open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wilster

De **wilster** (*Pluvialis apricaria*), is in 26-29 sm grutte fûgel út de famylje fan de wilsterfûgels. Krekt as de Ljip is it ien fan de soarten út dizze famylje dy't net bûn is oan it wetter. De wilster is justjes lytser as de ljip en it mantsje is yn de briedtiid goed wer te kennen oan syn swarte hals en búk. Op syn rêch hat er goudgiele flekken. It wyfke falt mei har swart-brune tekening minder op. 

## Fersprieding
De wilster is in fûgel fan it iepen fjild. Yn de noardlike gebieten, lykas Skandinaavje en Noard-Ruslân, libbet der op de toendra, yn de súdliker briedgebieten mear op de heide. Yn Nederlân binne wilsters allinich winterdeis te sjen. Se sykje dan ek wol it selskip fan ljippen.

## Fuortplanting
Beide âlden briede op de 4 aaien dy't yn in kûltsje op de grûn lein wurde. Nei sa'n 4 wike komme de jongen út. Nei noch in kear 4 wike kinne de jongen harren sels rêde.

## Wilsterflappen
It wilsterflappen, it fangen fan wilsters mei in falnet, hat yn guon streken, yn Fryslân meast yn de Súdwesthoeke, lang in berop en byferstjinste west. De fûgels giene meast nei de lokale poelier. Yn 1979 is it ferbean. Oant 1993 wie de jacht mei it gewear op de wilster noch tastien. It wilsterflappen bart tsjintwurdich noch op lytse skaal om de fûgels te ringjen.

## Literatuer
* *Goudplevieren en wilsterflappers- eeuwenoude fascinatie voor trekvogels*. Joop Jukema, Theunis Piersma, Jan B. Hulscher, Erik J. Bunskoeke, Anita Koolhaas & Arend Veenstra. KNNV Uitgeverij & Fryske Akademy. ISBN 90-5011-147-5
* Sake P. Roodbergen (redaksje en mei-auteur) e.o. *Kieviten & Plevieren; Ljippen & Wilsters* (Utjouwerij Wijdemeer, Ljouwert 2013)

## Keppeling om utens
* Foto + it lûd fan de wilster (WAV)
*
Cornelis Bernardus Buijs

**Cornelis Bernardus Buijs** (Ljouwert, 25 maart 1808 - Grins, 27 febrewaris 1872) wie in 19e iuwske keunstskilder. Buijs wie in learling fan Eelke Jelles Eelkema, Otto de Boer en Willem Bartel van der Kooi. Hy skildere benammen yn Grins en Amsterdam. Yn Grins joech Buijs priveeles oan de jonge Jozef Israëls, dy't letter in foaroansteand lid fan de Haachske Skoalle wurde soe.

Buijs stie bekend as in saneamde sjenre-skilder mar makke ek wol portretten en stillibbens.
Keimpe Heines Kempenaar

**Keimpe Heines** (nei 1811 **Kempenaar**) (Aldwâld, 16 septimber 1764 - De Westerein, 24 febrewaris 1843), wie kastlein op De Westerein. Dy herberch spile yn febrewaris 1797 in haadrol yn it Kollumer Oproer.

Keimpe wie in soan fan Heine Keimpes en Reintje Sytzes en troude in 1795 mei Tjitske Pieters van der Zwaag neidat er widner wurden wie. Se krigen trije bern.
Slykwilster

De **slykwilster** (*Pluvialis squatarola*), is in trekfûgel út de famylje fan de Wilsterfûgels. 

## Foarkommen
De slykwilster is sa'n 25-30 sm grut mei in gewicht tusken de 170 en 320 gram. De wjukspanwiidte is 55 oant 85 sm. Yn de briedtiid is de búk, hals en it gesicht swart en de boppekant griis mei wite flekken. Winterdeis is de búk wyt. De slykwilster hat wol wat fan de wilster mar is wat dûbelter. Hy hat in koarte swarte snaffel en swarte poaten.

## Fersprieding
De slykwilster briedt yn it hege noarden, op de toendra fan Sibearje, yn Alaska en yn Kanada. Hy oerwintert in stik súdliker oan alle kusten oant Argentynje en Austraalje ta. Yn Nederlân is de slykwilster benammen yn de tiid fan de fûgeltrek te sjen, hoewol der ek wol inkelde fûgels yn Nederlân oerwinterje.

## Iten
De slykwilsters sykje harren iten it leafst op it strân of in it slyk oan de kusten. Se ite ynsekten, wjirms, slakken en kreeften.

## Fuortplanting
De slykwilsters briede fan juny oant july. It nêst is in kûltsje meast wat op in hichte sadat se it hear oersjen kinne. It wyfke leit 4 aaien yn it mei gers beklaaide nêst. Nei sa'n fjouwer wike brieden komme de jongen út. Nei 5-6 wiken kinne de jonge fûgels fleane.
Reaklif

It **Reaklif** by Skarl tusken Starum en Laaksum is in oerbliuwsel út de Saale iistiid. De namme hat it te tankjen oan de readêftige liem dy't troch dêr troch de iiskape opinoar skowt is. It Reaklif leit likernôch 10 meter boppe NAP.

Tsjintwurdich leit it klif der kultivearre by: de Iselmarkant is belein mei stien en boppekant is egalisearre. Yn eardere tiden, foar it oanlizzen fan de Ofslútdyk riisde it as in echt klif rûch op oan de westkant fan de Sudersee. 

Oer it ûntstean fan it Reaklif diene earder ferskate mites de rûnte. Neffens guon hie op it plak fan it klif yn de oertiid in fulkaan stien, neffens oaren hie de reade kleur fan it klif te meitsjen mei in fjoerspuiende draak dy't dêr op 21 juny altyd út de grûn kaam. Yn de omkriten fan it klif giet noch altyd it sechje dat tongerbuien boppe it Reaklif yn twaen brekke.

Op it Reaklif stiet sûnt 1951 in monumint ta oantinken oan de Slach by Warns dy't yn dy omkriten yn 1345 plakfûn hat. Dat bestiet út in 14&nbsp;ton swiere stien, suver in rotsblok eins, op in fuotstik. Op 'e stien stiet de tekst: *1345 - leaver dea as slaef*. De stien wie skonken troch de kommunist Gerrit Roorda fan De Tynje. Op it klif fynt alle jierren op 26&nbsp;septimber of dêromtrint de offisjele Betinking fan de Slach by Warns plak.

It Reaklif hat yn de rin fan de tiid troch ferskate keunstners ynspirearre. Sa hat de dôve keunstskilder Eelke Jelles Eelkema it rûge oansjen fan it klif yn 1820 ferivige. En yn 1901 naam dichter Jan Linses van der Burg in ferwizing nei Reaklif op yn syn *[[It Heitelân (liet)|It Heitelân]]*, dat wol it 'alternative Fryske folksliet' neamd wurdt: *Dêr't Reaklif sa swietkes lonket */* yn 'e jûntiids-sinneskyn*.
Kraanfûgels

De **kraanfûgels** (*Gruidae*) binne in famylje yn it skift fan 'e kraanfûgeleftigen (*Gruiformes*). It binne allegear grutte fûgels mei lange poaten en in lange nekke. Oars as de reagers fleane de kraanfûgels mei de nekke útstrutsen. De measte soarten fan kraanfûgels hawwe in yngewikkelde en drokke balts.

