de beam nei ûnder om 't Jezus by him te gast wêze woe. De omstanners hienen dêr in soad krityk op, om't hja fûnen dat Jezus net by in sûnder op besite gean koe.

## De bekearing
De moeting mei Jezus feroare it libben fan Sachéus folslein. Under de yndruk fan 'e genede dy't him toand waard, die hy in grutte tasizzing. Hy ûnthiet de helte fan syn besit oan 'e earmen te jaan. Boppedat sei hy ta dat er elkenien dy't er ôfset hie it fjouwerfâldich werombetelje soe. Jezus andere dêrop dat oer it hûs fan Sachéus it heil kommen wie, de Minskesoan wie ommers kommen om te sykjen en te behâlden wat ferlern wie. 

## Betsjutting
De namme Sachéus betsjut suver of skjin. Yn 'e kristlike tradysje stiet Sachéus symboal foar it feit dat gjinien te fier ôfdwaald is om troch God fûn te wurden. It ferhaal ûnderstreket ien fan 'e kearntema's fan it Lukas-evangeelje: Jezus kaam om te sykjen en te rêden wat ferlern wie.
Jan Matthijs

**Jan Matthijs** (ek bekend as Jan Matthias, Johan Mathijssoan, Jan fan Haarlim) (Haarlim, om 1500 hinne - Münster, 5 april 1534) wie in garismatysk lieder fan de dopersken. Syn folgelingen beskôgen him as in profeet.

## Biografy
Jan Matthijs wie bakker yn Haarlim en wie om 1520 hinne troch tadwaan fan Melchior Hoffman anabaptist wurden. Hy fersteurde katolike prosesjes en preken. Yn 1528 waard syn tonge trochboarre fanwegen in sabeare godslastering tsjin de wijde hosty. Hy doopte tûzenen bekearlingen. Nei't Hoffman finzen set wie, waard Matthijs in foaroansteand lieder by de dopersken. Matthijs fersmiet it pasifisme en de teology fan de geweldleazens dy't Hoffman útdroegen hie. Matthijs wie fan miening dat by ûnderdrukking wapene ferset tastien wie.

Yn 1534 krigen de Werdopers de macht yn de Dútske stêd Munster as gefolch fan de anabaptistyske opstân. Jan fan Leien, in folgeling fan Hoffman of Matthijs, en in groep lokale keaplju, rôpen Jan Matthijs op om him by harren oan te sluten. Matthijs wiisde Münster oan as it Nije Jeruzalim. Op 5 jannewaris 1534 luts in oantal fan syn folgelingen de stêd yn en stelden de grutdoop yn. De herfoarmer Bernhard Rottmann stie dy dei it "werdopen" ta. Yn koarte tiid waarden mear as tûzen folwoeksenen fannijs doopt.

Matthijs en dy ferklearren de oarloch oan de ferdreaune biskop Franz von Waldeck dy't doe de fersterke stêd belegere. Op syn bar belegere. Op peaskesnein 1534 foarsei Matthijs dat dy dei it oardiel fan God syn beslach krije soe oan syn tsjinstanners. Yn de ferûnderstelling dat er in twadde Gideon wie, die Matthijs in útfal mei 30 folgelingen. Hy waard deadien en syn holle waard op in stôk set, sichtber foar elkenien yn'e stêd.

## Literatuer
*  (2003) - *Jan Matthijs*, yn: Biographisch-bibliographisches Kirchenlexikon, 21, siden 912-916
Griisnekkekanarje

De **griisnekkekanarje** (*Serinus canicollis*) is in fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). De soarte stiet bekend om syn opfallend grize nekke en syn lûde, melodieuske sang.

## Ferskining

De griisnekkekanarje is likernôch 11,5 oant 13 sm lang. It mantsje hat in giel gesicht en in giele búk, mar de efterkant fan 'e kop en de folsleine nekke binne griis. De rêch is gielgrien mei donkere streken. De wjukken en de sturt binne donker mei giele rânen. De snaffel en de poaten binne donkergriis.

