Wieringen

**Wieringen** (Westfrysk: *Wirringen*) is in earder Waadeilân en in eardere gemeente yn de Kop fan Noard-Hollân. De foarnaamste plakken binne Hippolytushoef en Den Oever; lytsere plakjes binne Easterlân en Westerlân en útbuorrens as De Haukes en Stroe. Noardlik fan Wieringen leit de sânplaat Balchsân. 

Op 1 april 2011 wennen yn 'e gemeente Wieringen neffens it Sintraal Buro foar de Statistyk (CBS) 8.585 minsken. Op 1 jannewaris 2012 fúzjearre de gemeente Wieringen mei Anna Paulowna, Niedoarp en de Wieringermar ta de nije gemeente Hollâns Kroan. Om't it as earder eilân fan âlds isolearre wie, wurdt der noch altyd it eigen Eilânwestfryske dialekt sprutsen, it Wieringsk.

It lânskip fan Wieringen is net hielendal flak: it wurdt karakterisearre troch stowâlen fan balstienliem, dy't yn de Saale-iistiid foarme binne. Sa om-ende-by 1200 is Wieringen in eilân wurden as gefolch fan opienfolgjende stoarmfloeden. 

## Namme
De namme Wieringen hat neat mei (see)wier te krijen en is ôflaat fan it Aldfryske 'wîr' dat hichte betsjut. Der wurdt foar it earst nei de namme ferwiisd yn in register fan Frysk guod fan de Abdij fan Fulda út 'e 8e iuw, oerlevere fia de *Codex Eberhardi* fan om 1160 hinne. It gebiet is oantsjut mei de namme *pagus Wroni in terra Fresonum*. It giet om it goa dat njonken it hjoeddeistige Wieringen mooglik ek de Wieringermar en de Wieringerwaard omfieme. Ek leit der in part fan dat gebiet yn dat no de Waadsee en Iselmar binne. Dat goa lei yn in gebiet dy't yn 'e midsiuwen bekend stie as Frisia westlik fan it Fly. Wiron wurdt ek yn 'e guodregister fan 'e Sint-Martenstsjerke yn Utert, dat yn 948 oan kening Otto I oanbean waard, neamd as *terra Wiron*. De hjoeddeistige namme komt foar it earst yn 'e annalen fan Egmond fan 1184.

## Skiednis
### Iere midsiuwen
De oarspronklike bewenners wienen Friezen. Yn 'e 8e iuw gie it goa fan Fryske hannen oer yn Frankysk besit. Karel Martel oermastere Wieringen op de Fryske kening Poppo yn 734 en droech it fruchtgebrûk ôf oan 'e Sint-Martenstsjerke yn Utert. Yn 'e snuorje fan Karel de Grutte leine op leine der op Teksel en op Wieringen wichtige domeinen. Dêr rûn in wichtige hannelsrûte oer it Fly nei Doarestêd, oer Medemblik en Wieringen nei Teksel. De hegere parten fan Wieringen wiene ticht befolke en benammen om Stroe hinne wiene der tsientallen pleatsen.

### Wytsingtiid

In earste oanfal fan 'e Wytsings op Frysk grûngebiet barde yn 810. It tal en fûleindigens fan 'e ynfallen naam tige by tige ta yn 'e twadde helte fan 'e 9e iuw. Troch de fynst fan in sulverskat yn 1996 yn in greidlân by de útbuorren Westerklief waard fêststeld dat Wieringen yn 'e 9e iuw foar in koart skoft de útfalsbasis west hat fan Deenske Wytsings. De sulverskat bestiet út likernôch 1,7 kg sulveren munten, sieraden en sulverstaafkes en is tsjintwurdich yn it Ryksmuseum fan Aldheden yn Leien  te sjen. Letter waarden der noch guon lytsere sulverskatten út deselde snuorje fûn, dy't dat byld befêstigje.