## Klassifikaasje
(De klassifikaasje hâldt de list fan Bird of the World oan).  
* *Skift*: kraanfûgeleftigen (*Gruiformes*)
** *Famylje*: **kraanfûgels** (*Gruidae*)
*** *Underfamylje*: echte kraanfûgels (*Gruinae*)
**** *Skaai*: gewoane kraanfûgels (*Grus*)
***** *Soarte*: kraanfûgel (*Grus grus*)
***** *Soarte*: muontsekraanfûgel (*Grus monacha*)
***** *Soarte*: Sineeske kraanfûgel (*Grus japonensis*)
***** *Soarte*: swarthalskraanfûgel (*Grus nigricollis*)
***** *Soarte*: trompetkraanfûgel (*Grus americana*)
**** *Skaai*: jufferkraanfûgels (*Anthropoides*)
***** *Soarte*: blauwe kraan (*Anthropoides paradisea*)
***** *Soarte*: jufferkraanfûgel (*Anthropoides virgo*)
**** *Skaai*: lelkraanfûgels (*Bugeranus*)
***** *Soarte*: lelkraanfûgel (*Bugeranus carunculatus*)
**** *Skaai*: saruskraanfûgels (*Antigone*)
***** *Soarte*: brolgakraanfûgel (*Antigone rubicunda*)
***** *Soarte*: Kanadeeske kraanfûgel (*Antigone canadensis*)
***** *Soarte*: saruskraanfûgel (*Antigone antigone*)
***** *Soarte*: wytnekkraanfûgel (*Antigone vipio*)
**** *Skaai*:  Sibearyske kraanfûgels (*Leucogeranus*) 
***** *Soarte*: Sibearyske kraanfûgels (*Leucogeranus leucogeranus*)
*** *Underfamylje*: kroankraanfûgels (*Balearicinae*)
**** *Skaai*: kroankraanfûgels (*Balearica*)
***** *Soarte*: grize kroankraanfûgel (*Balearica regulorum*)
***** *Soarte*: swarte kroankraanfûgel (*Balearica pavonina*)
Krakatau

De **Krakatau** is een aktive fulkaan yn Yndoneezje. As gefolch fan de útbarsting yn 1883 is fierwei it grutste part fan it fulkaaneilân weiwurden. Der is lykwols in nije aktive fulkaan boppe wetter útkaam dy't *[[Anak Krakatau]]* neamd wurdt, wat 'Bern fan Krakatau' betsjut.

## Utbarsting fan 535
De Krakatau is troch ûndersikers oanwiisd as de fulkaan dy't de wrâldramp fan 535 feroarsake. 
Oan it hof fan de Indonesyske Sultan is *It boek fan de âlde keningen* bewarre bleaun dêr't in útbarsting yn beskreaun stiet, sa heftich dat in eilân Java op it plak fan de útbarsting trochbruts, wêrtroch it noardlik part it nije eilân Sumatra waard. It lûd fan de útbarsting fan 535 waard sels yn Sina fernaam. De fulkaan folle de loft mei stof; safolle stof dat wrâldwiid de sinne 18 moannen tjuster bleau. It gefolch wie in kâldeperioade dy't op alle wrâlddielen in wjerslach hie op de grutte beskavings oant doe ta. Nei de tiid foarmen har yn de mei wetter fulde kaldera nije fulkanyske eilantsjes.

## Utbarsting fan 1883

Op moandeimoarns 27 augustus 1883 barste de Krakatau út, op dat stuit in aktive fulkaan mei trije kegels yn de Strjitte fan Sûnda tusken Java en Sumatra. De berch kaam omheech, skuorde iepen en stoarte yn, wêrnei't de see yn it grutte gat streamde. In grutte jiskewolk fan sa'n 50 kilometer heech unstie, dy't de omkriten yn it tsjuster dompele.

De gefolchen fan de útbarsting sels hawwe dúdlik net sa slim west as yn 535, mar troch it ynstoarten fan de krater ûntstie in tsûnamy mei sokke katastrofale gefolchen dat de útbarsting dêrtroch de slimste fan de lêste iuwen west hat. De tsûnamy, fan tsientallen meters heech, spielde oer de kusten fan Java en Sumatra. Mear as 35.000 minsken kamen om en hiele stêdsjes en doarpen spielden fuort. De weagen goaiden skippen, wêrûnder Nederlânske stoomskip *Berouw*, kilometers it binnenlân yn. De tsûnamy makke sels noch in slachtoffer op Seylon, it hjoeddeiske Sry Lanka. De dining waard oant yn It Kanaal tusken Ingelân en Frankryk registrearre.

De útbarsting wie oant yn Austraalje en op it eilân Rodriguez, flakby Afrika, te hearren. De skokweagen hiene sa'n kreft dat se sân kear de wrâld run gongen eart de atmosfear wer ta rêst kaam.

## Resintere útbarstings
Nei 1883 wie it eilân foar it grutste part under it wetter ferdwûn, en de fulkaan slepte. Mar yn 1927 waard er wer aktyf, en yn 1932 ûntstie yn de kaldera in nije eilânfulkaan, *Anak Krakatau* ('it bern fan Krakatau') dy't jiske en swevel spuide. De fulkaan is sûnt dy tiid aktyf bleaun, en al binne der gjin grutte útbarstings, by lytse útbarstings komt der geregeld lava út de fulkaan en it nije eilân wurd alle jierren sa'n fjouwer meter grutter.
Wetterskippen yn Fryslân

Der binne twa **Wetterskippen yn Fryslân**: it Wetterskip Fryslân en it Noardersylfest. Yn 2018 gie it lytste wetterskip fan de provinsje, Blije Bûtendyks, op yn Wetterskip Fryslân.

It Wetterskip Fryslân omslacht de folsleine provinsje Fryslân, útsein út gebiet fan wetterskip Blija Bûtendyks en it gebiet dat it Noardersylfest yn Fryslân ûnder behear hat. Ek hat it Wetterskip Fryslân it bewâld oer in lyts part fan Grinslân.

Noardersylfest is benammen warber yn Grinslân en Noardwest-Drinte, mar hat ek it bewâld oer it Fryske part fan it Lauwersmargebiet.

Yn it ferline hawwe der in soad wetterskippen yn Fryslân west. Fan likernôch 1875 ôf wurde rûnom yn Fryslân wetterskippen en polders oprjochte. Yn 1958 binne der yn de provinsje likernôch 1200 fan sokke selsstannige polders en wetterskippen. Troch ferskate fúzjes, binne der sûnt 1 jannewaris 2004 noch mar trije yn Fryslân oerbleaun.

De wetterskippen en polders yn Fryslân binne rûchwei op te dielen yn trije soarten: De seewearjende wetterskippen, de fean- en partikuliere polders en de boezemwetterskippen.

## Hjoeddeiske wetterskippen yn Fryslân
* Wetterskip Fryslân
* Noardersylfest

## Eardere wetterskippen yn Fryslân
* Blije Bûtendyks
* Bombay
* Eanjumer - en Ljussenserpolder
* Leechlânswei
* Wetterskip De Grienedyk
* Wetterskip De Heareburch
* Wetterskip It Jirnsumer Fjild
* Wetterskip de Snitser Aldfeart
* Wollegaast
Kraanfûgel

De (gewoane) **kraanfûgel** of **kraan** (*Grus grus*) is ien fan de grutste Europeeske fûgels. It is de ienichste soarte fan de famylje fan de kraanfûgels yn Noard- en Midden-Europa.

## Foarkommen
De kraanfûgel is in 122-122 sm grutte fûgel mei lange poaten en in lange hals. De kop en hals fan de kraanfûgel binne swart mei in reade skedel en wite streken oan de sydkant fan de kop en hals. Hy hat grize fearren, mei opfallende fearren dy't yn in bôge oer de sturt hingje. De spanwiidte fan de wjukken is sa'n 220 sm. Kranen fleane mei útstrekte hals, yn in kloft yn in lange rige of V-formaasje. Fierder falt syn trompet-eftige lúd op.

