open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vladimir Voijnovitsj

**Vladimir Nikolajevitsj Voijnovitsj** (*Владимир Войнович*) (Dûsjanbe, Tadzjikistan, 26 septimber 1932 - Moskou, 27 july 2018) wie in (Sowjet)-Russyske satiryske skriuwer en dissidint. Syn heit wie in sjoernalist fan Servysk komôf, syn mem wie fan joadsk komôf en wie heechlearaar wiskunde. Syn foarfaar, Ivo Vojnovitsj, wie in foaroansteand Servysk skriuwer út Dubrovnik.

Voijnovitsj waard yn de Sowjet-Uny tige ferneamd mei syn ferhaal 'Ik wol earlik wêze' út 1963. Syn wichtichste wurk ferskynde yn Parys yn 1975: 'De nuveraardige aventoeren fan soldaat Iwan Tsjonkin' (Russysk: *Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина"*). It boek is ek ferfilme troch de ferneamde Tsjechyske filmregisseur Jiří Menzel.

Yn syn *Tsjonkin* tekenet er de ienfâldige, wat ûnnoazele soldaat Tsjonkin dy't him steande hâldt yn in rasjonele, op 'e rin rekke wrâld (de Sowjet-Uny oan it begjin fan de Twadde Wrâldkriich) mei al syn ûnnatuerlike regels en foarskriften. Tsjonkin giet op syn gefoel ôf en brûkt syn boereferstân, libbet sa't gewoane minsken altyd dogge en bringt sa de gigantyske Sovjetmacht yn betizing. Voijnovitsj syn personaazjes binne represintatyf foar de stalinistyske Sovjetmaatskippij.

Vijnovitsj krige swierrichheden mei de oerheid doe't er in petysje mei ûndertekene dy't feroardielde skriuwers Andrej Sinjavski, Joery Galanskov, Ginzburg) begeunstigje moast. Yn 1980 waard er ferbanne nei it Westen. Hy sette him ta wenjen yn München, West-Dútslân en wurke letter foar *[[Radio Liberty]]*.

Gorbatsjov joech him syn Sovjetboargerskip yn 1990 werom en sûnt wenne er meastentiids yn it nije Ruslân.

## Bibliografy
*1963 *Chotsjoe byt tsjestnym* ('Ik wol earlik wêze')
*1967 *Dva tovarisjtsja* ('Twa kameraden')
*1969-1975 *Zjizn i neobytsjajnye prikljoetsjenija soldata Ivana Tsjonkina* ('De nuveraardige wederwaardichheden fan soldaat Tsjonkin')
*1972 *Stepen doverija* ('Mjitte fan fertrouwen')
*1973 *Putjom vzaimnoj perepiski* ('Middels korrespondinsje fan twa kanten')
*1976 *Ivankiada* of *Rasskaz o vselenii pisatelja Vojnovitsja v novoejoe kvartiroe* (Ferhaal oer it nije appartemint fan de skriuwer Vojnovitsj)
*1979 *Pretendent na prestol: Novye prikljoetsjenija soldata Ivana Tsjonkina* (De troanpretendint: Nije avontueren fan soldaat Ivan Tsjonkin)
*1985 *Anti-sovetski Sovetski Sojoez* (Anti-sovjet Sovjet-Uny)
*1986 *[[Moskou 2042|Moskva 2042]]*
*1988 *Sjapka* ('De mûtse')
*1994 *Zamysel* ('It plan')
*2000 *Monoementalnaja propaganda* ('Monumintale propaganda')
*2002 *Portret na fone mifa* ('Portret tsjin de eftergrûn fan in myte')
*2007 *Перемещённое лицо* (*displaced person*, tredde part fan de Soldaat Tjonkin-trilogy)

## Sjoch ek
*Russyske skriuwers

## Keppeling om utens
*Biografy yn de ''Literary Encyclopedia''
Gotyk

De **gotyk** is in midsiuwske boustyl yn Europa fan likernôch de tolfde oant en mei sechstjinde iuw, mei as wichtige skaaimerken heech rikkende muorren en ruten mei puntbôgen. Foaral tsjerkegebouwen wienen tige beynfloede troch de gotyk, mar ek kastielen, paleizen, stedhuzen, gilde huzen en universiteiten waarden yn de goatyske styl boud. De styl ûntstie út de Romaanske arsjitektuer en waard opfolge troch de Renêssânse arsjitektuer. Yn dy tiid waard sprutsen fan 'Frânsk wurk' (Latyn: *Opus Francigenum* omdat de earste goatyske gebouwen yn Frankryk set waarden. De term Gotyk waard earst yn de lette Renêssânse brûkt.

## Skaaimerken
De gotyk brûkt in soad puntbôgen en hege (brânskildere) ruten dy't lykas de oanwêzigens fan baldakynen en roasfinsters de fertikaliteit fan it gebou fersterkje. Fanwege de grutte hichte fan de tsjerken en katedralen moasten de muorren oan de bûtekant ferstevige wurde mei bearen om de spatkrêften troch de swiere mitsele ferwulften opheine te kinnen. Foaral yn de Frânske en Spaanske tsjerken waard de technyk fan de loftbôgen brûkt; de bôgen wiene de ferbining tusken de bearen en de bûtenmuorren. It tonneferwulft en krúsferwulft waard ferfongen troch it krúsribferwulft, mei ribben dy't dragende boueleminten waarden.

Yn de 14e, 15e en 16e iuw gie de gotyk oer yn de Renêssânse, it earst min as mear ynienen yn Itaalje, dêr't de gotyk nea wier breed tapast waard. In Noard-Europa gie de oergong sa njonkelytsen en wurde mear oergongsfoarmen fûn. In Nederlân waard, by de bou fan tsjerken, de goatyske foarmetaal noch oant yn de 17e iuw brûkt.

## Yndieling gotyk
Yn it generaal wurdt de neifolgjende yndieling nei tiidrek foar de gotyk brûkt, mar der binne ek oare ûnderferdielingen (dat komt omdat it bouwen fan in tsjerke lang duorre en der ferskillende, nijere stilen, yn sa'n gebou komme koenen):
* Iergotyk: sa'n 1140-1200
* Heechgotyk of Rayonnante gotyk, ek wol Middengotyk neamd: 1200-1300
* Ynternasjonale gotyk: 1300-1450 
* Flamboyante gotyk of Letgotyk: 1300-1500
De perioade fan de Ynternasjonale gotyk en de Letgotyk falle foar yn part gear. De earste oantsjutting wurdt fral foar de skilder- en byldhoukeunst brûkt en de twadde foar de arsjitektuer.

Fierder binne der noch rgionale farianten: Perpendicularstyl en Tudorstyl yn Ingelân, Mudéjar-styl yn Spanje, Manuellynske styl in Portugal, Súdlike gotyk yn Súd-Frankryk en Noard-Itaalje, Bakstiengotyk yn Noard-Dútslân en de Eastseekust bylâns, Rynlânske gotyk iyn it westen fan Dútslân en midden en easten fan Nederlân, Skeldegotyk, Brabânske gotyk, Maasgotyk yn de Súdlike Nederlanden en Romanogotyk yn de Fryske goaen.

## Sjoch ek
* Boukeunst
* List fan goatyske gebouwen yn Fryslân
* Neogotyk
Romantyk

De **Romantyk** wie in rjochting yn 'e Europeeske keunst, muzyk en literatuer mei gefoel en ferbylding op 'e foargrûn (ein achttjinde-, begjin njoggentjinde iuw). Dêrneist gong it benammen om de leafde en it langstme nei it ferline; nei mearkes, sêgen en âlde folksferhalen. 

It wie diels in reäksje op de Yndustriële Revolúsje, en ek rebûlje tsjin de aristokratyske sosjale en politike noarms fan de Ferljochting en in reäksje op de wittenskiplike rasjonalisaasje fan de natuer.

De Romatyk hie teffens in grutte ynfloed op de skiedskriuwing, it ûnderwiis en de natuerwittenskippen. Ek op de polityk hie it frijwat effekt; op it hichtepunt fan de Romantyk waard dy faak assosjearre mei liberalisme en radikalisme. Op de lange doer hat it effekt op de groei fan it nasjonalisme faaks it meast wichtich west.

