open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Germerthûs

It **Gemerthûs** of **Jagtlust** wie in earder kleasterbesit by Hantumerútbuorren, oan de súdeast kant fan it doarp yn de bocht fan de Peazens dêre.

## Untstean
Om't de Bernardynske kleasters Klaarkamp en Sion in protte lân yn besit krigen yn de omkriten fan Hantumerútbuorren, waard der besletten om dêr in úthôf te stiftsjen. De omjouwing wie der gaadlik foar; it lei ôfhandich en oer de Peazens koenen de produkten ôffierd wurde.

De úthôf is noait útgroeid ta in kleaster. Wol hawwe der splitsings pleatsfûn. Neist it Germerthûs waard it Nijenhûs stifte. Letter is it nochris splitst. Nijenhûs en Germerthûs bestienen doe elts út twa pleatsen. Germerthûs waard sa opsplit ta it Germerthûs en it Kommerhûs. Fan it Kommerhûs is hjoeddedei lykwols allinnich noch in rige beammen oer; it gebou is yn de tritiger jierren fan de 20e iuw ôfbrutsen.

Letter is de úthôf opheft en waard de grûn ferhierd en foar in part oan de hierder ferkocht. It hierkontrakt fan Germerthûs is bewarre bleaun. Douwe Syurts moast neist de hier fan 33 goudgûnen, in tûne reade bûter (maitiidsbûter) en sied foar in kwart pûnsmiet oan Sion leverje. Boppedat moast er sân weinen turf foar it kleaster út de Dokkumer Wâlden ophelje.

## Wopcke Bartolomeus
Nei 1580 ferfoel it kleasterbesit oan de Steaten. Nei in skoftsje ferkochten de Steaten it âlde kleasterbesit. Eigener waard Wopcke Bartholomeus. Wopcke moat in man fan kwizekwânsje west hawwe. Yn 1651 liet hy der in nije pleats mei in poarte delsette. Oant 1754 is syn famylje der wenjen bleaun. Doe hat de feepest der in ein oan makke. De pleats waard sûnt dy tiid ferhierd.

## De Mokma's
Yn 1794 kochten de sweagers Jan Folkerts en Andries Annes de pleats tegearre. Yn 1798 naam Andries Annes, dy't him letter Mokma neame soe, de pleats allinne oer. Germerthûs bestie út 129 pûnsmiet. Nei 1820 wreide syn soan Anne Andries Mokma dat noch út mei wat earder kleasterbesit wêze moatten hat. Dêr blykt út dat de Mokma's tûke boeren west hawwe.

Yn 1862 naam Andries Annes Mokma it spul oer fan syn ferstoarne heit. Andries wie frijfeint en mocht graach jeie. Yn 1874 liet er de pleats op 'en nij bouwe. De pleats krige doe de namme 'Jagtlust'. Doe't Andries Mokma yn 1890 ferstoar, urven de bern fan syn suster de pleats. Dy ferhierden him.

## De poarte
Yn 'e folksmûle waard de pleats 'De poartepleats' neamd. De poarte hat der oant 1930 ta stien. Doe is er ôfbrutsen. De slútstien mei WB 1651 derop wurdt bewarre yn in museum te Dokkum.

Germertshûs hie ek it rjocht om boppe yn 'e poarte dowen te hâlden, it hâlden fan in gibbeflecht. Healwylde dowen waarden *gibben* neamd. Twa kear yn 't jier waard it útmjukse. De dowestront waard ferkocht oan kwekers fan tabaksplanten yn Gelderlân en Utert. Ek de dowen waarden dan úttinne. Dowefleis waard as eat bysûnders beskôge. Neffens de registers waarden der 200 pearen dowen holden. De dowen binne der bleaun oant de poarte yn 1930 ôfbrutsen waard. Der wienen doe noch sa'n 100 wylde dowen.

## 20e iuw
Yn 1939 is de pleats ferboud. It karakteristike kop-hals-romptype is doe ferdwûn.
Swiet & Bjuster

**Swiet & Bjuster** wie in Fryske Bluesband en wie aktyf tusken 1992 en 2001

## Skiednis
De Fryske luesband Swiet & Bjuster waard yn 1992 oprjochte troch Oege Reitsma, Jan Roel Hamersma, Brant Visser en Jacob de Boer. De earste trije hienen alris earder mei elkoar spile. 

Se spilen ynearsten noch yn it Ingelsk, mar nei in moanne as wat waard it repertoire folslein Frysk. Bekende nûmers fan de band binne û.o. "De Bank", "Besleine Ruten" en "Bartlehiem Blues", allegear skreaun en bewurke troch gitarist Oege Reitsma. Tekstskriuwer Oege Reitsma komt faak werom op de Dokkumer wâlden en har ynwenners mar skriuwt ek oer de hannel fan de pleatslike keaplju, oer lytse blûne froulju, de Golf diesels (it âlde model). Op de Fryske radio is S & B foaral bekend fan "In jûne yn Grins" (Reitsma), "Hein"(De Boer), en de postume hit "Fordson Dexta Blues", in nûmer fan Jaap Hijma fan de Dochmarwatts. De CD en CD-Rom 'Wolf' kamen tagelyk út by de presintaasje yn doarpshûs De Nye Warf yn Wâlterswâld mei yn it foarprogramma trûbadoer Piter Wilkens. It wie boppedat live te beharkjen op Lonof Radio. Dy dei ferskynde Swiet en Bjuster ek yn it telefyzjeprogramma 'Van gewest tot gewest'. 

Op Liet 93 wûn Swiet & Bjuster de twadde priis. It blueskwartet spile ek wolris mei Anneke Douma yn "It Woanskip".
De groep bestie oarspronklik út Jacob de Boer (sang en mûlharp), Jan Roel Hamersma (slachreau), Oege Reitsma (gitaar en teksten) en Brant Visser (bas). Yn 1997 kaam Erik Schippers (yn 2010 bekend fan Monstertux) der as twadde slachwurker by. Yn desimber 1998 beslút de groep om der mei op te hâlden. Dêrnei giene allinnich Oege Reitsma en Jacob de Boer troch as duo. It duo hâlde yn 2001 der mei op. Jacob spile mei Sytse Wilkens,(de broer fan Piter Wilkens, noch de CD Fakânsjenblues makke.
Oege Reitsma en Brant Visser giene fierder yn Ubrabaya, in band oprjochte troch Jan Dijkstra (Shakey Sam) en Brant Visser. Yn 2013 is dizze band ophâlden. Brant en Oege binne sûnt dy tiid aktyf mei (Nancy and the Sinatras). Jacob de Boer spilet sûnt 2009 mei Wiebe Koudenburg yn it duo Jawier. Jan Roel jout les oan ferskate konservatoaria en spilet ûnder oare mei Nynke Laverman. 

Op 3 jannewaris 2010 joech Swiet & Bjuster twa útferkochte reüny-optredens yn de Kleasterkapel fan Sibrandahûs en op 8 desimber 2018 diene sy dat noch in kear yn De Krúswei yn Damwâld.

## Keppelingen om utens
*nancyandthesinatras.nl
*Swiet en Bjuster by streektaalzang.nl
Doelsport

In **doelsport** is in sport dêr't by besocht wurdt de bal, of wat oars, yn it doel fan de tsjinstanner te spyljen.  Karakteristyk foar doelsporten is dat in spiler de bal by him hâlde kin wylst er sjocht hoe it doel fan de tsjinstander berikke wurde kin. Hast alle doelsporten binne symmetrisk, sadat it spul drekt de oare kant út rinne kin as in partoer de bal oernimt.

De doelsporten kinne, nei de wize fan it spyljen fan de bal, fierder yndield wurde yn fuotsporten, hânsporten en sticksporten.

