open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gratianus

**Flavius Gratianus** (18 april of 23 maaie 359 - 25 augustus 383) wie keizer fan 4 augustus 367 oant 25 augustus 383; Earst yn it westen tegearre mei syn heit Falentinianus I, letter mei syn healbroer Falentinianus II. Yn it easten wie hy mei Falentinianus II de ienige keizer nei de dea fan Falens (378) oant de beneaming fan Theodosius I (379). Hy stie bekend as in swakke keizer.

## Jeugd
Gratianus wie de soan fan Falentinianus I en syn earste frou Severa, en waard yn 359 berne yn Sirmium yn Pannoanje. As bern beselskippe hy yn 367 syn heit op fjildtocht tsjin de Allemannen yn Galje. Syn heit waard slim siik en it hie der oan oft er stjerre soe. Mar Falentinianus waard wer better en beneamde Gratianus as mei-keizer. In soad (lykas generaals as Falentinianus sels) hienen hjirby harren betinkings. Gratianus, wie seker net dom, mar hy hie it net yn him om legeroanfierder te wurden, al hoe't syn heit it ek besocht.

## Keizer fan it Westen
Dêrom, en om in opstân fan it leger te foar tekommen, waard nei de dea fan Valentinianus yn 375 syn fjourwer jier âld soan Falentinianus II as mei-keizer útroppen. Gratianus wie hjir net echt bliid mei, mar skikte him der wol yn.

Yn 378 frege Falens, de keizer yn it easten, help by in ekspedysje tsjin de Fisigoaten, dy't yn Thraasje yn opstân komd wienen. Gratianus stjoerde in leger, maar tsjin syn befel yn besleat de legerlieding om in oantal legioenen net meigean te litten. Dit foarbyld lit sjen dat Gratianus net folle gesach hie by syn leger. Efterôf besjoen wie it wol in goeie set om de troepen thûs te litten, want doe't Gratianus fuort wie nei it easten foelen de Allemannen oan. Dizzen koenen folslein ferslein wurde troch it westlike leger.

Yn it easten woe Falens net op Gratianus wachtsje: hy foel allinnich oan. De Slach by Adrianopel op 9 augustus 378 waard lykwols in katastrofe; twatredde fan it eastlik leger waard ferneatige, en keizer Falens skeat it libben derby yn.

Gratianus, dy't sels gjin goeie militêr wie kaam yn 'e problemen. Dêrom helle liet hy de jonge Theodosius út Spanje komme en makke him ta oanfierder fan syn troepen yn it easten. Dizze hie aardich wat súkses tsjin de ynfallers, en op 19 jannewaris beneamde Gratianus him as mei-keizer yn it easten. Hy gie sels wer werom nei it westen.

Gratianus wie yn kristen, en liet ûnder ynfloed fan de biskoppen in soad wetten útfeardige tsjin it âlde Romeinske heidenske leauwen. Dit joech him in soad tsjinstân. As antwurd wegere Gratianus tenei de titel Pontifeks Maximus (opperpreester) te fieren. Dizze titel waard sûnt dy tiid fierd troch de pausen.

## Gratianus ein
Begjin 383 kaam usurpator Magnus Maksimus yn Brittanje tsjin Gratianus yn opstân. Hy naam Galje en Spanje yn besit en hie net folle te duchtsjen fan Gratianus. Dizze stried tsjin Maksimus, mar by Parys rûn hiel syn leger oer nei de opstannelingen, ynklusief generaal Merobaudes. Gratianus luts him werom en besocht nei Itaalje te ûnkommen. Op de flecht waard hy finzen nommen en fermoarde.

## Keppeling om utens
*, artikel oer Gratianus (367-383), yn ''DIR'' (1998), (Ingelsk).
Flevum

**Flevum** wie in Romeinsk fort (Latynsk: *Castellum*). It wie ien fan de ferskate militêre fersterkings dy't de Romeinen yn Nederlân oan de Ryn bouden om de noardgrins fan harren ryk te ferdigenjen tsjin ynkringers.

## Lokaasje
It *castellum Flevum* wurdt sawol neamd yn 'e skriften fan Ptolemaeus as by Tacitus, mar de krekte lizzing is noch hieltyd net bekend. Under de opstân fan de Friezen yn 28 spile it fort in wichtige rol. De militêre bestjoerder Ollenius moast him dêr doe mei syn troepen weromlûke. It Wâld fan Baduhenna dêr't letter de fjildslach plak fûn tusken de opstannige Friezen en Romeinen moat dêr yn 'e omkriten lein hawwe.

De lokaasjes dy't yn oanmerking foar Flevum komme, binne de plakken Grins, Castricum, Grebbe en Felzen. Felzen liket wol de bêste kandidaat. Wylst men dwaande wie mei ûnderhâld oan de Felsertunnel waarden oerbliuwsel fan in Romeinsk fort fûn. Dêrút docht bliken dat dit it om Flevum gean koe. 

Guon skiedkundigen (û.o. Morel) giene der fan út dat by Felzen twa castellums west hawwe. It âldste wie fan 16 oant 28 beset en nei in koarte ûnderbrekking troch de Frsyke opstân waard flakby in twadde fort boud, dat oan likernôch de helte fan de 1e iuw in brûk bleau.

## Literatuer
* W.A. van Es en W.A.M. Hessing, *Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland*, 1994, side 37.

## Eksterne keppeling
* Artikel oer Flevum op Livius.org
Arthur Pink

**Arthur Walkington Pink** (Nottingham, Ingelân, 1 april 1886 - Stornoway, Skotlân, 15 july 1952) wie in Ingelske sindeling en in bibelwittenskipper bekend fanwegen syn kalvynistyske en puriteinske lear.

Pink waard waard kristen doe't er yn syn twintiger libbensjierren wie.
Hoewol't er berne waard út kristlike âlden, gie er foar syn bekearing nei in Teosofyske mienskip (in gnostike mienskip dy't doe populêr yn Ingelân wie) ta, en naam al mei gauens dêr in foaroansteande posysje yn. Syn bekearing kaam troch syn heites geduldige fermoannings fanút de Bibel. It wie de tekst: Spreuken 14:12 "Dêr is in paad dat de minske goed taliket, mar it einiget yn wegen fan de dea," dy't yn it bysûnder yn syn hert ynsloech en him twong om te brekken mei de teosofy en him de Heare Jezus folgje liet.
Gnosis

**Gnosis** is in kearnbegryp út it gnostisisme. It wurd komt fan it Grykske 'gnosis', dat *kunde* of *ynsjoch* betsjut. It skaaimerk foar gnostisy is wol dat sy net leauwe (yn godstsjinstige sin), mar harren ynderlik morele autoriteit boppe elts uterlik gesach stelle. Dizze ynderlike autoriteit komt fuort út  *gnosis*: de kennis fan jin sels. It wurd *gnosis* is besibbe oan it Fryske wurd *gewisse*.  *Gnosis* stiet as religieusk begrip tsjinoer *[[leauwen]]*. In spirituele streaming dy't rjochte is op gnosis sil it leauwen op gesach prinsipieel fersmite.
Bert en Ernie

**Bert en Ernie** binne twa poppen út de telefysjesearje Sesamstrjitte. Oer de twa figueren binne ûnder oaren ek tekenteltsjes makke. Lykas by de grutte komyske duos is ien fan de twa frij wat nayf (Ernie), wylst de oar folle mear fan de wrâld wit (Bert). De kombinaasje dêrfan laat ta in grut tal fan grappige sitewaasjes.

Ernie waard oarspronklik spyle troch Jim Henson; Bert waard oarspronklik spile troch Frank Oz.
Gregoarius fan Tours

**Gregoarius fan Tours** (folút: Georgius Florentius Gregoarius, 30 novimber ±538 - 17 novimber 594) wie in Gallo-Romeinske biskop en skiedkundige. 

