open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Montabaur

**Montabaur** is in stêd yn de Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It is de Kreisstadt fan de Westerwaldkreis en it bestjoerssintrum fan de Verbandsgemeinde Montabaur, dêr't noch 24 Ortsgemeinden ûnder falle. Montabauer is bekend fanwegen it barokke slot, dat it stedsbyld behearsket. Dêrnjonken is de stêd ek bûten de regio bekend fanwegen it Fashion-Outlet-Center.

## Geografy
Montabaur leit yn it suden fan it Westerwald.

## Skiednis
De skiednis fan Montabaur giet op it jier 959 werom, doe't it kastiel Humbach (*çastellum Humbacense*), it tsjintwurdige slot, foar it earst neamd waard. Nei't aartsbiskop Dietrich von Wied yn 1217 fan in krústocht werom kaam, liet dy it ferneatige kastiel werbouwe. Hy ferneamde it slot 'Mons Tabor' nei de berch Tabor yn Israel, it plak fan de transfiguraasje fan Jezus. Dy namme waard lang om let Montabaur. Yn 1291 krige Montabaur fan kening Rudolf stedsrjochten. 

## Stedsdielen
Montabaur hat njonken de stedskearn noch sân stedsdielen, dy't tagelyk saneamde Ortsbezirke foarmje. 

## It besjen wurdich
Boppe de stêd stiet op in 321 meter hege heuvel it barokke slot Montabaur. It slot tsjinnet tsjintwurdich as in foarmings- en kongressintrum fan de 'Akademie Deutscher Genossenschaften'.

De midsiuwske stedsmuorre bleau yn dielen bewarre. It âldste bouwurk fan de ferdigeningswurken is de 20 meter hege 'Wolfsturm' út de 14e iuw, dy't ek as finzenis tsjinne en dêr't heksenprosessen holden waarden. Yn de histoaryske binnenstêd binne it neogoatyske stedhûs 'Roter Löwe' en in tal fakwurkhûzen út de 16e en 17e iuw it besjen wurdich. De roomske Sint-Petrustsjerke mei twa tuorren is letgoatysk. 

Bûten de stêd yn it Ortbezirk Wirzenborn stiet de oan Marije wijde beafeartstsjerke út 1498-1510. Yn de tsjerke stiet in genedebyld út 1380. 

## Ferkear
Montabaur hat in stasjon fan de Intercity-Express oan it trajekt Keulen-Frankfurt. De stêd leit oan de súdlike kant fan de E35.
Montabaur (Verbandsgemeinde)

**Montabaur** is in ferbânsgemeente yn 'e lânkring Westerwaldkreis yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It bestjoersintrum fan de ferbânsgemeente is Montabaur.  

De ferbânsgemeente Montabaur bestiet njonken de stêd Montabaur út 24 *[[Ortsgemeinde]]n*. 

## Plakken

## Keppeling om utens
* Side ferbânsgemeente Montabaur
Kreisstadt

In **Kreisstadt** is in stêd yn Dútslân, dêr't it bestjoer fan in lânkring (*Landkreis*) of kring (*Kreis*) syn sit hat. Net alle lânkringen hawwe in Kreisstadt.

## Kreishauptort
De útwurking fan in Kreisstadt is yn Dútslân net unifoarm en dat betsjut dat der tusken de dielsteaten lytse ferskillen wêze kinne. As it bestjoer fan in gemeente syn sit hat yn in plak dy't net de stedsstatus besit, wurdt dat plak *Kreishauptort* neamd. Dit bart lykwols net faak, en sûnt Westerstede offisjeel stêd wurden is, is allinne Garmisch-Partenkirchen yn Beieren oerbleun as Kreishauptort.

## Lânkring
Derbinne ek lânkringen, der't it bestjoer syn sit fan hat yn in oanbuorjende stêd. Meastentiids joech dy stêd de namme oan de lânkring, wylst de stêd dêr sels gjin diel fan útmakket. In foarbyld dêrfan is de lânkring Heilbronn. 

## Große Kreisstadt
In aparte groep stêden foarmje de *Große Kreisstädte*. Dy groep hat yn in lânkring in bysûndere status mei't hja in tal taken fan de lânkring oernimme en foar de stêd sels útierd. De Große Kreisstadt is dus in tuskenfoarm fan de lânkring en de Kreisfreie Stadt.
Dornburg (Hessen)

**Dornburg** is in gemeente yn de lânkring Limburg-Weilburg yn 'e Dútske dielsteat Hessen. it bestjoer fan de gemeente hat syn sit yn Frickhofen.

## Geografy
Dornburg leit yn it Westerwald en grinzget oan gemeenten fan de Westerwaldkreis yn Rynlân-Palts en plakken fan de lânkring Limburg-Weilburg yn Hessen. 

## Skiednis
De gemeente ûntstie op 1 febrewaris 1971 yn it ramt fan de weryndielings yn Hessen troch in frijwillige gearfoeging fan de trije eardere selsstannige gemeenten Frickhofen, Dorndorf en Wilsenroth.

## Yndieling
Dornburg bestiet út fiif *[[Ortsteil]]en*: 

* Frickhofen (sit fan it bestjoer)
* Langendernbach
* Wilsenroth
* Dorndorf 
* Thalheim
Nico Rienks

**Nicolaas Hessel (Nico) Rienks** (Tiel, 1 febrewaris 1962) is in earder Nederlânsk roeier. 

## Karriêre
Rienks die fiif kear mei oan de Olympyske Spullen. Hy wûn twa kear olympysk goud yn Seoel 1988 yn de dûbbeldtwa, en yn  Atlanta 1996 yn de manlju's acht, by de Olympyske Spullen fan 1992 yn Barcelona wûn er in brûns yn de dûbbeldtwa.

Nico Rienks waard yn 1991 yn Wenen wrâldkampioen yn de dûbbeldtwa, en wûn trije kear sulver yn 1989 yn de dûbbeldtwa en yn 1994 en 1995 mei de manlju's acht.

Yn 2005 wie Rienks ien fan de fiif earste sporters dy't eare waarden mei de Fanny-Blankers-Koen-Troffee, in oeuvrepriis bedoeld foar sporters mei bûtengewoane fertsjinsten foar de Nederlânske sport.

## Priveelibben
Rienks is fysiolooch en hat in eigen bedriuw. Rienks is boaske mei roeister Harriet van Ettekoven. It pear hat twa soannen, Rik Rienks en Ralf Rienks dy't ek aktyf yn it roeien binne, en krekt as harren heit en mem de Olympyske Spullen wisten te beheljen.
Apollinariskirche (Remagen)

De **Apollinaristsjerke** is in katolike tsjerke op de Apollinarisberg by de stêd Remagen, Dútslân .

## Foargongers
Op it plak stie ea in romeinske timpel. Yn de 5e en 6e iuw waard de heuvel Martinusberg neamd om't der nei alle gedachten in Frankyske kapel stie dy't oan Sint-Martinus wijd wie, de patroan fan de Franken. Yn de 9e iuw waard dy kapel troch in romaanske tsjerke ferfongen.  

Yn 1110 waard troch benediktinen fan de Sint-Michaelsabdij yn Siegburg in proasdij oprjochte. Tsjin it ein fan de 14e iuw waarden reliken fan de hillige Apollinaris nei Remagen brocht, dy't in soad pylgers opleveren. Wis is dat de Apollinarisberg sûnt 1384 in beafeartsplak wie. De sarkofaach yn de krypte fan de tsjerke mei dêryn de reliken stamt út de 14e iuw.

