open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sintraal Flechtlingekamp Westerbork

It **Sintraal Flechtlingekamp Westerbork** wie in yn 1939 troch de Nederlânske oerheid opset flechtlingekamp yn de gemeente Westerbork foar yn Nederlân oanwêzige Dútske en Eastenrykske Joadske flechtlingen oan de foarjûn fan de Twadde Wrâldoarloch. Nei it begjin fan de Dútske besetting waard it yn 1942 omfoarme ta it *[[Kamp Westerbork|Doorgangskamp Westerbork]]*.

## Skiednis
### Oprjochting

Foar de Twadde Wrâldoarloch flechten tûzenen Dútske en Eastenrykske Joaden foar de naziterreur de grins mei Nederlân oer. It Nederlânske regear woe yn dy tiid op goede foet stean bliuwe mei Dútslân en sleat op 15 desimber 1938 de grins, in pear wiken nei de Kristallnacht fan 9-10 novimber 1938, en bestimpele de flechtlingen ta net-winske frjemdlingen. As it heal koe waarden se nei Dútslân útwiisd. Yn febrewaris 1939 besleat it Nederlânske regear ta de bou fan in grut kamp foar dizze flechtlingen, dy 't oant doe ta op ferskate plakken yn Nederlân opfongen waarden. It regear easke yn terminen werombeteljen fan de kosten (goed 1 miljoen gûne) troch it Comité voor Joodsche Vluchtelingen.

Ynearsten soe dat kamp by Elspeet boud wurde. Dy plannen stjitten op tsjinstân fan de pleatslike befolking en de ANWB, dy 't fûn dat de Feluwe oantreklik bliuwe moast foar fakânsjegongers. Wêr 't dizze protesten net folle gehoar fûnen, joech it beswier fan keninginne Wilhelmina de trochslach. Sy fûn de ôfstân fan it plande flechtlingekamp ôf oant har simmerferbliuw paleis It Loo fierstente lyts.  Op 22 april liet minister Van Boeijen de keninginne witte dat it regear ôfsjoen hie fan it fêstigjen fan in flechtlingekamp op de Feluwe. 

It flechtlingekamp waard fêstige op it Amerfjild op de Drintske heide tusken Hooghalen, Zwiggelte en Grolloo. Yn de ûntwerpfaze hiet it 'kamp Zwiggelte'.  Yn augustus 1939 bouden arbeiders fan de Rykstsjinst foar de Wurkferromming de earste barakken fan Sintraal Flechtlingekamp Westerbork. De flechtlingen dy't op 9 oktober 1939 yn it kamp oankamen, koene fuortendaliks oan de slach by it ôfbouwen fan it kamp.

### Untromming by de Dútske besetting
Op de dei fan de Dútske ynfal op 10 maaie 1940 waard besocht om de flechtlingen út it kamp fia Seelân nei it Feriene Keninkryk te bringen. Dit plan, dat ta stân kaam op inisjatyf fan Abraham Salomon Levisson, de oerrabbyn fan Fryslân en Drinte, mislearre lykwols trochdat de rûte fia Swolle net mear mooglik wie troch de sabotearre Iselbrêgen. De flechtlingen binne dêrom mei de trein nei Ljouwert ferfierd. Nei in moanne opfang yn dy stêd waarden de flechtlingen weromstjoerd nei kamp Westerbork.

### Oername as trochgongskamp
Yn 1942 waard it kamp oernaam troch de nazi's. Se makken dêrby gebrûk fan it al besteande kampbestjoer fan it Sintraal Flechtlingekamp. De direkteur fan it flechtlingekamp, de Nederlânske reserve-kapitein Jacques Schol, bleau ek nei 1 july 1942 yn kamp Westerbork oanwêzich. De Dútsk-Joadske flechtling Kurt Schlesinger wie yn febrewaris 1942 troch Schol oansteld as *Oberdienstleiter*.  Schlesinger soe ek ûnder de nazi's in wichtige rol ferfoljen bliuwe as lieder fan de kamporganisaasje dy 't sa goed as folslein bestie út Joadske finzenen.
Kalinin K-7

De **Kalinin K-7** (Russysk: *Калинин К-7*) wie in swier eksperiminteel fleantúch dat yn it begjin fan de jierren 1930 yn de Sovjet Uny ûntwurpen en test waard. It tastel wie ornearre as tige swiere bommesmiter of kommersjeel fleantúch mei in brede romp. 

## Untwerp en ûnjouwing
De Kalinin K-7 bestie út in elliptyske fleugel fan 2,33 meter dik mei in spanwiidte fan 53 meter, wêryn 't oant 120 passazjiers ûnderbrocht wurde koene. It lâningsgestel bestie út twa grutte gondels mei elk twa ûnbidich grutte tsjillen en, yn 'e militêre ferzje, twa skuttersposten.
De passazjiers koene it ynterieur fan it fleantúch berikke fia in trep yn de lâningsstelpoaten. Oan de ein fan de dûbele sturtbeam mei trijehoekige trochsneed wiene ek de skuttersstasjons. De twa fertikale stabilisatoaren mei skoaren wiene dêrop montearre en mei-inoar ferbûn mei in ekstra skoar, dy 't in fariabele ynfalshoeke hie. De basisstruktuer fan it fleantúch bestie út laske KhMA chroom-molybdeenstielen buizen mei yn haadsaak stoffen beklaaiïng. Allinne de middenseksje fan de fleugel, de gondels fan it lâningsgestel, de motors en de piloatekabines wiene beklaaid mei duraluminium.

Konstantin Kalinin begûn yn 1930 mei it ûntwerp. Doe 't it prototype klear wie, soene de earste taksyetests begjinne op 29 juny 1933, mar neidat de motoaren starten wiene, treden der slimme trillingen op yn ferskate ûnderdielen, benammen yn de sturtbeam. Nei 't in soad strukturele fersterkingen oan it kasko oanbrocht wiene, koene de taksyetests op 9 augustus begjinne.

Twa dagen letter wie it tastel syn earste flecht op 11 augustus 1933. By de testflecht kamen noch mear defekten oan it ljocht. De katastrofe kaam op 21 novimber fan itselde jier doe't, as gefolch fan de al bekende trillingen by in mjitflecht, ien fan de twa sturtsteunen ûnder de flecht bruts en it fleantúch dêrnei fan in hichte fan 100 meter ynienen yn in bocht fleach en de grûn rekke.
By de crash en de oanfolgjende brân ferlearen 14 bemanningsleden it libben, dêr't Kalinins âlde testpiloat Mikhail Snegiryov by wie, en ien passazjier. Fiif minsken oan board oerlibben. Koart dêrnei waard begûn mei de bou fan noch twa K-7's mei fjouwerkante sturtbeammen, mar de tastellen waarden nea foltôge en it hiele projekt waard úteinlik yn 1935 oerjûn.

## Technyske gegevens
Slot Heidelberch

It **Slot Heidelberch** (Dútsk: *Schloss Heidelberg*) is de ruïne fan in yn 1689 troch de Frânsen fernield slot yn Heidelberch yn it noarden fan 'e Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. It slot stiet likernôch 80 meter boppe de rivier de Neckar.

It slot fan Heidelberch is tsjintwurdich ien fan de meastbesochte toeristyske attraksjes fan it lân. Alle jierren bringe likernôch 1 miljoen minsken in besite oan it slot.

