open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heech Baarn

**Heech Baarn**is ien fan de djoerste wiken fan Baarn yn de provinsje Utert. De wyk leit yn it westen fan Baarn. De wyk hjit Heech Baarn, omdat se relatyf heger leit as de rest fan Baarn. Yn de wyk steane in priotte grutte filla's. De strjitnammen bnne ôflieden fan steatslju en leden fan it Nederlânsk Keninklik Hûs.
Stasjon Baarn

**Stasjon Baarn** is it spoarstasjon yn Baarn en leit oan de spoaren Hilfertsom – Amersfoart (Goailine) en Utert – Baarn (Stichtse line). Hoewol't it in lyts station is, hat it in bysûndere eigenskip dy't fierders allinnich in lyts oantal grutter stêden hat: in keninklike wachtkeamer. Paleis Soestdijk leit op sawat twa kilometer ôfstân, dus Keningin Juliana en Prins Bernhard krigen harren eigen mear lúksueuze abry om op de trein te wachtsjen.

Stasjon Baarn hat fjouwer spoaren: spoar 1 leit direkt by it stasjonsgebou en waard brûkt foar de trein fan/nei Utert Sintraal, dy't Baarn as eindpunt hat. De spoaren 2 en 3 lizze lân it eilânperron, hjir stopje de treinen yn de rjochtingen fan Amersfoort en Amsterdam. Yn 2008 waard in nij perron yn gebrûk nomd lâns spoar 4, as nij einpunt foar de trein út Utert. 

## Skiednis

Stasjon Baarn waard iepene op 10 juny 1874, Baarn en hie oarspronklik twa stasjons flak neist elkoar, oan beide kanten fan it spoar. It hjoeddeiske stasjon waard brûkt troch de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) foar de treinen fan de Oosterspoorweg tusken Amsterdam en Amersfoort, it yn 1898 ipene saneamde buertstasjon waard troch de Nederlandsche Centraal-Spoorweg-Maatschappij (NCS) brûkt as einpunt foar de treinen fan/nei Utert.

Neidat de NCS yn 1938 opgien wie yn de Nederlânske Spoarwegen waard in ferbining oanlein tusken it HSM-stasjon en de line rjochting Utert. Yn 1948 waard it buertstasjon sletten, de treinen fan/nei Utert makken sûnttiids gebrûk fan spoor 1 fan it HSM-stasjon. Neidiel fan dizze situaasje wie dat dizze treinen lykfliers de drokke line Hilfertsom – Amersfoort oerstekke moasten. Hjirom waard yn 2008 in nij perron oanlein oan de kant fan it eardere NCS-stasjon, sadat de treinen út Utert tenei konfliktfrij Baarn binnen komme kinne.

It eardere NCS-statsjon is tsjintwurdich yn gebrûk as restaurant.

## Bou fan nij perron en liften
Om fertragingen te foarkomen is spoar 4, dat gjin perron hie, klear makke om treinen bahannelje te kinnen rjochting Utert. Hhjirfoar waard in hiel nij perron boud en ferlear spoar 1 syn funksje. Spoar 4 is in kopspoar wurden, fanút Hilfertsom sille dus allinnich de spoaren 1, 2 en 3 beskikber wêze yn de nije situaasje. Spoar 1 is dêrnei in skoftke bûten gebrûk west mar letter wer oanlein foar spesjale gelegenheden. 
De spoaroergong neist it stasjon is ferfongen en der binne liften komd yn 2009. 
## Sjoch ek
*  [List fan ryksmonuminten yn Baarn](https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_rijksmonumenten_in_Baarn_(plaats))
Rolpeal

* Rolpeal (peal), helpmiddel foar de skipfeart
* Rolpeal (Haulerwyk), de buorskip by Haulerwyk
* De Rolpeal (Warkum), in sportsintrum yn Warkum
Iemdal

It **Iemdal** (*Eemdal*) is in wenwyk yn it noardeasten fan de stêd Baarn. 

De wyk is neamd nei de rivier de Iem. It nijste gedielte fan de wyk is Túndoarp dat ek wil *Iemdal IV* neamd wurdt. Yn it Iemdal wie earder in roomske basiskoalle dy't de Iemdalskoalle hie en foar de Marije-Keningintsjerke oer stie. It is no in berne-opfang. Ta de wyk Iemdal heart ek de wyk Seeheldebuert.
Waasmar

De **Waasmar**, *Wazemar* as *Waas* wie in mar yn it feangebiet dêr't oan de westkant it Alddjip út kaam. De mar lei ticht by de grins mei Grinslân, en foar in part ek oer de grins. Om 1700 hinne ûntstie tusken de Waasmar en it sichtbere Alddjip in nije mar: de Nije Mar.

Op de hjoeddeiske grins is it stee fan de mar de earste rjochtingsferoaring fan de grins noardlik fan it trijeprovinsjepunt. De mar wie lykwols foar de 20e iuw al ferdwûn. Fan de Nije Mar is mar in lyts marke oer dat, mûglik nei de Waasmar, of oars faaks mei itselde komôf, de *[[Waskmar]]* hjit. Dat selde komôf wurdt faaks dield mei wat fierder nei it suden de Waskemar.

## Sjoch ek
* Weaze
Skilderswyk (Baarn)

De **Skilderswyk** yn Baarn is in wenwyk dy't leit tusken de Iemnesserwei en de Tsjerkestrjitte.

Yn de wyk steane teater De Speeldoos en leit it Johannes Vermeerplantsoen. Ek stiet dêr de Hillige Nikolaastsjerke.
Weefplaatsje

In **weefplaatsje** waard brûkt by it weven fan gurdles en bannen. Se wurde faak yn terpen fûn. It weven mei weefplaatsjes waard ek yn de 20e iuw noch wol dien.

Ofbyld:Lautanauha weaving.jpg|*seiskantich weefplaatsje*
Ofbyld:Lautanauha pattern change.JPG|*weefde bân*'
Ofbyld:4.FMC - Warsztaty rzemiosła - Wyrób krajki.jpg|*weefde bân*
Ofbyld:Swedish weaving.jpg|*Sweedske bân*
Wetterflokken

De **wetterflokken**, of koartwei **wetterflok**, (*Elodea*), binne in algemien skaai fan wetterplanten dat benammen yn sleatten foarkomt, mar net op de eilannen. Sûnt 1860 yn Nederlân. De plantefamylje reide him sa sterk út, dat de skipfeart der troch hindere waard. Yn 1875 nadere de plant Fryslân en de Steaten lieten har foarljochtsje om de plant te kearen. By feroardering moasten de skippers dy't Fryslân binnenfarden roer of swurden ûntdwaan fan oanhingjende plantedielen. De maatregelen wienen omdoch, koart dêrnei wie de plant yn de hiele provinsje te finen.
De Weitsrop

De **Weitsrop** wie in moanneblêd dat sûnt 1933 ferskynde en wijd wie oan de befoardering fan it Frysk ûnderwiis. Redakteur wie Pieter Sipma. De Provinsjale Underwiisrie fan Frylân en de Fryske Underrjochtliga steunden de útjefte, dy't lykwols nei in jier al wer ferdwûn.
Wrâldtaal

In **wrâldtaal** is in fersprate taal mei in grut tal sprekkers dy't ynternasjonaal in soad brûkt wurdt. Der besteane ferskillende definysjes fan in wrâldtaal. Der binne ek ferskillende mienings oer hokker talen no krekt by elkoar hearre. Oer it ginneraal giet it om Arabysk, Ingelsk, Frânsk en Spaansk. It Mandaryn (Sinees) is de meast sprutsen taal, mar is eigentlik allinnich bekend yn Sina. Talen lykas Italjaansk, Russysk en Dútsk binne twivelgefallen. It Nederlânsk wurdt soms de "lytste wrâldtaal" neamd, faaks net sasear troch it oantal sprekkers mar omdat it Nederlânsk yn histoarysk opsicht bepaalde rollen fan in wrâldtaal hie.