Wieringen wurdt fannijs neamd yn in guodlist fan 'e Utertske Sint-Martenstsjerke út it lêste part fan 'e 9e iuw, dêr't de tsjerke yn opmakket hokker guod dêr yn 'e Wytsingtiid fan ûntnommen binne. It gie om 12 pleatsen yn De Elft (*Alvitlo*) en 72 yn Stroe (*Strude*). Ek de rjochten en heffings op fiskerij yn it Almeare en strânfynsten op Vatrop wiene eigendom fan 'e tsjerke.

Oant yn 'e midsiuwen wie Wieringen ferbûn mei it fêstelân. Argeologyske fynsten út 'e Wieringermar en 'e Amstelmar litte bewenning út dy snuorje sjen. Nei in rige stoarmfloeden yn 'e 12e en 13e iuw waard Wieringen in eilân. Benammen de Alderheljenfloed fan 1170 en de Grutte Stoarm wiene beskiedend. It Marsdjip waard in seegat en it Kreiler Wâld waard troch de see ferswolgen.

### Lette midsiuwen

De Hollânske greve Floaris III ûnderwurp de Friezen fan Wieringen yn 1184, mar dat wie mar far in koart skoft. Hy koe syn macht dêr net hâlde. De Hollânske greven besochten algeduerigen har macht oer it Fryske gebiet westlik fan it Fly ôf te twingen. Lang om let waarden se yn 1284 troch de Hollânske greve Floaris V ferslein. Dy greve oermastere it gebiet en de Fryske befolking waard troch him skatplichtich makke. Yn 1432 krige Wieringen stedsrjochten fan grevinne-wiido Margaretha fan Kleef

Yn 'e 15e iuw wie it ûnrêstich omreden de Hoekske en Kabbeljauske Tsierderijen dêr't Wieringen ek by belutsen rekke. Wieringer boeren diene yn 1425 mei stipe fan Hoekske eallju en Jakoba fan Beieren mei oan in opstân, mar dy waard delbêde. Wieringen krige dêr in boete fan 5.000 kroanen mei oplein. Yn 1491 briek der fannijs ûnrêst út ûnder de boeren yn it Kinnermerlân en West-Fryslân. Albrecht fan Saksen sloech dy opstân del. Yn 1515 krigen de Wieringers fan greve Karel V it rjocht te bedykjen en wetterskippen oan te stellen. 

### Iermoderne tiid
Yn it begjin fan 'e 16e iuw waard Wieringen bedrige troch de Arumer Swarte Heap fan Grutte Pier. Yn 1522 plonderen Gelderske soldaten it eilân. Yn 1572 waard it eilân troch Wettergeuzen tamtearre. Itselde jiers rekke it skip fan Geuzelieder Treslong fêstferzen foar Wieringen en waarden 17 matroazen troch de Wieringers deadien. Lang om let warad help oanbean nei't Treslong tasein hie gjin wraak te nimmen. As bewiis fan trou oan dy tasizzing soe Treslong syn swurd by de tsjerke fan Easterlân efterlitten hawwe.

Doe't grutte stikken fan Noard-Hollân oanmakke waarden, waard it belang fan it heger lizzende Wieringen minder.

Wieringen wie yn 'e tiid fan 'e FEK (1602-1799) it eilân dêr't skippen út East-Ynje bylâns fearen ûnderweis nei de havens fan Amsterdam, Inkhuzen en Hoarn. Om fersprieding fan sykten oan 'e fêstewâl tefoaren te kommen, waarden sike seelju yn karantêne oan 'e westkant fan Wieringen set. Fan 'e 16e iuw oant de Frânske tiid wie it oerladen fan guod fan skippen fan de grutte feart yn lytsere, minder djip stekkende skippen in wichtige boarne fan ynkommen foar de Wieringer befolking. It reekommen fan it Noardhollânsk Kanaal yn 1824 makke dêr in ein oan.

De skiednis fan Wieringen is wurdt skaaimerke troch de algeduerigen striid tsjin it wetter. Nei in grutte dyktrochbrek op 16 febrewaris 1683 moast it eilân in polder opjaan en nei de stoarmfloed fan 1825, dy't yn 'e nacht fan 4 op 5 febrewaris dat jiers tekeargie, hie it eilân te krijen mei soad wetteroerlêst. Yn 1848 waard it ferlerne lân fan 1683 fannijs fan 'e see weromwûn mei it ynpolderjen fan polder Nieuwland.

