open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ray Charles

**Ray Charles**, *Ray Charles Robinson* (23 septimber 1930, Albany - 10 juny 2004, Beverly Hills), wie in Amerikaanske sjonger/pianist dy't de Rhythm en Blues mei grutmakke hat.

## Libben
Ray Charles syn sicht naam fan syn fiifde jier ôf en doe't er 7 wie, waard er folslein blyn. Hy gie yn Floarida nei in bysûndere skoalle foar dôve en bline bern. Dêr learde er brailje, en hy learde der ek ferskate ynstruminten te bespyljen. Wylst er dêr op skoalle wie, kaam, doe't Charles 14 wie, syn mem te ferstjerren.

Nei't er de skoalle ferlitten hie, wurke Charles as muzikant. Earst wurke er yn Floarida mar letter ferhuze er nei de steat Washington. Hy begûn al gauweftich mei it meitsjen fan opnamen en skoarde syn earste hit mei "*Baby, Let Me Hold Your Hand*" (1951). Hy ferkoarte syn namme, *Ray Charles Robinson*, ta *Ray Charles*, om betizing foar te kommen mei de bokser Sugar Ray Robinson. 

Yn de begjinjierren waard Ray Charles sterk beynfloede troch Nat King Cole en Charles Brown. Syn earste opnamen wienen feitlik net mear as knappe ymitaasjes fan syn foarbylden, mar yn de rin fan de jierren soe er in tige werkenbere eigen styl ûntwikkelje.

Hy wie in fenomenaal muzykman, dy't yn de perioade 1960-1966 tolve Grammy Awards wûn hat. Ray Charles is opnaam yn net allinnich de Jazz Hall of Fame, mar ek de Rock and Roll Hall of Fame, de Blues Foundation Hall of Fame, de Blues Hall of Fame, de Songwriters' Hall of Fame, de Grammy Hall of Fame, de Georgia Music Hall of Fame, de Florida Artists Hall of Fame en de Playboy Hall of Fame. 

## In pear grutte suksessen
* *Baby, Don't You Cry*
* *Crying Time*
* *Georgia on My Mind*
* *Hit the Road Jack*
* *I Can't Stop Loving You*
* *Swanee River Rock*
* *You Are My Sunshine*

## Blues Brothers
Ray Charles spile ek mei yn de film *[[The Blues Brothers (film)|The Blues Brothers]]*, dêr't er de rol spile fan eigner en meiwurker fan *Ray's Music Exchange* en dêr't er *Shake Your Tailfeather* sjongt.

## Film
Yn 2004 is ûnder de titel "*[[Ray (film)|Ray]]*" in film oer it libben fan Ray Charles makke, mei Jamie Foxx yn de haadrol.

## Keppeling om utens
* Ray Charles online
* Harkje nei Ray Charles:''What'd I Say''.
* Ray, de film
Ella Fitzgerald

**Ella Fitzgerald (1940)**
(* 25 april 1917, Newport News(?)
- † 15 juny 1996, Beverly Hills)
ek wol *"First Lady of Song", "Queen of Jazz" en "Lady Ella"* neamd, wie in Amerikaansk jazz sjongster mei in fokaal berik fan trije oktaven. Sy stie bekend om har suverens fan toan, treftich diksje, frasearring, yntonaasje en in hoarnige ymprovisatoarysk fermogen, foaral yn har scat-sang.

Fitzgerald wie in wichtige ynterpretearrer fan The Great American Songbook. Yn de tiid fan har 59-jier lange opnimkarriêre, hat sy 40 miljoen plate-albums ferkocht fan har mear as 70 albums. Sy wûn 13 kear in Grammy Award, ek is har de *National Medal of arts* troch Ronald Reagan en de *[[Presidential Medal of Freedom]]* troch George H. W. Bush takend.

## It iere libben
Fitzgerald wie berne yn Newport News, Virginia, de dochter fan *Temperance* en *William Fitzgerald*. It pear skiede koart nei de berte en Ella en har mem ferfarren nei Yonkers, New York, dêr't sy by in goede freon fan Temperance wenjen gien binne, *Joseph Da Silva*. Ella's healsuster *Frances da Silva* waard berne yn 1923. Sy en har famylje wienen metodisten en wienen aktyf yn de "*Bethany African Methodist Episcopal Church*" dêr tsjerken hja gereldwei en dienen bibelstúdzje.

Doe't Ella jong wie, woe sy dûnseres wurde, hoewol't sy tige graach nei jazz muzyk harkje mocht fan bygelyks Louis Armstrong, Bing Crosby en The Boswell Sisters. Har grutste idoal wie lykwols Connee Boswell; letter hat sy sein: "Us mem naam op in dei ien fan har opnames mei nei hûs en ik wie fuortendaliks fereale... Ik die sa myn bêst om op har te klinken."

Yn 1932 ferstoar har mem oan in hertoanfal. Dêrnei gienen Ella's sifers dramatysk nei ûnderen ta en sy skûltsjesette faak fan skoalle. Fanwege misbrûk troch har styfheit, rûn se fuort nei har muoike en op it stuit wurke sy as útkyk foar in bordeel en foar by de maffia oansletten nûmersrinners. Doe't de autoriteiten der fan hearden waard hja ynearsten nei it *Colored Orphan Asylum* yn Riverdale, Bronx brocht. Lykwols, doe't it weeshûs sletten waard, omdat it der te drok waard, waard se oerbrocht nei it *New york Training School for Girls* yn Hudson, in steats tichtskoalle. Uteinlik ûntkaam se der oan en wie se in skoft dakleas.
Christiaan Huygens

**Christiaan Huygens** (De Haach, 14 april 1629 - dêre, 8 july 1695) wie in Nederlânske wiskundige en natuerkundige.

## Libben
Christiaan Huygens wie de twadde soan fan Constantijn Huygens en Suzanna van Baerle. Hy studearre rjochten yn Leiden, Breda en Angers.