## Fuotsporten
De fuotsporten litte ta dat de bal mei de fuot spile wurdt. Spyljen mei de hân is tastean, mar is beheind.

* Amerikaansk Fuotbal
* Australysk Fuotbal
* Fuotbal
* Kanadeesk Fuotbal
* Peil
* Rugby

## Hânsporten
By de hânsporten mei de bal net mei de fuot spile wurde, mar moat smiten wurden. Dit hâldt ek yn dat der fan ôfstân op it doel spile wurde moat.
* Hânbal
* Basketbal
* Kuorbal
* Netbal
* Wetterbasketbal
* Wetterpolo

## Stiksporten
By stiksporten hât de spiler in stik yn de hânnen, dêr't er de bal mei spilet. Yn guon fan de sporten makket it materiaal tige fluch spul mûglik.

* Bandy
* Hurling
* Hokky
* Iishokky
* Lakros
* Polo
* Unyhokky
Rugby

**Rugby** is in fuotsport. De sport is ûntstean út de regels foar fuotbal sa't dy yn 1845 foar it earst op papier setten waarden op de skoalle fan Rugby (Ingelân). Tekenjend foar dizze fuotsport is dat de bal wol foarút droegen en skopt wurde mei, mar net foarút smiten wurde kin. De sport is ta in wrâldwiid fersprate sport groeid, mar is foaral populêr yn lannen dy't yn it ferline by it ryk fan Grut-Brittanje hearden.

Fan de oarspronklike regels út binne ferskate ferzjes fan Rugby ûntstean:
* Bûnsrugby
* Sânenrugby
* Unyrugby

Ut deselde oarsprong binne ek oare fuotsporten ûntstean, wêrûnder:
* Amerikaansk Fuotbal
* Kanadeesk Fuotbal

## Keppeling om utens
* Unyrugby fideo.
Jan Althuysen

**Jan Simens Althuysen** (Frjentsjer, 8 desimber 1715 - De Lytse Jouwer, 9 augustus 1763) wie in Frysk predikant en skriuwer.

Althuysen is yn 1715 berne te Frjentsjer as in soan fan Simen Jans Althuysen, dy't wolkjimmer en in foaroansteand boarger fan Frjentsjer wie. Doe't er 26 jier wie is hy begûn mei syn stúdzje teology. Gewoanwei duorre soks sa'n 4 jier, mar Althuysen hat der 9 jier oer dien. Doe hat er syn earste en ienige gemeente krige, De Lytse Jouwer en Boarnwert (1750-1763).

Hy troude op 25 juny 1752 mei Titia Crab of Crabbe. It pear hat gjin bern hân.

Syn heit Simen wie in gelegenheidsdichter yn it Frysk. Syn soan is dêrmei fierder gien. Heit en soan hawwe doe in plan útein setten om de psalmberiming fan Gysbert Japicx ôf te meitsjen.
De Althuysens wienen rimers en gjin dichters. Se folgen de doe gongbere beriming fan de psalms fan Datheen sa as dy doe yn tsjerke songen waarden.
Doe't it klear wie is der in bondel fan gedichten, mei as titel *Fryske Rymlerije* fan de beide Althuysens en fan Gysbert Japicx útkommen. Dêroan tafoege harren beriming fan de 100 psalms mei as titel *David my dy oare lofsangen*. 

Althuysen hat de psalmberiming foarlein oan de klassis Dokkum foar tsjerklike goedkarring. Dy is yn 1755 jûn, mar syn kollega's lieten wol merke dat se der net optein oer wienen. Safier as bekend is der yn tsjerke noait út de bondel songen.

Yn 1957 is de bondel psalms ûnder de titel *Hôndert Psalmen fin David mei dy Tjien Geboaden* troch de Fryske Akademy by Laverman yn Drachten op 'en nij wer útjûn; mei in taljochting fan Chr. Stapelkamp.

De noarddoar fan de tsjerke yn Boarnwert is de oarspronklike doar fan de pastorij fan De Lytse Jouwer. Dêrboppe stiet ek noch in Frysk gedicht fan Jan Althuysen. Dat hat grif in moedige died west om't de tsjerke yn dy tiid al hielendal ferhollânske wie.

Jan Althuysen is yn 1763 yn De Lytse Jouwer ferstoarn.

## Keppeling om utens
*Athuysen by de DBNL
List fan ferneamde komponisten

**List fan ferneamde komponisten**.

### Midsiuwen (oant/mei 14e iuw)

Hildegard von Bingen; Leoninus; Guillaume de Machaut; Perotinus; Bernard de Ventadorn; Philippe de Vitry

### Renêssanse (15e en 16e iuw)

Josquin Desprez; Guillaume Dufay; Carlo Gesualdo; Nicolaas Gombert; Heinrich Isaac; Orlando di Lasso; Johannes Ockeghem; Giovanni Pierluigi da Palestrina; Jan Pieterszoon Sweelinck

### Sântjinde iuw

Franz Ignaz von Biber; Dietrich Buxtehude; Archangelo Corelli; Jean-Baptiste Lully; Claudio Monteverdi; Henry Purcell; Heinrich Schütz

### Achttjinde iuw

Tomaso Albinoni; Carl Philipp Emanuel Bach; Johann Christian Bach; Johann Sebastian Bach; Karl Ditters von Dittersdorf; Georg Friedrich Händel; Joseph Haydn; Wolfgang Amadeus Mozart; Domenico Scarlatti; Carl Stamitz; Georg Philipp Telemann; Antonio Vivaldi

### Njoggentjinde iuw

Ludwig van Beethoven; Alexander Borodin; Johannes Brahms; Anton Bruckner; Frédéric Chopin; Alphons Diepenbrock; Antonin Dvorak; César Franck; Franz Liszt; Felix Mendelssohn; Modest Moessorgski; Niccolò Paganini; Giacomo Puccini; Nikolaj Rimski-Korssakov; Giacchino Rossini; Franz Schubert; Robert Schumann; Johann Strauß jr.; Pjotr Iljitsj Tsjaikovski; Giuseppe Verdi; Richard Wagner; Carl Maria von Weber; Hugo Wolf

### Tweintichste iuw (oant 1945)

Bela Bartók; Alban Berg; Benjamin Britten; Claude Débussy; Duke Ellington; George Gerschwin; Paul Hindemith; Arthur Honegger; Charles Ives; Gustav Mahler; Willem Pijper; Francis Poulenc; Sergej Prokovjev; Sergej Rachmaninov; Maurice Ravel; Erik Satie; Arnold Schönberg; Jean Sibelius; Dmitri Sjostakovitsj; Richard Strauß; Igor Stravinsky; Edgard Varèse; Matthijs Vermeulen; Anton Webern; Ralph Vaughan Williams

### Tweintichste iuw (sûnt 1945)

Louis Andriessen; Luciano Berio; Pierre Boulez; John Cage; Ry Cooder; Phillip Glass; Karl Amadeus Hartmann; Hans Werner Henze; Helmut Lachenmann; John Lennon; Györgi Ligeti; Paul McCartney; Olivier Messiaen; Krzystof Penderecki; Steve Reich; Wolfgang Rihm;Takehito Shimazu; Phil Spector; Karlheinz Stockhausen; Toru Takemitsu; Carl Verbraeken; Jannis Xenakis; Frank Zappa; Bernd Alois Zimmermann
Pepyn de Koarte

**Pepyn de Koarte** (714, Jupille - 24 septimber 768, Saint-Denis) wie fan 751 oant syn dea kening fan de Franken.

## Kening
Pepyn wie de soan fan Karel Martel en Rotrude (690-724). Pepyn hie yn 751 de legermacht yn it Frankyske ryk, en brûkte dy macht om de paus en de Frankyske eallju te twingjen him as kening fan de Franken te erkennen.