### Moderne tiid

Yn 'e 19e iuw krige it eilân syn foarried oer de postboat, dy't fan Van Ewijcksluis nei De Haukes fear. As der iis lei wie Wieringen foar inskoft net te berikken. Yn needgefallen waard in iisflet, in iepen boat dy't oer it iis hinne sleept waard, nei de fêste w♂l lutsen om mei de foarried wer nei Wieringen werom te kearen, itjinge in swiere en gefaarlike tocht wie.

Justjes nei de Earste Wrâldkriich wie Wieringen de ballingsoarde foar de Dútske kroanprins Willem. Dy wie mei syn heit keizer Willem II yn novimber 1918 nei Nederlân ta flechte en hie dêr polityk asyl krigen. Op 22 novimber 1918 kaam er ûnder grutte belangstelling oan mei in skip fan Rykswettersteat op it eilân. By syn ferbliuw op it eilân hat er by smid Jan Luyt yn Hippolytushoef learen te smidzjen. Op 10 novimber 1923 kearde er lykwols nei Dútslân werom.

### Gjin eilân mear
Op 31 july 1924 kaam der in ein oan it bestean as eilân doe’t it Amsteldjip mei de Amsteldjipdyk ôfsluten waard fan de Waadsee. Op Wieringen wurdt dy dyk de "Koarte Ofslútdyk" neamd. Yn 1930 kaam ek de eastlike Wieringermardyk klear en dêrmei waard it oanlizzende wetter polder de Wieringermar. De ôfsluting fan de Sudersee waard yn 1932 foltôge mei de echte Ofslútdyk, dy't Wieringen mei de provinsje Fryslân ferbynt. Dy dyk begjint by Den Oever.

It wie ynearsten de bedoeling nei't de Ofslútdyk reekaam, de Suderseespoarwei de provinsjes Noard-Hollân en Fryslân ferbine soe (fan Anna Paulowna nei Harns). Dêr waard doe al rekken mei holden by it oanlizzen fan 'e Amsteldjipdyk. Om't Wieringen winlikenin grutte balstienbulte is dy't meters boppe seenivo leit, dwers troch Wieringen in trasee foar de spoarline te graven oant op deselde hichte fan alletwa ôfslútdiken. Dat ôfgroeven balstien waard brûkt om de Amsteldjipdyk mei oan te lizzen. De spoarline kaam der lykwols net, om't de ynvestearrng finansjeel net út koe. Dy slúf foar it spoar leit dêr hjoed-de-dei noch hieltyd en is goed te sjen by it ynriden fan Wieringen fan 'e Amsteldjipdyk ôf. In part fan it oarspronklik trasee waard it grûnwurk foar de autodyk (N99) dy't Wieringen yn twaen spjalt.

## Wieringerrânemar

Yn 1999 liet de gemeeente Wieringen in stúdzje útfiere nei de helberens foar it ferbreedzjen fan it Amstelmarkanaal ta de Wieringerrânemar. Troch dy mar soe Wieringen fannijs in (skier)eilân wurde. Ek soe de mar as ekologyske ferbiningssône tsjinje kinne. It projekt rôp in soad wjerstân fan boeren, bewenners en natoerorganisaasjes. Nei it ynearsten goedkarren troch Deputearre Steaten fan Noard-Hollân waard, omreden kosten, yn 2010 lang om let ôfsjoen fan it plan.

## Gea
It Wieringer gea wykt tige ôf fan de omkringende polder. Net allinnich it rôljende karakter falt op, it gea is ek oars ynrjochte. De diken en stikken lân kronkelje ferlike mei dy fan 'e polder dêr't dy rjocht binne.