De Romantyk yn de muzyk oppenearret him ûnder oare yn it wurk fan de operaskriuwer Richard Wagner. Oare ferneamde romantisy binne ûnder oaren Johann Wolfgang von Goethe, Johann Gottlieb Fichte, Caspar David Friedrich, John Keats, Johann Gottfried von Herder, Arthur Schopenhauer, Samuel Taylor Coleridge, Jean-Jacques Rousseau, William Wordsworth, William Turner, Friedrich Wilhelm Schelling, Guido Gezelle en Percy Bysshe Shelley. Yn Nederlân wurde letterkundigen as Rhijnvis Feith, Willem Bilderdijk, Multatuli en ek in politikus as Johan Rudolph Thorbecke ta de romantisy rekkene.

De meast ferneamde skriuwers út de Fryske Romantyk binne de bruorren Halbertsma, bakkerssoannen út Grou.
Skûlnamme

In **skûlnamme**, soms ek wol oantsjut as in **artystenamme**, is in namme dy't troch in skriuwer of keunstner brûkt wurdt om de makker fan it wurk mei oan te tsjutten. Synonym is it wurd **pseudonym**, fan it Ald-Grykske *ψευδος* ("pseudos") = *leugen*, en *ὀνομα* ("onoma") = *namme*). In artistenamme en in skriuwersnamme binne foarmen fan in skûlnamme. Foar in skriuwersnamme wurdt soms noch de Frânske útdrukking *nom de plume* brûkt.

## Foarbylden

*David Bowie foar David Robert Jones 
*André van Duin foar Adrianus Marinus Kyvon
*Freddie Mercury foar Farrokh Bulsara.
*George Eliot foar Mary Ann Evans 
*Axelle Red foar Fabienne Demal
*Thomas Berge foarr Chiel Ottink
*Wendy van Wanten foar Iris Vandenkerckhove
*J. van Oudshoorn foar J. K. Feijlbrief
*Nescio foar Jan Hendrik Frederik Grönloh
*R. J. Peskens foar Geert van Oorschot
*Prince foar Prince Roger Nelson 
*Currer Bell foar Charlotte Brontë
*Ellis Bell foar Emily Brontë
*Sibe van Aangium foar ds. Hendrik Steen
*Willem van Elschot foar Alfons Jozef de Ridder
*Gorki foar A. M. Pesjkov
*Multatuli foar Eduard Douwes Dekker
*George Sand foar Amantine-Lucile-Aurore Dupin
*Ringo Starr foar Richard Starkey

## Sjoch ek
* List fan skûlnammen
* Anagram
* Heteronym

## Keppeling om utens
*
Ringo Starr

**Ringo Starr** - pseudonym foar **Sir** **Richard Starkey** (Liverpool, 7 july 1940) is fral bekend as de drummer fan de band The Beatles, mar is ek al foar dat dy band útelkoar gie in soloartyst. Op 18 augustus 1962 spile hy foar it earst as offisjeel lid fan The Beatles.

Fan 20 oktober 2008 ôf wol Ringo gjin fanmail mear ûntfange.

## Diskografy
### Albums
#### Studioalbums
* *Sentimental Journey* (1970) 
* *Beaucoups of Blues* (1970) 
* *Ringo* (1973) 
* *Goodnight Vienna* (1974) 
* *Ringo's Rotogravure* (1976) 
* *Ringo the 4th* (1977) 
* *Bad Boy* (1978) 
* *Stop and Smell the Roses* (1981) 
* *Old Wave* (1983) 
* *Time Takes Time* (1992) 
* *Vertical Man* (1998) 
* *I Wanna Be Santa Claus* (1999) 
* *Ringo Rama* (2003) 
* *Choose Love* (2005)
* *Liverpool 8* (2008) 

#### Kompilaasjealbums
* *Blast From Your Past* (1975) 
* *Starr Struck: Best of Ringo Starr*, Vol.2 (1989) 
* *Ringo Starr and His All-Starr Band: The Anthology... So Far* (2001)

#### Livealbums
* *Ringo Starr and His All-Starr Band* (1990) 
* *Ringo Starr and His All-Starr *Band: Live From Montreux* (1993) 
* *VH1 Storytellers: Ringo Starr (1998) 
* *Ringo & His New All Starr Band* (2002)
* *Ringo Starr and His All-Starr Band: Extended Versions*, (2003)
* *Tour 2003* (2004)
Fjoertoer

In **fjoertoer** of **ljochttoer** is in toer oan 'e kust, mei sterk ljocht, tsjinjend as beaken foar de skipfeart. Fjoertuorren wurde brûkt om gefaarlike kusten, ûndjipten en riffen, mar ek feilige yngongen fan havens oan te wizen; ek de loftfeart wit fan fjoertuorren by need. It oantal fjoertuorren is tige fermindere út reden fan ûnderhâldskosten en it tapassen fan nijmoadrige navigaasjehelpmiddels.

De Nederlânske kust by del, steane alve grutte fjoertuorren (saneamde A-posten) en fjouwer lytsere (B-posten). Fierders binne der noch fiif tuorren oan de ouwers fan de Iselmar.

## Fjoertuorren yn Fryslân
* Bornrif (fjoertoer)
* Fjoertoer Bornrif
* Fjoertoer fan De Lemmer
* Fjoertoer fan Harns
* Fjoertoer fan Starum
* Fjoertoer fan Warkum
* Nije Fjoertoer (Boarkum)
* Noardertoer


Ofbyld:Lighthouse Ameland.jpg|De Bornrif fjoertoer by Hollum op It Amelân

Ofbyld:Moderner Leuchtturm.jpg|.... en in moderne fjoertoer by Alcocebre (Spanje)
File:DoverCastle-lighthouse-2004-10-03.jpg| en ien by it kastiel fan Dover út de Romeinske tiid
Johnny van Doorn

**Johnny van Doorn** (Beekbergen, 12 novimber 1944 – Amsterdam, 26 jannewaris 1991), alias **Johnny the Selfkicker**, wie in Nederlânsk skriuwer, dichter en foardrachtskeunstner.

## Biografy
Van Doorn waard berne yn Beekbergen en groeide op yn Arnhim. Fanwegen de Slach om Arnhim wiene syn âlden nei Beekbergen útwykt. Hy hie in Nederlânske heit en in Dútske mem.

Hy stie bekend om wat er in 'oerdicht' neamde: in gedicht werombrocht nei de oarsprong, nammentlik hurde lûden dy't alhiel neat mear op wurden lykje. Van Doorn, dy't ek optrede ûnder de pseudonimen *Electric Jesus*, *Meester van de Chaos* en *Electric Goebbels*, waard nasjonaal bekend nei in troch Simon Vinkenoog organisearre poëzyjûn yn teäter Carré yn 1966.

Van Doorn wie ynearsten net botte populêr yn syn tiid; syn wize fan foardragen joech in soad argewaasje. Hy like by syn foardrachten – ûnder ynfloed fan alkohol en drugs – yn in folslein ekstaze te kommen. Yn syn gedichten kaam it oermjittich drugsgebrûk geregeld oan 'e oarder. Mei troch syn 'reputaasje' as drugsbrûker en syn nije ideeën yn de keunst waard er sawol hate as dierber fûn. Ek de ynhâld fan syn gedichten, fol rare wurden en faak mei eksplisite ferwizings nei seks of drugsgebrûk, wie rjochte op skokeffekt.

Hy spile mei Cherry Duyns en Armando yn it VPRO-programma *Herenleed*. 

Van Doorn ferstoar flak nei it beëinigjen fan de teätershow *Herenleed* oan de gefolgen fan kanker yn de âldens fan 46 jier.

Yn Arnhim is in plein nei Van Doorn ferneamd.

## Johnny van Doornpriis en De Johnny
* Nei him is de Johnny van Doornpriis foar de sprutsen letteren neamd. Dy priis waard fan 1993 oant 2012 twajierliks takend troch de organisaasje fan it literatuerfestival *Wintertuin* yn Arnhim en Nijmegen.
* Yn 2021 waard in nije priis lansearre mei de namme De Johnny, in oeuvrepriis foar poadiumpoëzy, dy 't op 12 novimber, de bertedei fan Johnny van Doorn, útrikt wurdt. 