## Famylje
Yn 740 troude Pepyn mei Berta mei de Grutte Fuotten. Trije fan harren bern binne opgroeid:
* Karel de Grutte, 2 april 742 - 28 jannewaris 814.
* Karloman, 751 – 4 desimber 771.
* Gisela, 757 – 810. 
Doe't Pepyn yn 768 ferstoarn waarden syn beide soannen keningen fan de Franken.

## Namme
Der wurdt no tocht dat de namme *de Koarte* in oersetflater is. Letterlik moat it *de Lytse* west hawwe. Dat wie dan yn de sin fan *Lytse Pepyn*, jonger as *Jonge Pepyn*, Pepyn fan Herstal, dy wer jonger wie as *Alde Pepyn*, Pepyn fan Lannen.
Tomkes

De **tomkes** (*Troglodytidae*) is in famylje yn it skift fan de moskeftigen. De namme *Troglodytidae* (hoalebewenners) hawwe de fûgels om harren nêst- en ytgedrach, op tsjustere plakken en yn hoalen. It binne mar lytse fûgels, mei in grutte sturt dy't somtiden rjochtomheech holden wurdt. Tomkes binne ûnopfallende fûgeltsje, útsein dat se lûd sjonge. Alle tomkes binne ynsekte-iters.

Der binne 96 soarten, wêrfan allinnich de nammejouwer fan de famylje, it tomke, yn Jeropa libbet. Dy libbet ek yn Aazje. De oare soarten fan de famylje libje in Amearika.

## Klassifikaasje
* *Skift*: moskeftigen (*Passeriformes*)
** *Famylje*: **tomkes** (*Troglodytidae*)
*** *Skaai*: rotstomkes (*Salpinctes*), 1 soarte:
**** rotstomke (*Salpinctes obsoletus*)
*** *Skaai*: kleautomkes (*Catherpes*), 1 soarte:
**** kleautomke (*Catherpes mexicanus*)
*** *Skaai*: tinsnaffeltomkes (*Hylorchilus*), 2 soarten
*** *Skaai*: fluittomkes (*Microcerculus*), 4 soarten
*** *Skaai*: kleurde tomkes (*Cinnycerthia*), 4 soarten
*** *Skaai*: kaktustomkes (*Campylorhynchus*), 15 soarten, dêrûnder:
**** kaktustomke (*Campylorhynchus brunneicapillus*)
*** *Skaai*: sompetomkes (*Cistothorus*), 5 soarten, dêrûnder:
**** siggetomke (*Cistothorus stellaris*)
**** gerstomke (*Cistothorus platensis*)
**** sompetomke (*Cistothorus palustris*)
*** *Skaai*: bewicktomkes (*Thryomanes*), 1 soarte
*** *Skaai*: Kubatomkes (*Ferminia*), 1 soarte
*** *Skaai*: (*Pheugopedius*), 13 soarten
*** *Skaai*: berchtomkes (*Cantorchilus*), 12 soarten
*** *Skaai*: Karolinatomkes (*Thryothorus*), 1 soarte:
****  Karolinatomke (*Thryothorus ludovicianus*)
*** *Skaai*: hûstomkes (*Troglodytes*), 18 soarten, dêrûnder:
**** hûstomke (*Troglodytes aedon*) 
**** mûstomke (*Troglodytes musculus*) 
**** tomke of winterkeninkje (*Troglodytes troglodytes*, ek wol *Nannus troglodytes*)
**** Eastamerikaansk tomke of wintertomke (*Troglodytes hiemalis*, ek wol *Nannus hiemalis*) 
**** Westamerikaansk tomke (*Troglodytes pacificus*, ek wol *Nannus pacificus*) 
*** *Skaai*: tosksnaffeltomkes (*Odontorchilus*), 2 soarten
*** *Skaai*: wytbúktomkes (*Uropsila*), 1 soarte
*** *Skaai*: bamboetomkes (*Thryorchilus*), 1 soarte
*** *Skaai*: bosktomkes (*Henicorhina*), 5 soarten
*** *Skaai*: sjongtomkes (*Cyphorhinus*), 3-4 soarten
*** *Skaai*: (*Thryophilus*), 5 soarten

## Keppeling om utens
* IOC World Bird List, Version 15.1, Mar. 2025
Wurdboek fan de Fryske Taal

It **Wurdboek fan de Fryske Taal** (WFT) is in perioadewurdboek dat de Fryske taal beskriuwt sa't dy bestie fan 1800 oant 1975. It WFT-projekt omfettet alderearst de wittenskiplike beskriuwing fan de wurdskat fan it Nijfrysk (it Frysk sûnt 1800). It wurdboek is twatalich, de ferklearringen wurde jûn yn it Nederlânsk. Mei de tariedings fan it wurdboek waard begûn yn 1938, it jier dat de Fryske Akademy oprjochte waard. It wurdboek yn 25 dielen ferskynde dêrom ek by de Fryske Akademy. It earste diel waard yn 1984 oanbean oan keninginne Beatrix; yn 2006 ferskynde diel 22. It grut Frysk wurdboek befettet sa’n 118.000 trefwurden.  
Nei 51 jier wurk, en 73 jier nei de tariedings, waard diel 25 op freed 11 novimber 2011 presintearre.

Foar Piter Boersma fan de Fryske Akademy is it wurdboek syn libbenswurk as projektlieder en einredakteur. 

Njonken it skriuwen oan it wurdboek wurdt wurke oan de fierdere útbou fan de databank Nijfrysk.

## Eksterne keppeling
* WFT webside
Dokkumer Ie

De **Dokkumer Ie** is in trekfeart dy't fan Ljouwert nei Dokkum rint. It wetter rint troch (of oer de grins fan) de gemeenten Ljouwert, Tytsjerksteradiel, Dantumadiel en Noardeast-Fryslân.

## Skiednis
De Dokkumer Ie is al yn de 13e iuw makke troch it ferbinen fan twa âlde seeslinken. De iene kaam út yn de Lauwerssee en de oare by Ljouwert yn de Middelsee. Trochdat dêr in ferbining tusken makke waard ûntstie de Dokkumer Ie. By de westlike ein fan dy ferbiningsgrêft leit Tergrêft. It stik tusken Tergreft en Burdaard is groeven.

## Betsjutting
De Dokkumer Ie is fan grutte betsjutting foar de ôfwettering fan Fryslân.
De rivier wie in wichtige skipfeartferbining tusken Ljouwert en de Waadsee, oer de Lauwerssee. No is er allinne fan belang foar de plezierfeart. De Dokkumer Ie is ûnderdiel fan de Alvestêdetochtrûte.

## Keppeling om utens
* EELÂN, ynformaasje oer it streamgebiet fan de Dokkumer Ie
Mattheus Bernard Hoogeveen

**Mattheus Bernard Hoogeveen** (Giteren, 28 septimber 1862 - Haarlim, 1941) wie in skoalmaster en betinker fan it lêsplankje aap-noot-mies. Troude yn Ljouwerteradiel op 10 maaie 1890 mei Sjoukje Boelstra (Ljouwert, 6 maaie 1871 - 27 april 1946), dochter fan Johannes Boelstra en Neeltje van der Werf.

Generaasjes binne grut wurden mei de lêsmetoade mei de lêsplanke *aap-noot-mies*. Hoogeveen wie fan 1888 oant 1895 haad fan de iepenbiere skoalle fan Stiens (1888 - 1894). It is frij wis dat Hoogeveen syn metoade útprobearre hat yn Stiens op syn soantsje. Yn 1894 waard er skoalhaad yn Dimter en noch letter direkteur fan in kweekskoalle yn Leien. 