It rôljende lânskip wurdt skaaimerke troch twa driuwwâllen dy't yn it Saalien foarme waarden. Dy balstienliemheuvels rinne as in heuvelrêch oer de lingte fan it eilân, dêr't dy by Westerlân (12 m +NAP) heech is. De balstienliemlaach (morene) is op guon plakken goed 20 meter tsjok. Yn it lêste glasiaal, de Weichselien, waard in laach deksân oer de balstien ôfset. De seespegel wie yn dy tiid lykwols leger, om Wieringen hinne leine grutte gebieten drûch. De balstienliem fan Wieringen waard trochsnien troch slinken. Teiwetter- en drûge dellings wikselen inoar ôf. Noardwestlik fan Stroe en westlik fan Westerlân hat de ynfloed fan 'e see foar kliffen en ouwerwâlen.

Yn it lêste tuskenglasiaal, it Eemien, wie Wieringen mei Teksel ien grut eilân. Yn it holoseen lei foar in lange tiid foarby Wieringen Teksel in strânwâlekompleks dat fan Bergen oant Flylân rûn. It gebiet noardlik fan Wieringen wie in grut kweldergebiet mei sânplaten ôfwiksele mei grutte feangebieten. Hieltyd heger wurdende temperatueren soargen foar teiwetter en in heger wurdende seespegel oant de see in part fan West-Nederlân beduts. Dêr folgen ôfsettings en feanwaaks op dêr't de kustline him mear nei it noardwesten troch ferskode en Wieringen fannijs mei it fêstelân ferbûn rekke dêr't it skielk, yn 'e midsiuwen, wer in eilân waard. It foarkommen fan in driuwwâl mei kliffen komt komselden foar en njonken Wiieringen allinnich te finen yn Gaasterlân en op Urk. Bûtendyks, yn de hjoeddeistige Waadsee, leit in abraazjeflakte, Breehorn, in troch it lâniis skuorde flakte mei in soad balstiennen. Dy flakte en de kliffen, balstienôfsettings en driuwwâlden meitsje fan Wieringen in geologysk nijsgjirrich gebiet. By de heuvel oan 'e westkant fan it eilân waard yn septimber 2004 troch de provinsje Noard-Hollân it tredde geologysk monumint ûntbleate.

### Balstiennen

Hjir en dêr lizze op Wieringen noch balstiennen, dêr't de balstien fan Westerklyf de grutste fan is. De Wieringer balstiennen waarden yn it Saalien troch it iis yn ferskate fazen meifierd út Skandinaavje wei. Hja binne benammen opboud út granyt, kwartsyt en fjoerstien. Guon befetsje fossilen. De flakke kanten litte gletsjerspoaren sjen. De balstiennen waarden yn prehistoaryske tiden brûkt foar begravings. De balstiennen diene, oant noch net sa lang lyn ta, tsjinst as mealstien, waarden brûkt foar it ferswierjen fan fiskesnetten en as freding. Yn dat lêste gefal waarden grutte balstiennen set op trije, fiif of sân lytseren. Dy grinsstiennen waarden troch de Wieringers *dolven* neamd.

### Túnwâlen
Op guon plakken op Wieringen binne noch túnwâlen te sjen. Dy ierden wâlen, almeast likernôch in meter heech, tsjinnen ea as freding en wiene opboud út in kearn fan sân, ôfdutsen mei plaggen. Yn 'e 18e iuw waard it systeem fan miene greidlân opheft en late de ferkaveling ta wyldfoarmige stikken lân, dy't ôffrede wurde moasten om it greid- en ikkerlân te skieden. Op de hegere parten fan it rôljende lânskip op it eilân wie it graven fan sleatten, lykas op oare plakken yn Nederlân brûklik wie, net mooglik en foar houtwâlen woeksen dêr te min beammen. De túnwâlen waarden yn 'e 1930-er jierren troch stekwurk ferfongen. Oarsaak wie de ruilferkaveling, úteinset nei it ynpolderjen fan 'e Wieringermar. Op Teksel binne soksoarte túnwâlen folle better bewarre bleaun en it Tekslesk gea jout de yndruk hoe't Wieringen der yn it ferline útsjoen hie.