## Skiednis

De bou fan it oarspronklike kastiel sette ûnder de Paltske greve Loadewyk I († 1231) útein en waard ûnder de karfoarsten 
Ruprecht III (1398–1410), Otto Heinrich (1556–1559), Freark IV (1583–1610) en Freark V (1610– 1621) ta in renêssânse slot útwreide. Hast trije iuwen lang tsjinne it as residinsje foar de paltsgreven. Dêrfandinne wie it slot in wichtich plak fan it aadlike libben yn it Hillige Roomske Ryk.

Der waarden yn 'e rin fan 'e iuwen gebouwen byboud dy't in soad ferskillende stilen fertsjintwurdigje. It Ruprechtgebou is bygelyks in goatyske tafoeging en it Ottheinrich-gebou is ien fan 'e wichtichste gebouwen fan it Dútske maniërisme. 

Om it slot steane noch in tal rûne of achthoekige tuorren. Fan de *Dicke Turm* stiet noch mar de helte oerein, de toer hat in trochsneed fan 30 meter. De 15e-iuwske *Gesprengter Turm* is troch it opblazen fan de Frânsen in spjalte toer. De *Glockenturm* en de *Apothekerturm* binne 14e-iuwsk. Freark V liet yn 1615 de Elisabethtor bouwe. Under it bewâld fan dy karfoarst waard ek de Englischer Bau boud en de *Hortus Palatinus* oanlein. 

Yn 'e Njoggenjierrige Oarloch (1688-1697) waard it twaris slim troffen. Op 2 maart 1689, wylst de Frânsen har út Heidelberch weromloeken (dat se earder ferovere hiene), setten se it slot yn 'e brân, dat dêrby gâns skea oprûn. Op 6 septimber 1693 waard it slot troch de Frânsen, nei't Heidelberch jitris yn harren hannen fallen wie, foar in grut part opblaasd en wie it dêrnei noch mar foar in part te brûken. Nei't der útein set waard mei in restauraasje baarnden op 24 juny 1764 mear dielen fan it slot troch bliksemynslach ôf. De moed waard doe opjûn en tenei bestjoerden de paltsgreven allinne noch fanút it Slot fan Mannheim. 

Yn 'e tiid fan 'e Romantyk naam de belangstelling foar it slot wer ta. Fral de skilder Charles de Graimberg (1774–1710) hie in soad niget oan it gebou en bestege nei syn emigraasje nei Dútslân in soad tiid oan it behâld fan it slot. Yn 'e tiid fan 'e Romantyk waard it slot in symboal fan fergonklikens en oarloch. As sadanich spile it slot in wichtige rol yn 'e Heidelberger literatuer, dêr't grutte Dútske skriuwers as Friedrich Hölderlin of Joseph von Eichendorff oer skreaune.

## Oars
* Yn it eastlike diel is it Deutsche Apotheken-Museum ûnderbrocht.
* It saneamde *Heidelberger Fass* yn ien fan 'e kelders fan it slot is in ûnbidich wynfet mei in ynhâld fan goed 220.000 liter.
Omgong fan Itaalje 1980

De 63ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje]]** waard hâlden fan 15 maaie oant en mei 7 juny 1980. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Genua, de haadstêd fan de regio Liguerje, yn Noardwest-Itaalje, súdwestlik fan Milaan en eastlik fan Savona, oan de Ligueryske See.

De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Krasnojarsk (kraj)

De **Kraj Krasnojarsk** (Russysk: Красноярский край; Krasnojarski kraj) is in kraj yn 'e Russyske Federaasje. Nei de oanbuorjende republyk Sacha is it it grutste Russyske dielgebiet. Mei in oerflak fan 2.366.797 km² is it 56 kear sa grut as Nederlân en beslacht it 13,86% fan it totale oerflak fan Ruslân. It gebiet is tige tin befolke en hat likernôch 3 miljoen ynwenners.

## Geografy
Fan noard nei súd is de kraj 3000 km lang. De kraj Krasnjojarsk leit yn it midden fan Sibearje oan 'e oblasten Tjûmen, Tomsk, Irkûtsk en Kemerovo, en oan 'e republiken Chakasje, Tûva en Sacha. Yn it noarden leit de Noardlike Iissee. De kraj leit yn it streamgebiet fan de rivieren de Jenisej en de Ob.

It gebiet is tige ryk oan natuerlike helpboarnen. De kraj hat grutte nikkel-, goud-, koper- en kobaltreserves. De kraj hat de grutste stienkoalfoarrieden fan it lân en yn it gebiet binne teminsten 25 oalje- en gasfjilden. Mear as 95% fan 'e Russyske rykdom oan platina en platinoïden binne yn 'e kraj te finen.

Krasnojarsk produsearre ek 20% fan it hout fan Ruslân. 

## Skiednis
De Russyske kolonisaasje fan it gebiet sette yn 'e 17e iuw útein mei Kozakken. Troch de oanlis fan it Sibearyske spoar naam it ynwennertal bot ta. 

Yn 'e tiid fan Stalin leine der in soad kampen yn 'e regio. 

De kraj waard yn 1934 oprjochte nei de opdieling fan 'e West-Sibearyske en East-Sibearyske kraj's. Yn 1991 skiede Chakasje him ôf fan de kraj doe't dat in autonome republyk waard.

Nei in referindum op 17 april 2005 waarden de eardere federale distrikten Tajmyr en Evenkje mei ynfong fan 1 jannewaris 2007 by de kraj Krasnojarsk yndield.

## Befolking
De befolking bestiet yn mearderheid út Russen en wurdt oanfolle mei oare folken fan 'e eardere Sovjet-Uny. De ynhiemske befolking makket noch gjin 1% út fan de hjoeddeiske befolking.  

Neffens de sinsus fan 2010 bestiene de grutste mienskippen út:

Oare minderheden binne Tsjûvaasjers, Armeenjers, Kirgizen, Uzbeken, Tadzjiken,  Dolganen, Ewinken en Nenetsen.

## Bestjoerlike yndieling en stêden
De kraj bestiet út 44 ferskillende rajons en sechtjin stêden. Twa fan de distrikten, de eardere okrûgen Evenkje en Tajmyr, hawwe yn 'e kraj in spesjale status.
Kalinin K-12

De **Kalinin K-12** wie in eksperiminteel fleantúch dat ûntwikkele waard troch it Untwerpburo Kalinin yn de jierren 1930. 

## Untwerp en ûntwikkeling
De K-12 wie bedoeld as sturtleaze bommesmiter. It tastel hie in laste stielen buiskonstruksje mei stoffen beklaaiïng en in *dummy* noas en sturtkoepels. De K-12 wie skildere yn in opsichtich kleureskema dat in fûgel foarstelde. Dêrom krige er de bynamme "Fjoerfûgel", neamd nei in Russyske legindaryske figuer. In sweeffleantúch op subskaal om de skaaimerken fan de K-12 te testen fleach yn 1934, bestjoerd troch V.O. Borisov. De K-12 op wiere grutte fleach yn de hjerst fan 1936 en waard demonstrearre op Tushino yn augustus 1937. It fierdere wurk oan 'e K-12 waard lykwols annulearre neidat Konstantin Kalinin arrestearre en eksekutearre waard as steatsfijân.

