open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sekondêre-Ioane-Massa-Spektroskopy (SIMS)

**Sekondêre-Ioane-Massa-Spektrometry **(SIMS) is in metoade foar it analysearjen fan oerflakken. Dêrta wurdt it meunster yn fakúm bestriele mei ioanen (lytse ladene dieltsjes). Dêrtroch wurde dan ioanen fan it oerflak fan it meunster losslein, dêr't dan de massa fan woegen wurdt. Dat weagen fan dy saneamde sekondêre ioanen bart yn in massa-spektrometer, dat dan kin de atoommassa fêststeld wurde en men wit, om hokker elemint it giet. De metoade is tige gefoelich en de gefoeligens kin 10-16 oant 10-12 atomen/cm3 bedrage, dat is minder as in miljoenste persint! Dêrmei is de metoade in miljoen kear gefoeliger as Auger-Elektroane-Spektroskopy (AES).

De resultaten krijt men as massa-spektra, hjir b.g. foar nikkel. Dêrby kin men de isotopen apart sjen, hjir dus op atoommasssa's 58, 60, 61, 62 un 64. Gewoanlik stiet de ferhâlding tusken de isotopen fêst, mar yn guon gefallen kin dat oars wêze, b.g. troch nukleêre prosessen. Dat kin men dan oan it SIMS-spektrum sjen.

By it oare spektrum giet it oer fosfor. Dat hat mar ien isotoop (massatal 31), mar opfallend binne lytse pykjes op 62 en 93. Dat binne clusters (kluten) fan twa of trije atomen mei inkelde lading. Dat kin ôfhingje fan de wize fan bestrieljen. No is it minne, dat de pyk op 62 gearfalt mei in isotoop fan nikkel. Op dy wize kinne piken fan ûnderskate eleminten inoar steure en dat is in neidiel fan SIMS. 

In folle grutter neidiel is, dat allinne de ioanen (ladene dieltsjes) metten wurde en dat net goed fêst te stellen is, hoe'n grut part dy fan alle losleine dieltsjes útmeitsje. 
Brûkt men foar it bestrieljen b.g. it edelgas Argon, dan wurde gjin ferbinings foarme en ûntsteane mar in hiel lyts bytsje sekondêre ioanen. Men kin dat ferbetterje troch in bytsje soerstof yn it fakúm ta te litten. Folle gefoeliger wurdt de metoade troch it meunster mei ioanen fan in oar gas te bestrieljen. Der hinget ek folle fan ôf, oft it materiaal fan it meunster sels al in gearstalling, b.g. in oksyde is. Troch al sokke oarsaken kin de gefoeligens fan SIMS mear as in faktor tûzen skille en moat faak mei referinsje-meunsters wurke wurde om noch in bytsje te witten wat men hat.

## Keppeling om utens
* ekfrysk/sims.htm
Sprakelhoutblaujurkje

It **sprakelhoutblaujurkje** (*Celastrina argiolus*) is in flintersoarte yn it skaai fan de beamblaujurkjes (*Celastrina*).

## Foarkommen
De flinter komt hiel algemien yn Nederlân foar. It is dan ek in algemiene stânflinter.

Op de Nederlânske reade list stiet de flinter as *net bedrige*.

## Flinter
De foarwjuklingte is ûngefear 14 mm. De boppekant fan de wjukken is by de mantsjes wetterich blau mei ljochte swarte rânen. By it wyfke is dizze râne breder. De ûnderkant fan de wjukken is sulver mei lytse swarte plakken. De efterwjuk hat gjin eachplakken en gjin sturtsje. 
De flinters frette daudrippen, sappen fan bliedzjende beammen en nektar. De flinter fleant heech yn strûken of beammen. 

## Fleantiid
De flinter is fan begjin maart ôf oant ein juny te sjen. De twadde generaasje tusken heal juny oant oktober. It sprakelhoutblaujurkje fljocht yn twa en soms yn trije generaasjes. 

## Rûp
Jonge rûpen ite foaral knoppen of de fruchten fan de plant. Gruttere rûpen frette ek wol de blêden. De soart oerwinteret as healwaaksrûp tusken de blêden. 

De rûp fret fan de hûnemigershout, stikelhout, hulst, klimop, biezemheide, kattesturt en de flinterstrúk.

## Sjoch ek
* List fan flinters
Shanghai

**Shanghai** (上海 ; pinyin : Shànghǎi) is in stêd fan Sina. De stêd hat 9.838.000 ynwenners. Shanghai is ek in direkt bestjoerde stêd, mei likernôch 22.000.000 ynwenners.
Beamblaujurkjes

De **beamblaujurkjes** (*Celastrina*) is in skaai yn de ûnderfamylje fan de blaujurkflinters (*Polyommatinae*).

## Klassifikaasje
* famylje reachwjukflinters (*Lycaenidae*)
**	ûnderfamylje blaujurkflinters (*Polyommatinae*)
*** tûke echte blaujurkflinters (*Polyommatini*) 
**** skaai **beamblaujurkjes** (*Celastrina*)
*****     *[[Celastrina acesina]]*
*****	 sprakelhoutblaujurkje (*Celastrina argiolus*)
*****     *[[Celastrina carna]]*
*****     *[[Celastrina ceyx]]*
*****     *[[Celastrina echo]]*
*****     *[[Celastrina fedoseevi]]*
*****     *[[Celastrina gigas]]*
*****     *[[Celastrina gozora]]*
*****     *[[Celastrina hersilia]]*
*****     *[[Celastrina huegelii]]*
*****     *[[Celastrina humulus]]*
*****     *[[Celastrina idella]]*
*****     foarjiersblaujurkje (*Celastrina ladon*)
*****     *[[Celastrina lavendularis]]*
*****     *[[Celastrina lucia]]*
*****     *[[Celastrina morsheadi]]*
*****     *[[Celastrina neglecta]]*
*****     *[[Celastrina neglectamajor]]*
*****     *[[Celastrina nigra]]*
*****     *[[Celastrina ogasawaraensis]]*
*****     *[[Celastrina phellodendroni]]*
*****     *[[Celastrina philippina]]*
*****     *[[Celastrina sugitanii]]*

## Sjoch ek
* List fan flinters
Cleveland

**Cleveland** is de namme fan meardere plakken oer de hiele wrâld en ek fan ferskate persoanen.

## Plakken
### Austraalje
*Cleveland (Queenslân)
*Cleveland (Tasmanje)

### Kanada
*Cleveland (Québec)

### Grut-Brittanje
* Cleveland (Ingelân)

### Feriene Steaten
*Cleveland (Ohio), in stêd yn de Amerikaanske steat Ohio
*Cleveland (Alabama)
*Cleveland (Florida)
*Cleveland (Georgia)
*Cleveland (Illinois)
*Cleveland (Minnesota)
*Cleveland (Minneapolis), in wyk yn de stêd Minneapolis
*Cleveland (Mississippi)
*Cleveland (Missouri)
*Cleveland (New York)
*Cleveland (North Carolina)
*Cleveland (North Dakota)
*Cleveland (Oklahoma)
*Cleveland (Tennessee)
*Cleveland (Texas)
*Cleveland (Utah)
*Cleveland (Virginia)
*Cleveland (Washington)

## Persoanen
*Grover Cleveland, President fan de Feriene Steaten, 1885&ndash;1889 en 1893&ndash;1897
*Rose Cleveland, sus fan Grover Cleveland, en de 27e First Lady fan de Feriene Steaten
*Frances Folsom Cleveland, frou fan Grover Cleveland, en de 28e First Lady fan de Feriene Steaten
*Grover Cleveland Aleksander, Amerikaansk honkbalspiler

## Oer
*Cleveland (Middlesbrough), in Britsk histoarysk motorfytsmerk
*Cleveland (Cleveland, Ohio), in Amerikaansk histoarysk motorfytsmerk
*Mount Cleveland, in fulkaan yn de Amerikaanske steat Alaska
Ammianus Marsellinus

**Ammianus Marcellinus** (berne 325-330 – stoarn 391-400) wie in Romeinske skriuwer en skiedkundige fan Gryksk komôf. Hy wurdt sjoen as de lêste fan de grutte skiedkundigen út it Romeinske Ryk, in rige dêr't ek Tasitus en Suetonius by hearre. It wurk fan Ammianus behannelet it tiidrek fan de Romeinske skiednis oant en mei 378. 

