open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
It Fliet (Ljouwert)

**It Fliet** wie de delsetting east fan de âlde Ljouwerter kearn en neamd nei it wetter De Fliet. De namme komt ek foar as *t Fliet*, *Flyt*, *Het Vliet*,*Fleet* en as hjoeddeiske strjitnammen *Noardfliet* en *Súdfliet*. Binnen de buorskip wie yn de 19e iuw ek noch sprake fan Pieterbuorren dat út in mole en in pear huzen bestie. Dy wie neamd nei Pieter Luitjens van der Meulen.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
It Fliet (Wytmarsum)

**It Fliet** wie in delsetting súdeast fan Wytmarsum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Opgien yn Wytmarsum, de buorskip bestiet út in twatal pleatsen en in túnsintrum.

## Skiednis
De namme komt ek foar as *Fleet*, *Het Vliet* en *Fliet*. De namme ferwiist nei in lyts streamend wetter, fliet. 

## Minne Simens
Dêr stiet ek in tinknulle fan Minne Simens op it stee dêr't syn 'preekhûs' stien hat. Hy hat dêr tusken 1531 en 1536 wenne. De tinknulle waard yn 1879 boud en wurdt omskreaun as yn sobere eklektyske styl mei neoklassistyske motiven. It stiet op in omgrêft stikje lân mei beammen dêromhinne. 

Justjes dêrboppe, op it plak dêr't it tsjerkje fan Minne Simens stien hat, waard yn 2008 in kontoeretsjerkje fan kleure stiel, in replika fan it yn 1876 sloopte tsjerkje, boud. It tsjerkje waard yn 1828 boud, op it plak dêr't it hûs fan Minne Simens stie dêr't minnisten iuwenlang byinoar kamen. Nei it ôfbrekken fan it tsjerkje waard yn Wytmarsum in nije tsjerke boud.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Paul Nipkow

**Paul Julius Gottlieb Nipkow** (Lauenburg, 22 augustus 1860 – Berlyn, 24 augustus 1940) wie in Dútske útfiner. Hy wurdt wol sjoen as de grûnlizzer fan de telefyzje.

## Biografy
Nipkow waard berne yn Lauenburg yn Pommeren (no Lębork yn Poalen). Yn 1882 sette er út ein mei de stúdzje natuerkunde oan de Universiteit fan Berlyn. By syn stúdzje betocht hy in meganisme om bylden om te setten yn elektryske sinjalen. Fia in hurd rûndraaiende skiif mei gatsjes dy't yn in spiraalfoarm oardere binne, koe der in byld ôftaaste wurde, wêrnei't it troch in seleniumsel omsetten waard yn elektryske sinjalen dy't ferstjoerd wurde koene. Oan de ûntfangende kant koe út dizze sinjalen middels in twadde (lyksoartige) skiif in út linen opboud byld gearstald wurde.

Dizze Nipkowskiif foarme de basis foar syn *elektryske teleskoop*. Yn 1885 waard him hjirfoar patint ferliend. De praktyske tapassing fan syn útfining levere lykwols in soad problemen op, benammen omdat it slim blykte om de Nipkowskiif fan de stjoerder en dy fan de ûntfanger syngroan rinne te litten. Nei syn pensjonearring yn 1919 wurke Nipkow oan dit probleem fierder. Yn 1924 waard him in patint ferliend foar de syngronisaasje fan de Nipkow-stjoeder en -ûntfanger.

Yn 1935 waard de Dútske telefyzjestjoerder fan Witzleben de *Fernsehsender Paul Nipkow* neamd. Nipkow waard ta earepresidint fan de molkefarske telefyzjeôfdieling by de Ryksradiokeamer beneamd. Op syn 75ste jierdei, op 22 augustus 1935, waard him troch de Johann Wolfgang Goethe Universiteit yn Frankfurt in earedoktoraat yn de natuerkunde takend. Offisjeel krige Nipkow al dy earebliken foar syn wichtige bydragen oan de útfining fan de telefyzje. Yn feite waard hy lykwols troch de nasjonaal-sosjalisten foar propaganda-doeleinen brûkt. 

Nipkow ferstoar twa dagen nei syn tachtichste jierdei yn Berlyn, dêr't Hitler foar in steatsbegraffenis soarge. Der wienen pommeranten út de nazypartij by en op de kiste lei in krânse fan de Führer. Nipkow waard yn de Berlynske wyk Pankow begroeven. 

Yn 1998 waard op it hûs yn Pankow, dêr't hy it grutste part fan syn libben wenne hie, in tinkstien oanbrocht.
It Fliet (Súdwest-Fryslân)

**It Fliet** is in buorskip súdwest fan Westhim yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Het Vliet*. Hy is neamd nei it noardliker lizzende marke *It Fliet*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
't Noard

**'t Noard** of de **Noarderbuorren** wie in buorskip noard fan de âlde buorren fan Warns yn de gemeente Súdwest-Fryslân, en is hjoed-de-dei de noardlike kearn fan Warns en leit oan it Johan Frisokanaal. De namme komt ek foar as *Warnzer Noordburen*, *Noordeynd*, *Noerdeburen* en *Karnewald* dy't al yn 1132 neamd wurdt. Yn 1243 wurdt de namme dan *Cappenborch* en *Cappenborrrich*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
't Sou

**'t Sou** is in buorskip súd fan de âlde buorren fan Warns yn de gemeente Súdwest-Fryslân, yn de himrik fan Warns. De namme komt ek foar as *Warnzer Zuidburen*, *Warns-Zuid* en *Zuiderburen*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Waterloo (buorskip)

**Waterloo** is in buorskip by Ypekolsgea yn de gemeente Wymbritseradiel. De namme is yn de 19e iuw nei it Belgyske Waterloo dêr't Napoleon op 18 juny 1815 definityf ferslein waard. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
* Quatrebras.
Wearbuorren

**Wearbuorren** is in weinamme en delsetting east fan Aldtsjerk yn de gemeente Dantumadiel, yn 'e himrik fan Rinsumageast. De namme komt ek foar as *Weerburen* en *Werum*. 'Wear' is in foarm fan 'wier'.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wedzebuorren

**Wedzebuorren** is in buorskip west fan Twizel yn de gemeente Achtkarspelen. De namme komt ek foar as *Wedzeburen*, *Wester Buiren* en *Westerburen*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wolfram Sievers

**Wolfram Sievers** (Hildesheim, 10 july 1905 - Landsberg, 2 juny 1948) wie *Reichsgeschäftsführer*, direkteur, fan de organisaasje Ahnenerbe fan 1935 oant 1945.

Sievers waard ta de dea feroardiele op 20 augustus 1947 foar misdieden tsjin de minsklikheid en waard ophongen op 2 juny 1948, yn de finzenis fan Landsberg yn Beieren.

