open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Doarpisme

**Doarpisme** is pleatslik sjauvinisme dat fral ta utering komt yn in sekere ‘fijannigens’ foar oare doarpen oer, al as net yn de omkriten lizzend. It ferskynsel kaam yn oeral Nederlân foar en libbet op guon plakken anno 2010 noch wol.

As oarsaken kinne neamd wurde: de eartiidske konsintraasje op spesifike doarpssaken ( sa as terpbou, agraryske organisaasje, earmesoarch, buorreplicht), de doetiidske isolaasje fan de doarpen, de striid om in ekonomyske- of politike machtsposysje (bygelyks tsjinstellingen tusken stêden underling of skeel tusken doarp en stêd oer b.g waachrjocht), de ôftwongen tsjerklike kombinaasjes sûnt de Reformaasje en it ferskil yn doarpstype nei sosjale struktuer (bygelyks boeredoarpen neist arbeiders- en middenstânsdorpen).

Yn it grut krige it doarpisme stâl yn it ôfwikseljend partijkiezen yn partijskippen yn de Midsiuwen, bygelyks Dokkum en Snits tsjin Ljouwert oer en Harns kontra Frjentsjer. Yn it lyts kaam it ta utering yn it ôfwarjen fan frijers út doarpen yn de omkriten (minder troch de famkes as troch de potinsjele frijers út it eigen doarp).

It tanimmend ferkear en de mobiliteit fan de befolking yn de jierren 1960 hawwe de tsjinstellings tusken de doarpen tige fermindere, mar it is somtiden noch wol te fielen by ûnder oaren sportwedstriden. Fral de lytsere doarpen hawwe frede sletten út reden fan harren mienskiplik belang foar de hurd waaksende grutte sintra yn deselde gemeente oer. 

Ek yn 2010 dûkt de term **"doarpisme"** noch gereldwei op at it giet om gemeentebelied of gemeentefúzjes en it de leefberens fan doarpen oanbelanget. Foarstanners fan desintralisaasje, it behâld fan foarsjennings yn alle doarpen, beneame it posityf, wylst tsjinstanners it opkommen foar it doarpsbelang 'âldfrinzich doarpisme, of 'nâlestaorjen op eigen doarp' neame.
Jacob Kuyper

**Jacob Kuyper** (Rotterdam, 1821- De Haach, 1908) wie ierdrykskundige en kartograaf. Hy wie mei-oprjochter fan it Keninklik Nederlânsk Ierdrykskundich Genoatskip (KNAG). Hy publisearre meardere ierdrykskundige wurken, kaarten en atlassen:
* Wrâldatlas mei beskriuwing fan it ierdryk (1857) 
* Grutte kaart fan Europa (1861) 
* Natuer en Steathûshâldkundige atlas fan Nederlân (1863) 
* Atlas fan Nederlân en Oerseeske besittingen (1866) 
* Gemeente-atlas fan Nederlân (sjoch:Gemeente-atlas van Friesland) 

## Kaartegalery

Ofbyld:Kuy Goes 1867 scan.jpg|Goes, 1867
File:Netherlands, Anloo, map of 1866.jpg|Kaart fan de eardere gemeente Anloo, 1866
File:Kuyperkaart Doetinchem Stad (1866).jpg|Kuyperkaart Doetinchem (1866)
File:Provfriesland.gif|Fryslân (om 1868)


## Keppeling om utens
* Gemeente-atlas
Roodehaan (It Hegelân)

**Roodehaan** (Grinslânsk: *Roohoan*) is in buorskip yn de gemeente It Hegelân (oant 1 jannewaris 2019 gemeente De Marne). It leit justjes besuden Warfhuzen en benoarden fan Saaksum oan de bocht fan it Ryddjip om de súdliker lizzende Saaksumerpolder. It bestiet út in brêge, brêgewachterswente, earder fearhûs, camping en noch in pear huzen.

## Skiednis
Iuwenlang koe by Roodehaan oant 1906 mei in pontfear it Ryddjip oerstekke wurde. It wie as sadanich ien fan de wichtichste ferbinings tusken Westerkertier en Hunzegoa. Oankocht fee waard hjir oersetten fan Hunzegoa nei Westerkertier of ynskippe foar fierder transport nei Fryslân, Hollân of sels foar eksport nei Ingelân. 

It buorskip is neamd nei it fearhûs, dat al yn 1622 neamd wurdt. Om 1800 wie dit fearhûs yn hannen fan Jan van Julsinga, dy't de beskikking hie oer roeiboat foar persoaneferfier en in skou foar swiere fracht of gruttere oantallen persoanen. Yn 1825 waard it fearhûs ferwoaste troch in swiere febrewarisstoarm, mar iet waard werboud. Letter waard Julsinga boargemaster fan Wehe-den Hoorn. Yn 1906 waard lykwols in draaibrêge oanlein wêrtroch't itfear oerstallich waard. By de brêge waard yn datselde jier in brêgewachterswenning boud. It fearhûs slute har diarren yn 1921. Dêrnei waard it brûkt as wetterherberch troch wetterskip Ryddjip en letter waard it in boerepleats.

Efter it brêgewachtershûs kaam letter in kamping fan 2 hektare mei in lytse jachthaven, direkt oan it Ryddjip. Yn de jierren 2000 waard de kamping (nei in juridyske proseduere) útwreide en waarden der in tal fakânsjehuzen mei gersdakken byboud. In eintsje foarby it eardere fearhûs leit in kûpuere yn de eardere slieperdyk mei in skotbalkehúske, wêrefter de âlde bebouwing fan Roodehaan leit; eartiids lei allinnich it fearhûs bûten de slieperdyk. Oan de oare kant fan it Ryddjip leit in trelerhelling en de ierdgaslokaasje "Saaksum".

Brêge en brêgewachtershûs binne oanwiisd as yndustrieel erfguod. Der besteane lykwols plannen om de brêge te ferfangen.

## Sjoch ek
* Under Grins leit noch in oar buorskip mei de namme Roodehaan.
Hendrik ten Hoeve

**Hendrik ten Hoeve**, (Ljouwert, 25 oktober 1945 - dêre, 13 desimber 2009), wie sûnt 1974 PvdA-riedslid fan Ljouwert en wie oant 2004 fise-foarsitter fan de PvdA-fraksje yn de gemeenteried.

Soan fan fiskhanneler Jacob ten Hoeve (Ljouwert, 7 jannewaris 1906 - Noardburgum, 8 maart 1983) en Margje Wierda (Nijega HON 12 jannewaris 1908 – Ljouwert, 25 jannewaris 2000) en twillingbroer fan Sytse ten Hoeve. Fan 1958 oant 1962 giene beide jonges nei de ULO yn de Karel Doormanstrjitte yn Ljouwert. Yn dizze tiid ûntwikkele er syn niget oan kultuer. Yn fakânsjes gie de twilling nei safolle mooglik âlde binnenstêden, tsjerken, kastielen en museums. 

Neist syn wurk as politikus stie Hendrik ten Hoeve bekend as in grut stêdskenner. Syn hûs wie in soarte fan 'Ljouwertmuseum' en hy skreau boeken oer âld-Ljouwert en hâlde praatsjes foar radio en telefyzje. Tweintich jier lang wie hy ien fan de driuwende krêften efter de Ljouwerter Iepen Monumintendei. Hy krige hjirfoar yn 2008 it gouden Ljouwerter Liuwke. Yn 1995 waard hy ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau.

Hendrik ten Hoeve ferstoar yn 2009 troch in ûngemak yn syn hûs oan de Munnikemuoarrestrjitte. Hy wie 36 jier lid fan de gemeenterie. Ten Hoeve waard begroeven op it Noarderbegraafplak.
Leechtsjerk

**Leechtsjerk** (Leegkerk) is in lyts doarp yn de gemeente Grins yn de provinsje Grinslân yn Nederlân.

De namme betsjut *tsjerke dy't leech leit*, dit om ûnderskied te meitsjen mei de súdliker *heech lizzende tsjerke* fan Heechtsjerk. It doarpke hearde oarspronklik by gemeente Heechtsjerk.