## Libben
Ammianus waard berne yn Antiochje, yn in famylje fan begoedige boargers. Al betiid keas hy foar in libben yn it leger en besette dêr in hege posysje by de keizerlike garde. As ofsier die er mei oan de fjildtochten fan Julianus Apostata yn Itaalje, yn Galje en yn it Easten. En yn de jierren 361 oant 363 focht er mei tsjin de Allemannen en de Perzen. 

Nei syn tsjinsttiid yn it leger fêstige hy him sa om-ende-by 390 foar altyd yn Rome en sette doe útein mei it skriuwen fan syn skiedniswurk. Dat die er yn de tiid fan keizer Theodosius I, nei it skrikbewâld fan Falentinianus I.

## Wurk
Ammianus wie in yntelliginte man. Hy hie as militêr in soad meimakke en wie tige objektyf yn syn beskriuwings fan wat der allegearre bard wie. Sa koed er him nei syn festiging yn Rome ûntwikkelje ta in treflik en betroud skiedkundige, dy't him tige bewust wie fan de hege easken dy't steld waarden oan útfiering fan syn taak. 

Wy kinne fan Ammianus allinnich syn rige ***Rerum gestarum libri XXXI***. Fan dat wurk bleaunen de lêste 18 boeken bewarre. Yn it wurk set hy op weardige wize, as de lêste grutte Romeinske skiednisferteller, it histoaryske wurk fan Tasitus foart, begjinnend mei de dea fan keizer Nerva yn 96 en einigjend mei dy fan keizer Falens yn 378.

## Literêre betsjutting
Ammianus Marcellinus joech yn syn boeken mear as allinich in opneamen fan feitlikheden oer de politike foarfallen út de skiednis. Hy beredenearre de wêzentlike wearden fan regearen en ynstellings, joech in psychologyske ferklearring fan de haadpersoanen en wreide bytiden út oer de tastân yn de wrâld en oer de gewoantes fan de folken dy't er yn syn militêre libbensrin meimakke hie. Syn wurk liket dêrtroch in soad op it wurk dat wy kinne fan Tasitus en hat deselfde bittere berêsting oer it ferrin fan de skiednis. It is fral like ûnpartidich en tsjûget fan in romme opfetting. Dêrtroch is it wurk fan Ammianus in betroude boarne foar it tiidrek dêr't hy oer skriuwt. It ienige minpunt fan syn wurk is de skriuwwize dy't er brûkte. Hy hat syn boeken skreaun op in wat tjustere en twongen wize. It sit fol mei Grykske formulearrings, wat derop wiist dat it Latyn net syn memmetaal wie.

## Keppeling om utens
* de folsleine tekst fan de '''Rerum gestarum libri''' yn it Latynsk 
* op dizze side stiet in oare Latyske ferzje
* webstee mei oersetting fan '''Res Gestae" (HISTORIËN)''' yn it Nederlânsk
Frysk heidendom

Under **Frysk heidendom** wurdt it âlde heidenske leauwen ferstien fan de Friezen dat troch harren oant en mei it kerstenjen oanhongen waard. Sy leauden dat de natoer om har hinne behearske waard troch godlike krêften en om't dy kreften faaks yn it lânskip werom te sjen wienen spilen religieuze aktiviteiten bûten in wichtige rol. De Friezen wienen, lykas as alle oare Germaanske folken, oarspronklik in heidensk folk en hawwe dat leauwen frij lang oanhâlden, oant-en-mei de 8e iuw ta. 

Fan it spesifyk heidenske leauwen fan de Friezen is spitigernôch net folle fan bekend. Dêroer bestean amper skriftlike boarnen en de ynformaasje dy't der al is, is hiel summier. Sa witte wy eins allinnich mar dat sy harren goaden fereare hawwe yn bosken en guon fan dy bosken as hillich beskôge waarden. Sy brochten brânoffers oan de goaden, songen tsjoenfersen en dienen kultyske hannelings op stiennen. Ek waarden troch harren fjoer suveringen dien en de deaden fereare. Ut resinte opgravings, yn ûnder oaren Jelsum en by de Aldehou yn Ljouwert, docht bliken dat de heidenske Friezen minsklike bonken ûnder of njonken harren stee begroeven; faaks om de sege fan de goaden of foarâlden te freegjen. 

Oer it Germaanske leauwen is yn it generaal wol mear fan bekend en meast dêrfan giet ek op by de Friezen. Yn de heidenske kultus moat de Fryske kening in wichtige sakrale rol spile hawwe en lykas by harren buorfolk de Saksen waarden by de Friezen ek minske-offers oan de goaden brocht. 

## De ein fan it Heidendom
It binne de Franken west dy't in ein makke hawwe oan it heidenske leauwen fan de Friezen. Sy oermasteren it Fryske Ryk yn 734 en brochten it kristendom nei dizze kontreien. Dôchs wienen it net allinnich Franken dy't it kristlike leauwen preken. De Friezen waarden benammen beynfloede troch Angelsaksyske prekers dy't ûnder beskerming fan Franken hjirhinne kamen. 

De prekers gongen tige yngripend te wurk, want alle Fryske hillichdommen waarden troch harren ferneatige. Der is hielendal neat fan oerbleaun. It ienige dat werom fûn is fan it *Fryske heidendom* binne wat amuletten lykas de alsengems en yn guon plaknammen binne heidenske kultusplakken werom te kennen. 

Lykwols is de kerstening net altyd like flot ferrûn. Neffens de annalen foelen de Friezen in pear kear nei harren iere leauwen tebek. Dat wie yn 716 doe't kening Redbad oermachtich wie, yn 784 yn it tsjintwurdige Fryslân, yn Grinslân en East-Fryslân om-ende-by 793 en sels om 900 hinne kaam it foar dat der Friezen tebek foelen ta it Fryske heidendom. 

De Franken hienen der in soad foar oer om de Fryske bewenners ta it kristlik leauwen oer te heljen. It soenen benammen de eallju wêze, dy't as earsten ree wienen om mei it Frankyske ryk gear te wurkjen en stappen oer nei it kristendom. Al ûnder Pippyn II hawwe de Franken besocht om Fryske eallju oan har te binen troch skinkings te dwaan en troch ferdûbeling fan harren warjild.

## Sjoch ek
* Fryske mytology
* Sêge
* Kerstening fan de Friezen

## Keppeling om utens
Unechte piiptsjettelflinters

De **ûnechte piiptsjettelflinters** (*Alancastria*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de apolloflinters (*Parnassiinae*).