## Fersprieding
Yn in skier ferline wie de kraanfûgel in briedfûgel yn Nederlân. Wannear't it lêste pearke yn Nederlân ta in nêst kamen is net bekend, mar healwei de 19e iuw begûn troch it oanmeitsjen fan lân it tradisjonele briedgebiet yn Europa lytser te wurden. Likernôch healwei de 20e iuw briede de fûgel noch yn it noarden fan Dútslân, Noarwegen, Sweden, Finlân en Ruslân. Fieder wiene der noch in pear isolearre populaasjes yn it suden fan Europa. De fûgel bleau lykwols foar ús lân in trekfûgel en striek sa noch wol yn Nederlân del, benammen yn it súdeastlike diel fan it lân, lykas yn de Peel yn East-Brabant.

Sûnt 2001 briedt de fûgel mei troch ynvestearrings yn wiete heide- en feangebieten en nije natuer wer op 'e nij yn Nederlân. De earste nêsten waarden yn it Fochtelerfean boud en fan dêr út fûn de fûgel oare plakken om te brieden yn û.o. it Dwingelderfjild en letter ek yn Oerisel, Gelderlân, Noard-Brabân en Limboarch. Yn 2019 telde it Fochtelerfean 9 pearkes, mar troch de droechte waarden der mar twa piken grutbrocht.

De fûgels dy't yn de meast westlike gebieten briede oerwinterje meast yn Marokko en op it Ibearysk Skiereilân. De mear eastlike fûgels meast yn East-Afrika yn de sompen by de Nyl.

## Fuortplanting

De kranen begjinne yn it foarjier mei in opfallende balts. Sy dûnsje yn rûntsjes wêrby't se mei de wjukken wiidút om inoar hinne springe en se lúd trompetterje. De fûgels meitsje in nêst fan planteresten, leafst yn de sompen sadat it wetter om it nêst hinne leit. It wyfke leit 2 aaien dy't troch beide âlden yn sa'n 29 dagen útbret wurde. It duorret dan noch 9 oant 10 wiken foar de jonge fûgels fleane kinne, mar ek dan bliuwe se noch oant de winter by harren âlden.

Alhoewol't it tal fûgels yn it lân tanimt, binne de briedsúksessen fan de fûgel noch wol in soarch. Njonken droechte, lykas yn de simmer fan 2019, foarmet ek de rekreaasjedruk in bedriging foar it briedsúkses fan de fûgel. Troch't de kranen mei harren piken om te fûrazjearen fan it nêstplak yn it fean nei it omlizzende lânbougebiet rinne en dêrby paden en diken oer moatte, komt it faak foar dat de rêst fersteurd wurdt en/of der piken deariden wurde.

## Iten
De kraanfûgel is net in sinnige iter, hy mei fan alles. Fan sied en dielen fan planten oant ynsekten en oare lytse dieren.
Rekkendei

**Rekkendei** is 'n rockband út Seisbierrum, mei gitarist Rients Draaisma. De groep spilet Fryske lietsjes yn ferskate stilen en wie winner fan it Lytske Aaipop (foar begjinners) yn 2001.

## Besetting
* Jan Bertus Draaisma - sang
* Jappie Draaisma - basgitaar
* Rients Draaisma. gitaar
* Martien Plaatsman - toetsen
* Gertjan de Valk - slachark

## Diskografy
* Rekkendei - Rekkendei ( 2005 )

## Keppeling om utens
* Klip Rekkendei op You Tube.
Wytnekkraanfûgel

De **wytnekkraanfûgel** of **wytnekkraan** (*Grus vipio*) is in fûgel út de famylje fan de kraanfûgels dy't yn it Easten fan Aazje foarkomt.

## Foarkommen
De wytnekkraanfûgel is in 130 sm grutte fûgel mei in gewicht fan sa'n 5,6 kilogram. Hy sit hast hielendal griis yn de fearren. Allinnich op 'e skedel en fierder oer de nekke oant de rêch hat er wite fearren. Op syn gesicht hat er swart mei in reade râne om syn eagen. Fierder hat der opfallend rôze poaten.

## Fersprieding
De wytnekkraanfûgel briedt yn it noardeasten fan Mongoalje, it noardeasten fan Sina en oangrinzjende gebieten yn súdeast Ruslân. De fûgels oerwinterje súdliker yn Sina, Korea of op it eilân Kyushu yn Japan.

## Iten
Lykas de measte Kranen ite dizze fûgels meast sompe- en wetterplanten en ek ynsekten en oare lytse dieren.

## Fuortplanting
De fûgels meitsje in nêst fan plantemateriaal op in drûch plak yn de sompen. It wyfke leit twa aaien dy't troch de beide âlden yn sa'n 28-32 dagen útbred wurde. De jongen komme foar it earst op de wjukken nei sa'n 70-75 dagen.

## Keppeling om utens
*International Crane Foundation / Wytnekkraan
Trapfûgels

De **trapfûgels** of **trappen** (wittenskiplike namme: *Otididae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), de ûnderklasse fan 'e moderne fûgels (*Neornithes*), de tuskenklasse fan 'e nijkakigen (*Neognathae*), it boppeskift fan 'e nije fûgels (*Neoaves*), de noch rangleaze groep fan 'e trapfoarmigen (*Otidimorphae*) en it skift fan 'e trapeftigen (*Otidiiformes*). Dizze famylje bestiet út alve skaaien mei yn totaal 26 soarten, dy't foarkomme yn Jeraazje, Afrika en Austraalje. De trapfûgels binne de iennichste famylje fan 'e trapeftigen, en binne sadwaande it naust besibbe oan 'e oare beide skiften binnen de gruttere groep fan 'e trapfoarmigen, te witten de toerako-eftigen (*Musophagiformes*) en de koekoekeftigen (*Cuculiformes*).

## Beskriuwing
Trapfûgels libje op steppes en yn healwoastinen. It binne skouwe fûgels fan 40-120&nbsp;sm, dy't har almeast op de grûn ophâlde, hoewol't se goed fleane kinne en fleanend ek grutte ôfstannen ôflizze. Se hawwe stevige, mar lange poaten, in lange hals en brede wjukken. Se hawwe lykwols gjin kloer dy't nei efteren ta útstiket, dat se kinne net yn in beam sitte om't se har net oan 'e tûke beethâlde kinne. Ornaris binne se brún of griis en hawwe se dûnkere streken en plakken oan 'e boppeside fan it lichem, wylst se oan 'e ûnderkant witich, gielich of swart binne. Dêrmei hawwe se in treflike kamûflaazjekleur. Trapfûgels binne omnivoaren, dy't lykwols almeast plantaardich fretten beplúzje. Harren reäksje op gefaar is om al dravend hurd út te naaien, en pas as dat net helpt, fleane se fuort.

## Famylje-opbou
Filippus II fan Masedoanje

**Filippus II** (382 f.Kr. – 336 f.Kr. ; yn it Gryksk: ΦΙΛΙΠΠΟΣ) wie de kening fan Masedoanje fan 359 f.Kr. oant syn dea. Hy wie de heit fan Aleksander de Grutte fan Masedoanje.

## Masedoanje
De ynwenners fan Masedoanje waarden yn de fjirde iuw foar Kristus troch de oare Grykske (stêd)steaten besjoen as in lomp boerefolkje, dat kultureel lang net meikomme koe op harren nivo. Hja hienen har noch net yn stêdssteaten organisearre mar wienen oan in kening ûnderhearrich, en dat wie foar de Griken in grûn de Masedoanjers net as Griken te sjen, hoewol't se wol in Gryksk dialekt sprutsen.

