open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lânskipshûs

It **lânskipshûs** (ek: *Lânhûs*) wie it hûs dêr't de Fryske lândei syn gearkomsten hie. It stie yn Ljouwert njonken de Kânselarij op de Hearegrêft of Twibaksmerk. 

Eartiids wie it in diel fan it minderbruorrekleaster, dêrnei de wenning fan de presidint fan it Hof fan Fryslân, nei 1594 Lânskipshûs en fan 1811 - 1835 sit fan de rjochtbank.

Yn 1849 is it ôfbrutsen en kaam it Ritske Boelema Gasthûs op dat plak. De poarte is nei de Martenastate yn Koarnjum brocht. De tinkstien fan de Frede fan Munster kaam yn de Grutte of Jakobinertsjerke fan Ljouwert.
74

## Foarfallen

* Yn Mesopotaamje ferskynt foar it lêst in astronomysk klaaitablet yn spikerskrift. It Akkadysk, in al iuwen deade taal dy't noch sporadysk as wittenskiplike taal brûkt waard, rekket no hielendal yn it ferjitboek.
* Petilius Cerialis draacht it oerbefel yn Britannia oer oan Julius Frontinus.

## Berne

## Ferstoarn
75

## Foarfallen
* Vespasianus helpt de kening fan Iberia, Mitridates soan fan Pharamanes mei de bou fan in muorre en lit yn de buert fan Tbilisi in ynskripsje efter.
* De Alanen fallen Armeenje en Meedje binnen.
* It lêst datearre klaaitablet, in astronomyske almanak, wurdt beskreaun.

## Berne

## Ferstoarn
76

## Foarfallen
* Yn Rome wurde Fespasianus Augustus (foar de 7e kear) en Titus Caesar Fespasianus, troch de Senaat fannijs keazen ta konsul fan it Imperium Romanum.
* Paus Anakletus I (76 - 88) folget Linus op as tredde paus fan Rome.

## Berne
* 24 jannewaris -Publius Aelius Hadrianus

## Ferstoarn
* Paus Linus, (paus fan 67 - 76)
77

## Foarfallen
* De Romeinen feroverje Grut-Brittanje noardwerts oant de Firth of Forth en de Firth of Clyde.
* Keizer Vespasianus lit it kadaster fan Arausio op marmer fêstlizze (sjoch Skiednis fan Orange).
* It earste diel fan de Naturalis Historia wurdt útjûn, skreaun troch Plinius de Aldere.

## Berne

## Ferstoarn
78

## Foarfallen
 
* Julius Frontinus wurdt as oerbefelhawwer fan de troepen yn Britannia ôflosse troch Julius Agrikola, de tredde kapabele befelhawwer op in rige dy't Fespasjanus nei de fiere provinsje ta sjoert. It kolonisaasjeproses foardert stadichoan. 
* De Romeinen ûnder Agrikola ûnderwerpe de Ordovices yn it noarden fan it hjoeddeiske Wales
* Yn Partje wurdt Fologases I opfolge troch Pakoarus II
* De Yndiaaske prins Aji Caka fiert it Sanskryt en it Pallawaskrift yn op Java. Der wurde al gau ek Javaanske wurden en sinnen mei skreaun.

## Berne

## Ferstoarn
80

## Foarfallen

* Ynwijing fan it Kolosseum troch de Romeinske keizer Titus.
* By in grutte brân yn Rome wurde in soad wichtige monuminten ferwoaste, wêrûnder it oarspronklike Pantheon en de Timpel fan Jupiter Optimus Maksimus.
* De earste Afrikaners betrede de Romeinske senaat.
* It Eifelakwadukt yn Dútslân wurdt boud.

## Berne
* Karprokates, religieus filosoof

## Ferstoarn
* Kening Fologases II fan de Parten 
* De hillige Timoteüs, biskop fan Efeze
* Talhae, hearsker fan it Koreaanske keninkryk Silla,
81

## Foarfallen

* De stammen fan Súdwest-Skotlân komme tsjin de Romeinske oerhearsking yn opstân. Agrikola's opmars wurdt keard. Hy ferliest tiid mei it delslaan fan de opstân fan de Damonii en Novantae.
* Domitianus wurdt keizer, hy folget syn broer Titus op.

## Berne

## Ferstoarn
* 13 septimber - Titus, keizer fan Rome
Besikerssintrum De Alde Feanen

**Besikerssintrum De Alde Feanen** is in ûnderdiel fan Nasjonaal Park De Alde Feanen. 

It sit yn de Wiidpleats yn Earnewâld. Yn dit yn 2009 offisjeel iepene sintrum sit ek it Frysk Lânboumuseum mei in Lânboueksposysje en restaurant De Bûtenpleats. Ek it bûnsburo fan de Fryske Fûgelwachten en it Wiidpleatsteater hawwe hjir ûnderdak fûn. Der wurdt foarljochting en edukaasje oer natoer, lânbou en lânskip jûn.

De tarieding begûn al yn 2001 doe't De Alde Feanen de status fan Nasjonaal Park 'yn oprjochting' krige. Doe't it fallite bungalowpark Bûtenpleats It Wiid frij kaam, kocht It Fryske Gea dizze lokaasje mei in oerflak fan 3,5 hektare. 

Op rinôfstân lizze de natoergebieten de Pettebosk, Lytse Mar en Jan Durkspolder.
84

## Foarfallen
* Nei de oerwinning op de Pikten yn Slach by Mons Graupius ropt Domitianus  Agrikola daliks werom nei Rome. Hoewol't hy útskroeven as held ferwolkomd wurdt, promovearret de keizer de potinsjel rivaal gau fuort nei de gûverneurspost oer de fredige provinsje Syria.
## Berne

## Ferstoarn
* Flavius Sabinus, man fan Julia Titi, troch eksekúsje op lêst fan keizer Domitianus
85

## Foarfallen

* Om dizze tiid wurdt de Odenwald-Limes boud dy't it Romeinske Ryk tsjin de Germanen beskermje moat.
* Stifting fan de provinsje Germania Superior.
* Domitianus wurdt *Sensor perpetuus*.
* Desebalus fan Dacia ferslacht de legaat fan Moesia.
* Nei de foltôging fan de ûnderwerping fan Brittanje giet Julius Agrikola werom nei Rome ta. Domitianus besjocht syn populêrens mei arguseagen.

## Berne

## Ferstoarn
82

## Foarfallen
* Domitia, frou fan keizer Domitianus krijt de titel *Augusta*.
* Agrikola lûkt op troch Fife yn Skotlân en ferpletteret de Venicone. Hy krijt lykwols te meitsjen mei tsjinstân fan in koalysje fan stammen feriene ûnder de Piktyske lieder Kalgakus (Kalach).
* Kalgakus komt de Romeinen oer it mad mei in nachtlike oanfal

## Berne

## Ferstoarn
86

## Foarfallen
* 19 septimber - Titus Aurelius Fulvus Boionius Arrius Antoninus, de lettere keizer Antoninus Pius

## Berne

## Ferstoarn
87

## Foarfallen
* Desebalus wurdt kening fan Daasje. 
* Grutte nederlaach fan de Romeinen tsjin de Daasjers.

## Berne
* Klaudius Ptolemaeus († 150), Gryksk astronoom, geograaf, wiskundige en muzykteoretikus.

## Ferstoarn
88

## Foarfallen
* Der wurde yn Benevento foar de timpel fan Isis ta eare fan Domitianus twa Egyptyske obelisken oprjochte. 
* Kwintilianus lûkt him werom as learaar en pleiter om syn wurk oer de opfieding fan de reedner op skrift stelle te kinnen  (*Institutio Oratoria*). (Wierskynlike datum) 

## Berne

## Ferstoarn
* Paus Anakletus, (paus fan 76 - 88)
* Han Zangdi, keizer fan de Sjineeske Han-dynasty.
89

## Foarfallen
* Plinius de Jongere wurdt kwaestor (oant 90). 
* De Daasjers ûnder Desebalus fiere tusken 85 en dit jier twa oarloggen mei Rome.
* Legio XIII Gemina wurdt nei Daasje ferpleatst fanwege de oarloch dêr.
* Domitianus ûnderdrukt in opstân yn Germania Superior. 
* Polykarpus wurdt troch Plutarchus opfolge as Patriarch fan Konstantinopel. 
* Akwinkum (no Boedapest) wurdt stifte.