## Klassifikaasje
* Famylje paazjes (*Papilionidae*)
**	*Underfamylje* apolloflinters (*Parnassiinae*)
***	*Skaai* **ûnechte piiptsjettelflinters** (*Alancastria*)
****	*Soarte*:   Alancastria caucasica
****	*Soarte*:   Alancastria cerisyi
****	*Soarte*:   Alancastria cretica
****	*Soarte*:   Alancastria deyrolei

## Sjoch ek
* List fan flinters
Archonflinters

De **archonflinters** of **ûnechte apolloflinters** (*Archon*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de apolloflinters (*Parnassiinae*).

## Klassifikaasje

* Famylje paazjes (*Papilionidae*)
**	Underfamylje apolloflinters (*Parnassiinae*)
***	Skaai: **archonflinters** (*Archon*) 
****Soarte: ûnechte apolloflinter (*Archon apollinus*)
****Soarte: Koerdyske archonflinter (*Archon apollinaris*)
****Soarte: Loerske archonflinter (*Archon bostanchii*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Bûtanflinters

De **Bûtanflinters** (*Bhutanitis*)  binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de apolloflinters (*Parnassiinae*).

## Klassifikaasje
* famylje paazjes (*Papilionidae*) 
**	ûnderfamylje apolloflinters (*Parnassiinae*)
***	skaai **Bûtanflinters** (*Bhutanitis*)
**** gloarje-fan-Bûtan (*Bhutanitis lidderdalii*)
**** ludlowapolloflinter of Ludlows apolloflinter (*Bhutanitis ludlowi*)
**** manfieldtrijesturtflinter of Mansfields trijesturtflinter (*Bhutanitis mansfieldi*)
**** Sineeske trijesturtflinter (*Bhutanitis thaidina*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Oranje sâneachje

De **oranje sâneachje** *(Pyronia tithonus)* is in flintersoarte yn it skaai fan de oranje sâneachjes (*Pyronia*).

## Foarkommen
It Oranje Sâneachje is algemiene stânflinter. De flinter komt yn twa ferskillende gebieten foar. Yn it noardeasten fan Nederlân en in it suden fan Nederlân. Dêr tuskenyn wurdt de flinter hast net sjoen. 

Op de Nederlânske reade list stiet de flinters as no net bedrige.

## Fleantiid
De flinter fleant fan begjin juny ôf, oant ein augustus. De flinter fleant altyd in ien generaasje. 

## Flinter
De wjuklingte fan de flinter is likernôch 16 oant 20 mm lang. De boppekant fan de wjukken is oranje mei brune brede rânen. Yn de wjukpunt sit in swart plakje mei twa witte streekjes deryn. It mantsje hat in grutte swarte geurstreek op de foarwjukken. De flinter is lang dwaande om te sinnebaden. Se sitte dan mei sprate wjukken op strûken, beammen of planten.

Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma male dorsal.jpg|♂   
Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma male ventral.jpg|♂   △  
Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma female dorsal.jpg|  ♀ 
Pyronia tithonus MHNT CUT 2013 3 32 Balma female ventral.jpg|   ♀ △  


## Rûp
De rûp oerwinteret as in healwaaks rûp yn in gerspôle. De rûp fret fan ferskillende soarten gers. 

## Sjoch ek

* List fan flinters
Heidendom

It **heidendom** wurdt beskôge as it iere leauwen fan de minsken. It wurd is foaral in kristlik begryp en hâldt yn it ferearjen fan mear as ien god. Neffens de kristlike optyk wurde alle net-monoteïstyske godstsjinsten dy't net op de bibel basearre binne as *heidensk* beskôge.

## Ier heidendom
De kerstening fan Jeropa wurdt faak foarsteld as in opgong fan it barbarendom nei beskaving, en it heidendom wurdt dêrby faak beskôge as wat minderweardichs dat bestriden wurde moast. Dat de minsken it yn dy tiid oars seagen blykt wol út it grutte tal foar-kristlike gebrûken en feesten dy't yn de kristlike kultuer en religy opnommen binne, bygelyks it peaskefjoer, it peaske-aai, de krystbeam en ferskate aspekten fan it Sinteklazefeest.

## Nijmoadrich heidendom
Tsjintwurdich is der in oplibjen fan it heidendom yn de westerske wrâld, ûnder de namme modern heidendom, Westersk heidendom of neopaganisme, dat bytiden it karakter fan in subkultuer oannimt. It moderne heidendom wurdt opmakke troch in grut tal ûnderskate religyen, en it fynt syn grûn foar in part yn krityk op 'e materialistyske Westerske maatskippij. Besibbe oan dit nijmoadrich heidendom binne wichelroede-rinnen, astrology, holisme en in soad ynteresse yn parapsychologyske ferskynsels.

## Eksterne keppelings
* It tsjintwurdige heidendom yn Nederlân.
* Wurkferbân Tradysje Flaanderen.
* Paganisme.
Pier Pander Museum

It **Pier Pander Museum** is it museum foar de artistyke neilittenskip fan de Fryske byldhouwer Pier Pander (1864-1919). 

It museum, in ûntwerp fan stedsarsjitekt Justus Zuidema, waard oprjochte yn 1954 en is fêstige yn de Ljouwerter Prinsetún, njonken it kafee-restaurant De Koperen Tún. Nei't it wurk fan Pander hieltyd minder populêr waard en it museum en de kolleksje stadichoan fertutearzen, is it gehiel fan twadde helte njoggentiger jierren fan 'e 20e iuw opkreaze en restaurearre. It fernijde Pier Pander Museum waard fannijs iepene op 1 juny 2007, lykas ek de Pier Pandertimpel, in geboutsje op it Noarderbolwurk yn Ljouwert dat yn 1924 boud waard foar it libbenswurk fan Pander, in byldegroep fan fiif marmeren bylden. Sûnt 2007 binne beide gebouwen yn behear by it Histoarysk Sintrum Ljouwert.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Rouen

**Rouen** is de haadstêd fan Normandje en is de haadsted fan it Frânske departemint Seine-Maritime. Yn de stêd wenje likernôch 106.560 minsken en de stêd leit by de Seine.

## Skiednis
Rouen is in âlde stêd mei in soad skiednis. It plakje Rouen bestie al yn 'e tiid fan it Romeinske Ryk en hiet doe fan *Rotomagus*. Yn de tredde iuw kaam der in sit fan de biskop. Wilens de Hûndertjierrige Kriich feroverden de Ingelsen de stêd (1419). Yn 1431 stie der yn Rouen in brânsteapel dêr't Jeanne d'Arc as ketter op deadien (ferbaarnd) is.

## Museums
* it Musée des beaux-arts is it keunstmuseum fan de stêd
* it Musée maritime fluvial et portuaire is in museum oer de skiednis fan de haven en de skipfeart

Ofbyld:SeineMaritimedéc2004_131.jpg|Fakwurkhûs
Ofbyld:SeineMaritimedéc2004_122.jpg|Strjitte yn Rouen
Ofbyld:esc_rouen.jpg|ESC Rouen


## Monuminten
* Katedraal fan Us-Leaffrouwe fan Rouen
* Sint-Audoënustsjerke 
## Berne yn Rouen

* Richard de Bellengues (±1380-1471), sjonger en komponist
* Pierre Corneille (1606-1684), skriuwer
* François-Adrien Boïeldieu (1775-1834), operakomponist
* Théodore Géricault (1791-1824), keunstskilder
* Gustave Flaubert (1821-1880), skriuwer
* Maurice Leblanc (1864-1941), skriuwer
* Marcel Dupré (1886-1971), oargelist en komponist
* Armand Salacrou (1899-1989), toanielskriuwer
* Jean Lecanuet (1920-1993), politikus
* Jacques Rivette (1928-2016), regisseur
* François Hollande (1954), presidint fan Frankryk
* Karin Viard (1966), aktrise
* Barbara Doll (1972), pornoaktrise
* David Trezeguet (1977), fuotballer
* Salah Bakour (1982), fuotballer

## Stedebân
* Hannover (Dútslân)
Piiptsjettelflinters

De **piiptsjettelflinters** (*Zerynthia*) binne in skaai yn de ûnderfamylje fan de apolloflinters (*Parnassiinae*).

