Sint-Sofiakatedraal (Veliki Novgorod)

De **Sint-Sofiakatedraal** (Russysk: Софийский собор, *Sofiski Sobor*) waard tusken 1045 en 1050 boud yn it kremlyn fan 'e Russyske stêd Veliki Novgorod. De 38 meter hege tsjerke is ien fan 'e earste stiennen bouwurken fan Noard-Ruslân. De bou markearret it begjin fan 'e Russyske arsjitektuer en is ien fan 'e pré-Mongoalske tsjerken fan de Rûs'.

## Skiednis

De stiennen, fiifkoepelige katedraal waard boud tusken 1045 en 1050, yn opdracht fan Vladimir fan Novgorod, om de 10e-iuwske ôfbaarnde houten katedraal fan biskop Joachim te ferfangen. It fresko fan Konstantyn en Helena by de súdlike yngong is ien fan 'e âldste keunstwurken fan 'e katedraal en waard nei alle gedachten oanbrocht ta oantinken fan 'e wijing op 14 septimber 1050 (of 1052).

De namme *Sofia* ferwiisd foar dizze katedraal net nei in froulike hillige, mar nei it Grykske wurd foar wiisheid; de katedraal waard sadwaande yn neifolging fan 'e Hagia Sofia fan Konstantinopel wijd oan 'e Hillige Wiisheid fan God.

De heechste koepel tusken de fjouwer lytsere koepels waard yn 1408 fergulde. In sechde koepel, dy't tagelyk de grutste is, stiet op in toer dy't nei de hegere galerijen laat. De galerijen joegen yn 'e midsiuwen plak oan 'e skatkeamer en de bibleteek, dêr't Jaroslav de Wize mei begûn op te bouwen. Doe't de bibleteek yn 1859 nei de Otterdokske Akademy fan Sint-Petersburch ferhuze, bestie dy út mear as 1500 wurken. Guon dêrfan datearje út de 13e iuw. 

De koepels krigen harren helmeftige foarm yn 'e jierren 1150, nei't de katedraal fanwegen in brân renovearre wurde moast. It ynterieur waard beskildere yn 1108. Inkelde desennia letter waarden de bûtenmuorren stúkt. De fresko's dy't yn dy tiid oan portalen oanbrocht waarden binne troch de mannichfâldige brannen net goed bewarre bleaun. Yn 'e jierren 1860 waarden dielen fan it ynterieur op 'e nij beskildere; de measte fresko's dy de tsjerke hjoed-de-dei dekorearje stamme út de jierren 1890. De klokkemuorre waard yn opdracht fan aartsbiskop Evfimii II (1429-1458) boud. Deselde aartsbiskop liet yn 1433 ek it fasettenpaleis noardwestlik fan 'e katedraal bouwe. 

In lange tiid hat de Sofiakatedraal ek in nekropolis west; yn 'e tsjerke waarden 47 promininte minsken begroeven. Dêr foelen prinsen, biskoppen, aartsbiskoppen, metropoliten en oare lieders ûnder. De earste begraffenis yn 'e katedraal wie dy fan prins Vladimir yn 1052 en de lêste begraffenis wie dy fan metropolyt Gûrii yn 1912. De measte grêven lizze ûnder de flier fan it Martirjevskaja-portaal (oan 'e súdkant), dat ferneamd waard nei biskop Martirii (1193-1199). De lettere begraffenissen fûnen plak oan 'e noardlike kant fan 'e katedraal. 

Yn 1570 waard de katedraal plondere troch de Opritsjnina fan Ivan de Skriklike, mar neitiid waard yn opdracht fan aartsbiskop Leonid (1572-1575) in renovaasje útfierd. Hy liet de houten stoel foar de tsaar meitsje, dy't oan 'e súdlike kant fan 'e sintrale tsjerke stiet. Fan 'e ljochters dy't Leonid oanskafte bleau der mar ien oer. 

Sûnt it begjin fan 'e 18e iuw residearren de aartsbiskoppen en metroliten fan Novgorod yn Sint-Petersburch (de titel wie *Aartsbiskop (metropolyt) fan Novgorod en Sint-Petersburch*). Tolve fan dy aartsbiskoppen fan Novgorod en Sint-Petersburch (of Leningrad) lizze begroeven yn it Aleksander Nevski-Lavra yn Sint-Petersburch. 