## Hjoeddeiske tsjerke
Yn de Frânske tiid waard de benediktynske proasdij opheft. Twa bruorren kochten de grûn mei de gebouwen yn 1807 op, dy't it yn 1836 trochferkochten oan greve Franz Egon von Fürstenberg-Stammheim. Syn plan om de âlde tsjerke mei nije beskildering te fersieren mislearre om 't de tsjerke te brekfallich wie, sadat it beslút nommen waard om it gebou ôf te brekken. 

De greve frege oan de út Düsseldorf ôfkomstige arsjitekt Ernst Friedrich Zwirner in ûntwerp te meitsjen foar nijbou. Ynearsten makke de arsjitekt in neoromaansk ûntwerp, mar dy styl waard yn roomske Remagen te protestantsk beöardiele. Dêrom frege de opdrachtjouwer foar in nij ûntwerp yn de mear katolike neogoatyske styl. 

De earste stien waard op 22 july 1839 lein en op 24 maart 1857 waard de tsjerke ynwijd. Leden fan de Nazareners, in romantysk-religieuze streaming yn Dútslân, beskilderen it gebou.  

Remagen waard troch de Ludendorffbrêge oer de Ryn yn de Twadde Wrâldkriich slim troffen troch it oarlochsgeweld. De tsjerke bleau sparre, mar in V2-raket dy't yn de omjouwing ynsloech skansearre de dakken en ramen fan de tsjerke en it kleaster. De reparaasjes fûnen pas yn 1947 plak, sadat focht de fresko's slim oanstaaste. De Fransiskanen stelden yn de kriichstiid harren gebouwen beskikber as skûlplak foar de befolking fan Remagen. 

Tusken 25 maart 1857 oant 31 desimber soargen Fransiskanen foar de Apollinaristsjerke. Sûnt 2007 naam de Nederlânske oarder fan de Mienskip fan de krusige en ferrezen Leafde út Maastricht it behear fan de tsjerke oer. Yn 1972 waarden de âlde kleastergebouwen ôfbrutsen en ferfongen troch nijbou. Sûnt 1985 waard de tsjerke stadichoan restaurearre.
Ard Schenk

**Adrianus (Ard) Schenk** (Anna Paulowna, 16 septimber 1944) is in earder Nederlânsk reedrider. Schenk wûn tusken 1963 en 1974 meardere gouden medaljes by de Olympyske Winterspullen, Wrâldkampioenskippen en Europeeske kampioenskippen. De jierren dat Schenk syn reedrydsuksessen fierde, geane troch foar it tiidrek fan "*Ard en Keessie*". Mei Keessie wurdt Kees Verkerk bedoeld, syn wichtichste Nederlânske rivaal op it iis.

Oan de ein fan it seizoen 1972 stapte Schenk, tegearre mei in tal oare reedriders, oer nei it nij opstarte profsirkwy fan de *International Speed Skating League* en waard dêr ien kear wrâldkampioen. Oant 1976 stie Schenk boppe-oan de wrâldranglist fan alle tiden, de saneamde *Adelskalinder*.

Yn 2005 wie Schenk ien fan de fiif earste sporters dy't eare waarden mei de Fanny-Blankers-Koen-Troffee, in oeuvrepriis bedoeld foar sporters mei bûtengewoane fertsjinsten foar de Nederlânske sport.

## Persoanlike rekords

## Resultaten
Grutte Priis Formule 1 fan Singapoer 2019

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Singapoer]]** 2019 yn Singapoer op 22 septimber.
It wie de fiiftjinde race fan 21 races fan de Formule 1 yn 2019. Hy waard op it Marina Bay sirkwy hâlden. De race waard hâlden oer 61 omgongen op it 5 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 308,7 kilometer.

## Kwalifikaasje
* Sergio Pérez waard fiif plakken weromset by de start fanwegen in fersnellingsbakwiksel.
* Daniel Ricciardo Waard diskwalifisearre fanwegen it brûken fan elektroanyske funksjes fan syn auto dy't net tastien wiene. En moast derom efteroan starte yn de wedstriid. 

## Utslach Grutte Priis
* Antonio Giovinazzi krige in straf fan tsien sekonden om't der de oanwizingen fan de wedstriid lieding net opfolge hie.

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Grutte Priis Formule 1 fan Ruslân 2019

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Ruslân]]** 2019 yn Sotsji op 29 septimber.
It wie de sechsstjinde race fan 21 races fan de Formule 1 yn 2019. Hy waard op it Sochi Autodrom hâlden. De race waard hâlden oer 53 omgongen, op it 5,8 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 309,7 kilometer. 

## Kwalifikaasje
* Max Verstappen, Pierre Gasly en Alexander Albon waarden elk fiif plakken weromset by de start fanwegen it wikseljen fan it meardere motorûnderdielen.
* Robert Kubica moast efteroan starte fanwegen it wikseljen fan meardere motorûnderdielen.
* Daniil Kvyat moast efteroan starte fanwegen it wikseljen fan meardere motorûnderdielen, en gie net mear fan start yn de kwalifikaasje.

## Utslach Grutte Priis
* Alexander Albon starte út de pitstrjitte wei, om't der nei de kwalifikaasje noch oan syn auto wurke wie.
* Kevin Magnussen krige in straf fan fiif sekonden om't er bûten de baan west hie.

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Municipal Waste

**Municipal Waste** is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 2001 yn Richmond. De band brocht yn 2003 syn debútalbum *Waste 'Em All* út. De teksten fan de band gean benammen oer polityk, maatskippij en feesten. Municipal Waste hat sân studio-albums en ien live album útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums
Warkings

**Warkings** is in ynternasjonale powermetalband oprjochte yn 2018 yn de Alperegio. De band brocht yn 2018 syn debútalbum *Reborn* út. De teksten fan de band gean benammen oer krigers en kriich. Warking hat fjouwer studio-albums útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums
Cane Hill (band)

**Cane Hill** is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 2011 yn New Orleans. De band brocht yn 2016 syn debútalbum *Smile* út. Cane Hill hat twa studio-albums útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums

;EP
* Cane Hill - (23 oktober, 2015) -  Rise
* Kill The Sun - (18 jannewaris, 2019) - Rise
* Krewe d'Amour, Vol. II - (11 febrewaris, 2022) - *útbrocht yn eigen behear*
Kryptos (band)

**Kryptos** is in  Yndiaaske metalband oprjochte yn 1998 yn Bangalore. De band brocht yn 2005 syn debútalbum *Spiral Ascent* út. De teksten fan de band gean benammen oer mytology, it okkulte, it paranormale en science fiction. Kryptos hat seis studio-albums útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums
Spirit Adrift

**Spirit Adrift** is in Amerikaanske metalband oprjochte yn 2015 as soloprojekt fan sjonger en gitarist Nate Garrett en is fan 2017 ôf in folweardige band. De band brocht yn 2016 syn debútalbum *Chained to Oblivion* út. De teksten fan de band gean benammen oer de dea, eksistinsjalisme, en de apokalyps. Spirit Adrift hat fjouwer studio-albums útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums

;EP
* Behind - Beyond - (26 febrewaris, 2016) - Prosthetic
* Angel & Abyss Redux EP - (19 juny, 2020) - 20 Buck Spin
* Forge Your Future - (19 oktober, 2021) - Century Media
* 20 Centuries Gone - (19 augustus, 2022) - Century Media
Undeath (deathmetal)

**Undeath** is in Amerikaanske deathmetalband oprjochte yn 2018 yn Rochester. De band brocht yn 2020 syn debútalbum *Lesions of a Different Kind* út. De teksten fan de band gean benammen oer somby's, undea, horror en moard. Undeath hat twa studio-albums en twa live albums útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums
Chemicide