## Technyske gegevens
Hakke (lichemsdiel)

De **hakke** is by minsken it justjes útstykjende efterste diel fan 'e foet, dat rjocht ûnder it ankel sit. De hakke bestiet út 'e hakbonke (*calcaneus*) mei omjaand weefsel en hûd. De wat efterútstykjende (of 'dorsale') foarm tsjinnet om minsken, dy't rjochtop geane, te helpen om har lykwicht te hâlden. Mei de foarfoet en de úteinen fan 'e teannen is de hakke ien fan 'e dielen fan 'e foet dy't by stean en rinnen it gewicht drage. Dêrom groeit der op 'e soal fan 'e hakke in tsjûke laach yl. De hakke is mei de trijehadige kûtspier (*triceps surae*) yn it kût fan 'e ûnderskonk ferbûn troch de haksine (Nederlânsk: *Achillespees*). As dy trochsnien wurdt (bgl. by in ûngelok of foarhinne ek wol by wize fan liifstraf) kin men net mear goed rinne om't de foet dan net mear mei de tean omleech beweegd wurde kin. 


File:Science ofDressTo face p236cutA.png|bonken yn 'e foet fansiden sjoen, mei rjochtsûnder de hakbonke
File:Ospied-en.svg|bonken yn 'e foet fan boppen sjoen; nû. 6 is de hakbonke


By langskonkige sûchdieren, sawol by hoefdieren as by bisten mei klauwen dy't eins op 'e teannen rinne, is de hakke in ein boppe de grûn posisjonearre. By soalgongers rêst de hakke, lykas by minsken, op 'e grûn. By fûgels sit de hakke by de nei efteren wizende knier (gewricht) healwei de poaten, dy't troch leken ornaris oansjoen wurdt foar de knibbel, mar dy't eins it ankel is. (De echte knibbel sit by fûgels sa heech dat er ferburgen is ûnder de fearren.) 

## Sjoch ek
*ankel
*foet
*soal
*tean
Mersk

Mei in **mersk** wurdt leech wiet lân, of lân dat ûnder wetter strûpt ornearre en betsjut sompich lân. Sok lân wie allinnich gaadlik as seizoensgreide of as miedlân.

It wurd mersk komt fan it Midlatynske *mariscum* -sompe, sompich lân - en is besibbe oan it Ingelske *marsh*, it Dútske *Marsch*, it Deenske *marsk* en it Nederlânske *meers(ch)* (yn ûnbrûk). De Dútske, Ingelske en Deenske nammen wurde sûnt de tolfde iuw benammen brûkt om bedike seeklaai- en riviergeaen mei oan te tsjutten. Yn Nederlân, Flaanderen en East-Fryslân wurde sokke bedike geaen as polder oantsjut.

Synonimen binne bygelyks broek, moer/moor.

## Sjoch ek
* Broek (lânskip)
* Seeklaailânskip
* Sompe
* Miedlân
Seeklaailânskip

In **seeklaailânskip** of **-gea** of ek wol in **[[polder]]lânskip** of **-gea** is in lânskipstype dy't bylâns kusten, riviermûnings en see-ynhammen fûn wurde kinne. It noarden fan Noard-Hollân, Fryslân, Grinslân, de Dútske en Súdwestjutlânske Noardseekusten befetsje sokke geaen. De boaiem fan sokke grûn bestiet út fruchtbere seeklaai dy't ûnder ynfloed fan ebbe en floed ôfset waard. Foar't der diken om beskate stikken lân oanlein waarden, strûpte it lân by heech tij ûnder wetter. Dan kin better sprutsen wurde fan mersklân, lykas yn it Dútsk de namme foar in seeklaaigea *Marschland*, yn it Ingelsk *tidal marsh* (tijmersk), yn it Deensk *marsk*, yn it Frânsk as *marais maritime*, yn it Spaansk as *marisma* en yn it Portegeesk as *pântano salgado* is. Dy oantsjuttings wurde ek brûkt foar sompegebieten. Yn Nederlân, Flaanderen en East-Fryslân wurde sokke geaen gauris as poldergeaen en yn Noard-Dútslân as *[[koog]]* en *groden* oantsjut om't dy bedike waarden.   

## Untstean
De âldste seeklaai yn de Fryske lannen waard ôfset yn it ier-holoseen doe't de seespegel omheech gie troch it teien fan it iis. By de kust del wiene strânwâlen dy't net sletten wiene, mei dêr benefter in ûndjippe lagune, te ferlykjen mei de hjoeddeistige Waadsee. Om't de see sedimint oanfieren bleau koe der yn in tiidrek 
doe't de seespegel algeduerigen heger waard, ûntstie der in mersklân. 

Doe't de strânwâlen foar in grut part sletten waarden koe der yn it efterlân fean waakse. Fan de iere midsiuwen ôf waard it fean oanmakke en ôfgroeven en doe waarden  de kustgebieten gefoeliger foar it ynbrekken fan de see. Dêrby waarden slinken foarme en waard klaai ôfset op it fean (jonge seeklaai). Foarbylden dêrfan binne de Marneslinke en de Middelsee.

## Kwelders en bewenning
Op guon plakken wie it opslike lân al heech genôch dêr't it lân by floed net altyd mear ûnderstrûpte en dêr koe fegetaasje waakse en sadwaande ûntstiene der kwelders. Om't dat lân frij drûch wie koene der minsken wenje, benammen op de kwelderrêgen dy't bylâns in slinke ûntstiene troch it algeduerigen oanslykjen fan sediminten. Yn de tolfde iuw f.Kr. wie der al bewenning op lytse skaal yn de klaaistreken fan Noard-Hollân, Fryslân, Grinslân en Noardwest-Dútslân. Fan de sânde iuw f.Kr. ôf waard de bewenning fan dy geaen yntinsiver. Yn de kwelders waarden dêr ynearsten terpen opwurpen. Fan de tsiende iuw n.Kr. ôf waarden de gebieten beskerme troch it oanlizzen fan diken. Dêrtroch slike in soad fan dy slinken op en waard dat oanslike lân bedike. Sokke gebieten befettet saveleftige klaai en wie tige fruchtber, Letter waarden der ynlânske marren, benammen yn Noard-Hollân en Fryslân, drûchmakke. Dat waard in drûchmakkerij neamd.

## Sjoch ek
* Seeklaai
* Klaaistreek
* Polder
* Mersk
Jonge seeklaai

De **jonge seeklaai** is de jongste laach seeklaai yn de ûndergrûn fan Nederlân en Noardwest-Dútslân. Jonge seeklaai komt benammen foar yn Seelân, it noarden fan Noard-Hollân, Fryslân, Grinslân en de Noardseekuststripe yn Noardwest-Dútslân. Ek leit der jonge seeklaai yn Belgje en it oangrinzgjende gebiet fan Frankryk.
De jonge seeklaai waard fan likernôch 3000 jier lyn ôf oant yn de midsiuwen foarme. Yn dat tiidrek strûpte de kuststreek gauris ûnder wetter troch it ynbrekken fan de see, dêr't lagunen en slinken troch foarme waarden, om't it feangrûn dy't benefter de strânwâlen lei troch it ynstreamen fan it wetter begûn yn te klinken. Dêr waard sân en klaai yn ôfset. Sa ûntstie in kweldergea. Fan de sânde iuw f.Kr. ôf ûntstie dêr permaninte bewenning om't de kwelders heech genôch opslike waarden sa't dy by floed net altyd mear ûnderstrûpten. Op de kwelders en benammen de kwelderrêgen, dy't by de slinken del troch it oanfierende slyk foarme waarden, waarden terpen boud. Fan de tsiende iuw n.Kr. ôf waard mei it bedykjen úteinset. Dêrtroch sliken de slinken en lagunen hieltyd mear oan. Dat oanslike lân waard letter ek wer bedike, lykas bygelyks de Marneslinke, de Middelsee en It Bilt.