## Berne

## Ferstoarn
90

## Foarfallen
* Yn Germaanje wurde de provinsjes Germania Superior (haadstêd Mainz) en Germania Ulterior (haadstêd Keulen) stifte.
* De Romeinske provinsje Moesje wurdt splitst yn Moesje superior en Moesje inferior.

## Berne

## Ferstoarn
* Julia Titi, keizerinne fan Rome en dochter fan keizer Titus (nei it besykjen fan abortus doe't hja swier wie fan har omke, keizer Domitianus)
91

## Foarfallen
* De Sjinezen oerwinne de Hunnen yn Mongoalje.
* Plinius de Jongere wurdt beneamd ta *tribunus plebis*

## Berne

## Ferstoarn
93

## Foarfallen
* Josefus foltôget syn *Skiednis fan de Joaden*.

## Berne

## Ferstoarn
* 23 augustus - Julius Agrikola, Romeinsk generaal
92

## Foarfallen
* Markomannen, Kwaden en Iazygen falle it Romeinske Ryk binnen.
## Berne

## Ferstoarn
* Herodes Agrippa II, kening fan Palestina en Libanon.
* Aristobulus fan Sjalkis
79

## Foarfallen

* 24 juny - Titus wurdt keizer, hy folget Fespasianus op.
* 24 augustus - In grutte útbarsting fan de Fesuvius ferwoastet Pompeii en Herkulaneum; dit wurdt beskreaun troch Plinius de Jongere yn in brief oan Tasitus.
* Der wurde termen boud oer Nero's Domus Aurea. It bouwurk sil oant de 15e iuw net mear sichtber wêze.

## Berne

## Ferstoarn
* 24 juny - Fespasianus, natuerlike dea.
* 24 augustus - Plinius de Aldere troch de útbarsting fan de Fesuvius
94

## Foarfallen
* Kwintilianus skriuwt in boek yn 12 dielen oer de opfieding fan in reedner.
* Keizer Domitianus iepennet de werboude Kuria Julia, it gearkomstplak fan de Romeinske senaat dy't yn 64 de Grutte brân fan Rome ferlern gie.
* Domitianus ferbant filosofen út de stêd Rome. 
* De Romeinske dichter Publius Papinius Statius lûkt him út Rome werom en giet werom nei Napels.
* Ban Chao stichtet yn de Taklamakanwoastyn by de oaze fan Tarim in keatling fan forten om de kameelkaravanen fan de Siderûte te beskermjen.

## Berne
* Han Andy, keizer fan it Sineeske Keizerryk (stoarn yn 125)

## Ferstoarn
Gondebald

**Gundebold**, **Gondebald** of ek wol **Aldgillis III** wie, neffens de *Cronica der Friesen* fan Eggerik Beninga in Fryske kening, dy't libbe hawwe soe fan 725 oant 760, en dy't tusken 748 en 760 regearre hawwe soe oer de Friezen. De legindaryske kening Gondebald bestie nei alle gedachten net; hy wie in útfining fan 12e iuwske kronykskriuwers.

Neffens lettere kronyken folge Gondebald syn heit Aldgillis II op doe't hy kaam te ferstjerren. Syn soan Redbad II soe neffens dizze ferhalen de lêste ûnôfhinklike kening fan Fryslân west hawwe. Gundebold hie it regear oer Fryslân eastlik fan 'e Lauwers (it hjoeddeistige Grinslân en East-Fryslân) en oer de Eastfryske Eilannen. Dit omdat syn pake de Slach oan de Boarn fan 'e Franken ferlern hie. 

Gundebold soe mei 7.000 striders dielnommen hawwe soe oan 'e striid fan Karel de Grutte tsjin 'e Sarasenen yn Spanje. Hy soe dêr tagelyk mei Roeland sneuvele wêze yn 'e Slach by Roncesvaux. Yn Midsiuwske kroniken, dy't foar in grut part basearre binne op fantasy, wurdt fan him ferslach dien, foar it earst yn 'e kronyk fan Pseudo-Turpyn healwei de 12e iuw. Neffens dizze kroniken wie Gondebold in pakesizzer fan de histoaryske kening Redbad en wie Dibbold, de stamhâlder fan 'e lettere boarchgreven fan Leien, in soan fan sines.
95

## Foarfallen
* Frontinus wurdt *curator akwarum*. Hy hat hjirmei it tafersjoch op de akwadukten.
* Keizer Domitianus nimt it konsulaat op him.

## Berne
* Lusius Flavius Arrianus, Romeinsk histoarikus en skriuwer (stoarn 175)

## Ferstoarn
96

## Foarfallen

* 18 septimber: Nerva wurdt keizer fan Rome, hy folget Domitianus op.

## Berne

## Ferstoarn
* 18 septimber - Keizer Domitianus (fermoarde).
* Publius Papinius Statius, Latynsk dichter.
99

## Foarfallen
* Trajanus hâldt te gean in yntocht yn Rome. Hy wurdt dêr entûsjast ûntfongen en wit goede betrekkingen oan te knoopjen mei de Senaat.

## Berne

## Ferstoarn
Atoomnûmer

It **atoomnûmer** jout oan hoefolle protoanen yn 'e kearn fan in atoom binne. It atoomnûmer is in wichtich begryp yn de gemy. It atoomnûmer bepaalt fan in atoom wêr't it yn it Periodyk Systeem stiet en ek hokfoar elemint it is.
As in Atoom elektrysk neutraal is, is it atoomnûmer lyk oan it oantal elektroanen yn de elektroanewolk. Krekt dy elektroanen jouwe in atoom syn gemyske eigenskippen.
In atoom dat net elektrysk neutraal is, is in ion.

It atoomnûmer wurdt skreaun rjochts ûnder it symboal fan it elemint. Bygelyks:

:1H (Wetterstof) of 118Uuo (Ununoctium)

It tal neutroanen yn de kearn wurdt net bepaald troch it atoomnûmer. Per atoom kin it tal neutroanen yn 'e kearn oars wêze. Atomen mei itselde atoomnûmer en in ferskillend tal neutroanen binne isotopen fan elkoar. It oantal isotopen fan ien elemint nimt ta neigeraden't de eleminten swierder wurde. Sa binne der fan fluor (atoomnûmer 9) twa isotopen, mar fan joad (atoomnûmer 53) wol sânentritich. 

## Sjoch ek
* Skiekundige eleminten
* Atoommassa

## Keppeling om utens
*
Marcel Taton

**Marcel Taton**, (Demokratyske Republyk Kongo, 1957) is in Belgysk byldzjend keunstner. Hy is autodidaktysk byldhouwer, keunstskilder, ûntwerper fan jewielen en fotograaf en folge in oplieding fan binnenhûsarsjitekt. 

Hy besiket figuratyf en surrealistysk hieltiten in fernijend byld te meitsjen. Syn ynderlike driuw en fantasij  twinge himsels in autentyk byld te meitsjen fan it gewoane bestean. It boartlike en útskroevene wurket er út yn in konkrete tins. Hy wit meastentiids yn it foar wat er meitsje wol en leit sels de titel al fêst. Taton besiket in eigen soarte iroanyske en boartlike werklikheid út te byldzjen. 