It wyfke sjocht der wakker itselde út mar is wat doffer fan kleur. It giel op 'e kop is minder fel en de grize nekke is minder dúdlik ôftekene.

## Fersprieding en systematyk
De griisnekkekanarje komt foar yn it suden en easten fan Afrika. It ferspriedingsgebiet rint fan it easten fan Súd-Afrika en Lesoto oant it easten fan Simbabwe. De soarte hat in breed hichteberik 2.000 - 3.000 m boppe de seespegel. It habitat bestiet út iepen bosken, gerslân, tunen, wyngerds en lânbougrûn. Yn 'e winter lûke guon populaasjes nei legere dellingen.

De griisnekkekanarje wurdt fûn yn súdlik Afrika. Hy is ferdield yn trije ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: 

* *Serinus canicollis griseitergum* - komt foar yn heechlannen fan eastlik Simbabwe en tichtby Mozambyk.
* *Serinus canicollis thompsonae* - komt foar yn noardlik en eastlik Súd-Afrika (súdlik oant eastlik Frijsteat en súdlik KwaZulu-Natal), Lesoto en westlik Swazylân.
* *Serinus canicollis canicollis* - komt foar yn súdlik Súd-Afrika (fan 'e West-Kaap yn it easten oant de westlike provinsje Frijsteat en de noardeastlike provinsje East-Kaap.

## Hâlden en dragen
Dizze fûgels binne tige sosjaal en wurde faak sjoen yn grutte groepen fan bytiden wol hûnderten eksimplaren. Se ite benammen sied fan krûden en gers, mar ek knoppen fan beammen en út en troch lytse ynsekten.

It nêst is komfoarmich boud fan gers en moas, beklaaid mei fearkes en sit faak yn in strûk of lytse beam. It wyfke leit 3 oant 4 ljochtblauwe aaikes mei pearse of brune plakjes.

## Status
De griisnekkekanarje wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. Neffens BirdLife International is it ferspriedingsgebiet hiel grut en wurdt de populaasjetrend as stabyl beskôge. De fûgel hat him goed oanpast oan troch minsken feroare lânskippen, lykas parken en tunen.
Swartkopkanarje

De **swartkopkanarje** (*Serinus alario*) is in fûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). De soarte komt foar yn 'e drûge dielen fan súdlik Afrika.

## Ferskining
De swartkopkanarje is likernôch 12 oant 13 sm lang. It mantsje fan 'e nomimaatfoarm hat in folslein swarte kop, kiel en boarst, in helderwite nekke en ûnderkant en in kastanjebrune rêch en wjukken. De snaffel is ljochtbrún oant hoarnkleurich en de poaten binne donkerbrún.

It wyfke hat gjin swarte kop, mar is griisbrún op 'e kop en de rêch mei streken. De karakteristike kastanjebrune kleur op e wjukken is by har ek folle doffer.

De sang is in sêft, fluch en melodieus kwetterjen mei in soad trillers, wêrby't se soms lûden fan oare fûgels neidogge.

## Fersprieding
De swartkopkanarje komt foar yn it suden fan Afrika, benammen yn Súd-Afrika, Namybje en it súdlikste puntsje fan Botswana.
Neffens gegevens fan BirdLife International libbet de soarte fan de seespegel (0 m) oant likernôch 1.900 meter (soms oant 2.200 m yn 'e Drakensbergen). Hja hawwe in foarkar foar drûge gebieten, lykas de Karoo, strûken, tunen en lânbougrûn.

Der binne twa ûndersoarten:
**Serinus alario alario* - westlik en sintraal Súd-Afrika en Lesoto
**Serinus alario leucolaemus* - súdlik Namybje en noardwestlik en west-sintraal Súd-Afrika

It mantsje fan 'e nominaatfoarm hat in folslein swarte kop, kiel en boppekant fan it boarst sûnder wite ûnderbrekkings yn it gesicht, mar it mantsje fan 'e *leucolaemus* hat in wite wynbraustreek boppe it each, in swarte streek troch it each, in wite streek ûnder it each en in wite kiel mei in swarte snorstreek. Tusken de wyfkes binne hast gjin ferskillen te sjen en binne yn it fjild hast net útinoar te hâlden.