Hy wie biskop fan Tours fan 573 oant likernôch 594. Gregoarius is foaral bekend wurden as de skriuwer fan 'e *Decem Libri Historiae* (tsien boeken oer de skiednis fan 'e Frankyske Merovingen) en harren keninkriken, begjinnend mei de skepping fan 'e wrâld (steunend op oare, âldere boarnen) oan it jier 592 ta. Gregoarius fan Tours hat ek noch in samling hilligenlibbens oanlein, nammentlik it *Liber vitae patrum* (Boek mei hilligenlibbens).

### Eftergrûn
Gregoarius waard yn 537 berne yn Arverna, it hjoeddeiske Clermont-Ferrand, as soan fan in tige ynfloedrike famylje fan Gallo-Romeinske adel, dy't nei eigen sizzen ôfstamme fan 'e út de 2e iuwske Gallo-Romeinske senator Fettius Epagathus, tiidgenoat fan biskop Irenaeus fan Lyon. Oarspronklik wie syn namme Georgius Florentius, mar út earbied foar syn omke Gregoarius (biskop fan Langres) naam hy dy namme oan. Ferskate famyljeleden hienen earder al biskop west fan stêden as Lyon, Langres, Clermont en ek Tours. Gregoarius woe der op oan dat sawat alle biskoppen fan dy stêd mear of minder famylje fan him wienen. Syn broer Petrus wie diaken yn Langres en waard yn 572 fermoarde.

### Rol as biskop
In protte biskoppen út dy tiid wienen njonken geastlik lieder ek polityk lieder fan de stêden dêr't se harren sit hienen. As aartsbiskop fan Tours hie Gregoarius in wichtige posysje yn it politike libben. Hy koe dan ek it tiidsbarren út eigen ûnderfining beskriuwe. It is wis dat Gregoarius in striidfeardich man wie, dy't opkaam foar de bedrigings foar de Tsjerke fan Rome. Dat gou benammen foar alles dat heidensk wie of heidensk west hie. Ek foar it arianisme yn it Fisigoatyske keninkryk út dy tiid hied er gjin goed wurd oer. Oer de Joadske mienskip wie hy likemin posityf.

### Decem libri historiae

Syn 'tjien boeken skiednis' binne fierút de iennige beskikbere boarnen oer de skiednis fan de Frankyske riken nei de dea fan Klovis. As aartsbiskop fan Tours wie Gregoarius yn de posysje om politike ferwikkelings fan tichteby mei te meitsjen, om't er as aartsbiskop sels diel útmakke fan it politike bestjoer.

Ut de boeken komt er nei foaren as in aktyf man, dy't in soad út eigen ûnderfining opskreau. De Frankyske dielriken ut de 6e iuw, keninklike houliken, lokale polityk yn relaasje mei de oerheid, ferwikkelings yn oare dielen fan de riken en derbûten: alles waard troch him opskreaun. En as hy net genôch ynformaasje hie, dan makke by him de feitlike skiednis plak foar wûnderen, foartekens, geroften en oare net-kontrolearbere dingen, wat ek typysk wie foar dy tiid.
Tsjin dy eftergrûn binne de 'decem libri historiae' noch altiten fan ûnskatbere wearde foar de skiedkundigen.

Syn stjerjier is net mei wissens bekend, mar moat om 594 hinne lein ha. Syn opfolger as biskop fan Tours, Pelagius, wurdt yn it jier 596 yn in brief fan paus Gregoarius de Grutte neamd. Syn oerlevere wurken binnen yn 592 foltôge.

## Literatuer
* Gregorius van Tours, *Historiën*, Baarn, 1994.
1e iuw f.Kr.

De **1e iuw f.Kr.** of **earste iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 100 f.Kr. oant 31 desimber 1 f.Kr.



100 f.Kr.
99 f.Kr.
98 f.Kr.
97 f.Kr.
96 f.Kr.
95 f.Kr.
94 f.Kr.
93 f.Kr.
92 f.Kr.
91 f.Kr.

90 f.Kr.
89 f.Kr.
88 f.Kr.
87 f.Kr.
86 f.Kr.
85 f.Kr.
84 f.Kr.
83 f.Kr.
82 f.Kr.
81 f.Kr.

80 f.Kr.
79 f.Kr.
78 f.Kr.
77 f.Kr.
76 f.Kr.
75 f.Kr.
74 f.Kr.
73 f.Kr.
72 f.Kr.
71 f.Kr.

70 f.Kr.
69 f.Kr.
68 f.Kr.
67 f.Kr.
66 f.Kr.
65 f.Kr.
64 f.Kr.
63 f.Kr.
62 f.Kr.
61 f.Kr.

60 f.Kr.
59 f.Kr.
58 f.Kr.
57 f.Kr.
56 f.Kr.
55 f.Kr.
54 f.Kr.
53 f.Kr.
52 f.Kr.
51 f.Kr.

50 f.Kr.
49 f.Kr.
48 f.Kr.
47 f.Kr.
46 f.Kr.
45 f.Kr.
44 f.Kr.
43 f.Kr.
42 f.Kr.
41 f.Kr.

40 f.Kr.
39 f.Kr.
38 f.Kr.
37 f.Kr.
36 f.Kr.
35 f.Kr.
34 f.Kr.
33 f.Kr.
32 f.Kr.
31 f.Kr.

30 f.Kr.
29 f.Kr.
28 f.Kr.
27 f.Kr.
26 f.Kr.
25 f.Kr.
24 f.Kr.
23 f.Kr.
22 f.Kr.
21 f.Kr.

20 f.Kr.
19 f.Kr.
18 f.Kr.
17 f.Kr.
16 f.Kr.
15 f.Kr.
14 f.Kr.
13 f.Kr.
12 f.Kr.
11 f.Kr.

10 f.Kr.
9 f.Kr.
8 f.Kr.
7 f.Kr.
6 f.Kr.
5 f.Kr.
4 f.Kr.
3 f.Kr.
2 f.Kr.
1 f.Kr.

0
1
2
3
4
5
6
7
8
9



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
149 f.Kr.

## Foarfallen
* Begjin fan de Tredde Punyske Oarloch (sjoch: Kartago)
* Masedoanje wurdt in Romeinske provinsje.

## Berne

## Ferstoarn
John Owen

**John Owen** (Stadhampton (Oxfordshire), 1616 - Ealing (Londen), 24 augustus 1683) wie in wichtich puriteinsk oriïntearre teolooch. 

Owen wie as bern al bysûnder bejeftige. Doe't er noch hiel jong wie skreau er en behearske hy al de Grykske taal. Letter waard hy predikant en godgelearde. Hy wie û.o. predikant yn it leger fan Oliver Cromwell en makke doe yn 1652 ek in ûntwerp fan in federative steatstsjerke. As teolooch wie er in oertsjûge bestrider fan it Katolisisme en it Armenianisme. Hy hat in soad teologyske wurken op syn namme stean. In grut part fan syn wurk is dogmatysk fan wêzen. In oar part fan syn wurk is meditatyf.

Yn 1644 troude Owen mei Mary Rooke (stoarn yn 1675). Sy krigen 11 bern, dêr't 10 fan ferstoarne doe't hje noch lyts wienen. Ien dochter waard folwoeksen, troude ûngelokkich, kaam wêr thús, en ferstoar koart dêrnei troch tuberkuloaze.

## Wurk
* *Communion with God* (Omgong mei God)

## Keppelings om utens
* JohnOwen.org artikels oer Owen, list fan syn wurk (on-line ta jin foldwaan), ensfh.
* Several of Owen's works by de *Christian Classics Ethereal Library*
* Biografy en wurk by ''A Puritan's Mind''
* Preken fan John Owen
146 f.Kr.

## Foarfallen
* Ein fan de Tredde Punyske Oarloch. 
* Kartago wurdt ferneatigje troch Romeinske generaal Lucius Aemilius Paullus
* Afrika (Tuneezje) wurdt in Romeinske provinsje.
* De Agayske Bûn wurdt ûntbûn, de Romeinen ferwoesten Korinte.