De tsjerke is in 15e iuwske tsjerke, dy't boud is op de fûneminten fan in tsjerke út de 13e iuw, dy't yn 1501 platbaarnd is troch de Saksyske boarchgreve Hugo van Leising, tagelyk mei it doetiidske doarp. 

Wilens is Heechtsjerk oan Grins fêstgroeid, mar Leechtsjerk leit noch frij yn it lânskip. 


Ofbyld:Groningen -152.jpg|*Tsjerke fan Leechtsjerk (Súdmuorre)*
Ofbyld:Groningen -156.jpg|*Tsjerke fan Leechtsjerk (Noardmuorre)
</gallery>*
Provinsjale wei 384

De **provinsjale wei 384** of **N384** is in provinsjale wei fan 24,8 km yn Fryslân. De wei foarmet in ferbining tusken de N393 by Tsjummearum en de N354 by Dearsum. De N384 waard foar it meastepart yn 'e sechtiger jierren oanlein, mar it trasee tusken Frjentsjer en Winsum waard pas yn 'e midden fan de jierren santich nij oanlein en yn 1977 iepene. Benoarden Frjentsjer slút de wei oan op de A31 rjochting Harns en Ljouwert.

De wei is útfierd as twastrooks-gebietsûntslutingswei mei bûten de beboude kom in maksimumfaasje fan 80 km/o. Yn de gemeente Waadhoeke hjit de wei efterienfolgens *Kade*, *Hegesylsterwei*, *Tsjummearumerwei*, *Frjentsjerterwei*, *Boargemaster J Dijkstrawei*, *Lutje Lollumerwei* en *Suderpolderwei*. Yn de gemeente Súdwest-Fryslân hjit de dyk *Froonackerdyk* en *Harstawei*.
Đồng Hới

**Đồng Hới** is de haadstêd fan de Fjetnameeske provinsje Quảng Bình. De stêd is 154,55 km² grut, mei 2006 103.988 ynwenners (2006). Đồng Hới leit 500 km besuden Hanoi. Sa'n 50 km benoarden de stêd leit it nasjonaal park Phong Nha-Kẻ Bàng. It Fleanfjild Đồng Hới leit 6 km benoarden de stêd.

## Keppeling om utens
* It webstee fan Đồng Hới (Fjetnameesk/Ingelsk)
Fleanfjild Tan Son Nhat

**Fleanfjild Tan Son Nhat**, oprjochte yn 1932, is it ienichste fleanfjild op it eilân Ho Chi Minh City fan Fjetnam. It fleanfjild hat in lanningsbaan fan 3800 meter, 3200 meter wêrmei.
## Keppelings om utens

* De webstee fan Tan Son Nhat.
Fleanfjild Đồng Hới

**Fleanfjild Đồng Hới** (Fjetnameesk: Cảng hàng không Đồng Hới) is it fleanfjild fan Đồng Hới, yn Fjetnam. It leit lykwols yn de gemeente Lộc Ninh, 6 km benoarden de stêd. It fleanfjild hat in lâningsbaan fan 2.400 meter. 

De earste ûnferhurde baan waard troch de Frânsken oanlein yn 1932. Sûnt hat it in militêre fleanbasis west. Yn 2004 waard úteinset mei de renovaasje en it ree meitsjen foar de boargerloftfeart. Dêrby is it doetiidske tarreoerflak ferfongen troch beton. Op 18 maaie 2008 is it fleanfjild iepene foar kommersjele flechten.
Engelbert (doarp)

**Engelbert** is in doarp yn de gemeente Grins yn de provinsje Grinslân. It leit eastlik fan de stêd. Oant 1969 hearde it ta de eardere gemeente Noarddyk. Oarspronklik wie Engelbert ien fan de karspelen fan it Goarjocht. 

Engelbert is ien fan de fjouwer MEER-doarpen, de oare doarpen binne Euvelgunne, Middelbert en Roodehaan.
It doarp leit yn it gebiet dat ornearre is foar in grutte stêdsútwreiding fan Grins, Marstêd. Yn dy plannen sil Engelbert wol syn doarpsk karakter hâlde. 

Om't Engelbert ticht by Grins leit binne dêr net safolle foarsjennings. Der is wol in basisskoalle: O.B.S. *De Driebond*, in iisbaan, in fuotbalferiening: Fuotbalferiening Engelbert, en it natuerbad Engelbert, mei in kemping. Fierders hat it plak twa kafees, en in multifunksjoneel sintrum (MFC), mei ferskate ferienings.

De namme Engelbert betsjut *lytse buorren* of *lyts doarp.*

## Tsjerke

De Tsjerke fan Engelbert datearret út de 13e iuw en is sûnt 2000 yn it besit fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De tsjerke is in ryksmonumint. 
## Ofbylden

Tsjerke fan Engelbert.jpg|Tsjerke fan Engelbert
Engelbert - pastorie (herfst).jpg|Pastorije, 1928
Engelbert - stationsgebouw.jpg|Stasjon fan Engelbert oan it eardere spoar fan Grins nei Weiwerd
Engelbert - Cafe Engelstede.jpg|Kafee Engelstede. Boud yn de foarm fan in lokomotyf. Eartiids de kofjekeamer fan stasjon Engelbert. Oarspronklik kafee Scholtens, letter kafee 'Spoorzicht'.
Engelbert - OBS.jpg|Iepenbiere basisskoalle fan Engelbert
Ho Chi Minhstêd

**Ho Chi Minhstêd** (offisjeel: *Thành phố Hồ Chí Minh*) is de grutste stêd fan Fjetnam. Earder hjitte de stêd **Saigon** en dêrfoar wie har namme Prey Nokor. Yn 2009 hie de stêd 7.131.600 ynwenners. It oerflak berint 2095 km². 

De stêd leit op de westlike ouwer fan de Saigonrivier en heart ta de gemeente mei deselde namme, Ho Chi Minstêd. Yn Ho Chi Minhstêd leit it Fleanfjild Tan Son Nhat.

## Keppeling om utens
Offisjele webside (ek
Claudia Schiffer

**Claudia Schiffer** (Rheinberg, 25 augustus 1970) is in Dútsk fotomodel en aktrise (út en troch), dy't yn it nachtlibben fan Düsseldorf yn 1987 ûntdekt waard. Net al te lang dêrnei ferskynde hja yn Elle magazine en gie se modellearjen foar Chanel. Schiffer is ien fan de súksefolste modellen yn de wrâld: sy hat op it omslach fan goed 500 blêden stien. Har fermogen wurdt troch *[[Forbes (magazine)|Forbes]]* op sa'n $55 miljoen rûsd.

Se hat lang in relaasje hân mei yllúsjonist David Copperfield hân, wat net op in houlik útrûn. Wol troude se op 25 maaie 2002 mei Matthew de Vere Drummond, better bekend as Matthew Vaughn. Se hawwe trije bern, ien soan en twa dochters. Se is ek te sjen yn de fideoclip fan Westlife (Uptown Girl).
## Filmography

### Yn dokumintêres
**[[Noche de tu vida, La]]* (1993)
**[[The Magic of David Copperfield: 15 Years of Magic]]* (1994)
**[[Die schönsten Frauen der Welt - Claudia Schiffer]]* (1995)
**[[Around Claudia Schiffer]]* (1995)
**[[Runway (fashion)#Catwalk|Catwalk]]* (1996)
**[[The 68th Annual Academy Awards]]* (1996)
**[[Happy Birthday Elizabeth: A Celebration of Life]]* (1997)
**[[An Audience with Elton John]]* (1997)
**[[1997 VH1 Fashion Awards]]* (1997)
**[[Beautopia]]* (1998)
**[[The Sound of Claudia Schiffer]]* (2000)
**[[Í skóm drekans]]* (2002)
Hebelius Potter

**Hebelius (Haebele) Potter** (Dokkum, 1768 - Soerabaja, 18 april 1824) wie in Frysk predikant en publisist.

Potter stie as herfoarme predikant yn Peins (1793-1805), yn Ingelân, yn Amsterdam, Dútslân en yn Nederlânsk-Ynje. 