Earder waard de soarte yn it skaai *Alario* set, mar genetyske stúdzjes ha útwiisd dat de soarte besibbe is oan *Serinus*. De ûndersoarte *leucolaemus* waard earder ek as in apart soarte behannele.

## Hâlden en dragen
It binne fûgels dy't yn groepen ûnregelmjittich migrearje op syk nei iten en wetter. It iten bestiet út sied fan gers en krûden dy't se op de grûn fine.
It lytse nêst is komfoarmich en makke fan gers en fearkes, dat goed ferstoppe sit yn in lege strûk. It wyfke leit meastentiids 2 oant 5 blau-wite aaikes mei brune plakjes. Bûten de briedtiid kinne de fûgels yn gruttere kloften oant 200 fûgels foarkomme.  
## Status
De swartkopkanarje wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. Neffens BirdLife International is it ferspriedingsgebiet grut en wurdt de populaasjetrend as stabyl beskôge.
August Schwartz

**August Schwartz** (Dortmund, 29 maaie 1837  - Aldenburch 23 maaie 1904)     wie in printer en boekferkeaper. Hy wurdt beskôge as de "útfiner" fan 'e ansichtkaart. Hy wie de earste Dútser dy't in yllustrearre ansichtkaart printe en ferstjoerde. Yn dy tiid wiene der al foargongers, mar dy wurde net beskôge as ansichtkaarten.

## Utfiner fan 'e ansichtkaart

Schwartz stjoerde op 16 july 1870 in printe ansichtkaart nei syn skoanâlden yn Magdeburg, goed twa wiken nei de ynfiering fan ansichtkaarten yn 'e Noard-Dútske Konfederaasje. De kaart hie in lyts artilleryplaatsje dat letter op 'e adreskant yn 'e linker boppeste hoeke printe wie.  Hy keas de ôfbylding fanwegen de mobilisaasje dy't doe oan 'e gong wie foar de Frânsk-Prusyske Oarloch, en de tekst ferwiist dêr ek nei. Fanwegen it seldsume rjochthoekige poststimpel dat brûkt wurdt om de postsegel te devaluearjen, wurdt oannommen dat de kaart gjin ferfalsking is.  
Yn 'e hjerst fan 1875 brocht er ek in lytse oplage fan 25 ansichtkaarten út, wêrtroch't er ien fan 'e earste kommersjele útjouwers fan ansichtkaarten ea wie.

## Keppeling om utens
East-Kaap

De **East-Kaap** (Afrikaansk: *Oos-Kaap*, Ingelsk: *Eastern Cape*, Xhosa: *eMpuma Kapa*, Khoekhoe: *Aiǂoas!hub*) is in provinsje yn it suden fan Súd-Afrika dy't bekend stiet om de rûge kustline. It lânskip fariearret fan 'e drûge flakten fan 'e Karoo oant de griene piken fan 'e Drakensbergen. East-Kaap is rûchwei fjouwer kear sa grut as Nederlân. 

## Skiednis
De skiednis fan 'e provinsje is nau ferbûn mei de Xhosa-kultuer en de koloniale striid. Yn 1488 kamen de Portugezen hjir as earste Europeanen oan lân, folge troch de Britten yn 1820. It gebiet wie it toaniel fan 'e saneamde grinskrigen tusken de Xhosa, de Britske kolonisten en de Afrikaners. Under it apartheidsrezjym bestie in grut part fan 'e provinsje út de thúslannen Transkei en Ciskei. Yn 1994 waarden dizze gebieden mei it eastlike part fan 'e âlde Kaapprovinsje gearfoege ta de hjoeddeiske provinsje East-Kaap. 