## Kening
Filippus, dy't yn syn jonge jierren yn Tebe fêst sitten hie as giselder en dêr in goede oplieding hân hie, wist syn lân sa te organisearjen dat it in gefaar waard foar de rest fan Grikelân. De goudminen soargen foar it nedige kaptaal by de opbou fan syn leger, dat ferneamd wie om syn soldaten mei spearen fan wol fiif meter lingte.

## Grêf
Op 8 novimber 1977 fûn de Grykske archeolooch Andronikos in-net fersteurde grêfkeamer yn in grutte heuvel by Vergina, yn it Noard-Grikelân. Yn in goudene kiste leinen neffens him de bonken fan Filippus, al seinen oare saakkundigen dat it de oerbliuwsels fan Filippus III, in healbroer fan Aleksander de Grutte, wêze moatte.
Brolgakraanfûgel

De **brolgakraanfûgel**, **brolgakraan** of koartwei **brolga** (*Antigone rubicunda*), ek wol **Australyske kraanfûgel** neamd, is in fûgel út de famylje fan de kraanfûgels. De fûgel waard yn 1810 foar it earst wittenskiplik beskreaun en waard doe yn it skaai fan de reagers set. Dat is letter feroare. De fûgel hie fanôf 1865 de namme "*Australyske Kraan*". Yn 1926 is de namme troch de Royal Australasian Ornithologists Union feroare yn "*brolga*". Dizze namme is in ferbastering fan *burralga*, de namme fan 'e fûgel yn it Gamilaraay, ien fan 'e talen fan 'e Aboriginals. 

## Foarkommen
De brolgakraanfûgel wurdt sa'n 125 sm grut. Syn fearren is binne griiseftich. Syn wjukken hawwe in spanwiidte fan 1,7-2,4 meter. Op har kop hawwe de folwoeksen fûgels fan de brolgakraanfûgel in opfallende brede reade bân. De fûgels wage tusken de 6 en 7 kilogram.
De brolgakraanfûgel kin maklik betiisd wurde mei de nau besibbe saruskraanfûgel dy't ek wol yn Austraalje foarkomt. By de saruskraanfûgel is lykwols de hiele hals read.

## Fersprieding
Brolgakraanfûgels komme yn grutte tallen foar yn Noard- en Noard-east Austraalje, foaral it noard-easten fan Queenslân, en komme ek mear nei it suden foar oant Fiktoaria ta. Se komme ek foar yn it suden fan Nij-Guineä en inkelde eksimplearren op Nij-Seelân. It binne gjin trekfûgels mar ôfhinklik fan it rein-seizoen wolle se wol is nei in oar gebiet lúke.

## Iten
Brolgakraanfûgels ite meast sompe- en wetterplanten en ek ynsekten en oare lytse dieren sa as kikkerts.

## Fuortplanting
Lykas de oare Kraanfûgels hat de brolgakraanfûgel in opfallende balts. It nêst wurdt troch beide âlden makke fan plantemateriaal lykas gers op in lytse ferheging yn de sompen. It wyfke leit meastentiids twa aaien dy't troch beide âlden útbret wurde. De jonge fûgels kinne it nêst fuortendaliks ferlitte en bliuwe noch op syn minst 11 moannen by de âlden foardat se harren sels rêde kinne.
Lek (rivier)

De **Lek** is in Nederlânske rivier fan 62 km. De Lek is in tûke fan de Ryn, rint nei it westen en komt fia de Nije Maas en Nije Wetterwei út yn de Noardsee. Lek ûntstiet as in fuortsetting fan de Nederryn by Wyk by Duerstede op it plak dêr't de Kromme Ryn him ôfspjalt. De Nederryn sels is in ôfspjalting fan de rivier de Ryn. De Lek einiget by it doarp Kinderdijk dêr't it ôfspjalt yn de rivier de Noard en de Nije Maas. Dêrwei streamt it wetter oer de Nije Wetterwei de Noardsee yn.

Parten fan de rivier foarmje de grins tusken de provinsjes Utert en Gelderlân en Utert en Súd-Hollân.

Yn de Romeinske tiid streamde de Nederryn yn de Kromme Ryn en sadwaande oer de Alde Ryn nei de Noardsee. Dat wie de haadstream fan de Ryn yn dy tiid. Doe't yn de Midsiuwen de Kromme Ryn hieltyd mear begûn te fersânjen, waard de Lek in wichtigere rivier. Doe't de Kromme Ryn yn 1122 alhiel ôfdamme waard, waard de Lek de haadrivier.

Justjes nei Wyk by Duerstede krúst de Lek it Amsterdam-Rynkanaal, dy't súdlik nei de Waal rint. In tûke fan dat kanaal, it Lekkanaal, ferbynt mei de Lek by Nieuwegein.
 
Oare plakken oan de rivier binne Culemborg, Fianen, Schoonhoven, Nieuw-Lekkerland, Lekkerkerk en Krimpen oan de Lek. De boaiem fan de rivier leit justjes heger as it lân deromhinne en diken binne needsaaklik om it wetter te kearen.
Waal

De **Waal** is in Nederlânske rivier fan 82 km.

De Waal is in split fan de Ryn, fanút it Bijlânsk Kanaal, en rint fierder nei it westen oant er gearkomt mei de âlde rin fan de Maas, de Ofdamme Maas, en oergiet yn de Merwede. 

## Sjoch ek
* Lytse Waal
Isel

De **Isel** is in Nederlânske rivier fan 125 km. De Isel is in split fan de Ryn, rint nei it noarden en komt oer de Ketelmeer út yn de Iselmar.


Ofbyld:begin ijssel.jpg|Begjin fan de Isel by Westervoort
Ofbyld:Slot Nijenbeek northside.jpg|Ruïne kastiel Nijenbeek oan de Isel by Voorst
Ofbyld:Deventer_IJssel.jpg|De IJssel by Dimter
Ofbyld:IJssel bij Kampen april04.jpg|De Isel by Kampen


## Keppelings om utens
* Aktuele ynformaasje - Rykswettersteat
* De Isel dêr't kultuer en natuer gearkomme
Minne Hovenga

**Minne Hovenga** (Wommels, 3 desimber 1951) is in âld-keatser dy't fan 1970 oant 1984 op it heechste nivo by de KNKB spile hat.

## Prizen
Yn de 14 jier dat er aktyf wie as (reserve) 1e klasser, wûn hy 26 earste prizen. Hy waard 4 kear útroppen ta kening. Hovenga helle foar it ivich keatsklassemint meiïnoar 229 punten.

## Funksje
Minne Hovenga begûn syn karriêre as opslagger, mar makke letter de stap nei it perk, dêr't er as efterynse syn grutste suksessen helle.

## Klaverke Fjouwer
Fan it klaverke fjouwer wûn hy allinne de Jong Nederlânpartij. Dat barde yn 1972 foar syn bertedoarp Wommels mei as maten Piet de Jong en Pier Zijlstra. Fiif jier letter, yn 1977 helle Hovenga foar Wommels in twadde priis op de Bûnspartij.

## Prizen
* 1968 - Freule 4e priis
* 1969 - de Bond 8e priis
* 1972 - Jong Nederlân 1e priis
* 1973 - Jong Nederlân 2e priis
* 1972 - de Bond 5e priis
* 1974 - de Bond 7e priis
* 1974 - PC 4e priis
* 1977 - de Bond 2e priis
* 1977 - PC 2e priis
* 1978 - de Bond 3e priis
* 1978 - PC 3e priis
* 1979 - de Bond 3e priis
* 1979 - PC 4e priis
* 1980 - de Bond 5e priis
* 1980 - PC 3e priis
* 1981 - de Bond 3e priis
* 1982 - de Bond 5e priis
Fryske Akademy

De **Fryske Akademy** is in ynstitút dat wittenskiplik ûndersyk docht op it mêd fan de Fryske taal, kultuer, skiednis en maatskippij. De Fryske Akademy waard oprjochte yn it jier 1938 en fêstige him yn it Coulonhûs yn Ljouwert. De Fryske Akademy is ien fan de ûndersyksynstituten fan de Keninklike Nederlânske Akademy foar Wittenskippen en hat tige bydroegen oan de Fryske stavering en it meitsjen fan Fryske wurdboeken.