Earder waard der oannommen dat dy ôfsettings foarme waarden troch it algeduerigen omheech gean of sakjen fan de seespegel. Hjoed-de-dei wurdt oannommen dat it ynbrekken út de see wei it gefolch wie fan it grutskalich ôfgraven fan it fean. Dêrtroch sette in laach klaai op it fean ôf.

Njonken jonge seeklaai bestiet der ek âlde blauwe seeklaai, dy't foarme waard by in eardere tiid fan transgresje.

## Keppeling om utens
*Geology fan Nederlân - Seeklaaiôfsettings en kwelders
Grutadmiraal

**Grutadmiraal** is in histoaryske militêre rang by de marine. It is de heechste fan 'e fiif admiraalsrangen, ferlykber mei fjildmaarskalk of maarskalk by de lânmacht. Yn Nederlân hat dizze rang nea bestien, en yn oare lannen en territoaria komt er tsjintwurdich likemin mear foar. Wol bestiet by guon marines noch de ferlykbere rang fan admiraal fan de float.

De rang fan grutadmiraal kaam histoarysk foar yn 'e marines fan it njoggentjinde-iuwske Keninkryk Frankryk fan nei de Boerbonrestauraasje; it Keizerryk Dútslân (1901-1919); Eastenryk-Hongarije (1911-1918); nazy-Dútslân (1939-1945); en faksistysk Itaalje (1924-1946). Yn inkele oare lannen kaam de rang inkeldris foar. Sa waard er yn Sweden ferjûn oan 'e keningen Karel&nbsp;XIII en Oskar&nbsp;I en yn Perû waard yn 1967 Miguel Grau Seminario der postúm mei eare. Yn Turkije is grutadmiraal yn namme in marinerang, mar sûnt de oprjochting fan 'e Turkske Marinestriidkrêften yn 1923 hat noch nea immen dizze rang hân.

## Sjoch ek
*admiraal
*luitenant-admiraal
*fise-admiraal
*skout-by-nacht
Yndyske hazzen

De **Yndyske hazzen** (Latynske namme: *Indolagus*) foarmje in ûnderskaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e hazze-eftigen (*Lagomorpha*), de famylje fan 'e hazzen en kninen (*Leporidae*), de ûnderfamylje fan 'e echte hazzen en kninen (*Leporinae*) en it skaai fan 'e echte hazzen (*Lepus*). Ta dit ûnderskaai hearre trije soarten hazzen, dy't lânseigen binne yn Súd- en Súdeast-Aazje. 

## Soarten
Omgong fan Itaalje 1979

De 62ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje]]** waard hâlden fan 17 maaie oant en mei 6 juny 1979. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Florâns, de haadstêd fan de regio Toskane en de provinsje Florâns. De einstreek lei yn Milaan, de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije en effens is de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Broek (lânskip)

In **broek** is in leech lizzend gebiet dat algeduerigen wiet is. Dat kin troch sipe fan grûnwetter komme of troch in rivier dy't gauris oerstreamt en winterdeis it lân foar in skoft ûnderstrûpt.

Neffens lânskip kin in broek fariearje fan in stik sompich fean ta grutte uterwaarden mei klaaigrûn. In soad broeklân is net gaadlik foar lânbou om't se te wiet binne, mar guon kinne yn drûgere perioaden weide wurde.

In tige bewoeksen stik broeklân wurdt in broekwâld neamd. Wurdt dat bewurke, dan kin in grjint ûntstean. Dêr kinne tienen fan wylgen of oar taai opsjittend hout besnien wurde, dêr't meganisaasje hast net mooglik is om't reauwen yn de sodzige boaiem delsinke kinne.

## Taalkundich
It wurd "broek" komt omreden syn betsjutting yn in stikmannich plak- en fjildnammen foar, lykas it doarp De Broek, noardlik fan De Jouwer en yn Noard-Hollân: Broek yn Wetterlân, Broek op Langedyk en Stede Broec. Yn Noard-Dútslân komt it wurd yn nammen foar as *brook* of *brok* foar, lykas bygelyks Brookmerlân by Auwerk yn East-Fryslân.

De oarsprong fan it wurd komt fan it Aldfrysk e *brōk* dat wer fan it Oergermaanske *brōka* komt, itjinge "sompe" of "sompich lân" bestjut. Dat wurdt komt lykwols allinnich yn it Westgermaansk foar en kin mooglik ûntliend wêze fan it Keltyske *brāgo* of *brogilo* -streek, stik lân.

It wurd is besibbe oan it Dútske *Bruch*, it Ingelske *brook* (itjinge beek betsjut) en it Nederlânske *broek*.

## Sjoch ek
* Mersk
* Sompe
* Miedlân
* Seeklaailânskip
Kempten

**Kempten** is in kreisfreie Stadt yn it súdwesten fan 'e Dútske dielsteat Beieren. Kempten is de súdlikste kreisfreie Stadt fan Dútslân en leit oan it grinsgebiet mei de Eastenrykske dielsteaten Tiroal en Vorarlberg.  

De stêd foarmet in enklave yn 'e lânkring Oberallgäu en tsjinnet ek as sintrumfunksje foar de Allgäu. 

## Skiednis
De stêd is ien fan 'e âldste stêden fan Dútslân en waard al yn 'e âldheid yn in dokumint neamd. 

Kempten ûntwikkele him út twa ferskillende delsettings: oan 'e ien kant de Frije Ryksstêd Kempten en oan 'e oare kant it gebiet fan 'e foarstabdij Kempten. De beide stedsdielen, it iene protestantsk en it oare roomsk, stiene yn 'e Tritichjierrige Oarloch fijannich foar inoar oer. De protestantske Frije Ryksstêd krige stipe fan Sweedske troepen, de abdij krige help fan keizerlike troepen. Beide stedsdielen waarden troch fijannelike troepen ferneatige.  

Sûnt de jierren 1930 wurdt Kempten mei klam in Allgäuer plak neamd, mar der wurdt lykwols mear in Swabysk as in Allgäuer dialekt praat.  

Sûnt 1977 hat de stêd in hegeskoalle, dy't mei hast 6.000 studinten ien fan 'e grutste fakhegeskoallen fan Beieren is.

## It besjen wurdich
* De roomske Sint-Laurentiusbasilyk (*St. Lorenz*) mei de stiftsgebouwen;
* De protestantske Sint-Magnustsjerke (*St. Mang*) is in letgoatysk gebou út 1427, dat yn 'e 18e iuw in rokoko-ynterieur krige. 
* De Keck- of Stefanuskapel (*Keckkapelle*) oan 'e Kaufbeurer Strasse (meast net iepen) is in mei fresko's fersierde romaanske kapel en ien fan 'e âldste gebouwen fan Kempten.
* It riedhûs giet op it jier 1474 werom en waard letter ferboud. Foar it riedhûs stiet de 17e-iuwske Magnusfontein.
* De *Londoner Hof* (Rathausplatz 2) is in stedspaleis yn rokoko-styl dat yn 1764 yn opdracht fan de keapman Johann Christoph Fehr boud waard. In oar stedspaleis is it 16e-iuwske Ponikauhaus (Rathausplatz 10).