## Jonkheid
Sievers waard berne yn Hildesheim yn de Provinsje Hanover yn Prusen (no yn Nedersaksen) as soan fan in protestantsk tsjerkemuzikant. Hy hie gefoel foar muzyk, spile oargel en piano, en wie in leafhawwer fan Dútske barokmuzyk. Hy waard fan skoalle stjoerd meidat er aktyf wie yn it Deutschvölkischer Schutz und Trutzbund. Hy studearre dêrnei skiednis, filosofy en religieuske saken oan de Technyske Universiteit fan Stuttgart wylst er as keapman troch de tiid kaam. As lid fan de Bündische Jugend waard er in warber lid fan de *Artamanen-Gesellschaft*, in nasjonalistyske werom-nei-it-lân beweging, dy't letter opgie yn de Hitler-Jongerein.

## Ahnenerbe
Sievers gie 1929 by de NSDAP. Yn 1933 waard er haad fan de *Externsteine-Stiftung*, dy't stifte waard troch Heinrich Himmler mei it doel om de Externsteine yn it Teutoburger Wâld te bestudearjen. Neidat Sievert 1935 lid fan de SS wurden wie, waard er troch Himmler ta *Reichsgeschäftsführer*, fan de *Ahnenerbe* beneamd. Hy joech feitlik lieding oan de *Ahnenerbe*-operaasjes en soe tsjin de ein fan de oarloch ta SS-Standartenführer opklom wêze.

Yn 1943 waard Sievers direkteur fan it *Institut für Wehrwissenschaftliche Zweckforschung* (Ynstitút foar Militêrwittenskiplik Undersyk), dat eksperiminten mei minsken útfierde. Hy holp fierders mei oan it garjen fan plassen en skeletten foar August Hirt syn stúdzje oan de Ryksuniversiteit Straatsburch. In part fan dy samling waard krigen troch it selektearjen en deadwaan fan 112 joadske finzenen, neidat dy earst fotografearre en (antropologysk) opmetten wienen.

## Literatuer
* Michael H. Kater: *Das "Ahnenerbe" der SS 1935-1945*. Oldenbourg Verlag, 2001, ISBN 3-486-56529-X
* Hans-Joachim Lang: *Die Namen der Nummern. Hoffmann und Campe*, 2004, ISBN 3-455-09464-3

## Keppelings om utens
* Befragung beim Nürnberger Prozess (
* Kriegsverbrechergefängnis (WCP No 1) Landsberg (dútsk)
Walpert

**Walpert** is in eardere state en in ferdwûne buorskip noard fan Wommels yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Walperd*, *Walp*, *Walperda Staete*, *Walpaert*, *Walperte buyren* en *Walperte saate*. 'Wul-apa' sil mooglik komme fan 'streamend wetter'. De eardere buorskip leit no folslein binnen de beboude kom fan Wommels. De Kristlike Skoalle foar MAFU 'Nij Walpert' wie dernei ferneamd.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Weard (buorskip)

**Weard** is in buorskip ûnder Moarre yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De namme komt ek foar as *Weerd*, *Wiert* en *Waerd*. Dêr waard yn de 14e iuw in priorij fêstige fanút it kleaster fan Dokkum.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Weardebuorren

**Weardebuorren** is in delsetting noard fan Westergeast yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De namme komt ek foar as *Weerde(r)buren*, *Wierdeburen*, *Weerdebuorren* en *Werderbuiren*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
De Wearen

**De Wearen** is in buorskip en gebietsnamme súdlik fan Wûns, dêr't er offisjeel ûnder falt en eastlik fan Makkum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Yn 'e buorskip is it sirkwy fan Autocrossklub Makkum en minykamping De Weeren.

## Beskriuwing
De namme komt yn 1379 foar it earst foar as *Werem*, yn 1431 as fjildnamme *Weerem* en yn 1543 as gebietsnamme *Wonsera wieren*. Yn 1546 wurdt der fan *Andla goet in die Wieren* sprutsen, en yn itselde jier komt *Werren* foar.

Op resinte kaarten wurdt mei De Weeren in grut gebiet súdlik fan Wûns, de polder De Wearen oantsjut. De Wearsterwei rint troch it gebiet hinne. De nammen komme fan in fersprate delsetting dy't op 'e kaart fan 1853 "De Weeren" neamd wurdt. Eekhoff (1854) neamde de *Wonser Weren* en ek de namme *Weerstertille*, nei de tille oer It Nau hinne.

Mooglik is de namme in ferwizing nei in nustje wieren (terpen) oan It Nau, want it elemint "wear" yn 'e namme is nei alle gedachten besibbe oan it wurdt "wier". Yn it gebiet, súdlik fan Skraard, leit ek it plak *Wonserweerstal*, dy't hjoed-de-dei noch op topografyske kaarten ferskynt, waard yn 'e iepen loft rjochtsprutsen.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wearhûs

**Wearhûs** (Nederlânsk: *Weerhuis*) is in delsetting fan twa pleatsen beëasten Aldskou by Akkrum yn de gemeente It Hearrenfean. De namme komt ek foar as *Weerhuys* en *Wyardahusem*. Hy ferwiist mooglik nei de famyljenamme 'Wiarda'.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Weibuorren

**Weibuorren** is in weinamme en eardere delsetting east fan it âlde Oerterp (mei de tsjerke) yn de gemeente  Opsterlân. De namme komt ek foar as *Wegburen* en *Wey buirte*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
It West

**It West** is in weinamme en buorskip west fan Aldegea yn de gemeente Smellingerlân. De namme komt ek foar as * 't West van Oudega* en *Het West*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Weste

**Weste** is in eardere delsetting súdwest fan Koudum yn de tsjintwurdige gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Grote Weste en Kleine Weste*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westein

* Westein (Ljouwert), in westlike wyk fan Ljouwert.
* Westein (Lemsterlân), in buorskip en fjildnamme west fan Eastersee.
Westein (Eastersee)

**Westein** is in buorskip west fan Eastersee yn de gemeente De Fryske Marren. De namme komt ek foar as *Westend (van Oosterzee)*. Hy leit yn de himrik fan Eastersee. De pleatsen lizze streekrjocht op de ûntginningsas dêr't it tsjerkhôf fan Eastsersee ek op leit. 
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerbuorren (Warten)

**Westerbuorren** is it westpart fan de Midsbuorren fan Warten yn de gemeente Ljouwert. Op dat plak giet it Langdeel oer yn it Wartenster Wiid. De namme komt ek foar as *Westerburen*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerbuorren (Abbegea)

**Westerbuorren** is in delsetting noard fan Abbegea yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Westerburen*, *WesterBuiren* en *UUestarburon*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
De Weide

**De Weide** is in buorskip en delsetting by in terp noardeast fan Eastrum, oan de Eastrumer Opfeart, yn de hjoeddeiske gemeente Noardeast-Fryslân. De namme komt ek foar as *De Weyde*. Neffens Van der Aa giet it om in buorskip ûnder Wetsens.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Weiwiske

**Weiwiske** is in delsetting súdsúdwest fan Wytgaard yn de gemeente Ljouwert. De namme komt ek foar as *Grutte en Lytse Weiwiske*, *Weiwissche*, *Weij wiske* en *Weywiskerabueren*. Der is gjin bettere ferklearring foar de namme as 'weide', greidlân dus.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerein (Droegeham)

**Westerein** is in delsetting west fan Droegeham yn de gemeente Achtkarspelen. De namme komt ek foar as *Westerend* en *Wester End* fan Droegeham.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerein (Terwispel)