## Berne

## Ferstoarn
2e iuw f.Kr.

De **2e iuw f.Kr.** of **twadde iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 200 f.Kr. oant 31 desimber 101 f.Kr.



200 f.Kr.
199 f.Kr.
198 f.Kr.
197 f.Kr.
196 f.Kr.
195 f.Kr.
194 f.Kr.
193 f.Kr.
192 f.Kr.
191 f.Kr.

190 f.Kr.
189 f.Kr.
188 f.Kr.
187 f.Kr.
186 f.Kr.
185 f.Kr.
184 f.Kr.
183 f.Kr.
182 f.Kr.
181 f.Kr.

180 f.Kr.
179 f.Kr.
178 f.Kr.
177 f.Kr.
176 f.Kr.
175 f.Kr.
174 f.Kr.
173 f.Kr.
172 f.Kr.
171 f.Kr.

170 f.Kr.
169 f.Kr.
168 f.Kr.
167 f.Kr.
166 f.Kr.
165 f.Kr.
164 f.Kr.
163 f.Kr.
162 f.Kr.
161 f.Kr.

160 f.Kr.
159 f.Kr.
158 f.Kr.
157 f.Kr.
156 f.Kr.
155 f.Kr.
154 f.Kr.
153 f.Kr.
152 f.Kr.
151 f.Kr.

150 f.Kr.
149 f.Kr.
148 f.Kr.
147 f.Kr.
146 f.Kr.
145 f.Kr.
144 f.Kr.
143 f.Kr.
142 f.Kr.
141 f.Kr.

140 f.Kr.
139 f.Kr.
138 f.Kr.
137 f.Kr.
136 f.Kr.
135 f.Kr.
134 f.Kr.
133 f.Kr.
132 f.Kr.
131 f.Kr.

130 f.Kr.
129 f.Kr.
128 f.Kr.
127 f.Kr.
126 f.Kr.
125 f.Kr.
124 f.Kr.
123 f.Kr.
122 f.Kr.
121 f.Kr.

120 f.Kr.
119 f.Kr.
118 f.Kr.
117 f.Kr.
116 f.Kr.
115 f.Kr.
114 f.Kr.
113 f.Kr.
112 f.Kr.
111 f.Kr.

110 f.Kr.
109 f.Kr.
108 f.Kr.
107 f.Kr.
106 f.Kr.
105 f.Kr.
104 f.Kr.
103 f.Kr.
102 f.Kr.
101 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
John Knox

**John Knox** (sa. 1513 - 24 novimber 1572) wie in Skotsk reformator (tsjerkeherfoarmer). Hy spile in wichtige rol tidens de reformaasje fan de tsjerke yn Skotlân. Hy herfoarme de Skotske tsjerke ta in presbyteriaanske tsjerke. Hy stoar yn Edinboarch op 24 novimber 1572.

## Jonge jierren
In soad saken fan Knox syn jonge jierren binne ûnbekind. It is net wis wat syn berteplak wie: syn heit hie buorke yn Morham; mar Giffordgate ûnder it bewâld fan Haddington, 26 km eastlik fan Edinburgh wurd oer it ginneraal as syn berteplak oanwiisd.

Syn heit, William Knox fan Haddingtonshire, hie fochten yn de slach by Flodden en wie fan goede komôf mar net foarnaam. De famkesnamme fan sym mem wie Sinclair. De jonge Knox krige syn oplieding yn de Skotske tsjerke. John krige in liberale opfieding, sa't it yn dy tiid yn de Skotske tsjerke wenst wie.

Doe't John âlder wie gie er nei de universiteit fan Glasgow of wol nei de St. Andrews.

Hy troude yn 1553? mei Marjorie Bowes.
Skeatta

De **skeatta** is in sulveren muntstik dat yn 'e Midsiuwen brûkt waard troch de Germaanske folken om de Noardsee hinne en yn Noard-Galje. It wurd is ôflaat fan "Skat".

Sûnt 650 waarden skeatta troch Fryske hannelslju út de Ryn-delta yn omrin brocht. Stadichoan nommen sy it plak oer fan de eardere gouden Romeinske munt. Mei de skeatta waard in wichtige bydrage levere oan de werynfiering fan de jildekonomy yn de iere Midsiuwen dy't mei it ynsakjen fan it Romeinske Ryk ferdwûn wie. Hjirmei hat de skeatta meiholpen oan it ekonomysk werstel. 

De munten binne sawol fûn op de Britske eilannen as yn Skandinaavje oantroffen. Ek yn it Frankyske Ryk wie de skeatta tige algemien oant Pippyn de Koarte der yn 755 in ein oan makke troch it herfoarmjen fan muntstelsel en der Frankyske munten slein waarden.

## Keppeling om utens
*
Samuel Rutherford

**Samuel Rutherford** (Nisbet, 1600? - 19 maart 1661) wie in Skotsk teolooch.

Rutherford is berne yn Nisbet yn Súd-Skotlân. Hy kaam út in ealik slachte. Hy gie nei it gymnasium en waard letter ynskreaun oan de universiteit fan Edinburch. Hy wie doe 17 jier en men hie hege ferwachtings fan him. Hy studeare dêr earst filosofy en klassike talen. Dêrnei stúdearre er op 'e nij, mar no teology. Yn 1627 waard er dûmny in Anworth yn Galloway. Dêr waard er fuortstjûrd nei Aberdeen om't er him ôfskiede fan de steatstsjerke. Syn patroan yn Galloway wie John Gordon, 1e boarchgreve fan Kenmure.

## Wurk
* *Letters of Samuel Rutherford* (Brieven fan Samuel Rutherford) (1664, Rotterdam)
James Renwick

**James Renwick** (15 febrewaris 1662 - 17 febrewaris 1688) wie in Skotske dûmny, de lêste fan de martelders fan de Covenanters.

## Libben
Hy is berne yn 1662 yn Nithsdale. Syn heit Andrew (of yn inkelde boarnen, Alexander) wie in wever fan berop. Syn mem Elizabeth Corson hie inkelde bern foar James syn berte krigen, mar dizzen wienen allegear op jonge leeftyd stoarn.
Yn 1675 ferstoar Andrew Renwick; James gie nei de universiteit fan Edingburgh, dêr't er godtsjinst studearre, spesiaal it Presbyteriaanske leauwen fan syn foarâlden. Yn 1681 seach er dat ferskillende Covenanters, wêrûnder Donald Cargill, terjochtsteld waarden. Op dit stuit Renwick sleat him oan by in godtsjinstige groepearing: the United Society. Mei harren help gie er yn Nederlân studearjen yn Rotterdam, Grins en Ljouwert. Doe't er yn Nederlân wie, waard er as dûmny oansteld. Dit waard dien ûnder wat frjemde omstannichheden om't er wegere de Nederlânske Kategismus te ûndertekenjen. Nei't dat er yn 1683 werom nei Skotlân gie, hâlde hy syn earste tsjinst yn Darmead oer teksten út it boek Jesaja.
Andrew Bonar

**Andrew Alexander Bonar** (Edinboarch, 29 maaie 1810 - Glasgow, 30 desimber 1892) wie in dûmny fan de Free Church of Scotland. Hy wie de jongste broer fan Horatius Bonar.

Hy studeare yn Edinburgh; wie dûmny fan Collace (Perthshire) fan 1818-1856 (Sawol yn de Church of Scotland en de Free Church en fan de Finieston Free Church yn Glasgow oant syn dea yn 1856. Hy sleat him oan by de Free Church yn 1843 en wie de lieder dêrfan yn 1878.
Paramaribo

**Paramaribo** is de haadstêd fan Suriname. De stêd leit oan de westside fan de rivier de Suriname, likernôch 23 kilometer fan de see ôf. De stêd Paramaribo en de omkriten hawwe de bestjoerlike status fan in distrikt. Yn 2004 wennen der 242.946 minsken yn de stêd.