## Esperanto
It stribjen nei ien wrâldtaal luts yn Fryslân sterk de oandacht, benammen yn Frysksinnige fermiddens. Dy seagen yn in wrâldtaal in beskerming fan de lytse talen: Yn Fryslân Frysk, dêrbûten Esperanto. Bekende Fryske esperatisten wienen Dreves Uiterdijk en W.P. Cnossen. 

C. Hettema, skriuwer fan *Fryske tael en wrâldtael (1933) skreau ek it twadielige learboek *Esperanto for de Friezen'' ( 1933-1937).
Cornelis Wester

**Cornelis Wester** (Burgum, 7 febrewaris 1809 - Ljouwert, 15 april 1870) wie in skilder.

Learling fan Tjeert Eernstman en Willem Bartel van der Kooi. Skildere benammen portretten en sjenrestikken.

## Kar út syn wurk

Cornelis Wester - Portret fan Legrand, 1828.jpeg|Legrand, betsjinder yn atelier Willem Bartel van der Kooi, 1828
Cornelis Wester - Portret fan Johannes Kaemerer, 1838.jpg|Johannes Kaemerer yn 1838, Steateboade fan Fryslân
Tjeert Eernstman

**Tjeert Eernstman** (Ljouwert, 24 july 1801 - Apeldoarn, 12 jannewaris 1886) wie in keunstskilder en tekenlearaar. 

Learling fan Willem Bartel van der Kooi en lektor tekenjen oan it Ateneum fan Frjentsjer tusken 1829 - 1842. Syn wurk bestiet út portretten en sjenrestikken dy't te sjen binne yn it Frysk Museum.

## Kar út syn wurk

Tjeerd Eernstman - Kamerinterieur met zogende moeder en twee mannen, 1832.jpeg|Keamerynterieur mei mem mei bern oan it boarst en twa manlju, 1832
Tjeerd Eernstman - Portret fan Willem Bartel van der Kooi, 1835.jpg|Willem Bartel van der Kooi, 1835
Tjeerd Eernstman - Portret fan Maria Adriana Leonarda Crommelin (1808-1881).jpg|Maria Adriana Leonarda Crommelin (1808-1881) mei ...
Tjeerd Eernstman - Portret fan Johan Marcus Baart de la Faille (1800-1882), 1845.jpg|... har man Johan Marcus Baart de la Faille (1800-1882), dokter yn Ljouwert, 1845
Boudewijn Wellens

**Boudewijn Jansen Wellens**, (Frjentsjer? - dêre, ± 1654) wie in dichter en lettere boargemaster fan Frjentsjer. Hy skreau banammen Hollânske leafdespoezij  mei sjongwizen.

## Wurk
* *'t Vermaeck der Jeught, veel schoone eerlyke Amoreuse ghezangen ensfh.*. (Frjentsjer, 1612, ferbettere en fermeardere troch Jan Starter, Ljouwert 1616). 
* *De Nieuwe Jeugdspiegel en De bloeijende Meywagen*, beide lieteboeken, wurde ek oan him takend.
Heerke Wenning

**Heerke Wenning** (Dokkum, 30 juny 1847 - Frjentsjer, 14 novimber 1903) wie in heraldikus en konsjerzje oan de ryks-HBS yn Ljouwert. Publisearre tusken 1884 - 1892 oer heraldyk en genealogy, benammen yn it *Jaarboekje van den Friesche adel*.

Hy advisearre yn 1892 ( mei argivaris J.L. Berns ) oer de wapens yn de nije Steateseal. Brocht yn 1897 rapport út oan Deputearre Steaten oer de Fryske flagge. Wie in bekwaam heraldysk tekener. Redakteur fan acht nûmers fan De Friesche Adelaar, makke in soad tekeningen, benammen grêfsarken) dy't bewarre wurde yn de kolleksje fan it Frysk Museum. Syn jongere broer Johannes Ypes Wenning wie tekener by it kadaster fan Ljouwert en wie in kundich kalligraaf en wapenskilder.
Westersân

It **Westersân** hat in eardere mar west fan Aldegea (Smellingerlân) dy't tusken 1920-1921 drûchlein is.

De marpolder 'beslacht sa'n 40 hektare, de leechste terreinhichte is -1,20 NAP. It wurdt bemeald (1958) troch in wynmotor, by wynstilte en by in soad wetterbeswier wurdt in rûchoaljemotor ynsetten. It Westersân foarmet ûnderbemealling yn it wetterskip Earnewâld; dat lei de mar drûch.
Esk

De **Esk** (*Fraxinus excelsior*) is in plantesoarte út de olivefamylje (*Oleaceae*). It is in leafbeam dy't lânseigen is yn Jeropa. It is in beam dy't frijwat hurd waakst en sa'n 40 m heech wurde kin.

## Groei
De beam hat in ûneven fearre blêd, dat út sân oant trettsjin dielblêden bestiet. De lansetfoarmige blêden, sûnder stâlen, steane krúslings tsjin inoar oer. De kroan fan de beam is iepen, sadat er in soad ûndergroei mooglik is. Yn de winter ferliest de beam syn blêd.

De Esk bloeit ear't it blêd der is. It blêd komt trije oant fjouwer wiken letter as by de measte oare beammen. De fruchten hawwe wjukjes dy't helpe by de fersprieding op de wyn. De knoppen binne swart, mei koart, filteftich hier en in koart staltsje. De bast bliuwt lang glêd en geef, by de âldere beam komme der ticht op elkoar steande greven yn.

## Fersprieding
In esk freget fiedsume grûn mei leafst wetter tichteby of wiete grûn. In natuerlik eskebosk ûntstiet dan ek yn beekdellings. Yn Fryslân is de Esk sadwaande fral in beam fan de klaai.

De Esk komt foar op hast it hiele Jeropeeske kontinint, yn súd-Noarwegen en Sweden, east fan de Swarte See yn de Kaukasus en yn in smelle strook yn noard-Spanje. Fierders ek yn de Britske Eilannen, mar sûnder noardlik Skotlân en ek net yn noardwest Ierlân.

## Tapassings
It siedwinnen kin yn twa tiden dien wurde. Yn de earste helte fan augustus is it sied noch grien, mar kin al siedde wurde, omdat it dan noch gjin kiemrêst hat. Ornaris bliuwt it sied de hiele winter sitten en moat de perioade fan de kiemrêst dien wêze ear't it sied útrinne kin en rispe wurde kin.

It hout fan de Esk is ljocht fan kleur, taai en sterk. Fanwegen dy eigenskippen wurdt it hout brûkt foar de lizzers fan gymnastyktastellen en foar stâlen fan bilen, foarken en botsen en út reden fan de flamtekening ek foar meubels, flierren en treppen. Eartiids waarden jonge tûken wol as iten foar fee brûkt. De duorsumens fan eskenhout bûtendoar is lykwols frijwat leech: it wurdt yndield yn klasse 5, de leechste klasse.

De Esk is, lykas de Wylch geskikt om knotte te wurden.