**Westerein** is in buorskip dy't it westlike stik fan Terwispel yn de gemeente Opsterlân omfiemet. De namme komt ek foar as *Westerend* en Westereind'', op nije kaarten stiet weinamme De Streek.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerein (Nyegea)

**Westerein** is in desletting noardwest fan Nyegea yn de gemeente Smellingerlân. De namme komt ek foar as *Het Westerend* en *Westerend*. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westergeast

* It doarp Westergeast, yn Noardeast-Fryslân
* It boarskip Westergaast, súdwest fan Rotstergaast

Sjoch ek:
* Geast, in stik hege sânige grûn.
Westergaast (Rotstergaast)

**Westergaast** is in buorskip súdwest fan Rotstergaast yn de gemeente De Fryske Marren. De namme komt ek foar as *Gaast*, mar de âlde kearn fan Rotstergaast wurdt ek sa neamd.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
De Wieren

**De Wieren**, ek wol skreaun as **De Wierren** (benammen yn âldere teksten), is in delsetting súdeast fan Tersoal en noardeastlik fan Snits, yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as Grut Wieren en westliker Lyts Wieren, *Groote Wyer*, *Kleine Wyer*, *Groote Wiersterkrite* en *Tersoalster Wieren*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wilaard

* Wilaard (Ljouwert), delsetting east fan Ljouwert.
* Wilaard (Friens), delsetting benoarden Friens.
Wilaard (Ljouwert)

**Wilaard** is in delsetting en strjitname east fan de stêd Ljouwert. De namme wurdt ek skreaun as *Wilaarderburen*, *Wijlaarderburen*, *Wllaerdera maer* en *Wijlaerder meer*. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wilaard (Friens)

**Wilaard** is in delsetting en weinamme noard fan Friens en súd fan Twiksel yn de gemeente Ljouwert. 
De namme komt ek foar as *Wylaerdera wech*. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wyldehoarne

**Wyldehoarne** is in eardere delsetting en no wyk fan De Jouwer yn de gemeente De Fryske Marren. De namme komt ek foar as *Wildehorne* en *Wildehornsterpolder*. It giet om de wylde hoeke dy't in kegge foarme tusken de himrik fan Haskerhoarne en Westermar.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
De Wurden

**De Wurden** is in fjildnamme en delsetting noard fan Wygeast yn 'e himrik fan Kollum en de gemeente Noardeast-Fryslân. De namme komt ek foar as *De Wirden* en *Worden*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerhitsum

**Westerhitsum** is de streeknamme en eardere delsettingsnamme westnoardwest fan Hitsum yn de gemeente De Waadhoeke. De namme komt ek foar as *Wester Hitzum*, *Westerhitzum* en *Westerhittzum*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Westerskefjild

**Westerskefjild** (Stellingwerfsk en Nederlânsk: *Westerseveld*) is in buorskipke mei ferspraat lizzende bebouwing, west fan Noardwâlde-Súd yn de gemeente Weststellingwerf. De namme komt ek foar as *Westersche Veld*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wissebuorren

**Wissebuorren** is in buorskip noard fan Nijemardum yn de gemeente De Fryske Marren. De namme komt ek foar as *Wisseburen* en *Wissebuurt*. Wisse is in jongesnamme.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Witsens

**Witsens** is in eardere terpdelsetting en no stedswyk  fan Frjentsjer yn de gemeente De Waadhoeke. De namme komt ek foar as *Witzens*, en komt fan de jongesnamme Wytse.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wolsumer Ketting

**Wolsumer Ketting** is in buorskip noardeast fan Wolsum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Wolsumerketting*, *Wolsumer Ketting Huys* en *De Ketting*. De delsetting ûntstie by it kettinghûs, in tolhûs, dêr't in tolkeatling oer it farwetter fan Boalsert nei Drylts lei. Yn 1700 stiene dêr trije huzen. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wâldbuorren

**Wâldbuorren** is it noardlike diel fan De Gaastmar yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Woudburen*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Richard Walther Darré

**Richard Walther Darré** (berne as *Ricardo Walther Oscar Darré*, Buenos Aires, 14 july 1895 - 5 septimber 1953) wie in SS-*Obergruppenführer* en ien fan de pommeranten ûnder de Nazy *Blut und Boden*-ideologen. Hy wie Minister fan Lânbou fan 1933 oant 1942 yn it Tredde Ryk.

Darré waard ta sân jier finzenis feroardiele by de Neurenberger prosessen foar misdieden tsjin de boargerbefolking tusken 1938 en 1945 en lidmaatskip fan kriminele organisaasjes. Hy waard fêstset yn de finzenis fan Landsberg, mar  waard lykwols yn 1950 frijlitten. Dêrnei wenne er yn Bad Harzburg. Hy stoar yn in sikehûs te München oan leverkanker, dy't wierskynlik troch alkoholisme feroarsake wie. Darré kaam te hôf yn Goslar.

## Wurk
Darré syn meast wichtige publikaasjes binne:
* *Das Bauerntum als Lebensquell der nordischen Rasse* (1928)
* *Neuadel aus Blut und Boden* (1934)

## Keppelings om utens
* Das Erbhofgesetz 
* Besprekking fan  Anna Bramwell's biografy fan Darré, ''Blood and Soil''
* Sitaten
* ''Neuordnung unseres Denkens'' "New Order of Our Thought" troch Richard Walther Darré op archive.org
* ''Blut und Boden - Ein Grundgedanke des Nationalsozialismus'' troch Richard Walther Darré by archive.org
Tsjerke fan Ousterhaule

De earste **tsjerke fan Ousterhaule** waard boud yn de Midsiuwen, grif yn de 15e iuw. Der binne noch kleastermoppen foar brûkt.

Eartiids stiene yn de Ouwster Trijegeaën trije roomske parochys, ien yn Ousterhaule, ien yn Ouwster-Nijega en ien yn Oldeouwer. De Ousterhaulster pastoar Cornelius Poppius waard Lutersk. De Steaten fan Fryslân ferbiede yn 1580 it katolisisme. Geastliken koenen dûmny wurde, óf roomsk bliuwe mei libenslang pensjoen, mar dan mochten se har net mear mei de roomske earetsjinst ynlitte of pastoar bliuwe, mar dan moasten se Fryslân ferlitte. De trije parochys yn de Ouwster Trijegeaën gienen op yn “De Nederlandsch Hervormde Gemeente van Ouwsterhaule c.a”. Der wiene fierstente min dûmny's en it soe noch 23 jier duorje, oant 6 desimber 1603, eardat de earste dûmny beroppen waard. 

Nei de Reformaasje kamen de preken dy't folle langer duorren as de roomske mis, dat der moasten banken en stuollen komme. Yn 1725 waard de wei fan Ousterhaule nei De Wite Peal oanlein en waard Ousterhaule nei 1730 de haadtsjerke. 