**Chemicide ** is in Kostarikaanske metalband oprjochte yn 2006 yn San José. Chemicide  begûn ûnder de namme *Conqueror*. Fan 2008 ôf is de band fierder gien ûnder de namme Chemicide . De band brocht yn 2015 syn debútalbum *Episodes of Insanity* út. De teksten fan de band gean benammen oer sosjale rjochtfeardichheid, en geweld. Chemicide  hat fjouwer studio-albums útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums
Earthless

**Earthless** is in Amerikaanske ynstrumintale rockband oprjochte yn 2001 yn San Diego besteande út gitarist Isaiah Mitchell, bassist Mike Eginton en drummer Mario Rubalcaba. De band brocht yn 2005 syn debútalbum *Sonic Prayer* út. De nûmers dy't de band spilet binne foar it grutste part ynstrumintaal hoewol't der somtiden troch gitarist Mitchell lytste stikjes songen wurde. Earthless hat trije studio-albums en ien live-album útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums
Kastor fan Karden

**Kastor fan Karden** (* ûnbekend; † om 400 hinne) is in roomsk-katolike hillige.

## Libben en wurk
Nei alle gedachten wie Kastor ôfkomstich út Akwitaanje en by biskop Maksimus fan Trier om te learen, dy't him ek as preester wijde. Tegearre mei in pear gesellen libbe hy as hearremyt yn Karden (*Cardena*) en wurke dêr om 400 hinne oan de Mûzel, dêr't yn dy tiid de befolking al foar in grut part oergien wie op it kristendom. Nei alle gedachten stifte er mei de ek út Akwitaanje ôfkomstige Potentinus en dy syn soannen Felisius en Simplisius it kleaster fan Karden, dat oant 1802 bestie. Fan it kollegiale stift op it plak fan it grêf en Kastor's missy steane hjoed-de-dei noch in pear romaanske gebouwen lykas it 'Haus Korbisch', it gebou fan de stiftshearen en de 12e iuwkse stiftstsjerke.

## Oerdracht reliken oan Koblenz
Biskop Weomadus fan Trier liet yn it jier 780 de reliken fan Sint-Kastor opgrave en yn de Paulinustsjerke fan Karden bysette. Dat betsutte yn dy tiid de offisjele tsjerklike erkenning fan religieuze ferearing, itjinge mei de hjoeddeiske sillichferklearring ferlikene wurde kin. Op 12 novimber 837 droech aartsbiskop Hetto fan Trier it grutste part fan de Kastor-reliken oer oan de yntusken nij boude Sint-Kastortsjerke yn Koblenz. Sûnt is de hillige de patroanhillige fan de stêd Koblenz.    

## Kastorskryn yn Karden

In lyts diel fan de reliken bleau efter yn Karden en waarden yn in skryn foar de ferearing fan de hillige bewarre. Foar de reliken waard yn de 15e iuw in nije houten skryn makke. Tsjin it ein fan de 18e iuw ferdwûnen de reliken, mar oan it begjin fan de 19e iuw krige Karden in diel fan de Koblenzer reliken werom, dy't sûnt yn de histoaryske skryn rêste.    

Sûnt de jierren 1950 waard de houten skryn troch in izeren koai beskerme, mar dochs wist immen yn febrewaris 2017 in foarstelling fan de Mem Gods fan de skryn te stellen. Twa jier letter fûn de plysje yn Wiesbaden it reliëf by in heler werom. It die bliken dat de bekende keunstdief Stéphane Breitwieser út Frankryk it reliêf stellen hie. By in restauraasje fan de skryn krige it reliëf syn plak werom. 

## Feestdei
De feestdei fan Sint-Kastor is 13 februaris.
Potentinus

**Potentinus en syn soannen Felisius en Simplisius** wiene leken, dy't yn de 4e iuw libben en yn Dútslân as hilligen fereare wurde. Tegearre mei Sint-Kastor stifte Potentinus mei syn soannen yn Karden in kleaster, dat oant de sekularisaasje yn 1802 bestie. 

## Legindes
In 9e-iuwske oerlevering beskriuwt Potentinus as immen út in aadlik skaai út Akwitaanje, dy't mei syn soannen op beafeart nei Trier gyng. Biskop Maksimus fan Trier rikkemandearre Karden oan om dêr harren libben oan God te wijen en sa kamen Potentinus en syn soannen by de lettere hillige Kastor, dy't dêr as hearremyt libbe. 

Neffens in 14e-iuwske oerlevering soe Potentinus de soan fan in heidenske kening fan de Franken wêze. Potentinus hie him bekeard ta diaken en waard letter biskop fan Paderborn. As biskop besocht er syn suster, dy't ek op it kristlike leauwe oergien wie, te ferlossen út har heidenske omjouwing, mar de heidenen tamtearren him mei pylken en ûnthalzen him.

## Reliken

De reliken fan Potentinus en syn soannen kamen yn it jier 920 yn it kleaster Steinfeld yn 'e Eifel. 

Mei de Frânske besetting fan de lofter kant fan de Ryn waard it kleaster yn Steinfeld opheft en de skryn nei Parys brocht. Sûnt 1828 wurdt de skryn dêr yn it Louvre bewarre.  

## Feestdei
De feestdei fan Potentinus en syn soannen is op 18 juny fêststeld.
Ketsjûa (taal)

**Ketsjûa** (Spaansk: **Quechua**; Ketsjûa: *Runasimi* of *Runashimi*, "de taal fan it folk") is de taal fan 'e Ketsjûa, in Yndiaansk folk dat yn 'e sintrale Andes libbet. It noardlikste diel fan it taalgebiet begjint yn Súd-Kolombia en strekt him oer de bergen út nei it noardwesten fan Argentynje. De taal wurdt sprutsen troch sa'n 8 oant 10 miljoen minsken; de measten dêrfan wenje yn Perû (4,5 miljoen), Ekwador (1,5 miljoen) en Bolivia (2,9 miljoen). Yn dy lannen hat it Ketsjûa ek in offisjele status. Fan âlds wie it Ketsjûa de wichtichste omgongstaal fan it Inka-ryk (Tawantinsuyu) yn de 15e en 16e iuw. It Ketsjûa wurdt ek wol sjoen as in taalkloft, de **Ketsjûaanske talen**, om't de dialekt sa sterk faninoar ôfwike dat se ek wol as aparte talen beskôge wurde.
Hannemieke Stamperius

**Johanna Maria Jelles (Hannemieke) Stamperius** (Tiel, 12 septimber 1943 – Amsterdam, 22 novimber 2022) wie in Nederlânsk skriuwster, feministe en literatuerwittenskipper. Sy publisearre ûnder har eigen namme en ûnder de skûlnammen **Hannes Meinkema** en **Justa Abbing**.

## Biografy
Stamperius waard berne yn de Twadde Wrâldoarloch as dochter fan Jaco Stamperius, in net-troude frou dy't ûnderdûkt wie yn Tiel fanwegen har meiwurking oan it *Utrechts Kindercomité* dat Joadske bern nei ûnderdûkadressen brocht. Se begûn yn 1961 mei har stúdzje Nederlânske taal- en letterkunde en Algemiene literatuerwittenskip oan de Universiteit Utert en studearre ôf yn 1968 respektyflik 1970. Yn har studintetiid wenne se in skoft yn de Stevensfundaasje yn de Kruisstraat yn Utert. Yn 1968 troude se mei de neerlandikus Eise Postma, letter giene se útinoar.

