open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paul Huijts

**Paulus Hubertus Augustinus Maria (Paul) Huijts** (De Haach, 25 maaie 1962) is sûnt augustus 2014 sekretaris-generaal fan it ministearje fan Algemiene Saken. Earder wie hy dêr riedsadviseur en topamtner op it ministearje fan Folkssûnens, Wolwêzen en Sport.

## Eardere funksjes
Fan 1986 ôf wie Huijts amtner fan it ministearje fan Ekonomyske Saken. Yn 1996 naam er de direksjepost fan itselde ministearje oer, wêrnei't er yn 2000 riedsadviseur waard fan it ministearje fan Algemiene Saken.

Fan 2004 oant 2009 wie Huijts plakferfangend sekretaris-generaal fan it ministearje fan Folkssûnens, Wolwêzen en Sport, en tusken 2009 en augustus 2014 wie er dêr direkteur-generaal. Sûnt 18 augustus 2014 sit hy op it plak fan sekretaris-generaal fan it ministearje fan Algemiene Saken.

## Boarnen
*Drs. P.H.A.M. (Paul) Huijts op Parlement.com
Ryksfoarljochtingstsjinst

De **Ryksfoarljochtingstsjinst**, ôfkoarte ta **RVD** (*Rijksvoorlichtingsdienst*) en oprjochte yn 1934, is in Nederlânske oerheidsynstânsje dy't diel útmakket fan it ministearje fan Algemiene Saken.

## Taken
De RVD hat de folgjende taken:
*De wurdfiering fan en it foarljochtsjen oer de minister-presidint, de ministerrie en it Keninklik Hûs
*It beglieden fan publike optredens fan leden fan it Keninklik Hûs
*It foarljochtsjen oer it algemiene regearbelied en it ministearje fan Algemiene Saken
*De koördinaasje fan 'e ynterdepartemintale foarljochtingssaken
*It útfieren fan taken dy't te krijen hawwe mei kommunikaasjeadvys en publyksfoarljochting
*De ynformaasjefoarsjenning oer it algemiene regearbelied foar de minister-presidint en de amtlike top
*It ûntwikkeljen fan it ryksbrede (strategyske) belied wat oerheidskommunikaasje, fersoarging fan de ôfstimming fan it belied tusken de direksjes en foarljochting fan ministers oanbelanget
*It befoarderjen fan in bettere kommunikaasje fan 'e ryksoerheid mei de boarger

## Organisaasje
De direkteurs-generaal fan 'e RVD binne fan 1952 ôf:
*Gerrit Jan Lammers (1952-1968)
*Gijs van der Wiel (1968-1983)
*Hans van der Voet (1983-1995)
*Eef Brouwers (1995-2004)
*Gerard van der Wulp (2004-2008)
*Henk Brons (2008-2014)
*Stephan Schrover (2015-)
Sedille

In **sedille** (fia Frânsk *cédille* út it Spaansk *cedilla*, ferlytsingswurd fan ‘’ceta’’, de letter ‘z’) is in lêsteken dat ûnder oare yn de stavering fan it Albaneesk, it Katalaansk, it Frânsk, it Portegeesk en it Turksk brûkt wurdt. De sedillee is in heakje dat ûnder in bylûd set wurdt.

Yn it Frânsk, it Katalaansk en it Portugeesk komt de sedille allinnich foar ûnder in c dy’t folge wurdt fan in a, o of u, en jout dan oan dat dy c net as in k mar as in s útsprutsen wurde moat.

* ca = /ka/ (*cadeau*)ça = /sa/ (*ça va?*)
* co = /ko/ (*comédie*)ço = /so/ (*garçon*)
* cu = /ku/ (*culture*)çu = /su/ (*reçu*)

Fan oarsprong wie de sedille in z dy’t efter in c skreaun waard. De z like wat op in 3 (sjoch ôfbylding). Dy z waard letter ûnder de c set, wêr’t dy it boppeste streekje kaam te missen. 


Yn it Turksk wurdt de sedille brûkt ûnder de s en de c. De ç stiet foar de [tsj] lykas yn ‘’Tsjechië’’ (IPA: tʃ) en de ş foar de [sj] yn ‘’sjantelje’’ (IPA: ʃ). In c sûnder sedille jout it lûd [dzj] lykas yn ‘’jeans’’ (IPA: dʒ) oan en de s sûnder sedille de sisklank lykas dy ek yn ‘’splisse’’ foarkomt. Yn it Turkske alfabet nimme ç en ş in eigen plak yn.
Utspraak

De **útspraak** fan wurden troch in persoan is de wize hoe’t de persoan de wurden klinke lit as er dy útsprekt. In wurd kin op ferskillende wizen útsprutsen wurde troch ferskate persoanen, ôfhinklik fan mannich faktoaren, lykas de tiid hoenear en it plak wêr’t se opgroeiden, it gebiet dêr’t se no wenje, de sosjale klasse en it ûnderwiis.

## Taalkundige terminology
Hoe’t in persoan in wurd útsprekt hinget yn it foarste plak ôf fan de basisienheden fan it lûd (*phones*) dy’t de persoan brûkt yn syn taal. De tûke fan linguïstyk dy’t it *aard en produksje fan lûden* yn de taal bestudearret is de fonetyk.

De stúdzje fan *taalkundige ienheden* yn it sprutsen wurd (dy’t fonemen neamd wurde) hjit fonology. De fonology groepearret de klanken nei har funksje yn in taal, en hâldt har, yn tsjinstelling ta de fonetyk, net dwaande mei de ferskillen yn útspraak salang’t wurden gjin oare betsjutting krije.
Kopij

**Kopij** binne stikken tekst dy’t bedoeld binne om printe te wurden, bygelyks in manuskript dêr’t in boek fan makke wurdt of in artikel foar in krante. It begryp komt út de printer- en útjouwerijwrâld. Kopij moat yn ‘e regel foar in oanleverdatum yntsjinne wurde om publiseare te wurden yn it winske medium.

Hjoeddedei wurdt kopij ek brûkt foar stikken tekst, al of net mei byldmateriaal, dy’t digitaal publisearre wurde, bygelyks op nijssiden, weblochs en ynternetfoara.
Transkripsje (taalkunde)

**Transkripsje** (fan it Frânske *transcription*) is yn de taalkunde it sa klanksekuer mooglik werjaan fan in skreaune tekst of in sprutsen taalutering. In yn de wittenskip gauris brûkt transkripsjesysteem foar de sprektaal is it International Phonetic Alphabet (IPA) en it ASCII-ekwavilint SAMPA. By muzyk ymplisearret transkripsje it arrangearjen fan in stik foar in oar ynstrumint.

## Administratyf
In transkripsje wurdt ek tapast by gearkomsten, ferhoaren en diktearre brieven. Oan de hân fan de opnames wurdt efterôf in ferslach makke. Dêrby ûnderskiede jo in transkripsje dy’t *wurdlik* is en in transkripsje dy’t *letterlik* is. As it ferslach wurdlik is, wurdt datjinge wat bepraat is werjûn yn goede sinnen. By in letterlik ferslach wurdt alles opskreaun, krekt sa’t it útsprutsen is.