Earst wijde Huygens him foaral oan de wiskunde. Hy skreau ûnder oaren it earste boek oer de wierskynlikheidslear op oantrún fan Blaise Pascal. Letter bestudearre er parten fan de matematyske fysika, benammen meganika en optika. Yn de meganika wie er dwaande mei de teory fan it slingerbeweech. In praktysk resultaat fan dit ûndersyk wie it slingeroerwurk. Hjirút hat er ek in oerwurk foar op see ûntwikkele, mar dat koe mei de technyk fan syn tiid noch net makke wurde. Syn ûndersyk yn de optika late ta de golfteory fan it ljocht, en tegearre mei syn broer konstruearre er mikroskopen en tilleskopen, dêr't er ûnder oaren de ring fan Saturnus mei ûntduts.

Christiaan Huygens hat yn 1680 de buskrûdmotor ûntwurpen, in ferbrâningsmotor rinnend op buskrûd. Hy hat in ferbetterde luchtpomp makke en dêrmei eksperimentearre. En ek hat er yn de muzyk de ienentritichste toansoart ûntwikkele.

It Huygens Ynstitút fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen, dat him dwaande hâld mei sawol literatuer- as wittenskipsskiednis, is nei Christiaan en syn heit Constantijn ferneamd.
Jeu de paume

**Jeu de paume**, wie it keatsspul sa't dat yn de Midsiuwen spile waard. Muontsen spilen it keatsspul binnen de muorren fan de kleasters fan Itaalje en Frankryk. Dy muorren makken it spul al oars, om't de bal hast net mear út spile wurde koe. It waard tastien om de bal fia de muorre nei de oare side fan it fjild te spyljen.

Fansels hie elts kleaster syn eigen regels. Mar fan de 11e iuw ôf kaam der, troch it reizgjen fan de muontsen, genôch oerienkomst om fan ien spul sprekken te kinnen, it "Jeu de Paume": "Spul fan de hân"; wy soenen sizze: "hânspul". It hânspul waard sa folle spile dat de paus de muontsen yn de 14e iuw it spyljen ferbean hat. Mar doe wie it spul al troch oaren, wêrûnder de eallju, oernaam.

Om 1500 hinne kaam út it "Jeu de Paume" it hoftennis fuort. Yn dy tiid waard der mei wanten spile, dy't grutter en grutter waarden om fierder rikke te kinnen. Hjir wie in protte diskusje oer, of dat al of net in ferbettering waard. Mar mei it ynfieren fan trieden tusken de fingers, en dan it racket, feroare it spul sa folle dat it net langer as itselde spul sjoen wurdt. In útsûndering derby is Frankryk dêr't it hoftennis ek hjoed noch as "Jeu de Paume" oantsjut wurdt.
Bachrein

**Bachrein** is in lân yn Súdwest-Aazje. De haadstêd is Manama en de emir fan de monargy is sûnt 2002 Hamad bin Isa Al Khalifa.

It golfsteatsje ferfollet troch de sintrale lizzing in wichtige ekonomyske en finansjele funksje yn de oaljewrâld. 

## Geografy
### Lizzing
Bachrein wurdt begrinzge troch:
* de Perzyske Golf yn it noarden; 
* de Golf fan Bachrein yn it easten, suden en westen;
* Katar yn it súdwesten;
* Saûdy-Araabje yn it westen.

### lânskip
Bachrein bestiet út in groep fan trijeëntritich eilannen yn de Perzyske Golf, dy't ûnderling ferbining hawwe troch in netwurk fan brêgen. Der is ek in brêgeferbining mei Saûdy-Araabje: de Kening Fahd Causeway. 

De namme *Bachrein* betsjut yn it Arabysk letterlik *twa seeën*. Dat ferwiist nei de laach swiet wetter dy't earder ûnder de sâlte laach seewetter om de eilannen hinne oantroffen waard. Tsjintwurdich is dy laach swiet wetter net mear oanwêzich. Troch it hjoeddeiske waarme klimaat yn de Golf is Bachrein foar it meastepart woastyn.

## Skiednis
Yn de 16e iuw waard Bahrein troch de Portegezen beset. Nei dizze besetting en letter troch de Perzen waard it lân as selsstannich emiraat fan 1816 oant 1971 in Britsk protektoraat. 

Bachrein waard op 15 augustus 1971 ûnôfhinklik en lid fan de Arabyske Liga. De sûnt 1999 regearjende emir fiere yn 2002 in nije grûnwet yn, dêr't it lân in konstitusjonele monargy troch wurden is.

## Demografy
### Befolking
Hjoeddeisk is mar 60% fan de ynwenners fan Bachrein noch oarspronklik. De oare 40% binne Pakistanen, Ynjers en Westerlingen. Goed 80% fan de befolking wennet yn de stêden. Bachrein is in tichtbefolke lân, dêr't sawat de hiele befolking op de noardlike helte fan it eilân wennet. It suden is foar it grutste part net bewenne.

### Taal
It Arabysk is de offisjele taal fan it lân, mar ek it Ingelsk wurdt in protte sprutsen. 

### Religy
De Islam is de wichtichste godstsjinst yn Bachrein.
Hôftennis

**Hôftennis** is in âldere ferzje fan it tennis. Om't it ferskil mei dat nijere "fjildtennis" aan te jaan wurdt ek wol fan "real tennis", wier tennis, sprutsen.