## Bestjoer
It bestjoerlik sintrum fan 'e provinsje is de haadstêd Bhisho. It provinsjaal bestjoer stiet ûnder lieding fan in premier en in Utfierende Ried (kabinet), wylst de wetjaande macht by it Provinsjaal Parlemint fan de East-Kaap leit. 

Op lokaal nivo is de provinsje opdield yn ferskate bestjoerslagen:
* 2 metropoalgemeenten (grutte stêdsgebieten dy't selsstannich bestjoerd wurde): Nelson Mandela Bay (Gqeberha/Port Elizabeth en omkriten) en Buffalo City (East-Londen en omkriten).
* 6 distriktsgemeenten. Distriktsgemeenten bestjoere de gruttere, meastentiids lannelike regio's en koördinearje it belied foar ferskate lytse gemeenten.
* 31 lokale gemeenten Distrikten binne fierder ûnderferdield yn totaal 31 lokale gemeenten, dy't de direkte tsjinstferliening oan 'e boargers regelje.

## Lânskip

It lânskip fan 'e East-Kaap bestiet út in rûge kustline fan 'e Wylde Kust oant de sniebedekte piken fan 'e Drakensbergen. De provinsje hat ferskillende natuerparken, lykas it ferneamde Nasjonaal Park Addo Elephant, dêr't de "Big Seven" (oaljefant, noashoarn, liuw, buffel, loaihoars, súdkaper en wite haai) foarkomme. It binnenlân bestiet foar in grut part út de drûge Karoo. 

## Befolking en talen
De grutte mearderheid fan 'e befolking (mear as 85%) is fan Afrikaanske ôfkomst, benammen Xhosa. De provinsje is de iennichste yn Súd-Afrika dêr't Xhosa de absolute mearderheidstaal is. Dêrnjonken wurdt Afrikaansk, Ingelsk en Sotho praat. De befolkingstichtens is relatyf leech, om't grutte dielen fan 'e provinsje lannelik binne. 

### Religy

It kristendom hat mei likernôch 85-90% de grutste oanhing. In soad minsken binne lid fan de tradisjonele tsjerken lykas de Methodistentsjerke, de Anglikaanske Tsjerke of de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke (NGK). Dêrnjonken ha de saneamde African Independent Churches in soad leden. De islam, it hindoeïsme en joadedom ha in lytse oanhing fan minder as 1%.

## Grutste plakken
In soad plakken hawwe resint in nije offisjele namme krigen (lykas Gqeberha en Makhanda). Yn 'e tabel steane de nammen dy't hjoed-de-dei offisjeel fêstlein binne. De Afrikaanske nammen wurde yn it deistich libben troch de Afrikaansktalige befolking noch hieltiten in soad brûkt.

De wichtichste stêden binne:
Machatsjkala

**Machatsjkala** (Russysk: Махачкала) is de haadstêd fan 'e Russyske republyk Dagestan. De stêd leit oan 'e westkust fan 'e Kaspyske See en oan 'e foet fan 'e Kaukasus. It is ien fan 'e fluchst groeiende stêden fan Ruslân en it wichtichste ekonomyske en kulturele sintrum fan 'e regio.

## Skiednis
De stêd waard yn 1844 stifte as de nei Peter de Grutte ferneamde Russyske fêsting Petrovskoje, dy't it gebiet yn 1722 besocht hie. Yn 1857 krige de delsetting stedsrjochten en waard de namme feroare yn Petrovsk-Port. Troch de oanlis fan 'e haven en it spoar ferbûn de stêd de Kaukasus mei de rest fan it ryk, wat soarge foar in rappe groei fan 'e hannel.

Nei de Russyske Revolúsje waard de stêd yn 1921 de haadstêd fan de Dagestaanske Autonome Sosjalistyske Sovjetrepublyk. De namme waard doe feroare yn Machatsjkala, ta eare fan de Dagestaanske revolúsjonêr Magomed-Ali Dachadajev (bynamme 'Machatsj').