Yn 1987 adoptearre se in Braziliaansk famke neffens de Braziliaanske wet. Om 't adopsje yn Nederlân doe noch net mooglik wie foar in frou allinnich, duorre it oant 1995 foardat se in proefproses begjinne koe om har dochter legaal adoptearje te kinnen. Sûnt dy tiid is adopsje foar allinnichsteanden mooglik neffens de Nederlânske wet. Oer de adopsjeproblematyk skreau se *Moeders kindje* (1992).

Stamperius ferstoar yn har sliep op 22 novimber 2022 yn har wenning yn Amsterdam. Se waard 79 jier.

## Literêre karriêre
Har literêre debút, de roman *De maaneter*, ferskynde yn 1974 ûnder it pseudonym Hannes Meinkema, dat se sûnt dy tiid reservearre foar har fiksje. Letter skreau se ûnder it pseudonym Justa Abbing in tal detectives. Berneboeken skreau se ûnder har eigen namme, lykas ek har wittenskiplike wurk.

It proefskrift wêrop't se yn 1977 cum laude promovearre by A.L. Sötemann, hat de titel *Marsmans 'Verzen'. Toetsing van een ergocentrisch interpretatiemodel*.

Tegearre mei Ethel Portnoy rjochte Stamperius yn 1978 *Chrysallis* op, in tydskrift foar literatuer en keunst dat twaris it jier ferskynde, dêr't publikaasjes fan froulju foarrang hiene. Oare meiwurkers oan it tydskrift wiene Liesbeth Brandt Corstius, Hanneke van Buuren en Esselien 't Hart. It blêd bleau bestean oant 1981.

Stamperius publisearre ek poëzy, foar it earst yn 1980 mei de bondel *Het persoonlijke is poëzie*. Se publisearre artikels en ferhalen yn ûnder oare de tydskriften *Opzij*, *Chrysallis*, *Schrijvers tegen apartheid*, *Hollands Maandblad* en *Avenue*.

## Huldeblyk
Stamperius krige alle jierren in earejild fan de *Stichting Fonds voor de Letteren*, mei op foarspraak fan Renate Dorrestein, dy't Stamperius har *literêre petemoei* neamde, omdat sy de earste romans fan Dorrestein begelaat hie. Yn 1989 ûntfong se de Annie Romeinpriis foar har hiele oeuvre.

Stamperius wurdt priizge om har aktivisme as blomlêzeres fan frouljusskriften, dy 't it wurk fan Nederlânsktalige en Ingelsktalige skriuwsters bondele hat. Sy wie ferantwurdlik foar werútjeften fan boeken fan Betje Wolff en Aagje Deken, Geertruida Bosboom-Toussaint en Vita Sackville-West (nei wa't har dochter ferneamd is).

## Bibliografy
* :nl:Hannemieke Stamperius#Bibliografie
Drûchnoazigen

**Drûchnoazigen** (wittenskiplike namme: *Haplorhini*), ek wol **drûchnoasapen** of **apen en spûkdieren** neamd, binne in ûnderskift fan de primaten (Primates). Dat ûnderskift wurdt foarme troch it tuskenskift fan de apen en de famylje fan de spûkdieren. Wat de drûchnoazigen ûnderskiedt fan de healapen of wietnoazigen, it iennichste oare ûnderskift fan 'e primaten, is net inkeld in drûge noas, mar dat by drûchnoazigen it primêre sintúch it gesichtsfermogen is. Dit is wêrom't hja de beide eagen oan de foarkant fan de plasse hawwe, dat hja djipte sjen kinne.

It kin wêze dat dit it skaaimerk is dat makke hat dat de drûchnoazigen in gruttere yntelliginsje ûntwikkele hawwe as healapen. In oar skaaimerk fan drûchnoazigen is dat hja gjin fitamine C oanmeitsje kinne. Dit is de grûn wêrom't drûchnoazigen net herbivoaren binne: om de fitamine C binne de apen omnivoaren, en de spûkdieren karnivoaren.

## Skiednis
It ûnderskift fan 'e drûchnoazigen waard yn de rin fan de 20e iuw foar it earst ynsteld, doe't by benammen spûkdieren út undersyk bliken die dat hja neier besibbe wienen oan de apen as oan de healapen. Oarspronklik waarden hja nammentlik as in útsûnderlike groep fan de healapen beskôge. Yn âldere literatuer is dit soms noch werom te finen.

## Klassifikaasje
Maxi Jazz

**Maxwell Fraser** (Londen, 14 juny 1957 – Londen, 23 desimber 2022), better bekend as **Maxi Jazz**, wie in Britsk rapper, dj, lietsjesskriuwer en muzikant; hy waard bekend as frontman fan de dancegroep Faithless. Nei in tafallige moeting mei producer Rollo ûntstie it idee foar in gearwurking. In namme wie troch de oertsjûge Nichiren Shoshu Boeddhist rap betocht: *Faithless*. Mei Faithless behelle Maxi Jazz grutte suksesen, de grutste hits wiene, *[[Insomnia (Faithless)|Insomnia]]* (1996), God is a DJ (1998), en We Come 1 (2001). Yn 2022 moast Faithless harren toernee ôfsizze wêrûnder in optreden yn Nederlân om't Maxi Jazz slim siik wie.

Maxi Jazz ferstoar op 23 desimber 2022, yn 'e aldens fan 65 jier oan de gefolgen fan in sykte.

## Diskografy
### Albums

### As gastmuzikant
Blood Father

*''Blood Father'' (roman), in roman fan Peter Craig út 2005
*''Blood Father'' (film), in Frânske (mar Ingelsktalige) aksjefilm út 2016, basearre op dy roman
Divergence

## Film
*''Divergence'' (film), in Hongkongske film út 2005

## Literatuer
*''Divergence'' (roman fan Charles Sheffield), in roman fan Charles Sheffield út 1991
*''Divergence'' (roman fan Tony Ballantyne), in roman fan Tony Ballantyne út 2007
*''Divergence'' (roman fan C.J. Cherryh), in roman fan C.J. Cherryh út 2020

## Muzyk
*''Divergence'' (album), in album fan Solution út 1972
Usual Suspects

"**Usual Suspects**" of "**The Usual Suspects**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

**the usual suspects*, in Ingelske term dy't betsjut "de gewoanlike fertochten", ôfkomstich út 'e ferneamde dialoochregel út 'e film *Casablanca* (1942): "*Round up the usual suspects,*" ("Arrestearje de gewoanlike fertochten mar.").

## Films
*''The Usual Suspects'' (film), in Amerikaansk-Dútske neo-noir-misdieskrillerfilm út 1995

## Muzyk
### Bands
*Usual Suspects Gang, in Britsk hiphopkollektyf
*The Usual Suspects (band), in Belgyske punkband

### Albums
*''The Usual Suspects'' (album), in album fan Joe Lynn Turner út 2005
*''Usual Suspects'' (album), in album fan de 5th Ward Boyz út 1997

### Lieten
*''The Usual Suspects'' (liet), in liet fan Rick Ross út 2009
*''Usual Suspects'' (liet), in liet fan Hollywood Undead út 2015
Reichenau (eilân)

**Reichenau** is in kleastereilân yn 'e Bodensee yn Dútslân. De gemeente falt ûnder de dielsteat Baden-Wuertemberch. It gemeentehûs stiet yn it grutste doarp Mittelzell. Op it eilân lizze de trije doarpen Oberzell, Niederzell en Mittelzell. Mittelzell is wat ynwenners oanbelanget it grutste doarp. 