Letter is syn lêsrak mei meiwurking fan Hindericus Scheepstra, Jan Ligthart en de tekener Cornelis Jetses útwurke ta de lêsmetoade *aap-noot-mies*. Hoogeveen wie ek bekend as skriuwer fan lesboekjes foar it oanlearen fan it lêzen.
It Tichelwurk

**It Tichelwurk** is in buorskip op de himrik fan Stiens, tusken Bartlehiem en Wyns oan de Dokkumer Ie yn it Stienzer Aldlân.

## Fabryk
It Tichelwurk is ûntstien om it tichelwurk, ien de fjouwer eardere stienfabriken oan de Ie. De klaai om de Ie hinne wie tige gaadlik foar it bakken fan de reade Fryske stien. It stienfabryk is oprjochte troch Jentsje Wibrandi Csn. It fabryk stie ek bekend as *It Wynzer Tichelwurk*. Yn 1843 wienen dêr 19 folwoeksenen en 11 bern oan it wurk. De produksje wie mear as 2 miljoen stiennen it jier. Ein 19e iuw waard it fabryk ferkocht oan de firma Vermeulen yn Ljouwert, dy’t mear Fryske stienfabriken hie. Om 1920 hinne rûn de ferkeap fan de reade Fryske stiennen efterút. Vermeulen naam doe it beslút om it fabryk yn It Tichelwurk te sluten. Yn 1922 is it fabryk sloopt.

## Skoalle
Yn 1874 krige It Tichelwurk in eigen skoalle mei sa’n 40 learlingen. Nei it sluten fan it fabryk rûn it tal learlingen stadichoan efterút. Yn 1943 naam master J.E. Wetering ôfskie fan It Tichelwurk om’t skoalle ticht gie. De nije skoalle út 1932 stiet der noch as wenhûs.

## It Tichelwurk doetiids

Ofbyld:Stiens Tichelwurk it stienfabryk.wiki.jpg|*In âlde foto fan It Tichelwurk*
Ofbyld:Stiens Tichelwurk ca 1950.wiki.jpg|*It Tichelwurk om 1950 hinne*
Steamreedmakkerij Ruiter

**Steamreedmakkerij Ruiter** wie it earste redensfabryk fan Nederlân. It fabryk waard stifte yn 1860-1861 yn Akkrum, troch Geert Stevens Ruiter. Ruiter wie smid en die de redens derby.

Yn 1889 waard it fabryk oernaam troch syn soan, Geert Ruiter. Under syn lieding waard it bedriuw in slach grutter, en dit wie ek de tiid dat de keninginnereed ûntwikkele waard. Yn 1901 hienen lykwols de beide firmanten, Geert Ruiter en Johannes de Jong, spul, en gong Geert nei Boalsert dêr't er in oare reedmakkerij stifte.

De Jong gie fierder yn Akkrum, hieltiid noch ûnder de namme *G. S. Ruiter*. Yn dy tiid waarden ek oare produkten makke. 

Nei de oarloch, yn 1948, kaam it fabryk mei in hege noar. Dy hat it bedriuw noch mear as tweintich jier makke. By einbeslút moast it bedriuw belies jaan foar de konkurrinsje út Japan en is it fabryk yn 1970 sletten.

De Steamreedmakkerij Ruiter gou as ien fan de bêste reedmakkers fan Fryslân. Sa krige it bedriuw in bryfke fan Keninginne Wilhelmina dy't tige wiis wie mei har redens fan Ruiter. It model dêr't de keninginne op ride waard fan doe ôf de *keninginnereed*. Mar ek koe it bedriuw nei 1942 reklame meitsje mei harren model 36, dêr't *de [[Alvestêdetocht|Alvestêdewedstriden]] fan [[1929]], [[1933]] en [[1942]] op wûn waarden*.
Boer (plak)

**Boer** is in doarp yn de gemeente De Waadhoeke. Boer leit noardeastlik fan Frjentsjer en Doanjum, westlik fan Rie en besuden Tsjummearum. De doarpskearn fan Boer leit om de Marijetsjerke oan de Doanjumerwei, Alde Wei en Miedwei. Troch it doarpsgebiet rint De Rie, dy't eastlik op de Berltsumer Feart en westlik op de Tsjummearumer Feart oanslút.

Mei Doanjum foarmet Boer in twillingdoarp en mei Sweins, Peins, Ried en Skalsum it Frjentsjerter Fiifgea.

Op  hie Boer  ynwenners. 

## Skiednis
Boer ûntstie op in terp dy't by it kerspel fan Skalsum hearde. Ek mei de bou fan in tsjerke tsjin 'e ein fan de 12e iuw foel it plak noch ûnder Skalsum en it wie mear in buorskip as in echt doarp.  

Pas doe't Boer ûnder it parochygebiet fan Doanjum foel waard it as selsstannich plak oantsjut. Yn 1402 waard Boer as *Burstera Rede*, yn 1419 as *thoe dae buere*, yn 1433 as *Buur* en yn 1505 as *Buer* neamd. De plaknamme soe der op tsjutte dat it plak as in hûsterp ûntstie. 

Oars as de oanbuorjende terpdoarpen hat Boer yn de 18e oant 20e iuw hast gjin groei kend. De terp bestiet noch jimmeroan út in pear hûzen, in grutte pleats en de oarspronklik oan Marije wijde tsjerke. Bûten de terp lizze ferspraat noch in pear pleatsen.

Sûnt 2018 leit Boer yn de gemeente De Waadhoeke, dêrfoar lei it yn de gemeente (nij) Frjentsjerteradiel en foar 1984 lei it doarp yn sawol de gritenij as de gemeente Frjentsjerteradiel (Noardertrimdiel).

### Tsjerke

It romaanske tsjerkje datearret út de 12e iuw en is eigendom fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken. Sûnt 1988 wurdt it net mear troch de tsjerklike gemeente brûkt en tsjintwurdich docht it tsjinst as keunstnersatelier. It dekorative portaal stamt fan de net mear besteande Elgersmastate yn 1664.

De pastorij fan Boer is it âldste stiennen wenhûs fan Fryslân.

### Elgersmastate
Sûnt 1400 hat eastlik fan it doarp op it stee fan de Doanjumerwei 11 de Elgersmastate stien, in eardere stins. Yn 1830 wiene de grêften en singels fan de state noch oanwêzich, mar de state sels wie doe al fuort. 

## Mienskip
Boer hat mei it tichtby lizzende Doanjum sûnt april 1969 de feriening Doarpsbelang Doanjum/Boer.

### Feriening(s)
* Aktiviteitenkommisje
* Toanielferiening 't Wouterke
* Keatsferiening 'Moed en Volharding'
* Iislub Neist 'e terp
## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Fjochtsport

In **fjochtsport** is in sport dêr't de oerwinning foarme wurdt troch it oermasterjen fan de tsjinstanner. Lykwols is de oermastering yn de measte tûken symboalysk; minsken wurde net echt mear iepensnien of delslein.

Fjochtsporten kinne opdield wurde yn wapensporten, stjitsporten, wrakselsporten en lûksporten.

## [[Wapensport]]en

By wapensporten wurdt besocht de tsjinstanner mei in wapen te reitsjen en him de krêft om te fjochtsjen te ûntnimmen.
* Jodo
* Kendo
* Skermjen

## [[Stjitsport]]en
By slachsporten giet it derom de tsjinstanner troch stjitten, slaan of skoppen de krêft om te fjochtsjen te ûntnimmen:
* Bokse
* Karate
* Kung-Fu
* Tangsudo

## [[Wrakselsport]]en
Bij wrakselsporten wurdt besocht de tsjinstanner yn de macht te krijen:
* Judo
* Wrakseljen

## [[Mingde styl fjochtsport]]en
By mingde styl fjochtsporten wurdt in kombinaasje fan stjit- en wrakseltechniken brûkt. Almeast giet it om sporten dêr't hast alle techniken yn tastien binne; de wichtichste ferskillen lizze yn krekt hokfoar beheinings der binne.
* Mingde Fjochtskeunsten
* Foet-en-fûst-boksen

## [[Lûksport]]
Lûksporten binne hast klearebare krêftmjittings. Twa siden lûke, of triuwe, en wa 't weilutsen, of weitreaun wurdt, hat ferlern:
* Toulûke
* Stoklûke
Frysk Film Argyf

It **Frysk Filmargyf**, oprjochte yn 1988, hat as doel it Fryske ferline, yn de foarm fan audiofisuele middels te bewarjen. It foarmet in samling fan audiofisuele boarnen, om dy te beskermjen en dy foar eltsenien tagonklik te meitsjen, ûnder oare fia ynternet (sûnt 2006). De kolleksje omfettet yn 2011 mear as 6000 films en fideo's. 