## Libben en wurk
Potter gie yn in soarte fan frijwillige ferbanning, mei ûnder druk fan revolúsjonêre ûntjouwings yn noard-west Fryslân (Jakobinen) nei 1795. Ek yn it bûtenlân waard er lykwols mei dieden fan geweld konfrontearre. Op syn earste reis nei Súd-Afrika bedarre er yn in seeslach tusken Ingelske en Frânske skippen. Hy waard as kriichsfinzene nei Plymouth en letter nei Londen brocht. Dêr kaam er yn tsjinst by de Hollânske gemeente yn 1806. Werom yn Nederlân waard er yn 1807 helppreker te Amsterdam en yn 1810 predikant by de Hollânske gemeente yn Hanau, oant 1818. Yn Hanau seach er út de toer fan syn tsjerke wei hoe't de legers fan Napoleon oan 'e slach wienen (30 oktober 1813).

Dêrnei ferfarde er nei Ynje. Ek letter reizge Potter noch in soad en naam hjir en dêr pastorale soarch op 'e noed. Hy skreau sa'n tolve reisferhalen mei dêryn ek meidielingen oer Fryslân. It makke him in bekend skriuwer yn syn tiid, mar syn wurk waard nei syn dea rillegau fergetten.

Potter wie troud mei A. Visscher, dy't 10 febrewaris 1856, by har bern te Probolingo stoar.

## Publikaasjes
Under oaren:
*  *Lotgevallen En Ontmoetingen Op Eene Mislukte Reize Naar de Kaap de Goede Hoop in de Jaren 1804, 1805 En 1806: In Brieven Aan Eenen Vriend, Volumes 1-2*
*  *Wandelingen en kleine reizen door sommige gedeelten van het vaderland deel I en II*; Auteur: Hebelius Potter 1768-1824 Jier: 1808-1809 Utjouwer: Amsterdam : A.B. Saakes. *Begraffenis yn Ferwert, hjir*: http://www.angelfire.com/vt/sneuper/begrafenisferwerd.htm
Johan Winkler

**Johan Winkler** (Ljouwert, 12 septimber 1840 - Haarlim, 11 maart 1916) wie in dokter, sjoernalist en publisist op it mêd fan Fryske taal en Fryske skiednis.

Winkler waard berne yn 1840 as jongste fan sân bern. Winkler arbeide as dokter yn Ljouwert fan 1865 oant 1875. Ferfear doe nei Haarlim, dêr't syn âldste broer Tiberius konservator fan it Teylers Museum wie. Dêr wije er him oan taalkundige-, âldheidkundige- en folkloaristyske stúdzjes. Hy hat him ek dwaande holden mei it Oera Linda Boek en mei stúdzje fan geslachts- en eigennammen. Winkler wie in pleiter foar it behâld fan it 'Aldfrysk karakter'.

## Dialektikon
Yn 1874 publisearre er it *Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon* yn twa dielen. Dit dialektikon is in samling fan 200 oersettingen fan de gelikenis fan de ferlerne soan (Lukas 15, fers 11 oant en mei 32). Hûndert dêrfan komme út ferskillende plakken yn Nederlân, de oaren komme fan neder-Dútslân en Flaanderen: fan Keningsbergen (no Kaliningrad) oant Dúntsjerk. Elk fan dy oersettingen hat in ynlieding en ferklearjende oantekeningen. Omdat iderkear deselde tekst as útgongspunt naam is, koenen al dy dialekten goed mei elkoar fergelike wurde. Johan Winklers wurk is it earste boek dêr't de dialekten fan Nederlân systematysk yn neist elkoar set wurde.

## Efternammen
Yn 1885 wie er in pionier mei sy stúdzje yn twa dielen *De Nederlandsche geslachtsnamen in oorsprong, geschiedenis en beteekenis*. Hjiryn beskriuwt Winkler de systematyk fan Fryske, Nederlânske en Flaamske efternammefoarming.

By in werprinting yn 2007 wreide Jan Nijen Twilhaar it boek út mei twa haadstikken. It earste giet oer de efternammen dy't Nederlân derby krigen hat sûnt Winkler: de nammen fan Sineeske, Yndonesyske, Turkske, Arabyske, Surinaamske, Hindûstaanske en Joegoslavyske ymmigranten wurde allegear behannele. It twadde haadstik behannelt de Nederlânske bynammen: it ûntstean en de funksje fan bynammen en de systematysk yn it jaan fan bynammen. Letter hawwe P.J. Meertens en A. Huizinga ek soksoarte fan wurk publisearre.

## Literatuer
*, *Achternamen in Nederland & Vlaanderen. Oorsprong, geschiedenis en betekenis*. 2007, Sdu Uitgevers. ISBN 9789012116602

## Keppeling om utens
* Winkler bibliografy by de DBNL; wurk is te lêzen of te rieplachtsjen
* Johan Winkler en it Oera Linda Boek (PDF-formaat); út: De Vrije Fries 28 (1926), op it webstee Frysk Genoatskip
Olga Ponjee

**Olga Ponjee** (Utert, 19 oktober 1983) is in senario- en tekstskriuwster. 

Olga groeide op yn Soest. Nei it slagjen foar har gymnasiumdiploma oan it Baarnsk Lyseum yn Baarn studearre Olga Ponjee psychology en filosofy oan de Universiteit fan Utert om yn 2005 oer te stappen nei de Nederlânske Film en Telefyzje Akademy, rjochting senario. Se studearre ôf mei *Het mysterie van de volle maan*, in pilot foar in fantasijfolle jeugdrige, en wurket sûnttiids as freelance senarioskriuwer, copywriter en scriptconsultant foar Idtv Film. Ek skreau hja mei oan it harkspul *De Spin* en de spylfilm "De Ontsnapping" nei it boek fan Heleen van Royen.

Neist har leafde foar film en proaza skriuwt en regissearret Ponjee sûnt 1998 foar amateurtoaniel en ferfollet sûnt 2005 in bestjoersfunksje yn in Nederlânske stichting foar eksperiminteel ymprovisaasjeteater. Se wurdt ynspirearre troch skriuwers lykas Roald Dahl, Mervyn Peake, Helga Ruebsamen en John Irving, en fierders troch de Nederlânske mytology, skiednis en folksferhalen.

Oer it libben fan har heit, komponist en saksofonist Ted Ponjee, skreau se it senario *Voortjagers*, dat yn 2020 bekroand waard mei de ANV-Visser-Neerlandiapriis, foar it bêste noch net ferfilme senario fan Nederlân en Flaanderen.

Ponjee wie winner fan de krystferhale-senariowedstriid NCRV/Spits/Man Bijt Hond 2006. 