## Alde esken yn Nederlân
* Yn it Arboretum Trompenburg te Rotterdam stean in stikmannich esken út 1870.
* Yn de polder Nieuw Bonaventura tusken Strijen en 's-Gravendeel stie oant 2001 in âlde esk fan hast 180 jier.
* Yn Dwersgrêft (ûnder Giteren) stiet de âldste esk fan Nederlân; hy is mear as 220 jier.


Image:Fraxinus excelsior11.JPEG|Beam
Image:Fraxinus excelsior(01).jpg|Bast
Image:Es mannelijke bloeiwijze (Fraxinus excelsior male inflorescens).jpg|Manlike bloeiwize yn knop
Image:Illustration Fraxinus excelsior0.jpg|Tekening Esk
Image:EurAshSeeds.jpg|Fruchten
Image:Fraxinus excelsior Blatt.jpg|Uneven fearre blêd
Image:Esche gemeine Holz.JPG|Eskenhout
Ofbyld:Fraxinus-excelsior-09-01-2008-170.jpg|Knop yn 'e winter


## Keppelings om utens
* Ynformaasje oer eskenhout by it Sintrum Hout
Willem Westra

**Willem Westra** (Arum, 18 april 1862 - Ljouwert, 21 febrewaris 1923), wie in ûnderwizer en keatsbestjoerder.

## Biografy
Westra waard yn 1862 yn Arum berne as soan fan Sikke Riemers Westra en Aafke Willems Jagersma. Hy waard ûnderwizer yn Frjentsjer. Hy wie foarsitter fan de yn 1893 oprjochte Frjentsjerter keatsferiening Jan Bogtstra. Op 7 juny 1897 rjochte er it Nederlânske Keatsbûn op. Hy wie de earste foarsitter fan it bûn, in funksje dy't er yn goed 25 jier ferfolle oant syn ferstjerren yn 1923.

Yn 1923 waard yn syn berteplak Arum de pleatslik keatsferiening nei him neamd, de KV Willem Westra. Yn 1937 waard - by gelegenheid fan it 40 - jierrich jubileum fan it Nederlands Kaatsbond - ta eare fan him op it bolwurk yn Frjentsjer in monumint ûntbleate. It monumint bestiet út in stiennen bank mei yn it midden in fontein en in plakette mei syn ôfbylding. By de ûntbleating wiene 
Schimmelpenninck van der Oye en Karel Lotsy út namme fan it NOC oanwêzich.By it 40 - jierrich jubileum ferskynde yn it Nieuwsblad van Friesland in searje artikels, dêr't ûnder oare de rol fan Westra wiidweidich yn beskreaun waard.
Benazir Bhutto

**Benazir Bhutto** of **Bhoetto** (Urdu: بینظیر بھٹو) (Karachi, 21 juny 1953 – Rawalpindi, 27 desimber 2007) wie in Pakistaanske politika. Fan 1988 oant 1990 en fan 1993 oant 1996 wie hja premier fan dat lân.

Hja wie de âldste dochter fan de op 4 april 1979 terjochtstelde eks-premier en eks-presidint Ali Bhutto en wie in fûl tsjinstanner fan de eardere Pakistaanske presidint, Pervez Musharraf. 

Fuort nei in ferkiezingstaspraak yn it ramt fan de Pakistaanske ferkiezings fan 2008 ferlear sy as opposysjeliedster nei in selsmoardoanslach it libben.

## Keppeling om utens
* Elsevier dossier ''Moord op Bhutto''
De Friesche Adelaar

**De Friese Adelaar** is in blêd dat wijd is oan geslachts- en wapenkunde. It waard útjûn troch Heerke Wenning tusken 1887 en 1889.
Heraldyk

**Heraldyk** of **wapenkunde** is de wittenskip dy't him dwaande hâlde mei wapenskylden, en alles dat dêr mei te krijen hat.

## Skiednis
De wapenskylden, en dêrmei de ierste foarm fan heraldyk, binne ûntstien yn Flaanderlân yn de 11e iuw. Mei dúdlike symboalen op harren skyld wienen ridders op it slachfjild en op toernoaien dúdlik wer te kennen. Nei 1300 komme heraldike tekens yn segels fan lânskippen en stêden, sûnt 1350 ek yn dy fan eale persoanen.

It wurd *heraldyk* komt fan *heraut* , in Midsiuwske hoffunksjonaris dy't foar syn foarst de oankundigingen die fan plechtige foarfallen as toernoaien en feesten. By sokke toernoaien wie er in soarte fan skiedsrjochter, mei't er de ridders on harren wapens werkenne koe. De herauten kreëarden in eigen jargon, blazoenearen neamd en produsearren troch harren administraasje prachtich-yllustrearre wapenboeken. 

Baanbrekker by de Fryske heraldyk wie Heerke Wenning dy't it blêd De Friesche Adelaar útjoech. Nei 1900 waard de belangstelling algemmiener. In tal yn 1818 bedoarne gemeentewapens waarden ferbettere, kolleksjes famyljewapens waarden oanlein en likegoed krigen flaggen mear omtinken. Wichtich wurk waard dien troch A.S. Miedema, Douwe Dirks Osinga, Jelle Cornelis Tjessinga, Alexander Lodewijk Heerma van Voss. Organisatoarysk krige dit wurk in offisjele belicheming yn it Gynealogysk Wurkferbân fan de Fryske Akademy, sûnt 1956 bestiet de Fryske Rie foar Heraldyk.

## Fieren fan in wapen
It wapenskyld wurdt hjoeddeis net mear droegen foar werkenning op it slachfjild, mar hat syn plak fûn yn de fertsjinwurdiging fan de oerheid, de kommersje fan bedriuwslogo's en de nostalgy fan it famyljewapen. It fieren fan in wapen is foar elkenien tastien mar hat al syn eigen etikette. It fêstlizzen fan jins wapen kin dien wurde by in heraldysk kolleezje. Yn Fryslân is dat kolleezje de Fryske Rie foar Heraldyk. 

## Beskriuwing
Yn de heraldyk wurdt útgien fan de skylddrager: wat oantsjut wurdt as *rjochts* is foar de skylddrager rjochts, mar foar de beskôger lofts, en oarsom. Foar de kleuring fan it wapen wurdt in ûnderskie makke tusken metalen en kleuren. De twa metalen binne ljacht-kleurd: goud (giel) en sulver (wyt). De ornaris fjouwer kleuren binne dûnkerder: read, blau, grien en swart. Metalen en kleuren moatte foar in werkenber kontrast ôfwikseljend brûkt wurde, dus net metaal op metaal of kleur op kleur.

## Literatuer
* 

## Keppeling om utens
* Thússide fan de Fryske Rie foar Heraldyk.
Tjomme Wiarda

**Tjomme Oenes Wiarda** (Goutum?, ? – ?, 1473), wie yn de 15e iuw in foaroansteand Fryske ealman. 

Hy wenne mei syn frou Ath Bonninga yn Goutum. Se stiften yn 1461 it kleaster Griendyk by Snits, joegen lân oan it Sint-Antonygasthûs yn de stêd  Ljouwert. Om 1472 hinne stiften se it kleaster Galilea noard fan Ljouwert. Hy stoar yn 1472.
Yme Wiedema

**Yme Wiedema** (Blessum, 20 febrewaris 1880 - Ljouwert, 15 novimber 1936) wie in ûnderwizer en skriuwer. Wie jierrenlang skoalhaad yn Menaam, skreau, al ier pinsjonearre, yn geef Frysk in tal bittere boeken tsjin de Jongfryske Beweging.