Hy wurket in soad yn brûns en hat eksposearre yn in soad lannen, ûnder oaren de Feriene Steaten.
112

## Foarfallen
* Hadrianus ferlit Rome en wurdt argont fan Atene.
## Berne
* 26 april - Markus Aurelius, Romeinsk keizer († 180)
## Ferstoarn
* Marsiana, suster fan keizer Trajanus
113

## Foarfallen
* It nije foarum fan Trajanus fan arsjitekt Apollodorus fan Damaskus wurdt foltôge.
* Yn Rome wurdt de Pylder fan Trajanus oprjochte.
* Trajanus hâldt in ekspedysje tsjin Partje en liivet Armeenje yn. 
* Lêste jier fan de yongchu-tiid fan de Eastlike Han-Dynasty yn Sjina.
## Berne

## Ferstoarn
* Plinius de jongere, Romeinsk jurist, bestjoerder en gelearde (wierskynlike datum).
111

## Foarfallen
* Gûverneur Plinius de Jongere berjochtet yn in brief oan de Romeinske keizer Trajanus oer syn foarderingen yn de ûnderfreging en bestraffing fan kristenen. (*Epistulae X 96*) (wierskynlike datum).

## Berne
*Antinous, leafste fan keizer Hadrianus. (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
Wetterstof

**Wetterstof** is in gemysk elemint mei it symboal: **H** (Latyn: **''H**ydrogenium*) en it [[atoomnûmer]] 1. It elemint is gewoanlik allinne te finen yn in de ferbining *H2* (ek wol *diwetterstof'' neamd).
Gewoanlik is wetterstof in brânber en kleurleas gas.

It elemint komt as sadanich net yn isolearre foarm foar yn normale omstannichheden, mar foarmet troch de hege reaktiviteit ferbinings. Under atmosfearyske omstannichheden foarmet wetterstof in twa-atomich molekúl: diwetterstof, dat meastal gewoan as wetterstof of wetterstofgas oantsjutten wurdt. Wetterstof is it meast foarkommende elemint yn it universum. It normale isotoop fan wetterstof "protium" bestiet mar út ien proton en ien elektron en befet dus gjin neutronen. Wetterstof is it ienige elemint dat sûnder neutronen bestiet.
Jan Frederik Oltmans

**Jan Frederik Oltmans** (De Haach, 1 septimber 1806 - Steenderen, 29 jannewaris 1854) wie in Nederlânsk skriuwer fan histoaryske romans. 

## Libben
As jongkearel kaam hy by syn heit yn tsjinst dy't belestingûntfanger yn Amsterdam wie. Doe't Oltmans sr. stoar yn 1839 waard hy net as opfolger fan syn heit beneamd wat er wol tocht hie. Faaks lei dat him oan syn swakke sûnens: hy hie astma. In nije baan socht er net. Hy libbe fan de skriuwerij en it famyljekaptaal. Doe't er finansjeel yn 'e knipe rekke ferhuze er yn 1847 nei Steenderen yn Gelderlân om't it libben dêr goedkeaper as yn 'e stêd wie. De lêste jierren fan syn libben wiene fan delgeande sûnens oant er stoar.

## Skriuwer
Oltmans is tige beynfloede troch Walter Scott en ek troch Jacob van Lennep. Syn romans wiene *Het Slot Loevestein in 1570* (1834) en *De Schaapherder, een verhaal uit den Utrechtschen oorlog van 1480-'83* (1838). De earste roman spilet yn de Tachtichjierige Kriich en de twadde yn 'e tiid fan de Hoekske en Kabeljauwske twisten mei Jan fan Schaffelaar yn de haadrol. Hy bewûndere de heldedie fan Van Speyk, dat brocht him op it idee foar de roman. Hy publisearre se ûnder it pseudonym *J. van den Hage*. Earst yn 1852 begûn er ûnder syn eigen namme te publisearjen.

Nei oanlieding fan de publikaasje fan *De Schaapherder* frege Everhardus Johannes Potgieter him om mei te dwaan oan syn literêr tiidskrift *De Gids*. Potgieter hat Oltmans doe oantrune ta it skriuwen fan novelles dy't yn De Gids  publisearre waarden. Yn 1841 kaam Oltmans ek yn de redaksje fan it blêd. Mei troch it twingende karakter fan Potgieter en yn ferbân mei syn ôfnimmende sûnens moast er dat wurk al yn 1842 dellizze. Hy bleaun oant 1845 algemien redakteur, mar dat hie net folle om 'e hakken.

Neitiid hat er noch novellen foar oare tydskriften skreaun en in histoaryske roman dy't nea útkommen is. In syn testamint stie dat it manuskript ferneatige wurde moast.

## Bibliografy

### Romans
* *Het Slot Loevestein in 1570* (1834)
* *De Schaapherder, een verhaal uit den Utrechtschen oorlog van 1480-'83* (1838)

### Novellen
* *Het huis van het Zeewijf* (1840)
* *Gertrude* (?)
* *Lucie* (1840)
* *No. *, Een damesportret* (1841)
* *De Graaf van Bossu te Rotterdam* 
* *Docor Rimini*
* *Gaston van Foix* (1841)
* *Gedachtenis van een kloekmoedig uitgevoerd bevel* (1840)
* *Het testament* (1840)
* *Friesche gastvrijheid* (1846)

## Keppeling om utens
*It folsleine wurk fan J.F. Oltmans (Projekt Laurens Jz Coster).
115

## Foarfallen
* De Romeinen feroverje Mesopotaamje. Mesopotaamje en Assyrje wurde Romeinske provinsjes ûnder keizerlik gesach. Hjirmei berikt it Romeinske Ryk har grutste omfanf.
* Begjin fan de Kitosoarloch. Joadske opstannelingen nimme yn Syrenaika, Egypte en op Syprus de macht oer. Yn Syrene gean heidenske timpels yn flammen op en wurde Romeinen en Griken útmoarde.
* Paus Sikstus I folget Paus Aleksander I op (wierskynlike datum).

## Berne

## Ferstoarn
Willem Bilderdijk

**Willem Bilderdijk** (Amsterdam, 7 septimber 1756 - Haarlim, 18 desimber 1831) wie in Nederlânsk abbekaat, taalkundige, dichter en skiedkundige. Bilderdijk kin beskôge wurde as ien fan de geastlike foarrinners yn Nederlân fan It Reveil. Guon fan 'e lettere foaroanmannen dêrfan sieten by him yn 'e kolleezjebanken.

It yn Switserlân yn 1810, ûntstiene Reveil wie in streaming fan fernijing yn it geastlik (protestantske) libben. Om 1830 hinne krige it fuotten oan 'e grûn yn Nederlân en hat it ek laat ta literêre fernijingen, û.o. troch Willem Bilderdijk en Isaäc da Costa.

## Spreuken

*Het allerdierbaarst goed*
*Is vrede van 't gemoed*
*In voor- en tegenspoed*.

*In het verleden ligt het heden*
*in het nu wat worden zal*.

## Bibliografy
*Foar in kompleet oersjoch, sjoch: Willem Bilderdijk in de digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren.