## Wurk (Film, teater en telefyzje)
* It Skaad fan Bonifatius (15’’ live action/animaasjefilm, 2010)
* Dorestêd, 1493 ( 120* toaniel, yn ûntwikkeling,)
* *De Vloer op* (ymprovisaasjeopdrachten, 2009)
* *Dr. Frankenstein's Match-o-tron* ( Online game, 2008) 
* *Het Mystery van de Volle Maan* (ôfstudearfilm, 2008)
* *Rigor Mortis* (10’’)
* *Verboden Vruchten* (10’’ film)
* *Luca Erikson* (5’’, 2007)
* *De Glorie van Altenstadt* (120’’ toaniel)
* *Papieren Vleugels* (5’’, 2006)
* *De Zelfmoordterrorist' (koart ferhaal)
* *De Man van La Mancha* (90’’ musical)
* *De Spoken van Utrecht* (audio/dia 10’’)

## Bibliografy
* *Het verdronken land*  - útjouwerij Letterrijn (2018) ISBN 9789491875700
Pyt van der Zee-priis

De **Pyt van der Zeepriis** is in kultuerpriis fan de provinsje Fryslân en wurdt ien kear yn de trije jier útrikt oan ien dy't in soad docht of dien hat foar it amateurtoaniel. De priis is neamd nei regisseur Pyt van der Zee.
It moat in bûtengewoane prestaasje wêze dy’t yn ferhâlding ta oare prestaasjes yn it amateurtoaniel opfallend posityf is. De priis fan € 2000 kin takend wurde oan persoanen, groepen en organisaasjes op it mêd fan amateurtoaniel, lykas rezjy, karmasterij, klaaiïng, dekôr, útfiering, spiler(s), selskip(pen), organisaasje(s), publikaasje(s).

## Winners
* 2022 - Wybo Smids, akteur
* 2017 - Berne Iepenloftspul Easterwierrum, teatergroep
* 2015 - Bouke Oldenhof, toanielskriuwer en teaterprodusint
* 2010 - Jan Arendz, akteur
* 2007 - Sult, teatergroep
* 2004 - Anny Veenstra, regisseur
* 2001 - Jeugdteaterskoalle Miuw út Ljouwert
Harmen Thieden Ament

**Harmen Thieden Ament** (Amsterdam, 1 desimber 1768 - Snits, 5 febrewaris 1839) wie in radikaal patriot dy't in geskrift neilitten hat oer de bewegingen fan 1786-1787 yn Hollân.

## Libben en wurk
Harmen wie in soan fan Michiel Ament en Margaretha Elizabeth Thieden (-1778), dy't út East-Fryslân wei nei Amsterdam ferfearn wienen. Hy gie nei in Frânske kostskoalle yn Muiden en fan 1781 ôf nei in Latynske skoalle yn Sutfen. Yn 1783 waard er dêr learling-apteker.

As patriot wie er ûnder oaren belutsen by de ferdigening fan Hattem. Op oanstean fan syn heit gie er werom nei Amsterdam dêr't er ek warber bleau as patriot. Hy die mei oan de ferdigening tsjin de Prusen yn 1787. Hy moast útwike nei St.Omer en bedarre nei weromkomst yn Fryslân. 

Hy waard aptekersfeint en letter yn 1791 selsstannich apteker yn Snits. Ferfolde in rol yn de polityk fan de Bataafske Republyk as lid *Comité van Waakzaamheid* en folksrepresintant en sekretaris fan East-Dongeradiel. Yn 1802 wie er notaris op It Amelân en fan 1812 ôf te Dokkum, letter kommys te Amsterdam en sûnt 1828 ûntfanger fan belestingen yn Fryslân.

### Persoanlik
Ament troude op 23 septimber 1792 Tjittje Jans Stoker (Snits, 7 desimber 1766 - † dêre 29 maart 1793), dochter fan Jan Tjeerds en Sjoukien Sjoerds. Op 14 july 1799 trout er opnij yn Mitselwier, mei Sjoukje Gonggrijp, (Snits, 10 april 1775 - Dokkum, 5 novimber 1809), dochter fan Tjalling en Elisabeth Teetses de Haan.
Londinium

**Londinium** (Londen) wie de Latynske namme foar de haadstêd fan de Romeinske provinsje Brittanje dy't hjoed-de-dei de haadstêd fan it Feriene Keninkryk en Ingelân is. De geunstige lizzing oan de Teems wie goed foar de ûntjouwing fan de stêd. Londinium wie yn de Romeinske tiid ien fan de grutste stêden bûten it hjoeddeiske Itaalje en wie in wichtich hannelssintrum.

## Ferwoasting
Tsien jier nei de stifting waard by de opstân fan de Keltyske keninginne Boudikka (60) Londinium mei de grûn lyk makke. Opgravingen hawwe in protte skea troch fjoer út dy tiid sjen litten, wat tinken docht dat de stêd yn 'e brân stutsen wie. De stêd hie ek militêre bouwurken, dat faaks hawwe de Romeinen de stêd as útfalsbasis tsjin de opstân brûkt. Boudikka ferneatige alles wat hja foar Romeinsk oanseach; in Romeinske stêd as Londinium sil wierskynlik in dúdlik symboal fan Romeinske oanwêzigens west hawwe.

## Weropbou
Nei't de opstân fan Boudikka delslein wie koe op 'e nij úteinset wurde mei de weropbou fan de stêd. De stêd waard yn sa'n tsien jier fannijs opboud en groeide stadichoan fierder oant om 140 hinne it hichtepunt fan it ynwennertal berikt waard. Mei 45.000 ynwenners wie Londinium ien fan de grutste stêden bûten Italië. Dêrnei rekke it plak stadichoan yn it delgean.

De groei fan Londinium wie fral te tankjen oan it feit dat it plak om 100 hinne de rol fan Camulodunum as haadstêd fan Romeinsk Britannia oernaam. Yn de 2de en 3e iuw ûntjoech de stêd him fierder en wie it in wichtich wen- en hannelsplak.

Om-ende-by 375 wie Londinium in lytse, mar bloeiende mienskip dy't troch stiennen ferdigeningswurken folslein beskerme waard. Der waard fan de boargers ferwachte dat hja foar eigen feiligens stiene.

## Ein fan it Romeinske bewâld
Yn 410 kaam formeel in ein oan it Romeinske bewâld oer de provinsje Britannia doe't it Romeinske leger fuort luts om net mear werom te kommen. Londinium waard in fersterke stêd dêr't de bewenners fan sels ferantwurdlik wienen foar har beskerming. De befolking fan de omkriten flechte yn 457 nei de stêd doe't sy troch ynfallers bedrige waard. Stadichoan rekke de stêd yn ferfal en waarden de ferdigeningswurken net mear byholden. Om 510 waard Londinium ferovere troch de Saksen.

## Keppeling om utens
De Schaduw van Bonifatius

***De Schaduw van Bonifatius*** (soms ferfryske ta ***It Skaad fan Bonifatius***) is in 15 minuten duorjende eineksamenfilm fan de Nederlânske Film en Telefyzje Akademy. De film gie op 29 juny 2010 yn premiêre op it eineksamenfestival fan de Nederlânske Film en Telefyzje Akademy yn Amsterdam.

## Aldfrysk
Yn de film wurdt Aldfrysk en Aldingelsk sprutsen. It senario fan de film is dêrom troch Rolf Bremmer, heechlearaar yn beide talen oan de Universiteit fan Leien, oersetten en ynsprutsen. Yn it senario waarden de teksten fan Bonifatius earst yn it Aldingelsk oersetten en dy fan syn learling Gregoarius en harren tsjinspilers yn it Aldfrysk. Aldingelsk en Aldfrysk binne deade talen, sadat Bremmers de akteurs helpe moast by de útspraak. Yn Leien kamen de akteurs op it lêst nochris by elkoar om mei regisseur Thijs Schreuder de Latynske, Aldfryske en Aldingelske teksten te oefenjen. De rol fan Bonifatius wurdt spile troch Jan Decleir.

## Ynhâld
It is it jier 754. It Kristendom waait as in stoarm troch Europa, mar yn Fryslân biede de lêste stammen noch ferset. De jonge muonts Gregorius is ferkeazen om mei biskop Bonifatius noch in lêste kear te besykjen om de heidenske Friezen te bekearen ta it kristendom. Tegearre reizgje se nei it hert fan it Fryske keninkryk: de hillige Doanar-iik. 