## Bibliografy
* *It Eigene* (1934)
* *De Klokken fan it Fryske Hiem* (1937)
Meint Wiegersma

**Meint Wiegersma** (De Knipe, 6 desimber 1888 - It Oranjewâld, 30 april 1984) wie in  learaar, geakundige en Frysk foaroanman.

Wiegersma wie skoalmaster yn Skarsterbrêge (1908) en De Hoarne op Skylge (1911-1919). Hy hie yn 1911 dr. Botke as eksaminator natuerlike histoarje foar syn haadakte hân en sa rekken hja befreone. Waard oant 1953 learaar oan de HBS, letter lyseum fan Drachten en it gymnasium yn Assen. Hy wie mei-oprjochter en foarsitter fan It Fryske Gea, sûnt de oprjochting yn 1930 oant 1965 ta. Hy wie fierders foarsitter fan de Iepenbiere Lêsseal en Bibleteek en Aldheidkeamer fan Drachten. 

Hy ferlei syn wurkkrêft hast alhiel nei de natoerbeskerming en de geakunde yn Fryslân en skreau û.o. haadstikken dêroer yn de 'Encyclopedie van Friesland' (1958). Hy wie lid fan it bestjoer fan de Fryske Akademy (Geakundich Wurkferbân), lid fan it Algemien Bestjoer fan de Feriening ta Behâld fan Natoermonuminten en it Bûn Heemschut. Brocht ferskate kartografyske projekten op gong. Bewurke de twadde printinge fan Jacob Botke syn *Fan Fryslâns groun* en skreau artikels oer ierdrykskunde en natoerbeskerming.

Yn de jierren sechtich luts er him werom út alle funksjes. Krige yn 1967 de Sulveren Anjer.

## Bibliografy
Kar-út:
* , *Terschelling, ontstaan en ontwikkeling* (1915)
* , *De geologie [van het Princenhof]* (1948).
* , *Hoe ûntstie It Fryske Gea* (1978) 
* , *Bibliografy fan Meint Wiegersma, gearstald fan Bauke van der Veen, mei begeliedend brief fan K. Sikkema*, 10 siden 1979
* , *Meint Wiegersma* (1984)
Thomas Wielant

**Thomas Wielant**, (Ljouwert, oktober 1688 - dêre, maaie 1769), wie in sulversmid.

Hy wie hopman, karmaster fan it gilde (1718, 1728), lid fan de froedskip (1730) en skepen (1753-1756, 1765-1768).
Gerrit van der Wielen

**Gerrit van der Wielen** (Tytsjerk, 11 jannewaris 1767 - Ljouwert, 5 maaie 1858) wie in arsjitekt.

Hy wie stedsarsjitekt fan Ljouwert fan 1813 oant 1843); boude dêr it plysjeburo (1806), de sealen Van der Wielen (letter Sealen Schaaf) (1808), it hjoeddeiske gebou fan de frijsinnich herfoarmen yn de Weerd (± 1810-1820), de synagoge fan Ljouwert út 1805 en de kazerne (nei de brân fan 1860 neffens plan wer opboud)

## Literatuer
* , *Gerrit van der Wielen (1767-1858): stadsarchitect in Leeuwarden*, útj. Verloren 2021

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske arsjitekten
Bargebaai

De **Bargebaai** (Spaansk: *Bahia de (los) Cochinos*; Ingelsk: * Bay of Pigs*) is in baai oan de súdkant fan it eilân Kuba yn de provinsje Matanzas. De baai hat de foarm fan in ûnregelmjittige kustynholte. De baai  wurdt yn it westen begrinze troch it *Peninsula de Zapata*, in grut sompe- en mangrovegebiet, en beëasten troch it efterlân fan it Giron-strân (*Playa Giron*) dêr't in protte lytse lânboumienskippen binne.

De kust fan de baai hat noch in hast natoerlike rêst. De baai is ferneamd wurden troch it Bargebaai-ynsidint: de mislearre ynvaazje fan Kuba yn 1961 troch Kubaanske ballingen, stipe troch de Amerikaanske CIA.
Ipe Wielinga

**Ipe (Epeus) Wielinga** (Ljouwert, ? – dêre, 1718) wie in Ljouwerter magistraat. 

Wielinga wie by syn trouwen yn 1665 weibel fan it kriichsgerjocht en yn 1666 notaris. Yn 1675 wie er froedsman yn Ljouwert, fan 1686-1710 boargemaster en sûnt 1688 faak deputearre. Syn pakesizzer mei deselde namme wie ried oan it Hof fan Fryslân. Oare leden fan syn skaai te Ljouwert, dat yn 1785 útstoar, hiene regearingsposten.
Harmen Wier

**Harmen Willems Wier** (? - Ljouwert, 29 juny 1650), wie in keunstskilder. 

Troude yn 1620 yn Ljouwert, tsjûge yn 1649 yn in testamint mei Wybrand de Geest. Provinsjaal lânskipsskilder, skildere ek portretten. Wurk fan him is yn it Frysk Museum.
Petrus Wierdsma

**Petrus Wierdsma**, (Ljouwert, doopt 11 septimber 1729 - dêre?, 31 desimber 1811), wie in jurist.

Prokureur-postulant by it steedlik nedergerjocht te Ljouwert (1749), talitten as notarius publicus (1751), auditeur militêr by de kriichsrie (1775).
Krige opdracht fan de Steaten-Generaal ta gearstalling fan in militêr strafwetboek (1795), ta meiwurking oan in boargerlik en strafwetboek foar de Bataafske Republyk (1798). Sekretaris fan it departemintaal bestjoer (1802), asessor fan de lândrost fan Fryslân (1807). As rjochtsgelearde krige hy bliuwende fertsjinsten troch de útjefte (mei Petrus Brantsma) fan de *Oude Friesche Wetten* (twa stikken, 1782-1788)
Douwe Wierdsma

**Douwe Wierdsma** (*Dominicus*), (Ljouwert, april 1732 - 1757), wie in medikus.

Bekwaam botanikus, foar syn iere dea ta heechlearaar yn Sint Petersburch beneamd. Broer fan Petrus Wierdsma.
Erfgoedferiening Heemschut

De **Erfgoedferiening Heemschut**, oant 2010 it **Bûn Heemschut** neamd, is in Nederlânske feriening foar it behâld fan kultuermonuminten. De feriening is yn 1911 oprjochte en hâldt kantoar yn Amsterdam.

Heemschut is de grutste en ien fan de âldste partikuliere ferienings foar de beskerming fan kultuermonuminten.  De feriening oppenearret him by fertutearzing as driigjende sloop fan monuminten en wannear't in histoarysk stedsgesicht oantaast driigd te wurden troch nijbou. Heemschut is teffens ien fan de mei-oprjochters fan de Federatie Instandhouding Monumenten (FIM).

Heemschut jout sûnt 1924 in ferieningsblêd út meidelde namme. Tusken 1940 en 1954 fierde it Bûn Heemschut de redaksje oer de Heemschutrige, in rige fan 74 dielen oer stêden, doarpen en ferskate aspekten fan de Nederlânske folkskeunst, dy't by útjouwerij Allert de Lange yn Amsterdam útjûn waard.
Grimmestein

**Grimmestein** is in 18e iuwske dwershûspleats by Baarn op in terp by it fiadukt fan de A1 oer de Iem. 

It is ien fan de pear T-pleatsen by Baarn. De T-pleats leit op it Zuidereind (lokaal: Suurend) oan in lange slingerjende dyk lâns de eastlike ouwer fan de Iem. Al yn de 13e iuw binne hjir hofsteën boud op lege terpkes by de rivierbêding. De pleatsen dy't der no steane binne de opfolgers hjirfan. Fan súd nei noard binne dat de Netelenburch, Wolkenberg, Grimmestein, Bloemberg en Zonne. De dyk by it Suurein wie ûnderdiel fan de Grebbeliny. No is it opnomd yn it 5 km lange Netelenburchpaad.
 