Hôftennis wurdt spile op in ommuorre hôf, faak in hal. It is in asymmetriske slachsport, om 1500 hinne ûntstean út it Jeu de Paume mei dat de keatswanten troch rackets ferfongen waarden. Dit keatssport-komôf blykt der ûnder oaren út dat it spul keatsen hat. It punt is net ferlern at de bal de twadde kear de grûn rekket, mar earst at de tsjinstanner nei it wikseljen de bal fierder krije kin.

It spyljen tusken de muorren hat der net allinne ta laat dat de bal net út is as dy in muorre rekket, mar ek ta in pear bysûndere plakken dêr't, at se rekke wurde, daalks it punt mei wûn wurde kin.

It spul wie benammen yn de 17e iuw populêr yn Ingelân en Frankryk. Fan Ingelân út is it ek yn Amearika en Austraalje telâne kaam. Yn Frankryk wie it spul sa populêr dat it dêr de namme fan it âldere spul hâlden hat, en hieltiid noch "Jeu de Paume" neamd wurdt.

## Sjoch ek
* Skiednis fan it keatsen
*
Skipsleat

* Skipsleat (De Jouwer), in feart by it doarp De Jouwer
* Skipsleat (Nij Beets), in feart by it doarp Nij Beets
* Skipsleat (Nijlemmer), in feart by it doarp Nijlemmer
* Skipsleat (Steggerda), in feart by it doarp Steggerda
* Skipsleat (Terwispel), in feart by it doarp Terwispel

* Skipsleat (wyk), in wenwyk fan De Jouwer
* Skipsleat bedriuweterrein yn Wolvegea
;sjoch ek
* Opfeart
Aldskou

**Aldskou** (Nederlânsk: *Oude Schouw*) is in buorskip yn de himrik fan  Akkrum, yn de gemeente It Hearrenfean, likernôch healwei Akkrum en Jirnsum.

It plak dêr't no Aldskou leit hat al iuwen lang in wichtich punt west. De Griene Dyk, de Alde Wjittering en it Prinses Margrietkanaal joegen yn de rin fan 'e tiid tagong ta Snits en it súdwesten fan Fryslân, de Boarn en de diken dêr bylâns joegen nei it easten tagong ta de Wâlden, en ek de Boarn en letter it Prinses Margrietkanaal joegen tagong ta Ljouwert en it noarden fan Fryslân. It behearskjen fan Aldskou en Jirnsum hat dan ek yn in rige fan oarloggen fan strategysk belang west.

Sûnt op syn minst de 17e iuw hat dêr in fearhûs en postiljonthûs west. Oant en mei 1839 hie Ljouwert der in fear en in fearhûs, om't dêr de wei nei Oerisel oer de Wjittering hinne moast, mar sûnt 1840 leit der in brêge. Mei it tanimmen fan it ferkear oer de wei waard ek de brêge fan strategysk belang, dy't er west hat oant en mei de Twadde Wrâldkriich.
Sels yn 'e Dútske tiid wie de brêge fan Aldskou noch fan strategyske betsjutting en troch it fernielen fan de brêge troch de Dútskers waard it Kanadeeske leger inkelde oeren opholden. Der hat dêrnei in skoft in Bailey-brêge oer de Wjittering lein.

De earste kear dat melding makke wurdt fan sylwedstriden tusken frachtskippen (skûtsjes) en beurtskippen wie yn 1820 tichtby Aldskou
Om 1950 hinne waard de trijesprong in krusing doe't it gedielte fan it Prinses Margrietkanaal rjochting Grou klear kaam.
Om't dêr it Prinses Margrietkanaal de Boarn krúst is it hieltyd noch in drok punt op it wetter en is der noch altiten in útspanning.

## Aldskou eartiids
* Oer de skiednis fan Aldskou op www.irnsum.nl (argyf)

## Sjoch ek
* Fryske buorskippen
Prinses Margrietkanaal

It **Prinses Margrietkanaal** is in kanaal foar grutte skipfeart troch Fryslân, fan 64,5 km. lang. It rint fan Strobos, mei oansluting op it Van Starkenborghkanaal yn Grinslân, oant De Lemmer, mei oansluting op de Iselmar. 

It is yn 1951 iepensteld, en om 1965 hinne útdjippe ta 3,8 m. sadat ek kustfarders tagong ta de Fryske wetters hienen. It wie net in folslein nij-groeven kanaal; it foarmet in ferdjipping, ferbreding en ferbining fan wetterwegen:

# Fan Strobos it Knillesdjip nei de Burgumer Mar; de Grinzer Feart nei Burgum.
# Fan Burgum de Kromme Ie, de Wide Ie en it Wide Hop nei Foanejacht, mei oansluting op it Van Harinxmakanaal.
# Fan Foanejacht it Nije Kanaal, de Mearsleat en de Krúswetters nei de Kweamar; de Greft en fierder nei de Biggemar; fierder nei de Pikmar en Grou.
# Fan Grou fierder nei Aldskou, dêr't De Boarn krúst wurdt.
# Fan Aldskou de Nije Wjittering nei de Terhernster Mar; troch de Terhernster slûzen nei de Snitser Mar; it Ald Tsjerkhôf, de Houkesleat, it Krúswetter, de Modderige Geau en fierder nei Twellingea.
# Fan Twellingea fierder, de Westerbrêgesleat nei it Aldhôf; de Nije Wei nei de Kûfurd; fierder nei de Jiskenhúster Mar; fierder nei Spannenburch.
# Fan Spannenburch fierder nei de Grutte Brekken; fierder nei De Lemmer, mei de Prinses Margrietslûs.