Transkripsjes wurde ek brûkt foar kwalitatyf ûndersyk. In ûndersiker foeget “time stamps” oan de transkripsje ta en kin op dy wize mei help fan Qualitative Data Analysis-software (QDA) syn gegevens flotter en better ferwurkje. Time stamps kinne in link hawwe dy’t derfoar soarget dat de lêzer op it winske stuit it korrespondearjende lûdsfragmint of it korrespondearjende fideobyld oproppe kin. Sa kin krekt ôfharke wurde hoe’t wat sein is: wie de sprekker noartsk, lilk, wifele er? Dat kin och sa wichtich wêze as it giet om ferhoaren of rjochtssaken.

## Taalkundich
Transkripsje fan taal is sawol in helpmiddel by taalûnderwiis as by de wittenskiplike stúdzje fan taal. Yn beide gefallen hat de transkripsje as doel de brûker yn steat te stellen de útspraak fan wurden in sinnen fan in taal of in spesifike taalutering goed te reprodusearjen.

It transkribearjen fan in gebeartetaal wurdt SignWriting neamd.

## Ferskil tusken transkripsje en transliteraasje
By transliteraasje is it doel om it skrift fan in taal sa krekt mooglik oer te setten yn in oar type skrift, wêrby’t der nei stribbe wurdt in letter nei letter sekuere omsetting te krijen. Transkripsje belanget yn taalkundige sin gewoanwei of in *fonetyske transkripsje* of in *fonologyske transkripsje* oan. In fonetyske transkripsje is de werjefte fan taaluterings yn in fonetysk skrift lykas bygelyks it Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet, wêrby’t sawol fonemen as allofoanen ûnderskieden wurde. In fonetyske transkripsje wurdt yn wittenskiplike publikaasjes gauris tusken rjochte heakken set. In fonologyske transkripsje ûnderskiedt allinnich fonemen en is om dy reden sa sekuer net. Foar it ûnderskied wurdt dy transkripsje gauris tusken skeane streken set. As de taal dy’t werjûn wurdt in eigen fonologysk alfabet hat, kin in *fonologyske* transkripsje (fan de sprutsen taal) oerlaapje mei de transliteraasje fan de skriuwtaal.

Wurden fan bygelyks it Sineesk kenne ferskate transkripsjes; sa is Peking yn it hanyu pinyin *Beijing* en yn it Wade-Gilessysteem *Pei-ching*.

## Bibliografy
* Koenen, M.J. &amp; J.B. Drewes (red.), *Wolters’ Woordenboek Eigentijds Nederlands Grote Koenen*. Grins: Wolters-Noordhoff, 1986. ISBN 90-01-96820-1
* Kost, Heleen (red.), *Prisma van de taal: 2000 taalkundige begrippen van A tot Z verklaard*. Utert: Het Spectrum, 1990. ISBN 90-274-1939-6
Transkripsje

* transkripsje (biology), it proses yn 'e genetika wêrby't in spesifyk stikje DNA kopiëarre wurdt nei RNA
* transkripsje (muzyk), it oersetten fan in muzykstik yn in oare foarm of besetting
* transkripsje (taalkunde), it omsetten fan sprutsen taal yn skreaune tekst, of it omsetten fan tekst fan it iene skriftsysteem nei it oare
* transkripsje (paleografy), it oersetten fan âlde hânskriften of ynskripsjes yn modern skrift
De Hoeksteen (Barneveld)

**De Hoekstien** (Nederlânsk: *De Hoeksteen*) yn it Gelderske doarp Barneveld is in tsjerke fan de Grifformearde Gemeenten yn Nederlân en ien fan de grutste tsjerkegebouwen fan Nederlân. 

## Bou
Om't de âlde tsjerke fan 'e gemeente te lyts waard, waard yn 2007 útein set mei de bou fan in megatsjerke yn de nije Barneveldse wenwyk Veller. De nijbou koe yn septimber 2008 yn gebrûk nommen wurde.  

De tsjerke telt 2.500 sitplakken en heart dêrmei ta de grutste tsjerken fan it lân. Sintraal stiet de preekstoel mei dêr as in waaier om hinne de seal, dêr't plak is foar 1.500 minsken. De kreake jout dêrnjonken plak oan nochris 1.000 minsken en mei in pear oanpassings kinne der noch in pear hûndert plakken by . By it gebou leit in parkearterrein mei 675 parkearplakken en kinne der 550 fytsen yn in kelder stalt wurde. Njonken de tsjerkeseal binne der noch seis romten foar gearkomsten. 

Al nei seis jier die lykwols bliken dat de tsjerke te lyts wie foar de groeiende gemeente. Ek nei't oare romten by de tsjerke lutsen wiene bleau de tsjerke te lyts. Dêrom kundige de gemeente yn febrewaris 2018 oan dat it fan doel is om yn Kootwijkerbroek in nije tsjerke te bouwen.  

## Oargel

It yn 1981 foar de âlde tsjerke troch BAG Orgelmakers út Ynskedee boude oargel ferhûze nei it reekommen fan de nijbou nei De Hoeksteen. De ferneamde organist Willem Hendrik Zwart joech doedestiids by de bou ried en spile it op 23 desimber 1981 sels yn. Oargelmakkerij Boogaard út Rijssen fersoarge it ferhûzjen fan it ynstrumint nei de nijbou en fergrutte it mei in tredde manuaal. Ek krige it oargel in boppewurk, waard it front op 'e nij ferve en ûndergyng it front yn ferbân mei de útwreiding fan in tredde manuaal oanpassings.   
 

## Twa megatsjerken
Op in lytse hûndert meter fan De Hoeksteen stiet noch in twadde tsjerke, de *[[Adûllamtsjerke (Barneveld)|Adullamkerk]]* fan de Grifformearde Gemeenten. De tsjerkegong nei beide tsjerken wie sa massaal, dat der opstoppings plak fûnen. Om ûngemakken tefoarren te kommen waard besletten de tsjinsten yn de beide nije tsjerken net tagelyk te hâlden.

## Keppeling om utens
* Panorama fan de tsjerke
* Disposysje oargel
Hânskrift

"**Hânskrift**" of "**hanskrift**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* hânskrift (skriuwen), de wize fan skriuwen dy't immen hat of brûkt
* hânskrift (dokumint), in mei de hân skreaun dokumint (ek wol manuskript neamd)
John Bauer

**John Bauer** (Jönköping, 4 juny 1882 - Vättermar, 20 novimber 1918) wie in Sweedske yllustrator en keunstskilder. Hy is yn 't foarste plak bekend om syn yllustraasjes fan mearkes, mar hy hat ek portretten makke.

## Libben en wurk
John Bauer waard berne en opbrocht yn Jönköping. Hy wie in soan fan winkelman Josef Bauer, dy't fan Beiersk komôf wie, en Emma Charlotta Wadell, dy't út in boerelaach fan Rogberga, krekt bûten Jönköping, kaam. Hy hie twa bruorren en in suster. 

Bauer wie al jong dwaande mei tekenjen en sketsen. Doe't er 16 wie gie er nei Stokholm om dêr keunst te studearjen. Twa jier letter soe er oan de Keninklike Sweedske Akademy foar Skiene Keunsten studearje. Bauers iere wurk waard tige beynfloede troch Carl Larsson en Albert Engström, twa wichtige Sweedske keunstners út syn tiid.