Foar de film is gebrûk makke fan itselde produksjeproses as by de ferfilming fan *Lord of the Rings* en *Pirates of the Caribean*. Yn septimber en oktober 2010 wie de film te sjen op it Nederlânsk Film Festival yn Utert.

; Rolferdieling
* Gregorius - Jeroen Gunning 
* Bonifatius - Jan Decleir
* stamhaad - Jan Arendz
* bosknimf - Philippine Corporaal
* Dryade - Mareille Labohm 
;Meiwurkers
* regy - Thijs Schreuder
* senario - Olga Ponjee
* produksje - Mels Kroon
* kamera - Oscar Verpoort & Max Maloney
* ljocht - Tim Kerbosch
* production design - Joery Verweij
* montaazje - Xander Bruins & Jeffrey De Vore
* muzyk - Enrique Mendoza Mejía
* VFX - Ruud Kouwenberg, Bas van Bergen, Bas Moonen, Bram Vleugel, Danielle Kempen, Stef Holtz, Vincent van der Klaauw
* Sound Design - Dennis Kersten 
* Lûd superfyzje - Tirtsa Heuwekemeijer
* Special Make-up - Janneke Jacobs
* Kostúmûntwerp - Esmée Yong Hee Hollenberg
* Haad konstruksje - Rik van Os
* Opnamelieder - Tobias Wilbrink
* Produksjelieder - Lucas Camps
* Lûdsopname en -montaazje - Michiel de Boer & Wilco van Blitterswijk
* Casting: Kemna Casting - Harm van der Sanden, Elske's Kast - Jennifer Schmidt Ferreira

## Sjoch ek
* Kerstening fan de Friezen
Jehan Tzerclaes, greve fan Tilly

**Jehan Tzerclaes** of **Jean 't Serclaes** greve fan Tilly (Slot Tilly, tichteby Tilly, febrewaris 1559 – Ingolstadt, 30 april 1632) wie in Súd-Nederlânsk fjildhear dy't yn it begjin fan de Tritichjierrige Oarloch as fjildmaarskalk fan de Katolike Liga beskiedene oerwinnings helle op de protestanten, û.o. op de Wite Berch by Praach (1620). Yn 1630 waard er oerbefelhawwer fan de keizerlike troepen. Gustaaf Adolf fan Sweden brocht him swiere nederlagen ta.
Josip Broz Tito

**Josip Broz Tito**, bynamme (maarskalk) **Tito** (Syrillysk: Јосип Броз Тито) (Kumrovec, 7 maaie 1892 – Ljubljana, 4 maaie 1980) wie in Joegoslavysk steatsman. 

Tito wie ôfkomstich út in Kroatysk boerehúshâlding en tsjinne yn de Earste Wrâldkriich yn it Eastenryksk-Hongaarske leger dêr't er oan it Russysk front focht. Dêr waard hy kriichsfinzen en makke de Oktoberrevolúsje mei, wêrnei hy oerstapte nei it Kommunisme. Yn 1941 as Joegoslaavje troch Dútslân en Itaalje beset wurdt, nimt er de wapens op tsjin de ynkringers en lit er him kenne as partizanelieder. Hy wurdt de liedende krêft yn it ferset. Nei de Twadde Wrâldkriich ferwurf Tito de allinnichhearskippij foar de Kommunistyske Partij yn it lân. Hy wurdt premier fan Joegoslaavje en yn 1954 presidint, sûnt 1963 foar it libben.

Yn 1950 proklamearret Tito arbeidersselsbestjoer yn de bedriuwen. Yn de ynternasjonale polityk giet hy syn eigen paad en treedt op as de lieder fan de net-bûne lannen. Boppedat slagget hy deryn ûnôfhinklik fan de Sowjet-Uny in eigen ynlânske- en bûtenlânske polityk te fieren. 

Yn eigen lân krijt Tito fan de jierren '70 te meitsjen mei it probleem fan etnyske en ideologyske tsjinstellingen. Tito reagearre dêrop troch mei suverings yn de partij en de ynfiering fan in federale grûnwet, dêr't de dominante posysje fan Servje yn beheine waard troch de autonome provinsjes Kosovo en Vojvodina yn feite lyk te stellen oan de seis republiken. 

## Ferstjerren fan Tito en de federaasje
Nei syn dea op 4 maaie 1980 krijt stadichoan Servje wer de oerhân yn Joegoslaavje. Syn libbenswurk is net bestân tsjin de iuwenâlde tsjinstellingen tusken de Servjers, Albanezen, Kroaten en Bosnjers. Yn de jierren '90 laat it opkommend nasjonalisme ta it útien fallen fan it Joegoslavyske steatebûn.
Beflapke

It **beflapke**, ek wol **sliklapke** neamd, is in helpmiddel om in SOA foar te kommen.

It tinne lapke, faak makke fan rubber, wurdt oer de skamlippen en klitoris fan de frou lein as in man of frou har mei de mûle stimulearje wol ta in (oanrin fan) orgasme. Sawol de fagina as de mûle wurde sa beskerme tsjin baktearjen en geslachtssyktes. It beflapke kin ek brûkt wurde by anaal slikjen.
Fibrator

In **fibrator** is in elektrysk apparaat dat meganyske trillingen makket. Meast wurdt dan in apparaat bedoeld foar it stimulearjen fan seksuele gefoelens of it gebrûk by in eroatyske massaazje, mar ek yn de yndustry wurde fibrators tapast.

Ut sifers fan de grutste Nederlânske produsinten fan eroatysk ark docht bliken dat mear as ien miljoen stiks seksboartersguod en fibrators yn Nederlân ferkocht wurde.

Der binne fibrators fan hurde en sêfte keunststoffen, mar ek fan metaal. Foar anaal gebrûk besteane smellere fibrators.

Fibrators hawwe meast de foarm fan in pyl (penis), dy't *[[dildo]]* neamd wurde, mar fibrators kinne ek in glêdere en in minder realistyske foarm hawwe.
Pystring

In **cockring**, ek **pystring** neamd, is in ring fan metaal, rubber, lear of silikonen dy't om de penis skood wurdt en de bedoeling hat om in ereksje langer duorje te litten, at it nedich is kin tagelyk in pystpomp brûkt wurde. At de penis stiif wurdt, sit de ring der stiif omhinne, sadat it bloed de swollichems net of mei muoite út kin en de penis stiif bliuwt.

De measte cockringen wurde om penis èn balsek fêstset. Dêr komt by dat de testikels dan net al te deun tsjin de basis fan de penis lutsen wurde kinne. Sa kin better mei de testikels boarte wurde at in man sawat in orgasme hawwe sil.

In cockring mei hierren of boarsteltjes soarget foar stimulaasje fan de klitoris en skamlippen der op ta en wurdt wol in geite-each neamd. Yn Sm-spultsjes wurde wol cockringen mei spikerkes of noppen oan binnen- of bûtenkant brûkt.

It te lang efterien of te regelmjittich brûke fan in pystring hat risiko's. Trochdat de bloedfetten ôfknypt wurde kinne dy skansearre wurde. En ek kin it lange tiid behinderjen fan de bloedsomrin skea tabringe oan de pyst.
George Johan Arnold Offerhaus

**George Johan Arnold Offerhaus** (Easterwierrum, 20 desimber 1873 - Earnewâld, 12 maaie 1936) wie in teolooch.

Offerhaus kaam út in Frysk predikante- en profesoarelaach. Hy wie predikant yn Earnewâld fan 1908 oant 1938, opfolger fan Jacob Folpmers. Hy wie troud mei Gezina Werner (1872-1952).