## Literatuer
*Noordegraaf, Jan (2008) *Een man van het woord. Taalkundigen over en tegenover Bilderdijk* in: Een eeuw rare kostgangers. Vereniging Het Bilderdijkmuseum 1908-2008. Onder redactie van Marinus van Hattum e.a. Amstelveen, 277-283. (ISBN 978 90 77246245).
*Noordegraaf, Jan (1999) *Willem Bilderdijk (1756-1831) and the science of language: A Dutch linguist between two worlds* in: David Cram a.o. (eds.), History of Linguistics: 1996: v. 2: From Classical to Contemporary Linguistics, 194-203. Amsterdam - ISBN 90-272-4583-5.
*Eijnatten, Joris van (1998) *Hogere sferen: de ideeënwereld van Willem Bilderdijk (1756-1831)* - Hilversum - ISBN 90-6550-585-7.
*Noordegraaf, Jan (1997) *Adam, Babel, Bilderdijk* in: Voorlopig verleden. Taalkundige plaatsbepalingen, 1797-1960 pag 42-62 - Münster  ISBN 3-89323-276-1.
*Marle,  Jaap van (1990) *Iets over woordvorming en woorschepping bij Bilderdijk* in: Het Bilderdijkmuseum pag. 2-9.
* Noordegraaf, Jan (1989) *De droom der rede: Willem Bilderdijk en de taalkundige traditie* in: Bilderdijks boekenwijsheid pag. 83-96 - Amsterdam.
*Kluyver, Albert (1906) *Bilderdijk en de taalwetenschap* in: Onze Eeuw 6.4:1-26.
*Winkel, Jan te (1906) *Bilderdijk als taalgeleerde* in: Mr. Willem Bilderdijk pag.109-136 - Amsterdam/Pretoria.
*Andriesse, Johannes Cornelis ten Brummeler (1873) *Mr. W. Bilderdijk's eerste huwelijk, naar zijne briefwisseling met vrouw en dochter (1784-1807), medegedeeld door zijn aangehuwden kleinzoon* - Leiden.
*Kuyper, Albraham - *Bilderdijk in zijn nationale betekenis* (1906)

## Sjoch ek
* Nederlânsktalige dichters.

## Keppelings om utens
*Koninklijke Bibliotheek - profiel Willem Bilderdijk
*Bilderdijk Museum
*Stichting Bilderdijk Haarlem
*Bilderdijk en Leiden
Jan van Erve

**Jan van Erve** (1967) is ien fan de trije direksjeleden fan SK It Hearrenfean. Mei Henk Hoekstra en Yme Kuiper is er ferantwurdlik foar de deistige gong fan saken by de klup. Van Erve is direkteur kommersjele saken fan de klup.
Helium

**Helium** is in skiekundich elemint mei symboal **He** en atoomnûmer 2. It is in kleurleas edelgas.

## Untdekking

Helium is ûntdutsen yn 1968 troch Pierre Jansen en Norman Lockyer, ûnôfhinklik fan elkoar. Beide ûndersochten sinneljocht ûnder in sinnefertsjustering en ûntdutsen fia in spektroskoop in frjemd elemint, Helium.

Helium is neamd nei de sinne (Gryksk: *helios*), omdat it dêr ûntdutsen is.
114

## Foarfallen
* Oarloch brekt út tusken de Romeinen en de Parten.
* It Romeinske Ryk is in provinsje riker, Armenia neamd. 

## Berne

## Ferstoarn
* Plinius de Jongere, Romeinsk skriuwer en letterkundige
Histoaryske roman

In **Histoaryske roman** is in yn it ferline situearre ferhaal oer histoaryske of optochte persoanaazjes. It sjenre ûntstie yn de 19e iuw en is tige ferbûn mei it opkommen fan de Romantyk. Ien fan de skaaimerken fan dizze streaming is de tanommen niget foar skiednis. It wie net langer sa dat de histoaryske belangstelling him beheinde ta de Aldheid, want der kaam no ek omtinken foar de Midsiuwen dy't eartiids as barbaarsk sjoen waarden. Dêrneist brocht it opkommen fan de Nasjonale Ienheidssteat ek in proses fan nasjonaal bewustwêzen op gong mei tagelyk in tanimmende belangstelling foar it eigen ferline. Sir Walter Scott wurdt as grûnlizzer fan it sjenre beskôge. Hy lei as earste it ferbân tusken dwaan en tinken fan personaazjes en de tiid wêryn't hja libben.

## Foarbylden
* *[[Ivanhoe]]* (1820), Walter Scott
* *Notre-Dame de Paris* (1831), Victor Hugo
* *[[Les Trois Mousquetaires]]* (1840), Alexandre Dumas père
* *[[The Last of the Mohicans]]* (1826), James Fenimore Cooper
* *De leeuw van Vlaanderen* (1838), Hendrik Consciënce
* *I Claudius* (1934) en *Claudius the God* (1934), Robert Graves
* *Het huis Lauernesse* (1840) en de *Leicester*-rige (1846-1855), Bosboom-Toussaint
* *De roos van Dekema* (1836) en *Ferdinand Huyck* (1840), Jacob van Lennep
* *De Schaapherder* (1838) en *Het slot Loevestein*(1834), Jan Frederik Oltmans
* *De scharlaken stad* (1952) en *Eeen nieuwer testament* (1966), Hella Haase
* *De zwarte met het witte hart*, Arthur Japin
* *Joerij Miloslavski of de Russen yn 1612*, Michail Zagoskin (1789-1852, Ruslân), *De Russyske Walter Scott*.
* Ferskate romans fan *Scottist* Iwan Lažečnikov (1792-1869, Ruslân)

### Yn Fryslân
* *In fin mear as in bears* - Rink van der Velde (oer Salomon Levy)
* *[[De Fûke|De fûke]]*, - Rink van der Velde
* *Wolken en stjerren* - Piter Terpstra (oer Eise Eisinga)
* *[[Gysbert Japiks]]-trylogy* - Piter Terpstra
* *Ridder fan Snits* - Willem Tjerkstra (oer Rienck Bockema)
* *Grutte Wurden* - Akky van der Veer
* *Elbrich* - Ype Poortinga
* *De boumaster fan de Aldehou* - Douwe Tamminga
* *Aldfaars grûn* - J.P. Wiersma
* *Stoarm oer Fryslân* - Reinder Brolsma
* *Striid sûnder ein* - Itty Sluis (oer Geertruida Christina Jentink, 1852-1918) 
* *It Jubeljier* - Simke Kloosterman (oer de Frânske Tiid)
* *100 jier keatsen Hjerbeam* - Josse de Haan

## Sjoch ek
*Romantyk
116

## Foarfallen

* In Joadske opstân tsjin Rome ûntstiet yn Judea.
* Keizer Trajanus ferovert yn in fjildtocht tsjin de Parten harren haadstêd Ctesifon, tagelyk mei Seleucia en Susa.
* Trajanus ûnttroanet Osroes I, en wiist dy syn soan Partamaspates oan yn syn plak.

## Berne

## Ferstoarn
118

## Foarfallen
*Hadrianus jout opdracht ta de bou fan it Panteon yn Rome.
* It Foarum komt ree.
* Hadrianus wurdt konsul.
* Oan Osroene wurdt troch it Romeinske Ryk selsbestjoer tastien, ûnder de keningen Yalur en Partamaspates.
* Mei it ynnimmen fan Lydda wurdt foarlopich in ein makke oan de joadske opstân yn Palestina.
* De noard-súd fete fan de Hunnen-dynasty komt ta in ein.

## Berne

## Ferstoarn
* Gaius Iulius Kwadratus Bassus, Romeinsk generaal en politikus
* Lusius Kwietus, Romeinsk generaal en politikus
120

## Foarfallen

* *sûnder datum* - De stêd Nicomedia (tsjintwurdich Izmit), yn Lyts-Aazje, wurdt troffen troch in swiere ierdbeving.
* *sûnder datum* - Karikala, de Chola-kening fan súdeastlik Yndia, ferslacht yn 'e Slach by Venni in koälysje fan 'e rivalisearjende Pandya- en Chera-dynastyen.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* Lusianus fan Samosata, Gryksk retoarikus en satirikus († nei 180)

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
*Publius Kornelius Tasitus, Romeinsk skiedkundige (* 56 of 57)
*Plutarchus, Gryksk skriuwer en essayist (* 46)
124

## Foarfallen
* Romeinske keizer Hadrianus begjint mei de weropbou fan it Olympieion yn Atene.

## Berne

## Ferstoarn
127

## Foarfallen
### Itaalje
* Keizer Hadrianus keart werom nei de haadstêd fan it Romeinske Ryk nei in rûnreis fan sân jierren troch de provinsjes. 
### Egypte
* Klaudius Ptolemaeus, Gryksk astronoom, docht yn Alexandrië allerhanne waarnimmings. Hy hie in geosintrysk byld fan it sinnestelsel: alle planeten draaie yn banen om de Ierde hinne.