## Klassifikaasje
* Famylje paazjes (*Papilionidae*)
**	Underfamylje apolloflinters (*Parnassiinae*) 
***	Skaai **piiptsjettelflinters** (*Zerynthia*) 
**** Spaanske piiptsjettelflinter (*Zerynthia rumina*)
**** súdlike piiptsjettelflinter (*Zerynthia polyxena*)

## Sjoch ek
* List fan flinters
Reade reager

De **reade reager** of poarperreager (*Ardea purpurea*) is in fûgel út de famylje fan de reagers, en út it skift fan de pilekaaneftigen.

## Foarkommen
De reade reager is likernôch 79 sm grut. 

## Fersprieding
Súd- en Súdeast-Jeropa om de Middellânske See hinne, yn 'e Donaudelta en yn Afrika. Fryslân hat alle jieren inkelde briedpearen, en dêrmei is Fryslân it noardlikste briedgebiet foar de reade reager. Yn augustus-septimber trekke de fûgels nei súdlike streken. De reade reager wurdt sûnt 2016 net mear als bedrige besjoun en stiet dêrom net mear op de Nederlânse Reade list fan fûgels.

## Iten
De reade reagers frette benammen fisk yn heldere wetters.

## Taksonomy
De reade reager hat fjouwer ûndersoarten:
* *Ardea purpurea purpurea* - Midden-, Súd en Súdeast-Jeropa, Aazje, Afrika
* *Ardea purpurea bournei* - Kaapverdje, ek wol as aparte soarte *Ardea bournei* besjoun ("Kaapverdyske reager")
* *Ardea purpurea madagascariensis* - Madagaskar
* *Ardea purpurea malinensis* - Súdeast-Aazje


Image:Ardea purpurea.jpg
File:Ardea purpurea MHNT.ZOO.2010.11.53.1.jpg|thumb|Aaien fan *Ardea purpurea*
Moulay Rachid fan Marokko

**Prins Moulay Rachid fan Marokko** (Rabat, 20 april 1970),
folút: Prins Moulay Rachid ben al-Hassan, is in soan fan kening Hassan II fan Marokko en prinsesse Lalla Latifa Amahzoune. Hy is in broer fan kening Mohammed VI fan Marokko. Prins Moulay Rachid is politikolooch en wurksum as diplomaat.

## Keppeling om utens
* Hassan II Golf Trophy
* King of Hearts
* The greatest visionary leader
* Together For a Better World
Germaanje

**Germaanje**, (Latyn: *Germania*) wie it gebiet oan de oare side fan de Ryn en de Donau dêr't de Germaanske stammen wennen. De namme komt fan de Romeinen út de tiid dat sy foar it earst militêr en polityk yn kontakt kamen mei de ynwenners. Tusken 12 f.Kr. en 16 n.Kr. makke it diel út fan it Romeinske Ryk as de provinsje *Germania Transrhenanum*, 'Germaanje oer de Ryn'.

## Earste kontakten mei de Romeinen
De earste kontakten mei Germaanje stamme út de tiid dat Julius Caesar syn militêre kampanjes yn Galje hâlde. Hy hie doe te krijen mei Germaanske stammen dy't fan plan wienen om harren súdlik fan de Ryn te fêstigjen. Neidat er Galje oermastere hie, stiek er yn 55 en 53 f.Kr. twa kear de Ryn oer om de Germanen de macht fan Rome te toanen. Syn relaasje mei de befolking wie lykwols muoisum. 

## Romeinsk Germaanje
Om de grinzen fan it ryk better te ferdigenjen waard ûnder keizer Augustus in begjin makke mei de oermastering fan it gebiet op de rjochter igge fan de Ryn. Troch Drusus waard it gebiet oant de Elbe yn besit nommen as buffer tusken de Germanen en Galje. 

As Drusus yn 9 f.Kr. komt te stjerren, nimt Tiberius syn wurk oer en wurdt der besocht om Germaanje om te foarmjen ta in Romeinske provinsje. De pasifikaasje fan it gebiet ferrint lykwols fan begjin ôf oan muoisum. De Germanen wienen in oarlochssuchtich folk en it Germaanske gebiet wie yn dy tiid noch frijwat ûnherberchsum mei in protte wâlden en sompen. Doe't yn 9. n.Kr. in grut part fan de Germaanske stammen yn ôpstân kaam ûnder lieding fan Herman en de Romeinske legioenen yn it Teutoburgerwâld ferneatigjend ferslein waarden yn de Farusslach, waard it leger útwreide ta acht legioenen. 

Lykwols kaam ûnder keizer Tiberius yn 16 in ein oan de pasifikaasje fan it gebiet troch de Romeinen en waard de polityk fan it meitsjen fan in buffersône loslitten. Reden foar dat loslitten hawwe de eigen ûnderfinings fan Tiberius west yn Germaanje. De Germaanske stammen dy't earder ûnderling slim ferdield wienen, waarden troch de Romeinske oanfallen just twongen gear te wurkjen om meiïnoar de Romeinske legers te kinnen wjerstean. Op grûn dêrfan achte Tiberius de grutte offers dy't dien wurde moasten om it grutte slim tagonklike gebiet te betwingen net mear yn oerienstimming mei de opbringsten. Wylst mar inkele troepen yn Germaanje efterbleaunen, waard it grutste part fan it Romeinske leger weromlutsen efter de Ryn, dat de nije grins waard om Galje te beskermjen. 

## Keppeling om utens
* http://www.clades-variana.com, yn it Dútsk
Pier Pander

**Pier Pander** (20 juny 1864, Drachten - 6 septimber 1919, Rome) wie in Fryske byldhouwer en medaljeur. 

## Libben en wurk
Pier Pander wie in jonkje fan in skippersfamylje. Om't er al jong moai houthyfkje koe, waard er nei Amsterdam stjoerd om foar byldhouwer te studearjen. Letter gong er nei Parys te studearjen. Yn 1885 wûn er de earste Nederlânske Prix de Rome foar byldhoukeunst, mei syn "Stroomnimf". Hy waard dat jier lykwols ek slim siik, wêrtroch er ynfalide waard.

Nei't er better wurden wie fêstige er him yn Rome as byldhouwer. Njonken dat wurk die er lykwols ek munt- en medaljewurk. Sa is er lânlik bekend wurden mei it portret fan de jonge Keninginne Wilhelmina op it Nederlânske muntjild mei muntjier "1898". Ek hat er de Earemedalje for Keunst en Wittenskip foarm jûn. Oarsom waard er sels beneamd ta Ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau.