### Musea
* Allgäumuseum
* Argeologysk Park Cambodunum

## Keppeling om utens
* Side foar toeristen

## Ofbylden

Ofbyld:D-7-63-000-187, Rathaus, Ostseite Kempten 20220830 0003.jpg|*Riedhûs*
Ofbyld:Londoner Hof Kempten (Foto Hilarmont).jpg|*Londoner Hof*
Ofbyld:Hildegardplatz Kempten (Foto Hilarmont).jpg|*Laurentiustsjerke*
Ofbyld:D-7-63-000-212, St. Mang-Brunnen Kempten 20220830 0040.jpg|*Sint-Magnusfontein*
Maurits Verveer

**Moses Leonardus (Maurits) Verveer** (De Haach, 7 maaie 1817 - dêre, 23 maart 1903) wie in Nederlânske keunstskilder en fotograaf.  

## Libben en wurk
Verveer wie in soan fan winkelman Leonardus Moses Verveer en Carolina Elkan. Hy folge in oplieding ta keunstskilder. Ek syn bruorren Salomon en Elchanon waarden skilders. Verveer makke meastal marines en Skeveningke strângesichten.

Yn 1857 iepene er syn *Etablissemint van photograpische portretten*. Der wurdt tocht dat er de oerstap nei fotografy makke omdat de ynkomsten as skilder ôffoelen. Hy soe yndied mear fertsjinje as syn skilderjende bruorren.  Hy lei him ta op it fotografearjen fan ferneamde persoanen. Yn 1861 joech er it *Album van onze tijdgenooten op het gebied van Kunsten en Wetenschappen* út, dêr't er sechstich portretten fan heechlearaars en keunstners yn byinoar brocht.
Hy fotografearre ek leden fan it keninklik hûs en ûntfong yn 1863 in presint fan keninginne Sophie, as tank foar syn wurk. Hy mocht him it jier derop *photograaf fan Z.M. den Koning der Nederlanden* en noch in jier letter *photograaf fan Z.M. den Koning der Nederlanden en H.M. de Koningin* neame.  makke de earste offisjele foto fan prinses Wilhelmina, hast twa moanne nei har berte.

Verveer wie lid fan de Pulchri Studio, dêr't syn broer Salomon presidint fan west hat. Doe 't er hast 75 wie, sleat er syn fotostudio en die er as skilder wer mei oan ferskate eksposysjes. Hy ferstoar yn 1903, yn 'e âldens fan 85 jier.

## Wurk (in kar)

Maurits Verveer - Entrada da barra do Rio de Janeiro.JPG|Rio de Janeiro (1850)
Willem Frederik Karel van Oranje-Nassau (1797-1881), by Maurits Verveer.jpg|Portret fan prins Frederik`fan Oranje Nassau
Barend Cornelis Koekkoek (1803-1862), Nederlands kunstschilder, objectnr KA 6895.135.tif|Skilder Barend Cornelis Koekkoek 
Alexandrine Tinne te paard, RP-F-2002-13.jpg|Alexandrine Tinne
Jozef Israels, by Maurits Verveer.jpg|Portret fan Jozef Israëls
AntonMauve.jpg|Anton Mauve
Christoffel Bisschop (1828-1904), Nederlands kunstschilder, tekenaar en lithograaf, objectnr KA 6895.143.tif|Christoffel Bisschop
Andreas Schelfhout (1787-1870), Nederlands kunstschilder, etser en lithograaf, objectnr KA 6895.137.tif|Andreas Schelfhout
Ruth Fuchs

**Ruth Fuchs** (Egeln, 14 desimber 1946 - Jena, 20 septimber 2023) wie in Dútsk atlete en politika, dy't wilens har sportkarriêre útkaam foar it doetiidske East-Dútslân. 

## Atletyk
Fuchs die trije kear mei oan de Europeeske kampioenskippen, en trije kear oan de Olympyske Simmerspullen (yn 1972, 1976 en 1980). Sy waard by dizze kampioenskippen twa kear Europeesk kampioene, en Olympysk kampioene. Nei de Olympyske Simmerspullen fan 1980 beëinige Fuchs har karriêre as atlete. Yn 1994 joech se ta by har karriêre doping brûkt te hawwen.

### Wrâldrekôrs

## Polityk
Nei har sportkarriêre gie Ruth Fuchs yn de polityk. Fan 18 maart 1990 oant de Dútske wereniging op 3 oktober 1990 wie hja lid fan it parlemint de *[[Volkskammer]]* foar de Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS), de fuortsetting fan de kommunistyske partij fan de DDR, de SED. Nei de Dútske wereniging wie se lid fan de *[[Bundestag]]*, ek foar de PDS en lid fan it *[[Thüringer Landtags]]* yn Tueringen. Yn 2009 stelde sy har net mear kandidaat foar de *Landtags* ferkiezingen.

Ruth Fuchs ferstoar op 20 septimber 2023, yn 'e âldens fan 76 jier.
Foarstestift Kempten

It **Foarstestift Kempten** of de **Abdij fan Kempten** wie in Benediktynske abdij yn Kempten yn 'e Swabyske Kreits yn it Hillige Roomske Ryk. 

## Stifting

De abdij waard yn 752 troch Audogar oan 'e Iller stifte as in kleaster. Audogar wie de earste abt en ûnder de Karolingen waard mei in soad jeften de basis lein foar it lettere ryksstift Kempten.     

Al ier besiet it kleaster in eigen gebiet dêr't it oer hearske en yn 1062 regele keizer Hindrik IV de ryksûnmidlikheid fan it kleaster. Nei it útstjerren fan de markgreven fan Ronsberg krige it kleaster yn 1213 ek de fâdij- en de greverjochten. Yn 'e lette midsiuwen wreide de abdij syn macht mei lienen en liifeigenen fierder út.  

Mei't ferskillende abten de boeren yn 'e grinzen fan harren besit ta liifeigenen besochten te degradearjen ûnstie der ferset, dat yn 'e jierren 1491-1492 eskalearre ta in opskuor. Nei't it konflikt wer delbêde wie, begûn de abdij wer mei de âlde polityk en sa naam ek de aggresje fan de ûnderdanen wer ta, itjinge lang om let late ta de Grutte Boerekriich fan 1525. Yn dat jier kocht Kempten himsels frij fan 'e lêste rjochten fan de abdij en yn 1527 gie de stêd Kempten oer op it protestantisme.      

Dochs naam it belang fan 'e abdij fierde ta doe't der yn 1548 in ryksabdij fan makke waard. De abt hie dus tenei stimrjocht yn 'e Ryksdei. 

## Tritichjierrige oarloch
It stift en de stifstsjerke waard yn 1632 troch Sweedske troepen yn'e brân stutsen. 

Sûnt 1651 waard it stift as earste grutte barokkleaster fan Dútslân wer opboud. Foarst-abt Roman Giel von Gielsberg joech de boumaster Michael Beer de opdracht ta de bou fan in nije tsjerke en in residinsje foar de foarst-abten. De earste stien waard op 16 april 1652 lein. De rûge bou einige yn 1656, wylst de belangrykste gebouwen fan de residinsje yn 1670 mei de foltôging fan de sakristy tusken de residinsje en de tsjerke ôfsletten waard.