Yn 1906 boaske er oan Ester Ellqvist, dy't er moete hie op de akademy. Tegearre makken se in jier lang in stúdzjereis troch Súd-Dútslân en Italië. Fral it wurk fan de iere renêssânse yn Italië hie letter grutte ynfloed op syn wurk. Syn frou Ester soe faak model stien hawwe foar de yllustraasjes mei in mearkesprinsesse. Ek de ôfbylden mei midsiuwske madonna's en frouljusfigueren út de renêssânse dy't er op syn stúdzjereis sjoen hie wiene in ynspiraasjeboarne.

Tusken 1907 en 1915 yllustrearre John Bauer mearkes yn *Bland tomtar och troll* ("Under elfen en trollen", in boek dat alle jierren mei Kryst publisearre waard. Dêrmei waard er de meast favorite Sweedske mearke-yllustrator. Teffens wie Bauer dwaande mei it skilderjen fan fresko's en it skriuwen fan libretto's en toanielstikken op basis fan mearkes foar bern.

Doe't er 35 jier wie ferdronk er mei syn frou en in soantsje fan trije op de Vättermar, doe't de fearboat *Per Brahe* dêr't se op sieten te sink gie.

### Persoan
Bauer twifele altyd oan himsels, mar brocht dat net nei bûten. At er priiszge waard om syn ôfbylden fan trollen en prinsessen beskôge er dat as 'in skouderklopke foar it meitsjen fan grappige plaatsjes foar bern'. Hy woe oaljeferven meitsje sa't er sei 'echte keunst' meitsje, mar he koe net sûnder it jild dat er barde mei syn yllustraasjes. Yn it publike libben wie er lykwols wis yn syn dwaan en syn selsportretten litte in sterke-, mar tagelyk ek selskritysk persoan sjen.


Julbocken 1912.jpg|*[[Joulupukki|Julbocken]]* (1912)
Här ska du få en bit av en trollört, som ingen mer än jag kan leta rätt på.jpg|*Hjir is in bytsje trollekrûd dat ik allinnich fine kin* (1912)
John Bauer - Princess Tuvstarr gazing down into the dark waters of the forest tarn. - Google Art Project.jpg|*Tuvstarr sit der noch altyd weemoedich yn it wetter stoarjend* (1913)
John Bauer 1915.jpg|*Trollen mei in ontvoerde prinses* (1915)
Awake Groa Awake Mother - John Bauer.jpg|*Awake [[Gróa]]*, 'Wekker wurde mem' (1911)



## Keppeling om utens
* John Bauer Museum yn Jönköping
Richard van Zwol

**Richard van Zwol** (Amsterdam, 8 febrewaris 1965) is in Nederlânsk topamtner. Sûnt 1 july 2013 is hy sikretaris-generaal fan it ministearje fan Binnenlânske Saken en Keninkryksrelaasjes. Dyselde funksje hie er tusken 2007 en 2011 op it ministearje fan Algemiene Saken en tusken 2011 en 2013 op it ministearje fan Finânsjes.

Earder wie hy amtner op 'e ministearjes fan Finânsjes, Binnenlânske Saken en Keninkryksrelaasjes en Algemiene Saken. Hy wie bygelyks sosjaal-ekonomysk en finansjeel riedsadviseur en riedsadviseur konstitúsjonele saken.
Bert Koenders

**Albert Gerard (Bert) Koenders** (Arnhim, 28 maaie 1958) is in Nederlânsk politikus, diplomaat en bestjoerder. Sûnt 17 oktober 2014 is hy minister fan Bûtenlânske Saken yn it kabinet-Rutte II.

## Stúdzje
Bert Koenders stúdearre oant 1983 politike en sosjale wittenskippen (ynternasjonale relaasjes en ekonomy) oan 'e Frije Universiteit en de Universiteit fan Amsterdam, wêrnei't er de titel *Master of Arts* behelle oan de Johns Hopkins-universiteit yn Bologna en Washington
Adûllamtsjerke (Barneveld)

De **Adullamtsjerke** (*Adullamkerk*) is in tsjerke fan de Grifformearde Gemeenten yn it Gelderske plak Barneveld. De yn 2008 neffens in ûntwerp fan Van Beijnum út Amerongen boude tsjerke biedt plak oan 1.375 minsken en leit tichteby De Hoeksteen, de tsjerke fan de Grifformearde Gemeenten yn Nederlân dy't likernôch yn deselde tiid boud waard.

## Skiednis
Fanwegen de groeiende mienskip fan de Grifformearde Gemeenten yn Barneveld waard yn 2002 besletten om de besteande gemeente op te dielen yn Barneveld-Sintrum en Barneveld-Súd. Foar de besteande gemeente yn it sintrum bleau de Rehobothtsjerke oan de Nairacstrjitte tsjinst dwaan, mar foar de twadde gemeente Barneveld-Súd moast in nije tsjerke boud wurde. 

Yn septimber 2007 waard útein set mei it wurk en yn desimber 2008 waard de nijbou iepene. De Adûllamtsjerke krige 1375 sitplakken en dat tal kin mei noch ris 475 plakken útwreide wurde troch it ynbouwen fan in kreake. Nei de oerdracht fan it gebou oan de tsjerkeried spriek dûmny C. Hogchem út 1 Samuël 22:1 en 2 oer de grot fan Adûllam.

Ein 2011 waard in nij oargel fan 34 registers yn gebrûk nommen, dat boud waard troch it Grinslanner oargelbedriuw Mense-Ruiter út Súdwolde (tsjintwurdich Ten Post).

## Twa megatsjerken
Op in lytse hûndert meter fan de Adûllamtsjerke stiet noch in twadde reformatoaryske tsjerke, *De Hoeksteen* fan de Grifformearde Gemeenten yn Nederlân. De tsjerkegong nei beide tsjerken wie sa massaal, dat der opstoppings plak fûnen. Om ûngemakken tefoarren te kommen waard besletten de tsjinsten yn de beide nije tsjerken net tagelyk plakfine te litten.
## Keppeling om utens
* Ynformaasje en disposysje oargel
* Lûdsfragminten fan it oargel fan de tsjerke
Dokumint

In **dokumint** is in samling gegevens fêstlein op in gegevensdrager. Dat kin yn skriftlike foarm wêze op papier of digitaal, mar ek op bygelyks in mikrofiche.

Foarbylden fan dokuminten binne berte-akte’s, nota’s (bygelyks in nota romtlike oardering), sikehûsdossiers, beswierskriften, politike programs, en sels lochboeken, deiboeken, syllabus en reisferslaggen. Yn de earste beskavings waarden ek obelisken fan politike boadskippen foarsjoen.

Yn wittenskiplik ûndersyk waard in dokumint faak as ynformaasjeboarne neamd. Skaaimerk foar dysoarte ynformaasjeboarne is dat der troch de bank nommen gjin publike bestimming oan dizze samling gegevens sit.

It wurd dokumint wurdt ek brûkt om in bestân mei oan te tsjutten yn de burometafoar dy’t gebrûklik is by de grafyske brûkersynterface fan kompjûters. De grûnlizzer foar in klassifikaasjesysteem foar dokuminten is Paul Otlet.

It produsearjen fan de ynhâld fan in dokumint wurdt skriuwen neamd.