De tige frijsinnige Offerhaus bemuoide him neist de sielsoarch ek mei de lichaamlike sûnens fan de Earnewâldsters. Op dat mêd moete er noch in soad byleauwe en der wienen yn dy tiid net folle artsen op it plattelân.
Offerhaus krewearre foar wetterskipsbelangen, hielûnthâlding, steatspensjoen, fredesbweging, jeugdherbergen en frijsinnich-godstsjinstige militêre tehuzen. Hy wie teffens fegetaarjer.

Yn Earnewâld is in strjitte nei him neamd.
Tritichjierrige Oarloch

De **Tritichjierre Oarloch** wie in grutskalich polityk en religeusk konflikt dêr't in protte Jeropeeske lannen by belutsen wienen en dat benammen fierd waard op Dútske boaiem. De oarloch duorre fan 1618 oant 1648 en einige mei de Frede fan Westfalen. 

## Oanlieding
De oarsaken foar de kriich wienen de tsjinstellings tusken roomsk-katoliken en protestanten, en it stribjen nei macht troch de ferskillende steatsjes dêr't it Dútske ryk yn ferdield wie. By de godstsjinstfrede fan Augsburch (1555) wie de ferhâlding tusken katoliken en protestanten net sa befredigjend regele, dat it konflikten tenei foarkomme koe. Yn 1608 foarme har in ferbûn fan protestantske foarsten, de Uny, ûnder de kalvinistyske foarst fan de Palts. Dêr foaroer stelde him yn 1609 de katolike Liga ûnder de hartoch fan Beieren. In opstân yn Bohemen, dêr't de protestanten fan Rudolf II yn 1609 frijheid fan godstsjinst krigen hienen, in frijheid dy't troch syn opfolger Matthias wer tebek set waard, lette yn 1618 de oarloch yn.

Nei de dea fan Matthias (1619) keazen de Boheemjers, de kalvinistyske keurfoarst Freark V ta kening. Hy waard stipe troch troch in oantal Dútske protestantske foarsten. De nije keizer, de strang katolike Freark II stjoerde in leger ûnder lieding fan fjildhear Johan Tzerclaes nei Bohemen, dat yn novimber 1620 yn de slach op de Wite Berch, de protestanten ferneatigjend fersloech. De kriich bleau lykwols oanhâlden troch ynminging fan bûtenlânske machten. Spanje joech steun oan de keizer, wylst Christiaan IV de protestanten te help kaam. Troch de keizerlike fjildhearen Wallenstein en Tilly waard dizze kening lykwols yn 1629 twongen om frede te sluten (de Frede fan Lübeck). 

In jier letter brekt de oarloch op 'e nij út at de Sweedske kening Gustaf II him yn de striid mingd. Gustaf dy't him troch Wallenstein bedrige fielde falt oan en kriget dêrby steun fan de Nederlânske Republyk (sels noch belutsen yn de Tachtichjierrige oarloch) en yn 1635 iepentlik fan it katolike Frankryk, dêr't Richelieu foar alles de macht fan de Habsburgers brekke wol. Gustaf II hellet inkele wichtige oerwinnings (Breitenfeld, 1631; Lech, 1632) mar sneuvelt te Lützen yn 1632, yn itselde jier dat ek syn tsjingader de Greve fan Tilly sneuvelt. De oare katolike fjildhear Wallenstein waard yn 1634, mei ynstimming fan de keizer, dy't syn macht freesde, fermoarde. 

## Ein en gefolch

Yn 1647 slagget it de Frânske fjildhear Turenne, tegearre mei Condé en de Sweden, Beieren ta oerjefte te twingen. Yn 1648 makket de Westfaalske Frede (yn Münster en Ostnabrück) foarfêst in ein oan de kriich. Dizze frede hie wiidweidige gefolgen. It besegele de ûndergong fan de keizerlike macht yn it Dútske Ryk en makke dy fan de ryksfoarsten sterken.
Slach by Compiègne

De **Slach by Compiègne** waard striden op 26 septimber 715 in it wâld fan  Pikardje tichtby Compiègne en wie it earste echte treffen fan de boargeroarloch dy't folge op de dea fan Pippyn fan Herstal, hofmeier fan de Franken, op 16 desimber 714.

De Frankyske kening Dagobert III hie Ragamfred as opfolger fan Pippyn ta hofmeier beneamd. Dat wie yn striid mei de kar fan Pippyn, dy't syn pakesizzer Teudobald as opfolger hawwe woe en soe de wichtichste reden wêze dat de Frankyske boargerkriich útbruts. Nei in koarte tarieding foelen de legers fan beide opponinten inoar oan en rekken slach yn de wâlden fan Pikardje, tichtby de stêd Compiégne. Yn de striid hie Ragamfred de oerhân en waard Teudobald ferslein, dy't werom flechte nei syn beppe Plektrudis yn Keulen.

Neffens it *[[Liber Historiae Francorum]]*, ferlear Teudobald syn "ûnskuldich libben" al gau dêrnei, mar oare boarnen wize derop dat hy noch in protte jierren libbe hat. Wat der ek fan wier wêze mei, Karel Martel, de basterdsoan fan Pippyn, ûntsnapte út de finzenis dêr't Teudobald him fêstsetten hie en kening Dagobert III stoar koart dêrnei. De nije kening, Gilperik II, stelde op 'e nij de Ragamfred oan as hofmeier, waans macht troch de eallju fan Neustrje befêstige waard, wylst de notabelen fan Austraasje Karel Martel ferkeazen.
Sunderum

**Sunderum** is in folksfeest op it Fryske waadeilân Skylge dat alle jierren op 6 desimber fierd wurdt. 

Manlju gean op Sunderum nachts yn it tsjuster mei maskers op en ferklaaid yn selsmakke pakken de dyk op, de doarpen troch, om te spûkjen en kringe de huzen yn dêr't de doar fan iepen stiet. Foar de froulju is it dan 'ferbean' om harren op strjitte te fertoanen. De mannen besykje al dy tiid net werkend te wurden en meitsje mei nuvere stimmen opmerkingen oer resinte foarfallen yn it doarp. Sunderum is in folksfeest dêr't fan tocht wurdt dat it syn oarsprong hat yn de foarkristlike heidenske perioade. It Sunderum- en oare maskeradefeesten wurde wol sjoen as foarrinners fan it hjoeddeiske Sinteklaasfeest. Hja soene weromgean op de Wylde Jacht of it Wylde Hear. It feest wurdt yn alle doarpen fan it eilân fierd. Op de oare waadeilannen wurde yn de perioade om Sinteklaas hinne ferlykjende feesten fierd. 

Ek yn Sâltkamp wurdt mei Sinterklaas inselde soarte folksfeest fierd. Sawol manlju as froulju rinne dan nachts ferklaaid oer de dyk om yn it doarp te spûkjen en kringe huzen yn dêr't de doar fan iepen stiet. Meastentiids rint it goed ôf en geane de maskers ôf as der in buorrel oanbean wurdt. 

Yn it boek *[[Sil de Strandjutter]]* skreaun troch Cor Bruijn wurdt in haadstik wijd oan de  "sunderums" (haadstik 8).

## Sjoch ek
* Sunneklaas
Rense Jetses de Vries

**Rense Jetses de Vries** (Dokkum, 1760 - dêre, 1838) wie keapman yn Dokkum en ek lid fan de Dokkumer gemeenteried en fan de Provinsjale Steaten.

Hy, syn frou Tecla de Haan (It Fliet, Ljouwert - 1801) en bern wienen de stichters fan it Sint Laurentius Gasthûs yn Dokkum. Yn Dokkum is in strjitte nei him neamd.
Douwe Hansma

**Douwe Hansma** (Dokkum, 22 maart 1812 - Snits, 9 juny 1891), skriuwer fan Fryske boeken, skilder fan ynterieurs, stillibbens en portretten. Yn 1841 rjochte Douwe Hansma it Frysk Selskip op. Wie ek jierrenlang foarsitter fan de Krite Snits. Yn Dokkum en Snits is in strjitte nei him neamd.