Nei noch mear oankeapen yn 'e 17e en 18e iuw wie it foarstestift tsjin it ein fan syn bestean útgroeid ta de op ien nei grutste tsjerklike steat fan 'e Swabyske Kreits. It areaal fan 'e abdij besloech doe in 1.000 km² dêr't likernôch 42.000 minsken wennen.

## Sekularisaasje

Mei it haadbeslút fan it *[[Reichsdeputationshauptschluss]]* fan 25 febrewaris 1803 waard it stift ûntbûn. Troch de sekularisaasje waarden de earste stappen set om de stedsstruktueren fan de frije ryksstêd Kempten en de abdij Kempten, dy't harren yn 'e rin fan 'e tiid njonken inoar ûntwikkele hiene, gear te foegjen, dat yn 1818 syn beslach krige.

De eardere kollegiale tsjerke fan it stift tsjinne sûnt as tsjerke fan de Sint-Laurentiusparochy.

De kleastergebouwen waarden yn gebrûk nommen troch de oerheid. Tsjintwurdich kinne de pronkkeamers fan 'e residinsje yn it ramt fan in rûnlieding besichtige wurde.
Fokker F-11

De **Fokker F-11**, ek bekend as **Fokker B.IV**, wie in lúks amfibysk fleantúch dat ein jierren 20 yn de Feriene Steaten as 'loftjacht' produsearre waard. Technysk sjoen wie it tastel de Model 9 fan Fokker Aircraft Corporation of America. De earste flecht wie yn 1928.

It Fokker wetterfleantúch waard ferkocht yn Noard-Amearika as de Fokker F-11 en yn Europa as de Fokker B.IV. Nei 't seis fleantugen produsearre wiene, waard dúdlik dat it ûntwerp net goed ferkeapje soe. In pear waarden ferkocht, wêrûnder twa oan opmerklike multymiljonêrs; Harold Vanderbilt en Garfield Wood kochten der elk ien. Ien waard kocht troch Air Ferries yn San Francisco. De F-11 A waard ferkocht foar 40.000 dollar. Dy priis waard ferlege nei 32.500 dollar as gefolch fan de depresje fan 1929. De F-11 wie in kommersjele mislearring.

## Konstruksje
De rompstruktuer bestie út oan elkoar klonken fan duraluminium seksjes fan fakwurkkonstruksje beklaaid mei Alclad-panielen. De earste twa of trije tastellen hiene noch nije rompbeammen dy't de tsjillen fan it haadlâningsgestel oan de úteinen droegen. Foar wetterlâningen koene de giken wat omheech swinkt wurde om it lâningsgestel te stabilisearjen. Dy technyk like lykwols net in sukses te wêzen, om't alle folgjende fleantugen konvinsjonele driuwers yn 'e midden fan beide fleugels hiene.

## Spesifikaasjes

## Literatuer
* E. R. Johnson: *American Flying Boats and Amphibious Aircraft*, McFarland and Co., 2009, ISBN 978-0-7864-3974-4, s. 129–131
* Bart van der Klaas: *Fokker's American Heydays*. Yn: AIR Enthusiast No.68, maart–april 1997, s. 2–15
* Joseph P. Juptner: *U.S. Civil Aircraft Series.* Bân 3, Aero Publishers, 1966, s. 68–70

## Keppeling om utens
*  http://www.letletlet-warplanes.com/2008/06/04/dutch-flying-boats-and-amphibians/
Fregat

In **fregat** is in lyts type oarlochsskip. As term fynt "fregat" syn oarsprong yn it fyftjinde-iuwske Middellânske-Seegebiet, mar de etymology is ûnwis. Yn it Frysk en Nederlânsk is it wurd perfoarst oernommen út it Frânsk, fan *frégate*. Mooglik giet it oarspronklik werom op it Latynske *aphractus*, dat sels wer in lienwurd is op basis fan it Aldgrykske ἄφρακτος, *afraktos*, dat "ûnferdigene" betsjut (as yn: "ûnferdigene skip"). 

Troch de iuwen hinne is de oantsjutting "fregat" brûkt foar gâns ferskillende skippen. Yn 'e santjinde iuw en it begjin fan 'e achttjinde iuw wie in fregat in trijemêster mei 24 oant 44 kanonnen, dy't fluch sile en manûvrearje koe by û.m. militêre ferkennings, mar dy't tagelyk dochs swier genôch wie om as linyskip syn plak yn 'e float yn te nimmen foar koördinearre gefjochtsaksjes. Yn fredestiid waarden fregatten gauris ynset as eskorte om keapfarders te beskermjen tsjin seerôvers. Yn it twadde fearn fan 'e achttjinde iuw ûntjoech him by de Frânske marine it 'wiere' fregat: in sylskip mei mar ien kanonnedek en dêrûnder in twadde, ûnbewapene dek dêr't de bemanning sliepte.

Mids njoggentjinde iuw waarden troch de Britten en de Frânsen de earste mei stiel bepânsere steamfregatten ûntwikkele. De term 'fregat' waard keazen om't ek dizze skippen mar ien kanonnedek hiene. Troch lettere fierdere ûntwikkelings rekke de namme 'fregat' efter de tiid en út 'e geunst. Pas yn 'e Twadde Wrâldoarloch kaam er wer yn gebrûk. 

De Britske Keninklike Marine hie doe ferlet fan marineskippen om keapfardijskippen te eskortearjen en te beskermjen tsjin 'e U-boaten fan 'e nazy-Dútske Kriegsmarine. Earst waarden dêrfoar torpedoboatjagers ynset, mar dy wiene der te grut en te djoer foar en wiene nedich op oare plakken. Der waard doe in modern marineskip ûntwikkele dat yn grutte tusken de torpedoboatjager en de korvet yn siet. Dêroan waard de namme 'fregat' jûn.

Tsjintwurdich bestiet der net folle konsekwintens en dêrom in protte betizing oer wat in fregat is. Yn prinsipe is it in lytseftich marineskip mei in lingte fan tusken de 100 en 120&nbsp;m. Sokke skippen wurde ynset foar ûnderseeboatbestriding, mar ek wol as platfoarm foar de lansearring fan stjoerde raketten. De betizing wurdt feroarsake troch it feit dat yn in soad marines de termen 'fregat' en 'torpedoboatjager' trochinoarhinne brûke. De Amerikaanske Marine hie fan 'e 1950-er oant de 1970-er jierren saneamde fregatten dy't eins krusers wiene boud op rompen fan torpedoboatjagers. En yn Jeropa meitsje in protte marines gjin ûnderskie mear tusken fregatten en torpedoboatjagers. Sa hat de Nederlânske Keninklike Marine eins hielendal gjin fregatten mear, inkeld torpedoboatjagers. Mar dy lêste oantsjutting wurdt net brûkt en ynstee sprekt men fan fregatten.

## Sjoch ek
*korvet
*kruser
*torpedoboatjager
Omgong fan Itaalje 1977

De 60ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje]]** waard hâlden fan 20 maaie oant en mei 12 juny 1977. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Bacoli, in gemeente yn de metropolitane stêd Napels. Yn de regio Kampaanje, en leit sa'n 15 kilometer westlik fan de stêd Napels. 