## Bewenners
De namme Grimmestein ferwiist nei in ferdwûn kastiel Grimmestein dy't op de eastouwer fan de Iem stien hat. Om 1400 hinne waard Grimmestein foar it earst neamd. Op itselde plak sille grif earder huzen stien hawwe, want der binne potskerven en oare stikken diggelguod fûn út de 13e en 14e iuw. It eardere kastiel soe bewenne west hawwe troch it aadlike laach Nenninck. Om 1400 hinne wurdt in Retger Nenninc fan Grimmerstein neaemd. In Jacob Nenninck van Voorbroeck wie yn 1402 skout fan Amersfoart en yn 1412 maarskalk fan Iemlân en Amersfoart. Grimmestein soe identyk wêze kinne oan *dat erve tot Voorbroeck metten steenhuyse inden gerechte van Eembrug*.
Op in tekening yn museum Museum Flehite yn Amersfoart stiet in stinseftich hûs mei in grêft der omhinne. It bestie út meardere gebouwen en hie oan beide siden fan de yngong in rûne toer. Archeologysk ûndersyk hat gjin útslútsel jûn oer de fraach of dit Grimmestein wie.
Braksân

**Braksân** is in sânbank yn de Waadsee tusken Lauwerseach en Skiermûntseach.

## Stee
Eartiids wie it de sânbank dy't foar de Lauwerssee lei dy't ferbining hie mei beide seegatten fan Skier. Sûnt de ôfsluting, en mei't Skier wer grutter waard, is it wantij eastliker te lizzen kaam en binne de rillen ferplakke.

Yn de nije sitewaasje wurdt de namme fral brûkt foar it sân it tichtst by Lauwerseach, beheind troch, tsjin de klok: it Braksânster Gat, de Lytse Sige, it Gat fan Skiermûntseach, it Soal fan Braksân, it Sâltkamper Leech, de Oart, en de Skylknopen.

## Waadrinnen
Mei't it sân mei it ûntstean fan Lauwerseach mar likernôch in kilometer mear fan in haven leit, is it mûglik wurden om mei in boatsje waadrinners fan de haven oer te setten op it sân en dan dêr mei in waadrintocht nei Skier te begjinnen. Dit hat foar dat de weromreis mei it fear op it begjinplak weromkomt. Mar it is dêrby ek in oplossing foar it oerstekken fan de rillen om Skier. Ek in tocht dy't op it Grinslanner Waad begjint, moat dochs troch in ril om't de Eilanner Balch en de Grinslanner Balch mei-elkoar ferbûn binne. Troch daalks al oer te stekken nei it Braksân kin de tocht fierders hielendal oer it waad rûn wurde.

## Keppeling om utens
* Braksân by wadlopen.net.
Túndoarp

*Túndoarp (wyk), in bepaalde opset fan wenwiken.
*Wiken dy't as túndoarp opsetten binne:
**Túndoarp Nijedaam, in wyk yn Amsterdam
**Túndoarp Eastsaan, in arbeidersdoarp yn Amsterdam-Noard
**Túndoarp, in wyk fan Snits
**Túndoarp Rijnwaarden, in doarp/wyk yn de gemeente Rijnwaarden
**Túndoarp (Utert) en Túndoarp East, twa wiken yn Utert
**Túndoarp It Lansink yn Hengelo oprjochte troch Stork
**Túndoarp (Eindhoven), in buert yn Eindhoven, ek wol Wite Doarp neamd
**Túndoarp Baarn, nijbouwyk yn Baarn.
**Túndoarp Fatima in wyk yn Weert
Túndoarp Baarn

**Túndoarp** is in nijbouwyk fan Baarn. It leit tusken de Iem en de wyk Iemdal VI. De wyk is yn ien kear boud en waard yn 1999 offisjeel iepene. De wyk wurdt yn de folksmûle ek wol Ikeadoarp neamd. De huzen binne ûnder arsjitektuer boud en hawwwe blauwe kezinen en giel stiennen muorren mei brune lagen deryn, lykas yn spekkoeke. It túndoarp is symmetrysk opsetten om in heale fiver hinne. De strjitnammen binne *Regenboog, Horizon en Kim.*
Museum foar Ljochtkeunst

It **Museum foar Ljochtkeunst**, oprjochte yn 2001, is fêstige yn it Dútske stedsje Unna, yn Noardryn-Westfalen.

Unna is fanâlds bekend om syn swiere yndustry. No is it ien fan de bjusterbaarlike hichtepunt fan it Ruhrgebiet als kulturele haadstêd fan Europa. It hjit it *Zentrum für Internationale Lichtkunst* en is te finen op sa'n 10 meter ûnder it hjoeddeiske gemeentehûs fan Unna. Yn in âlde bierbrouwerij fan Linden yn noardwest-Dútslân toane tolve fan de meast ynternasjoaal bekende keunstners harren wurk.  Yn de eardere kuolkelders wurdt innovative keunst toand yn in wikseljende gearstalling. De donkere kelders foarmje in mysterieuze eftergrûn. Yn de labyrintyske romtes toane keunstners as James Turrell en Joseph Kosuth harren keunstljocht.Elke keamer docht in berop op de sintugen op in oare wize, itsij troch ljocht, itsij troch sketterjende neonljochten, stroboskoopljocht, skaden of wetter.
Reade Doarp (Baarn)

It **Reade Doarp** is in wyk yn Baarn. In 2010 waard de wyk oanwiisd ta beskerme doarpsgesicht. Dat barde op 25 jannewaris 2010 by in besite fan minister Ronald Plasterk.

De wyk Reade Doarp is in arbeiderswyk út de 20e iuw, ûntwurpen neffens it stedeboukundich prinsipe fan de túndoarpen, en is fan algemien belang fanwegen bysûndere kultuerhistoaryske, stedeboukundige en arsjitektuerhistoaryske wearden. De wenningen steane om in ipenbiere, pleinfoarmige griene romte. Binnen Baarn foarmet it strjitteplan fan ‘It Reade Doarp’ foar it grutstepart in eigen ienheid. De wenningen en de stedeboukundige opset fan it kompleks binne ûntwurpen troch de arsjitekt A.M. van den Berg út Hilfertsom en binne foarmjûn yn de styl fan de Amsterdamske Skoalle. 


Ofbyld:Reade Doarp Baarn 2010 87.JPG|*Reade Doarp Baarn*
Ofbyld:Reade Doarp Baarn 2010 85.JPG|*Reade Doarp Baarn*
Ofbyld:Reade Doarp Baarn 2010 84.JPG|*Reade Doarp Baarn*
J.P. Wiersma

**J.P. Wiersma** (folút: **Jacobus Pieters Wiersma**; Hallum, 19 jannewaris 1894 - Grins, 1973) wie in Frysk letterkundige, publisist en sjoernalist. Hy wie Frysk korrespondint foar ferskate net-Fryske kranten en meiwurker oan Fryske tydskriften. Warber foar Fryske sang en toaniel; skreau toanielstikken en tinkboeken. Hy wie mei Lammert Popma yn 1929 oprjochter fan it Nij Frysk Toaniel en makke ek de tekst foar de Fryske sjongspullen *Roaitske* en *It Wylgesyske*. Under de skûlnamme G. Kroodsma-Snikstra hie er jierrenlang de rubryk "De Friesche Lusthof" yn de Ljouwerter Krante.