## Skiednis
De stêd is faaks om 1630 hinne út in Nederlânske faktorij ûntstien by it yndianedoarp *Parmurbo*. Yn 1630 of 1631 waard it plak beset troch de Ingelsken en yn 1650 wie de stêd part fan it Britske Ryk en krige de status fan haadstêd. De sizzenskip oer Paramaribo wikselle tusken de Britten en de Nederlanners, de Nederlanners krigen fan 1815 ôf de sizzenskip oant 1975. Troch slavehannel en kontraktwurkers hat Paramaribo in ryk ferskaat oan etnisyteiten fan Yndiaanske, Afrikaanske, Aziatyske en Nederlânske komôf.

Paramaribo hat in tige âlde Joadske mienskip. Ien fan de âldste synagoges op it westlik healrûn stiet yn Paramaribo. Dy waard boud yn 1685 oan de  Surinamerivier.  

Yn jannewaris 1821 hat in grutte brân mear as 400 huzen ferneatige. In twadde brân yn septimber 1832 ferneatige op 'en nij 46 huzen yn it westlike part fan de *'Waterkant*

## Bestjoerlike yndieling

It distrikt Paramaribo bestiet út de stêd en it gebiet dat noardlik fan de stêd leit. It wurdt beheine troch de distrikten Wanika yn it westen, Kommewijne yn it easten en de mûning fan de rivier de Suriname yn it noarden.

It distrikt Paramaribo bestiet út tolve ressorten, dy't yn it steedlik gebiet fan Paramaribo mear de funksje fan in wyk hawwe:

## Demografy
It distrikt Paramaribo hat in oerflak fan likernôch 183 kante kilometer, by de folkstelling fan 2004 wennen der 242.946 minsken. Nei oerflak is Paramaribo it lytste distrikt fan Suriname, mar nei tal ynwenners it meast befolke; De helte fan de Surinaamske befolking wennet yn Paramaribo, it is dan ek it tichtst befolke gebiet.

48% fan de ynwenners fan Paramaribo hinget it kristlik leauwe oan, 14% is hindû, 9% moslim en 4% hat in oar leauwe, noch iens 4% hat gjin leauwe en 21% woe gjin antwurd jaan op de fraach.

It Nederlânsk is by fier de meast sprutsen taal yn de húshâldens fan Paramaribo. Yn 66,4% fan de húshâldens is it de meast sprutsen taal en yn de measte oare húshâldens wurdt it sprutsen as twadde taal. Oare talen dy't in soad sprutsen wurde binne Surinaamsk (Sranantongo), Sarnami Hindûstani en Javaansk.

## Foto's

Ofbyld:Financiën and Hof van Justitie.JPG|Ministearje fan Finansjen en stânbyld Pengel
Ofbyld:Water-front houses in Paramaribo, 1955.jpg|De Waterkant 1955
Ofbyld:North_German_Lloyd_cargo_ship_Goslar_scuttled_in_Paramaribo_harbour,_Suriname_-_20080510.jpg|De Goslar, sonken Dútsk skip yn de 2e W.O.
Ofbyld:Helstonemonument.jpg|Helstonemonumint op it Tsjerkeplein
Ofbyld:Tropenmuseum Royal Tropical Institute Objectnumber 60006402 Arbeiderswoningen en apotheek op plan.jpg|De plantaazje Geijersvlijt, sa. 1920
Ofbyld:Paramaribo - Nieuw Middelburg - 18th century city profile.jpg|Paramaribo 18e iuw


## Berne yn Paramaribo

## Keppeling om utens
* Side mei algemiene ynformaasje
Britske Ryk

It **Britske Ryk** wie in wrâldmacht dy't gebieten oer de gânse wrâld ûnder Britsk regear hie. It ryk wie it grutste ryk yn de skiednis. Op har hichtepunt, yn it begjin fan de 20e iuw stie 25% fan de wrâld ûnder Britsk regear, dêr't 500 miljoen minsken ûnder foelen. 

It Britske Ryk waard gearfoege yn 300 jier útwreiding troch hannel, kolonisaasje en anneksaasje. It Ryk omfieme gebieten op alle kontininten en yn alle oseanen. It berikte har hichtepunt tusken 1890 en 1910 wat macht oanbelanget, en om 1921 mei in oerflakte fan hast 37 miljoen km², sawat in fearn fan de wrâld.

## Ein
Nei de Twadde Wrâldkriich wie it Britske ryk net taret op de opkommende anty-koloniale nasjonalistyske bewegingen yn de koloanjes. As earst easke Yndia om ûnôfhinklikheid, dat al gau oernomd waard troch oare koloanjes yn Aazje en Afrika. Nei wat rampsalige besikings om de koloanjes te behâlden waard besletten om it Britske Ryk om te foarmjen ta it hjoeddeiske Britske Steatebûn.
271

## Foarfallen
* jannewaris - De Romeinen ferlieze de Slach by Placentia tsjin de Allemannen.
* De Romeinen helje de oerwinning op de Allemannen yn de slaggen by Fano en Pavia.
* Op inisjatief fan keizer Aurelianus wurdt begûn mei de bou fan in muorre om de Romeinske haadstêd Rome.
* Aurelianus ferslaat Senobia by Antiochje en Emesa.
* De Romeinen ferlitte de foarútskode provinsje Daasje.

## Berne

## Ferstoarn
* Liu Shan (64), lêste keizer fan it Keninkryk Shu 
* Fiktorinus, keizer fan it Gallo-Romeinske Ryk
270

## Foarfallen
* jannewaris - De Romeinske keizer Klaudius II Goatikus ferstjert oan 'e pest.
* septimber - Aurelianus wurdt keizer fan it Romeinske Ryk. 
* *sûnder datum* - Keninginne Senobia fan Palmyra, yn Syrje, komt yn opstân tsjin 'e Romeinske oerhearsking.

## Berne
* 15 maart - Nikolaas fan Myra (Sinteklaas), Gryksk biskop en hillige († 6 desimber 343)

## Ferstoarn
* jannewaris - keizer Klaudius II fan it Romeinske Ryk (* 210)
* april - keizer Kwintillus fan it Romeinske Ryk (* 212)
;*datum ûnbekend*
*Plotinus, Gryksk-Egyptysk filosoof (* 204 of 205)
275

## Foarfallen
* Tasitus wurdt troch de Romeinske senaat keazen as Romeinske keizer.

## Berne

## Ferstoarn
* Aurelianus, Romeinske keizer.
Kastiel Nijenbeek

It **Kastiel Nijenbeek** is in fjouwersidige donjon en stiet oan de Isel (by Foarst) yn Gelderlân.

It kastiel is likernôch stifte begjin 13e iuw, yn opdracht fan de greve fan Gelre. It waard boud om kontrôle te hawwen oer it skipfeartferkear op de Isel. Oarspronklik bestie it kastiel út de hjoeddeistige donjon, mei oan de noardkant in treppetoer en in heech ommuorre plein. Oan de lânside lei ek noch in foarboarch.

Yn de Twadde Wrâldoarloch hat it hiel wat te lijen hân fan in bombardemint. Dêrtroch is it sawat in púnfal wurden en stiet allinnich de donjon noch oerein.