Yn 1959 waard een sydtakke nei Drachten yn gebrûk nomd, foar It Hearrenfean bestienen ek plannen. Midden jierren sechtich waard it kanaal útdjippe nei -3,8 m simmerpeil, sadat kustfarders tagong krigen ta de Fryske wetters.

Nei in stiging fan it pasearre laadfermogen sûnt de jierren '50 nei om de 0,5 miljoen ton per jier yn de jierren '60, sette yn 1969 in sterke daling yn. Dit hong gear mei de efterútgong fan de koasterfeart en de taname fan it ladingoanbod yn konteners en pakketten. Omdat it kanaal in tal Fryske marren ferbynt, kaam der folle mear rekreaasjefeart.
Wichtich is de hoefizerfeart: it transitoferkearr fan de ienen bûtenlânske haven nei de oare (meast Dútske). It oandiel fan dizze feart yn it totaal passearre laadfermogen skommelde sûnt de jierren 50 tusken de 6% en de 10%.


Image: Prinses Margrietkanaal 04.JPG|Westlike rjochting fan de brêge by Aldskou ôf
Image: Prinses Margrietkanaal 06.JPG|Eastlike rjochting. Krusing mei De Boarn
Ofbyld:Prinses Margrietkanaal (Kolonelsdiep).jpg|It PM-kanaal by Skûlenboarch
De Grêft

* De Grêft (Heech), in feart by it doarp Heech
* De Grêft (Pean), in feart by de buorskip Pean (by Aldeboarn)
* De Grêft (Rengerspôle), in feart yn De Alde Feanen
* De Grêft (Spangea), in feart by it doarp Spangea
Krúswetter

De namme "**Krúswetter**" wurdt foar mear as ien wetter brûkt:

* It Krúswetter by Snits.
* It Krúswetter by Terherne.
* It Krúswetter by Feanwâlden.

## Sjoch ek
* De Krúswetters.
Fear (ferfier)

In **fear**, **fearboat**, **set** of mei in Ingelsk lienwurd **ferry** is in fartúch dat in ferfiersferbining oer in wetter ûnderhâldt, mei as doel om minsken en fracht fan it iene nei it oare plak oer te setten. 

## Fearen nei technyk

Fearen brûke ferskate technyken om it wetter oer te stekken.
* In frij-farrend fear hat gjin ferbining mei de wâl. Troch in motor, of troch spierkrêft, wurdt it fear nei de oare kânt brocht. Om't it fear nearne oan fêst sit is dit type fear it ienichste dat oer grutte ôfstannen brûkt wurde kin. Mar sûnder fêst punt kin it ek mei naam wurde troch de stream, wat it minder gaadlik makket foar rivieren.
* In *gierfear* kin allinne op brûkt wurde op rinnend wetter. It fear is mei ien kabel ferbûn mei in punt op de stream. Troch it fear skean tsjin de stream yn de kearjen wurdt it troch de stream nei de oare wâl treaun. Hast altyd hat in gierfear ek noch in motor. Om't in gierfear de stream nedich hat kin it allinne brûkt wurde op in rivier.
* By *kabelfearen* rint der fan beide kanten in kabel nei it fear. Troch it gewicht fan de kabel of de keatling leit dy op de grûn, útsein by de wâl en by it fear, sa't oare skipfeart frij hâlden wurdt. Der binne ferskate wizen om it fear nei de oare kant te bringen:
** By fearen lykas it *winefear* wurdt de keatling nei de oare wâl ynnaam, bygelyks mei in wine. Om't sa it fear ek ophelle wurde kin mei in wine op de wâl, is dit type gaadlik foar doch-it-sels oersetten.
** By fearen lykas in *lûkfear* wurdt it fear, meast mei de hân, de kabel bylâns lutsen nei de oare kant. Dit nimt op it fear hast gjin romte yn, en dêrom is it ek gaadlik foar lytse boatsjes op lange oerstekken.
** In inkelt kear komt ek in *laat fear* foar. Hjirby tsjint dy kabel allinne om it fear te stjoeren. It fear wurdt lykas by in frij-farrend fear mei in motor of mei spierkrêft nei de oare kant brocht, wylst de kabel der is om foar te kommen dat it fear troch de stream meinaam wurdt.
** In bysûndere ferzje fan in kabeldfear is it *sweeffear', dat al oan in kabel hinget, mar oer it wetter hinne giet. Dizze konstruksje wurdt somtiden ûnder in grutte brêge hongen, foar it oersetten fan stadich ferkear.

* Al in fear mar net in skip, is de *fearwein*. Hjirby stiet in wein op raljes ûnder wetter, en rydt dêroer nei de oare kant. It [[Amsterdam-Rynkanaal]] hie oant [[1 novimber]] [[1972]] fiif fearweinen, mar by it djipper meitsjen fan it kanaal kaam dêr in ein oan. 

== Fearen nei ferfier ==
Nei gelang it grutste ferkear dat oersette wurde kin wurdt sprutsen fan *fuotfearen*, *fytsfearen*, *autofearen* en *treinfearen''.

## Sjoch ek
* Fearen yn Fryslân
Fearen yn Fryslân

Der binne ferskate **fearen yn Fryslân**. Al wurde der hieltiid noch fearen ferfongen troch brêgen, der binne ek âlde oersetten dy't op 'e nij yn gebrûk naam wurde.