## Organisaasje
De Fryske Akademy is in stifting en hat op grûn fan it karbrief fan 20 juny 2005 in Rie fan Tafersjoch. De Rie bestiet út fiif minsken en hâldt tafersjoch op it fierde belied. De deistige lieding fan de Fryske Akademy is yn hannen fan de direkteur-bestjoerder. Op it stuit (2021) is dat dr. Nelleke IJssennagger-van der Pluijm. De direkteur-bestjoerder wurdt stipe troch in managementteam. Underdiel fan de Fryske Akademy is it Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen. By de Fryske Akademy en Mercator wurkje meiïnoar sa'n 60 minsken. 
Yn de wurkferbannen fan de Fryske Akademy binne yn totaal sa'n 300 minsken aktyf.

## Skiednis

Yn 1919 pleite Geert Aeilco Wumkes yn in rede foar it Frysk Genoatskip foar in *Akademy fan Wittenskip*. It idee waard letter oppakt troch de ûnderwiisrie, dêr't Titus Brandsma yn in gearkomste fan 27 april 1931 de kontouren fan de Akademy tekene. Twa jier letter spriek de ûnderwiisrie him formeel út foar in Akademy, mei de ferklearring der by dat de tiid der noch net ryp foar wie. Nei in lang proses waard de Akademy yn 1938 mei stipe fan it provinsjaal bestjoer oprjochte. Johannes Kapteyn (heechlearaar Aldfrysk) wie in oare driuwende krêft en mei-oprjochter fan de Akademy. It Mercator Europeesk Kennissintrum foar Meartaligens en Taallearen (foarhinne *Mercator Education*) is ûnderdiel fan de Fryske Akademy en waard yn 1987 oprjochte op inisjatyf fan de Europeeske Kommisje.

## De Fryske taal
Sûnt de oprjochting fan de Fryske Akademy yn 1938 is it ynstitút beheel yn it fêstlizzen fan de Fryske stavering. Yn 1945 makke de Fryske Akademy de Akademystavering en yn 1980 kaam dêr de hjoeddeistige Steatestavering foar yn 't plak. It foech om in offisjele Fryske stavering fêst te stellen leit lykwols net by de Fryske Akademy, mar sûnt 1969 by Provinsjale Steaten. Deputearre Steaten hat it foech oer it fêststellen fan de skriuwwize fan frjemde wurden. Foar sawol de stavering as foar de regels foar it skriuwen fan frjemde wurden is de Fryske Akademy it fêste ynstitút dat troch de provinsje frege wurdt.

De Fryske Akademy skriuwt ek Fryske wurdboeken en jout dy sels út. Bekende útjeften binne it Wurdboek fan de Fryske Taal en it Frysk Hânwurdboek.

## Literatuer
*  (2000) “De oprjochting fan ‘e Fryske Akademy (1938)” in It Beaken 62, 245-265.
* , *Handbuch des Friesischen. Handbook of Frisian Studies*. Max Niemeyer Verlag, Tübingen 2001.

## Sjoch ek
* Fryske Rie foar Heraldyk
* Mercator Europeesk Kennissintrum
* Schotanusatlas

## Keppeling om utens
* Thússide fan de Fryske Akademy
* Mercator Research Centre
Agatha Christie

**Agatha Mary Clarissa Christie**, (Torquay (Devon), 15 septimber 1890 - Wallingford (Oxfordshire), 12 jannewaris 1976), wie in Ingelske detektive skriuwster. Sy skreau ek romans ûnder de namme **Mary Westmacott**.

Agatha Christie is ien fan de meast wrâldferneamde detektive skriuwster en fan har binne nei William Shakespeare de measte boeken ferkocht. Der binne mear as in miljard Ingelske boeken fan har ferkocht en ek in miljard fan boeken dy't oerset binne yn sa'n 45 oare talen.

Har toanielstik *The Mousetrap* hâldt it rekôr fan it langst rinnende toanielstik yn Londen. It iepene yn it *Ambassadors Theatre* op 25 novimber 1952 en yn 2005 rint it noch nei mear as 20.000 foarstellings.

Christie publisearre mear as 80 boeken en toanielstikken. In protte fan dy boeken giene oer fan har bekende speurders, Hercule Poirot of Miss Marple. De measte fan har boeken en koarte ferhalen binne ferfilme, guon hiel wat kearen (*Murder on the Orient Express*, *Death on the Nile*, *4.50 from Paddington*). De BBC hat tillefyzjesearjes en radioferzjes makke oer de measte fan de Poirot- en Marpleferhalen.
 
## Bibliografy

## Keppelings om utens
* Offisjele webstee
Brûnei

**Brûnei**, offisjeel *Negara Brunei Darussalam*: de "Naasje Brûnei, de Wente fan 'e Frede", is in lân yn Súdeast-Aazje. De haadstêd is Bandar Seri Begawan en de sultan fan de absolute monargy is sûnt 1967 Hassanal Bolkiah. 

## Geografy
It sultanaat Brûnei bestiet út twa net oanienslettende stikken lân oan de noardwestkust fan Borneo en wurdt begrinzge troch de Súd-Sineeske See yn it noarden en it Maleizyske Sarawakgeberchte yn it easten, suden en westen. It grut part fan it lân wurdt bedekt troch tropysk reinwâld dêr't in protte dieresoarten libje. De kuststripe dy't tichtbefolke is, bestiet út mangroven ûnderbrutsen troch koraalsânstrannen.

### Klimaat
Der hearsket in tropysk reinklimaat.

## Skiednis

Yn de 15e iuw waard troch Islamityske Maleizjers it sultanaat Brûnei stifte dat yn 1888 ûnder Britsk protektoraat kaam. Yn de Twadde Wrâldkriich wie it tusken 1941 en 1945 beset troch de Japanners. Nei de kriich waard it in Britske koloanje oant en mei 1959 doe't it in eigen grûnwet krige en autonomy. Folsleine ûnôfhinklikens folge foarfêst yn 1984. De sultan dy't yn 1967 op de troan kaam, regearret lykwols sûnt dy tiid it lân as absolút foarst.

## Demografy
### Befolking
Likernôch twatredde fan de befolking is fan Maleizyske komôf. De Sinezen foarmje de wichtichste etnyske minderheid (15 prosint fan de befolking). 

### Taal
De offisjele taal is it Maleisk; dêrneist is Sineesk in wichtige taal. Ek wurdt yn Brûnei in soad Ingelsk sprutsen.

### Religy
De Islam is de offisjele religy fan Brûnei, en de sultan stiet oan it haad fan de islam yn syn lân. Oare religys yn Brûnei binne Boedisme (benammen ûnder de Sinezen), en it Kristendom.
Hantumerútbuorren

**Hantumerútbuorren** is in útbuorren dy't yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Hantumerútbuorren leit noardlik fan Ealsum en Dokkum, eastlik fan Hantum, súdlik fan Hantumhuzen, westlik fan Nijewier en noardweastlik fan Wetsens.

De buorskippen Bierum en Raarderterp hearre ek by Hantumerútbuorren.

Yn 2024 hie de Hantumerútbuorren 70 ynwenners https://allecijfers.nl/woonplaats/hantumerutbuorren/.