## Standerdisaasje
Yn oparbeidzjen mei de oerheid, it bedriuwslibben en opliedingsynstituten is troch it Nederlânske Normalisaasje-ynstitút, in noarm opsteld foar it yndielen en útwurkjen fan dokuminten, de NEN 3126. Yn dy noarm binne foarskriften jûn oangeande :

* *De skaaimerken fan it dokumint*: dat giet oer it oanjaan fan identiteit fan it dokumint lykas de titel, skriuwer, datum en plak fan meitsjen, en spesifike oantsjuttings lykas *konsept* of *kopy* of *betroulik* of *geheim*.
* *De redaksjonele yndieling*: dat giet oer it oanbringen fan ûnderskied yn de tekst troch it brûken fan haden, yndielingstekens en fariaasjes yn de skriuwwize.
* *De typografyske yndieling*: dat giet oer de typografyske saken fan setspegel of side-layout, marzjes, rigelnûmering, rigelôfstân en lêstekens oant noaten, ferwizingstekens en tabellen en figueren.
* *Grutheden en ienheden*: oer it brûken fan symboalen en ienheden yn benammen formules.
* *Tallen en jildbedraggen*: oer de skriuwwize fan ferskate soarten tallen, lykas jildbedraggen, telefoannûmers.
Fierder hat de noarm noch in haadstik wijd oan *ûnderskrift* en oan *[[brief|brieven]]*.

## Sjoch ek
* Digitaal ferslach
* Jierferslach
* Media
* Rapport (ferslach)
* Skripsje
* Teksteditor
* Tekstsoart
Postúm

**Postúm** (Latyn: *postumus*) betsjut 'nei de dea', 'nei immens dea'. It wurd wurdt meast brûkt foar it wurk fan in skriuwer of muzikant dat nei dy syn ferstjerren publisearre wurdt of útbrocht wurdt en ek foar it earjen fan ien nei syn dea.

*Postúm* giet werom op het Latynske *postumus*, de oertreffende trep fan *post* ('nei'), dat ûnder mear 'soan berne nei de dea fan de heit' betsjutte.

## Foarbylden fan gebrûk
* Ien wurdt postúm ûnderskieden.
* Immens boek of album wurdt postúm útjûn.
* In postume eksekúsje is in feroardieling en/of fonnis útfierd nei de dea.
* In postúm berne bern is in bern dat nei it út de tiid reitsjen fan de heit op de wrâld komt.
Boekrôle

De **boekrôle** is de foarrinner fan it hjoeddeistige boek. 

## Uterlik
Se plakten in rige papyrusfellen of ek wol perkamintfellen, tsjintwurdich ek wol papierfellen oaninoar oant se in stripe fan bytiden wol meters lang hiene. Dy koene dan oprôle wurde op in stokje om opburgen te wurden. In goed hjoeddeisk foarbyld om in idee fan it uterlik te krijen fan wat in foarhinne gongbere mjitte fan in boekrôle wie is in tsjokke rôle behingpapier mei in hichte fan sawat A3-fel (±40 sm). Meast waard de rôle oan ien kant beskreaun mar inkeld ek oan beide om papyrus út te sparjen. By wurk dat út meardere boekrôlen bestie sit meastentiids in label oan de útein fan de boekrôle dêr’t op stiet wat de titel fan it wurk is, en it haadstiknûmer. Yn oprôle tastân stekt dat út de boekrôle sadat dat it flot opsykjen fan in beskaat wurk makliker makket.

De min te hanneljen boekrôle hat as neidiel dat der net gau in tekst opsocht wurde kin en dat der net tusken twa parten fan de rôle hinne en wer blêde wurde kin.

## De kodeks as opfolger
Om it begjin fan ús jiertelling hinne waard de boekrôle stadichoan ferkrongen troch de ‘’kodeks’’, de boekfoarm mei ynnaaide katerns dy’t hjoeddedei brûkt wurde. Dat wie foar’t neist in Romeinske útfining. De kodeks fûn aardich flot yngong want dy is folle handiger om in beskaat haadstik gau op te sykjen troch te blêdzjen en dêrby in idee te hâlden fan it gehiel.
In boekrôle moat meast in hiel stik ôfrôle wurde om itselde te dwaan. En ek is de boekrôle folle timsidiger as in kodeks. Troch it stive kaft (foarhinne gauris fan hout of tige tsjok lear makke) koe de kodeks goed oer in rûge behanneling dêr’t de boekrôle al gau skuord wêze soe. De kodeks hie troch syn ôfmjittings it foardiel om makliker ferfierd wurde te kinnen en dêrby in gruttere opslachtkapasiteit te hawwen. 

## Boekrôle yn ferliking mei it moderne boek
De boeken dy’t sa ûntstiene wiene net sa lang. Oerset nei boeken fan no hie in trochsneed boekrôle tweintich oant fjirtich siden fan in trochsneed modern hjoeddeistich boek. De sân boeken fan Caesar oer de Gallyske oarloch, binne byinoar noch gjin twahûndert siden. In trochsneed modern boek fan twa- oant trijehûndert siden soe dan sawat tsien antike boekrôlen nimme. Faak wurde de haadstikken fan boeken dy’t út de âldheid komme noch altyd ‘boeken’ neamd lykas de boeken fan de Bibel of de boeken fan Herodotos. Oarspronklik wiene dat yndied aparte boekrôlen. Dat ymplisearret wol dat de bibleteken út de âldheid nei hjoeddeistige mjitstêven earder beskieden wiene. De grutste wie de bibleteek fan Aleksandrië mei tusken de 400.000 en 700.000 boekrôlen. Dat soene dan hjoeddedei tusken de 40.000 en 70.000 boeken west hawwe. In trochsneed iepenbiere bibleteek hat ek al gau safolle boeken yn har kolleksje.

## Moderne boekrôen
Yn de joadske earetsjinst wurdt út tradysje noch altyd út boekrôlen lêzen; de toararôlen. Dy wurde dus ek noch altyd neffens iuwenâlde tradysje mei de hân kopyearre.

## Bibliografy
* Alberto Manguel, 1996, *Een geschiedenis van het lezen*, Uitg Ambo, Amsterdam, ISBN 90-263-1565-1.
Kodeks

Mei in **kodeks** wurdt in bûn boek út de Lette Aldheid of midsiuwen oantsjut. It wurd kodeks is ôflaat fan it Latynske *caudex* wat *houtblok* betsjut. De oarspronklike betsjutting fan kodeks yn de âldheid wie bedoeld as ûnderskied mei in papyrusrôle. In kodeks is ynbûn, lykas ek hjoeddeiske boeken en jo kinne der yn blêdzje. In rôle, lykas de Toara, rôlje jo lêzendewei ôf. In kodeks is dus in publikaasje yn bûne boekfoarm.

It binen fan boeken waard al lang foar it begjin fan ús jiertelling útfûn yn de sted Byblos (no yn Libanon. De Bibel hat syn namme dêr fan. De oarspronklike betsjutting fan it wurd Bibel is: ‘in boek lykas yn Byblos makke’.

Kodeks betsjut net manuskript. It wurd manuskript betsjut simpelwei: mei de hân skreaun. Likegoed wurdt it wurd kodeks in soad brûkt yn kombinaasje mei âlde manuskripten, om dêrmei oan te jaan dat se de foarm fan in ynbûn boek hiene.