## Fuotfearen
* Rjochte Grou: Grou - Yn 'e Lijte (fuotfear)
* Langwarder Wielen en Goaiïngaryp ( selsbetsjinning, fuotfear)

## Fytsfearen
* Boarndjip: It Amelân - Skylge
* Dokkumer Ie: Britsum - Wyns
* It Wiid: Earnewâld - jachthaven Earnewâld 
* Aailânske Gat: Flylân - de Koksdoarp (Tessel)
* Fly: Flylân - Skylge
* De Feanhoop - Earnewâld
* Greft: De Burd - Sytebuorren
* Grytmansrak: De Feanhoop - Hege Warren
* De Grûns: Lytse Gaastmar - Nijhuzum
* Houkesleat: It Kolmarslân - Offenwier
* Yntemasleat: De Gaastmar - It Heidenskip
* Iselmar: Inkhuzen - Starum, rederij V & O B.V
* Langwarder Feart: Langwar - Twellingea, (Rykswei 7)
* Prinses Margrietkanaal: De Garyp - Suwâld
* Riensleat: Hege Mieden - Spannenburch
* Skarster Rien: Boarnsweach - de Wâldfennen
* Tsjonger: Aldlemmer - Rotstergaast

## Autofearen

* Prinses Margrietkanaal - De Burd - Yn 'e Lijte (Grou)
* Waadsee: It Amelân - Skiermûntseach, Wagenborg
* Waadsee: Flylân - Harns (Stasjon Harns Haven), Doeksen
* Waadsee: Holwert - It Amelân
* Waadsee: Lauwerseach - Skiermûntseach
* Waadsee: Skylge - Stasjon Harns Haven, rederij Doeksen
* Waadsee : Esonstêd – Skiermûntseach Rederij Wagenborg

## Treinfearen
Treinfearen binne der net mear yn Fryslân, mar eartiids wie de ferbining fan Inkhuzen nei Starum in treinfear.

## Sjoch ek
* Fryslân-siden

## Keppeling om utens
* Fearboattsjinst It Amelân en Skiermuonteach
* Fearboattsjinst Skylge
* Fearboattsjinst Starum-Inkhuzen
Jeropeesk kampioenskip fuotbal

It **Jeropeesk kampioenskip fuotbal**, koartwei **EK fuotbal**, is it Jeropeesk kampioenskip (EK) foar de sport fuotbal dat om de fjouwer jier hâlden wurdt. It is krekt as foar de EKs foar oare sporten in toernoai tusken Jeropeeske lanneteams. Troch middel fan foarrondes pleatse lannen harren, dêrnei wurdt der yn in moanne tiid bepaald hokker lanneteam it bêste is fan Europa. De organisaasje is yn hannen fan de UEFA, it Jeropeesk fuotbalbûn.

## Edysjes

## Fryske Assistint-skiedsrjochters en skiedsrjochtes op it EK<sup>*</sup>

** opmerking: list is mooglik net folslein.*

## Bêste spiler

## Measte doelpunten
Kromme Ie

* It wetter de Kromme Ie by de Brandemar.
* It wetter de Kromme Ie by Burgum.
* It wetter de Kromme Ie, tusken de Modderige Bol en De Feanhoop
Terhernster slûzen

De **Terhernster slûzen** binne slûzen by Terherne, yn it Prinses Margrietkanaal, tusken de Snitser Mar en de Terhernster Mar. Se hawwe de funksje foar te kommen dat by in hege wetterstân en súdwestlike wyn tefolle wetter út de Snitser en westliker marren it hert fan Fryslân yn komt. Meast steane alle doarren fan dizze slûzen iepen, sa't de skippen trochfarre kinne, mar as it nedich is wurde se ticht dien, en dan wurde de skippen skut. Der binne twa slûskolken njonken elkoar, sadat skippen gewoanlik sûnder wachtsjen trochfarre kinne.

Eart it Prinses Margrietkanaal oanlein waard, hie it Jirnsummersyl, ôfsjoen fan de Boarn, dyselde funksje: It wie boud om foar te kommen dat it wetter de Grou yn rûn, en om dêrmei de rest fan Fryslân te beskermjen.

## Sjoch ek
* Tersoalstersyl
* Terhernstersyl
Gaasterlân-Sleat

**Gaasterlân-Sleat** (offisjeel Frysk; Nederlânsk: *Gaasterland-Sloten*) is in eardere gemeente yn it suden fan Fryslân. Dizze gemeente hie op 1 novimber 2013 10.186 ynwenners, en besloech in oerflak fan 209,34 km², wêrfan 114,1 km² wetter. De gemeente hie oan de súdkant in kust fan sânkliffen oan de Iselmar, en wie fierders foar in grut part boskgebiet. Troch de eardere gemeente rint de N359.

## Skiednis
By de gemeentlike weryndieling fan 1984 waarden oan de gemeenten Gaasterlân en Sleat mei in part fan 'e gemeente Himmelumer Aldefurd gearfoege. De nije gemeente brûkte yn 't earstoan de namme Gaasterlân, mar waard yn juny 1985 omneamd ta Gaasterlân-Sleat.

Op 1 jannewaris 2014 fúzjearre Gaasterlân-Sleat mei Lemsterlân en Skarsterlân, sadat de nije gemeente De Fryske Marren ûntstie.