It Frysk Filmargyf wurket gear mei ûnder oare Tresoar en it Histoarysk Sintrum Ljouwert. It FFA is teffens belutsen ny it Noardlik Film Festival.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea

## Ferwizing
* Webstee fan it Frysk Filmargyf.
Minske

In **minske** (*Homo sapiens*) is in minskaap út 'e ûnderfamylje fan 'e echte minskeftigen, dy't rjochtop rint, net in soad hier op it lichem hat en, yn ferhâlding, grutte harsens hat. Troch dy lêste eigenskip hat de minske in beskaving opbouwe kind en dêrtroch kin de minske himsels op in oantal unike kwaliteiten fan de oare dieren ûnderskiede: it brûken fan in komplekse taal en it brûken fan ark.
Resint ûndersyk hat sjen litten dat in pear soarten dieren ek wol in oantal fan dy skaaimerken hat, mar it ferskil yn nivo dat de minske hellet mei syn beskaving is folle "heger".
Radio Waddenzee

**Radio Waddenzee** wie in ynternet- en middenweachradiostasjon, dat fêstige wie yn Harns. 

## Skiednis
Radio Waddenzee waard oprjochte troch de eardere Radio Caroline-diskjockey Sietse Brouwer. It stasjon stjoerde sûnt 30 maart 2007 út oer in antennemêst yn Pitersbierrum. De programma's wiene yn it Nederlânsk en rjochte op de toeristen dy't it Waadgebiet besykje en joegen dêrom in protte toeristyske ynformaasje. It stasjon hie ek drive-in shows. Jûns en nachts waarden de middenweachútstjoerings oernaam troch Radio Seagull.

It foarnimmen wie oarspronklik om fan de simmer fan 2007 ôf út te stjoeren fan in âld Ingelsk fjoerskip ôf, de *Jenni Baynton* of *LV8*. Dêrmei soe Radio Waddenzee de earste offisjeel-erkende permaninte seestjoerder ea yn Nederlân wurde. Novimber 2007 waard de stjoerder op it skip twa kear in pear oeren testen. It die bliken dat de ûntfangst better wie as dy fan de stjoerder út Pitersbierrum. Begjin maaie 2008 hat Radio Waddenzee trije dagen útstjoerd fan de *Jenni Baynton* ôf, dy't doe yn de Waadsee lei. Sûnttiid leit it skip oan de Suderpier fan de Nije Willemshaven yn Harns.

Healwei maaie 2009 gie it skip yn Harns foar in ynspeksje en wat ferbouwings yn dok. Fan 22 maaie oant 5 juny lei it skip by It Gryn en waarden de útstjoerings fan Radio Waddenzee en Radio Seagull dêrwei fersoarge.

Ek yn 2010 en 2011 lei de "Jenni Baynton" yn maaie en/of juny bûtengat. Yn 2012 wie dat ein augustus; de útsjoerings waarden doe ôfbrutsen fanwege it oan de grûn rinnen fan it skip. 

Radio Seagull naam jûns en nachts (19.00-7.00) de middenweachútstjoerings op de 1602 kHz AM oer en stjoerde fan 11 oktober 2012 fan 23 oant 20 oere sels út op de 1395 kHz AM fan de *Jenni Baynton* ôf en stjoert ek fan 1 april 2012 it hiele etmel út op de 6150 kHz yn de 49 meter bân koarte weach.

Radio Waddenzee stoppe 30 juny 2013 mei útstjoeren. Fan dy datum ôf stjoert Radio Seagull it hiele etmel út op 1602 kHz AM.
Fan 21 april 2014 ôf stjoert Radio Waddenzee lykwols fannijs út op 1602 kHz AM fan 7.00 oant 19.00 en kin Radio Seagull dêrom allinne wer jûns en nachts (19.00-7.00) op 1602 kHz útstjoere.

Fan 17 augustus 2014 ôf leit de "Jenni Baynton" wer fiif seemilen út de kust fan Harns en fan 20 augustus o/m 31 augustus 2014 stjoere Radio Waddenzee en ek Radio Seagull beide fan de Waadsee ôf út. Dat ta neitins oan it ferplicht stopjen fan de Nederlânske seestjoerders op 31 augustus 1974.

## Keppelings om utens
* Radio Waddenzee
* Radio Seagull
* Side oer it skip
* Skiednis fan it skip
Holwerter Seis

De **Holwerter Seis** binne de doarpen Raard, Boarnwert, Foudgum, Brantgum, Waaksens en Holwert. De namme waard ein 15e iuw al brûkt foar de doarpen, dy't mei-inoar ûnderhâldsferplichtings hienen foar de Dokkumer Ie. De seis doarpen leinen allegear oan de dyk fan Klearkampster Brêge oer de Ie nei it noarden, nei Holwert ta.
Kanon (muzyk)

In **kanon** is in mearstimmich muzykstik dêr't de liedende stimme troch oare stimmen yn harmony werhelle wurdt.

## Frysk
In bekende Fryske kanon is *It muzyk giet troch de buorren*.

## Ynternasjonaal
In kanon dy't yn ferskate talen oerset is, is it Frânske *Frère Jacques*. It is oerset yn it Dútsk, *Bruder Jacob*, yn it Ingelsk, *Brother John*, yn it Nederlânsk, *Vader Jacob*, en yn noch withoefolle oare talen.

De orizjinele wurden binne:

:Frère Jacques, Frère Jacques,
:Dormez vous? Dormez vous?
:Sonnez les matines, sonnez les matines,
:Ding, daing, dong. Ding, daing, dong.


Yn it Frysk is dat eat as:

:Kom fan bêd ôf, kom fan bêd ôf
:Broer Johan, broer Johan.
:Moast de klokken liede, moast de klokken liede,
:Bim bam bom, Bim bam bom.
Ouster Trijegea

De **Ouster Trijegea** wurdt foarme troch trije doarpen yn de gemeente De Fryske Marren:

* Alde Ouwer
* Ousternijegea
* Ousterhaule

## Beskriuwing
De Ouster Trijegea wurdt as ien mienskip sjoen, alhoewol't de trije doarpen trije offisjele kearnen binne mei in eigen postkoade. It Pleatslik Belang Ouster Trijegeaen komt op foar de belangen fan de bewenners fan de trije doarpen. Skoalle It Trijegeaster Honk yn Ousterhaule is de skoalle foar de trije doarpen.

## Skiednis
De nammen jouwe oan dat Alde Ouwer it oarspronklike doarp is, dêr't letter it nije gea en de hichte (*haule*) út bewenne rekke binne. Worp fan Thabor skriuwt op 26 oktober 1516 lykwols oer de *Ouster vyfgae*, dat faaks hawwe der noch mear doarpen west.

Yn 1741 waard fan de Trijegea de Trijegeaster Feanpolder ynpoldere troch Johan Vegelin van Claerbergen. Yn 1883 waard in part dêrfan de aparte Trijegeasterfeanpolder makke, ta ferfeaning fan it gebiet.