## Bibliografy
### Poëzij
**Een nieuwe mongool* (1966, De Bezige Bij, as Johnny the Selfkicker), 
**Een heilige huichelaar* (1968, De Bezige Bij, as Johnny the Selfkicker), 
**Verzamelde gedichten* (1994, De Bezige Bij)
 
### Proaza
**Mijn kleine hersentjes*, 1972, De Bezige Bij;
**De geest moet waaien*, 1977, De Bezige Bij;
**Gevecht tegen het zuur*, 1984, De Bezige Bij;
**Langzame wals*, 1986, De Bezige Bij;
**Door de weken heen : dagboeken*, 1988, De Bezige Bij;
**De lieve vrede : legendarische momenten 1944-1990*, 1990, De Bezige Bij; 
**Oorlog en Pap*, dûbeld-CD, 2001, M Bondi

## Sjoch ek
* Nederlânsktalige dichters.

## Keppelings om utens
* Johnny van Doorn op boeken.vpro.nl.
* Maratonynterview mei Johnny van Doorn troch Peter Flik op 26 desimber 1986 op de VPRO Radio.
J.C. Bloem

**Jakobus Cornelis (Jacques) Bloem** (Oudshoorn, 10 maaie 1887 - Kalenberg, 10 augustus 1966) wie in foaroansteand Nederlânsk dichter.

Jacques Bloem waard berne as soan fan in boargemaster. Hy debutearre yn 1921 mei de bondel *Het verlangen*.
Hy wie fan 1926 oant 1932 troud mei de dichteres Clara Eggink. Oan de ein fan syn libben luts sy by him ym om him te fersoargjen.
Bloem (en Clara Eggink) binne te hôf brocht yn Paasloo.

## Bekende fersregels
**Denkend aan de dood kan ik niet slapen,/ En niet slapend denk ik aan de dood.* út *Insomnia*
**Altijd november, altijd regen,/ Altijd dit lege hart, altijd.*
**Is dit genoeg: een stuk of wat gedichten,/ Voor de rechtvaardiging van een bestaan.*
**Domweg gelukkig, in de Dapperstraat.*
**Voorbij, voorbij, o, en voorgoed voorbij.* (tagelyk Bloem's grêfskrift)
**Kom, vul de glazen en denk langer niet, eraan hoe snel de onhoudbare tijd ontvliedt. Gistren is dood, morgen nog niet geboren – Wat zou ‘t, als ons vandaag genieten liet?*

## Prizen
* 1949 - Constantijn Huygens-priis foar syn hiele oeuvre
* 1952 - P.C. Hooft-priis foar *Avond*
* 1965 - Priis fan de Nederlânske Letteren foar syn hiele oeuvre

## Publikaasjes

*1911 - *Le Miroir des Heures*, boekbeoardieling yn *De Beweging* 
*1916 - *Stellingen ter verkrijging van den graad van doctor in de rechtswetenschap aan de rijksuniversiteit te Utrecht*
*1921 - *Het verlangen*, gedichten 
*1931 - *Media Vita*, gedichten 
*1937 - *De nederlaag*, gedichten 
*1942 - *Enkele gedichten* 
*1945 - *Sintels*
*1946 - *Quiet though sad*, gedichten 
*1950 - *Liefde*, gedichten 
*1950 - *Avond*, gedichten 
*1950 - *Verzamelde beschouwingen* 
*1952 - *Aphorismen* 
*1953 - *De nachtegalen*, gedichten 
*1954 - *Terugblik op de afgelegde weg* 
*1957 - *Afscheid* 
*1958 - *Persoonlijke voorkeur van J.C. Bloem*, gedichten mei kommentaar 
*1958 - *Doorschenen wolkenranden*, kar út eigen wurk 
*1958 - *De dichter en de dood* 
*1965 - *Verzamelde klassieken, Nederlandse Klassieken* 
*1965 - *Verzamelde gedichten*

## Bibliografy
* J. Kamerbeek, *De poëzie van J.C. Bloem in Europees perspectief*, Amsterdam: Polak & Van Gennep, 1967.
* Clara Eggink, *Leven met J.C. Bloem*, Amsterdam: Athaeneum-Polak & Van Gennep, 1976.
* A.L. Sötemann, *Over de dichter J.C. Bloem*, Amsterdam: Athaeneum-Polan & Van Gennep, 1976.
* A.L. Sötemann, *Vier opstellen over J.C. Bloem*, Amsterdam: Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1979.
* Wiel Kusters, *Dit lege hart - Over J.C. Bloem*, Maastricht: Gerards & Schreurs, 1987.
* A.L. Sötemann, *Een dichter en zijn wereld* - Oer J.C. Bloem, Utert: Historische Uitgeverij, 1994.
* Bart Slijper, H.T.M. van Vliet, James Brockway e.a., *Verlangen zonder vorm en zonder naam - Over J.C. Bloem*, Grins: Historische Uitgeverij, 1993.
* Gretha Donker, *J.C. Bloem meester-dichter*, Amsterdam: Bas Lubberhuizen, 2006.
* Bart Slijper, *Van alle dingen los - Het leven van J.C. Bloem*, Amsterdam: Arbeiderspers, 2007, 390 s.

## Keppeling om utens
* J.C. Bloem yn de Digitale Bibleteek foar de Nederlânske Letteren
List fan Spaansktalige skriuwers

**Spaansktalige skriuwers** libje ferspraat oer gâns de wrâld om't Spaansk in wrâldtaal is. Hjirûnder in list fan skriuwers opdield nei lân.

## [[Argentynje]]
* Federico Andahazi
* Roberto Arlt
* Jorge Luis Borges
* Julio Cortázar
* José Hernández
* Manuel Puig
* Horacio Quiroga
* Ernesto Sábato
* Juan José Saer
* Alfonsina Storni

## [[Ekwador]]
* Jorge Icaza
* Pablo Palacio
* Jorge Queirolo Bravo
* Alicia Yáñez

## [[El Salvador]]
* Roque Dalton

## [[Fenezuela]]
* Rómulo Gallegos
* Boris Izaguirre

## [[Gûatemala]]
* Miguel Angel Asturias

## [[Hondûras]]
* Amanda Castro
* Javier Abril Espinoza

## [[Kolombia]]
* Gabriel García Márquez
* José Eustasio Rivera

## [[Kosta Rika]]
* Carmen Naranjo
* Alfonso Chase

## [[Kuba]]
* Alejo Carpentier
* Pedro Juan Gutiérrez
* Leonardo Padura Fuentes

## [[Meksiko]]
* Juana Inés de la Cruz
* Laura Esquivel
* José Joaquín Fernández de Lizardi
* Carlos Fuentes
* Octavio Paz
* Elena Poniatowska
* Alfonso Reyes
* Juan Rulfo

## [[Nikaragua]]
* Gioconda Belli
* Ernesto Cardenal

## [[Perû]]
* José María Arguedas
* Mario Vargas Llosa

## [[Sily]]
* Isabel Allende
* Gabriela Mistral
* Pablo Neruda

## [[Spanje]]
* Josefina Aldecoa
* Teresa fan Ávila
* Azorín
* Ángeles Caso
* Camilo José Cela
* Miguel de Cervantes Saavedra
* Clarín
* Miguel Delibes
* Lucía Etxebarria
* Federico García Lorca
* Adelaida García Morales
* Luis de Góngora
* Baltasar Gracián
* Almudena Grandes
* Juan Ramón Jiménez
* Elvira Lindo
* Lope de Vega
* Jorge Manrique
* Ana María Matute
* Eduardo Mendoza
* Terenci Moix
* Rosa Montero
* Antonio Muñoz Molina
* Emilia Pardo Bazán
* Benito Pérez Galdós
* Arturo Pèrez Reverte
* Juan Goytisolo
* Francisco de Quevedo
* Fernando de Rojas
* Carlos Ruiz Zafón
* Jorge Semprún
* José Carlos Somoza
* Miguel de Unamuno
* Ramón María del Valle-Inclán

## [[Urûguay]]
* Eduardo Galeano
* Juan Carlos Onetti
List fan Sweedsktalige skriuwers

**[[Sweedsk]]talige skriuwers** kinne, njonken fan Sweden ek fan Finlân wêze. Hjirûnder in list fan skriuwers opdield nei de twa lannen.