Pander hie in klassike styl, populêr yn syn tiid, mar net ûnderskiedend genôch om libben te bliuwen by it grutte publyk. Hy hie lykwols in hiel dúdlike fisy op wat keunst wêze moast, en hat dêrtroch ynfloed hân op it grutte tal fan syn kulturele en politike kontakten. Syn fisy woe er ek útdrukke yn syn libbenswurk: in timpel mei dêryn fiif bylden, dy't presys foarmjûn wienen sa't dat nei syn idee dien wurde moast. De stânbylden hat er makke kinnen, en de timpel hat er ûntwerpe litten. By syn libben koe de timpel lykwols net mear boud wurde. Earst fiif jier letter, yn 1924, koe de Pier Pandertimpel op it Ljouwerter Noarderbolwurk iepene wurde.

Pier Pander hie syn wurk neilitten oan de stêd Ljouwert, ta útstalling yn in museum. Dat museum waard yn 1954 it Pier Pander Museum, it earste museum yn Nederlân dêr't wurk fan mar ien keunstner yn útsteld waard.

## Fannijs omtinken
Yn 1999 organisearre Eugenie Boer (1947-2012) in útstalling oer *[[Louis Couperus]] en Pier Pander. twee verwante zielen* yn it Louis Couperus Museum.

2007 waard in manifestaasje hâlden ûnder de titel *Pier Pander - Nederlands beroemdste beeldhouwer (1864-1919)*. Part fan de manifestaasje wie in oersjochtentoanstelling yn it Frysk Museum, de útjefte fan in boek, it fannijs iepenjen op 1 juny 2007 fan de restaurearre Pier Pander Timpel en it Pier Pander Museum en in dokumintêre oer syn libben troch Omrop Fryslân.


De Vervulling. Naar een relief der Koninklijke Zilverfabriek C. J. Begeer, Utrecht. (1909).jpg|*De Vervulling*
Het ontwaken.jpg|*Het ontwaken*
Interieur, beeld van marmer, genaamd Kracht - Leeuwarden - 20399475 - RCE.jpg|*Kracht*
PieterPelPierPander.jpg|Búste fan Pieter Klazes Pel fan Pier Pander


## Sjoch ek
* Pander, it bedriuw
* Klaas Pander, hurdrider

## Keppeling om utens
* Pier Pander Museum.
12 f.Kr.

## Foarfallen
* De Romeinen meitsje in begjin in begjin mei de útwreiding fan it Romeinske ryk rjochting de Elbe; de Romeinske float berikt de Jadeboezem en de Elbe; de Friezen en Sjauken wurde ûnderworpen.
## Berne
* Herodes fan Chalkis, hegepryster en tetrarch (fazalkening) fan Chalkis
* Markus Fipsanius Agrippa Postumus, soan fan Markus Fipsanius Agrippa en Julia Caesaris (stoarn 14)

## Ferstoarn
* Markus Fipsanius Agrippa (51), Romeinsk fjildhear en freon fan Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus) 
* Sekstus Propertius, Romeinsk elegysk dichter
Jadeboezem

De **Jadeboezem** (Dútsk: *Jadebusen*) is in 190 km² grutte see-earm yn de Noardsee foar de kust fan Dútslân. De Jadeboezem is in part fan de Waadsee. De namme komt fan de rivier de Jade dy't yn de boezum útmûnet.

De Jadeboezem is yn de Midsiuwen ûntstien troch in rige stoarmfloeden, dêr't de earste fan de Sint-Julianafloed út 1164 wie. De Jadeboezem krige yn 1725 troch bediking syn tsjintwurdige foarm. Yn 1856 waard de (marine)havenstêd Wilhelmshaven oan de Jadeboezem boud.

Middenyn de Jadeboezem stiet de fjoertoer Arngast op it plak dêr't earder in eilân lein hat.
Fischer

*Fischer (motorfyts), in Amerikaansk motorfytsmerk

## Persoanen mei de achternamme
*Bobby Fischer, in Amerikaansk-Yslânske skaker
*Ernst Otto Fischer, in Dútske skiekundige
*Franz Fischer (SS'er), Sturmbannführer, ien fan de *Fjouwer fan Breda*
*Hans Fischer, in Dútske skiekundige
*Heinz Fischer, In Eastenryks politikus
*Hermann Emil Fischer, in Dútske skiekundige
*Jaap Fischer, in Nederlânske sjonger
*Joschka Fischer, in Dútsk politikus
*Carl August Fischer, in Dútske komponist
Sompeparlemoerflinter

De **sompeparlemoerflinter** (*Euphydryas aurinia*) is in flintersoarte yn it skaai fan de damboerdflinters (*Euphydryas*).

## Foarkommen
De sompeparlemoerflinter stiet op de Nederlânske reade list oanjûn as ferdwûn yn Nederlân. It is dan ek in beskerme soart. De lêste populaasje is yn 1982 ferdwûn. Dizze populaasje wie flakby Utert. De flinter hâldt fan skrale fochtige greiden. Ek hâlde se fan de blaugerzen. De flinter is tige algemien yn Sintraal- en Súd-Jeropa.

## De flinter
De wjuklingte is likernôch 16 oant 22 mm. De boppekant fan de wjukken is swart mei oranje plakken. Dizze oranje plakken kinne op ferskillende manieren oardere wêze. Yn de binnenkant fan de wjukken hawwe de oranje plakken giele stipkes. Op de bûtenkant fan de wjukken hawwe de oranje plakken swarte stipkes.

Euphydryas aurinia MHNT CUT 2013 3 26 Clermont le Fort Dorsal.jpg|Sompeparlemoerflinter
Euphydryas aurinia MHNT CUT 2013 3 26 Clermont le Fort Ventral.jpg|△ Sompeparlemoerflinter


## Fleantiid
De flinter fleant fan begjin maaie oant heal juny. De flinter fleant altyd yn ien generaasje. De flinters wurde hast noait sjoen at se nektar drinke. De mantsjes sykje daliks in wyfke. 

## Rûp
De rûp oerwinteret yn in speanzelsnest. De ferpopping bart yn de fegetaasje. De aaikes wurde yn grutte oantallen ôfset op de blêden fan de weardplant. 

De rûp fret: blauwe knoop, druvekrûd.

## Sjoch ek
* List fan flinters
Rûp

In **rûp** is in larve fan in flinter. Nei in bepaalde perioade komme rûpkes út it aai wei. De lingte fan dizze perioade hinget foaral fan de temperatuer ôf. Sommige flinter aaien binne hiel gefoelich foar fochtichheid. De bêste temperatuer is tweintich graden. As de temperatuer leger wurdt dan duorret it langer foar de aaikes út kommen. 

## De groei
In rûp is in echte yt-masine. Se ite sa folle mooglik blêden en blommen fan harren waerdplant. In rûp is allinnich mar dwaande om te iten of om iten te sykjen. Binnen twa of trije wiken wurde sommige skaaien tweintich kear sa lang en 2000 oant 3000 kear sa swier. De kop wurdt seis kear sa breed. Sels it meast elastyske fel kin sa’n enoarme groei net ferdrage. Derom ferfellet de rûp in oantal kear yn syn ûntwikkeling. De âlde krappe hûd wurdt ôfstrûpt en ferfong troch in nij en rommer fel. It groeistadium tusken twa ferfellingen wurdt instar neamd. Meastal binne er fiif of seis instars. Foar in snelle groei is in soad iten nedich. Dat begjint faak al by de aaiskaal. By guon skaaien is it hiel wichtich foar de rûp om de aaiskaal op te iten, oars gean se dea. 