Yn 1972/1973 kaam de gemeente Doanjewerstâl, dêr't de Ouwster Trijegea doe part fan wie, mei in marreplan foar in Trijegeaster Mar. Der waard lykwols bot tsjin it plan protestearre, dat de gemeenterie hat it plan ôfwiisd.

Yn 1984 is de Ouster Trijegea oergongen fan de gemeente Doanjewerstâl, dêr't it de súdeasthoeke fan foarme, nei de gemeente Skarsterlân, dy't yn 2014 wer opgie yn de nije gemeente De Fryske Marren.

## Keppeling om utens
* Side Pleatslik Belang Ouster Trijegeaen
* Facebookside fan de Oustertrijegeaen
Oman

**Oman** of **Omaan** (oant 1970 bekend as *Maskat en Osman*) is in lân yn it West-Aazje. De haadstêd is Maskat en de sultan (en earste minister) fan de absolute monargy is Haitham bin Tariq Al Said sûnt 11 jannewaris 2020.

## Geografy
### Lizzing
Oman wurdt begrinzge troch:
* de Golf fan Oman yn it noarden;
* de Arabyske See yn it easten en suden;
* Jemen yn it súdwesten;
* Saûdy-Araabje yn it westen;
* de Feriene Arabyske Emiraten yn it noardwesten.

### Lânskip

Oman bestiet foar it grutste part út in stiennige woastynflakte, mei yn it noarden in rige bergen (al Jebel al Akhdar). 

By de noardeastkust lâns rint in ûngefear 15 km lange fruchtbere stripe lân. Oan de súdeastkust lizze de grutste stêden fan it lân mei de haadstêd Muskat. 

It kimaat fan Oman is lân ynwerts hjit en skrok en myld by de kust.

## Skiednis
Troch de iuwen hinne wie it lân Oman in sintrum foar hannelers. Yn 1508 waard de wichtige havenstêd Muskat troch de Portegezen beset, en holden der kontrôle oant it oermastere waard troch de Osmanen yn 1659. Oman gong diel útmeitsjen fan it Ottomaanske Ryk. Yn 1741 waarden de Osmanen ferdreaun en kaam de tsjintwurdige sultan-dynasty fan hearskers opsetten, de Abû Saids.

Oan it begjin fan de 19e iuw waakste Oman út ta in macht fan betsjutting, mei besittings yn Perzje, Belûtsjistan en Sansibar, mar stadichoan ferlear it har besittings. Yn 1891 waard Oman in Britsk protektoraat en bleau dat oant 1971. Dat jier waard it ûnôfhinklik mei sultan Qaboes bin Said Al Said al steatshaad.
 
## Demografy
### Befolking
Nei skatting wenne der yn 2005 2.567.000 minsken yn Oman. Dêrmei is it ien fan de tinstbefolke lannen op de wrâld. Lykwols nimt de befolking yn rap tempo ta en sil nei gedachten oer 20 jier ferdûbele wêze. 

Meastepart fan de Omanys stamje ôf fan Arabyske stammen, de Azd en de Nizary. De Azd komme út Jemen en de Nizary út de Nadjd-regio yn Saûdy-Araabje. Harren tradisjonele stammenstruktuer is de hiele skiednis troch bewarre bleaun en pas troch de tsjintwurdige sultan Qabous is it folk feriene. 

Der libje yn Oman ek noch ferskate oare befolkingsgroepen. De saneamde Sansibarys binne neisieten fan Omanys dy't eartiids nei Sansibar lutsen. Sûnt 1970 binne in protte weromkomd. Njonken Arabysk sprekke sy ek Swahily. Fierders wurke der in protte gastarbeiders, dêr't measten fan út Ynje, Banglades, de Filipinen en Sry Lanka weikomme en fral yn de tsjinstferlienende sektor wurkjen. De Jeropeanen, meastal Britten mar ek Nederlanners, wurke by banken of hawwe oar heech kwalifisearre wurk, û.o. yn de oaljeyndustry.

### Religy
Goed 75% fan de befolking is Ibady Moslim, in ortodoks islamitysk leauwen. It is sûnt lange tiid de dominante religy fan it lân. Sûniten en Sjyiten foarme minderheden. 

De net-Moslim religys wurde troch minder as 5 %fan de befolking oanhongen en bestiet benammen út Hindoes, Boedisten, Zoroastrians, Sikhs, Baha'is, en Kristenen. Foaral gastarbeiders binne oanhinger fan dy leauwen.
Swadesh-list Frysk

Dit is in **Swadesh-list** foar it **Frysk**.

In Swadesh-list is in standertwurdlist foar ûndersyk nei taalsibskip, oarspronklik yn it Ingelsk opset troch de antropolooch Morris Swadesh. Dit is in list foar it Frysk. (Lofts stean de nûmers fan de ferkoarte list.)
Berneboek

In **berneboek** is in boek skreaun en útjûn foar bern.

Berneboeken binne oanpast oan de lêzers, de bêrn. Dat betsjut net allinnich dat se oars binne as boeken foar grutte minsken, mar ek dat berneboeken foar lytse bern oars binne as dy foar grutte bern.

Foarbylden fan berneboekerigen:
* Bear Boeloe (3-8 jier)
* De Kameleon (10-12 jier)
* Nijntje (2 jier en âlder)
Reinder Sierks Roorda

**Reinder Sierks Roorda** (Britsum, 15 april 1894 – Ljouwert, 7 novimber 1965) wie in genealooch en skriuwer.

## Libben
Reinder Roorda waard berne yn in grifformearde húshâlding. Hy wie fan syn fak ynspekteur fan in libbensfersekeringsmaatskippij. Al gau kaam syn belangstelling foar de Fryske skiednis en de Fryske beweging nei foaren. Yn it Kristlik Frysk Selskip naam er in grut plak yn. Hy waard in fêste meiwurker fan *De Stim fen Fryslân*. De stikken dy't er dêryn oer Britsum skreau, binne letter bondele as in doarpsskiednis.

Nei 1945 koe Roorda syn wjukken útslaan as genealooch. Yn ferskate Fryske kranten publisearre er stikken oer famyljes en harren ferhâldingen ûnderinoar. Der binne ferskate genealogyske boeken fan syn hân útkommen en hy waard ek faak frege as adviseur oer genealogyske ûnderwerpen.

In oar mêd dêr't Roorda aktyf op wie, wie it skriuwen fan romans en foaral berneboeken. Roorda sleat him oan by it sjenre oer histoaryske persoanen dat ûnder it kristlike folksdiel yn de tritiger jierren fan de 20e iuw populêr wie. Roorda helle lykwols Fryske persoanen nei foaren.

Roorda wie ien fan de oprjochters fan de Kristlik Fryske Folksbibleteek en hat dêrfan jierren foarsitter west. It doel fan de KFFB is foaral om goedkeape Fryske folksboeken út te jaan. Roorda hat dêr sels ek syn bydrage oan jûn.

Roorda wie ek bestjoerslid fan de Provinsjale Parseferiening, de útjouwer fan it Frysk Deiblêd. De namme *De Sneinspetiele* foar de sneonske bylage is troch Roorda optocht.

## Bibliografy
* Sjoch: Digitale Bibliografie Nederlandse Geschiedenis
Psychology

**Psychology**, *sielkunde*, is de wittenskiplike stúdzje nei it hâlden en dragen fan minsken en de mentale prosessen dy't dêrby hearre. 

Ornaris wurdt de psychology as in sosjale wittenskip kategorisearre. It ûndersyksfjild fan de psychology is lykwols breder. Ofhinklik fan it dielmêd of psychologyske perspektyf kin de psychology ek as natoerwittenskip of geastewittenskip yndield wurde. De ûndersiken dy't dien wurde drage by oan de psychologyske teoryen dy't brûkt wurde om it hâlden en dragen fan minsken better begripe te kinnen.