## Berne

## Ferstoarn
Marije I fan Ingelân

**Marije (Mary) Tudor** (Greenwich, 18 febrewaris 1516 - Londen, 17 novimber 1558) wie keninginne fan Ingelân fan 1553 oant 1558 en ôfkomstich út it Hûs fan Tudor. Sy wie in dochter fan Hindrik VIII fan Ingelân en syn earste frou Katarina fan Aragón. 

Marije hat letter de bynamme krigen ‘de katolike’ en” de bloedige” ek wol “Bloody Mary”. 
Marije krige de stimpel fan bastert doe't har heit him skiede liet fan Katarina. Se mocht ek gjin kontakt mear hawwe mei har mem. Nei de dea fan Anna Boleyn, Hindrik syn twadde frou, waard Marije wer oannomd. Letter hie se der wer spyt fan. My de erkenning moast se tajaan dat har heit it haad wie fan de Ingelske tsjerke en se moast har rol as bastert akseptearje. Marije bleau yn it geheim katolyk. Doe't har healbroer oan de macht wie Edward VI fan Ingelân waard har libben der ek net better op. Doe hie se it ek swier.
 
Doe't Edward ferstoar yn 1553 hie it protestantisme safolle oanhingers dat in rivale nei foaren kaam. Marije’s nicht Lady Jane Grey. Mar de minsken mochten Marije graach lije en al gau koe se de troan bestige. Nei njoggen dagen Jane Grey waard Marije keninginne. De earste moannen wie sy reedlik nei har eardere fijannen en tsjin de protestanten. Mar ein 1553 doe't se fersekere wie fan de stipe fan har neef keizer Karel V begûn se mei it werstellen fan it roomske geloof. Dit wylst in houlik mei Karel syn soan Filips II tarieden waard. Yn de oerienkomst nei oanlieding fan dat houlik waard bepaald dat Filips kening fan Ingelân hjitte soe mar gjin persoanlike macht krije soe. Ek mocht er gjin opfolger oanwize.

Marije wie gjin grut politka. Se woe troch it houlik stipe krije om Ingelân wer katolyk te meitsjen. Der kaam grut ferset tsjin it houlik. Under lieding fan Thomas Wyatt en de heit fan Jane Grey bruts in opstân út. Nei de ûnderdrukking derfan koe it houlik trochgean op 25 july 1554. Filips soe achttjin moannen yn Ingelân bliuwe. Dêrnei begûnen de fûleindige ferfolgingen fan de protestanten. De grûnlizzers fan de Anglikaanske tsjerke waarden it slachtoffer lykas Thomas Cranmer. Fandêr de namme Bloody Mary. 
 
Marije fielde net folle foar dielname yn in kriich tsjin Frankryk tegearre mei Spanje. It parlemint woe dit ek net. Yn de maitiid fan 1557 krige Filips it dôchs foarmekoar om in kriichsferklearring tsjin Frankryk ôf te twingen. Dit wie de lêste kear dat se him seach. It houlik bleau berneleas. 

Marije waard opfolge troch har healsuster Elizabeth I fan Ingelân. De dochter fan Anna Boleyn (de twadde frou fan Hindrik VIII fan Ingelân.
De Gids

**De Gids** wie eartiids yn Nederlân in progressyf-liberaal wykblêd, oprjochte yn 1837 troch Potgieter. Potgieter wie haadredakteur fan 1837 - 1866 en ien fan de aktyfste meiwurkers. Hy publisearre in protte kommentaren en fersen, faak ûnder it pseudonym W.D-s.

De Gids wie yn 'e haadsaak in kritysk tydskrift mei oerset wurk en oarspronklik wurk, yllustreare en wol.
Yn 1863 waard Busken Huet by it blêd helle troch Potgieter. Al ridlik gau krige hy lykwols skeel mei Huet oer in tal artikels. De redaksje rekke ferdield yn foar- en tsjinstanders. Huet gie fuort yn 1865 en Potgieter naam ûntslach yn 1866. Stadichoan rekke it blêd doe yn 'e nederklits.

Nij elan krige De Gids mei de ynbring fan de Tachtigers, lykas Willem Kloos, Albert Verwey en Herman Gorter. Dat duorre oant 1885, doe rjochten se harren eigen tydskrift op: De Nieuwe Gids en hienen se alle romte har te fersetten tsjin de literêre elite en it konservatisme fan De Gids.

## Literatuer
* e.a.: *De Gids sinds 1837. De geschiedenis van een algemeen-cultureel en literair tijdschrift. Schrijversprentenboek 27* (De Haach, 1987)
*: *Literaire tijdschriften. Van 1885 tot heden* (Amsterdam, 1985)

## Keppeling om utens
* Webside fan De Gids
* Jiergongen 1837-1899 op DBNL
Anna Louisa Geertruida Bosboom-Toussaint

**Anna Louisa Geertruida Bosboom-Toussaint** (Alkmar, 16 septimber 1812 - De Haach, 13 april 1886) wie in Nederlânsk skriuwster fan histoaryske romans en -novellen. In stikmannich fan har novellen ferskynden earst yn De Gids of yn *[[Nederland]]* en oare tydskriften en jierboekjes. Fierders publisearre Bosboom-Toussaint noch ferskate novellen en losse geskriften yn tydskriften en fersprate jierboekjes. In nije samling fan al har romantysk wurk ferskynde sûnt 1884 yn Den Haach.

Bosboom hat in skoft by har beppe yn Harns wenne. Hja krige dêr les fan Froukje Herbig dy't har yn de kunde brocht mei de Nederlânske literatuer en Jeropeeske literatuer.

Sy troude yn 1851 mei de Nederlânske skilder Johannes Bosboom 

## Wurk
Earst yn 1837 joech hja in Novelle út, titele: *Almagro*, dy't folge waard troch 
**De Graaf van [[Devonshire]], Romantische Episodes uit de jeugd van Elisabeth Tudor*, Amsterdam, 1839; 
**Engelschen te Rome, rom. epis. uit de regering van Paus Sixtus V*, 2 dln., Amst. 1839; 
**Het huis Lauernesse*, 2 dln., Amst. 1840, 10e dr. 1885, út it Frânsk oerset Parys 1887; 
**Een kroon voor Karel den Stoute*, Amst. 1842, 6e printinge 1886; 
**Verspreide Verhalen*, Amst. 1843; 
**Ximenes-Alba - Orsini. Drie Novellen uit Spanje*, 2 dln., Amst. 1842; 
**Negen Novellen*, 1846; *Leycester in Nederland*, 3 dln., Amst. 1846; 
**Diana*, Amst. 1847; *Mejonkvr. de Mauléon*, 'De Haach 1847; 
**Fantasiën in Dec. 1848*, Haarlim. 1848; 
**Gedenkschrift van de inhuldiging des Konings Willem III binnen de hoofdstad des rijks*, 12 maaie 1849, Haarlim, 1849; 
**Het huis Honselaarsdijk in 1631*, histoaryske novelle, 2 dln., Amsterdam 1849; 
**De vrouwen uit het Leycestersche tijdvak*, 3 dln., Amst. 1849-'50; 
**Moedervreugde en moederlijden. Fantasiën*, Alkmar 1850; 
**Eenige schetsen*, Amst. 1850; *Media-Noche*. 
**Een tafereel uit den Nijmeegschen vredehandel* (1678), 2 dln., Haarlim 1852; 
**Don Abbondio II*, Utert l853; 
**De Alkmaarsche wees en eenige andere novellen*, Amst. 1854; 
**Gideon Florensz., hist. rom. epis. uit het laatste tijdperk van Leycester's bestuur in Nederland*, 4 dln., Amst. 1854-'55; 
**Historische Novellen*, Haarlim 1856; 
**Een Leydsch student in 1593*, Amst. 1858; 
**Graaf Pepoli. De roman van een rijk edelman*, 3 dln., Arnhim 1860; 
**De triomf van Pisani*, Amsterdam 1861; 
**De bloemschilderes Maria van Oosterwijk*, Leien, 1862; 
**De terugkeer van Golgotha*, Amst. 1862; 
**Het laatst bedrijf van een stormachtig leven*, Amst. 1864; 
**De verrassing van Hoey in 1595*, 2 dln., Amst. 1866; 
**Frits Millioen en zijne vrienden. Eene vertelling*, 2 dln., Amst. 1868; 
**De Delftsche wonderdokter*, 3 dln., Amst. 1870-'71 3e pr. 1883; 
**Majoor Frans*, Amst. 1877; *Langs een omweg*, Amst. 1879; 
**Raymond de schrijnwerker*, Amsterdam 1880.