## Skiednis
It eilân waard al troch Romeinen beboud en bewenne. Oant yn 'e jierren 1830 hearde de grûn by de abdij fan Reichenau of stiftingen, dy't de grûn as lien oan boeren joegen. Yn 'e jierren 1830 kaam der in ein oan it lienstelsel.   

Yn 'e simmer fan 1945 waard twatredde fan 'e bewenners fan it eilân foar twaëninheale moanne fan it eilân helle om plak te meitsjen foar likernôch 3000 Frânske finzenen út it konsintraasjekamp Dachau, dy't dêr karantêne hâlde moasten ear't hja werom gyngen nei Frankryk.

Sûnt 1838 hat it eilân in daam mei it fêstelân. Yn juny-july 1999 wie de daam nei it eilân foar ferkear wikenlang troch heechwetter ôfsletten. It eilân moast doe troch de Bundeswehr befoarriede wurde.  

## Geografy
It eilân is ûnderdiel fan 'e gemeente Reichenau. Njonken it eilân heart ek in diel fan it fêstelân by de gemeente.    

Reichenau leit yn it westlike diel fan 'e Bodensee tusken Konstanz en Radolfzell. It heechste punt fan it eilân leit op 438,7 meter boppe de seespegel en likernôch 43 meter boppe de Bodensee.

It eilân is 4,5 kilometer lang, 1,5 kilometer breed en hat in oerflak fan 4,3 km². Wat oerflak oanbelanget is it eilân it grutste eilân fan 'e hiele Bodensee en mear as seis kear sa grut as it eilân Lindau. De doarpen hawwe in ferstruide bebouwing en gjin echte kearn. 

## Abdij

De benediktynske abdij fan Reichenau is yn 724 stifte troch Sint-Pirminius en opheft yn 'e 18e iuw. De abdij is ferneamd om de ylluminaasjes dy't dêr makke waarden yn 'e Karolingyske tiid. 

Elts fan 'e trije doarpen op it eilân hat in midsiuwske abdijtsjerke: 

* Oberzell mei de 9e-iuwske Sint-Joaristsjerke
* Niederzell mei de 10e-iuwske HH. Petrus en Paulustsjerke
* Mittenzell mei de 11e-iuwske abdijtsjerke Marije en Markus.

Sûnt 2000 stiet it eilân Reichenau op 'e list fan it wrâlderfgoed fan UNESCO.

## Musea
* Museum Reichenau (oer de kleasterskiednis)
* Skatkeamer yn de munstertsjerke fan Marije en Markus
Petrus en Paulustsjerke (Reichenau-Niederzell)

De **Petrus en Paulustsjerke** (Dútsk: *St. Peter und Paul*) is in romaanske basilyk op it eilân Reichenau yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. De tsjerke stiet yn it doarp (*[[Ortsteil]]*) Niederzell en falt ûnder it wrâlderfgoed fan UNESCO.

## Skiednis
De earste tsjerke op it plak waard yn it jier 799 troch biskop Egino fan Verona stifte. Egino hie him flak foar syn dea yn 802 op it eilân werom lutsen yn in *cella* op de westlike punt fan it eilân. De biskop leit begroeven yn in 12e-iuwsk grêf yn it koer fan de tsjerke.

Dy tsjerke wie in sealtsjerke mei in apsis en wie neffens neffens bewarre reliëfs yn it noardlike sydskip tige moai fersierd. Resten fan karolingyske fresko's dy't net mear te sjen binne, tsjûgje der fan dat dy earste tsjerke ek beskildere wie. Nei twa brannen waard de tsjerke yn 1080 ôfbrutsen en op de âlde fûneminten ferfongen troch de hjoeddeiske tsjerke dy't like grut is as de âlde.  

Neffens dendrochronolysk ûndersyk binne yn 1127 de lêste wurksumheden oan it dak foltôge. Yn de jierren 1750-1760 folge in grutte ferbouwing fan it ynterieur. 

## Arsjitektuer
In yndruk fan de romaanske bûtenkant fan de tsjerke wurdt allinne noch fanút it easten bean mei de beide tuorren, dy't lykwols yn de 15e iuw noch ferhege binne. It fierstente grutte goatyske finster yn de apsis ferfangt dêr in romaansk finsterke. Súdlik wie eartiids noch in tafoege kapel en in bemuorre stik terrein. Ek de westlike kant fan de tsjerke krige in stiennen ôffreding.  

Njonken de foar de besikers yndrukwekkende apsisfresko's út de lette 11e iuw is benammen de foargonger fan de hjoeddeiske tsjerke histoarsk ynformatyf, om't de reliëfs en fresko's fan de foargonger lombardyske ynfloeden hiene, dy't foar de ûntwikkeling fan de lettere ferneamde skoalle fan Reichenau sûnt de twadde helte fan de 9e iuw sa wichtich wiene. Fan de 11e iuwske tsjerke binne fral de pylderarkades mei de strang fersierde kapitelen bewarre bleaun. 

## Ynterieur

Yn de jierren 1750-1760 waard de tsjerke yn de styl fan de rokoko ferboud. De finsters waard grutter makke en it flakke plafond ferfongen troch in stúkferwulft, wylst yn it westlike diel in oargelgalerij foar in nij oargel tafoege waard.  

De lytse Egino-kapel is troch in sydyngong tagonklik en wurdt troch de benediktinen fan de Cella Sankt Benedikt brûkt om te bidden.

## Oargel

It histoaryske oargel fan de tsjerke waard yn 1783 boud troch Johann Baptist út Überlingen. It ynstrumint besit 11 registers, ferdield oer ien manuaal en pedaal. Robert Wech út Buchloe restaurearre it oargel yn 2018.

## Klokken
De tsjerke hat fiif klokken út trije ferskillende iuwen. Neffens opgravingen soe Niederzell yn de 14e iuw in klokkejittersskoalle hân ha. Trije klokken binne troch dy skoalle getten.
Radolfzell am Bodensee

**Radolfzell am Bodensee** is in stêd yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. De stêd is op twa nei de grutste stêd fan de lânkring Konstanz en de iennige stêd mei de tafoeging *am Bodensee*. Sûnt 1 jannewaris 1975 is de stêd in Große Kreisstadt.  

Radolfzell is in kuerplak (Mettnaukur/Mettnau) en foarmet in knooppunt foar treinen. De stêd hat yndustry yn de masinebou, taleveringsbedriuwen foar de autoyndustry en tekstyl- en fiedingsmiddelenyndustry.    

## Namme
Radolfzell waard yn it jier 826 as de *Cella Ratoldi* stifte troch biskop Radolf fan Verona (amtstiid 799 oant 840, ferstoarn yn 847). 

## Geografy
Radolfzell leit oan de noardwestlike igge fan de Bodensee, oan it diel dat de Untersee hjit. It stedsgebiet leit by de Bodensee tusken 395 meter boppe de seespegel oant 675 meter boppe seenivo by it doarp Liggeringen. Oan de eastlike kant leit yn it doarpsgebiet fan Möggingen de likernôch twa kilometer lang en 600 meter brede Mindelsee.   