## Skiednis
Yn 'e rin fan de tiid krigen de Bernardynske kleasters Klaarkamp by Rinsumageast en Sion by Nijewier lân yn besit. Se krigen sels safolle dat der besletten waard om der in úthôf te stiftsjen. De omjouwing wie der gaadlik foar. It lei iensum en oer de Peazens koenen de produkten ôffierd wurde. De úthôf is noait útgroeid ta in kleaster. Wol hawwe der splitsings west. Neist it Germerthûs waard it Nijenhûs boud. It is ek noch in twadde kear splitst Nijenhûs en Germerthûs bestienen doe út twa pleatsen. Germerthûs waard sa opsplitst ta it Germerthûs en it, no al lang ôfbrutsen, Kommerhûs. Yn 1874 waard it Germerthûs de namme *Jagtlust* jûn.

Hantumerútbuorren, mei 13 stimmen, brocht de 8ste stim út yn de gritenij West-Dongeradiel. De kleasters, hjir dus in úthôf, stimden mei as wienen se in doarp.

Letter is de úthôf opheft en waard de grûn ferhierd en foar in part oan de hierder ferkocht. It hierkontrakt fan Germerthûs is bewarre bleaun. Douwe Syurts moast neist de hier fan 33 goudgûnen, in tûne reade bûter (maitiidsbûter) en sied foar in kwart pûnsmiet oan Sion leverje. Boppedat moast er sân weinen turf foar it kleaster út de Dokkumer Wâlden ophelje.

## Anders Minnes Wijbenga
De Fryske skriuwer en dichter Anders Minnes Wijbenga is op 25 oktober 1881 yn Nijewier krekt oan de oare kant fan de Peazens berne. Hy wie in soan fan Minne Andres Wijbenga. Dy hie dêr yn 1876 in lytse pleats sette litten. Dy wurdt no it *Anne Minnes Wijbengahûs* neamd. Formeel wie Wijbenga dus gjin Hantumerútbuorster. Dochs wurdt hy troch de minsken fan 'de oare kant' as ien fan harren beskôge.

Yn syn boek *Fan leed en lok* (Snits, 1939) beskriuwt Wijbenga ek it *Twapleatselân*. Hy hat dêryn folksferhalen fêstlein.

## Mienskip
It doarp is wat in útsûndering; der hat noait in tsjerke of in skoalle stien mar it wurdt dochs as doarp beskôge. Mei Hantum hat Hantumerútbuorren ien Feriening Doarpsbelang. It doarpsblêd "4H" foar Hantum – Hantumhuzen – Hantumerútbuorren - De Lytse Jouwer hjit "Hichtepunten".

### Befolking
* 1954 - 108
* 1959 - 103
* 1964 - 102
* 1969 - 79
* 1974 - 87
* 2006 - ±70
* 2013 - 70
* 2014 - 75
* 2015 - 70
* 2016 - 65
* 2017 - 65
* 2018 - 65
* 2019 - 70
* 2020 - 65
* 2021 - 70
* 2022 - 65

## Strjitten
Dokkumerwei, Droppingwei, Fennewei, Jagtlustwei, Miedwei, Portmawei, Staplânwei.

## Keppeling om utens
* Webstee Doarpsbelang 
* Foto's fan Hantum en omkriten
Guozzen

De **Guozzen** (ek wol **Gies**) binne in skaai fan de Einfûgels. In trijetal soarten út dit skaai wurde ek wol yn in apart skaai set (*Chen*)

## Klassifikaasje
* *Famylje*: Einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **Guozzen** (*Anser*)
*** *Soarte*: Skiere goes (*Anser anser*)
*** *Soarte*: Blesgoes (*Anser albifrons*)
*** *Soarte*: Goudeachje (*Anser erythropus*)
*** *Soarte*: Taigawink (*Anser fabalis*)
*** *Soarte*: Toendrawink (*Anser serrirostris*)
*** *Soarte*: Blaupoatsje (*Anser brachyrhynchus*)
*** *Soarte*: Yndyske goes (*Anser indicus*)
*** *Soarte*: Swangoes (*Anser cygnoides*)
*** *Soarte*: Sniegoes (*Anser caerulescens* of *Chen caerulescens*)
*** *Soarte*: Lytse sniegoes of rossgoes (*Anser rossii* of *Chen rossii*)
*** *Soarte*: Keizergoes (*Anser canagicus* of *Chen canagica*)
Taigawink

De **taigawink** (*Anser fabalis*) is in fûgel út de famylje fan de Einfûgels. Dizze goes hat in protte fan it Blaupoatsje mar wurdt tsjinwurdich as in aparte soart sjoen.

De taigawink is foar it grutste part griisbrún. Syn hals en kop binne donkerbrún; hjirtroch is de Taigawink te ûnderskieden fan de blesgoes en de skiere Goes. Syn boarst en búk binne ljochtbrún, by de sturt sels wyt. De wjukken binne wer in stik donkerder. 

De snaffel is by de oanset swart en hat ek in swarte punt. Fierder is er oranje; de grutte fan it oranje stik is ferskillend by de ferskillende ûndersoarten fan de Taigawink. It mantsje en wyfke lykje in protte op inoar; it wyfke is wat lytser en lichter. De goes is 65-90 sm grut en hat in wjukspanwiidte fan 140-170 sm. De fûgels wage tusken de trije en fjouwer kilogram. Fan ringe eksimplaren is útfûn dat de fûgels yn it wyld sa'n tweintich jier âld wurde kinne.

## Fersprieding
De taigawink is in trekfûgel dy't hieltyd wer deselde bried- en oerwinteringsgebieten opsiket. Hy briedt op de toendra en taiga fan Noard-Skandinaavje ôf oant it easten fan Sibearje. De fûgel hat in protte oerwinteringsgebieten: yn West-Jeropa bygelyks yn Denemark en de Noardseekust, yn Súd-Sweden en de Dútske Eastseekust, en ek wol mear nei it binnenlân yn it streamgebiet fan de Donau. By hiele kâlde winters lûkt de Taigawink fierder nei Spanje en Portugal en somtiden sels nei Marokko.

De Eastsiberyske fûgels oerwinterje yn Sintraal-Aazje, foaral yn Iran en noch fierder nei it easten oerwinterje de fûgels yn Sina, Korea en Japan.

## Iten
Yn it briedgebiet ite de taigawinken gers, krûden en wetterplanten. By de hjerst ek wol beien en beantsjes; fan it lêste komt ek de Ingelske namme *bean goose*. Yn de gebieten dêr't se oerwinterje ite se meast woartels, jirpels en wat der mar mear by de boeren op it lân te finen is.

De jonge fûgels binne noch net inkel fegetarysk mar ite ek wol ynsekten en lytste kreefteftigen.

## Fuortplanting
Taigawinken sykje yn harren tredde jier in partner dêr't se har hiele libben bybliuwe. Yn maart fleane de fûgels wer nei harren briedgebieten dêr't se yn april en maaie begjinne te brieden. It wyfke bout in nêst ûnder de strûken, fan gers en mos en ek dûnsfearren. It wyfke leit meastentiids 4-6 aaien en begjint te brieden as it lêste aai lein is sadat de jongen tagelyk útkomme. Nei sa'n 25-29 dagen komme de jongen út it aai, dy't nei sa'n oardel moanne fleane kinne. De jongen bliuwe noch wol in hiel jier by harren âlden.

## Keppeling om utens
*
Seeguozzen

De **seeguozzen** (*Branta*) binne in skaai fan de einfûgels. 