## Skiednis

De skiednis fan de psychology giet werom nei de âldheid. Ferneamde Grykske filosofen út dy tiid binne Thales, Plato en Aristoteles. 

Yn 1879 waard it Ynstitút foar Eksperimintele Psychology oan de Universiteit fan Leipzig oprjochte troch Wilhelm Wundt. Dat momint kin sjoen wurde as it begjin fan de moderne psychology as sosjale wittenskip. As oprjochter fan it Ynstitút foar Eksperimintele Psychology wurdt Wilhelm Wundt de "grûnlizzer fan de eksperimintele psychology" neamd. Gerard Heymans wurdt sjoen as de pionier fan de Nederlânske psychology. Hy rjochte yn 1892 it earste psychologysk labortoarium fan Nederlân op. Yn de jierren nei Wundt ûntwikkelen oare wittenskippers oare perspektiven binnen de psychology lykas Sigmund Freud mei syn psycho-analytyske perspektyf en John Broadus Watson dy't grûnlizzer foar it behaviorisme (gedrachs perspektyf) waard.

## Perspektiven
Binnen de psychology wurde fiif perspektiven ûnderskieden om minsklik dwaan en litten te ferklearjen:
* It (neuro-)biologysk perspektyf (ek wol psychofysiology neamd): It biologysk perspektyf ferklearret it hâlden en dragen fan de minske troch ûndersyk nei wat der yn it brein (sintrale senuwstelsel) en de rest fan it senuwstelsel plakfynt. 
* It behaviorisme (ek wol it gedrachsperspektyf neamd): Dit perspektyf omklammet it sichtbere gedrach (Ingelsk: *behavior*) fan minsken. It behaviorisme sjocht nei it gedrach dat sjoen en metten wurde kin, en de faktoaren dy't dêr ynfloed op hawwe.
* It kognitive perspektyf: Yn de kognitive psychology leit de fokus op it ferwurkjen fan ynformaasje troch de minske. It waarnimmen fan dingen, it ferwurkjen fan kennis yn it minsklike ûnthâld, it oplossen fan problemen en it meitsjen fan plannen foar de takomst. 
* It psycho-analytyske perspektyf: It psycho-analytyske perspektyf ûndersiket de psychologyske ûntjouwing fan it minskelibben; it gedrach dat mooglik ta stân komt troch ûnbewust motiven.
* It fenomenologyske perspektyf: Undersiket hoe't de minske de wrâld om him hinne ûnderfynt en hoe't hy syn plak yn de wrâld sjocht.

## Spesjalisaasjes
Psychology is fierder nei ûnderwerp fan stúdzje ferdield yn ferskate spesjalisaasjes. Foarbylden dêrfan binne:
* Psycho-patology
* Underwiispsychology
* Untwikkelingspsychology
* Sosjale psychology
* Persoanlikheidslear
* Organisaasjepsychology
Saint-Dié-des-Vosges

**Saint-Dié-des-Vosges** is in stêd en gemeente yn it noarddeasten fan Frankryk en leit oan 'e Meurthe. 

## Geografy
De gemeente Saint-Dié-des-Vosges hat 19.251 ynwenners (2023) en in gebiet fan 46,15 km². 

## Bysûndere plakken
* Gotysk kleaster
* Sint Martensjerke
* Museum Pierre-Noël
* Fabrik Claude et Duval (arsjitekt Le Corbusier)

## Universiteit

*Institut universitaire de technologie* (IUT) :
* Elektrotechnyk
* Elektroanika
* Ynformatika

## Ferskaat
Saint-Dié-des-Vosges wie ek it berteplak fan Vautrin Lud (humanist), Jules Ferry (politikus), Jacques Augustin (skilder) en Yvan Goll (dichter en skriuwer).

## Keppelings om utens
* Stêd Saint-Dié-des-Vosges
* Institut universitaire de technologie
Politikology

**Politikology**, ek wol **politike wittenskip** neamd, is de wittenskiplike stúdzje fan 'e polityk. Politike wittenskip is in sosjale wittenskip, dy't him dwaande hâldt mei de stúdzje nei bestjoer en machtsferhâldingen yn en tusken mienskippen.

De politikology omfiemet in tal fan fakgebieten, lykas:
* steatsrjocht
* ynternasjonale betrekkings
* politike filosofy
* politik gedrach
Macht

**Macht** kin omskreaun wurde as it fermogen om eat tsjin wjerstân yn plakfine te litten.

Fan dit fermogen foarmet ûngelikens úteinliks de grûnslach. Minsken dy't folslein gelyk oan elkoar binne, kinne de oar net twinge. De dúdlikste boarnen fan macht binne jild en geweld. Immen dy't mear jild of mear geweld brûke kin as in oar, kin al aardich gau macht útoefenje.

Immen dy't goed mei taal oerwei kin en oaren oertsjûgje kin, kin ek macht útoefenje. Yn 'e sosjology en politikology wurdt sein dat sa'n persoan oer kultureel kapitaal beskikt.
Immen dy't kunde hat oan minsken op ynfloedryke plakken en sadwaande saken regelje kin, kin ek macht útoefenje. Sa'n persoan wurdt fan sein dat er sosjaal kapitaal hat.
Dizze beide foarbylden toane de subtylere boarnen fan macht sa't dy faak yn komplekse mienskippen foarkomme. De teoryen oer kultureel en sosjaal kapitaal meitsje it mooglik om dizze foarmen fan macht te bestudearjen.

In oare omskriuwing fan **macht** is it fermogen ta beynfloeding fan de werklikens.

Werklikens kin hjir de deistige wrâld betsjutte, mar it kin ek lêzen wurde as de werklikens sa't dy troch minsken sjoen wurdt. Koart sein is de betsjutting fan it lêste: minsken hannelje nei harren ideeën oer de wrâld; at jo de ideeën beynfloedzje kinne, kinne jo it hanneljen fan 'e minsken beynfloedzje.
Dizze opfetting wurdt binnen de politikology bestudearre mei de politike discours-analyze, sa't dy troch it wurk fan mei namme Michel Foucault en Jürgen Habermas stal krigen hat. Ek Vaclav Havel skriuwt oer dit soarte fan beynfloeding yn syn essays oer de ferdrukking troch it kommunistysk rezjym yn Tsjecho-Slowakije.
Yn 'e psychology wurdt beynfloeding bestudearre binnen de kognitive psychology en de sosjale psychology. Hjir giet it ûnder oaren oer de stúdzje nei propaganda en de hearrigens-eksperiminten fan Milgram.
Steatsfoarm

De **steatsfoarm** is in typearring fan it bestjoerssysteem dat in lân hat. It jout oan hoe't it regear fan in lân foarme wurdt.

## Aspekten
De steatsfoarm omfettet ferskate aspekten:

### Steatshaad
Nei it steatshaad kin in steat oantsjut wurde as ûnder oaren:
* Keizerryk, mei in keizer.
* Keninkryk, mei in kening.
* Sultanaat, mei in sultan.
* Republyk, mei in presidint.

### Steatsynrjochting
De steatynrjochting jout oan wa't it liederskip fan it lân hat:
* Teokrasy - in god is de lieder, of goaden binne de lieders.
* Diktatuer - ien persoan hat it persoanlik liederskip.
* Monarchy - ien persoan hat it erflike liederskip.
* Oligargy - in lytse groep hat it liederskip.
* Aristokrasy - dy dy't der geskikt foar achte wurde, hawwe it liederskip.
* Demokrasy - eltsenien hat diel oan it liederskip.

### Regearfoarm
De regearfoarm jout oan hokfoar orgaan regearret:
* Monarch
* Parlemint
* Lândei
* Folksrieden

### Fertsjinwurdiging
De fertsjinwurdiging jout oan hoe dejingen dy't diel oan it liederskip hawwe, ynfloed op it regear útoefenje kinne:
* Absolút - it regear funksjonearret sûnder ynfloed fan oaren.
* Betrieme - der is ynfloed op it regear fia fertsjinwurdiging.
* Streekrjocht - eltsenien dy't diel oan it liederskip hat, hat ek sels ynfloed.