It mei reid en holle pannen dekte dak krige no glêde, platte, blauwe pannen. Boppe-yn de tsjerke kaam in ferwulf sadat de bynten net te sjen wienen. De flier fan liem en grêfstiennen waard doe in houten flier. De stien dêr't yn de roomske tiid it alter stien hie, ferdwûn ek ûnder de houten flier. Op de izeren muorre-ankers stiet it jiertal fan de restauraasje. It klokhûs op de noardeastkant fan de tsjerke waard doe ôfbrutsen omdat der in mei lead beklaaide toer op de tsjerke kaam. Yn 1802 is der in klok yn de toer komd mei it opskrift *In het jaar, één duizend zeshonderd twintig en vier heeft [[Hans Falck van Neurenberg]] mij gegote*.
Omdat de tsjerke der net moai útseach waard de muorre yn 1877 beklaaid mei reade stien en kaam der ek in oargel yn de tsjerke. Yn 1919 waard de klok ferfongen troch in nijenien út Heiligerlee mei as opskrift : "Als mijn moeder sedert 1624 deed, wensch ik na dezen te doen 1919”. Dizze klok is op 30 april 1943 stikkenslein troch de Dútsers en troch it galmgat nei bûten smiten. Yn 1948 liede der wer in nije klok. Yn de 20e iuw wienen der meardere restauraasjes. By dy fan 1976 is “it stek” foar út de tsjerke helle en binne de grêfstienen dy't ûnder de flier leinen foar yn de tsjerke lein. Yn 2001 is de muorre fan reade stientsjes út 1877 wer ôfbrutsen sadat de âlde bûtenmuorre wer te sjen is. 

Ofbyld:Hek kerkje Ouwsterhaule..jpg|Tagongsstek
Ofbyld:Ousterhaule_monumint_nh-tsjerkestek_62.JPG|Tinkteken Jetze Veldstra
Ofbyld:Ousterhaule wetterbak tsjerkhôf 63.JPG|Detail Tsjerkhôf
Wurdsterterp

**Wurdsterterp** is in delsetting noardwest fan Wânswert yn de gemeente Noardeast-Fryslân.

De namme komt ek foar as *Witdsterterp*, *Wyrdt*, *Werd*, *De Wirdsterterp* en *Wyrdstra buren*
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
De Biezen

**De Biezen** is in eilân yn it wetter Wolderwiid yn de gemeente Zeewolde fan Flevolân). It leit tichtby it natoergebiet Harderwold. It behear fan it eilân is yn hannen fan Stichting Gastvrije meren.

## Keppeling om utens
* Loftfoto De Biezen
Yndyk (Boazum)

**Yndyk** is in delsetting noardeast fan Boazum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Indijk*, *Indiick* en *Indyck*. Der lizze party diken noardeast fan Boazum.

Sa'n ien kilometer eastsúdeast fan Yndyk stiet in Amerikaanske wynmotor, de Klaeiterpstermole.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wyns

* Wyns (Tytsjerksteradiel), yn Tytsjerksteradiel oan De Moark
* Wyns (Littenseradiel), súdsúdwest fan Easterein
Jetze Veldstra

**Jetze Veldstra** (Haskerhoarne, 10 july 1886 - 17 jannewaris 1945) wie in boer yn Ousterhaule. Hy wie in yllegale wurker yn de Twadde Wrâldoarloch dy't yn 1945 stoar yn it strafkamp Neuengamme. Yn Ousterhaule stiet sûnt 1950 in monumint foar him by de tagong fan it tsjerkhôf. De wei rint fierder ek lâns de klokkestoel.
Ypenbuer

**Ypenbuer** is in eardere delsetting en wetternamme súdwest fan Parregea yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Ypenbuur*, *IJpenbuurster meer* en *Ypenbuyr Meer*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Ytsum

**Ytsum** is in delsetting noardwestlik fan Wolsum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *IJtsum*, *Ytzum* en *Etzummer bwren*. Hy is neamd nei de persoansnamme Ids.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Sângaast

**Sângaast** is in buorskip ûnder Langwar op de grins mei Diken en De Hommerts yn de gemeente De Fryske Marren. De namme komt ek foar as *Zandgaast*, *Zandburen* *Sandgeest*, *Saen gaest* en *Dyckstra geest*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Sânhuzen (Noardeast-Fryslân)

**Sânhuzen** is in buorskip east fan Kollum yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De namme komt ek foar as *Zevenhuizen*, *Phaesmabosch*, *Fasma* en de *Zevenhuisterweg*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Sânhuzen (De Waadhoeke)

**Sânhuzen** is in delsetting eastsúdeast fan Frjentsjer yn de gemeente De Waadhoeke. De namme komt ek foar as *Zevenhuizen* en leit op de súdouwer fan it farwetter nei Ljouwert.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
It Súd

**It Súd** is in buorskip oan de súdkant fan Drachten yn de gemeente Smellingerlân. De namme komt ek foar as *Zuidereind* en * 't Zuyd End*. Eastlik leit de Suderheide

## Skiednis
De buorskip ûntstie yn de 17e iuw. Om 1700 komt er foar as *t Zuyd End*, yn 1776 as *Het Zuid*, yn 1843 as *'t Zuidend* en yn 1853 as *Zuidereind*. Yn de 18e iuw wie it Suderein in dearinnend paad en in iuw letter in dearinnende wei. Yn 1854 waard de wei trochlutsen oer Olterterp nei Beetstersweach en waard er part fan de wei fan Drachten oer de Gordyk nei It Hearrenfean. 

De buorskip krige doe in tolhûs. Der waard oant 1929 tol heft. Yn 1887 waard der in tramspoar njonken de dyk oanlein, part fan de tramwei fan Drachten nei It Hearrenfean. De tram ried oant koart nei de Twadde Wrâldoarloch. Yn 1942 waard de wei dêr't de buorskip oan leit omneamd fan *Zuidereind* nei *Het Zuid*, It Súd. Op 3 febrewaris 1945 waard de tram op It Súd besketten troch in alliearde jachtfleanmasine. Sân minsken ferlearen it libben en der rekken in protte ferwûne. 

It Súd hat ûnder mear in túnsintrum en it hospice Smelnehaven.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings

## Keppeling om utens
* It Súd op Plaatsengids.nl
Suderheide (Drachten)

**Suderheide** is in delsetting en fjildnamme súd fan Drachten yn de gemeente Smellingerlân. De buorskip leit noardlik fan Olterterp yn Opsterlân dêr't er ek ta heard. De namme komt ek foar as *Zuiderheide*. Krekt westliker leit it buertsje It Súd.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Johan Barger

**Johan Barger** (Amsterdam, 8 desimber 1853 – Ljouwert, 2 maaie 1900) wie in Nederlânse dûmny en moardner fan Cato de Mirande.

## Biografy
Barger waard berne as soan fan timmerman Petrus Barger en Johanna ten Broekhorst. Hy studearre teology te Utert en wie fan 2 maaie 1880 ôf predikant te Goudswaard. Fanwege houliksproblemen flechte er syn went út; yn 1882 wie er in skoft gjin predikant. Yn 1883 waard hy helppredikant te Lettelbert, dêr't er yn 1884 fêste predikant waard. Yn 1885 waard er beroppen yn Garnwerd. Op 16 july 1885 troude er wer, no mei Eilke Venema. Yn 1888 waard er beneamd yn Harns, dêr't er op Noorderhaven 29 wenne.