## Klassifikaasje
* *Famylje*: Einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **Seeguozzen** (*Branta*)
*** *Soartegroep* of *soarte*: rotgoes (*Branta bernicla*)
*** *Soarte* of *ûndersoarte*: swartbúkrotgoes (*Branta (bernicla) bernicla*)
*** *Soarte* of *ûndersoarte*: wytbúkrotgoes (*Branta (bernicla) hrota*)
*** *Soarte* of *ûndersoarte*: swarte rotgoes (*Branta (bernicla) nigricans*)
*** *Soarte*: readboarstgoes (*Branta ruficollis*)
*** *Soarte*: Hawaïgoes (*Branta sandvicensis*)
*** *Soarte*: paugoes (*Branta leucopsis*)
*** *Soarte*: Kanadeeske goes (*Branta canadensis*)
*** *Soarte*: lytse Kanadeeske goes (*Branta hutchinsii*)
Keizergoes

De **keizergoes** (*Anser canagicus*) is in fûgel út de famylje fan de Einfûgels. Dizze goes is wat dûbelter as de oare guozzen, mei yn ferhâlding wat koarte poaten. De fûgels hawwe in wite kop mei in donkergrize hals. Fierder hawwe se grize fearren mei donkere en ljochtere streken.

## Fersprieding
De Keizergoes briedt rûnom de Beringsee. Yn Alaska oan de eastkant en yn Kamtsjatkaskiereilân oan de westkant. De fûgels oerwinterje meast op de Aleoeten oan de súdkant fan de Beringsee.

## Fuortplanting
De Keizerguozzen komme healwei maaie, begjin juny yn harren briedgebiet oan. Der wurdt in nêst boud fan plantemateriaal wêryn 4-7 aaien lein wurde. Nei sa'n 25 dagen brieden komme de aaien út.
Heal augustus geane de fûgels wer op wei nei harren oerwintergebiet.
Rôffûgels

De **rôffûgels** (*Accipitriformes*), ek wol **haukeftigen** neamd, foarmje in skift fan de fûgels dat bestiet út fleisiters. Ta dit skift hearre lykwols net alle fûgels dy't ornaris as rôffûgel (d.w.s. in fûgel dy't predator is) beskôge wurde: de ûle-eftigen (*Strigiformes*) en giereftigen fan de Nije Wrâld (*Cathartiformes*) binne susterkloften fan 'e rôffûgels, wylst de falkeftigen (*Falconiformes*) in folslein oare groep foarmje.

De rôffûgels hawwe allegear sterke poaten mei skerpe kloeren. Fierder hawwe se in skerp sicht, wat se fansels ek nedich hawwe by de jacht. Hast alle rôffûgels jeie fanút de loft, in inkele soart jeit op de grûn (lykas de siktarisfûgel). Ek binne der soarten dy't net libbene proai fange mar harren spesjalisearre hawwe yn it iten fan ies.

## Taksonomy
Fan âlds waarden de rôffûgels ferdield yn fiif famyljes. Koartby is lykwols troch genetysk ûndersyk oan it ljocht kommen dat se net ien taksonomyske groep foarmje, mar ynstee twa net nau besibbe groepen foarmje dy't in parallelle ûntwikkeling trochmakke hawwe. Sadwaande foarmje de falkeftigen (*Falconiformes*) no in selsstannich skift, dat net mear ta de rôffûgels rekkene wurdt.
* skift **rôffûgels** (*Accipitriformes*)
** famylje fiskearnfûgels (*Pandionidae*) 
** famylje haukfûgels (*Accipitridae*)
** famylje siktarisfûgels (*Sagittariidae*)

Ek de yndieling fan 'e boppesteande groepen is ûnderdiel fan in wrâldwide diskusje as gefolch fan DNA-ûndersyk. De famylje gieren fan de Nije Wrâld wurdt fan gefolgen no ek wol sjoen as ûnderdiel fan it skift fan 'e eibereftigen. Ek wurdt troch guon ûndersikers wol tocht dat it better is alle famyljes fan it rôffûgelskift dêryn ûnder te bringen.
Fiskearnfûgels

De **fiskearfûgels** (*Pandionidae*) binne in famylje yn it skift fan de rôffûgels (*Accipitriformes*). Fan âlds wie der mar ien soarte yn dizze famylje, de fiskearn, mar tsjintwurdich wurde de fûgels fan Sulawesi en Austraalje als aparte soarte besjoen.

## Klassifikaasje
* *Skift*: rôffûgels (*Accipitriformes*)
** *Famylje*: **fiskearnfûgels** (*Pandionidae*)
*** *Skaai*: fiskearnen (*Pandion*)
**** *Soarte*: fiskearn (*Pandion haliaetus*)
**** *Soarte*: Easterske fiskearn (*Pandion cristatus*)
Tekstwinkel

Yn de **Tekstwinkel**, festige yn it bertehûs fan Gysbert Japicx oan de Wipstrjitte 6 yn Boalsert, kinne minksen terjochte foar gedichtsjes foar allerhanne gelegenheden. Ek Gysbert makke brulloftsfersen, twaspraken en lieten. Yn de tekstwinkel binne besteande gedichten te finen foar allerhanne gelegenheden mar minksen kinne se ek meitsje litte: Der binne dichters dy't de gedichten dan yn opdracht meitsje. 

De Tekstwinkel is in part fan it Gysbert Japicxhûs. De tekstwinkel is eigendom fan de Gysbert Japicx (Holckema) stichting. De opbringst fan de tekstwinkel wurdt wer brûkt om it museum en it hûs yn stân te hâlden.

## Keppeling om utens
* Gysbert Japicxhûs, Friese tekstwinkel
Fiskearn

De **fiskearn** (Pandion haliaetus) is in fûgel út it skift fan de rôffûgels. Om't hy op in tal skaaimerken dúdlik fan de rest fan de haukeftigen ferskilt is der yn in aparte famylje set.

## Foarkommen
De fiskearn is sa'n 56-60 sm grut. It mantsje wagen sa'n 1,4 kg, it wyfke is wat swierder mei om en by 2 kg. De fiskearn is oan de boppekant donkerbrún en oan de ûnderkant meast wyt fan kleur. Oan de wjukken sitte ek noch wol donkerbrune stikken en streken. De kop is wyt mei in donkerbrune maskerstreek op 'e hichte fan de eagen. De wjukspanwiidte is sa'n 1,60 m. Foar it fangen fan fisk hat de fiskearn lange krûme klauwen, ek kin hy syn bûtenste tean nei efteren bûge sadat er fisken better pakke kin.

## Fersprieding
De fiskearn komt hast oer de hiele wrâld foar. Hy briedt allinnich net yn Súd-Amearika en yn parten fan Afrika hoewol't er dêr winterdeis wol hinnelûkt. Yn Europa komt der it meast foar yn it noarden en easten. Yn Nederlân is de fiskearn as briedfûgel ferdwün, mar yn de Biisbosk binne yn 2019 twa briedpearen waarnommen. As trekfûgel binne der yn maitiid en hjerst sa'n 100-200 fiskearnen yn Nederlân te sjen, ek yn Fryslân. Dizze fûgels briede meast in Skandinaavje. 
De Europeeske fiskearnen oerwinterje yn Afrika. De fûgels út Noard-Amearika oerwinterje yn Súd-Amearika wylst de fûgels yn Aazje en Austraalje it hiele jier op itselde plak bliuwe.

## Iten
De fiskearn is hielenal spesjalisearre yn it fangen fan fisk. By it fangen fan syn proai stoart de earn him mei de poaten nei foarren yn it wetter wêrby't er syn klauwen yn de fisk slacht. Hy kin hjirby fisken fange dy't oant in meter under wetter swimme. At der in fisk yn syn klauwen hat lit der net maklik wer los. It komt sels foar dat fiskearnen fersûpe at se in fisk pakke wolle dy't te swier is om út it wetter te tillen.