## Keppelings om utens
* ''Majoor Frans'', harkboek en eboek Librivox
* ''De delftse wonderdokter'', Ebook en HarkboekLibrivox
123

## Foarfallen
* De filla fan de Romeinske keizer Hadrianus wurdt yn Tivoli boud. 
* De Sjineeske wittenskipper Zhang Heng korrizearret de kalinder sadat dizze wer yn line rint mei de seizoenen.
* Antinous (*± 111) wurdt de leafste fan keizer Hadrianus.

## Berne

## Ferstoarn
* Partamaspates, kening fan Partje en Osroene.
Kolumba fan Iona

Sint **Kolumba fan Iona** (7 desimber 521, Gartan – 9 juny 597, Iona), ek bekend as *Colmcille*, of, yn 't Aldiersk, as *Colum Cille* (dat betsjut "Do fan de Tsjerke") wie by libben in misjonêre mûnts.

Hy wie in útsûnderlik figuer ûnder de Gaelyske misjonêre mûntsen, dy't it Kristendom oan de Pikten brochten yn 'e iere Midsiuwen, sa't guon dy't him heech hawwe, ha wolle. Hy wie ien fan de Tolve Apostels fan Ierlân.

Yn in libbensbeskriuwing fan Kolumba fan Iona wurdt foar it earst sprutsen fan It Mûnster fan Loch Ness.

## Sjoch ek
* Skiednis fan Skotlân.

## Keppelings om utens
* CELT: ''On the Life of Saint Columba (Betha Choluim Chille)'' 
* CELT: ''The Life of Columba (Vita Colum Cille)'' 
* BBC: St Columba 
* The Church of St Michael and All Angels website: St Columba of Iona, Apostle to the Picts 
* St Columba on SaintsAlive
Litium

**Litium** is in gemysk elemint mei symboal **Li** en atoomnûmer 3. It is in sulverwyt alkalimetaal.

## Untdekking
Litium waard yn 1817 ûntdutsen troch Johan Arfwedson. Hy ûntduts it elemint ûnder it ûndersykjen fan mineralen dy't ôfkomstich wiene fan it Sweedske eilân Utö. De namme litium is opmakke út it Grykske wurd *lithos*, dat *stien* betsjut, om't alle eardere alkalimetalen yn planten fûn wienen. 

## Medisyn
Litium wurdt yn de foarm fan litiumkarbonaat en litiumsitraat yn medisinen tsjin ûnder oaren bipolêre steurnis brûkt. 

## Keppeling om utens
*
Beryllium

**Beryllium** is in gemysk elemint mei symboal **Be** en atoomnûmer 4. It is in donkergriis ierdalkalimetaal.

## Untdekking

Nicolas-Louis Vauqelin kende beryllium it earst werom yn 1798 yn oksidyske foarm. Yn 1828 slaggen Friedrich Wöhler en Antoine Bussy der yn it metaal troch reduksje fan berylliumgloaride mei kalium klear te meitsjen. De namme beryllium is ôfkomstich fan it Grykske *beryl*, wat "blikke" betsjut. De namme ferwiist nei de blikke kleur fan it healedelstien Beryl.

## Keppeling om utens
*
Sentimintalistyske roman

De **Sentimintalisyske roman** heart by in romansjenre, it Sentimintalisme, dat yn de twadde helte fan de 18e iuw yn Ingelân opkaam. De wichtichste Ingelske skriuwer yn dat sjenre wie Laurence Sterne (1717-1768), waans romans *Tristram Shandy* (1759-1768) en *A sentimental journey* (1768), beide nea ôfmakke, in soad ynfloed hân hawwe. Yn Nederlân wie Rhijnvis Feith de wichtichste fertsjintwurdiger fan dizze literêre streaming. (Sjoch ek:Tsjerkhôfpoëzij; ing: *Graveyard poetry*.)

## Mear foarbylden
* *Julie, ou la nouvelle Héloïse* (1761), Jean-Jaques Rousseau
* *Julia* (1783) en *Ferdinand en Constantia* (1785), Rhijnvis Feith
* *Die Leiden des jungen Werthers*, Goethe
* *Elegy Written in a Country Churchyard*, Thomas Grey

## Literatuer
*Sterne, Laurence. *A Sentimental Journey*. New York :Oxford University Press, 2003.
*Renate Krüger: *Das Zeitalter der Empfindsamkeit*. Koehler & Amelang, Leipzig 1972
*Nikolaus Wegmann: *Diskurse der Empfindsamkeit. Zur Geschichte eines Gefühls in der Literatur des 18. Jahrhunderts.* Metzler, Stuttgart 1988, ISBN 3476006379
*Brissenden, R.F. Virtue in Distress: Studies in the Novel of Sentiment from Richardson to Sade. London: Macmillan, 1974.
*McGann, Jerome. The Poetics of Sensibility: a Revolution in Literary Style. Oxford: Clarendon Press, 1996.
*Mullan, John. Sentiment and Sociability: The Language of Feeling in the Eighteenth Century. Oxford: Clarendon Press, 1988.
*Nagle, Christopher. Sexuality and the Culture of Sensibility in the British Romantic Era. New York: Palgrave Macmillan, 2007.
*Todd, Janet. Sensibility: an Introduction. London: Methuen, 1986.
*Tompkins, Jane. Sensational Designs: The Cultural Work of American Fiction, 1790-1860. New York: Oxford UP, 1986.
Argon

**Argon** is in gemysk elemint mei symboal *Ar* en atoomnûmer 18. It is in kleurleas edelgas.

## Untdekking
Yn 1785 ornearre de Britske wittenskipper Henry Cavendish dat Argon yn de loft wêze moatte soe, mar koe it net oantoane. Earst yn 1894 hawwe Lord Rayleigh en Sir William Ramsey oantoand dat argon wier yn 'e lucht foarkaam. De namme komt fan it Grykske *argos*, dat hja kinne oersette as 'loai' of 'net aktyf'. It ferwiist nei de ynerte eigenskippen fan it elemint.

## Keppeling om utens
*
Ununseptium

**Ununseptium** (Eka-Astatium) is de tydlike namme fan in gemysk elemint dat yn 2010 ûntdutsen is.  It elemint, mei it symboal **Uus**, hat atoomnûmer 117 yn it Periodyk Systeem. Ununseptium is wierskynlik in elemint dat alinne keunstmjittich makke wurde kin.
Tolve Apostels fan Ierlân

De **Tolve Apostels fan Ierlân** is in groep fan hilligen dy't allegearre learling west binne yn it troch Finnian fan Clonard, om 520, stifte kleaster fan Clonard.