De 17-jierrige Cato de Mirande krige er kunde oan op kategisaasje. Cato holp syn frou mei naaiwurk en waard in hûsfreondinne fan de Bargers. Barger hie fan 24 novimber 1892 seksuele omgong mei har. Op 30 jannewaris 1894 joech er in soad argewaasje op in houliksfeest fan de Mirandes, dat Cato har heit ferbea har fierder kontakt mei de dûmny. Dy helle syn frou lykwols oer om Cato thús út te nûgjen. Op 6 maart 1894 sleat Barger Cato, dy't doe 23 jier wie, op yn in foarkeamerke en lei it op har ta. Doe't sy neat fan him witte woe skeat er har dea mei in revolver dy't er yn Amsterdam kocht hie. Hy gie fuortendaliks nei it plysjeburo en ferhelle plysje Johs. v.d. Meulen fan de moard. By it ferhoar sei er: *"Ik ben geen Christen meer, ik ben een schurk, ik heb een moord gedaan!"*

Barger krige mr. W.B. Buma as ferdigener tawiisd. Yn de sitting op 24 maaie, easke it Iepenbier Ministearje (IM) libbenslang. De abbekaat woe net hawwe dat it moard mei opset sin west hie. Barger waard op 2 juny 1894 troch it gerjochtshof fan Ljouwert feroardiele ta libbenslange finzenisstraf, mei op grûn fan oantekenings út syn deiboek. Hy tekene heger berop tsjin it fonnis oan. It IM die itselde; it woe berikke dat by it eventueel legere straf, Barger dochs de rjochten sa as bedoeld yn artikel 28 sub 1-5 fan it Wetboek fan Strafrjocht kwyt wêze soe. Op 13 july tsjinne it heger berop.

It fonnis waard op 25 july 1894 yn heger berop befestige. Barger syn houlik mei Eilke Venema waard op 16 april 1895 te Harns ûntbûn.
Hy stoar mei 46 jier yn finzenskip en waard beiërdige op it hôf fan de Ljouwerter finzenis.

## Folkslietsje
Oer dûmny Barger en de moard waard yn 1894 in ferske makke:

:*Tarara boemdiee
:*De blikken dominee
:*Die schoot met kruit en lood
:*Zijn arme naaister dood

:*Nu zit hij in de kast
:*Al aan een ketting vast
:*De jongens roepen luid:
:*Die komt er nooit meer uit

## Bibliografy
* , *Van Bloesems en knoppen* - dichtbondel, 1875.
* ,*De blikken dominee* 2011 (Friese Pers Boekerij, ISBN 9789033009907).
Gertrudistsjerke (Abbegea)

De **Gertrudistsjerke** is in tsjerkegebou yn Abbegea, yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De kearn stammet út 'e 12e iuw; de ommitseling is fan 1809

De tsjerke is tsjintwurdich in protestantske tsjerke, mar wie oarspronklik in Parochytsjerke wijd oan de hillige Gertrudis fan Nijvel. It hôf om de tsjerke hat in grêft. It is in  ryksmonumint. De liedklok út 1647 is getten troch Jacob Noteman. It oargel út 1923 is makke troch Bakker & Timmenga.

De Gertrudistsjerke foarmet mei de Jehannestsjerke, de grifformearde tsjerke fan Easthim, en de Laurentiustsjerke fan Folsgeare in PKN gemeente.

## Sjoch ek
*List fan ryksmonuminten yn Abbegea
*Tsjerken yn Fryslân
Sylsterbuorren

**Sylsterbuorren** of **Nijlannerbrêge** is in delsetting west fan Nijlân yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Zijlsterburen*, *Zylsterburen* en *Nijlanderbrug*. De syl is de ôfwetteringsslûs *Nijlannersyl* of *Tsjaardsyl*. 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Súdein

**Súdein** is in delsetting en fjildnamme yn de súdlike himrik fan Twellingea yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De namme komt ek foar as *Zuideind*, * 't Zuideinde*, *Het Zuiderende* en *De Súdein*.

De huzen it Ges bylâns foarmen trije kommen. It noardlikst lei Toppenhuzen, dan súdliker Twellingea en fiest nei it suden de Súdein. De earste twa hawwe tsjerken, dat jilde as selsstannige doarpen. De Súdein hat gjin tsjerke, al hat der fier oan de sudkant al in Tsjerkesleat west, dat is soe kinne dat der al in tsjerke west hat. Dêrmei waard de Sudein letter beskôge as part fan de himrik fan Twellingea.

Sûnt de oanlis fan de (easter)brêgesleat is der in dúdlike skieding: De himrik fan Twellingea lei benoarden de sleat; de himrik fan de Súdein lei besuden de feart. Dat der letter in brêge kaam oer de feart, feroare dy sitewaaasje net. Yn de 1950-er jierren waard lykwols it Prinses Margrietkanaal oanlein, wat krekt wat súdliker troch de himrik kaam.

Mei dy oanlis waard it stik fan de Súdein benoarden it nije kanaal *De Lytse Súdein* en it gruttere, súdlike stik *De Grutte Súdein*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Dodi al-Fayed

**Emad El-Din Mohamed Abdel Moneim Fayed** (Aleksandrje, 15 april 1955 — Parys, 31 augustus 1997) wie de soan fan Mohamed al-Fayed.

Hy siet op it *Institute Le Rosey* yn Switserlân. Hy hâlde him benammen dwaande mei filmproduksjes; hy wie ien fan de produsinten fan de film *Chariots of Fire* (1981).

Hy stoar by in autoûngemak yn Parys tegearre mei Diana, Prinses fan Wales, wylst se efterneisitten waarden troch *paparazzi*. Harren koarte relaasje kaam destiids yn opspraak doe't in oare frou kleemde dat se ferloofd west hie mei Dodi en dat sy dêrnei ferlitten wie foar Diana.

Yn de media-gekte dy't útbruts nei it auto-ûngelok wienen der in soad spekulaasjes oer it karakter fan Dodi. Benammen syn kar fan froulik selskip en syn motiven om in relaasje oan te gean mei Diana waarden ûnder de loep nomd. Syn heit rjochte in monumint ta neitins fan Dodi en Diana op by Harrods, dêr't hy de eigener fan wie.

## Literatuer
*  - *Dicht bij Diana herinneringen van haar butler*, ( 2007 )
Kim Cattrall

**Kim Victoria Cattrall** (Liverpool, 21 augustus 1956) is in yn 'e Feriene Steaten wenjend en wurkjend Kanadeesk aktrise en skriuwster fan Ingelsk komôf.

Catrall waard wrâldferneamd yn de jierren 1980 mei films sa as *Porky's*, *[[Police Academy (film)|Police Academy]]* en *Mannequin*. Yn de jierren 1990-1999 gie it net sa bêst mei har karriêre, mar doe't hja yn 1998 de rol fan *Samantha Jones* yn de rige *Sex and the City* krige, makke har karriêre wer opgong.