## [[Sweden]]
*Bellman, Carl Michael
*Bergman, Hjalmar
*Edwardson, Åke
*Enquist, Per Olov
*Fredriksson, Marianne
*Heidenstam, Carl Gustaf Verner von (winner Nobelpriis foar de Literatuer 1916)
*Johnson, Eyvind (winner Nobelpriis foar de Literatuer 1974)
*Karlfeldt, Erik Axel (winner Nobelpriis foar de Literatuer 1931)
*Lagerkvist, Pär Fabian (winner Nobelpriis foar de Literatuer 1951)
*Lagerlöf, Selma (winner Nobelpriis foar de Literatuer 1909)
*Larsson, Stieg
*Lindgren, Astrid
*Mankell, Henning
*Martinson, Harry (winner Nobelpriis foar de Literatuer 1974)
*Nesser, Håkan
*Mikael Niemi
*Nilsson, Per
*Vladimir Oravsky
*Pohl, Peter
*Sjöwall & Wahlöö
*Göran Sonnevi
*Strindberg, August
*Tidholm, Thomas
*Vallquist, Gunnel

## Finlân
Sweedsktalige Finske skriuwers:
*Carpelan, Bo
*Diktonius, Elmer
*Fagerholm, Monika
*Jansson, Tove
*Runeberg, Johan Ludvig
*Södergran, Edith
*Topelius, Zacharias
*Westö, Kjell
List fan Noarsktalige skriuwers

**[[Noarwegen|Noarske]] skriuwers**, skriuwe yn it Noarsk (Bokmål of Nynorsk). Hjirûnder in ûnfolsleine list.

* Bjørneboe, Jens
* Bjørnson, Bjørnstjerne
* Dass, Petter
* Fossum, Karin
* Hamsun, Knut
* Holt, Anne
* Ibsen, Henrik
* Kjærstad, Jan
* Saabye Christensen, Lars
* Sandemose, Aksel
* Undset, Sigrid
* Wassmo, Herbjørg
List fan Italjaansktalige skriuwers

Yn de rin fan iuwen hat in grut tal **Italjaansktalige skriuwers** bydroegen oan de Italjaanske literatuer. Hjirûnder in gronologyske list fan de wichtichste skriuwers, opdield nei iuwen.

## Berne yn de 13e iuw
* 1265-1321 Dante Alighieri

## Berne yn de 14e iuw
* 1304-1374 Francesco Petrarca
* 1313-1375 Boccaccio

## Berne yn de 15e iuw
* 1469-1527 Niccolò Machiavelli
* 1474-1533 Ludovico Ariosto
* 1478-1529 Baldassare Castiglione

## Berne yn de 16e iuw
* 1544-1595 Torquato Tasso
* 1568-1639 Tommaso Campanella

## Berne yn de 18e iuw
* 1707-1793 Carlo Goldoni
* 1725-1798 Giacomo Casanova
* 1778-1793 Niccolò Ugo Foscolo
* 1781-1860 Bartolomeo Borghesi 
* 1785-1873 Alessandro Manzoni
* 1798-1837 Giacomo Leopardi

## Berne yn de 19e iuw

* 1826-1890 Carlo Collodi
* 1831-1861 Ippolito Nievo
* 1836-1914 Camillo Boito
* 1840-1922 Giovanni Verga
* 1861-1877 Federico De Roberto
* 1861-1928 Italo Svevo
* 1863-1938 Gabriele D'Annunzio
* 1867-1936 Luigi Pirandello
* 1871-1936 Grazia Deledda
* 1876-1944 Filippo Tommaso Marinetti
* 1876-1960 Sibilla Aleramo
* 1883-1957 Umberto Saba
* 1885-1974 Aldo Palazzeschi
* 1888-1970 Giuseppe Ungaretti
* 1891-1985 Riccardo Bacchelli
* 1891-1937 Antonio Gramsci
* 1891-1952 Alberto Savinio
* 1892-1953 Ugo Betti
* 1893-1973 Carlo Emilio Gadda
* 1895-1956 Corrado Alvaro
* 1896-1958 Mario Benzing
* 1896-1981 Eugenio Montale
* 1896-1957 Giuseppe Tomasi di Lampedusa
* 1898-1957 Curzio Malaparte
* 1900-1978 Ignazio Silone

## Berne yn de 20e iuw
* 1901-1968 Salvatore Quasimodo
* 1902-1975 Carlo Levi
* 1906-1972 Dino Buzzati
* 1906-1999 Mario Soldati
* 1907-1954 Vitaliano Brancati
* 1907-1990 Alberto Moravia
* 1908-1979 Tommaso Landolfi
* 1908-1950 Cesare Pavese
* 1908-1966 Elio Vittorini
* 1911-1969 Giorgio Scerbanenco
* 1911-2000 Attilio Bertolucci
* 1912-1990 Giorgio Caproni
* 1912-1985 Elsa Morante
* 1914-1978 Giuseppe Berto
* 1914-1998 Anna Maria Ortese
* 1916-2000 Giorgio Bassani
* 1919-1987 Primo Levi
* 1921-1989 Leonardo Sciascia
* 1921 Mario Rigoni Stern
* 1922-1990 Giorgio Manganelli
* 1922-1975 Pier Paolo Pasolini
* 1923-1985 Italo Calvino
* 1925 Andrea Camilleri
* 1927-1995 Hugo Pratt
* 1930 Alberto Arbasino
* 1930 Edoardo Sanguinetti
* 1932-2024 Giorgio de Simone
* 1932 Umberto Eco
* 1934 Lionello Grifo
* 1955-1991 Pier Vittorio Tondelli
* 1957 Grazyna Miller
* 1958 Alessandro Baricco
* 1959 Sandro Veronesi
* 1965 Elina Patanè
* 1966 Niccolò Ammaniti
* 1979 Roberto Saviano
List fan Tsjechysktalige skriuwers

Ta de **Tsjechysktalige skriuwers** wurde dyjingen rekkene dy't skriuwe yn it Tsjechysk. De Tsjechyske literatuer dy't hjirút ûnstiet is beheinder as wat út it tal ynwenners en de kultuer fan it lân ôflaat wurde kinne soe. De literêre skriuwerij is populêr yn Tsjechje en de bekende skriuwer Václav Havel is der presidint wurden, wat tsjutte soe op in grutte literêre produksje, mar yn Tsjechje wurdt ek Dútsk en oare talen sprutsen, en yn it ferline ek skreaun. 

Franz Kafka, de bekendste skriuwer út Tsjechje, skreau yn 't Dútsk en kin mei rjocht as Eastenryksk of Dútsk beskôge wurde. Boppedat wie er joadsk en hearde er ta in etnysk mindertal yn Tsechje. Milan Kundera wennet yn Frankryk en skriuwt sûnt 1989 yn 't Frânsk.

Tsjintwurdich skriuwe auteurs út Tsjechje oer it generaal yn it Tsjechysk.

Fan de folgjende Tsjechyske skriuwers is ek wurk yn it Nederlânsk oerset:

* Tereza Boučková
* Zuzana Brabcová

* De bruorren Karel Čapek en Josef Čapek

* Jaroslav Hašek (*Osudy dobrého vojáka Švejka*, Nederlânske oersetting: *De lotgevallen van de brave soldaat Švejk*)
* Václav Havel
* Iva Hercíková
* Daniela Hodrová
* Bohumil Hrabal
* Petra Hůlová

* Ivan Klíma
* Milan Kundera (*Nesnesitelná lehkost bytí*, Nederlânske oersetting: *De ondraaglijke lichtheid van het bestaan*)

* Patrik Ouředník

* Jaroslav Putík

* Jaroslav Seifert
* Michal Šanda

* Jáchym Topol (*Kloktat dehet*, Nederlânske oersetting: *Spoelen met teerzeep*)

* Miloš Urban

* Ludvík Vaculík
* Michal Viewegh
List fan Ingelsktalige skriuwers

**Ingelsktalige skriuwers** en dichters hearre ornaris ta de Angelsaksyske kultuer, wenjend yn Angelsaksyske lannen. Om't Ingelsk ek in funksje hat as wrâldtaal, binne ek guon kosmopolityske skriuwers part fan de Ingelsktalige literatuer. Hjirûnder in list nei lân.