## Wurk
* *Moai Wytske* yn: *Van de Schelde tot de Weichsel*. Diel 3: Friesland (1882)
* *De heide* yn: *Van de Schelde tot de Weichsel*. Diel 3: Friesland (1882)
Henricus Aeneae

**Henricus Aeneae** (berne Henricus Aenee, Aldemardum, 19 augustus 1743 - De Haach, 1 novimber 1810) wie in Nederlânsk wittenskipper, learmaster fan Pieter Nieuwland; mei Van Swinden fertsjintwurdiger fan de Bataafske Republyk yn de kommisje foar it metryk stelsel.

## Libben en wurk
Henricus wie in soan fan Ds. Eduardus Aenée, predikant yn Aldemardum. Hy gie nei de Latynske skoalle yn Ljouwert en studearre letter wis- en natuerkunde oan de Hegeskoalle fan Frjentsjer by de professers Nicolaas Ypeij en Antonius Brugmans. Under lieding fan Jan van der Bildt út Frjentsjer en fan Wytze Foppes, wiskundige út Doanjum, lei er him ta op it meitsjen fan kikers en teleskopen. 
 
Nei syn houlik ferfear er nei Amsterdam dêr’t er wiskunde joech en ûnder oaren Nieuwland ûnder syn learlingen hie. Yn 1769 promovearre er te Leien ta *mag. art. lib. et doctor philosophiae* op in ferhanneling *De Congelatione*. Nei de omkear fan 1795 waard Aeneae lid fan it Komitee fan de Marine en krige er opdracht, mei de kapteins Story en Lucas en skipsboumaster Glavimans, om yn de Nederlânske seehavens oarlochsskippen te ûndersykjen op reeëns foar de kriich.
Yn 1798 gie er mei prof. J.H. van Swinden nei Parys om dêr mei foarneame Frânske gelearden, en oaren, it desimale stelsel fan mjitten en wichten te besprekken. De beide Nederlanners hawwe dat stelsel folsleiner makke. Teffens wie Aeneae adviseur op it mêd fan wis-, natuer-, skie- en wurktúchkunde en ynspekteur foar mjitten en wichten.

## Publikaasjes
Under oaren:
**Wiskundige Beschouwing van een hellend waterscheprad, door A.G. Eckhardt uitgevonden*, Amsterdam 1775, 8o. 2 dielen, mei platen
**Verhandeling over de Molenwieken in het algemeen en over die, welke eene schroefwijze gedaante hebben, volgens de uitvinding van Jan van Deyl en Zoon,* Amsterdam 1785, 8o.
**Rekenboek voor de Nederlandsche jeugd, uitgegeven door de Maatschappij Tot Nut van 't Algemeen*, Amsterdam 1792, 2 dielen.
**Iets over de waterweegkunde*, Amsterdam 1808.
Pieter Nieuwland

**Pieter Nieuwland** (Diemermeer, 5 novimber 1764 - Leien, 14 novimber 1794) wie in Nederlânsk seefeartkundige en dichter. By syn libben wie er bekend as wûnderbern, en waard er wol de Nederlânske Isaac Newton neamd. Hy wie ien fan de seis leden fan de Hollânske Skiekundigen.

## Libbensrin
Pieter Nieuwland waard berne as soan fan de, doe al 56 jier âlde, timmerman Berend Nieuwland en Marretje Klinkert. Al mei jonge jierren pykte er der út mei syn learderigens en wakker ûnthâld. Heit Berend joech him ûnderrjocht yn de begjinsels fan de wiskunde. Doe't de jonge Pieter syn heit al rillegau oan 'e side kaam, waard syn ûnderwiis fuortset troch de wiskundige Henricus Aeneae.

Nieuwland skreau mei sân jier al gedichten, en syn geny luts it omtinken fan de begoedige bruorren De Bosch, dy't yn de Watergraafsmeer in bûtenferbliuw hienen. Sy waarden Nieuwlan syn mesenas. Sy betellen syn stúdzje oan it Amsterdamske *[[Athenaeum Illustre]]* en Jeronimo De Bosch brocht him persoanlik it Latyn by.

Oan it atenaeum folge er ûnderrjocht yn de Letterkunde fan de heechlearaar Herman Tollius, sette er ferskate Grykske en Latynske wurken oer yn it Nederlânsk en skreaun en ferdigene er in dissertaasje oer de stoïsynske filosoof Gaius Musonius Rufus.

## Bibliografy
* DBNL: *Pieter Nieuwland*

## Literatuer
* P.G. Witsen Geysbeek (1823), anthologisch en critisch woordenboek der Nederduitsche dichters. Deel 4 JAC-NYV''
* E. Bergvelt, P. J. Knegtmans, M. Schilder (2007), *Kleurrijke professoren*, Amsterdam University Press, Amsterdam (ISBN 978 90 56294496)
Den Treek-Henschoten

**Den Treek-Henschoten** is in lângoed dat heart ta de Nederlânske gemeentes Leusden, Utertske Heuvelrêch, Woudenberg en Seist, besuden Amersfoort yn de provinsje Utert.
It lângoed fan hast 2000 hektares is hielendal yn partikuliere hannen en leit op de oergong fan de streek fan de Utertske Heuvelrêch nei de Gelderske Fallei. It lângoed bestiet benammen út bosk mei oan de eastlike râne greiden en ikkers. Ferspraat yn de bosk lizze ek noch lânbougrûnen (Langeveen, 't Waswater, Droogmakerij), heidefjilden (Hazenwater, Treekerpunt), sânferstowings (Hazencasino, Kelderbosch) en vennen (Veenplas). Op it lângoed leit ek rekreaasjeplasse de Henschotermar en de Piramide fan Austerlitz.

De beneaming Den Treek-Henschoten komt fan it gearfoegjen fan twa lângoeden yn 1919. Lângoed Den Treek wie fan de iene staach fan de famylje De Beaufort en it Lândgoed Henschoten fan in oare staach fan dizze famylje. Beide landgoeden binne sûnttiid ûnder mienskiplik behear. Oan de eastlike râne bleau grûnbûne lânbou bestean, mar de rest fan it lângoed waard ynrjochte as in boskbedriuw, mei rjochte kavels en in hiel nije wegen- en padenstruktuer. Tsjintwurdich krijt rekreaasje yn de foarm fan wanneljen, fytsen en hynsteriden hieltiten mear omttinken en romte, krektas natoerbehâld en it ûntwikkeljen gfan nije natoer. Yn 2007 is ten noarden fan it rekreaasjeterrein Treekerpunt 30 hektaren produksjebosk kapt om plak te meitsjen foar heide.

It lângoed wurdt trochsnien troch de N224 en de N227. Yn de folksmûle wurdtt de krusing fan de Seisterwei en de Doornsewei 'Quatre Bras' neammd. Troch de oanlis fan de A28 yn 1986 waard de noardwestlike punt fan it lângoed ôfsnien. In dit stik leit no de golfbaan fan Golfklup De Hoge Kleij.


Ofbyld:Den Treek Alde Pleats 25.JPG|
Ofbyld:Treekerpunt 23.JPG|Treekerpunt
Ofbyld:Den Treek 30.JPG|Poartegebou
Ofbyld:Den Treek 32.JPG|
Soestduinen

**Soestduinen** is in plak yn de gemeente Soest yn de provinsje Utert. Soestduinen leit tusken de twa dielen fan sânferstowing de Soester Dunen: de "Lange Dunen" en de "Koarte Dunen".