## Lânskip
De namme Gaasterlân komt fan de 'gaasten' (lykas 'geasten'), hege balstien- en sângrûnen, opskood troch Skandinavysk lâniis sa'n 135.000 jier ferlyn. Dizze gaasten lizze om it iepen polderlânskip fan de Fryske marren en de grutte wetterflakte fan de Iselmar en soargje foar in weagjend lânskip. Fan de heechlizzende punten ôf kin fier sjoen wurde oer lân en wetter. Fierders is der in soad bosk, wêrtroch't in geskikt rekreaasjelânskip ûntstie dat oars is as oare dielen fan Fryslân. 

De rike histoarje falt ôf te lêzen oan de monumintale gebouwen mei hals- en trepkegevels yn Sleat en Balk. De buorren fan Balk is dan ek oanwiisd as beskerme doarpsgesicht en de tige âlde stedskearn fan Sleat is beskerme stedsgesicht. De festingwâlden en bolwurken bringe de tiid fan Sleat as ûnnimbere festing yn it ûnthâld. 

Troch de Iselmar, Sleattemermar en De Fluezen binne der in soad jachthavens en kampings.

## Plakken
It haadplak is Balk, en de oare plakken yn de gemeente binne: Aldegea, Aldemardum, Bakhuzen, Ealahuzen, Harich, Kolderwâlde, Murns, Nijemardum, Riis, Rûgehuzen, Sleat, Sondel en Wikel.

## Untwikkeling ynwennertal
De gemeente is 1 stêd en 13 doarpen ryk: Sleat mei 765 ynwenners (de lytste stêd fan Fryslân), Balk mei 3777 ynwenners (it bestjoerlik sintrum), Bakhuizen mei 1013 ynwenners, Ealahuzen mei 350 ynwenners, Harich mei 599 ynwenners, Kolderwâlde mei 68 ynwenners, Murns mei 113 ynwenners, Nijemardum mei 590 ynwenners, Aldegea mei 283 ynwenners, Aldemardum mei 1359 ynwenners, Riis mei 175 ynwenners, Rûgehuzen mei 126 ynwenners, Sondel mei 442 ynwenners en Wickel mei 690 ynwenners.(sifers 2009)
* 2005 - 10.208
* 2004 - 10.220
* 2010 - 10.304 (boarne: CBS)

## Sjoch ek
* Gaasterlân (krite)
* Gaasterlân (gemeente) (eardere gemeente oant 1984)
* List fan boargemasters fan Gaasterlân-Sleat
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* Fryske stêden

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Aldegea

* It doarp Aldegea yn Gaasterlân-Sleat.
* It doarp Aldegea yn Smellingerlân.
* It doarp Aldegea yn Súdwest-Fryslân.
* It eardere doarp Aldegea yn Skoatterlân, yn de 16 iuw ferwoastge.
Weststellingwerf

**Weststellingwerf** (Nederlânsk en offisjeel: *Weststellingwerf*; Stellingwerfsk: *Weststellingwarf*) is in gemeente yn it suden fan Fryslân, mei &nbsp;ynwenners (, boarne: CBS). It hat in oerflak fan 228,45 km², wêrfan 8,15 km² wetter. De gritenij Weststellingwerf waard yn 1851 in gemeente nei de ynfiering yn Nederlân fan de gemeentewet fan Thorbecke. Weststellingwerf foarmet mei de gemeente Eaststellingwerf de Stellingwerven. Fanâlds wurdt hjir Stellingwerfsk sprutsen. Hjoed de dei fynt men der ek in soad Frysk- en Nederlânsktaligen.

## Geografy

De gemeente Weststellingwerf telt 26 wenplakken. It haadplak fan de gemeente is Wolvegea. De Nederlânske plaknamme binne de offisjele.

### Doarpen

De sifers komme út it jier 2024, fan https://allecijfers.nl/.

### Buorskippen
De folgjende buorskippen lizze yn de gemeente Weststellingwerf: Boekelte, De Grêft, Rysberkampen en Skoattersyl (diels).

## Taal
Histoarysk sjoen makket Weststellingwerf ûnderdiel út fan de Stellingwerven, mar it Stellingwerfsk is foar it meastepart al ferdreaun út it gebiet. De taal is benammen ferdreaun troch it Nederlânsk. Dochs bestiet der noch in treftige mienskip Stellingwerfsktaligen yn de gemeente, likernôch 28% fan de minsken hawwe it Stellingwerfsk noch as memmetaal, wylst it Nederlânsk troch 52% en it Frysk troch 18% fan de minsken as memmetaal sprutsen wurdt. Yn Weststellingwerf bestiet gjin gemeentlik belied op it mêd fan de Fryske taal.

## Wapens en flaggen

### Wapens

Ofbyld:Boijl wapen.svg|Wapen fan Boyl


### Flaggen

Ofbyld:De Blesse vlag.gif|Flagge fan De Blesse
Ofbyld:De Hoeve vlag.png|Flagge fan De Hoeve
Ofbyld:Nijeholtpade vlag.gif|Flagge fan Nijeholtpea
Ofbyld:Steggerda vlag.svg|Flagge fan Steggerde
Ofbyld:Ter Idzard vlag.svg|Flagge fan Teridzert


## Untwikkeling ynwennertal

## Polityk
Ferkiezingsresultaten foar de gemeenteried sûnt 1998:

» * Sociaal Duurzaam Weststellingwerf: gearwurking fan PvdA, Weststellingwerf Natuurlijk! en Vrijheid Voor Allen (VVA).