## [[Austraalje (lân)|Austraalje]]
* Peter Carey *(1943)*
* Banjo Paterson  *(1864-1941)*
* Thomas Keneally *(1935)*
* Ian Irvine *(1950)*

## [[Feriene Steaten]] fan Amerika

## [[Ierlân]]

## [[Ingelân]]

## [[Nigearia]]
* Wole Soyinka *(1934)*

## [[Nij-Seelân]]
* Janet Frame *(1924-2004)*
* Patricia Grace *(1937)*
* Keri Hulme *(1947-2021)*
* Katherine Mansfield *(1888-1923)*

## [[Nederlân]]
* Maarten Maartens *(1858-1915)*

## [[Skotlân]]
* Iain Banks *(1954-2013)*
* Robert Burns *(1759-1796)*
* Lord Byron *(1788-1824)*
* James Kelman *(1946)*
* Ken MacLeod *(1954)*
* Ian Rankin *(1960)*
* Walter Scott *(1771-1832)*
* Tobias Smollett *(1721-1771)*
* Robert Louis Stevenson *(1850-1894)*
* Irvine Welsh *(1958)*

## [[Súd-Afrika]]
* Tatamkhulu Afrika *(1920-2002)*
* John Maxwell Coetzee *(1940)*
* Nadine Gordimer *(1923-2014)*
List fan Dútsktalige skriuwers

**Dútsktalige skriuwers** wenje ornaris yn de trije lannen Dútslân, Switserlân en Eastenryk. In oersicht fan Dútsktalige (literêre) skriuwers, opdield nei lân.

## [[Dútslân]]
* Stefan Andres
* Heinrich Böll
* Bertolt Brecht
* Thomas Brussig
* Hanns Cibulka
* Hedwig Courths-Mahler
* Alfred Döblin
* Michael Ende
* Wolfram von Eschenbach
* Johann Wolfgang von Goethe
* Günter Grass
* Theodor Fontane
* Heinrich Heine
* Hermann Hesse
* Wolfgang Hilbig
* E.T.A. Hoffmann
* Friedrich Hölderlin
* Erhart Kästner
* Erich Kästner
* Reiner Kunze
* Manfred Kyber
* Siegfried Lenz
* Gotthold Ephraim Lessing
* Heinrich Mann
* Klaus Mann
* Thomas Mann
* Karl May
* Heiner Müller
* Novalis
* Erich Maria Remarque
* Arno Schmidt
* Annette Seemann
* Friedrich von Schiller
* Johanna Schopenhauer
* Jens Sparschuh
* Patrick Süskind
* Thomas Thiemeyer
* Martin Walser  
* Peter Weiss

## [[Eastenryk]]
Hjirby ek eartiids Eastenryksk gebiet:

* Konrad Bayer
* Hugo Bettauer
* Max Brod
* Peter Handke
* Josef Haslinger
* Peter Henisch
* Elfriede Jelinek
* Franz Kafka
* Jakov Lind
* Robert Musil
* Rainer Maria Rilke
* Joseph Roth
* Arthur Schnitzler
* Georg Trakl
* Franz Werfel
* Stefan Zweig

## [[Switserlân]]
* Friedrich Dürrenmatt
* Max Frisch
* Gottfried Keller
* Adolf Muschg
* Robert Walser

## Sjoch ek
* Dútsktalige literatuer
Disacharide

In **disacharide** is in sûker dy't út presiis twa mei inoar ferbûne monosachariden bestean. 

## Glukoaze - Glukoaze
* Maltoaze (moutsûker): *glukoaze α(1→4) glukoaze*, maltoaze is in redusearjend sûker. Maltoaze is in dimear dy't ûntstean kin by de ôfbraak fan stiselmoal: it hat likense glykoside binings. Likernôch alle organismen kinne maltoaze ôfbrekke mei it ensym maltaze.
* Sellobioaze: *glukoaze β(1→4) glukoaze*, sellobioaze is in redusearjend sûker. Sellobioaze is in dimear dat ûntstean kin by de ôfbraak fan selluloaze. It minsklik lichem makket gjin ensym dat geskikt is foar de ôfbraak fan sellobioaze.
* Gentiobioaze: *glukoaze β(1→6) glukoaze*.
* Trehaloaze: *glukoaze α,α(1→1) glukoaze*, trehaloaze is in net-redusearjend sûker. Trehaloaze komt foar yn gist, poddestuollen en ek yn lytse mannichten yn planten en bisten. It is tige stabyl. It beskermet aaiwiten tsjin skea troch befriezen en útdrûgjen.

## Glukoaze - Fruktoaze

* Sacharoaze (reidsûker, bitesûker): *glukoaze α(1→2) fruktoaze*. Sacharoaze is net redusearjend, dêrom kin it maklik bewarre wurde. It is it meast brûkte swietstof oer de hiele wrâld. By it werjaan fan de swietkrêft fan swietstoffen wurdt dizze stof faak as noarm brûkt. It komt yn de natuer mar yn in pear planten foar (bygelyks sûkerreid of sûkerbyt). Likernôch alle organismen kinne sacharoaze ôfbrekke mei sacharaze of infertaze.

## Glukoaze - Galaktoaze
* Laktoaze (molksûker): *galaktoaze β(1→4) glukoaze*, laktoaze is in redusearjend sûker en is mar in bytsje swiet (likernôch 35% fan de swietkrêft fan sacharoaze). Laktoaze komt fan natoere allinne foar yn molkeprodukten. It kin ôfbrutsen wurden troch it ensym laktaze. Minsken dy't net of net genôch laktaze produsearje kinne binne *laktoaze yntolerant*.

## Sjoch ek
* Koalhydraat
* Oligosacharide
* Polysacharide

## Keppeling om utens
*
Glyseraldehyde

**Glyseraldehyde** (C3H6O3), systematyske namme: 2,3-dihydroksypropanal, is in monosacharide mei trije koalstof atomen en in aldehyde kloft. Yn wetterfrije tastân is glyseraldehyde in wite fêste stof mei in swiete smaak.
Erytroaze

**Erytroaze** (C4H8O4) is in monosacharide mei fjouwer koalstof atomen en in aldehyde groep. It hat in molêre massa fan 120,10 g/mol en lost goed op yn wetter.

Erythrose waard foar it earst isolearre yn 1849 út rabarber troch de Frânske apoteker Louis-Félix-Joseph Garot (1798 -1869),  en waard sa neamd fanwegen it út 'en readens skinen yn oanwêzigens fan alkalimetalen (*ἐρυθρός*, 'read'). <
Altroaze

**Altroaze** (C6H12O6) is in monosacharide mei seis koalstof atomen en aldehyde kloft. It lost op yn wetter en lost hast net op yn metanol. D-Altroaze komt net yn de natuer foar, mar de L-fariant is fûn yn de baktearje *[[Butyrivibrio fibrisolvens]]*.
Nikolaj Karamzin

**Nikolaj Karamzin**, folút *Nikolaj Michajlovitsj Karamzin* (*Russysk: Никола́й Миха́йлович Карамзи́н*, 1 (12) desimber 1766, Michajlovka – 22 maaie (3 juny) 1826, Sint-Petersburch) wie in Russysk skriuwer, kritikus en histoarikus. 

## Ynfloed
Karamzin hat as skriuwer in protte ynfloed hân op de Russyske taal, om't er tal fan âld-Slavyske foarmen út it Russysk helle en nije, faak oan westerske talen ûntliende, wurden, dêr foar yn it plak brûkte. Hy yntrodusearre it sentimintalisme yn Ruslân.

## Skiedkundige
As skiedkundige besocht er op in wittenskiplike en metoadyske wize te wurkjen yn pleats fan, sa't faak wenst wie, allinnich kroniken oer it barren yn in beskate tiid te sammeljen. Fan 1808 oant 1818 wurke er oan syn 'Skiednis fan de Russyske steat'. Hy ferdigene de autokrasy en feroardiele de Frânske Revolúsje. Dochs wie er wol in liberaal tinker yn it doetiidsk Ruslân.