Neidat *Sex and the City* tige slagge wie, skreau hja in boek oer it klear kommen by froulju. Dit boek *Satisfaction of the female orgasm*, waard yn Amearika in *[[bestseller]]*. Yn 2005 waard in nij boek fan har útbrocht, *Sexual Intelligence*. Dit boek giet oer it ûntstean fan seks, en hoe't it in taboe wurden is.

## Bibliografy
**Satisfaction of the female orgasm*
**Sexual Intelligence*
**Being a Girl: Navigating the Ups and Downs of Teen Life*
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen

**[[Atletyk]]** is in sport dy't al fan de earste moderne Olympyske Spullen ôf op it Olympyske programma stiet.
It Atletyk bestiet út rinûnderdielen en fjildûnderdielen.

## Skiednis
It olympysk atletykprogramma by de manlju hat yn de begjinjierren fan de Olympyske Spullen in tal grutte wizigingen ûndergien. Mar sûnt de Spullen fan 1928 is het programma op it rapkuierjen nei net wer wizige.

Sûnt 1928 stiet atletyk ek foar de froulju op it programma. Earder wiene der fiif dissiplines foar de froulju, mar geandewei is it programma by de froulju lyk lutsen oan dat fan de manlju.

## Dissiplines
### Manlju

### Froulju

## Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it atletyk medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen.

## Sjoch Ek
*Atletyk op de Paralympyske Simmerspullen
Sint Marinus

De hillige **Marinus fan Rimini** († 360) wie neffens de leginde de stifter fan de âldste, no noch besteande, republyk fan de wrâld San Marino, op 3 septimber 301. Syn namme betsjut 'man fan de see' en syn nammedei wurdt fierd op 3 septimber of 4 septimber.

Neffens de tradysje wie Marinus in stienhouwer kommend út it Dalmatyske eilân Rab yn de Adriatyske See. Hy stifte de kristlike steat San Marino wylst hy op de flecht wie foar de kristenfervolgingen fan de Romeinske keizer. Marinus boude in kapel op de Monte Titano en stifte in kristlike mienskip, dy't eltsenien beskerming en frijheid fan leauwe biede. Sa begûn San Marino's reputaasje as in plak foar asyl. Syn steat waard lykwols net daliks erkend. Dochs wist it lân te oerlibjen en yn 1291 erkende Paus Nicolaas IV dizze al lang besteande republyk.

Troch de bewenners fan San Marino wurdt hy no noch fereare as 'Libertatis fundator' en 'Skinker fan de Frijheid'. Mei dêrtroch stiet hy ek op ien fan de euromunten út San Marino.
De Republyk San Marino stelde yn 1860 in Oarder fan Sint-Marinus yn.
Atletyk op de Olympyske Simmerspullen 2008

De **[[Olympyske Simmerspullen 2008|Olympyske Spullen fan de XXIXe Olympiade]]** waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 hâlden yn Peking, de haadstêd fan Sina.
It Atletyk hie plak yn it *Beijing National Stadium*, ek wol bekind as it Fûgelnêst.

## Utslaggen
### Estafette
#### 4x100 meter

#### 4x400 meter

### Hurdrinne
#### 100 meter

#### 200 meter

#### 400 meter

#### 800 meter

#### 1500 meter

#### 5000 meter

#### 10.000 meter

### Horden
#### 100 meter

#### 110 meter

#### 400 meter

### 3000 meter steeplechase

### Maraton

### Hurdwandelje
#### 20 km

#### 50 km

### Fierspringe

### Hink-stap-springe

### Heechspringe

### Heechljeppe

### Kûgelstjitte

### Kûgelslingerje

### Diskussmite

### Spearsmite

### Mearkamp
#### Sânkamp

#### Tsienkamp

## Doping
Tidens de spullen waarden fjouwer atleten trapjeare op it brûken fan doping. twa fan har Rashid Ramzi de hurdrinner út De Barein en de mearkampster Ljoedmila Blonska út de Oekraïne moasten har medaljes ynleverje. De Wyt-Russyske Kûgelsligerers, Vadzim Dzevjatowski en Ivan Tsichan moasten earst ek harren medaljes ynleverje mar krigen harren medaljes nei in berop by it Hôf fan Arbitraazje foar Sport wer werom. It Russyske estafetteteam op de 4x100 meter mei Jevgenia Poljakova, Aleksandra Fedoriva, Joelia Goesjtsjina en Joelia Tsjermosjanskaja waard op 17 augustus 2016 diskwalifisearre en de gouden medalje waard harren offisjeel ûntnommen.

## Medaljespegel
De top tsien fan lannen dy't by it atletyk medaljes wûn ha tidens de Olympyske Simmerspullen fan 2008.

## Sjoch ek
* Atletyk op de Paralympyske Simmerspullen 2008
Tintern

**Tintern** (Welsk: *Tyndyrn*), is in plak yn it Welske greefskip Monmouthshire, tichteby de grins mei Ingelân. Tintern hat sa'n 750 ynwenners en wurdt meast fanwege de ruïnes fan de abdij troch toeristen besocht. Tintern leit oan de ouwer fan de Wye, dy't dêr de grins fan Ingelân en Wales foarmet.

Tintern bestiet út de eardere histoaryske doarpen Tintern Parva (no it noardlik part fan it doarp) en Chapel Hill (no it súdlike part fan it doarp)  Der wie yn de âldheid in Romeinske delsetting mei de namme Tintern Parva op dit plak.

It plak is oanwiisd as Conservation Area.  Yn 2022 waard de gemeente fan "Tintern" nei "Wye Valley" omneamd en wiene der grinswizigingen. 

## Keppelings om utens
* The Tintern Village Webside
* It Tintern spoar, foto's en ynfo
* www.geograph.co.uk : foto's fan Tintern en omkriten
Linschoten

**Linschoten** is in doarp yn de gemeente Montfoort yn de provinsje Utert. Linschoten leit oan de N204 tusken Woerden en Montfoort op it plak dêr't it rivierke de Lange Linschoten oergiet yn de Koarte Linschoten.

## Skiednis
Linschoten wurdt foar it earst neamd yn 1172 as *Lindescote*, in gearfoechsel fan *Linde* (de namme fan in rivierke) en *scote* (in stik lân dat boppe it leechlân útkomt). Hoewol't der yn 1270 pas foar it earst in fermelding is fan in fersterke Hûs te Linschoten, wie dat der grif ek al yn 1172.

Yn 1857 waarden Achthoven, Linschoten en Wulverhorst gearfoege ta ien gemeente. Op 1 jannewaris 1989 waarden Linschoten, Willeskop en Montfoort gearfoege ta de gemeente Montfoort.

## It besjen wurdich
* Nije Sânwei, in begraafplak út 1873.
* Huis te Linschoten;
* De Linschoterbosk;
* St. Janstsjerke, wêrfan de toer skean stiet troch fersakkings;
* Teater De Wildeman.