## Kultuer

Yn 'e 1950-er jierren publisearre ûndersykster Jo Daan it boek *Wieringer land en leven in taal*. Njonken in stúdzje nei it dialekt, it Wieringsk, befette it boek ek noch in grutte omskriuwing fan 'e Wieringer kultuer. Fanâlds wie Wieringen as eilân in isolearre gebiet, dêr't der ferskate kulturele nijsgjirrigens bestiene. Troch it "eilân ôf" hat Wieringen in soad fan dat kultureel rykdom ferlern, dochs is dêr noch hieltyd typysk Wieringsker gebrûken. Ek de Wieringer pleatsen binne dêr in foarbyld fan.

### Dialekt

It Wieringer dialekt liket bot op dy fan Teksel. De Fryske ynfloed, mear as op dy fan Teksel, goed yn it Wieringsk werom te finen. Hoewol't it Wieringsk dúdlik in Hollânsk dialekt is, binne de spoaren fan it Fryske substraat der noch rûnom yn werom te finen. Ien punt dêr't it Wieringsk ôfwykt fan 'e naust besibbe taalfoarmen, is troch it behâld fan 'e ferlytsingsfoarm -ke. Dat efterheaksel komt nammentlik yn 'e oare Westfryske dialekten net of inkeld yn beskate wurden foar, lykas yn it Tekselske meike ("famke"). It Wieringsk hat lykwols in hiele kategory wurden dy't ferlytse wurde troch -ke derefter te heakjen, lykas skoelke ("skoaltsje"), hauke ("puoltsje", ek yn 'e topografyske namme De Haukes) en huuske ("húske", yn 'e sin fan "lyts hûs"). Ek dûkt dizze foarm op yn it begryp sammelkes, de namme fan in folkje fan ierdmantsjes op Wieringen.
Ek wurden as *bup* (beppe) en *eerpel* (jirpel) litte Fryske ynfloeden sjen.

### Religy

Wieringen is sûnt de Reformaasje foar it meastepart Nederlânsk Herfoarme. Yn 'e folkstelling fan 1854 waaren 1358 herfoarmen, 298 minnisten en 261 roomsk-katoliken teld. Bopepda wie der ien lutheraan en fiif Joaden. Minnisten kamen byinoar yn in pleats/skûltsjerke yn Stroe, dy baarnde yn 1933 ôf. Hjoed-de-dei is foar dy leauwensmienskip allinnich noch mar de yn 1851 boude Fermanje yn Hippolytushoef noch yn gebrûk. De tsjerklikens is yn de gemeente Hollâns Kroan weromrûn oant geod ûnder it lanlik gemiddelde, mear as 60% heart ta de ûntsjerkliken.

Wieringen hat guon bysûndere tsjerken. Fjouwer tsjerkestiftings op it eilân waarden al neamd yn 'e *Commemoratio*, in guodlist fan 'e tsjerke fan Utert út 'e 9e iuw. It giet om de tsjerken fan Easterlân, Westerlân, Hippolytushoef en Stroe. Fan de kapel yn Stroe wie der allinnich it tserkhôf mar fan oer, oant de kapel yn 2016 weropboud waard.

Njonken de fjouwer âldste tsjerken, stie der yn Den Oever fan de 16e iuw ôf de sanemade Gasthûskapel. Dy wie brekfallich wurden, dat dy yn 'e 1960-er jierren stien foar steinôfbrutsen waard en weropboud yn it Suderseemuseum yn Inkhuzen. De âlde sjerkebanken binnelykwols net weropboud, sa't de tsjerke oan 'e binnenkant amper werom te kennen is.

## Plakken

De eardere gemeente Wieringen bestie út de folgjende doarpen:

Utbuorrens binne: Easterklyf, Smerp, Vatrop en Westerklyf
Buorskippen binne: De Belt, Dam, De Elft, De Gest, De Heid, De Hoelm, Hollebalg, Noard-Stroe, Noordburen, Noorderbuurt, De Normer en Zandburen.

### Gemeenteraad
De gemeenteried fan Wieringen bestie út 13 sitten. Hjirûnder stiet de gearstalling fan 'e gemeenteried sûnt 1994 oant de fúzje yn 2012:

## Keppeling om utens
* Hiemside fan 'e gemeente Wieringen (argivearre)
* http://www.pagowirense.nl/wier-ind.asp (deade keppeling)