De oantsjutting kodeks fine wy ûnder oare yn de folgjende publikaasjes:
* de Kodeks Alimentarius. In samling fan ynternasjonale wetten en rjochtlinen oer iten.
* troch de betsjutting dy’t it krige yn it Kodeks Justinianus wurdt it hjoeddedei ek brûkt as wetboek
* yn it bysûnder de Kodeks Iuris Canonici, it *Wetboek fan Kanonyk Rjocht*, of Tsjerklik Wetboek, fan de Roomsk-katolike Tsjerke
* in lieteboek foar studinten by kantus en sjongjûnen; sjoch studintekodeks
* in Nederlânsk medysk neislachwurk *Codex Medicus*
* de Belgyske reglemintearring yn ferbân mei sûnens en wolwêzen fan wurkimmers, ‘’Codex over het welzijn op het werk’’
* De Kodeks Argenteus, dêr’t de letters fan mei sulver skreaun binne.
* De Kodeks Aureus Epternacensis, in manuskript út de Abdij fan Echternach dêr’t de letters fan mei goud skreaun binne.
* De Kodeks Sinaiticus, in Gryksk hânskrift fan de Bibel, út de 4e iuw, ûntdutsen yn 1844 yn in kleaster op de Sinaï, no is it grutste part yn it British Museum yn Londen.
* De Kodeks Leningradensis, in Hebrieusk bibelhânskrift.
* De Kodeks Gigas, ek wol de bibel fan de Satan of de Duvelsbibel neamd.
* De Kodeks Tacuinum Sanitatis, in midsiuwske kodeks oer wolwêzen en sûnens.
* De Kodeks Medicina Antiqua, oer âlde medisinen.
* In kodeks diplomatikus, in samling âlde oarkondes.
* In kodeks reskriptus, foar de twadde kear beskreaun perkamint
Galiléakapel (Ljouwert)

De **Galiléakapel** yn Ljouwert is in eardere herfoarme kapel út 1850 en sûnt de jierren 1980 it plak dêr't de *Christengemeenschap* gearkomt.

## Skiednis
De kapel stiet op it plak dêr't ea it Fransiskaner kleaster stien hat, dat mei de reformaasje opheven waard. 

Yn 1850 liet de herfoarme tsjerke in ienfâldich gebou delsette foar earme minsken om dêr godstjinstûnderrjocht te krijen. De kapel krige yn 'e folksmûle ferskillende bynammen. Guon neamden de kapel it 'Skipperstsjerkje' om't de skippers fan 'e Easterkade dêr harren tsjerketsjinst fierden. Oaren neamde it de 'Earappeltsjerke' om't de skippers earappelkistjes meinamen om op te sitten  en wer oaren joegen it de namme 'Earmetsjerkje'. 

It Van Dam-oargel út 1865 dat hjir oarspronklik stie ferhûze yn 1924 nei de Herfoarme tsjerke fan 'e Rottefalle.. Sûnt 1930 waard de kapel brûkt troch de Feriening fan Frijsinnige Herfoarmen en ferlear it gebou tydlik de tsjerklike funksje. Letter, yn 'e jierren 1950 en 1970, krige it syn tsjerklike funksje werom doe't it gebou ferhierd waard oan oare lytse tsjerkegenoatskippen.

In ôfbraak yn 'e jierren 1980 waard tefoarren kommen troch't de Christengemeenschap it gebou oankocht. It gebou waard renovearre en krige doe ta oantinken fan it Galileeërkleaster, dat ea op dit plak stie, de hjoeddeiske namme.

## Oargel
Yn it tsjerkje stiet in sekretêre-oargel út 1819.
 
## Lokaasje
De tsjerke stiet oan in grienfersjenning en wurdt fan alle kanten omsletten troch de bebouwing fan 'e Twibaksmerk, Tunen, Easterkade en Droevendal.

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oargel
Papyrus

**Papyrus** is in iere foarm fan papier. It wurdt makke fan de stâlen fan de papyrusplant, *[[Papyrusreid|Cyperus papyrus]]* en waard yn de âldheid brûkt om op te skriuwen. De tekst waard bewarre as boekrôle, bekend as in **papyrusrôle**. Letter waard it wenst om fellen fan de rôlen te snijen en gear te foegjen - dêr komt de moderne boekfoarm, *[[codex]]* neamd, út fuort. It brûken fan papyrus begûn sawat fiiftûzen jier lyn yn Egypte en foar’t neist ek op oare plakken.

In tal lagen, yn lange repen snien, papyrusstâlen waarden dwers opinoar lein, en wylst se noch wiet wiene byinoar knypt. It kleverige plantesop tsjinne as bynmiddel. As it blêd drûch wie, waard it papyrusoerflak behannele mei in soarte lym, sadat de inket net útrûn, en glêd polyste.

Yn in drûch klimaat lykas dat fan Egypte is papyrus goed te bewarjen. Yn in klimaat mei in hegere luchtfochtigens sil papyrus begjinne te skimmeljen. Dêrom binne de measte fynsten fan papyrus yn it woastynklimaat fan it Midden-Easten dien. Yn it wiete Jeropa is hast alle papyrus út earder tiden ferrotte.

Papyrusrôlen binne by  opgravings ûnder oare fûn yn grêftomben, huzen en ôfeartheappen út de âldheid, en hawwe al in soad oer de skiednis fan it âlde Egypte en omkriten sein. Benammen de fynsten yn Oxyrhynchus binne in boarne fan ynformaasje oer it deistich libben.

## Trivia
* *Papyrus* is ek de namme fan in tekenteltsjerige en in telefyzjesearje mei deselde namme.

## Eksterne links
*Amerikaanske sdte - Duke's Papyrus Archive. In soad foarbylden fan wat fûn is.
*Leuven Homepage of Papyrus Collections
*Papyrologisch Instituut Universiteit Leiden
Klaaitablet

In **klaaitablet** is in tablet dat út klaai makke is en dat as ynformaasjemedium in soad foarkaam by de beskavings út it Heine Easten, lykas Sûmearje, it Akkadyske Ryk, Assyrje, Babyloanje en de Hettiten, mar ek dêrbûten lykas ûnder oare de Minoyske- en Miseenske beskaving ein 4000-3500 foar Kristus.

De earste klaaitabletten ûntstiene yn it suden fan Mesopotaamje. De Sûmearyske wichfoarmige karakters wurde gravearre op de tabletten troch it brûken fan in nudle. Dêrnei lieten se se drûgje yn de sinne of bakten se se yn in ûne, wêrtroch de tabletten spikerhurd waarden en folle langer meigiene. De hoemannichte tekst út it Heine Easten is troch dy duorsumens dan ek ûnbidich. Dêrmei ûnderskiede de beskavings hjir dy fan it Egypte, Rome en Grikelân dêr’t benammen papyrus en perkamint brûkt waard wat allinnich yn útsûnderlike gefallen bewarre bleau.

It tal klaaitabletten dat fûn is giet yn alle gefallen om hûndertûzenen tabletten en mooglik mear as in miljoen. Njonken de grutte hoemannchte jildt ek dat dy in grut tal ferskate ûnderwerpen behannelen, fan ekonomyske, boukundige, militêre en steatskundige aktiviteiten oant wittenskip, literatuer en religy.

Sammelwurken fan dy klaaidokuminten wurde sjoen as de allerearste argiven. Se foarmen ek it begjin fan de allearste bibleteken.