De bebouwing fan Soestduinen bestiet foaral út filla's. It stasjon fan Soestduinen - oan it spoar tusken Utert en Amersfoort - is yn 1998 sluten. Lâns it spoar lei in lyts yndustryterrein fan de firma Kodak en it Jessurunkamp, in militêr depot. Beide terreinen binne yn de jierren 2008-2009 oan de natoer werom jûn. 

Soestduinen stiet op in 34e plak yn de list fan rykste wiken fan Nederlân.

## Natuerbad
Yn de wide omkriten stie Soestduinen bekend om it Soester Natuerbad, in fraai lizzend iepenloftswimbad oan de Van Weerden Poelmanwei. It bad waard yn 1933 oanlein yn it ramt fan de wurkferskaffing en yn 1961 yngreven fernijd. Yn 1990 waard it terrein troch de gemeente Soest ferkocht oan in projektûntwikkelder dy't der in golfbaan, in hotel (no it Hilton Royal Park) en inkele appartemintegebouwen sette liet.

## Sport en rekreaasje
It plak leit oan de Europeeske wannelrûte E11, ek wol Marsekreammerpaad of Hannelswei neamd. De E11 rint fan Den Haach nei it easten, op dit momint oant de grins Poalen/Litouwen.
Hollânske Skiekundigen

De **Hollânske Skiekundigen** wie in genoatskip fan seis Amsterdammers dy't mei-inoar oan de ein fan de 18e iuw wichtich skiekundich ûndersyk dienen.

**De Hollânske skiekundigen** wienen:
*Adriaan Paets van Troostwijk (1752-1837), keapman
*Jan Rudolph Deiman (1743-1808), arts
*Pieter Nieuwland (1764-1794), literator en wis- en natuerkundige
*Nicolaas Bondt (1765-1796), arts 
*Anthoni Lauwerenburg (1758-1820), apteker
*Gerardus Vrolik (1775-1859), arts

## Skiednis en ûndersyk
Ein 1789 lieten Deiman en Paets van Troostwijk sjen dat wetter mei elektrisiteit te ûntleden is yn wetterstof en soerstof, en dat dy gassen mei-inoar wer wetter foarmje kinne. In jier letter (ein 1790) rjochten Paets van Troostwijk, Deiman en Nieuwland it *Selskip fan de Hollânske Skiekundigen* op, wyls Bondt yn 1791 as fjirde lid by it Genoatskip kaam. Neidat Nieuwland fuortgie nei Leien waard syn plak ynnaam troch Lauwerenburg (1793), en Vrolik waard lid nei it ferstjerren fan Bondt (1796).

De leden fan it selskip dienen tal fan proeven. Sy makken ûnder oaren yn 1794 1,2-digloaretaan út eteen en gloar, dat dêrom eartiids *Oalje fan de Hollânske Skiekundigen* neamd waard. Eteen hjitte destiids dan ek it *oaljefoarmjend gas* (Frânsk: *gaz oléfiant*), wêrfan't de namme *olefinen* foar de alkenen ôflaat is.

De Hollânske Skiekundigen hearden ta de earste oanhingers fan Antoine Lavoisier, fan waans nije skiekundige stelsel sy de foarneamste ferdigeners wienen. Troch harren oarspronklik ûndersyk hawwe hja bydroegen oan de delfal fan de doe hearskjende flogistonteory yn it foardiel fan de nije oksidaasjelear.

## Publikaasjes
**Recherches physico-chymiques* (1792-1794)
**Natuur-scheikundige verhandelingen* (1799-1808)
Reyner Bogerman

**Reyner Bogerman** (Dokkum?, ±1470 - Aken (stêd)Aken, nei 1566) wie in humanist. 

Mei syn wurk *rym-sprekwurden* heart er ta de skriuwers fan de renêssânse. Hy wie de pake fan de lykneamde foarsitter fan de Dordse Synoade, oan twa kear ta pinsjonaris fan de stêd Kampen en tuskentiids sekretaris fan de stêd Grins. Syn broer Johannes waard yn 1531 ta prior fan de Wythearenabdij yn Dokkum oansteld, wylst syn skaai ek betrekkingen hie mei East-Fryslân. Bogerman liet ûnder mear in no yn Göttingen bewarre Ald-Frysk hânskrift nei, mei de wiidweidige titel:

*EULOGIUM SEU TESTIMONIUM IRREFRAGIBILE DE ORIGINE FRISIORUM ET NOMINIBUS EORUNDEM, ITEM DE LOQUELA FRISONICA ADAGIORUM APPENDIX", dat wol sizze: "PLEITREDE OF ONWEERLEGBAAR BEWIJS OVER DE HERKOMST DER FRIEZEN EN HUN NAMEN, GEVOLGD DOOR EEN AANHANGSEL OVER DE FRIESE TAAL.*

It hat de gek mei in sekere Leermens, yn it taheaksel stiet it liet
**Die goede Sinte Donatus**
*Al uth fan Leremens*
*Di friath Sinte Wolburch*
*In da saasche grijns*
*Hi baed har waex*
*Hi baed har flaex,*
*Hi baed paenijen.*
*Nae, qua Sinte Wolburch,*
*Ick wol naet maenije.*
*Kyrio leisson.* 

De patroan fan Leermens, de goede Sint Donatus, woe dus mei Sinte Walburg út it Saksyske Grins frije, mar, hoewol't hy har waaks, flaaks en peinjes as geskink bea, wiisde Sinte Walburg dochs har frijer ôf:

*Neen, ik wil niet trouwen!*

De slotrigel herinnert der oan, dat de dichter fan dit spotfers in tsjerklike meldij misbrûkte, dy't eltsenien blykber koe. De frjemde skriuwwize Leremens lit ús boppedat fermoede, dat it hjir giet oer de meldij by in bekend famkesspul dat yn Fryslân noch wol songen wurdt en dêr't de tekst krekt op past.

Yn Dokkum is in strjitte nei him neamd.
Koos Vorrink

**Jacobus Jan (Koos) Vorrink** (Flaardingen, 7 juny 1891 - Amsterdam, 19 july 1955) wie in Nederlânsk politikus. Hy wie foarsitter fan de Arbeiders Jeugd Sintrale (AJC), de Nasjonaal Sosjalistyske Arbeiders Partij (SDAP) en de Partij fan de Arbeid (PvdA).  

Vorrink wie ûnderwizer yn Flaardingen en Amsterdam, oant hy yn 1920 wurkjen gie foar de  Arbeiders Jeugd Sintrale (AJC), de sosjalistyske jeugdbeweging. Yn 1927 waard hy lanlik foarsitter fan de AJC. Vorrink wie in meislepend reedner, dy't in protte it wurd fierde op talrike sosjalistyske gearkomsten en demonstraasjes. 

Fan 1934 oant 1946 wie Vorrink foarsitter en fan 1935 ôf ek Earste Keamerlid foar de SDAP. 

Yn de Twadde Wrâldkriich siet hy yn it ferset. Nei it lykskeakeljen fan de Nederlânske pars fuortendaliks nei de kapitulaasje, besocht hy ferskate malen in ûndergrûns blêd op te setten. Alle besikings fan him misleare lykwols oant hy Frans Goedhart tsjinkomt; út de gearwurking mei dizze sjoernalist ûntstie Het Parool.

Vorrink en partijgenoat Levinus van Looi rekken belutsen by it Ingelânspiel. Yn 1943 waard hy arrestearre. Hy waard ynternearre yn kamp Haaren en fan dêrút nei it konsintraasjekamp Sachsenhausen brocht. Hy krige der kunde oan in protte oare finzen Nederlânske politisy. Yn dat kamp kaam de trochbraak gedachte ta stân dêr't letter de PvdA út ûntstie.

Nei de oarloch wie Vorrink fan 1946 ôf de earst foarsitter fan de PvdA, en Twadde Keamerlid oant 1954.

Koos Vorrink is de heit fan de eardere PvdA-minister Irene Vorrink.