## Keppeling om utens
* Offisjeel webstee
Utwreidingskaart

Doe't de ûntwikkelings op it mêd fan de persoanlike kompjûters oer inoar hinne rôlen waard gauris gebrûk makke fan útwreidingskaarten (adaptor cards). Jo kompjûter kin bygelyks útwreide wurde mei in lûd-, grafyske- of oersetkaart (modem card) en wa wit wat der noch betocht wurdt. Op it memmeboerd fan jo kompjûter sitte in oantal kontaktsluven wêr't jo de stekkerkant fan sa'n útwreidingskaart ynstekke kinne. Freget jo nije byldskerm om opwurdearre apparatuer dan hoege jo net it memmeboerd te fernijen mar kinne soks opfange mei in útwreidingskaart mei nijere/hegere mooglikheden. Der bestiet sels in útwreidingskaart mei allinne mar kontaktsluven om noch mear útwreidings mooglik te meitsjen.
Himdyk

De **Himdyk** is de dyk út 'e 12e en 13e iuw oan de bûtenkant fan de Himpolders. De polders binne oanlein om de súd- en eastiggen fan de Middelsee; de diken oan de bûtenkant fan de polders, dy't it wetter út it fean tsjinholden, foarmje tegearre de Himdyk. De dyk hie ek in ferkearsfunksje; yn in lân fol wetter wienen dit lange ferbinings oer lân, brûkber foar weinen mar ek foar legers. De diken hawwe foar it measte part de nammen *Himdyk* en *Griene Dyk*.
Voorst (gemeente)

**Voorst** is in gemeente yn Gelderlân. It leit tusken de Isel yn it easten, de gemeente Epe yn it noarden en de gemeente Apeldoarn yn it westen yn. De gemeente hat  (, boarne: CBS) op in oerflak fan 126,52&nbsp;km². It haadplak fan de gemeente is Twello.

Yn de gemeente stiet û.o. it kastiel Nijenbeek. Voorst waard as gemeente yn 1811 opjochte, wêrnei't it op 1 jannewaris 1812 in grut diel fan syn grûngebiet ferlear doe't Twello en Wilp selsstannige gemeenten waarden. Yn 1818 ûntstie Voorst yn syn hjoeddeistige foarm doe't de doetiidske gemeente Voorst fúzjearre mei de gemeenten Nijbroek, Twello en Wilp.

Njonken it haadplak Twello lizze de folgjende doarpen yn de gemeente: Bussloo, Klarenbeek, Nijbroek, Terwolde, Teuge, Voorst, Wilp en Wilp-Achterhoek. Fierders hat de gemeente de buorskippen  Appen, Duistervoorde, Gietelo, De Kar, Klein Amsterdam, Noord-Emp, Posterenk, Spekhoek, Steenenkamer, De Vecht en De Wijk.

## Keppeling om utens
* Gemeente Voorst
Fryske earn

De **Fryske earn** is in skaaimerkende figuer yn de heraldyk fan Fryslân. It is in swarte heale earn op in gouden fjild.

Der liket in ferbân west te hawwen mei it bestjoer, mar de krekte betsjutting is net wis. Wapens mei de earn binne bekend fan de iere 16e iuw ôf, wat in mooglik ferbân mei de Saksen of Boergonjers oanjout. Heraldisy hawwe in skoft tocht dat de earn it foarrjocht fan in grytman en syn neiteam werjoech, mar dat liket net fol te hâlden. At dat oarspronklik al sa west hat, dan is it symboal letter minder beheind tapast. Dat komt oerien mei de lettere útlis dat dit it symboal is dat Karel de Grutte de Friezen tastie neffens it Karelsprivileezje. Dy útlis strykt lykwols net mei de tekst dy't fan it privileezje oerlevere is, dêr't praat wurdt oer in *kroan* dy't de Friezen op harren skylden drage meie en moatte.

Foar nije famyljewapens brûkt de Fryske Rie foar Heraldyk allinnich in Fryske earn as er ôfstamming oanjout fan immen dy't ynfloed op it bestjoer hie, bygelyks fan de eigner fan in stimhawwende pleats of fan immen út it bestjoerslaach.

## Literatuer
*, *Friesche eigenerfdenwapens*, Naarden 1943, sdn. 60-67
*, *Heraldiek*, Kaapstêd 1958
*, *De Roordawapens*, Grins 2001
Hygelac

**Hygelac** of **Hugleik** is in personaazje út it Aldingelske epos *[[Beowulf]]*. 

Yn *Beowulf* is Hygelac de kening fan de Geaten, dy't by in ynfal tsjin 'e Franken of Friezen deade waard. De Geaten wiene in Germaansk folk yn it suden fan Sweden, nei wa't Götaland (en letter ek de stêd Göteborg) neamd is. 

Fierders wurdt wol tocht dat Chlochilaich, dy't as kening fan de Denen neamd waard yn de Frankyske kronyk fan Gregoarius fan Toers, en Hygelac deselde persoan wiene. Yn it boek fan Gregoarius stiet skreaun dat ûnder lieding fan Chlochilaich yn de 6e iuw in ynfal fan de Denen plakfûn hat yn it Frankyske Ryk.
Sûdan

**Sûdan**, offisjeel de **Republyk Sûdan**', ek wol **Noard-Sûdan** om it lân te ûnderskieden fan Súd-Sûdan, is in lân yn Afrika. De haadstêd is Kartûm.

## Geografy
### Lizzing
Sûdan wurdt begrinzge troch: 
* Egypte en Lybje yn it noarden;
* Tsjaad en de Sintraal-Afrikaanske Republyk yn it westen;
* Súd-Sûdan yn it suden;
* de Reade See yn it noardeasten;
* Etioopje en Eritreä yn it easten.

### Lânskip
Sûdan hie oant de ûnôfhinklikens fan Súd-Sûdan it grutste lânoerflak fan Afrika. It lân wurdt fan súd nei noard trochsnijd troch de rivier de Nyl, de Wite Nyl en de Blauwe Nyl. By de haadstêd Kartûm komme de Wite- en de Blauwe Nyl tegearre yn de eigentlike Nyl, dy't dêrfan fierder streamt nei Egypte en útmûnet yn de Midlânske See. 

Grutte sompe-gebieten fan de Sûd, in oerstreamingsgebiet fan de Wite Nyl skiedt it noarden fan it suden, dêr't it lân rûchwei troch yn twa geografyske helten útinoar falt. It noarden bestiet foar it meastepart út woastyn sûnder fegetasje en makket diel út fan de Sahara. It suden fan Sûdan is bercheftich mei tropyske reinwâlden. 

## Skiednis
De iere skiednis fan Sûdan stie yn it teken fan it Alde Egypte dêr't it gebiet in ûnderdiel fan foarme. Pas om-ende-by 1000 f.Kr. ûntstie in eigen keninkryk. Nei in rige Kristlike riken folge mei de opkomst fan de islam in tanimmende islamisering fan it gebiet troch Arabyske stammen (ein 13e iuw). Sûdan waard doe meastentiids fanút Egpte regearre. Yn de 19e en 20e iuw wie Sûdan feitlik in Britske koloanje.

Sûnt de ûnôfhinklikens yn 1956 liede religieuske tsjinstellingen tusken it islamityske noarden en kristlike suden (sjoch ek Súd-Sûdan) hieltyd ta rebûlje en skeine fan minskerjochten. Nei in referindum yn jannewaris 2011 waard stimde 99 persint fan de Súd-Sûdanezen foar ûnôfhinklikens fan Sûdan. Súd-Sûdan waard 9 july 2011 ûnôfhinklik.

## Demografy
### Befolking
Bylâns de rivieren yn it noarden lizze de fruchtberste gebieten fan it lân mei in grutte befolkingskonsintraasje. De befolking dy't hjir wennet is Arabysk en de islam is de oerhearskjende religy. De befolking yn Súd-Sûdan heart ta in oare etnisiteit as it noarden en is wat religy oangiet fral kristlik en oanhingers fan natoerreligys. Ekonomysk is it suden minder ûntwikkele as it noarden.
Swazylân

**Swazylân** (**Keninkryk fan Eswatini**, Ingelsk: **Kingdom of Eswatini**, Swazy: **Umbuso weSwatini**) is in lân yn it suden fan Afrika. It wurdt foar it grutste part ûmsletten troch Súd-Afrika en grinzet oan Mozambyk.

## Skiednis

Ut archeologyske fynsten docht bliken dat der al minsken yn Swazylân wennen yn de iere stientiid, sawat 200.000 jier lyn. De prehistoaryske rotsskilderingen dy't fûn binne stamme út om-ende-by 25.000 f.Kr. 