Under de besetting fan Novgorod yn 'e Twadde Wrâldkriich rekke it kremlyn by gefjochten slim skeind. De Spaanske ynfantery liet it mei in fûgel bekroande krús fan 'e grutte koepel helje en foar mear as 60 jier bleau it krús yn it Militêre Museum fan Madrid, oant it op 16 novimber 2004 wer oerdroegen waard oan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke. Troch de kriich rekken de koepels fan 'e katedraal slim skeind en lei it fresko fan Kristus Pantokrator yn pún.  

Yn hiel de Sovjet-tiid bleau de Sofiakatedraal in museum, mar yn 1991 waard it gebou oerdroegen oan 'e Russysk-Otterdokse Tsjerke.

## Ynterieur
#### Ikoanen

De âldste ikoan is nei alle gedachten de ikoan fan de Mem-Gods-fan-it-Teken, in ikoan dat neffens de oerlevering de stêd yn 1169 by de ferdigening tsjin de oanfal fan Sûzdalia (yn dy tiid it gebiet om Vladimir, Sûzdal en Moskou) de oerwinning brocht. De ikoan waard doe troch aartsbiskop Ilja út de Transfiguraasjetsjerke helle om it yn 'e katedraal en op de muorren fan 'e stêd sjen te litten. Njonken de Transfiguraasjetsjerke waard letter yn 'e 17e iuw de Tsjerke fan 'e Ikoan fan de Mem Gods-fan-it-Teken boud, om de ikoan dêr te ferearjen. Yn 'e Sovjet-tiid waard de ikoan bewarre yn it Novgorod Museum (dêr't ek de oerbliuwsels fan biskop Nikita ûnearbiedich yn in pûde leine). De ikoan waard yn 'e jierren 1990 wer oerdroegen oan 'e katedraal en stiet tsjintwurdich by de keninklike doarren fan 'e ikonostaze. Ek tige âld is de ikoan fan 'e Hillige-Wiisheid-fan-God, dat in part wie fan de ikonostaze (op it plak yn de ikonostaze dêr't ornaris de patroanhillige fan de tsjerke hinget). Fan ferskate ikoanen wurdt sein dat se skildere binne troch, of yn opdracht fan, aartsbiskop Vasilii Kalika (1330–1352) en aartsbiskop Iona (1458–1470). Aartsbiskop Makarii (1526-1542) soe de ikoanen fan 'e lytse ikonostaze yn 'e Kapel fan de Berte-fan-de-Mem-Gods skildere ha.

#### Doarren

Troch de iuwen hinne hat de katedraal trije pear ferneamde doarren hân, dy't ûnder de Korsun-, Vasilii- en Sigtuna- (of Płock- of Maagdeburch-) doarren bekend steane. De Korsun-doarren hingje yn 'e westlike tagong fan 'e Kapel fan de Berte-fan-de-Mem-Gods yn 'e súdeastlike hoeke fan 'e katedraal en kamen troch biskop Joakim Korsunianin yn 'e katedraal te hingjen (de namme fan 'e biskop ferwiisd nei bannen mei Korsun op de Krim). De Vasilii-doarren binne yn 1335 skonken troch aartsbiskop Vasilii Kalika, mar mei de plondering yn 1570 waarden de doarren út de katedraal helle en ferhûze nei de residinsje fan tsaar Ivan IV yn Aleksandrov by Moskou, dêr't se noch jimmeroan te sjen binne. De doarren yn 'e westlike tagong (ornearre as de haadyngong fan 'e katedraal, alhoewol't de hjoeddeiske haadyngong de noardlike yngong is) wurde de Sigtuna-, Maagdeburch- of Płock-doarren neamd. Fan 'e doarren wurdt sein dat se oant de plondering troch troepen fan Novgorod yn 1187 yn 'e Sweedske stêd Sigtuna hongen. Se waarden lykwols nei alle gedachten yn 
'e jierren 1152-1154 getten troch keunstners yn Maagdenburch foar de aartsbiskop fan it Poalske Płock foar de tagong fan 'e katedraal, dêr't se likernôch 250 jier hongen. Se kamen nei alle gedachten tsjin de ein fan 'e 15e iuw yn Novgorod troch aartsbiskop Evfimii II, dy't westerske keunst bewûndere. Hoe't de doarren yn Novgorod telâne kamen is net bekend. In teory is dat de doarren by in plondering troch heidenske Litouwers yn 'e 13e iuw út de katedraal helle waarden en op de ien of oare wize letter nei Novgorod kamen. De stêd Novgorod joech yn 1982 oan 'e katedraal fan Płock kopyen fan 'e doarren.