Yn de Minoyske- en Miseenske beskavings waard it skrift yn it foarste plak brûkt foar boekhâlding. Tabletten dy’t as etiketten tsjinnen, mei in yndruk fan in reidkoer oan de efterkant en tabletten dy’t jierlikse gearfettings sjen lieten, kinne tsjutte op in ferfine boekhâldsysteem. Yn dy kulturele kontreien waarden de tabletten yn prinsipe nea bakt, mar waarden se alle jierren wer brûkt. Guon klaaitabletten binne lykwols wol yn bakte foarm oan ús oerlevere, bygelyks troch in ûnferwachte brân yn it stee dêr’t se opslein wiene. De rest binne hieltyd tabletten fan net-bakte klaai en dêrtroch och sa brekber. Moderne gelearden binne no de mooglikheid oan it ûndersykjen om de tabletten dochs noch te bakken, sadat se better bewarre wurde kinne.

Inkelde wichtige fynplakken fan klaaitabletten binne ûnder oare Ebla, Mari en Oegarit.

## Sjoch ek
* Lineêr A
* Lineêr B
* Spikerskrift
Waakstaffeltsje

In **waakstaffeltsje** - Latyn: *tabula* - is in rjochthoekich houten plankje mei opsteande rânen dat binnen dy rânen oan ien kant bestrutsen is mei in donkere (griene, reade, swarte) bijewaaks. Mei help fan in skerppunte metalen griffel - Latyn: *[[stilus]]* - koe yn dy waaks in tekst skreaun wurde, yn grutte fariearjend fan in notysje / brief (bryfke) oant in side fan in boek. It waakstaffeltsje is de foarrinner fan de moderne boekfoarm: de kodeks.

## Skiednis en brûken
Foar koarte notysjes dy’t mar ienkear opskreaun hoegden te wurden brûkten se yn de âldheid faak diggels - fan stikken rekke húshâldlik diggelguod -, klaai of oar goedkeap materiaal.
Foar’t neist is de waakstafel in Romeinske útfining mar dêroer is gjin wissens.
Yn de Aldheid en de Midsiuwen hong it waakstaffeltsje mei de griffel yn in etui oan de gurdleriem fan elke belêzen man (en inkeld ek frou). It waakstaffeltsje is de foarrinner fan it ûnderwilens yn ûnbrûk rekke laaike mei krytsje, en wie tagelyk bedoeld om it skriuwen te learen. It waakstaffeltsje wie net bedoeld om ienkear te brûken, mar krektoarsom foar hieltyd wer brûken. Dêrfoar moast de brûker de yn waaks skraste letters wiskje troch de waaks earst wat te ranen en dan glêd te striken: *tabula rasa*. Foar it glêdstriken brûkten se de platte efterkant fan de griffel. Twa skernierjende waakstaffeltsjes mei de beskreaune kant nei binnen tsjininoar klapt koene mei in lint oaninoar bûn wurde en mei in segel fan waaks befeilige wurde tsjin nijsgjirrige eagen fan net-winske lêzers.
Njonken lytse waakstaffeltsjes binne der yn de midsiuwen ek grutte waakstafels, dy’t troch auteurs brûkt waarden om har boeken op te skriuwen. Dat proses wurdt yn byld brocht op in miniatuer yn in sammelhânskrift fan de Brabânske teolooch en mystikus Jan van Ruusbroec.

## Plankje fan Tolsum
De âldst bekende skreaune tekst fan Nederlân is fûn yn Fryslân - te witten Tolsum - it skriuwplankje fan Tolsum. Yn de tekst stiet de Bataaf foar it earst neamd, in soldaat yn de rol fan ien fan de tsjûgen by de oerienkomst.

## Trivia
De griffel koe (en waard) sa nedich as stekwapen brûkt wurde - tink bygelyks oan de tige drôve Floaris dy’t foar it grêf fan syn leaf Blancefloer himsels it libben nimme woe mei it skriuwark dat er fan har presint krigen hie (fergeat Diederic van Assenede oer te setten, mar stiet wól yn de Frânske boarnetekst 'Floire et Blancheflor’') doe’t er har efterlitte moast, om’t er earne oars nei skoalle moast, mei it doel dat er hieltyd oan har tinke soe as er syn waakstaffeltsje(s) brûke soe, én as oantrún om har treastbrieven te skriuwen: leafde docht sear!

Al út de âldheid datearret de siswize *Saepe stilum vertas!*- 'Draai dyn skriuwstift gauris om!' - dêr’t mei bedoeld wurdt dat jo net tefreden wêze moatte mei wat jo skreaun hawwe, mar hieltyd weroan nei ferbetterings sykje moatte.

It hat der alle skyn fan dat de galei, dêr’t let-midsiuwske setters harren siden setsel parkearden, ôflaat is fan de sa betroude waakstafels.
Stylus

In **stylus** (Latyn foar *[[Griffel (skriuwstift)|griffel]]* is in puntfoarmige skriuwstift, makke om te skriuwen op in waakstaffeltsje of om groeden yn klaai te meitsjen. Mei it platmakke útein koe de tekst wiske wurde troch de waaks (nei dy justjes te ferwaarmjen) glêd te striken, dêrmei wie it in ideaal helpmiddel om letters skriuwen te learen. Yn opgravings binne Romeinske en midsiuwske eksimplaren fûn dy’t fan bien, brûns en izer makke wiene. Yn Mesopotamië, it âlde  Egypte of yn de Minoyske beskaving waarden ek styli makke fan reid. Yn de Lege Lannen waarden skriuwstiften oan yn de lette Midsiuwen in soad brûkt. Skriuwstiften binne yn de rin fan de 15e iuw út it deistich libben ferdwûn en ferfongen troch in griffel en laai as skriuwplankje en troch it massaal en goedkeaper produsearjen fan papier mei de opkomst fan wetterdreaune papiermûnen.

## Modern gebrûk
Ferskate moderne apparatuer makket gebrûkt fan in plestik of metalen stylus om in beroerskerm te betsjinjen, benammen by pda's, mobyltsjes of tablets. It hat in ferlykbere funksje as in kompjûtermûs, wêrby’t de mûsklik ferfongen wurdt troch in tikje tsjin it skerm. Ek klik- en sleepaksjes kinne mei in stylus dien wurde. De measte pda’s ha in spesjale greppel dêr’t de stylus yn bewarre wurde kin.

In stylus wurdt ek brûkt foar it betsjinjen fan in grafysk tablo of tablet-pc. In stylus foar in pda kin meast net útwiksee mei dy fan in tablet-pc om’t de brûkte technyk oars is. By in pda bart de registraasje troch oanreitsjen fan in drukgefoelich skerm, in klik soe ek oproppen wurde kinne mei in gewoane pinne (ôf te rieden om’t it skerm skansearre wurde kinne soe) of troch in finger (net praktysk om’t de finger grutter is as de measte knoppen en sadwaande neet sekuer). By in tablet-pc is de pinne foarsjoen fan elektroanika, wat it gehiel dus djoerder makket.

## Trivia
* Styli wurde faak de 3 ferkocht, net it stik.
* By tablet-pc's is inkeld as opsje in spesjaal toutsje, tether, te krijen om weitôgjen foar te kommen.
* De Nintendo DS en 3DS searjes fan Nintendo brûke ek in stylus.
Guozzefear

In **guozzefear** is in skriuwynstrumint makke fan de slachpinne fan in goes of in oare grutte fûgel. It brûken fan sok skriuwark komt út de midsiuwen. De komst fan de guozzefear, om it jier 700 hinne, ferkrong de bambû- en reidpinne dy’t oant dan gebrûklik wiene. De fear waard op de krekte wize bewurke en yn de inket doopt, sadat er folsûgde mei inket en der mei skreaun wurde koe. Troch de komst fan de metalen pinne is it brûken fan de guozzefear foar gewoan skriuwen út de tiid  rekke, mar yn de kalligrafy wurdt de guozzefear noch altyd better achte as metalen pinnen.