De ierste ynwenners dêr't de komôf dúdlik fan is, wienen de Koisan jager-samlers. Dat folk soe troch de komst fan Bantû stammen foar it meastepart ferdreaun wurde. Iere bewizen fan lânbou en it brûken fan izer datearre fan de 4e iuw en de foarâlden fan de hjoeddeistige Sotho een Nguny sprekkers begûn har net letter as de 11e iuw yn Swazylân te fêstigjen.
  
It tsjintwurdich hearskjende Dlaminy geslacht krige har liederskip oer de regio al yn de 18e iuw. In grut Swazy keninkryk waard stifte troch Kening Sobhuza I begjin 19e iuw. Al gau nei dy tiid soene de earste blanken har ek yn de omkriten festigje. Yn de njoggentiger jierren fan de 19e iuw kleemde Súd-Afrika de hearskippij yn de Transfaal oer Swazylân mar krige nea de folsleine macht oer it gebiet. Nei de Twadde Boerekriich fan 1899 oant 1902, waard Swazylân in protektoraat fan Grut Brittanje. It lân waard op 6 septimber 1968 sellstannich en lid fan Britsk Mienebest. Sûnt dy tiid hat it lân te krijen mei in politike machtsstriid tusken pro-demokratyske krêften en de monargy.

## Geografy
* lengte lânsgrinzen: 535 km, 430 km mei Súd-Afrika en 105 km mei Mozambyk)
* kustline: 0 km (Swazylân grinzet net oan see)
* heechste punt: Emlembe (1862 m.)
* leechste punt: Usuturivier 21 m.
* grutste rivier: Ingwempisi,
* mineralen: stienkoal

## Demografy

De grutste stêden binne:
* Manzini mei 110.537 ynwenners
* Mbabane mei 76.218 ynwenners
* Big Bend mei 10.342 ynwenners (2005).

Mear as 90 % fan de befolking fan Swazylân hearre by it Bantûfolk fan de Swazy. Soto, Sûlû, Tsonga, blanken en healbloedsjes foarmje in minderheid.

It oantal HIV-ynfeksjes yn Swazylân is it heechste op de wrâld. Yn 2004 wie 39 % besmet, yn 2005 wie it 42 % fan de befolking. 63 % fan de âlderein en bern ha de sykte. Swazylân hat mei 34,1 jier de leechste trochsneed libbensferwachting fan de wrâld (2007).

Neffens de lêste rûzing is 66 % fan de befolking protestânsk kristlik. De rest fan de befolking leaut oan natoerreligys.

## Distrikten
Eswatini is ferdield yn fjouwer distrikten:
# Hhohho
# Lubombo
# Manzini
# Shiselweni

## Ekonomy
BYP per persoan is $5.100 (2008). Gearstalling fan BYP per sektor is 11,9% lânbou, 45,1% yndustry en 43% tsjinsten.

## Keppelings om utens

* Offisjele webside fan it regear fan Swazylân
* The Kingdom of Eswatini – a royal experience Offisjele toerystyske webside fan Swazylân 
* Eswatini National Trust Commission – Conserving Eswatini's Natural and Cultural Heritage, (very extensive descriptions of history, culture and nature)
Samoä

**Samoä**, oant 1997 **West-Samoä** en offisjeel de **Unôfhinklike Steat Samoä**, is in lân (eilannekloft) yn Oseaanje noardlik fan Nij-Seelân en eastlik fan Austraalje.

Ofbyld:Samoa Sopoaga.jpg|Wetterfal Sopoaga be-easten Upolu
Ofbyld:Samoa Blowholes.JPG|
Ofbyld:Samoa Kapelle.jpg|Blaaskapel fan de plysje yn Apia
|Bahá’í gebedshûs


## Bestjoerlike yndieling

Samoä bestiet út alve *itūmālō* (distrikten), nammentlik: # Tuamasaga (Afega)
# A'ana (Leulumoega)
# Aiga-i-le-Tai (Mulifanua)1
# Atua (Lufilufi)2
# Va'a-o-Fonoti (Samamea)
# Fa'asaleleaga (Safotulafai)
# Gaga'emauga (Saleaula)3
# Gaga'ifomauga (Safotu)
# Vaisigano
# Satupa'itea (Satupa'itea)
# Palauli (Vailoa i Palauli)

1 mei de eilannen Manono, Apolima en Nu'ulopa
2 mei de Aleipata-eilannen en it eilân Nu'usafe'e
3 mei inkelde enklaves yn Upolu (Salamumu en de Leauvaa doarpen)
Seysjellen

De **Seysjellen** binne in lân en in arsjipel yn Afrika, noardlik fan Madagaskar yn de Yndyske Oseaan, likernôch 1600 km eastlik fan it Afrikaanske kontinint. De Seysjellen besteane út sirka 115 eilannen. Minder as in tredde dêrfan is bewenne. Fan de 82,475 ynwenners wenje sa'n 90% op it haadeilân Mahé. Mahé is 27 kilometer lang en tusken de 3 en 8 kilometer breed. De haadstêd Victoria leit ek op it eilân.
Fosite

**Fosite** of **Fosete** is in Fryske god. Oer syn krekte plak yn de Fryske mytology is net folle mei wissichheid te sizzen. Der wurdt oannommen dat dizze god yn ferbân stie mei de rjochtspraak. Yn de Noarske mytology bestie inselde god **Forseti**. Guon tinke dat dizze god syn wei fûn hat fia de hannel oersee nei Skandinaavje. Om it jier 700 hinne wienen der sterke kulturele bannen tusken it Fryske folk en Súd-Noarwegen dat de Fosite-kultus him noardwerts nei de Oslofjord ta ferspriede. . 
 
De namme hâldt ferban mei it Fryske (of algemien Germaanske) wurd foar 'foarsitter'. 

## Fryske ferwizings nei Fosite
Fosite is mûglik oanwêzich yn de sêge De tolve asega's. Fan ferskate plakken wurdt sein dat dêr gearkomsten ûnder lieding fan Fosite west hawwe. Bekende plakken binne de heilboarne oan de foet fan de Noardfryske Stolberch, it rotseilân Helgolân (in hilligenlibbens wol oanjûn as 'Forsitelân') en it waadeilân It Amelân, as oarsprong fan it kleaster Foswert.
Senegal

**Senegal** (Frânsk: *Sénégal*, Wolof: *Senegaal*) is in lân yn West-Afrika. De haadstêd is Dakar.

## Geografy
### Lizzing
Senegal wurdt begrinzge troch:
* Mauretaanje yn it noarden; 
* de Atlantyske Oseaan en Gambia yn it westen;
* Guinee-Bissau yn it suden;
* Maly yn it easten.

### Lânskip
Senegal beskikt oer in oantal ferskate fegetaasjesônes. It noardlike part fan Senegal leit yn de Sahel, wylst it suden út tropysk reinwâld bestiet mei oan de kust sompen. Dêr tuskenyn lizze gebieten mei savanne. 

De wichtigste rivieren binne de Senegal dy't de noardgrins foarmet mei Mauritaanje en de Gambia dy't yn it súdeasten streamt. Yn Senegal leit Gambia, it smelle lân dat in ûnôfhinklike enklave is en folslein omheind wurdt troch Senegal. De heechste berch is  581 meter heech.

### klimaat
Nei it noarden ta wurdt it lân hieltyd skrokker. It reinseizoen is tusken juny en oktober. Trochstrings is de temperatuer om-ende-by 24° C. Fierder lânynwerts is it sawat 27° C.

## Skiednis
Doe't nei it tiidrek fan de grutte ûntdekkings yn Afrika yn de 17e oant 19e iuw alderlei Jeropeeske delsettingen ûntstienen, rekke Senegal ûnder Frânsk koloniaal bestjoer. Yn 1958 waard in selsstannich lid fan de *"Communauté Francaise"* en yn 1960 folslein ûnôfhinklik. Yn 1966 waard Senegal in ienpartijsteat, dêr't pas yn 1975 opposysjepartijen talitten wienen. 