Yn 1970 waard de stêd troffen troch in swiere ierdskodding en in soad minsken waarden twongen om de stêd wer op te bouwen. Troch út útinoar fallen fan 'e Sovjet-Uny yn 1991 hie de stêd te meitsjen mei konflikten yn 'e noardlike Kaukasus. Nettsjinsteande dy ûnrest hat de stêd in massive befolkingsgroei trochmakke, foaral trochdat in soad minsken fan it plattelân nei de stêd ferfearen.

## Stêdsyndieling
Machatsjkala bestiet út trije distrikten (*rajony*):

*Leninski-rajon
*Sovjetski-rajon
*Kirovski-rajon

## Ekonomy
Machatsjkala is in wichtige havenstêd oan 'e Kaspyske See. De ekonomyske bestiet út oaljeraffinaazje, metaalferwurking en tekstylyndustry. De haven wurdt brûkt foar fearboaten tusken Ruslân, Iran, Turkmenistan en Kazachstan.

## Befolking
De befolking fan Makhatsjkala is tige ferskaat en bestiet út mear as 60 ferskillende etnyske groepen. De grutste groepen binne de Avaren, Darginen, Kûmukken, Lezgjinnen en Laken. De dominante religy is de islam (sûnnisme).

### Befolkingsûntwikkeling

## Sport
De ferneamdste fuotbalklup fan 'e stêd is Anzji Machatsjkala. Yn 2011 kocht de miljardêr Suleyman Kerimov wrâldstjerren lykas Samuel Eto'o en Roberto Carlos en wie de Nederlânske trainer Guus Hiddink sûnt 2012 dêr trainer en fise-foarsitter. Nei dy gouden jierren rekke de klup lykwols yn 'e finansjele swierrichheden. It Stadion Dinamo leit yn it sintrum fan 'e stêd en is it histoaryske hert fan 'e sport yn Machatsjkala.

De regio stiet bekend om it leverjen fan olympysk kampioenen yn it frije-styl wrakseljen.
Frijsteat (provinsje)

De **Frijsteat** (Ingelsk: *Free State*; Afrikaansk: *Vrystaat*; Sotho: *Freistata*) is in provinsje yn it hert fan Súd-Afrika. De provinsje leit op 'e hege binnenlânske flakte en wurdt ek wol de "nôtskuorre" fan it lân neamd fanwegen de grutskalige lânbou. De Frijsteat is rûchwei trije kear sa grut as Nederlân.

## Skiednis
De skiednis fan 'e provinsje is nau ferbûn mei de trek fan 'e Boeren út de Kaapprovinsje wei yn 'e 19e iuw. Yn 1854 waard de ûnôfhinklike Boererepublyk fan 'e Oranje-Frijsteat stifte. Nei de Twadde Boerekriich (1899-1902) kaam it gebiet ûnder Britsk bestjoer as de Oranjerivierkoloanje, en yn 1910 waard it as de provinsje Oranje-Frijsteat diel fan 'e Uny fan Súd-Afrika. By de earste demokratyske ferkiezings yn 1994 waard de namme offisjeel feroare yn Frijsteat, en waarden de grinzen fan 'e eardere thúslannen lykas QwaQwa yn 'e provinsje opnommen.

## Bestjoer

## Lânskip

It lânskip fan 'e Frijsteat wurdt karakterisearre troch wide, iepen flakten en gloaiende greiden. Yn it easten, op 'e grins mei Lesoto, feroaret it lânskip yn 'e rûge en kleurrike sânstiennen Malutibergen. It Nasjonaal Park Golden Gate Highlands is ferneamd om syn okerkleurige rotsen. De Vaalrivier yn it noarden en de Oranjerivier yn it suden foarmje de natuerlike grinzen fan 'e provinsje.

## Befolking en talen

De Frijsteat hat in relatyf homogene befolking yn ferliking mei oare provinsjes. De grutte mearderheid heart ta it Sotho-folk. Dêrtroch is Sotho de meast sprutsen memmetaal (mear as 60%). It Afrikaansk is de twadde taal fan 'e provinsje en wurdt sawol troch de blanke as de kleurlingemienskip sprutsen. De befolkingstichtens is leech, itjinge past by it agraryske karakter fan it gebiet.