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* List fan grytmannen fan Weststellingwerf
* List fan boargemasters fan Weststellingwerf

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote

It **Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote** is in sportevenemint foar senioaren dat elts jier om mids juny hinne plakfynt op it doarpsplein fan it Fryske doarp Easterlittens. Jeu de pelote is keatsen sa't dat yn Belgje dien wurdt, mei in justje swierdere keatsbal (fan 50&nbsp;g), in smeller "fjild" mei ûndergrûn fan klinkerts of asfalt en partoeren fan elts fiif keatsers. It IFK Jeu de Pelote, sa't de wedstryd faak ôfkoarte wurdt, bestiet sûnt 1999, en wurdt organisearre troch de Easterlittenser Keatsferiening Onder Ons. De wikselpriis is "It pealtsje fan Easterlittens".[boarne nedich] Yn 2018 waard it 20-jierrich bestean fan it evenemint fierd.
__TOC__
## Dielname en organisaasje
Dielname oan it Iepen Frysk Kampioenskip stiet iepen foar ôfdielings fan de KNKB út Fryslân en om utens.[boarne nedich] It kampioenskip wurdt foar it grutste part ôfwurke yn de buorren fan Easterlittens. As it wedstrydskema soks needsaaklik makket, wurdt der ek wol spile op de pelotebaan fan de KNKB yn Frjentsjer en op de pelotebaan yn Minnertsgea.[boarne nedich]

Yn 2005 is it tal te spyljen partijen werombrocht troch de sterkste partoeren te setten foar de 2e omloop en de minder achte partoeren foarrûnden keatse te litten, lykas ek by bygelyks tennistoernoaien wol dien wurdt. Dêrtroch kinne alle partijen yn Easterlittens spile wurde.[boarne nedich] 

Trochinoar komme op it IFK Jeu de Pelote sa'n 200 oant 250 man publyk ôf, mei útsjitters nei 400. Nei de oergong fan Easterlittens de Gemeente Ljouwert, per 1&nbsp;jannewaris 2018, krige de organisaasje te meitsjen mei strangere regels oangeande lûdsoerlêst (net mear as 85&nbsp;db) en hegere kosten foar fergunnings.

## Winnerslist fan it Iepen Frysk Kampioenskip Jeu de Pelote
* 1999 - Easterlittens
* 2000 - Easterlittens
* 2001 - Minnertsgea
* 2002 - Minnertsgea
* 2003 - Arum
* 2004 - Easterlittens
* 2005 - Ljouwert
* 2006 - Berltsum
* 2007 - Berltsum
* 2008 - Berltsum
* 2009 - Wjelsryp
* 2010 - Easterlittens
* 2011 - Dronryp
* 2012 - Wommels
* 2013 - Wytmarsum
* 2014 - Winsum
* 2015 - Wommels
* 2016 - Easterlittens
* 2017 - Easterlittens
* 2018 - Ljouwert
* 2019 - Ljouwert
Harderwyk

**Harderwyk** (Nederlânsk en offisjeel: *Harderwijk*, Nedersaksysk: *Harderwiek*) is in stêd en gemeente yn de provinsje Gelderlân, mei  ynwenners (, boarne: CBS), en mei in oerflak fan 48,27 km², wêrfan 10,04 km² wetter.

## Etymology
De namme Harderwyk komt fan 'e fiskefamylje fan 'e harders (*Mugilidae*) en it oerflaktewetter wyk (sydkanaal). [boarne nedich] 

## Skiednis
De stêd Harderwyk krige yn 1231 de stedsrjochten fan Greve Otto II. Fan 1285 oant 1628 wie de stêd part fan de Hânze. Yn 1503 wie der in grutte brân yn Harderwyk, en hjirtroch en troch it fersânjen fan de Sudersee by Harderwyk naam it belang fan de stêd ôf. Yn 1648 waard hjir de Universiteit fan Harderwyk oprjochte, dy't yn 1811 troch Napoleon wer sletten is. Yn de 19e iuw waard Harderwyk meast in fiskersplak, mar yn de 20e iuw hawwe it toerisme, en de drûchlizzen fan Flevolân wêr foar groei soarge.

## Plakken
De stêd Harderwyk is de haadstêd fan de gemeente. Fierder heart noch it doarpke Hieren by de gemeente Harderwyk.

## Lizzing
Harderwyk leit oan 't Wâlderwiid, en op de râne fan de Feluwe. De stêd leit oan it spoardyk fan Swol nei Utert. Harderwyk hat ek in dolfinarium.

## Sjoch ek
* Gemeenten yn Gelderlân

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
Sinnefertsjustering

In **sinnefertsjustering** is it astronomysk foarfal dat sjoen fan in plak op de ierde de moanne foar de sinne stiet. Ut soarte wurdt de sinne sels net tsjuster, mar de dei wurdt tsjuster om't de moanne it ljocht fan de sinne tsjinhâldt.

## Folslein

As der in plak op ierde is dêr't ûnder de fertsjustering gjin inkel part fan de sinne sichtber is, dan wurdt dit in *folsleine sinnefertsjustering* neamd. Trochdat de moanne net altyd likefier fan de ierde stiet is in bysûnder gefal mooglik. Hjirby stiet de moanne al gâns foar de sinne, mar de skynbere grutte fan de moanne is net genôch om gâns de sinne ôfskermje te kinnen. Om de moanne hinne bliuwt yn dat gefal in ring fan sinne sichtber. Dizze foarm fan fertsjustering wurdt *ringfertsjustering* neamd.

## Werhelling
Likernôch alle 5 moannen is der earne op ierde in sinnefertsjustering sichtber, likernôch ien kear yn de 16 moannen in folsleine sinnefertsjustering. Yn trochsnee is op itselde plak ien keer yn de 2,5 jier in sinnefertsjustering sichtber, mar foar in folsleine sinnefertsjustering is dat ien kear yn de 360 jier. Om't dat yn trochsnee is, binne der koartere en langere perioaden. Gâns koart wie de perioade tusken twa sinnefertsjusteringen op de westkust fan Angola, op 21 july 2001 en 4 desimber 2002.