## Neitins
De asteroïde 3719 Karamzin, ûntdutsen troch de astronoom Lyudmila Chernykh yn 1976, is nei him neamd.

## Wurk
In ûnfolsleine list fan syn wurk:
* De earme Liza, 1792
* Brieven fan in Russysk reizger. Oer syn reizen troch Dútslân, Frankryk, Switserlân en Ingelân. 1791-1792
* *Aglaia*, ferhalen, 2 dielen, 1794
* It Panteon, samling fan priuwkes fan wurk fan bekende skriuwers oerset yn it Russysk
* Twa oades op tsaar Aleksander I, 1801
* Skiednis fan de Russyske steat. 12 dielen, 1818-1822.

## Sjoch ek
* Russyske skriuwers

## Keppelings om utens
*Karamzin's skiednis fan de Russyske steat 
*Karamzin. Fers
207

## Foarfallen

* De Partyske kening Fologases V wurdt opfolge troch Fologases VI.
## Berne

## Ferstoarn
* Fologases V, kening fan de Parten
209

## Foarfallen
* Keizer Septimius Severus ferheft syn soan Geta ta de weardichheid fan Augustus mei de bedoeling dat hy him letter opfolgje sil.

## Berne

## Ferstoarn
213

## Foarfallen
* De Allemannen wurde foar it earst neamd.
* Artabanus IV, kening fan Meedje, komt yn opstân tsjin syn broer Fologases VI fan Partsje.

## Berne

## Ferstoarn
217

## Foarfallen

* 8 april - Makrinus wurdt ta keizer fan Rome útroppen. Hy is de earste net-senator dy't keizer wurdt.
* Slach by Nisibis, Parten ûnder oanfiering fan Artabanus IV ferslaan it Romeinske leger fan keizer Makrinus, dizze slút frede mei de oerwinners.
* In bliksemynslach op it Kolosseum yn Rome beskeadiget it gebou sadat der 5 jier gjin spullen organisearre wurde kinne.
* Hippolytus fan Rome wurdt keazen ta tsjinpaus.

## Berne

## Ferstoarn
* 8 april - Keizer Karakalla by Karrae fermoarde troch tadwaan fan de prefekt fan de Praetoriaanske garde, Makrinus
* Julia Domna nei hongerstaking yn Rome, wêrhinne se út Syrje wei ferbanne wie troch keizer Makrinus.
218

## Foarfallen
* Elagabalus wurdt ta keizer fan Rome útroppen.
* Elagabalus ferslaat Makrinus yn de striid om it keizerskip yn de Slach by Antiochje.

## Berne

## Ferstoarn
* 6 juny - Keizer Makrinus
* Keizer Diadumenianus
219

## Foarfallen

* Elagabalus ferheft de Syryske sinnekultus ta steatsreligy.
## Berne

## Ferstoarn
* Amilius Papinianus, Romeinsk rjochtsgelearde (eksekúsje)
220

## Foarfallen

* Fal fan it Han-ryk yn Sjina. It lân falt útien yn trije Keninkriken.
* Cao Pi (曹丕) stiftet it keninkryk Wei.
## Berne

## Ferstoarn
* Cao Cao, Sjineesk kriichshear en earste minister fan Han
* Ksiahou Dun, Sjineesk militêr.
221

## Foarfallen
* 26 juny - De Romeinske keizer Elagabalus adopteart Aleksander Severus as syn erfgenamt en opfolger.

## Berne

## Ferstoarn
222

## Foarfallen

* Paus Urbanus I folget Paus Kallikstus I op. 
* Keizer Aleksander Severus folget nei dy syn moard Heliogabalus op. 

## Berne

## Ferstoarn
* Bardaisan, ier-kristlik skriuwer fan de lettere Nestoriaanske Tsjerke.
* 11 maart - Romeinske keizer Elagabalus troch syn liifwacht, de praetoriaanske garde, fermoarde.
* 11 maart - Julia Soaemias, de mem fan Elagablus, fermoarde troch de praetoriaankse garde.
214

## Foarfallen
* Ein fan it keninkryk Edessa. De streek wurdt in Romeinske provinsje.
* Keizer Karakalla nimt de Noardsyryske foarst Abgar VIII  finzen.
## Berne
* 10 maaie - Klaudius Goatikus, takomstich Romeinsk keizer

## Ferstoarn
216

## Foarfallen

* Karakalla falt de Parten oan, omdat Artabanus IV wegert syn dochter oan Karakalla ten houlik te jaan.
* Karakalla iepent syn badhûs, de Termen fan Karakalla.

## Berne
* Mani (profeet) de stifter fan it Manicheïsme

## Ferstoarn
224

## Foarfallen
* Nei de dea fan de keizer syn beppe nimt syn mem Julia Mamaea de steatssaken waar. Nettsjinsteande in reedlik en kundich bestjoer ûntstiet der al gau ûnrêst no't in frou oan de macht is.
* Ardashir I ferslaat de Partyske kening Artabanus IV.

## Berne

## Ferstoarn
*(of 223) Julia Maesa, beppe fan keizer Aleksander Sevearus
225

## Foarfallen
* Keizer Severus Aleksander boasket mei Orbiana dy't ta keizerinne ferheft wurdt.

## Berne
* 5 febrewaris - hillige Agata, faam en martleresse
## Ferstoarn
Gale Hamkes

**Gale Hamkes** wie kommandeur op de walfiskfarder ‘de Oranjeboom’ út Harns. Hy skynt yn Starum wenne te hawwen, hy wurdt yn 1663 neamd by de froedskipsleden. Syn foarâlden wennen nei alle gedachten op Galamastins by Riis (Bakhuzen). Yn dat gefal soed er ta it âlde geslacht fan de Galama's heard hawwe.

Op 24 maaie 1639 rêde hy op 78° N.B., by Spitsbergen, de 20 oerbleaune manskippen (fan de 86) fan de ferûngelokke Hoarnske walfiskfarder ‘Spitsbergen’ fan kommandeur Dirck Albertsz. Raven. Yn 1648 waard hjiroer in ferhaal útjûn. 

Yn 1670 ûntdiek er op 74° in letter nei him neamde baai oan de eastkust fan Grienlân.
Blokhûs

In **blokhûs** is in âlde beneaming foar in ferdigeningswurk, fan in ienfâldich bousel fan heale beamstammen oant kastieleftige bouwurken. Yn beide gefallen wie it faak ûnderdiel fan in grutter systeem, lykas in lânwar. It koe ek in stee behearskje, lykas in krúspunt of in tagongswei. De bou fan blokhuzen is bekend út de Lette Midsiuwen oant en mei de 16e iuw. By blokhuzen as haadgebou fan in goed hearde faak ek in pleats. Blokhuzen yn Fryslân stienen ûnder oare yn Ljouwert (1499), Harns, Starum, Wâldsein en op De Lemmer. Se waarden ek boud yn West-Fryslân en Alkmar.

Blokhuzen binne oars yn hiel Europa bekend en ek yn Noard-Amearika en Súd-Afrika. 


Image:Embarkation-Dover.jpg|Kening Hindrik VIII yn Dover 16e iuw, twa blokhuzen op de foargrûn
Image:FortEdward2006.jpg|It âldste oerbleaune blokhûs fan Noard-Amearika: Fort Edward (Nova Scotia) (1750)
Image:Witkop Blockhouse-001.jpg|It Witkop blokhûs yn Gauteng, set yn de Twadde Boerekriich
Ofbyld:Burgersdorp-Sentinel-001.JPG|Blokhûs fan Burgersdorp, Súd-Afrika


## Sjoch ek
* Fort
* Stins

## Keppeling om utens
*
Anton Delvig

**[[Baron]] Anton Antonovich Delvig** (*Анто́н Анто́нович Де́львиг*) (17 augustus 1798, Moskou - 26 jannewaris 1831, Sint Petersburch) wie in Russysk dichter en redakteur dy't oan it lyseumTsarskoje Selo tagelyk mei Aleksander Poesjkin studearre hat. Poesjkin waard in grutte freon. Poesjkin droech in gedicht (**O, Delvig**) oan him op.  

Delvig syn poëzij stiet yn de Russyske tradysje fan it Neoklassisisme. Hy hie niget oan Russysk folkloare en hat tal fan folkssangen neimakke. Guonts binne op muzyk set troch komponisten as  Aleksander Aljabilev en Michail Glinka. 