## Stedsyndieling
Njonken de stêd hearre sûnt de weryndielings fan 1974 ek de earder selsstannige plakken: 

* Böhringen
* Güttingen
* Liggeringen
* Markelfingen
* Möggingen
* Stahringen

## Ofbylden

Radolfzeller Münster. IMG 1.jpg|*Us-leaffrou fan Radolfzell*
Bodenseeufer in Radolfzell (10278359325).jpg|*Bodensee by Radolfzell*
Kriegsopfergedenken in Radolfzell am Bodensee.jpg|*Kriichsmonumint*


Frühlingslandschaft bei Möggingen (Radolfzell).jpg|thumb|*Lânskip by Möggingen*
Radolfzell Freilichtbühne an der Promenade (10268409655).jpg|*Iepenloftpoadium by de haven*
St. Zeno.jpg|*Tsjerke fan Stahringen*
Oarder fan de Hoasbân

De **Oarder fan de Hoasbân** (Ingelsk: *The Most Noble Ordere of the Garter*) is de heechste ridderoarder fan it Feriene Keninkryk, nei it Fiktoariakrús en it Joariskrús en is ien fan de âldste Jeropeeske ridderoarders.

## Beskriuwing
De oarder waard nei alle gedachten troch kening Edwert III fan Ingelân yn 1348 ynfierd doe't er oanspraak op de Frânske troan makke. De keningen fan Ingelân, en hjoed-de-dei dy fan it Feriene Keninkryk, binne de soevereinen fan de oarder. Yn de njoggentjinde iuw krige it Britske kabinet it foech en draach de ridders foar. Sûnt 1946 wurdt dat fannijs troch de Kroan dien. Lidmaatskip is beheind ta de monarch, de prins fan Wales (*Members ex officio*) en net mear as 24 oare leden, de *Companions*. De oarder befettet ek ekstra leden fan de Britske foarstefamylje (*Royal Knights*) en bûtenlânske monargen (*Stranger Knights and Ladies*). Nije oanstellings wurde altyd oankundige op Sint-Joarisdei, 23 april.

De ridders hawwe yn de kapel fan de oarder in sit. Op de muorre benefter harren sit is in emaillearre plaat mei in tekst en in heraldysk biedwurd oanbrocht. Dêrboppe binne in swurd en in helm mei kroan, as it om in kening giet, of in út hout sniene heraldysk symboal. Boppe harren sit binne de findels fan de ridders. 

De manlju drage de letters KG (*Knight of the Garter*) efter harren namme. Froulju hawwe LG (*Lady of the Garter*) efter harren namme. Oan de ûnderskieding is foar net-aadlike Britske ridders de titel *Sir* of *Dame* ferbûn.

It symboal fan de Oarder fan de Hoasbân is de blau fluwielen hoasbân mei it biedwurd *Honi soit qui mal y pense*, Midfrânsk foar "Skande oan him dy't der kwea fan tinkt".

Hjoeddeistige leden binne ûnder oaren kening Charles III, de prinsen William, Edward en Andrew, eardere premiers John Major en Tony Blair, Nederlânske kening Willem-Alexander en de Spaanske kening Felipe VI

## Keppelings om utens
* De heraldyk fan de oarder - heraldicsculptor.com
* Stall-Plates of the Knights of the Garter - heraldica.org
* De wapens fan hûnderten ridders yn de oarder sûnt 1348 - heraldique-europeenne.org
* Ofbyld fan de 17e-iuwske mantel - bl.uk
Spûkdiereftigen

De **spûkdiereftigen** (*Tarsiiformes*), binne in tuskenskift binnen de drûchnoazigen. Njonken de noch besteande spûkdieren (*Tarsiidae*), binne der twa útstoarne famyljes: oer-langsturtdieren (*Archicebidae*) en raumûsdieren (*Omomyidae*). Dêrfan libben de raumûsdieren fan it Let-Paleoseen oant it Ier-Mioseen. Raumûsdieren binne fossilen fan fûn yn hast alle wrâlddielen. De apen binne grif út de spûkdiereftigen fuortkaam, en dan yn it besûnder út de raumûsdieren.

Der wurdt noch ûndersyk dien nei de oerlangsturtdieren, der't earst yn 2003 in fossyl fan fûn is. Op it stuit (2022), wurdt it beskôge as de mûglike âldste mienskiplike foarfaar fan alle spûkdiereftigen, fan 55 miljoen jier werom, grif fan alle drûchnoazigen en mûglik sels fan alle primaten. Om't it fossyl fûn is yn Hubei yn Sina, suggerearret it dat de oarsprong fan alle drûchnoazigen yn Aazje leit.

## Klassifikaasje

* ûnderskift drûchnoazigen (*Haplorhini*)
** tuskenskift **spûkdiereftigen** (*Tarsiiformes*)
*** famylje: oerlangsturtdieren (Archicebidae] †
*** famylje: raumûsdieren (Omomyninae)†
*** famylje: spûkdieren (Tarsiidae)
** tuskenskift apen (Simiiformes)
Reservoir Dogs

*''Reservoir Dogs'' (film), in Amerikaanske film út 1992
*''Reservoir Dogs'' (soundtrack), it soundtrackalbum fan 'e film út 1992
*''Reservoir Dogs'' (fideospultsje), in fideospultsje út 2006 op basis fan 'e film út 1992
*''Reservoir Dogs'' (liet), in liet fan Bliss n Eso út 2013

## Sjoch ek
**[[Reservoir Dog]]*, in album fan Schoolly D út 1995
Grutfoarstedom Moskou

It **Grutfoarstedom Moskou** of **Grutfoarstedom Moskoovje** (Russysk: Великое княжество Московское, *Velikoje knjazjestvo Moskovskoje*) wie de foargonger fan it tsaardom Ruslân en bestie fan 1263 oant 1547.

## Stifting en earste útwreidings
It foarstedom hat syn woartels ûnder Daniël I, dy't ûnder it bewâld fan Aleksander Nevski fan de Rurik-dynasty syn soan oanstelde om it pas oprjochte Grutfoarstedom Moskou te bestjoeren. Moskou wie yn dy tiid in fazalsteat fan it Mongoalske Ryk. Yn 'e rin fan de tiid sette Moskou it âldere Grutfoarstedom Vladimir-Sûzdal, de widze fan de Russyske taal en nasjonaliteit, yn it skaad en yn 1320 foarme dat foarstedom ûnderdiel fan it Grutfoarstedom Moskou. 

Yn 1478 en 1485 waarden de republyk Novgorod resp. it foarstedom Tver by Moskou foege. It foarstedom Moskou bleau oant 1480 in fazal fan de Gouden Heap, oant nei ferskillende opstannen it Grutte Stean oan de Ugra dêr definityf in ein oan makke.

## Opfolger Byzantium
Ivan III konsolidearre de steat yn syn 43-jierrich bewâld. Yn dy tiid wie de machtichste tsjinstanner fan Moskou it Grutfoarstedom Litouwen. Yn 1503 wie it ryk al trijeris sa grut en Ivan makke oanspraak op de titel 'Hearsker fan alle Rûs'. Troch syn houlik mei Sofia Palaiologina, in omkesizzer fan Konstantyn XI Palaiologos, de lêste Byzantynske keizer, seach Ivan III syn Ryk as opfolger fan Byzantium en waard Moskou as it Tredde Rome foarsteld. De migraasje fan Byzantinen nei de fal fan Konstantinopel hie in grutte ynfloed op de identiteit fan Moskou as erfgenamt fan de otterdokse tradysjes. 

Ivan's opfolger Vasili III oermastere yn 1512 Smolensk op Litouwen en ferlei de grinzen fan Moskoovje nei de Dnjepr.

## Tsaardom
Vasili's soan Ivan IV, bekender as Ivan de Grousume, wie noch mar in poppe nei de dea fan syn heit yn 1533. Hy waard kroand yn 1547 en naam by it útroppen fan it tsaardom Ruslân (Царство Русcкое, Tsarstvo Rûsskoje) de titel tsaar oan.