It binne:
*Kieran fan Saigher (-560)
*Kieran fan Clonmacnoise (-549)
*Brandaan fan Clonfert, byneamd de Seefarder (- 578)
*Brandaan fan Birr (- 573)
*Kolumba fan Iona (-579)
*Kolumba fan Terryglass (- 6e iuw)
*Molaise (-563)
*Kenneth (-599)
*Ruadhan (-584)
*Mobhi (-545)
*Sinnell (-6e iuw)
*Ninidh fan Inismacsaint.
Dizze list hat in wat symboalysk karakter. Kieran fan Saigher libbe ommers earder as Finnian fan Clonard. Op guon listen wurdt der oan de rige fan nammen noch taheakke:
*Finnianus fan Clonard (-552)
*Finnianus fan Magh-Bile (-6e iuw)
*Comgall fan Bangor (- 601).
Boar (elemint)

**Boar** is in gemysk elemint mei symboal **B** en atoomnûmer 5. It is in swart metaaloïde.

## Untdekking

Minsken wisten al fan boarferbinings sûnt de aldheid. De namme komt fan it Arabyske *Buraq*, dat boaraks betsjut. Boaraks is in mineraal dat brûkt wurdt as erts foar boarwinning. Boaraks is in boaraat, in sâlt fan boarsoer. It elemint is dêrút net sa maklik frij te meitsjen, om't dat sterke reduktoaren fereasket, lykas magnesium of aluminium. It elemint wie dêrom pas yn 1808 troch Sir Humphrey Davy, Louis Gay-Lussac en Louis Jacques Thénard klearmakke. Op dizze manear wurdt Boar ûntreinige troch it metaal.
Stikstof

**Stikstof** is in gemysk elemint mei symboal **N** en atoomnûmer 7. Stikstof is in kleurleas net-metaal. Losse atomen fan it elemint binne tige reaktyf en foarmje hast altyd distikstofgas (N2) as se tichtby in oar stikstofatoom binne.
Radio

**Radio** is triedleaze telegrafy of telefony wêrmei't elektromagnetyske sinjalen op beskate frekwinsjes stjoerd of ûntfongen wurde kinne. Yn it deistich taalgebrûk wurdt mei it wurdsje *radio* ek wol it radiostasjon/radio-omrop of it radiotastel bedoeld. De radio waard yn 1909 yntrodusearre as massamedium.

By ynternetradio wurdt gjin gebrûk makke fan radioweagen, mar fan de ynternetferbining tusken kompjûters. It kin wol wêze dat de ferbining tusken twa kompjûters triedleas is; foar sa'n ferbining wurde radioweagen wol brûkt.

## It ark

Om radio te meitsjen moat de stjoerder in mikrofoan en kodearmasine (oskillator) en antenne ha. De oskillator set it lûd fan de mikrofoan om yn in elektrysk sinjaal dat fia in antenne ferstjoerd wurdt. Dat omsetten wurdt modulaasje neamd. De modulaasjes dy't it meast brûkt wurde binne amplitudemodilaasje (AM) en frekwinsjemodulaasje (FM). 

De ûntfanger/radiotastel hat in antenne en lokale oskillator en lûdsprekker. De antenne kin meastentiids AM en FM modulaasje ûntfange. De lokale oskillator kin it elektryske sinjaal dan weromsette nei in lûd dat út de lûdsprekker komt.

## Keppeling om utens
Jacques Perk

**Jacques Fabrice Herman Perk** (10 juny 1859, Doardt - 1 novimber 1881, Amsterdam) wie in bejeftige, jonge Nederlânske dichter, waans sonnettekrâns *Mathilde*, útjûn troch Willem Kloos, de oanset foarme ta de fernijende Beweging fan Tachtich (of: Tachtigers) yn de Nederlânske literatuer. Hy wie de soan fan dûmny Marie Adrien Perk en de neef fan Betsy Perk, in foaroansteand foarfjochtster fan de rjochten fan de frou. Perks byldzjende natuerlyryk, foaral yn de foarm fan it sonnet, dêr't er ûnder ynfloed fan de Ingelske dichter Shelley grutte fernijings yn tapaste, heart ta it bêste dat op dit mêd yn it Nederlânsk skreaun is en hat in wichtige ynfloed hân op de poëzij fan lettere tiden. Perk stoar al mei 22 jier yn Amsterdam oan in longoandwaning.

## Primêre bibliografy
* 1881 - *De schim van P.C. Hooft.* yn: *De Nederlandsche Spectator,* 26 maart 1881. Den Haach, Nijhoff. 
* 1881 - *Eene Helle- en Hemelvaart.* yn: *De Nederlandsche Spectator,* 3 septimber 1881. Den Haach, Nijhoff.
* 1881 - *Iris.* Yn: *De Tijdspiegel* fan oktober 1881. Amsterdam, Veen.
* 1882 - * Gedichten. Met in  Foarrede fan mr. Carel Vosmaer, en in ynlieding fan Willem Kloos.* Snits, Pijttersen.
* 1894 - *Nagelaten verzen van Jacques Perk, útjûn troch Willem Kloos.* yn: *[[De Nieuwe Gids (Nederlân)|De Nieuwe Gids]],* jiergong 9. Amsterdam, Versluys. 
* 1941 - *Jacques Perks Mathilde-krans, naar de handschriften volledig uitgegeven door G. Stuiveling,* trije dielen (wittenskiplike útjefte). Den Haach, Boucher.
* 1957 - *Verzamelde gedichten, naar de handschriften uitgegeven door Garmt Stuiveling.* Amsterdam, Arbeiderspers.

## Sjoch ek
* Nederlânsktalige dichters.
129

## Foarfallen
* Hadrianus ferlit foar de twadde kear Rome foar in reis troch syn Ryk.
* Mitridates IV stelt him foar Fologases III oer op as kening fan de Parten.

## Berne

## Ferstoarn
* Osroes I, kening fan de Parten
132

## Foarfallen
* Under Simon Bar Kochba en Akiba Ben-Josef brekt der in opstân út yn Palestina. Jeruzalim falt yn hannen fan de opstannelingen dy't in ûnôfhinklike steat Israel stifte.
* Yn Sjina fynt de gelearde Zhang Heng de earste seismograaf fan de wrâld út.

## Berne

## Ferstoarn
Solidus

In ***solidus*** (it Latynske wurd foar *solide*) wie ynearsten in Romeinske gouden munt. Troch keizer Konstantyn de Grutte waard er yn 309/310 ynfierd en bleau yn it Byzantynske Ryk oant de 10e iuw yn gebrûk. De munt ferfong de *[[aureus]]* as de ferneamdste gouden munt yn it Romeinske Ryk. It wurd 'soldaat' is ôflaat fan *solidus*, dy't ferwiisd nei de *solidi* dêr't de soldaten yn útbetelle waarden.

De namme *solidus* wie earder al troch keizer Diokletianus (284–305) brûkt foar de gouden munt dy't troch him yntrodusearre waard. Dizze munt wie oars as de solidus fan Konstantyn. 

De munt waard slein oan in teoretyske wearde fan 1/72 fan in Romeinske pûn (sa'n 4,5 gram). De *solidus* wie breder en tinner as de *aureus*, útsein guon koarte en tsjokke munten fan it Byzantynske Ryk. It gewicht en finens fan de *solidus* bleau nochal konstant yn de lange tiid dat sy makke waarden. 
 
Der waarden nei it Grutte Folkeferfarrenin soad *solidi* neimakke litten troch Germaanske keningen. Sokken binne yn Fryslân in soad fûn, hjir wienen oant 800 hinne mear gouden as sulveren munten, dat der binne nei de 7e iuw ek grif yn Fryslân slein. Under Loadewyk de Fromme waarden koarte tiid Frankyske solidi útjûn dy't bedoeld wêze sille foar sirkulaasje yn Fryslân. Se binne hjir yn elts gefal in soad neimakke.

## Keppeling om utens
* Online numismatyske tentoanstelling
Atomêre massa-ienheid

De **atomêre massa-ienheid (u)**, of *dalton (Da)*, is in ienheid om de atomêre massa fan in atoom of molekule oan te jaan. It is likernôch de massa fan in wetterstofatoom, fan in proton en fan in neutron. De ienheid is sa keazen dat de massa fan in atoom (yn *u* of *Da*) sa goed mooglik it tal kearndieltsjes (protoanen en neutroanen) oanjout. De atomêre massa-ienheid wykt in lyts bytsje ôf fan de wiere massa fan in tal kearndieltsjes, mar dy ôfwiking is sa lyts, dat by ôfrûning de massa yn **u** lyk is oan it tal kearndieltsjes.