## Bibliografy
* *De Fryske heide yn kultuer* (1926)
* *Skaed en Ljocht* (toaniel) (1936)
* *Friesche myten en sagen* ( 1937)
* *Friesche sagen* (1939)
* *Vijftig jaar Elfstedentochten* (1940)
* *Sjongspul Roaitske* (1941)
* *Wylgesyske* (1944)
* *Kriich tsjin frjemdfolk* (1946)
* *Friesche Volkssprookjes* (1948)
* *Aldfaers Grûn, byld fan in tiidrek 1860-1940* (1948)
* *Frieschland verciert met duysent vreughden* (mei foto's fan Frans C.D. Popken, 1951)
* *Lyoeske* (roman, 1953)
* *Th. M. Th. van Welderen Rengers* (biografy fan Theo van Welderen Rengers, 1955)
* *Pier Pander* (1966). Sjoch: Pier Pander
* *Visie en woord van H.C. Louwes* (1973)
**In Doarp riist út de puollen*  (1946) foar it 30 jierich bestean fan Bûterfabriek "Volharding II" op 'e Tynje
Museum Flehite

**Museum Flehite** is it histoaryske museum foar Amersfoart en Iemlân. Museum Flehite makket mei it Armando Museum, Keunsthal KAdE, it Mondriaanhûs en it KAdE Arsjitektuersintrum diel út fan de *Stichting Amersfoort in C*.

## Skiednis

It is yn 1880 oprjochte troch de Aldheidkundige Feriening Flehite (1878), de namme komt fan it âlde goa Flehite (of eigentlik Flethite). Yn 1890 waard it earste fan de hjoeddeiske trije gebouwen oan de Breestrjitte ynrjochte. Sûnt 1976 wurdt it museum beheard troch in aparte stichting. 

Fan 2007 oant 2009 wie it museum sluten yn ferbân mei de ûntdekking (en it weiheljen fan) asbest, en dêrnei in grutte ferbouwing. Oant dy tiid waarden de tentoanstelling op oare plakken hâlden. Op 16 maaie 2009 gie it wer iepen foar publyk.
Aapkeskaaiblom

De **Aapkeskaaiblom** (*Orchis simia*) is in orgidee. De soarte stiet op de list fan wetlik beskerme planten yn Nederlân. It kin 20-40 sm heech wurde.

## Sjoch ek
* List fan planten
* List fan wetlik beskerme planten yn Nederlân

## Keppeling om utens
Aapkeskaaiblom op SoortenBank.nl
Servaas Wigersma

**Servaas Wigersma** (Ljouwert, 12 maaie 1857 - dêre, 8 febrewaris 1912) wie in keapman-peinjekundige.

Hie in huodde- en pettewinkel oan it Naauw en wie amateur-numismaat. Bestjoerslid fan it Frysk Genoatskip (1898-1912 ) dêr't er it wurk fan Jacob Dirks fuortsette. Publisearre wichtige stúdzjes oer Fryske peinjes en Midsiuwske munten.
Gerard Wigmana

**Gerard Wigmana**, berne as **Gatze Wigmana**, (Warkum, 27 septimber 1673 - Amsterdam, 27 maaie 1741), wie in Frysk keunstskilder.
Yn 1699 besocht er Parys en Rome. Hy waard wol de 'Fryske Rafael' neamd. Hy wie learmaster fan de dochters fan prinsesse Henriëtte Amalia fan Anhalt (1702). 

## Biografy

Yn 1697 skildere er in apart groepsportret fan in húshâlding oan it iten, mei de titel 'Boargemaster Saco fan Aitzema fan Dokkum en de frou biede Tsaar Peter de Grutte in miel oan yn Amsterdam'.
Dêrnei reizge er nei Rome, neffens Houbraken omdat Wigmana de skilder Daniel Seiter yn Rome moete hie yn 1699. Houbraken neamt him wer yn syn biografyske skets fan Pieter van Mierevelt, meidat Wigmana ien fan dy syn skilderijen besiet. Houbraken wie fan doel om ek in biografyske skets fan Wigmana te skriuwen (as er mei *De groote schouburgh* oan bertejier 1673 ta wie), mar hy stoar al foar de publikaasje fan Diel  III, dy't einige mei it jier 1659.  
Neffens de RKD wie er in learling fan Jelle Sibrands en krige er yn Rome de bynamme *Friese Raphael*.
Johan van Gool neamt Wigmana in *narcissus* yn syn biografyske skets fan him. Neffens Van Gool wie Wigmana yn 1700 yn Rome, mar krige er syn bynamme net as lid fan de Bentvueghels, mar faaks omdat er sa'n protte wurk fan Rafael neiskildere. Wigmana skreau in boek oer skilderkeunst dat nei syn dea yn 1742 útjûn waard, it boek jout ek syn autobiografy mei in gravuere troch Bernard Picart neffens in selsportret.

Wurk fan him is ûnder mear te sjen yn it Frysk Museum en yn it stedhûs fan Ljouwert.

## Keppeling om utens
Elias Wigeri

**Elias Wigeri** (Wolvegea, 2 febrewaris 1730 - Ljouwert, 15 april 1791) wie in jurist.

Hy wie heechlearaar oan de universiteit fan Frjentsjer (1755) en prokureur-generaal by it Hof fan Fryslân (1780).
Wildinghe

**Wildinghe** is ien fan de âlde distrikten fan Westergoa. 

Wildinghe besloech nei alle gedachten earst ek Boalsert (yn 1489 noch neamd *dyo tolifte deel van Woldenzera auld deel*) en Aldefurd (Warkum en Hylpen).
Neffens it gewoane proses fan stêdefoarming hawwe dizze har út it distrikt losmakke, mar fierders wie der gjin ferbrokkeling sadat Wildinghe net, lykas Froneckere yn dielen útienfallen is, mar bleau yn de grutte gritenij Wûnseradiel.

De namme betsjut nei alle gedachten "ein fan de wâlden" of "krite fand e wâldbewenners", dêr't "wâlden" nei de heechfeansompe ferwiist, de westlike útrinner fan in grut feangebiet, dy't oant dy krite ta rûn. De namme fan it doarp Wûns hat deselde bestjutting. Oare plakken yn de eardere gritenij mei dy útgongsfooarm binne Ferwâlde en Iemswâlde.
Wyldemerk

* De Wyldemerk (mar) as mar yn de bosken fan Gaasterlân
* De Wyldemerk (buorskip) in buorskip ûnder Harich
Wyldemerk (buorskip)

De **Wyldemerk** is in buorskip ûnder Harich en ticht by Kippenburch yn Gaasterlân. Noch yn de 19e iuw wie hjir in hynstemerk en merke, wurdt wol yn ferbân brocht mei in heidensk feest.

P. fan Gemmenich (1746) ferstiet lykwols yn in gedicht ûnder in wyldemerk: 'it setten fan in soad tinten op it fjild' by in doarpsmerke. Oan de Wyldemerk fan Kippenburch is in goalera-leginde ferbûn, troch Douwe Tamminga dichterlik bewurke.
 