## Bekende ynwenners
* Paul Strick van Linschoten
* Mat Herben (15 july 1952)

## Ferskaat
* In skelnamme foar de ynwenners is *ballesnobbers*.
* Yn 1993 rjochtet Mat Herben de lokale partij Leefbaar Linschoten op.
* Yn Linschoten is in fierljepskâns. Op 27 augustus 2011 fêstige Bart Helmholt út Hurdegaryp yn Linschoten it Nederlânsk record Fierljeppen mei in ôfstân fan 21,51 meter.
* De riedspensjonaris Johan de Witt wie tusken 1661 en 1672 hear fan Súd- en Noard-Linschoten.
Pieter Horjus

**Pieter Horjus** (Makkum, 5 maart 1887 – Harns, 26 april 1962) wie in winkelman en amateur-archeolooch út Eastermar.

## Libben en wurk

Horjus waard op syn 30e jier winkelman yn Eastermar. Hy hanne yn fan alles, fan tekstyl oant antikiteiten. Yn syn frije tiid wie er archeolooch.

Horjus die tusken 1925 en 1942 wichtige fynsten fan de Tsjongerkultuer (lette stientiid) op de De Kjellingen by Eastermar. It stientiidûndersyk yn Noard-Nederlân stie doetiids noch yn de berneskuon. Sa krige syn namme klank ûnder archeologen. In part fan de fynst, fjoerstiennen ark, waarden yn 1954 troch de Dútske archeolooch Hermann Schwabedissen, yn gearwurking mei de Nederlanner Assien Bohmers, publisearre. Bohmers, dy't inkele fynsten krigen hie fan Horjus, hie yn 1947 ek al ris wat fan de fynsten publisearre.

Horjus syn samling artefakten binne yn 1959 troch it Frysk Museum oankocht. Fierders binne yn it Streekmuseum / Folksstjerrewacht yn Burgum ek fynsten fan him te sjen.

## Literatuer
, *Pieter Horjus. 187-1962. Amateur -archeologie in het oosten van Friesland*. Streekmuseum Tytjerksteradiel. Burgum, 1995
Rutgers van Rozenburg

De famylje **Rutgers van Rozenburg** is in aadlik laach dat nei de fal fan Antwerpen nei Nedelân ferhuze. De jonkhearen Rutgers van Rozenburg wienen de eardere eigeners fan de Naardermar. Mar sjoch hjirfoar ek: Natoermonuminten.

## Uterts Studinten Corps
It bekendste famyljelid is sûnder mis **David Rutgers van Rozenburg**. Troch syn dea kaam nammentlik it Utrechtsch Studenten Corps yn 1965 in opspraak, doe't hy by de ûntgriening yn it aadlik dispút *Tres* om it libben kaam. De studint, jonkhear David Rutgers van Rozenburg (Zeist, 21 desimber 1944 - Utert 10 april 1965 ), krige in ruotkape opsetten, wêrnei't hy smoarde. De lankmoedige wize wêrop dizze affêre troch justysje behanne waard stie yn skerp kontrast mei de felle reaksje fan justysje op ludike aksjes fan Provo, en late ta beskuldigingen fan klassenjustysje.

Nei de affêre sette it *USC* de grientiid om in kennismakkingstiid. It tradisjonele kaalskearen waard ôfskaft en oan de slimste útwaaksen waard in ein makke. Oer de ruotkaep-affêre waard yn 1998 in NPS-dokumintêre útstjoerd.
Agnestsjerke

De **Agnestsjerke** is in tsjerkegebou yn Goutum. De tsjerke is in ryksmonumint.

## Skiednis
De foar de reformaasje oan de hillige Agnes wijde tsjerke waard yn de 12e iuw boud. Yn de noardlike muorre binne noch dielen fan dowestien. Yn de 15e iuw folge in ferbouwing fan it koer en de súdlike muorre yn goatyske styl. 

De sealtektoer út de 15e eeuw is in oantal kearen wersteld.  Yn de toer hingje twa klokken: de âldste is in klok út 1511 dy't getten waard troch Geert van Wou; de twadde klok is modern. Op de wizerplaat stiet it jiertal 1737. 

Fan de famylje Cammingha binne der wapenboerden en in grêfkelder. By de restauraasje fan de tsjerke waarden noch in peaar ûnbekende sarken fûn. 

## Oargel
It twamanualige oargel út 1864 is boud troch Van Dam. Yn 1983 restaurearre Bakker & Timmenga it ynstrumint, dat 13 registers ferdield oer haadwurk en boppewurk telt. It pedaal is oanhongen. 

## Ofbylden

Interieur, overzicht van de vloer in de kerk, combinatie van glas- en natuursteenplaten - Goutum - 20398885 - RCE.jpg|*Ynterieur mei nije flier*
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 522 - Goutum - 20370395 - RCE.jpg|*Oargel*
Interieur, torenuurwerk - Goutum - 20382514 - RCE.jpg|*Toeroerwurk*


## Sjoch ek
*Tsjerken yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Orgelsite: diposysje oargel
Hans Willem de Blocq van Scheltinga

Mr. **Hans Willem de Blocq van Scheltinga** (Boalsert, 24 maaie 1802 - 19 jannewaris 1864) wie in Frysk politikus.

Hy studearre Letteren yn Utert en promovearre dêr mei de dissertaasje: *Probatus testimonio Cl. Goudoever*. Hy wie fan 1833 oant 1851 grytman fan Skoatterlân. Dêrfoar wie hy Folmacht fan Fryslân en boppedat lid fan de Provinsjale Steaten. Hy liet koart nei 1830 in bûtenpleats bouwe op it eardere keninklike lângoed It Oranjewâld. Hy neamde dit bûten *"Oranjewoud"*. Oant 1961 is it hûs yn syn famylje bleaun, Dêrnei is it ferkocht oan de Friesland Bank.

Syn pakesizzer jhr. Hans Willem de Blocq van Scheltinga (1870-1933) waard yn 1900 ferheft yn de Nederlânske adel. Fan him stamje noch alle libjende aadlike Scheltinga's ôf.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
* Lângoed It Oranjewâld
Pompejus Onno van Vierssen

**Pompejus Onno van Vierssen** (Ljouwert, 11 juny 1765 - It Hearrenfean 15 april 1852) wie in Frysk politikus. 

Pompejus wie de soan fan Livius van Vierssen en Sophia Henrietta de Valeke. Foar 1795 luitenant by de ynfantery, yn 1812 Algemiene Ried fan it Departemint Fryslân, yn 1813 maire en yn 1816 Skout fan de Knipe en grytman fan Stellingwerf-Westein. De lêste betrekking wiksele hy yn 1820 mei dy fan Skoatterlân. 

Hy troude yn 1799 Martha Kinnema fan Scheltinga,(* 25 juny 1775 - 8 febrewaris 1847). Hy stoar yn de âldens fan 86 jier as amteleas boarger op It Hearrenfean, neidat hy yn 1833 syn earfol ûntslach as grytman fan Skoatterlân krigen hie.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Weststellingwerf
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
Martinus de Blocq fan Scheltinga (1736-1799)

**Martinus van Scheltinga**, (Ljouwert 28 oktober 1736 - It Hearrenfean, 5 maart 1799), wie in Frysk politikus. Soan fan Daniël de Blocq fan Scheltinga, sekretaris fan Skoatterlân en letter boargemaster fan Drylts, en fan Aletta Catharina Lycklama à Nijeholt.