De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Thomas & Friends: All Engines Go

**Thomas & Friends: All Engines Go** is in Kanadeeske searje op telefyzje dy't begûn is yn 2021, optocht troch Rick Suvalle.

## Film
* Thomas & Friends: Race for the Sodor Cup (2021)
* Thomas & Friends: The Mystery of Lookout Mountain (2022)
Sipke de Schiffart

**Sipke de Schiffart** (Longerhou, 7 oktober 1959) is in Frysk dichter, skriuwer en skilder. Hy is teffens skaker en wennet yn Ljouwert.

Boeresoan De Schiffart is hikke en tein yn Longerhou en hat dêr ek sa'n 10 jier buorke op de pleats fan syn heit. It boerelibben befoel lykwols net, hy ferkocht de pleats en lei him ta op it skriuwen en dichtsjen.

Yn 2005 folge er in skriuwkursus fan Tresoar, by Akky van der Veer en Hylke Tromp. Dêrnei publisearre er koarte ferhalen yn Hjir en Ensafh.

Yn 2006 krige De Schiffart de Rely Jorritsmapriis foar it koart ferhaal *In bysûndere moeting*.

## Wurk
* *Wat it is om bang te wêzen*, ferhalebondel (2012)
* *Oan dy tinke*, dichtbondel (2017)
* *Sjappy*, roman (2020)
* *In running gag om te gûlen*, dichtbondel (2022)
* *Salang as it libben duorret*, ferhalebondel (2023)
* *Oan wjerskanten fan de Styx*, dichtbondel Hispel, Loenen aan de Vecht (2024). 

## Keppeling om utens
* Gedichten fan Sipke de Schiffart yn Ensafh
Fritz Grünbaum

**Fritz Grünbaum**, ek **Fritz Gruenbaum** en eins **Franz Friedrich Grünbaum** (berne op 7 april 1880 yn Brünn (no Brno), Eastenryk-Hongarije; ferstoarn op 14 jannewaris 1941 yn it konsintraasjekamp Dachau), wie in Eastenrykske kabaretier, tekstskriuwer fan operettes en populêre muzyk, regisseur, akteur en konferensier.

Grünbaum spile yn it begjin fan 'e jierren 1930 in in oantal Dútske komyske films. Yn syn optreden hie Grünbaum iepenlik de gek mei it nasjonaalsosjalisme en nei de machtsoername fan de nazy's yn 1933 moast er Dútslân ferlitte en nei Eastenryk flechtsje. 

Nei de Anschluss yn 1938 waard Grünbaum oppakt en nei Dachau stjoerd. Dêr ferstoar er nei in pear jier finzenis yn 1941. Syn tredde frou Lilly Herzl, in nicht fan Theodor Herzl dêr't er sûnt 1919 mei troud wie, wist by har freondinne Elsa Klauber ûnder te dûken yn Wenen, mar waard op 5 oktober 1942 mei har freondinne nei it ferneatigingskamp Maly Trostinez deportearre en ferstoar dêr 4 dagen letter. 

Grünbaum leit begroeven op it Alde Joadske Begraafplak (Zentralfriedhof) fan Wenen.

## Keunstsamling
Fritz Grünbaum wie in bekende samler fan fral moderne keunst. Syn samling omfieme mear as 400 wurken. De samling bestie út mear as 80 wurken fan Egon Schiele en fierder wurk fan û.o. Albrecht Dürer, Rembrandt van Rijn, Max Oppenheimer, Edgar Degas, Carl Spitzweg, Oskar Kokoschka en Käthe Kollwitz. Undúdlik is wêr syn samling yn 'e Nazytiid wie, mar 25% fan de keunstwurken belânen yn 'e jierren 1950 oer de Switserske keunsthandler Eberhard W. Kornfeld op de keunstmerk. Fan de rest is it lot net bekend.   

De erfgenamen fan Fritz Grünbaum easkje al in jiermannich de wurken mei wikseljend sukses werom. Dêrfan binne in oantal yn hannen fan de Republyk Eastenryk, de Albertina en it Leopold Museum.

## Keppeling om utens
* Fritz Grünbaum op IMDb
Paul-Charles Chocarne-Moreau

**Paul Chocarne-Moreau**, berne as **Paul Charles Chocarne** (Dijon, 31 oktober 1855 - Neuilly-sur-Seine, 5 maaie 1930, wie in Frânske keunstskilder. 

## Libben en wurk
Paul Chocarne waard berne yn Dijon op 31 oktober 1855 yn in keunstnersfamylje. Syn heit wie skilderlearaar en hy wie de neef fan paters Bernard Chocarne en Victor Chocarne, lykas ek de neef fan de byldhouwers Mathurin, Hyppolyte en Auguste Moreau. Paul Chocarne gie nei de École des Beaux-Arts yn Parys, dêr't er efterinoar de learling wie fan Tony Robert-Fleury en William Bouguereau . Hy begûn op de Salon fan Frânske keunstners yn 1882 en eksposearre dêr fan dat jier ôf geregeld ûnder de namme Paul Chocarne-Moreau. Yn 1906 waard er beneamd ta Ridder fan it Legioen fan Eare.  .

Chocarne-Moreau wie spesjalisearre yn sjenreskilderkeunst. De haadrolspilers yn syn keunstwurken binne oer it algemien grappige jonges út de arbeidersklasse: jonge learling-banketbakkers, skoarstienreagers, alterjonges en skoalbern. As tsjûge fan syn tiid skildere er wurkjen as *Sur la barricade* ('Op de barrikade) dy't er útstalde op de Salon fan 1909. Hy kin as in foarrinner fan de Amerikaanske skilder Norman Rockwell  beskôge wurde.

## Wurk
In kar: 
* Dijon, Musée des Beaux-Arts: *Le Pâtissier et le ramoneur* ('De banketbakker en de skoarstienreager"), oaljeferve op doek.
* Plak net witten:
** *Une vielle farce*, illustration de la couverture du *[[Le Figaro|Figaro illustré]]* .
** *Chacun son tour*, salon fan 1899. Bernesêne mei in ferklaaide dronken man en Pierrot.
** *Mi-Carême*, salon fan 1907.


Le Petit Journal, by Paul-Charles Chocarne-Moreau.jpg|*Le Petit Journal* - It krantsje
Paul-Charles Chocarne-Moreau Good Friends.jpg|*Les Bons Amis* - Goede freonen
Paul-Charles Chocarne-Moreau Opportunity makes the thief 1896.jpg|*L'Occasion fait le larron* - De gelegenheid makket de dief
Paul-Charles Chocarne-Moreau The Cunning Thief.jpg|*Le Voleur rusé* - De slûchslimme dief
Paul-Charles Chocarne-Moreau The unexpected surprise.jpg|*La Surprise* - De ferrassing
Paul Chocarne-Moreau - Looking Across the Seine.jpg|Utsjen op de Seine
Joadsk begraafplak (Worms)

It **Joadske Begraafplak**  (ek bekend ûnder de namme *Heiliger Sand* ) yn Worms, Rynlân-Palts, is it âldste, noch bekende joadske begraafplak fan Europa. De namme 'Heiliger Sand' soe ferbân hâlde mei it neffens de oerlevering oanfierde sân út it Hillige Lân, wêrmei it begraafplak ophege waard. 