As sjoernalist wie er redakteur (1825-1831) fan it perioadyk 'Noardske Blommen', dêr't Poesjkin ek regelmjittich ta bydroegen hat. Yn 1831 en 1832 siet er mei Poesjkin yn de redaksje fan de Literêre Gazet', mar dat blêd waard letter ferbean troch it tsaristysk regear nei in stik fan Faddej Boelgarin dat har net noaske.

## Sjoch ek
* Russyske skriuwers

## Keppeling om utens
* Genealogysk Hânboek fan it Baltyske Ridderskip Diel 2, Bân 3: Estlân, Görlitz 1930
226

## Foarfallen

* Ardasjir I ferovert de Partyske haadstêd Stesifon en stiftet it ryk fan de Sassaniden, dat de macht oernimt fan de Parten.

## Berne

## Ferstoarn
* Artabanus IV, kening fan de Parten.
Meskenwier

**Meskenwier** is in buorskip yn de gemeente It Hearrenfean en falt ûnder Akkrum. Yn 1984 gie de buorskip oer fan de gemeente Utingeradiel nei de gemeente Boarnsterhim. De namme komt ek foar as *Metsingawier* en *Metsewier*.

Meskenwier leit by de Terhernsterdyk by Akkrum. It krige syn namme troch de 'mersken', stikken lân dy't winterdeis ûnder wetter stienen en 'wier' as oare namme foar terp.  
It lân rûn oant De Boarn, in útrinner fan de eardere Middelsee.dit foarme de ferbining mei omlizzende wetters en doarpen as Grou, Terherne, Goaiïngaryp, De Jouwer en Snits. dus op in terp oan De Boarn, in útrinner fan de eardere Middelsee.
Meskenwier is ek de namme fan de âlde kop-hals-romppleats mei in spesjale is dakbedekking fan flakke, skobfoarmige dakpannen. Yn de pleats is ek it Museum Boere-ark, de buorkerij wurdt yn 2009 brûkt as rekreaasjebedriuw.

Foar de pleats lei yn 1718 noch in hege wier mei dêrop de stins Jelckamastate. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Enno Wilhelm Hektor

**Enno Wilhelm Hektor** (Dornum (East-Fryslân), 21 novimber 1820 - Neurenberch, 31 jannewaris 1874) wie in Eastfrysk skriuwer dy't yn it Dútsk en Nederdútsk skreau. Syn bekendste wurk is it folksliet fan de Eastfriezen "In Oostfreesland is't am besten". Hy begûn al jong mei skriuwen. Om 1842 skreau er gedichten foar de tydskriften "Frisia" en it "Ostfriesisches Unterhaltungsbuch". Yn it revolúsjejier 1848 joech Hektor it polityk-satiryske tydskrift "Der Vagabund" út. Yn 1849 ferliet er Dornum. Yn 1850 skreau Hektor as Fries om utens it liet "In Ostfreesland is´t am besten".

Yn oktober 1850 sette Hektor him yn Neurenberch nei wenjen, dêr't er twa jier bliuwe soe om syn Abitur te heljen. Ynienen giet it net mear goed, Hektor besiket fergees selsmoard. Syn freonen woenen dat er fanwege syn mismoedige tastân ferhúzje soe en hy gong yn de maitiid fan 1852 nei München, dêr't er Alddútsk en Aldnoardske talen studearre. Yn 1852 helle er syn doktorsgraad foar de Germanistyk. 

Yn 1857 wurdt Hektor meiwurker fan it Germaanske Museum yn Neurenberch. Oant syn dea skreau er foar it tydskrift "Die deutschen Mundarten". Op 31 jannewaris 1874 stoar er en waard te hôf brocht op it St.-Rochus-Friedhof yn Neurenberch.

## Literatuer
*  - *Enno Wilhelm Hektor – Vagabund und Bürgerschreck*. Yn: Niedersachsen. Zeitschrift für Heimat und Kultur. Jg. 98 (1998), H. 2, S. 79-81. ISSN 0176-3385.

## Keppeling om utens
* Literatuer fan Enno Hektor
Frysktalige media

Yn dizze list wurde de **Frysktalige [[media]]** út East-Fryslân, Noard-Fryslân en Westerlauwersk Fryslân neamd, dy't ek yn it Frysk skriuwe of útstjoere.

## East-Fryslân
* Ems-Vechte-Welle 
* Eala 

Der ferskine geregeldwei Sealterfryske stikjes yn de *General-Anzeiger* en *Münsterländische Tageszeitung*.

## Noard-Fryslân
* *Nais foon diling* by Radio magic music 
* Friisk Funk 

Der ferskine geregeldwei Noard-Fryske stikjes yn de *Nordfriesland Tageblatt*, *Sylter Rundschau* en de *Inselbote*. De Deensktalige *Flensborg Avis* hat út en troch ek artikels yn it Noard-Frysk.

## Westerlauwersk Fryslân

* Omrop Fryslân 
* Radio Middelsé 
* Froeks.tv 
* Fynst 
* De Moanne 
* Styl 
* Switsj 
* LinKk 
* Trotwaer 
* Ensafh. 

5% fan de ynhâld fan de *[[Ljouwerter Krante]]* en it *[[Frysk Deiblêd]]* is yn it Frysk skreaun. Der binne ferieningsblêden by de roes dy't ientalich Frysk binne, dy blêden stean net yn dizze list.
Ivan Gontsjarov

**Ivan Aleksandrovitsj Gontsjarov** (Russysk: Иван Александрович Гончаров, sekuere transliteraasje: Ivan Aljeksandrovič Gončarov) (18 juny 1812 - 27 septimber 1891) wie in Russysk skriuwer, amtner op it ministearje fan finânsjen en sensor. Hy waard berne yn Simbirsk as soan fan in nôtkeapman. Op syn tsiende waard Ivan nei in kostskoalle yn Moskou stjoerd. Letter studearre er letteren oan de universiteit yn Moskou. Gontsjarov waard amtner en makke stadichoan karriêre, earst yn Simbirsk en letter yn Sint-Petersburch. Hy is wrâldferneamd wurden mei syn roman *Oblomov*. 

## Wurk
* *In gewoan ferhaal*, 1847.
* It fregat 'Pallas', 1858. Oer syn reis om de wrâld tusken 1852 en 1854 op it Fregat Pallas.
* *Obyknovennaja istorija*, 1847. Nederlânske oersetting: *Een alledaagse geschiedenis*.
* *Oblomov's dream*, 1849. Koart ferhaal, letter haadstik 9 yn de roman Oblomov.
* *Oblomov*, 1859. Roman
* *Obryv* ('It ravyn'), 1869. Nederlânske oersetting: *Het ravijn*. (Toergenjev dêroer: "Myn hier falt út fan ferfeling".)

## Ynfloed
Gontsjarov hat in nij begryp oan it Russysk leksikon taheake: *[[Oblomovisme]]*, dat is in soarte fan fatalistyske loaiens sa't de haadfiguer fan de roman sjen lit. Dy term is sels brûkt troch Lenin yn in taspraak yn 1922. Hy seit dan: 'Ruslân hat trije revolúsjes trochmakke, dochs binne der noch Oblomovs...en dy moatte wosken, himmele, hinne en wer skuort wurde en lange tiid mei de swype hawwe, foar't se by harren ferstân reitsje'.

## Literatuer
* : *Russische letterkunde*, 1986, Utert
* : *Geschiedenis van de Russische literatuur*, 1985, Amsterdam
* : *Encyclopedie van de wereldliteratuur*, 1980, Bussum
* : *De Russische roman*, 1966, Antwerpen
* : *Klassieken van de Russische literatuur*, 1991, Utrecht

## Keppeling om utens
* Russyske tekst fan ''Oblomov'' yn Aleksej Komarovs Ynternet bibleteek.
* Oblomov: In man fan syn tiid. In essay troch Hugh R. Whinfrey, 1991 (ing)
Leppedyk (dyk)

De **Leppedyk** wie in âlde binnendyk dy't oant 1877 ta Eastergoa beskerme tsjin opwaaid wetter út Sânwâlden. It ûntliede har namme oan it distrikt Leppa fan Winninge, de súdlike njoggene fan Eastergoa.