## Fuortplanting
De fiskearnen binne net sa sinnich by it bouwen fan in nêst. Meastentiids meitsje se in horst fan takken yn beammen of op in rotsrichel. Mar yn it easten fan Noard-Amearika en yn noardeast-Afrika briede se sels yn koloanjes mei nêsten op de grûn. Wol sykje se altyd in plak wêrwei se harren fiskwetter sjen kinne. De fûgels brûke meast itselde nêst har hiele libben lang en hâlde ek deselde partner. 
It wyfke leit meast yn april 3-4 aaien. De aaien binne ûngefear sa grut as hinne-aaien. Meast nei 5 wike komme de aaien út, wêrnei de jonge fûgels sa'n acht wike nedich hawwe oant se fleane kinne.
East-Timor

**East-Timor** is in lân yn Súdeast-Aazje. De haadstêd is Dily.

## Geografy

### Lizzing
East-Timor wurdt begrinzge troch:
* de Savûsee yn it noarden;
* de Arafurasee yn it easten;
* de Timor See yn it suden;
* Yndoneezje yn it westen.

### Lânskip

De eilânrepublyk bestiet út it eastlik part fan it eilân Timor, de eilannen Atauro en Jaco, en Oecussi-Ambeno, in politike eksklave, oan de westlike side fan it eilân, omringe troch West-Timor, dat by Yndoneezje heart. 

It eilân Timor makket diel út fan de Yndyske Arsjipel, en is it grutste en meast nei it easten lizzende fan de Lytse Sûnda-eilannen. Yn it noarden fan it bercheftige eilân lizze de Ombaistrjitte, Wetarstrjitte en de grutte Bandasee, yn it suden is de Timorsee dy't it eilân ôfskiedet fan Austraalje. 

De heechste berch fan East-Timor is Mount Ramelau (ek bekend as Mount Tatamailau) op in hichte fan 2,963 meter. Foar de noardlike kust lizze koraalriffen.

### Klimaat
It klimaat is tropysk, meastentiids hjit en fochtich, wêrby't drûge en wiete seizoenen elkoar ôfwikselje. Haadstêd, grutste stêd en wichtichste haven is Dily, de twa-grutste stêd is Baukau.

## Skiednis
East-Timor wie fan 1695 ôf in koloanje fan Portegal. It westlike part fan it eilân wie yn hannen fan de Nederlanners. Dizze situaasje bleau yn stân oant de Twadde Wrâldkriich doe't it hiele eilân troch de Japanners beset waard. Nei de oarloch kearden de Portugezen werom en kaam it westlik part yn besit fan Yndoneezje.

Yn 1974 wie yn Portegal de Anjerrevolúsje en sette de dekolanisaasje fan de Portegeeske koloanjes útein. Op East-Timor waarden foar it earst frije ferkiezings hâlden dy't lykwols tige ûnrêstich ferrûnen. De politike partijen wienen hiel bot ferdield en der folge in koarte boargerkriich, dêr't de Fretilin ûnôfhinklikens by útrôpen. Goed ien wike letter foel it Yndonezyske leger East-Timor binnen. Der folge in bloedige striid dy't troch Yndoneezje wûn waard en makke East-Timor ta har 27ste provinsje. 

De Feriene Naasjes hawwe dizze anneksaasje nea erkend en jierren lang wie East-Timor it toaniel fan bloedige gefjochten, eksekúsjes, martelingen en hongersneed. Under druk fan it bûtenlân waard yn 1999 in referindum dêr't de befolking har útspruts foar ûnôfhinklikens. Op 20 maaie 2002 waard East-Timor in selsstannich lân. 

## Demografy
### Befolking
De befolking fan East-Timor, stiet bekend as de "Maubere", in eardere skeldnamme dy't troch de fersetbeweging oernomd is as in heldenamme, bestiet út in tal ôfsûnderlike etnyske kloften, dy't foar it grutste part ôfstamje fan it Malay folk en âldere Papoea-stammen. Der is ek in lytse Sineeske minderheid. 

### Religy
Fierwei de grutste religy yn East-Timor is it Roomsk Katolike leauwen (96,5%) en dêrnei Protestantske (2,2%) minderheden. Lytse Moslim (0,3%), Hindû (0,02%), Boedistyske (0,06%) en animistyske (0,8%) minderheiden foarmje de rest.

### Taal
De twa offisjele talen binne Tetum, in lokale Austronesyske taal en Portegeesk. Yn de hannel wurdt in protte Yndonesysk en Ingelsk sprutsen.
Frysk Ynternasjonaal Kontakt

It **Frysk Ynternasjonaal Kontakt** (FYK) is in organisaasje dy't as doel hat Fryske jongerein bewust te meitsjen fan harren taal en kultuer. Dat bart ûnder oaren troch útwiksels mei jongerein fan oare minderheden yn Europa. It FYK is oprjochte yn 1989.

## YEN
It FYK is oansletten by it *Youth of European Nationalities* (YEN). Dizze organisaasje funktionearret as oerkoepeljend orgaan foar ferskate minderheids-jongereinorganisaasjes. Sa binne neist de Friezen ek û.o. de Sorben út Dútslân, de Kroaten út Eastenryk, de Hongaren út Roemeenje en de Súdtirolers út Itaalje oansletten by it YEN.

## Tal hichtepunten
Yn 1994 organisearre it FYK it Peaskekongres fan de YEN, dêr’t mear as hûndert jongelju út fyftjin ferskillende lannen oan meidiene, dy’t sa’n tritich ferskillende minderheidstalen praten. Fjouwer jier letter, yn 1998, organisearre it FYK Simmerbarren 500: in projektwike foar in ynternasjonaal jongereinpublyk, mei as tema “wurk en wurkgelegenheid”. Simmerbarren waard op fjouwer plakken yn Fryslân hâlden en der diene sa’n trijehûndert jonge minsken oan mei. Yn 2002 organisearre it FYK noch ris it YEN-Peaskekongres, dat lykas acht jier earder yn Grou hâlden waard. Yn 2007 is op Skylge it jierlikse hjerstkongres fan de YEN organisearre.

Neist dizze grutte eveneminten wiene der fansels ek noch oare aktiFYKteiten. It is in FYK-tradysje om alle simmers útwiksels te organisearjen. Yn Fryslân en yn in soad oare lannen yn Europa.
Der wiene ek in soad oare aktiviteiten. Mei elkoar nei iepenloftspullen, nei foarstellings fan Tryater, nei konserten of nei Aaipop. 
It FYK organisearre ek in pear kear sels in popfestival foar bands út minderheidstaalgebieten, *Uteinrock*. De lêste kear wie yn 2001 yn Frjentsjer. Bands lykas EV (Keltyske folk-rock band út Bretanje, Frankryk), Reboelje, Ramsk en De Kast spilen dêr.

## De FYK-Ljepper
De FYK-Ljepper is it papieren kontaktorgaan fan it FYK. It ferskynt 5 kear jiers yn in oplaach fan 150 stiks. Op dit stuit is men dwaande mei de 15de jiergong (2010). Yn de Ljepper, sa as it blêd graach troch de lêzers neamd wurdt, kin men oankûndigingen en ferslaggen fan útwiksels, kongressen en oare aktiviteiten fine. Ek is der plak foar beskôgings oer minderhedepolityk, lykas foar foto's, proaza en de lêste roddels.

## Keppeling om utens
* Webide FYK
Tomke

* tomke (fûgel) (Troglodytes troglodytes), in lyts brún sjongfûgeltsje
* Tomke lêsbefoardering, in lêsbefoarderingsprojekt foar Fryske pjutten