Under Peter de Grutte waard it tsaardom in grutte macht, dêr't oare Europeeske machten rekken mei hâlde moasten. Oan it tsaardom kaam in ein yn 1721, doe't Peter de Grutte it Keizerryk Ruslân (Российская Империя) útrôp.
Pelé

**Pelé** bynamme fan **Edson Arantes do Nascimento** (Três Corações, 23 oktober 1938 – São Paulo, 29 desimber 2022) wie in Brazyljaansk fuotballer dy't as oanfaller spile. Yn 1956 makke hy syn debút foar it alvetal fan Santos. Yn syn karriêre wûn Pelé in soad grutte prizen, wêrûnder trije kear de Wrâldtitel mei it Braziljaansk alvetal. Mei tanksij dizze trije wrâldtitels, syn enoarme talint, behearsking fan alle ûnderdielen fan it spul en mentaliteit wurdt Pelé troch in soad minsken as ien fan de bêste fuotballers fan alle tiden sjoen. Pelé makke yn syn hiele karriêre 1301 doelpunten, en hie dêr 1390 wedstriden foar nedich. Nei syn karriêre sette er him yn foar goede doelen en waard er in wichtich persoan by de FIFA.
Ignacy Krieger

**Ignacy Krieger** (berne yn 1817 of 1820 yn it bûten Mikołaj, distrikt Wadowice (tsjintwurdich yn de stêd Wadowice); ferstoarn op 17 juny 1889 yn Krakau)  wie in Poalske fotograaf út Krakau. Hy wie de eigener fan in fotostudio dy't de stêd en syn monuminten dokumintearre. 

## Libben en wurk
It is net bekend wêr't er en by wa't er fotografy studearre.

Yn 1860, nei't er weromkaam fan in bûtenlânske reis, dêr't er syn feardichheden by ferbettere, ferhuze er nei Krakau en fêstige dêr in atelier. Yn maaie fan datselde jier sette er in advertinsje yn "Czas" wêryn't stie dat er portretten, medaljons, groepsfoto's, "lânskipsgesichten" en foto's fan gebouwen makke. As fotograaf krige er gau in hege posysje yn de stêd.  Om 1864 hinne hied er ek in filiaal yn Tarnów. 

Nei in twadde bûtenlânske reis yn 1865 ferhuze it atelier nei in hierhûs op de hoeke fan it Grutte Plein en ul. st. Jana.

Krieger stoar yn 1889 en waard beïerdige op it nije Joadske begraafplak yn Krakau.

## Húshâlding
Krieger troude mei Hani (Anna) fan Thieberger, mei har hie er fiif bern. De twa âldsten: Natan (1844-1903) en Amalia (1846-1928) wiene ek fotografen en holden it bedriuw yn it wurk tegearre mei harren heit en giene troch nei syn dea. Sy wiene lid fan de 'Feriening fan leafhawwers fan skiednis en monuminten fan Krakau', dy't foto's út de studio fan de Kriegers brûkte, bygelyks yn harren tydskrift "Rocznik Krakowski".

## Technyk
Yn it earstoan brûkte Krieger it kollodiumprosedee, dat er nei de midden fan de jierren 1880 ferfong troch broomgelatine. De wiete kolloadiumplaat ferdwûn lykwols net hielendal út it fabryk fan Krieger en waard ek nei 1890 noch brûkt yn de reproduksjefotografy.

## Keppeling om utens
* [Foto's fan Ignacy Krieger](https://polona.pl/search/?query=Ignacy_Krieger&filters=creator:%22Krieger,_Ignacy_(1820--1889)%22,creator:%22Krieger,_Ignacy_(1820--1889)_Fotografie%22,creator:%22Krieger,_Ignacy_(1820--1889)._Fotografie%22,public:1,hasTextContent:0) yn de digitale bibleteek Polona
Klade

In **klade** (fan Aldgryksk κλαδος, *klados*, "twiich") is yn 'e taksonomy de oantsjutting foar in monofyletyske groep organismen. Sa'n groep bestiet út in lêste mienskiplike foarâlder mei dy syn lineêre neiteam. It tsjinstelde is in parafyletyske groep, dêr't ek organismen by sitte dy't net ta de neiteam fan 'e oanbelangjende lêste mienskiplike foarâlder hearre, of dêr't krekt in diel fan 'e neiteam fan 'e oanbelangjende lêste mienskiplike foarâlder út ûntbrekt. Yn 'e taksonomy binne allinnich monofyletyske groepen jildich, wylst parafyletyske groepen opdield tsjinje te wurden. Foarhinne waard besocht ta in monofyletyske taksonomy te kommen troch it ferlykjen fan 'e morfology fan organismen, dus hoe't se derút sjogge. No't tsjintwurdich ûndersyk nei it DNA dien wurde kin, docht bliken dat der foarhinne in protte flaters makke binne.

## Foarbyld fan in klade
# Minsken (wittenskiplike namme: *Homo*) binne wat de klassifikaasje oangiet in soarte fan de dieren (*Animalia*). Dat, de minsken heart ta it taksonomyske ryk fan 'e dieren.
# Fûgels (*Aves*) binne fuortkaam út de dinosauriërs (*Dinosauria*), dat de klade fan de dinosauriërs omfiemet ek de fûgels.
Lêste mienskiplike foarâlder

De **lêste mienspilike foarâlder** is in begryp út de kladistyk. It beskriuwt de lêste, dat wol sizze de resintste, foarâlderfan alle soarten dy´t in klade mienskiplik hat. Nei it ûnstean fan dizze foarâlder, binne de soarten útelkoar gongen. Dêrmei foarmje de foarâlder en alle neiteam bylkoar in monofyl klade.

## Aldste of jongste
Ditselde begryp wurdt ek omskreaun as de **âldste mienskiplike foarâlder**, of krekt as de **jongste mienskiplike foarâlder**. Yn al dy omskriuwings giet it oer de oergong yn in klade fan ien soarte - de *foarâlder* - op mear soarten - de neiteam. Dat it de *lêste* is, jout oan dat noch lettere soarten net mear mienskiplik binne mei gâns dat klade. Dat it de *jongste* wêze soe, jout oan dat er gjin lettere neiteam mear wie dy't mienskiplik binne mei gâns dat klade. Dat it de *âldste* wêze soe, jout oan dizze soarte noch mienskiplik is mei gâns it klade, mar dat lettere soarten dat net mear binne. Yn alle gefallen giet it om de mienskiplike foarâlder op de grins.

## Sibbekunde
Yn de sibbekunde wurdt it begryp *mienskiplike foarâlder* ek brûkt, mar dan giet it oer de foarteam fan alle neiteam fan in sibbe. Lykwols is der gjin absolút begjin fan de sibbe, dat der wurdt ornaris net sein dat in spesyfike foarâlder de *lêste*/*âldste*/*jongste* is.
Rjoerikiden

De **Rjoerikiden** of **Rjoeriken** is in Russyske dynasty, dy't oan it ein fan de 9e iuw troch de heal-legindaryske Rjoerik stifte waard. 

Neffens de bûten Ruslân gongbere teory stie Rjoerik, in Varjaach (Wytsing), oan 'e widze fan it Kiëvske Ryk (Kiëvske Rûs). Sûnt de 8e iuw krongen Wytsings de kontrijen fan Ruslân yn en oer de Wolga dreaune hja hannel mei Arabieren en Perzen. Mar oer it ûnstean fan de Rûs, it iermidsiuwske folk fan Ruslân, wurdt in soad yn it tsjuster taaste. Guon Russyske skiedkundigen swakke de rol fan de Varjagen by it ûnstean fan it Ryk wat ôf. Neffens har wenne de Rûs al lang op de steppen fan de Oekraïne en Súd-Ruslân foar't de Varjagen kamen. Hja soene neffens dy teory fan de Anten ôfstamme. Ienriedigens bestiet der wol oer it feit dat der lytsere of gruttere oantallen Skandinaavjers harren yn it gebiet fêstigen en sûnder de wenstige plonderings harren mei de Slaven fermongen.  