## Demografy

### Talen
Yn Senegaal wurdt in grut oantal talen sprutsen. De offisjele taal is it Frânsk. Oare talen binne it Wolof, Pulaar (Fulfulde), Jola, Mandinka, Serer, Bambara, Sarakolé, enz.

### Befolking
Yb Senegal wennet in ferskaat oan folken. De grutste befolkingsgroep binne de Wolof mei 44%. Oare grutte groepen binne de Sérères 15%, Tukulör 11%, Diola 5% en Mandingo 4%,

### Religy
De grutste godstjinst is de islam dêr't 91% fan de befolking by heart. De kristenen binne mei goed 5% de twadde religeuske groep fan it folk. De tredde groep wurdt foarme troch Natoerreligys.
Oseaanje

Oseaanje is in namme foar it wrâlddiel wat in kontinent Austraalje mei in grut tal eilannen yn de Grutte of Stille oseaan omfiemet. Meastentiids wurdt de regio etnologysk yn trije grutte kloften eilannen yndield, te witten:
* Polyneezje
* Melaneezje
* Mikroneezje
 

## Lannen
List fan ûnôfhinklike lannen yn Oseaanje:
*  Austraalje 
*  Fanûatû 
*  Fidzjy 
*  Kiribaty 
*  de Marshalleilannen 
*  Mikroneezje 
*  Naurû 
*  Nij-Seelân 
*  Palau 
*  Papoea Nij-Guinea
*  de Salomonseilannen 
*  Samoa 
*  Tonga 
*  Tûvalû

## Net-ûnôfhinklike gebieten
*  
*  
* Frânsk-Polyneezje 
* 
* Hawaï 
* Kermadeceilannen 
* Nij-Kaledoanje 
* Niue 
* Noardlike Marianen 
* Norfolk 
* Pitcairneilannen 
* Tokelau-eilannen 
* Wallis en Futuna
Stefan Banach

**Stefan Banach** (Krakau, 30 maart 1892 - Lemberg, 31 augustus 1945), wie in Poalsk wiskundige, ien fan de driuwende kreften fan de Lvov-streaming by de Poalske wiskundigen fan foar de Twadde Wrâldoarloch. 

## Wurkpaad
Banach wie fral autodidakt; syn betúftens waard ûntdutsen troch Hugo Steinhaus. Doe de Twadde Wrâldoarloch útbruts wie Banach presidint fan de 'Poalske wiskunde mienskip' en professor oan de Universiteit fan Lviv. Hy wie teffens lid fan de Akedemy fan Wittenskippen fan de Oekraynske SSR. Omdat hy it goed fine koe mei Russyske wiskundigen, koe er syn heechlearaarskip behâlde ûnder de Russyske besetting fan Lviv. De Dutske besetting fan de stad yn 1941 resultearre yn in massamoard ûnder de Poalske akademisy. Banach oerlibbe, mar koe him alline yn libben hâlde troch it fieden fan luzen mei syn bloed yn it prof. Rudolf Weigl-ynstitút, dêr't ûndersyk dien waard oan tyfuseftige koarts. Yn de besetting rûn syn sûnens tebek (longkanker). Banach ferstoar noch foardat et út Lviv wei, dat nei de oarloch ynlive waard troch de Sovjet-Uny, nei Poalen emigrearje koe. 

*Théorie des opérations linéaires* (*Teoria operacji liniowych*, 1932) wurdt beskôge as syn wittenskiplike bydrage mei de grutste ynfloed. Hy begûn ek mei de *Studia Mathematica*- rige, dêr't hy de redaksje oer hie.

Stanislaw Marcin Ulam, in oare wiskundige út Lviv, sei yn syn autobiografy oer Banach: "Goede wiskundigen sjogge analogyen. Grutte wiskundigen sjogge analogyen tusken de analogyen". 

Banach wie de grûnlizzer fan de funksjonaalanalyse; hy levere ek wichtige bydragen oan de teory fan fektorromten, mjitteteory, samlingelear en oare ûnderdielen fan de wiskunde.

## Sjoch ek
* Banachromte
* Banach-algebra
* Stelling fan Banach-Steinhaus
* Banach-Tarski paradoks
* Stelling fan Hahn-Banach
* Fêstepuntstelling fan Banach
Weingat

In **weingat**, **jet** (de) of **kûpuere** is in trochsnijing fan in wetterkearing; de wetterkearing wurdt ferlege foar in wei of reed.

By gefaarlike situaasje moatte dizze trochgongen wêr tichtset wurde kinne. De beide sydkanten fan de trochgongen hawwe dêrfoar mitsele muorren. Tusken de muorren kinne faak in dûbele rige sketbalken set wurde. Somtiden is der ek in doar dy't de trochgong ôfslute kin. Foar ekstra feiligens kinne sânsekken tusken de sketbalken of tsjin de doar oanset wurde. By de weingatten mei sketbalken stiet meast in ôfdakje dêr't de sketbalken opsteapele lizze.

De weingatten komme benammen foar yn sekundêre wetterkearings lykas slieperdiken en kaden. Yn Fryslân binne bygelyks in grut tal te finen yn de slieperdiken efter de Ingwierrumerpolder en de Eanjumer- en Ljussenserpolder. Dêr hat hast eltse pleats oan de súdkant fan de âlddyk in eigen trochreed nei it boulân yn de nije polders.

Yn de seediken komme se hast net foar. In foarbyld fan in kûpuere yn in seedyk is de *Keerweer* yn Delfsyl.
Sierra Leöane

**Sierra Leöane**, sûnt 1971 offisjeel de **Republyk Sierra Leöane**, is in lân yn Afrika dat grinzet oan Guinee en Libearia, oan de westlik leit de Atlantyske Oseaan. De haadstêd is Freetown.

## Skiednis
It gebiet waard om-de-by 1460 ûntdutsen troch de Portegezen. De anti-slavernij beweging út Ingelân stifte yn 1787 by it tsjintwurdige Freetown in koloanje. Troch de Britske regearing waard dizze koloanje yn 1808 oernomd.

Yn de 20e iuw waard it dekolonisaasjeproses op gong brocht troch de Sierra Leone People Party (SLPP) ûnder lieding fan Milton Margai dy't yn 1951 premier waard. Yn 1961 krige it lân selsstannigens, de Britske keninginne bleau lykwols staatshaad. Nei de dea fan Milton Magai waard syn broer Albert Margai yn 1964 earste minister. Hy kaam yn konflikt mei de opposysje, de All People's Congress (APC) ûnder lieding fan Siaka Stevens. Nei in trijetal steatsgrepen troch it leger, foarme Stevens yn 1968 in nije reagering. Yn 1971 rôp er de republyk út en waard presidint. Stevens trede yn 1985 ôf ten gunste fan Joseph Saidu Momoh.

Tusken 1991 en 2001 hie it lân te lijen ûnder in bloedige boargeroarloch dêr't de helte fan it lân kriichsgebiet troch waard en in fearn fan de befolking flechte moast. 

## Geografy

Sierra Leöane leit oan de westkust fan Afrika. Foar de flakke beboske kust lizze lytse eilantsjes. It heger lizzend lân bestiet út savannefegetaasje trochsnien mei rivieren dy't ûntspringe op it Talla- en it Falabaplato yn it noarden en easten. De berch Bintumany is mei 1.948 meters de heechste pyk yn it lân. 

It sintrum fan it lân is in flak gebiet dat foar in part troch boeren beboud wurdt en fierders bestiet út bosken en savanne. 

### Klimaat
In tropysk klimaat soarget yn de kuststreek foar in evenredige temperatuer.

## Demografy
### Bevolking
Yn Sierra Seäone libje om-ende-by achttsjin befolkingsgroepen, dêr't de Mende (35%), Temne (32%) en Limba (8%) de grutsten fan binne. Fierders binne der ek wat lytse kloften Jeropeanen, Libanezen en Sjinezen dy't fral in de omjouwing fan Freetown wenje.

### Religy
De grutste religy yn it lân is de Islam dêr't 60% fan de befolking by heart, de oare religy's binne it Kristendom mei 30% en Natoerreligy's mei 10%.