Foar de guozzefear waarden yn de maitiid de bûtenste fiif slachpinnen fan libbene fûgels nommen. Se hiene foarkar foar de fearren fan de lofterwjuk, om’t dy in bûging hawwe dy’t foar rjochtshandige skriuwers nei bûten, fan de skriuwer ôf, rjocht is. De meast gebrûklike pinnen wiene fan guozzefearren, mar bettere wiene fan swannefearren, dy’t troch krapte djoerder wiene. Foar it lûken fan tinne linen waarden pinnen fan krieëfearren brûkt en as twadde kar ek fearren fan ûlen, hauken en kalkoenen.

Foar’t men mei de fear skriuwe koe moast dy op de krekte wize bewurke wurde. De fear waard skean ôfsnien en se ferwideren it murch, wêrnei’t de fear hurde wurde moast. Dêrfoar waard de pinne salang yn wetter weakke oant er der glânzjend wyt útseach. Foar it eigentlike hurdzjen waard it ynweakke part yn in hâlder mei in hjit sân fan de goede temperatuer (170-180 °C) stutsen oant de punt trochskinend waard. It sân moast sa hjit wêze dat de pinne wol sûze, mar net barste. As lêste waard de boppeste hûdlaach fan de pinne skrabe, wêrnei’t de pinne snien wurde koe.

Foar kalligrafearjen mei guozze- of swannefear moat de brûkte inket net te tin wêze. De goede ‘tsjokte’ fan de inket foar dy pinnen hat sawat in konsistinsje fan (net kloppe slach-)reamme.

## Sjoch ek
* Kalligrafy
* Reidpinne
Fermanje fan Ljouwert

De **Fermanje** yn it sintrum Ljouwert is in tsjerke fan de minnisten. De tsjerke is sûnt 1967 in ryksmonumint..

## Skiednis
Al yn de katolike tiid wie der in doopsgesinde mienskip yn Ljouwert, dy't, oanfjurre troch de stedhâlder, troch de oerheid ferfolge waard. Ek nei de reformaasje waard it de doopsgesinden net altiten like maklik makke. Hja mochten wol byinoar komme, mar gjin opfallende tjerken bouwe. Nettsjinsteande dat wiene der meardere doperske mienskippen yn Ljouwert en fan trije dêrfan is bekend dat hja beskikten oer in plak dêr't hja byinoar komme koene. Sa wiene dêr de Alde Flamingen, in otterdokske rjochting yn de lear fan Minne Simens, dy't tsjerkten yn in hûs by de Waach. Hja foarmen foar lange tiid de grutste doperske mienskip yn de stêd. De Friezen hiene harren plak fan gearkommen oan it Switserswaltsje. Wer in oare doperske mienskip, de mear frijsinnige Wetterlânske Doopsgesinden, mochten tsjin it sin fan de oerheid in houten skuorre bouwe op de grûn fan Durkje Atsma, dy't yn 1680 ferfongen waard troch in stiennen skûltsjerke. Unwis is it oft dy houten skuorre op it selde plak stien hat as de hjoeddeiske tsjerke. De ferskate mienskippen gyngen yn 1705 en 1758 op yn de "Feriene Doopsgesinde Gemeente". Yn de Frânske tiid folge de emansipaasje foar alle tsjerkegenoatskippen. 

## De tsjintwurdige tsjerke
De hjoeddeiske sealtsjerke datearret fan 1760. Yn de 19e iuw fûnen der meardere ferbouwings oan de fermanje plak. It klassisistyske oansjen fan de tsjerke stamt út in ferbouwing yn 1832, doe't de tsjerke troch de ôfbraak fan in foarlizzend hûs fan ôf de Wurdumerdyk frij yn it sicht kaam te lizzen.

## Oargel
It 21 registers tellende oargel fan de fermanje yn Ljouwert is oarspronklik ôfkomstich út in Amsterdamske tsjerke. It wie dêr yn 1786 foar de doopsgesinde tsjerke "De Zon" boud troch de Westfaalske oargelbouwer Johannes Stephanus Strümphler. Nei't "De Zon" troch in gearfoeging mei in oare gemeente sletten waard, ferhûze it oargel nei in oare doopsgesinde tsjerke yn Amsterdam, "De Toren". Fanwegen jildkrapte koe de gemeente De Toren net mear ûnderhâlde   en it oargel waard te keap oanbean. De Ljouwerter doopsgesinden wisten doe it oargel oan te keapjen en Albertus fan Gruisen boude it instrumint yn 1812 wer op yn de fermanje fan Ljouwert. Mei it oargel ferhûze ek de preekstoel, dy't krektlyk as yn Amsterdam ûnder it oargel in plak krige. Yn 1848 waard de disposysje fan it oargel feroare en yn 1858 fernijd troch it Ljouwerter oargelbedriuw L. van Dam & Zn. mei behâld fan it measte piipwurk. Nei meardere feroarings oan it instrumint yn 1883, 1910 en 1961 waard it oargel by de lêste restauraasje yn de jierren 1990 werom brocht yn de steat fan 1858.

## Ramen
De brânskildere ramen oan wjerskanten fan de preekstoel binne yn 1954 makke troch Joep Nicolas en byldzje it ferhaal fan de wûnderlike fiskfangst (Lukas 5:5-6) en it fuotfaskjen (Jehannes 13) út. 

## Keppeling om utens
* Side Doopsgesinde Gemeente fan Ljouwert 
* Disposysje oargel
Kalligrafy

|-
||
|-
||
|-
||
|-
||
|-
||
|}
**Kalligrafy** (út it Gryksk: *καλός*, moai en *γράφειν*, skriuwe) is de keunst fan it **moaiskriuwen**.
Yn Sina en Japan wurdt Sineeske kalligrafy noch altyd heech wurdearre, en yn islamityske kultueren besteane tal fan kalligrafearre ferzjes fan de Koran en wurde kalligrafearre spreuken út de Koran faak yn kleden ferwurke of oan it lewant hongen.

Yn Jeropa wurdt it kalligrafearjen yn ’t earstoan dien troch slaven Romeinske Ryk, letter nei it trochbrekken fan it kristendom troch muontsen yn kleasters. Yn de lettere midsiuwen ûntstiene gilden foar kalligrafen en ferluftigers (hja makken fersierings by it letterwurk).
Der binne ferskate stylsoarten yn de kalligrafy: Goatysk, Romaansk, Karolysk, Beneventaansk ensfh.

Nei de útfining fan de boekprintkeunst rekken dy beroppen linkendewei út de tiid. Sûnt 1850 kaam de kalligrafy fannijs yn de belangstelling. Earst as leafhawwerij, mar geandewei ûntjoech de kalligrafy him as keunstfoarm.