## Soarten en maten
Rûpen binne der yn ferskillende soarten en maten. Der binne hiele lytsen dy't gongen meitsje yn de blêden. Mar der binne ek rûpen dy't wol 10 sm grut wurde kinne. It lichem fan de rûp bestiet út 13 segminten. De toaraks wurdt troch trije segminten foarme. Elts toaraks segmint hat in pear poaten. De oare segminten wurde abdomen neamd. De poaten fan de abdome segminten befine har meastal op it tredde en sechde segmint. It lichem fan de rûp is faak bedutsen mei hierkes. Dizze hierkes groeie faak op it selfde plak, dus is it in goed werkenningspunt om te sjen fan hokker flinter de rûp is. 

## Gefaarlik libben
Rûpen hawwe in gefaarlik libben. In rûp hat in soad fijannen. Lykas fûgels, mûzen, reptilen, en amfibyen, oare ynsekten en soms frette se elkoar op. Guon skaaien hawwe in ferdigening tsjin al dy fijannen. Se hawwe hierkes dy't brânwûnen jouwe by it oanreitsjen. Der binne ek soarten dy in stank ûntwikkelje kinne lykas de swellesturtflinter. Ek binne der giftige soarten. 

Rûpen libje hiel ferskillend. Guon rûpen libje yn nêsten. Dy nêsten meitsje se yn planten en wurde as beskerming bedutsen mei spinsel. Er binne ek rûpen dy’t yn it wetter libje. In rûp wurdt úteinlik in flinter. Mar der is dan noch neat te sjen fan de wjukken. Mar as jo in folwoeksen rûp in hiele lytse partsjes snije soene dan sjogge jo it begjin fan in wjuk.

Wannear de rûp folgroeid is dan siket er in plakje op om te ferpopkjen. 

## Sjoch ek
* List fan flinters
Chrysalis

As de rûp folwoeksen is dan giet se ferpopkjen. De rûp spint meastal in kokon om har hinne. Krûpt dan út syn lêste rûpehûd wêrnei't de poppehûd oerbliuwt. De pop hinget oan in trie of heakje op in beskut plakje. Poppen hawwe faak in skutkleur. Se kinne har net bewege en moatte dêrom opgean yn de natuer. Guon skaaien lykje op deade blêden, of toarns of tûkjes. By flinters kin it popstadium acht dagen duorje mar ek wol fjouwer jier. Guon flinters bliuwe yn de pop sitten krekt sa lang oant de omstannichheden foar de flinter goed binne. 
As de flinter út de pop komt dan binne de wjukken nog opteard, sêft en ferfrommele. De flinter pompet de wjukken op troch se te bewegen. Dêrnei kin de flinter de wide wrâld yn fleane.

## Sjoch ek
* List fan flinters
Imago (flinters)

De **Imago** is de folwoeksen foarm fan de flinter. Yn dizze foarm hawwe de flinters faak hiele moaie uterlike kenmerken. Fral hawwe guon soarten prachtige kleuren. Sommige skaaien hawwe felle kleuren om fijannen skrikke te litte. De Deipauëach hat bygelyks in stel eagen op de wjukken sitten. Dizze eagen dogge tinken oan in grut bist. In fûgel sil dêrtroch net gau dizze flinter pakke. Se binne bang dat se sels opfretten wurde. Mar oarsom binne der ek flinters dy't krekt skutkleuren hawwe.

Flinters wurde faak sammele. Rûpen kinne allinnich bewarre wurde yn konservearringsmiddels mar in folwoeksen flinter kin jierren bewarre wurde. Salang at nimmen oan de wjukken sit, bliuwe de flinters like moai as libbene flinters.

Flinters kinne fleane yn ferskillende generaasjes. Dat betsjut dat in flintersoart himsels meardere kearen yn it jier fan aai nei flinter ûntwikkelje kin. Dat jildt bygelyks foar de Lytse Wite Koalflinter dy't yn trije of soms fjouwer generaasjes fljocht. Der binne ek flintersoarten dy’t mar ien kear fleane, bygelyks de Sompeparlemoerflinter.

## Sjoch ek
* Imago (biology)
* List fan flinters
Flinteraai

Eltse flinter begjint mei in **aai**. Flinteraaien kist sjen mei it bleate each. Sels de aaien fan de lyste flinters binne relatyf grut. Flinteraaien kinne fan 0.2 oant 4 mm lang wêze. Flinteraaien hawwe in skaal. Dy skaal bestiet út in lyts laachje mei waaks. De waaks foarkomt dat it aaike útdrûget. Dizze waaks wurdt in oantal oeren nei it lizzen drûch. Krekt leine aaikes binne faak giel of grien, letter krije se harren einkleur. Elts aai hat hiele lytse gatsjes. It doel fan dy gatsjes is om it sperma de kâns te jaan om yn it aaike te kommen en it aaike te befruchtsjen. De embryo is omjûn troch aaigiel. 

Aaikes fan flinters kinne der hiel ferskillend útsjen. Soms hawwe aaikes felle kleuren. Dy felle kleuren warskôgje oare flinters om net op deselde weardplant aaikes te lizzen omdat oars de konkurrinsje te grut wurdt. Flinteraaikes hawwe ek ferskillende foarmen. Guon binne gled of rûch. Der binne ek mei richels en holten, hol, bol hoekich en of plat. Alle foarmen komme foar.  

Guon soarten lizze de aaikes ien foar ien. Mar der binne ek soarten dy't grutte oantallen aaikes lizze. Flinters lizze de aaikes meast op in plant dêr't de rûp fan frette kin. Ôfhinklik fan de temperatuer ûntwikkelt it embryo him yn ien oant trije wiken. Dêrnei fret it rûpke him út it aai om ferfolgens te iten fan de weardplant.

Flinters brûke in soarte fan lym om de aaikes fêst te plakken op in blêd of stâle. De lym drûget tige fluch. Wat de gearstalling fan de lym krekt is, is ûnbekend. De rûp brûkt deselde lym by it ferpopkjen.

## Sjoch ek
* List fan flinters
Aai (betsjuttingsside)

"**Aai**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Aai, in dierlik produkt dêr't neikommelingen út ûntsteane, sjoch ek sygoate;
* Aaisel, de froulike geslachtssel dy't nei gearranen mei de manlike siedsel útgroeit ta in nij organisme;
* Aai (film), in Nederlânske film út 1987;
* Aai fan Kolumbus, in útdrukking foar in simpele oplossing foar eat yngewikkelds;
* Russysk aai, in foargerjocht basearre op aai (fieding);
* Ferrassingsaai, snobbers- en boartersguod;
* Peaske-aai, fersierd aai by de Peaskedagen
* Fabergé-aai, in juwiel yn de foarm fan in peaske-aai;
* aai, sêft streakje
313

## Foarfallen
* Keizer Konstantyn de Grutte feardiget it Edikt fan Milaan út:  hy jout de Kristenen folsleine leauwensfrijheid.

## Berne
* Didymus de Bline, Gryksk-Egyptyske teolooch (stoarn 398)
* Lisinius II, caesar en soan fan keizer Lisinius (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* Keizer Diokletianus, dy't yn 305 al ôfgongen wie, stjert yn syn paleis yn Split.
Edikt fan Milaan

Yn it **Edikt fan Milaan** waard yn 313 troch de Romeinske keizers Lisinius en Konstantyn de Grutte regele dat der yn it Romeinske Ryk frijheid fan godstsjinst wêze soe. Sûnt dy tiid koenen de Romeinske boargers sels harren godstsjinst kieze en wienen sy frij yn it beliden dêrfan. De ôfspraken waarden yn in *[[edikt]]* (wet) fêstlein en makken in ein oan de kristenferfolgings. 