Healwei de 12e iuw foel it Kiëvske Ryk út inoar yn in groep foarstedommen, dy't troch ferskillende ôfstammelingen fan de Rjoerikiden bestjoerd waarden. It foarstedom Moskou soe tsjin 'e ein fan de 15e iuw lang om let alle oare foarstedommen oermânsk wurde en tafoegje ûnder ien Moskousk bewâld.   

De hearskers fan it Kiëvske Ryk droegen de titels *knjaz* en letter *vjeliki knjaz* (oer te setten as 'foarst' resp. 'grutfoarst'). Under Ivan III naam it Moskouse staach fan de dynasty de titel 'Prins fan hiel Ruslân' oan. Dat staach hearske oer de steat Moskoovje. De titel 'Tsaar fan hiel Ruslân' waard ûnder Ivan IV ynfierd.  

De Rjoerikiden leveren efter inoar fan 862 oant 1598 de foarsten fan it Kiëvske Ryk, it grutfoarstedom Moskou en it tsaardom Ruslân. Vasili IV wie nei in koarte ûnderbrekking yn de Tiid fan Unstjoer de lêste regearjende foarst fan it skaai. Al gau dêrnei bestjoerden de Romanov's it lân.

In tal aadlike famyljes yn Ruslân (Dolgorûkov, Repnin, Gorchakov, Gagarin) en oare lannen dy't eartiids ûnder it Poalsk-Litouske Mienebest (Ostrogski, Wareg-Massalski, Czetwertyński) foelen, stamme ôf fan de Rjoerikiden.
Wy kam fram Fryslân

***Wy kam fram Fryslân*** is in nûmer fan de Fryske band De Hûnekop yn gearwurking mei sjonger Oele Plop. Op 14 july 2022 ferskynde it as single.

## Eftergrûn
*Wy kam fram Fryslân* is skreaun troch bandleden Emiel Stoffers en Jeroen Seinstra. Stoffers sjongt it nûmer yn stienkoalingelsk, wylst Plop foar de sprutsen Fryske teksten en foar it pianospul soarget.  Stoffers rekke ynspirearre om it nûmer te skriuwen nei in reis troch Austraalje, dêr't minsken him fregen wêr't hy wei kaam. Hy fertelde altyd dat er út Fryslân kaam, mar de lokale befolking wie net bekend mei de provinsje. Dan lei er altiten út dat hy út it noarden fan Nederlân kaam. Neffens him is it nûmer bedoeld om de provinsje Fryslân mear bekendheid bûten Nederlân te jaan. Yn de tekst wurdt Fryslân dan ek net as provinsje beskreaun, mar as in lân tusken Denemark en Nederlân leit.

'Wy kam fram Fryslân' waard in Fryske hit. Yn in wike tiid waard de byhearrende fideoklip 70.000 kear op YouTube en 100.000 kear op Facebook besjoen. Der wie lykwols ek krityk op de klip: de band soe hjiryn reklame meitsje foar in nij eigen drankje. Stoffers ferdigene dizze kar troch te sizzen dat cd-ferkeapen en streamingstsjinsten net genôch jild opsmieten.  Oan 'e ein fan 2022 begûn de band in aksje om it nûmer op it earste plak yn de jierlikse NPO Radio 2 Top 2000 te krijen.  De nûmer 1-posysje waard net helle, mar it nûmer kaam wol op plak 788 de list binnen. 

Yn de Fryske Top 100 fan 2022 kaam it nûmer binnen op nûmer 1.
Hermanus Willem Koekkoek

**Hermanus Willem Koekkoek** (Amsterdam, 7 jannewaris 1867 - dêre, 9 septimber 1929) wie in Nederlânske keunstskilder, benammen bekend om syn militêre tafrielen. Hy kaam út it ferneamde skildersgeslacht Koekkoek en wie de soan fan stedsskilder Willem Koekkoek en broer fan Marinus Adrianus Koekkoek.

## Biografy
Hermanus Willem Koekkoek waard oplaat troch syn heit, Willem Koekkoek. Hy wenne en wurke ynearsten yn Amsterdam, hold fan 1887 oant 1891 yn Londen ta, dêr't syn omkes Hermanus Koekkoek de Jonge en Barend Hendrik Koekkoek yn de keunsthannel sieten, gong werom nei Amsterdam en sette yn 1901 opnij ôf nei Londen. Begjin jierren 1920 kaam er werom nei syn bertestêd, dêr 't er yn 1929 ferstoar, 62 jier âld. 

Hermanus Willem Koekkoek makke benammen namme as skilder mei militêre foarstellingen. Hy wie ien fan de inkelde Nederlânske keunstskilders dy 't dit sjenre beoefenen. In soad fan syn wurken hawwe militêre operaasjes út de Frânsk-Dútske Oarloch (1870 -1871) as ûnderwerp, dêr't er sekuer histoarysk ûndersyk foar útfierd hat. It leafst skildere er 'kavalerysjarzjes, mar ek it deistige soldatelibben hie syn omtinken. Yn Ingelân wurke er foar *The Illustrated London News*, *The Sketch* en *The Royal Magazine*. Dêr makke er tekeningen as yllustraasje fan de Twadde Boere-oarloch.
Yn 'e Earste Wrâldoarloch ferskynden syn tekeningen geregeldwei yn alle militêre tydskriften. Yn Londen en Amsterdam wurke er foar Williams & Sutch, dy't syn skilderijen ferkochten yn de Feriene Steaten en Kanada. Syn lânskippen en stillibbens wiene der populêr. 
Koekkoek makke teffens portretten, sjenrewurken, histoaryske tafrielen en dierfoarstellingen.

Ferskate fan syn skilderijen binne yn it Legermuseum yn Delft te sjen.

## Galery

Franse marinier bij fort in Cochin-China, Hermanus Willem Koekkoek.jpg|alt=Franse marinier bij fort in Cochin-China, olieverf op paneel 24,9 x 16,2 cm, gesigneerd l.o. met initialen. Herkomst: Simonis & Buunk.|*Frânske marinier by fort in Cochin-China*
HW Koekkoek, Ten aanval.png|*Ten aanval*
Koekkoek Hermanus Willem Cleaning The Swords.jpg|*De zwaarden poetsen*
Koekkoek Hermanus Willem Hussars.jpg|*Huzaren*
Koekkoek-Cavalry.jpg|*Prusyske kavaleristen*
Simonis & Buunk – Hermanus Willem Koekkoek – Argyle and Sutherland Highlander – oil on canvas.jpg|*Argyle and Sutherland Highlander*


## Keppeling om utens
*  Biografy @ *Het Schildersgeslacht Koekkoek*
King's Speech

"**King's Speech**" of "**The King's Speech**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

**[[A King's Speech]]*, in Britsk harkspul út 2009
*''The King's Speech'' (film), in Britsk-Amerikaanske film út 2010
**[[The King's Speech: How One Man Saved the British Monarchy]]*, in biografysk non-fiksjeboek fan Peter Conradi en Mark Logue út 2010
*''The King's Speech'' (toanielstik), in toanielstik út 2012, basearre op 'e film út 2010