### Talen
It Ingelsk is de offisjele taal, dat lykwols mar troch in lyts part fan de befolking sprutsen wurdt. Alle befolkingsgroepen sprekke harren eigen taal. It Krio (Kreoolsk-Ingelsk) fungearret as lingua franca.
Sily

**Sily** (Spaansk: Chile), offisjeel de Republyk Sily (Spaansk: República de Chile) is in lân yn Súd-Amearika. De haadstêd is Santiago, it parlemint sit yn Valparaíso. 

## Geografy
Sily is bekend om syn unike geografy mei in lingte fan mear as 4.300 kilometer en in breedte fan mar sa'n 177 kilometer. It lân wurdt begrinzge troch Perû en Bolivia yn it noarden, it Andesgeberchkloft en Argentynje yn it easten en de Grutte of Stille Oseaan yn it westen.  

### Lânskip
Mei in lingte fan 4230 km en trochstrings in breedte fan mar 176 km strekt it lân him út bylâns de westkant fan Súd-Amearika. Yn it noarden fan Sily leit in woastynsône dy't ta de drûchste gebieten yn de wrâld rekkene wurd. Yn Midden-Sily, tusken *Illapel* en *Konsepsion*, lizzen de wichtichste stêden fan it lân. Ten suden dêrfan leit in marrenplato. Yn de grutte wâlden fan it suden falt in soad rein en hearsket in kâld klimaat. It fameuze Peaske-eilân heart offisjeel ek by Sily.

### Klimaat
Sily hat in ferskaat oan klimaatsônes fanwege de grutte geografyske ferskillen. Yn it noarden is it klimaat drûch en woastyn-eftich, yn it sintrale diel is it *Meksikaansk klimaat* mei waarme simmers en mylde winters en yn it suden is it kâld en reinich mei in gebiet fan fjorden en gletsjers.

## Skiednis
Yn 1544 waard Sily troch de Spanjerts ferovere en ûnderdiel fan de Spaanske koloanje yn Súd-Amearika. Yn 1818 nei lange striid krige it ûnôfhinklikheid. In grut diel fan de 20e iuw waarden karakterisearre troch konflikten tusken grûtgrûnbesitters en lânarbeiders. Nei de fal fan de sosjalistyske presidint Salvador Allende yn 1973 naam in militêr rezjym de macht oer. De politike erfenis dêrfan wurdt sûnt it begjin fan it demokratisearringsproses yn 1990 moedsum ferwurke. 

## Demografy
### Befolking
De bewenners fan Sily wurde foar it meastepart 52,7% fan de befolking wurdt foarme troch neisieten fan ymmigranten út ferskate Jeropeeske lannen, dêr't de Spanjerts de grutste groep fan is. Goed 44% foarme troch mestys. Om-ende-by 3,2% fan de befolking is fan Yndiaansk.

### Kultuer
De Sileenske kultuer is in miks fan Yndiaanske, Spaanske en oare Europeeske ynfloeden. Yn de muzyk, dûns en keunst hat Sily in grut ferskaat oan kultueruteringen. Tradysjonele dûnsen lykas de *cueca* binne populêr, en de literatuer fan Sily hat wrâldferneamde skriuwers opsmiten lykas Pablo Neruda en Gabriela Mistral, beide winners fan de Nobelpriis foar de Literatuer.

## Ekonomy
Sily hat ien fan de sterkste en meast stabile ekonomyen yn Súd-Amearika. De wichtichste sektoaren binne:

*Mynbou: Sily is de grutste koperprodusint yn de wrâld
*Lânbou en fiskerij: de eksport fan wyn, fruit, en fisk is fan grut belang (lykwols kin mar 23% fan it lân kin brûkt wurde foar lânbou) 
*Tsjinsten en toerisme: de stêden, natuerparken en kueroarden lûke in protte toeristen

## Referinsjes
Antarktika

**Antarktika** is in wrâlddiel rûn de súdpoal fan de ierde, mei der omhinne de Súdlike Oseaan of *Antarktyske Oseaan*. Dy oseaan rint oer yn de Grutte Oseaan en de Yndyske Oseaan, wêrby de grins tsjintwurdich fêststeld is as de 60e breedtegraad.

Op Antarktika lizze gjin lannen, wol binne der in tal lannen dy't der ûndersyk dogge. De measte dêrfan hawwe dêrta ûndersykstasjons op Antartika. Nederlân is in útsûndering om't it al ûndersyk docht mar gjin eigen stasjon yn it gebiet boud hat.

Ferskate lannen hawwe oanspraak makke op parten fan Antarktika. Sokke gebietsoanspraken genietsje ynternasjonaal gjin erkenning en troch it Antarktysk Ferdrach wurde se bekrêftige noch ûntstriden. Op kaarten wurde se lykwols gauris oanjûn om't der oars sa'n grut wyt plak op 'e kaart komt.

* Dútslân hie tusken 1939 en 1945 ek in gebietsoanspraak op Antarktika, mei de namme Nij-Swaben. It lei tusken 20°E to 10°W, en wie de oernommen Noarske gebietsoanspraak.
* Súd-Afrika hie tusken 1963 en 1994 ek in gebietsoanspraak op Antarktika.

## Skiednis

Der bestiene al iuwen fermoedens oer in bestean fan in súdlik kontinint, mar earst yn 1820 waard Antarktika echt "ûntdutsen". Ein jannewaris fan dat jier berikten trije ekspedysjes koart efterelkoar it kontinint: de Rus Fabian von Bellingshausen, de Brit Edward Bransfield en de Amerikaan Nathaniel Palmer.

Tusken 1897 en 1899 waard foar it earst (twongen) oerwintere op Antarktika ûnder de Belgyske ekspedysje laat troch  Adrien de Gerlache mei it skip de Belgica.

Op 14 desimber 1911 berikte de Noar Roald Amundsen as earste de Súdpoal.
Ek yn 1911/1912 besocht in Britske eksepysje ûnder Robert Scott de Súdpoal te berikken. Dat slagge mei muoite yn 1912, mar alle dielnimmers oan de ekspedysje ferlearen it libben op de weromreis.

Yn desimber 1963 berikte G.M.A. Brummer, luitenant-op-see 1e klasse, as earste Nederlanner de Súdpoal. Hy wie de navigator fan in Amerikaansk fleantúch dy't as ofsier taheakke wie oan de Amerikaanske Taskforce 43. Dy ferkende Antarktika mei help fan de iisbrekker USS Glacier.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## Sjoch ek
* Terra Australis
121

## Foarfallen
* Begjin fan de bou fan de Timpel fan Fenus en Roma yn Rome.

## Berne
* 26 april - Markus Aurelius, keizer fan it Romeinske Ryk.

## Ferstoarn
180

## Foarfallen
* Kommodus krijt de folsleine macht as keizer fan Rome.
* Bohemen en Moraavje wurdt troch de Romeinen beset.
* It Romeinske ryk slút frede mei de Markomannen, sadat in ein komt oan de Markomanne-oarloch.

## Berne

## Ferstoarn
* 17 maart - Markus Aurelius, Romeinske keizer (*&nbsp;121).
161

## Foarfallen
* Markus Aurelius wurdt keizer fan it Romeinske ryk. 
* Markus Aurelius stelt Lucius Verus as mei-keizer oan.
* Lucius Verus wurdt fersein oan de tolve-jierrige Lucilla, dochter fan Markus Aurelius.
* De Partyske kening Vologeses III ferklearret Rome de oarloch, en falt Armeenje yn.
* Lucius Ferus set mei in Romeinsk leger nei it easten om de Parten te bestriden. 

## Berne
*31 augustus - Kommodus, soan fan keizer Markus Aurelius en Faustina de Jongere, takomstige keizer fan Rome.

## Ferstoarn
* 7 maart - Antoninus Pius, Keizer fan Rome, stjert in natuerlike dea yn syn paleis yn Etruria.