De orizjinele tekst is net bewarre bleaun, mar neffens de ier-kristlike skriuwer Laktantius krigen de kristenen ek al harren besittings werom, dy't sy earder kwytrekke wienen by de ferfolgings.

## Boarne
* Laktantius, *De mortibus persecutionibus* (haadstik 38 en 45)
Laktantius

**Laktantius** (Latyn: *Lucius Caelius* (of Caecilius?) *Firmianus Lactantius*) om-ende-by 250 - 325) wie in ier kristlike skriuwer dy't út de Romeinske provinsje Afrika kaam en in tsjinstanner fan de heidenske wiisbegearte wie. Hy wurdt beskôge as de kristlike Sisero.

## Wurk

* *Divinae Institutiones* ("Godlike ûnderwizings"); 
* *Epitome divinarum institutionum* ("Gearsetting fan de godlike ûnderwizings"); 
* *De opificio Dei* ("Oer de wurken fan God"); 
* *De mortibus persecutorum* ("Oer de dea fan de ferfolgers"), beskriuwing fan de libbens- en lijensskiednis en dea fan in oantal Romeinske keizers dy't doedertiids beskôge waarden as warbere ferfolgers fan de kristenen;
* *De ira Dei* ("Oer lilkens fan God").
308

## Foarfallen
* Marsellus I wurdt paus.
* 11 novimber - Op de Konferinsje fan Karnuntum, ûnder lieding fan de eardere keizer Diokletianus wurdt it keizerskip fan it Romeinske ryk opnij ferdield ûnder de keizers Galerius mei Maksiminus Daia (yn it Easten) en Lisinius mei Konstantyn (yn it westen).

## Berne

## Ferstoarn
Westlike Sahara

De **Westlike Sahara** is in gebiet yn Noard-Afrika.

## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch:
* Marokko yn it noarden;
* Algerije yn it westen;
* Mauretaanje yn it noardwesten;
* de Atlantyske Oseaan yn it westen;
* de Kanaryske Eilannen lizze noardwestlik fan de oseaankust. 

It is in woastyngebiet mei in rotseftich en sânich oerflak. El Aaiún is de grutste en wichtichste stêd, mei in befolking sa om-ende-by 198.200 ynwenners. Oare stêden binne Boujdour, Dakhla en Smara.

## Skiednis
Fan 1884 oant 1975 wie it gebiet, dat bestiet út de regio's Saguia el-Hamra en Rio de Oro, in koloanje fan Spanje en waard *Spaanske Sahara* neamd. Sûnt dy tiid is de status fan it gebiet in striidkestje. De Westlike Sahara waard troch Marokko ynlive, mar mei stipe fan Algerije waard op 27 febrewaris 1976 de **Saharaanske Arabyske Demokratyske Republyk** (SADR) útroppen as ûnôfhinklike steat. Lykwols wurdt it grutste part fan it gebiet troch Marokko bestjoerd; likernôch in fiifde part fan it oerflak is yn hannen fan de SADR.
372

## Foarfallen
* Firmus komt yn opstân tsjin it Romeinske ryk en makket de provinsje Afrika ûnôfhinklik.

## Berne

## Ferstoarn
Lisinsje

In **lisinsje** (fan it Latynske wurd *licere*, tastien wêze) is de formele of wetlike tastimming om eat te dwaan. Het wurd kin ek betrekking hawwe op het dokumint wêryn stiet dat die tastimming jûn is. 

## Soarten lisinsjes
In lisinsje hat altiten te krijen mei aktiviteiten dy't ferbean binne foar minsken dy't dêr gjin spesifike tastimming foar hat. Der binne lisinsje foar in ferskaat oan aktiviteiten.

### Lisinsjes fan de oerheid of tafersjochhâlder
Foarbylden foar soksoarte lisinsjes binne:
* in lisinsje om in medysk berop út te oefenjen;
* in lisinsje om alkoholhâldende drank te skinken, bygelyks foar in kafee;
* in fiskerijlisinsje om mei in fiskersskip te fiskjen;
* in lisinsje om in útstjoerfrekwinsje te brûken, bygelyks foar UMTS; 
* in lisinsje om radio- of telefyzje-útstjoerings te fersoargjen (omroplisinsje).
Synonimen foar it wurd 'lisinsje' bine yn dizze foarm: fergunning, konsent, of konsesje.

### Lisinsjes foar in sportbûn
In sportbûn kin oan sporters in persoanlike lisinsje takenne. Dizze lisinsje is nedich om meidwaan te kinnen oan offisjele wedstriden. In foarbyld hjirfan is in bokslisinsje.

### Lisinsje fan de hâlder fan in spesifyk rjocht
Sommige rjochten kinne krigen wurde troch it oanfreegjen fan in oktroai, registraasje yn in bepaald register ensfh. Lisinsjes dy't hjir by hearre binne:
* in lisinsje om in útfining wêr in oktroai opsit te produsearjen;
* in lisinsje om in produkt nei te meitsjen wêrfan it model troch in oar deponearre is; 
* in lisinsje om in bepaalde merknamme foar goederen of tsjinsten te brûken; 
* in lisinsje om planten fan in bepaald ras te kweken (kwekersrjocht).

### Lisinsje fan de auteur fan in wurk
De auteur fan in auteursrjochtlik beskerme wurk krijt automatysk het rjocht te bepalen wa't it iepenbier meitsje of kopiearje mei. It wurk hoecht earst net registrearre te wurden, lykas by in oktroai. De auteur kin in lisinsje jaan om in wurk iepenbier te meitsjen, te kopiearjen, te bewurkjen, te ferhieren, út te lienen of mear in het algemien te eksploitearen. Foarbylden hjirfan binne:
*de softwarelisinsje; 
*de GNU/FDL, dy't foar de Wikipedy jildt; 
*de rjochten dy't de auteur fan in boek of fan in muzykwurk oan in útjouwer jout;
*de rjochten dy't iepenbiere biblioteken hawwe om auteursrjochtlik beskerme wurken út te lienen (sjoch lienrjocht).

## Lisinsjeoerienkomst
In syn simpelste foar bestiet in lisinsje út in ferklearring fan de kant fan de lisinsjejouwer dat de lisinsjenimmer de omskreaune aktiviteit útfiere mei. Yn de praktyk wurdt der meastal in oerienkomst sluten, wêryn de lisinsjejouwer en de lisinsjenimmer - soms eksplisyt, soms ymplisyt - betingsten oerienkomme, wêrûnder de lisinsjenimmer de krigen lisinsje eksploitearre mei.
1795

## Foarfallen
* 16 jannewaris - De Frânsen besette Utert.
* 18 jannewaris - Steedhâlder Willem V ferlit fan Scheveningen út mei syn famylje it lân, en siket asyl yn Ingelân. Yn Nederlân fynt in omkear plak. Mei stipe fan de Frânsen komme de Patriotten werom en stiftsje de Bataafske Republyk.
* 24 jannewaris - De Nederlânske float jout him oer oan de Frânske kavalery yn Den Helder.
* 17 augustus - Slave-opstân op Kurasau, oanfierd troch Tula
* 1 oktober - Nederlân wurdt troch de Frânske Republyk anneksearre. Fryslân hâldt sels op te bestean. It grutste part fan Fryslân wurdt gearfoege mei Grinslân yn it Departemint fan de Iems wylst de Sânwâlden by it Departemint fan de Alde Isel komt.
* 24 oktober - De Tredde Poalske Dieling: de Poalske rompsteat dy't noch oer wie nei de eardere Poalske dielings, wurdt opparte tusken Ruslân, Prusen en Eastenryk. Poalen hâldt op te bestean as in ûnôfhinklik lân.
* 27 oktober - It Ferdrach fan Madrid wurdt sletten. De grins tusken Spanje en de Feriene Steaten wurdt fêstlein, en folget de rin fan 'e rivier de Mississippy.
* *sûnder datum* - Fort Edmonton (Kanada) wurdt stifte troch de Hudsonbaaikompanjy.
* *sûnder datum* - Kening Kamehameha de Grutte ferienet de Hawaï-eilannen ta ien keninkryk.