## Definysje
Sûnt 1971 is de atomêre massa-ienheid definearre as 1/12e fan de massa fan ien koalstof-12 atoom en hat de wearde:

:1 u = 1/NA gram = 1/(1000×NA) kg
::NA is de konstante fan Avogadro
:1 u = 1.660538782(83)×10−27 kg
:1 u = 931.494028(23) MeV/c²

Yn de biology wurdt faak de beneaming *dalton* brûkt.

De atomêre massa-ienheid hat ek in ferbân mei de ienheid mol. As de dieltsjes fan in stof 1 atomêre massa-ienheid as massa hawwe, betsjut dat dat ien mol fan dy stof in massa hat fan 1 gram. As de dieltjes 2 u as massa hawwe, dan hat ien mol fan dy stof in massa fan 2 gram. En sa fierder.
Livermoarium

**Livermorium** is de tydlike namme fan in gemysk elemint mei symboal **Lv** en atoomnûmer 116.
It is allinne noch mar oantoand as in ferfalprodukt fan it elemint ununoktium.

De namme is ôflaat fan it Latynske *unus* (ien) en it Grykske *hexi* (seis): twa kear unus en ien kear hexi wurdt ununhexium: 116, it atoomnûmer.
Oscar Wilde

**Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (Dublin, 16 oktober 1854 – Parys Frankryk, 30 novimber 1900) wie in toanielskriuwer, skriuwer, dichter en esteet fan Ierske komôf dy't in grut part fan syn libben yn Ingelân wenne hat. Hy wurdt faak yn ien sike wei neamd mei J. K Huysmans, Louis Couperus, D'Annunzio en Hugo von Hofmannsthal at it oer dekadinsje en dandyisme giet yn it Fin de siècle.

## Sitaten
"There is only one thing in the world worse than being talked about, and that is not being talked about"

"I'm glad to hear you smoke. A man should always have an occupation of some kind".

## Films
Syn libben is ferskate kearen ferfilme: *The Trials of Oscar Wilde* (1960) mei Peter Finch en *[[Wilde (film)|Wilde]]* (1997) mei yn de haadrol Stephen Fry. Ek de akteur Michael Gambon hat him yn in tillefyzjerige stâl jûn.

## Bibliografy
Bekend wurk, û.o:
### Ferhalebondels
* *[[The Happy Prince and Other Stories]]* (1888)
* *[[A House of Pomegranates]]* (1892)
### Roman/novelle
* *[[The Canterville Ghost (ferhaal)|The Canterville Ghost]] (1887)
* *The Picture of Dorian Gray* (1891)
=== Toaniel ===
* *Vera*
* *The Duchess of Padua*
* *Lady Windermere's Fan* (1892)
* *A Woman of No Importance* (1893)
* *The Importance of Being Earnest*, ferfilme yn 2002 troch regysseur [[Oliver Parker]]. Mei û.o. Rupert Everett, [[Colin Firth]] en [[Reese Witherspoon]] yn de haadrollen.
* *An Ideal Husband* (1894), ferfilme yn 1999 troch Oliver Parker. Mei û.o. [[Cate Blanchett]], [[Minnie Driver]], [[Rupert Everett]] en [[Julianne Moore]] yn de haadrollen. 
* *Salomé*
* *La Sainte Courtisane*
* *A Florentine Tragedy*

=== Poëzij ===
* *Poems*
* *The Sphinx*
* *The Ballad of Reading Gaol*
* *Ravenna*

=== Essay ===
* *The Soul of Man under Socialism''

## Keppeling om utens
* The Oscar Wilde Collection
* Dissertaasje oer it ferbân tusken "The Picture of Dorian Gray" en it postmodernisme
* Offisjele Oscar Wilde side
* Oscar Wilde sitaten
* L. Dijkman, "Fereale en Ferfolge - De rjochtssaak fan Oscar Wilde", De Juncto: 18.3, side 39-43
Koalstof

**Koalstof** is in gemysk elemint mei symboal **C** en mei atoomnûmer 6. It is in net-metaal dat op meardere manearen foarkomme kin.

## Untdekking
Koalstof is al sûnt de prehistoarje ûntdutsen en brûkt as houtskoal. It Ingelske *carbon* is ôflaat fan it Latynske wurd foar houtskoal. Ek diamanten binne al lang bekend.

## Tapassings
* De isotoop 14C wurdt brûkt by koalstof-14-datearring
* Grafyt wurdt brûkt yn potleaden
* Diamanten wurde brûkt as sieraden, mar soms ek yn boarkoppen
* Fullereen hat nijsgjirrige tapassings yn de nanotechnology
* Yn kearnreaktors wurdt grafyt brûkt om de reaksje ûnder kontrôle te hâlden
* Koalhydraten as: etanol, sûkers (sacharoaze, glukoaze, fruktoaze of stiselmoal)
* Planteftige oalje en fetten
* Koalstof komt foar yn alle organyske ferbinings

## Sjoch ek
* Karbide
* Koalstof nanopiip
128

## Foarfallen
* Hadrianus nimt de titel *Heit fan it Heitelân* oan.
* Hadrianus besiket de Romeinske provinsje Noard-Afrika om de dêr legere troepen te ynspektearjen
* Yn Dalmaasje wurden de resten fûn fan prehistoaryske reuzen.

## Berne

## Ferstoarn
135

## Foarfallen
* De Romeinske generaal Sekstus Julius Severus slaat de joadske opstân ûnder lieding fan Simon bar Kochba del nei in oarloch fan twa jier. Hjirmei begjint de Diaspora fan it joadske folk.

## Berne

## Ferstoarn
* Epiktetus, Gryksk filosoof
* Seranus
136

## Foarfallen

* Keizer Hadrianus slút syn fjildtocht tsjin it opstannige Judaea mei súkses ôf.
* Hadrianus lit in timpel foar Jupiter Kapitolinus werbouwe
* No't de opstân fan Simon Bar Kochba delslein is, wurdt it de joaden op straf fan de dea ferbean yn de stêd Kolonia Aelia Kapitolina (boud op de púnheapen fan Jeruzalim) te kommen.

## Berne

## Ferstoarn
* Romeinske keizerinne Sabina, frou fan Hadrianus
137

## Foarfallen
* Nei oanlieding fan de Olympyske Spullen lit keizer Hadrianus munten slaan mei in ôfbyld fan it Byld fan Seus yn Olympia

## Berne

## Ferstoarn
* paus Telesfoarus
* Tibearius Klaudius Attikus Herodes, Romeinsk politikus
133

## Foarfallen
* Julius Severus, gûverneur fan Britannia, wurdt nei Palestina stjoerd om it near op de opstân te lizzen. 
## Berne
* Atenagoras fan Atene, in kristlik apologist 
* 30 jannewaris, Didius Julianus, Romeinsk keizer 

## Ferstoarn
134

## Foarfallen
* De gryp fan Sjina op it Tarim-bekken ferswakket.
* Yn Rome wurdt it Atenaeum iepene mei fakulteiten yn Retoarika, Rjochten en Filosofy
* Yn Rome wurdt in wet ôfkundige dy't de posysje fan de frije arbeider ferbettert.
* De Romeinske gûverneur fan Kappadosia wart in ynfal fan de Alanen ôf. Dit hardersfolk wennet yn de steppe fan Súd-Ruslân.

## Berne

## Ferstoarn
143

## Foarfallen
* Herodes Attikus wurdt konsul yn Rome ûnder keizer Antoninus Pius.

## Berne

## Ferstoarn
* Han Shundi, keizer fan Sjina
Boar

* boar (ark), in stik ark om gatten mei te meitsjen
* boar (elemint), in skiekundich elemint

## Keppeling om utens
*