De dyk begûn by Jirnsum (yn de Boarn de Jirnsumersyl), folge de noardlike ouwer oant noard fan Easterboarn, rûn oer Warniahuzen nei de grins tusken Smellingerlân en Opsterlân en oer dy grins eastwerts oant de hege grûnen by Nij Beets.

It dykfek east fan Warniahuzen hiet *Alde Leppedyk* of *Sydwend*. Dy waard yn 1831 ferfongen troch de mear súdlik lizzende Nije Leppedyk. It dykfek Jirnsum-Easterboarn is wierskynlik fan foar 1100. De fuortsetting fan de eastlike Middelseedyk gie lâns de Boarneslinke. 

Nei de opsliking fan de Middelsee en it graven fan de Alde Wjittering (foar ôffier fan it Boarnwetter) waard de Leppedyk binnendyk. De dyk east fan Warniahuzen bestiet nei alle gedachten út fekken fan âlde doarpspolderdiken. It behear fan de dyk wie oan it wetterskip Leppedyk. Yn 1877 waard troch de Steaten besluten omn de silen iepen te stellen.

## Sjoch ek
* It Mear (dyk)
* Walle
* Sydwalle
Boezemwetterskip Leppedyk

It boezemwetterskip **Leppedyk** yn Idaarderadiel en Utingeradiel hie in oerflakte fan 1300 hektare. It waard oprjochte yn 1913 om de wetterstân te regeljen en om twa wegen oan te lizzen:
* fan Akkrum lâns de Boarn nei de wei Grou-Jirnsum, foar in part oer de Leppedyk 
* fan de Leppedyk oer Burstum nei Grou. Dy wei waard letter oernommen troch de gemeentes.

It Prinses Margrietkanaal splyt it wetterskip yn twaen, elk mei in eigen elektrysk gemaal sadat it stoomgemaal by Grou bûten wurking steld wurde koe.

It wetterskip gie yn 1980 op yn wetterskip De Middelsékrite dat yn 2004 opgie yn it Wetterskip Fryslân.
Stienboete

In **stienboete** wie in boete dy't yn stiennen foldien wurde koe. 

Noch yn de 16e iuw hie de geastlikheid bygelyks yn Ljouwert by de Aldehou it rjocht om stienboeten op te lizzen foar geastlike en boargerlike misdriuwen. Sa kaam de tsjerke oan stiennen foar tsjerkebou. Ek beafearten koenen tsjin stienboeten ôfkocht wurde.

De stienboete is yn hast alle Nederlânske stêden tapast. Ynstee fan beteljen mei stiennen koe de boete faak ek foldien wurde yn de jildlike wearde dêrfan. Yn 1478 waard yn Utert de wearde fan tûzen stiennen lyksteld mei fiif pûn; foar itselde tal stiennen waard yn de 16e iuw yn Stienwyk de jildwearde bepaald op seis pûn.ad 

## Keppeling om utens
*
227

## Foarfallen
 
* Julia Mamaea wit de ynfloed op har soan, keizer Severus Aleksander te werstellen troch syn houlik mei Orbiana ûntbine te litten. Orbiana wurdt nei Noard-Afrika ferband, hat heit wurdt terjochtsteld.
## Berne
* Herennius Etruskus, meikeizer fan it Romeinske Keizerryk (stoarn 251)

## Ferstoarn
Aleksander Pûsjkin

**Aleksander Pûsjkin**, folút **Aleksander Sergejevitsj Pûsjkin** (*[[Russysk]]: Александр Сергеевич Пушкин*; 6 juny 1799, Moskou – 10 febrewaris 1837, Sint-Petersburch, of 26 maaie 1799 – 29 jannewaris 1837 neffens de Juliaanske kalinder) wie in Russysk dichter.

## Status
Pûsjkin wurdt algemien beskôge as de grutste Russyske dichter, en ek as ìèn fan de grutste dichters út de wrâldliteratuer. Mei oare grutte Russyske skriuwers, as Michail Lermontov, Nikolaj Gogol, Ivan Toergenjev, Fjodor Tjoettsjev, Fjodor Dostojevski, Lev Tolstoj en Anton Tsjechov heart Pûsjkin ta de saneamde* 'gouden iuw' *fan de Russyske literatuer.

Hy wurdt noch hieltyd in protte lêzen. Fan jongs ôf krije bern syn poëzij yn Russyske mearkes en letter lêze sy him om syn floeiende, skitterjende, muzikale taal. Oersetters hawwe it dreech om dat goed oer te bringen.

Neist wiidweidige lyryk mei in soad leafdes- en oare gedichten, lykas 'Ik haw' dy leaf', 'Nacht', 'Winterjûn' en 'Hjerst', hat Pûsjkin ek proaza neilitten lykas 'Skoppenfrou', 'De skiednis fan Poegatsjov' en 'De kapteinsdochter'.

## Neitins

* Pûsjkin (Russysk: *Пушкин*) is in stêd súdlik fan Sint-Petersburch neamd nei de skriuwer.Offisjele webstee fan de stêd
* '2208 Pûsjkin' is in astroïde, ûntdutsen yn 1977 troch de astronoom Nikolai Chernykh.
* In krater op de planeet Merkurius hat syn namme ek krigen.

## Sjoch ek
* Russyske skriuwers.

## Keppeling om utens
* Short biography of Pushkin by Caryl Emerson 
* Pushkin's biography 
* Pushkin's gedichten 
* Pushkin's most lyrical poem "The hills of Georgia..." ("На холмах Грузии...") oerset troch Dina Belyayeva 
* Kompleet wurk - FEB-web's Digitale wittenskiplike útjefte troch A.S. Pushkin 
* Books by Aleksandr Pushkin, eBooks 

## Literatuer
*  - Russyske letterkunde. Oersjoch fan de wichtichste skriuwers en streamingen fan Pûsjkin oant Soltsjenitsjin, 1988.
*  - *Geschiedenis van de Russische literatuur*, fan Vladimir de Hillige oant Anton Tsjechov, 1985.
228

## Foarfallen
* Ardasjir I foltôget fjouwer jier nei de oername fan it Perzyske Ryk troch de Sassaniden de ferovering fan Partsje. 

## Berne

## Ferstoarn
* Fologases VI, kening fan de Parten.
* Domitius Ulpianus, Romeinsk jurist (yn in opstjitsje deamakke)
229

## Foarfallen
* Ammonios Saccas blaast om dizze tiid de Grykske filosofy nij libben yn troch de grûnslach te lizzen fan it neoplatonisme.

## Berne

## Ferstoarn
230

## Foarfallen

* De Sassanidenfoarst Ardasjir rint Mesopotaamje ûnder de foet. Begjin fan in grutte oarloch tusken de Romeinen en de Sassaniden.
## Berne

## Ferstoarn
* Paus Urbanus I, (paus fan 222 - 230)
Michail Lomonosov

**Michail Vasilevitsj Lomonosov** (Russysk: *Михаил Васильевич Ломоносов*) (Denisovka (Gûvernemint Archangelsk), 19 novimber 1711 – Sint-Petersburch, 15 april 1765) wie in Russyske skiekundige, astronoom, geolooch, wiskundige, **[[skriuwer]]**, histoarikus en taalkundige.

As bern fan in liifeigene rûn er 1.000 kilometer om te studearjen yn Moskou. Fanwege syn universele ûntjouwing en it nimmen fan de foarstap op ferskate wittenskiplike mêden, jildt er as heit fan de moderne wittenskip yn Ruslân.
Fan 1736 oant 1741 wie er yn Marburch. Yn 1744 stifte er de keizerlike porseleinfabryk yn Ruslân. Yn 1745 waard er de earste professor yn de gemy oan de akadeemje foar wittenskippen yn Sint-Petersburch. Lomonosov rjochte it earste gemy-laboratorium fan Ruslân op yn 1748. Yn 1755 wie er mei-oprjochter fan de Universiteit fan Moskou.

Syn wittenskiplik mêd wie: natuerkunde, gemy, mineralogy, skiednis, optyske apparaten, keunst en letterkunde. 

Hy waard troch Poesjkin it lêste universele sjeny fan de Russyske kultuer neamd.

## Keppeling om utens
* Yllustrearre gronology fan Lomonosov's libben
* ''Evening Meditation on the Greatness of God on the occasion of the Northern Lights''