## Berne
* 15 febrewaris - Ary Scheffer, Nederlânsk-Frânsk keunstskilder († 1858)
* 26 juny - Hessel Brandenburgh, Frysk boekdrukker-útjouwer († 1880)
* 16 septimber - Saverio Mercadante, Italjaansk komponist († 1870)
* 31 oktober - John Keats, Ingelske dichter († 1821)
* 2 novimber - James Knox Polk, presidint fan de Feriene Steaten († 1849)
* 4 desimber - Thomas Carlyle, Ingelsk publisist († 1881)
* 21 desimber - Leopold von Ranke, Dútske skiedkundige († 1886)
;*datum ûnbekend*
*Medisynpylken (*Medicine Arrows*), opperhaad fan 'e Súdlike Sjajinnen († 1876)

## Ferstoarn
* 3 jannewaris - Josiah Wedgwood, Ingelsk pottebakker (* 1730)
* 26 jannewaris - Johann Christoph Friedrich Bach, Dútsk komponist (* 1732)
* 21 maart - Giovanni Arduino, Italjaansk geolooch (* 1714)
* 24 maart - Tako Hajo Jelgersma, Frysk keunstskilder (* 1702)
* 8 juny - kening Loadewijk XVII fan Frankryk (* 1785)
* 31 augustus - François Philidor, Frânske master yn blynskaken (* 1726)
* 19 septimber - Tula, Kurasausk slavelieder (* 17??)
Willem V fan Oranje-Nassau

**Willem V Batavus** (De Haach, 8 maart 1748 - Breunswyk, 9 april 1806), Prins fan Oranje, foarst fan Nassau-Dietz, wie steedhâlder fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen fan 1751 oant 1795.
Erflikheidslear

**Erflikheidslear ** of Genetika is in ûnderdiel fan de biology, dy't har dwaande hâldt mei de erflike eigenskipen: de oanberne ferskillen en oerienkomsten tusken de opienfolgjende generaasjes.
Adriatyske See

De **Adriatyske See** (Italjaansk: *Mare Adriatico*, Sloveensk: *Jadransko morje*/*Jadran*, Kroatysk en Bosnysk: *Jadransko more*, Servysk: *Јадранско море*, Albaneesk: *Deti Adriatik*, Latyn: *Hadriaticum*) is it part fan de Middellânske See tusken it Apenynske Skiereilân en it Balkanskiereilân. De see wurdt fan de Ionyske See skieden troch de Strjitte fan Otranto.

De see wurdt yn it westen begrinzge troch Itaalje en yn it easten troch Sloveenje, Kroaasje, Bosnje, Montenegro en Albaanje.

Der lizze wol mear as 1300 eilannen yn de see, dêr't de measten fan by de eastkust fan de Adriatyske See del lizze, sa as de Dalmatyske Eilannen en de Kvarner-eilannen, dy't allegear ta Kroaasje hearre. Krk en Cres binne dêrfan de grutste eilannen. 

De Adriatyske See hat in trochsneed djipte fan 260 meter en it djipste plak is 1.233 meter djip. It noardlike part, benoarden de line Ancona en Zadar, is de see it minst djip en komt de djipte nearne ûnder de 100 meter út. Besuden de line Bari en Dubrovnik leit de boaiem wol mear as 1.200 meter ûnder seenivo.

Yn it noarden is der in fochtich seeklimaat, neffens de klimaatklassifikaasje fan Köppen Cfa, mei wiete simmers en kêldere en drûgere winters. Yn it súdlike part is der yn de haadsaak in Middellânske Seeklimaat. De temperatuer fan it wetter op seenivo is yn de simmer tusken de 22° en 30° Selsius en yn de winter tusken 12° en 14° Selsius. Yn it noardwesten fan de see wurdt it wetter yn de winter noch kâlder en yn strange winters kin der sels iis foarmje op de ûndjippe parten.

## Stêden
De wichtichste stêden oan de Adriatyske See binne:

* Brindisi
* Budva
* Bari
* Pescara
* Ancona
* Rimini
* Feneesje
* Triëst
* Koper
* Izola
* Bar
* Piran
* Pula
* Rijeka
* Zadar
* Zibenik
* Split
* Dubrovnik
* Durrës
* Florë

Fan al dy stêden hat Triëst de grutste haven.
Afrika (Romeinske provinsje)

**Afrika** wie in provinsje fan it Romeinske Ryk. Yn it lettere Romeinske Ryk (fan keizer Diokletianus ôf) wie der ek in diocese Afrika, in grutter bestjoerlike ienheid dy't fiif provinsjes omfieme, dêr't de provinsje Afrika in part fan wie. De provinsje Afrika bestie rûchwei út Noard-Tuneezje en de Middellânske Seekust yn it westen fan it tsjintwurdige Lybje oant Tripoly.

## Stêden
De stêd Kartago dy't yn 146 f.Kr. troch de Romeinen ferwoaste wie, lei yn dizze provinsje en der wienen ek in oantal oare grutte stêden, lykas Hadrametum, de haadstêd fan Byzacena (tsjintwurdich Sousse, yn Tuneezje) en Hippo Regius (tsjintwurdich Annaba yn Algerije). Foar it grutste part foel it yn Romeinske hannen oan 'e ein fan de Twadde Punyske Oarloch. De rest waard oermastere yn de Tredde Punyske Oarloch.
Weardplant

In **weardplant** of **gasthear** is in plant wêrop in organisme of firus de bestandelen fynt dy't foar syn groei en fermearderjen nedich binne. Sa'n organisme kin in ynsekt, spint, skimmel, healparisitêre of parasitêre plant wêze. Parasitêre planten hearre ûnder oare ta it geslacht Bremraap. De Mistel is in heal parasitêre plant.

## Flinters en planten
Ûnder oaren sprekt men oer in weardplant as de flinter op de plant harren aaikes ôfset. Dit is meastal de plant wêrfan de rûp libbet, lyk as er út it aai is krûpt. Guon flinter lizze harren aaikes net op de weardplant mar yn de buert.

Guon flintersoarten frette allinnich fan ien plant. Mei it ferdwinen fan dy soart plant wêr’t de rûp allinnich fan yt, ferdwynt dan ek dy flintersoarte. It Gintsiaanblaujurkje hat it op dit momint dreech. It Skieppeklokje komt hieltyd minder foar. Derom is de Blauwe Brigade oprjochte.


Ofbyld:Urtica dioica2.jpg|De Grutte Brânnettel is in wichtige weardplant foar guon flinters lykas: Deipauëach en de Nûmerflinter
Ofbyld:Witte kool.jpg||Wite koal is in weardplant foar de Lytse Wite Koalflinter en ek foar de Grutte Wite Koalflinter


## Sjoch ek
* List fan flinters