Faak wurdt by it kalligrafearjen in ‘brede pinne’ brûkt, in pinne dy’t yn dwerse rjochting in smelle, mar yn lingterjochting in brede streek jout. De brede pinne is ôflaat fan de foarm fan de reidpinne (brûkt op papyrus oant sawat 300 nei Kr.) en de guozzefear (brûkt op perkamint en vellum, fan sawat 300) dy’t in ferlykber skriuwgedrach hat, mar folle faker yn de inket doopt wurde moat en dêr’t de line mear fan fariearret neigeraden de hoemannichte inket dy’t der noch op sit. Tsjintwurdich wurdt de lûkpinne ek wol as skriuwark brûkt. In soad brûkte inketsoarten binne East-Ynjeske inket en ljochtechte pigmintearre inkten dy’t wetterfêst opdrûgje.

Lettertypen dy’t in soad troch kalligrafen brûkt wurde, binne: de Romeinske kapitaal, de midsiuwske unkiaal, de Karolingyske minuskel (en de goatyske farianten dêrfan), de kursyf (italic) en it kânselderijskrift.

Yn Nederlân binne de wichtichste (histoaryske) kolleksjes op it mêd fan de kalligrafy te finen yn de Keninklike Bibleteek yn Den Haach en yn de bibleteek fan de Universiteit fan Amsterdam. De Universtiteitsbibleteek fan Amsterdam beheart ek it Skriftmuseum J.A. Dortmund.

Oan de Haachske Keninklike Akademy fan Byldzjende Keunsten is it skriuwen in wêzentlik ûnderdiel fan de oplieding ta letterûntwerper. De folge metoade is stal jûn troch Gerrit Noordzij.

In tapaste foarm fan kalligrafy is tekenteltsjebelettering.

De Sineeske kalligrafy stiet sûnt 2009 neamd op de list fan masterwurken fan it orale en ymmateriële erfguod fan it minskdom fan UNESCO.

## Literatuer
* Fons van der Linden, *Over letters & schrift en de beginselen van het schrijven* (1983)
* Karina Meister, *Kalligrafie: een persoonlijke visie* (1989)
* Frank E. Blokland, *Kalligraferen: de kunst van het schoonschrijven* (1990)
* Ton Croiset van Uchelen, *Vive la plume: schrijfmeesters en pennekunst in de Republiek* (2005). Utjûn foar de tentoanstelling *Pennekunst. Vier eeuwen schoonschrijven in Nederland*, hâlden yn de UB Amsterdam fan 23 septimber o/m 23 desimber 2005
* Gerrit Noordzij, *The stroke: theory of writing* (2005)
Lizzer (register)

In **lizzer** is (fan oarsprong) in boekwurk dêr’t in register yn byholden wurdt fan:
* te barren fêste ynkomsten
* foar ûnbepaalde tiid fêstleine gegevens oangeand ûnreplik guod

De bekendste lizzer is de kadastrale lizzer fan it Kadaster, dat meastentiids Iepenbier register neamd wurdt. Ek gemeenten en wetterskipen hâlde lizzers, mei dêryn respektivelik de diken (de dikelizzer en de oerflaktewetters (de wetterlizzer).

De lizzer registrearret fan wa’t in perseel, dyk of wettergong is en wa’t dy ûnderhâldt. Faak wurde de eigenskippen ek registrearre, lykas de breedte en soarte ferhurding fan de dyk of it profyl fan in wettergong. By in lizzer heart gauris ek in stelsel kaarten, dêr’t de behearde objekten op yntekene binne. Yn de Wetterwet is sûnt 2009 in spesifike ferplichting opnommen om in lizzer (de wettersysteemlizzer) op te stellen foar alle wettersteatswurken.

Modernee lizzers binne digitalisearre dêr’t faak in geografysk ynformaasjesysteem by brûkt wurdt.

## Beneamings
It wurdt lizzer is ôflaat fan fêstlizze yn de betsjutting *registrearje*.

Ferâldere terms binne dykrôle en synsboek.

In dykrôle wie oarspronklik in rôle papier, dêr’t de dyk op ôfbylde wie, mei dêrop de ferdieling fan wat eltse himgenoat ûnderhâlde moat. Om eigenwille foar te kommen wie de ferdieling troch lotsjen útmakke. Letter waard de rôle troch in boekje ferfongen.
Curtiss C-46 Commando

De **Curtiss C-46 Commando** is in transportfleantúch dat ôflaat waard fan de Curtiss CW-20, in ferkearstastel mei drukkabine ornearre foar it fleanen op grutte hichte. Yn 't earstoan waard it tastel wol oantsjut mei de namme 'Condor III', mar ier yn 1942 brocht it bedriuw it tastel yn de publisiteit mei de namme *Commando*. It tastel waard yn de Twadde Wrâldoarloch foar militêr transport brûkt troch de United States Army Air Forces en ek de F.S. marine/Marinekorps, dy't de oantsjutting **R5C** brûkten.  De C-46 hie in likense rol as syn tsjinhinger fan Douglas, de C-47 Skytrain, mar der waarden lang safolle net fan boud. De C-46 tsjinne oan de fronten yn de Stille Oseaan en yn Jeropa.

Nei de oarloch waarden in lyts tal oerstallige C-46's koart skoft brûkt yn har' oarspronklike rol fan passazjiersfleantúch, mar koe de konkurrinsje mei de bulte oerstallige C-47s op de merk net oan, dat de C-46 waard rillegau alinne noch as frachtfleantúch brûkt. It type bleau yn in reserverol by de Amerikaanske Loftmacht yn tsjinst oant 1968. 

De robúste C-46 bleau tsjinjen as frachtfleantúch oant yn de 21e iuw nei ôfhandige plakken, lykas it noardpoalgebiet (Alaska, it noarden fan Kanada en it reinwâld fan Kolombia en Bolivia.

## Technyske gegevens


Curtiss C-46 Commando 3-view line drawing.png|Curtiss C-46 Commando
C-46 'Buffalo Airways'.jpg|Curtiss C-46 „Buffalo Joe“ fan Buffalo Airways yn it noarden fan Kanada, om 2005
C-46 cockpit.jpg|Cockpit fan C-46 boppe noard-Manitoba, om 2006
File:Commando 'China Doll' APU.JPG|De APU fan C-46 *China Doll*


## Keppelings om utens
De Morgenster (Ljouwert)

**De Morgenster** oan it Frijheidsplein is de tsjerke fan 'e Grifformearde Tsjerken frijmakke yn Ljouwert.

## Skiednis

De tsjerke waard yn 2004 neffens it ûntwerp fan 'e Ljouwerter arsjitekt Klaas Klamer boud. Foar dy tiid tsjerkten de frijmakke grifformearden yn 'e Noardertsjerke oan 'e Grutte Tsjerksstrjitte, dy't ea fan de synodale grifformearden oernommen wie en op 1 july 1999 oan 'e Fryske Akademy oerdroegen waard. 

De frijmakke gemeente yn Ljouwert ûnderhâldt nauwe bannen mei de Kristlik-Grifformearde gemeente, dy't harren tsjerke oan de Huzumerleane hat.

## Oargel
It oargel fan De Morgenster is út de Noardertsjerke ôfkomstich en waard yn 1894 troch Bakker & Timmenga foar de Grifformearde Tsjerke yn 1894  boud. De oargelkas is in ûntwerp fan 'e Ljouwerter arsjitekt W.C. de Groot. Yn 2005 waard it instrumint troch Bakker & Timmenga nei de nije tsjerke oerbrocht.