Martinus promovearre yn 1759 yn Utert yn de Rjochten. Hy waard yn 1777 grytman fan Skoatterlân. Hy wenne op It Hearrenfean, waard yn 1795 mei syn amtsgenoaten ôfsetten en ferstoar net lang dêrnei. 

Soan fan Daniel de Blocq van Scheltinga en Aletta Catharina Lycklama à Nyeholt. Hy boaske Wiskje (1742-1795), dochter fan Cornelius Livius van Bouricius (1714-1757), luitenant by de kavallery, en Elske van Vierssen ( * 9 septimber 1742), dy't him 9 bern skonk.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
Daniël de Blocq van Scheltinga (1621-1703)

**Daniel de Blocq van Scheltinga** (21 desimber 1621 - 27 jannewaris 1703)  soan fan Livius van Scheltinga, sekretaris fan de Steaten fan Fryslân, en fan Anna de Blocq.

Nei syn stúdzje yn Frjentsjer en oare plakken, promovearre er op 26 septimber 1642 yn Angers (Frankryk) yn de rjochten. Dêrnei reizge twa jier troch Frankryk, Itaalje, Switserlân en Dútslân, wêrnei't hy op 3 desimber 1644 thús kaam. Tsien dagen letter waard er ûntfanger-generaal fan de provinsje. Omtrint twa jierren dêrnei (13 augustus 1647) waard hy ta grytman fan Skoatterlân  keazen en beklaaide sûnttiid, binnen en bûten it gewest, de foarnaamste kommisjes. Ek wie er mei-kommittearre op de grutte gearkomste fan de Steaten-Generaal yn 1650. Op 19 july 1606 waard hy, ynstee fan Johannes Rhala, kurator oan Frjentsjerter Akademy. Hy die yn 1692 ôfstân fan de gritenij oan syn soan en waard op It Hearrenfean te hôf brocht.

Hy boaske op 21 septimber 1645 mei Martha, dochter fan de Riedshear Cornelis Kinnema en Romkjen Fockens (3 oktober 1629 - 7 jannewaris 1708 ), dy't him alve bern skonk. 

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
Martinus van Scheltinga

* Martinus van Scheltinga‎, (1656 of 1657 - 1726), grytman fan Aenjewier
* Martinus van Scheltinga (1692)‎, (1666- 1742), grytman fan Skoatterlân
* Martinus van Scheltinga (1736)‎, (* 1736 - 1799 ), grytman fan Skoatterlân
* Martinus van Scheltinga (1903)‎, ( 1903 - 1962 ), NSB-boargemaster fan Wassenaar.
Tinco fan Oenema

**Tinco fan Oenema fan ter Caple** (Terkaple?, ? – ?, 20 augustus 1631) wie in Frysk politikus. Tinco wie de soan fan Tjepcke van Oenema en Sybrich Tincodr.
Hy wie yn 1604 lid fan Deputearren en yn 1607 ordinaris kommittearde yn de Steaten-Generaal by de handelingen oer it bestân mei Spanje. Hy folge als folmacht op de lândei de lykstaasje fan Willem Loadewyk. Yn 1622 hie hy noch sitting yn de steaten. Sûnt 1591 wie hy grytman fan Skoatterlân oant 1627, hy waard opfolge troch syn soan Amel van Oenema. 

Tinco boaske Catharina, dochter fan Jaques de Blocq, keninklik majoar eksysmaster yn Harns, en Maria van der Burgh, en hie by har 4 bern. Harren soan Amelius fan Oenema dy't grytman wie fan 1627 - 1647 folge him op. Op It Hearrenfean binne de Oenemastate en de Van Oenemastrjite nei de famylje Oenema neamd.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
Jacob Tjebbes

**Jacob Tjebbes** wie yn grytman fan Skoatterlân fan 1579 - 1588. 

Wie in foarstanner fan de Uny fan Utert (1579). Yn 1584 wie hy foar Sânwâlden folmacht op de Lândei, en ûndertekene de Ynstruksje foar Jelger fan Feijtsma fan Feitsmastate (Hallum) en Hessel fan Aysma, as gesanten nei de kening fan Frankryk.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
Martinus de Blocq fan Scheltinga (1666-1742)

**Martinus (de Blocq) fan Scheltinga** (It Hearrenfean, 19 febrewaris 1666 - dêre, 11 desimber 1742), wie grytman fan Lemsterlân en Skoatterlân.  Martinus van Scheltinga wie de soan fan Daniël de Blocq fan Scheltinga (1621-1703) en Martha Kinnema. 

Nei syn stúdzje reizge hy yn Frankryk oant yn 1689 Tinco fan Andringa opfolge as grytman fan Lemsterlân. Yn 1692 waard Marten opfolge troch Regnerus fan Andringa. Yn dat jier waard hy grytman fan Skoatterlân en soe dat bliuwe dat oant 1715. Yn 1700 troude hy yn Kollum mei Amalia, in dochter baron Menno fan Coehoorn en Magdalena fan Scheltinga. Nei it ferstjerren fan Amelia op 21 maart 1708 bleau Marten mei seis bern sitten. Hy wertroude op 10 oktober 1713 mei Wiskjen, in dochter fan Livius fan Scheltinga en Wia Catharina Boersma. Ut dit houlik kamen twa bern.

Marten fan Scheltinga hie foaroansteande amten yn Ljouwert en Den Haag. Dêrneist wie Fan Scheltinga lykas syn heit kurator oan de hegeskoalle fan Frjentsjer. 

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
* List fan grytmannen fan Lemsterlân
Menno Coehoorn van Scheltinga (1778-1820)

**'Menno Coehoorn van Scheltinga** (It Hearrenfean, 30 augustus 1778 - It Hearrenfean, 22 maaie 1820) wie grytman fan Skoatterlân. 

Hy ûntfong it adelspredikaat yn 1818; wie lid fan de Gearkomste fan Notabelen (1814) út namme fan Fryslân en lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân (1814-1861) út namme fan Skoatterlân. 

Hy wie in soan fan Martinus van Scheltinga en Wiskje van Bouricius en wie troud mei Catharina Johanna van Eijsinga.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân
Sybrandt fan Hottinga

**Sybrandt fan Hottinga**, († Grins, 1584), wie sûnt 1566 grytman fan Skoatterlân. Hy wie de soan fan Jarich fan Hottinga, hôveling te Frjentsjer. 

Sybrandt wie it benammen dy't behindere dat de twist oer de kompanjons fan syn feanen yn syn gritenij net út de hân rûn, mar oan it Hof ta beslissing opdroegen waard. Yn 1579 ferklearre hy him tsjin de Uny fan Utert. Letter ôfsetten en band, is hy yn 1584 te Grins ferstoarn en yn de Aatsjerke dêr begroeven. Hy boaske Maaike of Marije fan Naerden of Neerden dy't him oerlibbe en yn 1602 ferstoar.

Yn syn ôfwêzigens waard, sûnt 28 juny 1571, Anne Scholtes út Nijhoarne as plakferfangend grytman oansteld.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Skoatterlân