Tusken Kippenburch en Riis wie nei de Twadde Wrâldoarloch in ambonezekamp 'Wyldemerk' fan 312 sielen, mei in eigen moskee. Yn de buert stie it kleaster Spitaal.
Boskbad De Vuursche

**Boskbad De Vuursche** is in iepenloftbad yn de bosken tusken Baarn Hilfertsom en Lage Vuursche oan de Hilfertsomse Strjitwei. It bad bestiet út fjouwer, troch sinnekollektoaren ferwaarme swimbadden. Yn 1954 is int bad oanlein en krige yn 2004 in grutte renovaasje. It gemeentlike monumint hat in pjutte- beuker- rekreaasje- en wedstrydbad. It bad is allinnich simmerdeis iepen. Der binne plannen om der in berne-opfang yn te meitsjen. By it bad is ek in midgetgolfbaan.
Willem Frearks

**Willem Frearks**, (*Wilhelmus Frederici*), (Grins, ± 1455 - 3 augustus 1527) wie in politikus.

Nei stúdzje yn Keulen siet er jierrenlang mei Rudolf Agricola yn Itaalje. Hy promovearre yn 1475 yn Ferrara yn de medisinen. Naam diel oan de "Aduarder Kring"; as persona fan de Sint-Maarten wie er ûnder de pastoars de earste, as steatsman nau belutsen by de ekspânsje fan Grinslân nei it westen en de bedriging troch de Saksyske hartoggen om 1498 hinne.

Wurk fan him wie *De Frisiorum situ, origine ...* ( útjûn yn it proefskrift fan Willem Zuidema: *Wilhelmus Frederici, persona van St. Maarten te Groningen en de Groninger Staatkunde van zijn tijd* (Grins, 1888).
Hendrik Botes Comter

**Hendrik Botes Comter** (Skiermûntseach, 1818 - dêre, 20 septimber 1849) wie in Frysk dichter dy't yn it Skiermûntseagersk skreau. 

Comter makke as kaptein in soad reizen nei de tropen en wie sa'n tweintich jier de dichter fan Skiermûntseach. Der is in list fan syn gedichten dy't 134 titels telt. Njoggen yn it dialekt fan Skiermûntseach.

Doe't jhr. M. de Haan Hettema en Ds.R. Posthumus fan Waaksens it eilân besochten yn  1849, joech de kommys de Haan harren in manuskript fan it fers 'Op het Neije Jiear' fan de krekt ferstoarne dichter. It waard pleatst yn de Provinciale Friesche Courant fan 25 novimber 1849. Neffens Wumkes is der in hânskrift fan Comter yn de Provinsjale Bibleteek te Ljouwert.
Pieter Cool

**Pieter Cool** (Amsterdam, 31 oktober 1807 - Harns, 2 septimber 1891) wie in meniste predikant.

Cool stie yn Purmerend fan 1832-36 en fan 1836-1872 yn Harns. Wie yn syn tiid ien fan de doperske predikanten mei de measte ynfloed. Wie 'modern', hielûnthâlder, skreau in protte koarte artikels en opstellen. Mei Dirk Harting (1817-1892) fan Inkhuzen wie er yn 1861 oprjochter en earste redakteur fan *Doopsgezinde Bijdragen*. Cool wist ek in soad fan it Arabysk.

## Wurk
De neifolgjende wurken waarden allegear útjûn yn Harns.
* *Redevoering bij het 25jarig bestaan van het Nederlandsch Bijbelgenootschap* (1839);
* *Gesprekken over het leven van Jesus door Strauss* (1840);
* *Een woord van opwekking om lid te worden van de vereeniging tot afschaffing van sterken drank.* (1854);
* *Waarheid in beelden* (1857 en 1867);
* *Is byzondere liefde tot zijn kerkgemeenschap een Christelijk, beginsel?* (1857);
* *De stichting der nieuwe Doopsgezinde kerk te Harlingen* (1858);
* *Lezen-eten* (1859);
* *De afschaffing der afschaffingsgenootschappen* (1860);
* *De feestmorgen van Zondag 13. Oct. 1861 herdacht* (1861);
* *Een levensrecept* (1869).

Mei P. Feenstra, Jr. publisearre er *Gedenkschrift van het Menno-Simons monument* (Swol, 1879). Teffens ferskynden artikels fan him yn de blêden, De Gids en *Licht, liefde, leven*.
Johann Frederik Mauritz Herbell

**Johann Frederik Mauritz Herbell** (Rees, Kleverlân, Dútslân 1752 - Snits, 25 jannewaris 1819) wie in histoarikus.

Hy wie in soan fan J.C. Herbell fan Kleef. Hy studearre rjocht yn Frjentsjer (ynskreaun 1770, en Duisburg 1773).

Herbell wie hûslearaar by G. F. thoe Schwartzenberg en Hohenlandsberg en sadwaande behelpsum by it gearstallen fan it Sjarterboek. Herbell gie dêr mei troch nei 1783 oant de revolúsje fan 1795 de útjefte einige.

Letter wie er stedssekretaris fan Frjentsjer, Snits en presidint fan de rjochtbank yn Snits. Syn bibleteek waard yn 1855 oerdroegen oan it Frysk Genoatskip. Herbell is frijfeint bleaun.
Hearrewei

**Hearrewei** is de âlde namme foar wegen fan mear as pleatslik belang. It wurd komt fan 'hear' yn de betsjutting fan 'leger', krektas by *hearbaan*. In hearrewei wie in iepenbiere dyk foar 'trochgeand ferkear', troch eltsenien te brûken.

Al yn de Aldfryske Wetten komt de 'Herewey' foar dy't troch de skelta skôge waard. It ûnderhâld wie foar de 'lioede', de eigners fan it oanswettend lân.
Jacob Winkelman

**Jacob Winkelman** (De Gordyk, 10 maaie 1892 - Amsterdam, 26 april 1952) wie gemeente-amtner yn Amsterdam en yn de Twadde Wrâldoarloch haad fan de Distribúsjetsjinst.

Hy wie jierren fan it Bûn fan Fryske Selskippen om utens; redakteur fan It Heitelân, wurke foar ûnderwiis yn it Frysk. Teffens skreau er Fryske toanielstikken.
Froukje Herbig

**Froukje Herbig** (Ljouwert, 20 maaie 1781 - Harns, 5 july 1857) wie in ûnderwizeresse .

Froukje Herbig wie in ûnderwizeresse dy't sels in skoalle foar famkes opsette yn Harns. Ien fan har learlingen wie Anna Louisa Geertruida Toussaint. Teffens wie hja gûvernante en skriuwster. Sy wie in dochter fan Johan Georg Herbig (1854-1799), luitnant-kolonel, en Fetsje fan der Meulen. Froukje Herbig hat nea troud west. 

Hja hat toanielsikjes foar bern en histoaryske- en briefromans skreaun. Se skreau ek ferhalen (û.o. foar it frouljustydskrift 'Penélopé'). Hja krige trochstrings positive kritiken, mar Potgieter wie net sa te sprekken oer har op de skiednis basearre wurk.

Doe't har eagen hieltyd minder waarden moast hja it skriuwen oerjaan. 