### Grûnslach
De grûnslach fan it regear jout oan wêr't de beslissings fan it regear op bassearre wêze moatte:
* Grûnwet
* Islam
* Kommunistysk manifest

### Steatferbân
It steatferbân jout oan hoe't de territoriale parten fan in steat har ta inoar en ta it sintrale regear ferhâlde. Yn dit gefal wurdt bygelyks sjoen nei de mate fan autonomy dy't de ûnderdielen fan de steat hawwe. Sa wurdt er bygelyks sprutsen fan: in ienheidssteat, bûnssteat of steatebûn.

### Steatyndieling
De steatyndieling omfettet ûnder oare hoe't de útfierende macht opdield is tusken de parten fan de steat en it sintrale regear: sintralisearre of desintralisearre.

## Beskriuwing
Fan dizze aspekten kin in koarte omskriuwing makke wurde. Almeast wurde dêrby wêr mûglik eigenskipswurden brûkt. Ek wurdt fan kombinaasjes dy't in soad foarkomme meast mar ien aspekt neamd.

Bygelyks: Nederlân is in *desintrale ienheidssteat mei in konstitúsjonele monargy*. Dêrby is dan weilitten dat dy monarchy in kening hat, en dat it lân njonken in grûnwet ek in parlemint hat, wat it lân betrieme fertsjinwurdiging jout.

Lannen dy't in formele omskriuwing fan harren steatfoarm opstelle, sille dêrby ek allinnich dy aspelten neame dy't hja wichtich en posityf fine.
Presidint

In **presidint** stiet oan it haad fan in republyk. It wurd kom út it Latyn en betsjut 'foarsitter'  (*pre*: 'foar', *siděre*, 'sitten gean'). De plakferfanger fan in presidint is in fise-presidint.

De ynfloed fan in presidint is net yn elke republyk itselde. Yn bygelyks Dútslân hat de presidint in mear seremoniële funksje, wylst yn 'e Feriene Steaten de presidint de útfierende macht hat. Dat ferskil hinget der ûnder mear fan ôf oft de presidint allinnich steatshaad is as ek regearingslieder. Mar ek tusken steaten dy't njonken de presidint in earste minister hawwe, kin de funksje fan de presidint bot ferskille.

'Presidint' is fierders yn de measte westerske talen de oantsjutting foar in lieder fan in gearkomst, bedriuw, feriening as rjochtbank.
Lettingastate

**Lettingastate** wie in state yn Britsum.

De state bestiet net mear mar hat eartiids stien op rûchwei de hoeke fan de hjoeddeistige Menno van Coehoornwei en de Wythústerwei. It wie as hûs 12 pûnsmiet grut en der hearde ek noch 100 pûnsmiet lân by. Allinne it *Boskhûs* is der noch fan oerbleaun.

Yn 1641 wie Lettingastate it bertehûs fan Menno van Coehoorn.

## Keppeling om utens
* Lettingastate op www.stinseninfriesland.nl
Taco Roorda

**Taco Roorda** (Britsum, 19 july 1801 – Leien, 5 maaie 1874) wie in letterkundige,

Taco Roorda studearre yn Grins teology. Yn 1824 sleat er syn stúdzje ôf mei in promoasje ta doktor. It jier dêrop krige er in Grinzer earedoktoraat yn de letteren. Ynearsten waard Roorda dûmny yn Lytsegast yn Grinslân.

Yn 1828 waard Roorda professor yn de Easterske talen te Amsterdam. Yn 1835 ferwiksele er Amsterdam mei Delft. Syn learopdracht wie dêr taal-, lân-, en folkekunde yn Nederlânsk-Ynje. Yn 1864 waard Roorda professor oan de Ryksynstelling foar Yndyske taal-, lân- en folkekunde te Leien.

Roorda, waans namme no noch yn fakrûntes neamd wurdt, wie foaral spesjalist yn it Javaansk. Dêrnjonken hat er learboeken en beskôgings skreaun oer taalkunde en oer teologyske ûnderwerpen.

## Publikaasjes
In kar:
* *Specimen doctrinae theologicae, exhibens commentarios in aliquot Ieremiae loca.* Groningae : apud W. Van Boekeren, 1824. 
* *Javaansche wetten, namelijk de nawålå-pradåtå, de anggĕr-sadåså, de anggĕr-agĕng, de anggĕr-goenoeng en de anggĕr-aroebiroe.* Amsterdam : Johannes Müller, 1844.
* *Javaansch-Nederduitsch woordenboek,* mei J.F.C. Gericke. Amsterdam : Müller, 1847-1952.
* *Over de deelen der rede en de rede-ontleding of logische analyse der taal, tot grondslag voor wetenschappelijke taalstudie.* Ljouwert : G.T.N. Suringar, 1852.
* *Javaansche grammatica, benevens een leesboek tot oefening in de Javaansche taal,* Amsterdam, Johannes Müller, 1855.
* *De Wajangverhalen van På°la-sårå, Pandoe en Raden Pandji,* De Haach: Martinus Nijhoff, 1869.

## Keppelingen om utens
* Biografysk portaal
* Biografyen, wurken en teksten by de Digitale Biblioteek foar de Nederlânske Letteren (dbnl)
Bot (kompjûter)

In **bot** is in kompjûterprogramma dat him nei oare kompjûters ta yn prinsipe hâldt lykas minsken dat dogge. Systemen dêr't in protte kontakt is mei bots, hawwe lykwols faak ek oanpaste tagong dy't de kommunikaasje tusken de bot en de oare kompjûter ienfâldiger makket.

## WWW
Op it Wrâld-wiid-web binne bots aktyf dy't foar syktsjinsten siden besykje. Nei't de bot sa'n side opfrege hat, krekt as in blêder dat docht, wurdt de side ferwurke foar de syktsjinst. Dêrnei begjint de bot, krekt as in minske dat dwaan koe, de keppelings te folgjen dy't er op de side fynt.

## Wikipedia
Op Wikipedia binne ek bots aktyf, foar bewurkings dy't te ientoanich binne foar minsklike meidoggers. Sa kin bygelyks in bot ynset wurde om de ynwennertallen fan plakken by te wurkjen, of om stobbesiden oan te meitsjen dy't hielendal út tabelgegevens opboud binne..

## Namme
De namme *bot* komt fan *[[robot]]*, in masine dy't him yn prinsipe sa hâldt as in minske.

## Kriminaliteit
Fansels hawwe ek kriminelen it gemak fan in Bot ûntdutsen. Sy meitsje in Botnet om ryk te wurden.
Aldheid

De **âldheid** fan in kultuer omfet alle beskavings dy't oan de hjoeddeiske foarôfgongen binne. Yn it bysûnder omfet de Aldheid alle beskavings dy't foarrinners wienen fan de hjoeddeiske westerkse beskaving.

As begjin foar de âldheid jildt it earste foarkommen fan in oanwiisbere beskaving. Sa'n begjin kin de útfining fan it skrift wêze, mar dat hoecht net altiten sa te wêzen; ek sûnder de ûntwikling fan it skrift kin in kultuer in beskaving foarmje. De ein fan de âldheid leit by it teloargean fan de lêste beskaving foar de hjoeddeiske.

De westerske Aldheid begjint likernôch 5000 f.Kr. mei de ûntwikling fan it skrift. De ein fan de Aldheid is de ein fan de Klassike Aldheid: de fal fan it West-Romeinske Ryk yn 476.

## Sjoch ek
 **** – Wikipedy hat ek in temaside oer de âldheid