It 158,98 hektare grutte areaal waard nei alle gedachten tagelyk mei de bou fan de earste synagoge fan Worms yn 1034 oanlein, mooglik op it plak fan in eardere sânôfgraving. De âldste grêfstien fan it begraafplak datearret fan 1058. Der binne noch in tal grêven út de 11e iuw, dy't oan de ienfâldige, rjochthoekige foarm en de list om it tekstfjild te werkennen binne. Likernôch deselde stiennen binne dy fan 'e 12e iuw, mar dêr ûntbrekt de list om it tekstfjild. 

Yn it jier 1260 waard in muorre om it begraafplak boud. Net allinne de hege âlderdom makket it begraafplak fan belang, der binne ek in grut tal bekende joadske gelearden begroeven. Meiïnoar binne der 2000 grêfstiennen. Nuver is dat de grêven op in inkelde útsûndering nei allegear op it suden oriïntearre binne.  

Nei't bûten de stêd yn 1911 in nij joadsk begraafplak oanlein waard, bleau it âlde begraafplak noch in skoft yn gebrûk. De lêste begraffenissen fûnen yn 'e lette jierren 1930 plak. 

Tichteby de yngong binne de grêfstiennen fan Meir von Rothenburg († 1293) en Alexander ben Salomon Wimpfen († 1307). Hja hearre ta de wichtichste grêfmonuminten op it begraafplak en wurde troch joaden út alle lannen besocht. Mear wichtige grêfmonuminten lizze fral yn it saneamde *Rabinnental* en yn 'e omjouwing dêrfan. Dêr binne de grêven fan rabbi Nathan ben Isaak († 1333), rabbi Jakob ben Moses haLevi Molin, neamd MaHaRil, († 1427), rabbi Meir ben Isaak († 1511) en Elia Loanz, neamd Baal-Schem († 1636).

Yn 'e jierren 1933-1945 lieten de nasjonaalsosjalisten it begraafplak gewurde. By de bombardeminten op 'e stêd waarden yn 1945 in tal grêfstiennen fernield, mar dy binne letter restaurearre.

It begraafplak waard mei oare ShUM-lokaasjes yn 2021 opnommen yn 'e list fan it UNESCO-wrâlderfgoed. 'ShUM' stiet foar de Hebriuwske begjinletters fan Speyer, Worms en Mainz. 

## Sjoch ek
* ShUM-lokaasjes fan Speyer, Worms en Mainz 

## Keppeling om utens
* ShUM-lokaasjes yn Worms, Speyer en Mainz op de UNESCO-side
Rhein-Selz

**Rhein-Selz** is in ferbânsgemeente yn 'e lânkring Mainz-Bingen yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. Twa rivieren hawwe de namme oan 'e gemeente jûn: de Ryn en de Selz. 

De ferbânsgemeente leit oan 'e lofter kant fan 'e Ryn, súd fan 'e stêd Mainz. 

De gemeente waard op 1 july 2014 oprjochte troch in fúzje fan de eardere ferbânsgemeenten Nierstein-Oppenheim en Guntersblum. 

It haadplak is de stêd Oppenheim.

## Plakken yn de ferbânsgemeente Rhein-Selz

## Keppeling om utens
* Toeristyske side fan Rhein-Selz
Joadehôf (Spiers)

It **Joadehôf** (Dútsk: *Judenhof*) is in histoaryske en argeologyske lokaasje yn it sintrum fan 'e Dútske stêd Speyer. It hôf ûnstie tusken 1104, it jier dat de synagoge ynwijd waard, en de 14e iuw en bestiet út ien fan 'e âldste en bêst bewarre bouwurken fan 'e joadse mienskip yn Dútslân. Tegearre mei oare ShUM-lokaasjes yn Worms en Mainz wie Speyer yn 'e midsiuwen ien fan 'e meast belangrike joadske sintra yn it noarden fan Europa. Fanwegen it histoaryske belang en as tsjûge fan it Europeeske joadske erfgoed waard it Joadehôf yn 2021 opnommen yn it UNESCO-wrâlderfgoed. 

## Beskriuwing

It Joadehôf bestiet út de resten fan de synagoge, it hôf, de gebedsromte foar de froulju, in yntakte mikwe foar it rituele bad en in jesjiva foar stúdzje en ûnderwiis. De synagoge, it hôf en de mikwe binne yn 'e iere 12e iuw boud fan sânstien en de gebedsromte foar froulju en de jesjiva binne fan bakstien yn 'e 13e en 14e iuw boud. 

De synagoge wie yn 'e romaanske styl boud. It is it âldste foarbyld fan in raamkomposysje, dy't wenst wurde soe yn 'e arsjitektuer fan 'e Asjkenazyske joaden mei rûnbôgeramen om in sintraal rûnbôgeraam. By in ferbouwing ferlear de synagoge in soad fan de romaanske boufoarmen. De gebedsromte foar de froulju súdlik oangrinzgjend oan de synagoge waard boud yn heechgoatyske styl mei in ribferwulft. De noardlike en eastlike muorren fan de jesjiva binne de iennige noch besteande boudielen boppe de grûn, mar it is wis dat de jeshiva yn 'e selde styl boud wie as de gebedsromte foar de froulju.     

Oan 'e eastlike kant leit de mikwe, dy't ek romaansk fan styl is. De mikwe is ryk fersierd mei byldhou- en mitselwurk. Nei alle gedachten hawwe de wurklju dy't bouden oan de dom fan Speyer ek wurke oan de synagoge en mikwe.   

## Skiednis
Tsjin it ein fan 'e 11e iuw flechten joaden foar ferfolging yn Mainz nei Speyer. Yn 1084 ûnderskreau biskop Rüdiger Huzmann fan Speyer in dokumint, dêr't er de beskerming fan de joadske mienskip yn fêstlei. De joaden wiene fan belang foar de ekonomy fan Speyer en de beskerming waard troch Hindrik IV, roomsk keizer yn 1090, fierder útwreide. It wie it begjin fan in gouden tiid foar de joaden yn Speyer. 

Op 21 septimber 1104 waard it âldste gebou fan it joadehôf, de synagoge, yn gebrûk nommen. De mikwe wurdt foar it earst yn 1126 neamd en is dêrmei de âldst dokumintearre mikwe fan Europa. De ûndergrûnske dielen dêrfan binne al iuwenlang hast net feroare. De synagoge baarnde yn 1196 by in pogrom ôf en waard dêrnei werboud. Healwei de 13e iuw waard de synagoge yn goatyske styl ferboud en waard dernjonken in frouljussynagoge boud. Lang om let waard yn 'e 14e iuw de jesjiva boud.

De joadske mienskip fan Speyer bestie oant it begjin fan 'e 16e iuw. Hoe en wat is fierder net bekend, mar nei it ferfal en de ûntbining fan 'e joadske mienskip waard de synagoge as wapenkeamer brûkt oant de stêd yn 'e Njoggenjierrige Kriich yn 1689 ferneatige waard. 

Oant 1999 stiene der hûzen op it terrein. Yn dat jier kocht de stêd Speyer it gebiet op, dy't de net-midsiuwske gebouwen ferwiderje liet.

## Keppeling om utens
* Offisjele side