## Publikaasjes
* *De ontkoming van Hugo de Groot, en De erfenis, of het onverwacht geluk. Twee tooneelstukjes, geschikt ter uitspanning van jonge lieden van 14 à 15 jaar* (Ljouwert z.j. [± 1829]).
* *De verloren zoon, of Breda verrast. Een tooneelstukje* (Grins 1830).
* *De graven van Horst. Eene oorspronkelijke Nederlandsche roman*, 2 dielen (Ljouwert 1830).
* *Hillegonda van Teylingen. Een oorspronkelijk Nederlandsch familie-tafereel uit het midden der zestiende eeuw, onder de grafelijke regeering van Karel den Vijfden*, 2 dielen (Ljouwert 1832). Brieveroman.
* *De arme luitenant en zijn huisgezin*, 2 dielen (Ljouwert 1834). 
* *De verloren zoon of Breda verrast. Toneelspel voor de jeugd* (Grins 1836).
* *De gelofte, of De zegepraal der deugd. Een oorspronkelijk Nederlandsch familie tafereel, uit het laatst der zestiende eeuw; kort voor den dood van Willem I* (Ljouwert 1836).

## Literatuer
* *Froukje Herbig, Friesche schrijfster*, Onze Tijd 20 (1857) 327 - earder yn de Ljouwerter Krante 21-7-1857.
* A. Hallema, ‘Ljouwerter ofsiersdochter wie skoaljuffer to Harns. Froukje Herbig (1781-1857) skreau toanielstik oer it Turfskip fan Breda. Har boeken ha doetiids grif in soad minsken oan it lêzen set’, Ljouwerter Krante, 3-12-1857.
* M.A. Schenkeveld-van der Dussen, *De pedagogisch-normatieve waarde van enkele vrouwenromans*, yn: M. Bruggeman e.o. red., *Mensen van een nieuwe tijd* (Amsterdam 1996) 453-455.
Kastiel Ter Eem

**Kasteel Ter Eem** stie yn de Midsiuwen by de oergong fan de rivier de Eem by Eembrugge yn de provinsje Utert. Op de eastlike ouwer is noch in ferheging yn it lân te sjen dy't it stee oanjout. Unwis is of de brêge earder of letter as it kastiel boud waard. Op in strategysk plak oan de Eem liet de plakferfanger fan de Utertse biskop, Zweder Uterlo, ein 1347 begjin 1348, kastiel Ter Eem bouwe. Soks wie needsaaklik: Eemlân lei tusken de territoria fan de Hollânske greven en de Gelderske hartoggen in. Dy beide lânhearen lieten faak in longerjend each falle op it biskoplik besit. Sadwaande moast de biskop wol ferdigeningsmaatregels nimme as de bou fan kastielen.
De boukosten fan kastiel Ter Eem wienen doe 3.000 gouden skylden. Der binne allinnich tekeningen út de 16e iuw bewarre bleaun. It kastiel soe in 22 kante meter west hawwe. Der lei doe in ierden wâl omhinne mei twa geskutstuorren.

Op 18 novimber 1527 kaam Maarten fan Rossum mei in legerke it Eemlân benei, mar koe op de wiete sompige grûn om it kastiel gjin geskut delsette. As list stjoerde hy in pear manlju as sabeare deserteurs nei it lân fan Baerne dy't sizze moasten dat in grut Geldersk leger nadere mei safolle geskut dat it Hûs ter Eem yn in pear oeren plat sjitten wêze soe en dat gjin ynwenner it oerlibje soe. De Baarnske froulju soenen der goed oan dwaan om "haer mans daer vanadaen te halen". Doe't de froulju doe de ynwenners fan Ter Eem seinen "dat sy ingeval sy ghesont ende in levende lyve by hun wyven ende kinderen wilden wesen" se it kastiel daliks ferlitte moasten. Wyls wie Maarten mei syn kriichsmacht by de "dyck van Baeren" komd om de besetting fan it kastiel kjel te meitsjen. Yndie beswykte de kastlein en hy joech it kastiel sûnder slach of stjit oer oan de ´geweldener´ Maarten fan Rossum.

Yn 1702 makke in grutte wetterfloed in ein oan it kastiel en waard it foar ôfbraak ferkocht oan de Steaten fan Utert.

## Bewenners
* 1347 - 1354 Zweder Uterlo
* 1354 Biskop Jan fan Arkel
* biskoppen fan Utert, in kastlein wenne yn it kastiel
* 1456 - 1496 biskop David fan Boergonje
* - 1527 Hindrik fan Beieren
* 1527 keizer Karel V
* Steaten fan Utert
* 1675 - 1702 Steedhâlder Willem III
* 1702 - 1706 Steaten fan Utert
Briefroman

In **briefroman** is de namme foar in roman dy't hast hielendal of sels hielendal út optochte korrespondinsje tusken ferskillende figueren of út brieven fan mar íén persoan bestiet.

It sjenre wie fral populêr yn de 18e iuw. Honnear it krekt begûn is, witte wy net. As earste grut opsette briefroman soe *Love-Letters between a Nobleman and his Sister* (1684/85/87) fan Aphra Behn sjoen wurde kinne. It âldste literêre wurk dêr't it wis fan is dat it in briefroman is, is *Cárcel de amor* ("Kerker fan de leafde"; sa. 1485) fan Diego de San Pedro. Oare bekende iere brieveromans binne *Lettres de Respect, d'Obligation et d' Amour* fan Edmé Boursault út 1669, en de ek yn 1669 troch Claude Barbin anonym publisearre *[[Lettres portugaises]]*. Yn de skiednis fan de Ingelske literatuer wurdt James Howell as de grûnlizzer fan de briefroman sjoen.

Meast wurdt der ûnderskied makke tuske ferskillende soarten briefromans: briefromans dêr't de brieven fan íén briefskriuwer werjûn wurde, romans mei in briefwikseling tusken twa persoanaazjes en romans mei in briefwikseling tusken mear as twa persoanen. Yn gefal fan de lêste twa wurdt wol sprutsen fan **briefwikselingsroman**.

In skaaimerk fan in briefroman is dat it fertelperspektyf net fan bûtenút komt, mar by de ferskillende briefskriuwers sels leit. Dat dee briefroman kin beskôge wurde as in foarm njonken it type roman dêr't in ik-ferteller oan it wurd is. Fierders hat de briefroman faak in grut ferskaat oan stilen, bedoeld om ûnderskied te meitsjen tusken de ferskillende briefskriuwers en harren karakter. Dizze ferteltechnyk is in ideale wize om de persoanaazjes harrensels beskriuwe te litten, en om bekate saken fan beskate kanten te beljochtsjen. In neidiel is dat barrens somtiden mear as ien kear ferhelle wurde moatte om alle persoanaazjes op de hichte te hâlden.

Faak hat in briefroman ek in foar- en/of neiwurd, dêr't de 'útjouwer' yn ferklearret dat de brieven oarspronklik binne.

Bekende foarbylden fan briefromans út de 18e iuw binne:
* Samuel Richardson, *Pamela, or Virtue Rewarded* (1740), *Clarissa Harlowe* (1748)
* Jean-Jacques Rousseau,*Julie ou la nouvelle Héloise* (1758)
* Johann Wolfgang von Goethe, *Die Leiden des jungen Werther* (1774)
* Choderlos de Laclos, *Les Liaisons Dangereuses* (1782)
* Betje Wolff en Aagje Deken, *De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart* (1782)
* Elisabeth Maria Post, *Het land, in brieven* (1788)
* Jane Austen, *Lady Susan* (1794)
* Bram Stoker, *[[Dracula (roman)|Dracula]]* (1897)
* Montesquieu, *Lettres persanes* (1621)
* Jean-Jacques Rousseau, *Julie ou la Nouvelle Héloïse* (1761)