### Religy
Lykas yn 'e rest fan Súd-Afrika is it kristendom de dominante religy. In grut part fan de befolking is lid fan de protestantske tsjerken, wêrûnder de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke (NGK) en ferskate pinkstergemeenten. Ek de tradisjonele Afrikaanske tsjerken (Zion Christian Church) hawwe in grutte oanhing ûnder de swarte befolking.

## Grutste plakken
De Frijsteat hat in oantal wichtige stêden dy't faak ûntstien binne as lânbousintra of troch de fynst fan goud en oare mineralen.
Noardwest (Súd-Afrika)

**Noardwest** (Afrikaansk: *Noord-Wes*, Ingelsk: *North West*, Tswana: *Bokone Bophirima*) is in provinsje fan Súd-Afrika dy't grinzet oan Botswana yn it noarden. De provinsje stiet bekend om syn rykdom oan mineralen (benammen platina) en om de lânbou. It wurdt ek wol de "Platinaprovinsje" neamd.

## Skiednis
De provinsje Noardwest ûntstie yn 1994 troch it gearfoegjen fan it eardere "ûnôfhinklike" thúslân Bophuthatswana mei it westlike part fan 'e âlde provinsje Transvaal en in stikje fan 'e Kaapprovinsje. It gebiet hat in lange skiednis fan 'e Tswana-folken, dy't hjir al iuwenlang wenje. Yn 'e 19e iuw fûnen der grutte feroaringen plak troch de *[[Difaqane]]* (stammekrigen) en de komst fan 'e Boeren.

## Bestjoer
De haadstêd is Mahikeng (foarhinne Mafikeng), dy't ferneamd is om it belis yn 'e Twadde Boerekriich. De grutste stêd en it ekonomysk hert is lykwols Rustenburg, fanwegen de platinumminen.

## Lânskip en Toerisme
It lânskip bestiet foar it grutste part út flakten mei gers en strûken, mar yn it easten lizze de Magaliesberg. De provinsje hat wichtige natuerparken, lykas it Nasjonaal Park Pilanesberg, dat yn in âlde fulkaankrater leit. Ek it wrâldferneamde fakânsje-oard Sun City leit yn Noardwest. Yn it suden fan 'e provinsje leit de Vredefortkrater, de grutste kraterynslach op ierde, dy't op 'e Wrâlderfgoedlist fan UNESCO stiet.

## Befolking en talen
De mearderheid fan 'e befolking heart ta it Tswana-folk. Dêrtroch is de taal Tswana (Setswana) de dominante memmetaal (71,5% yn 2022). Oare talen dy't in soad praat wurde binne it Afrikaansk (7,3%), benammen yn lânboustêden lykas Potchefstroom en Vryburg, en it Sotho (5,0%).

## Grutste plakken
Pappegaaiamandines

De **pappegaaiamandines** (*Erythrura*) foarmje in fûgelskaai fan lytse, kleurrike prachtfinken út Súdeast-Aazje, Noard-Austraalje en ferskate eilannen yn 'e Stille Oseaan. Se steane bekend om harren opfallende fearrekleed, dat faak foar it grutste part grien is, kombinearre mei felle kleuren lykas read, blau of giel op 'e kop en sturt. 

De measte soarten libje yn tropyske reinwâlden, boskrânen of gerslannen mei strûken. It binne skrutene fûgels dy't harren graach ferstopje yn it tichte grien. Se ite benammen gerssied, mar guon soarten ite ek ynsekten of figen. De fersprieding fan guon soarten is tige beheind ta spesifike eilannen, wat se kwetsber makket foar habitatferlies.

Yn 'e fûgelhâlderij binne guon soarten fan it skaai populêr fanwegen harren prachtige kleuren, al freget it hâlden om spesifike kennis en ûnderfining.

De typesoarte fan it skaai is de readkoppappegaaiamandine (*Erythrura psittacea*).

## Soarten