## Doer
Yn teory kin in folsleine sinnefertsjustering maksimaal 7 minuten en 31 sekonden duorje. De langste dy't oant no ta metten is, wie op 20 juny 1955 yn de Filipinen, mei 7 minuten en 8 sekonden.
Tinus Osendarp

**Martinus Bernardus (Tinus) Osendarp** (Delft, 21 maaie 1916 - Hearlen, 20 juny 2002) wie in Nederlânsk atleet, dy't benammen sukses hie op de koarte ôfstannen. 

Tinus Osedarp is berne yn Delft. Oant 1934 wie er njonken hurdrinner ek fuotballer, mar yn dat jier woe de KNAU him allinnich nei it Jeropeesk Atletykkampioenskip stjoere as er stoppe mei de fuotballerij.

By de Olympyske Spullen fan 1936 wûn Osendarp brûnzen medaljes op de 100 m. en 200 m. dêr't Jesse Owens earste waard. De Dútske parse lei der klam op dat er by de wedstriden de fluchste blanke west hie. Faaks hie ek in medalje op de 4 x 100m. estafette noch mooglik west, mar yn it gefjocht om it twadde plak waard it stêfke him út de hân stjitten.

By de Jeropeeske kampioenskippen fan 1938 wûn Osendarp de 100 m. en 200 m. Ek yn de kriich koe hy noch lang rinnen bliuwe om't it Dútske gesach syn rop fan fluchste blanke brûke woe.

Om't Osendarp by de plysje wie kaam er yn de Twadde Wrâldkriich by de Sicherheitstsjinst te wurkjen. Letter waarden syn âlden en hy lid fan de NSB, en waard er lid fan de SS. Hy die mei mei de jacht op it ferset, wie belutsen by seisentweintich arrestaasjes en hie mei de skuld oan dat tsien minsken de kriich net oerlibben. Yn 1948 waard er hjirfoar ta 12 jier finzenskip feroardiele, mar it duorre ta letter yn syn libben ear't er spyt krige fan syn opstelling yn de kriich.

Nei trije jier yn de finzenis waard syn straf fanwegen in tekoart oan personiel omsetten yn in wurkstraf yn de minnen yn Limburch. Osendarp waard tewurksteld yn Steatsmyn Emma by Hearlen. Nei't syn straf der op siet is Osendarp yn de myn wurkjen bleaun. Yn de sechstiger jierren wie Osendarp sprinttrainer fan tsienkamper Herman Timme.
Gerrit Rietveld

**Gerrit Rietveld** (Utert, 24 juny 1888, - dêre, 25 juny 1964) wie in Nederlânsk arsjitekt en meubelûntwerper.

## Libben en wurk
Gerrit Rietveld wie in soan fan de meubelmakker Johannes Cornelis Rietveld en syn frou Elisabeth van der Horst.

Yn 1911 begûn Rietveld syn eigen meubelfabryk, wylst er jûns arsjitektuer studearre. Rietveld ûntwurp de *Read Blaue Stoel* yn 1917, ûnder ynfloed fan De Styl, dêr't er yn 1919 lid fan waard. Yn datselde jier waard er ek arsjitekt.

Yn 1924 ûntwurp er it *Schröderhûs* foar en yn gearwurking mei, binnendoararsjitekte Truus Schröder-Schräder. It hûs is boud yn Utert. Mei har boude er yn 1934 noch mear huzen in Utert.

Yn de Twadde Wrâldkriich hie Rietveld him net oanmeld by de kultuerkeamer sadat er yllegaal trochgean moast mei ûntwerpen.

Nei de oarloch wie der earst net folle belangstelling foar syn wurk, mar mei't yn de jierren fyftich de belangstelling foar de Styl werom kaam krige ek Rietveld wer mear opdrachten, fral foar oerheidgebouwen.
Wylde ierdbei

De **wylde ierdbei**, *Fragaria vesca*, is de wylde tsjinhinger fan de kultuerierdbei. Mar dêr't de kultuerierdbei in krusing is, is de Wylde ierdbei in soart op himsels.

## Plant
De Wylde ierdbei groeit fral yn boskgebieten, meast op in wat fochtige sângrûn yn filtere sinneljocht. De plant hat lytse wite blomkes. De dielde, trijedûbele blêden binne glânzgjend, en hawwe in skerptakkige blêdrâne.
De fruchten, einliks binne it sabeare fruchten, ferspriede in swiete rook. Se binne te iten, mar binne al lytser as dy fan de kultuerierdbei.

## Gebrûk
### Fruchten
De lytse fruchten smeitsje fris, wat se gaadlik makket foar fruchteslaad en -drinken, sjerp en sjem. Se binne wat  laksearend, en der sit in soad izer yn en fitamines A en C. Ierdbeien kinne soargje foar wite tosken, en komme toskstien foar.

### Blêden
De blêden binne gaadlik foar tafoeging oan krûdetee of slaad. In ôftreksel fan jonge blêden helpet by bloedearmoede. Yn dy beide foarmen soargje de blêden ek foar in bettere spiisfertarring. Utwindich kinne se brûkt wurde as in kompres doopt yn in ôftreksel, dêr't lytse wûnen mei genêzen wurde kinne.

## Sjoch ek
* List fan planten
George Orwell

**George Orwell** (Motihary, 25 juny 1903 - Londen, 21 jannewaris 1950), wiere namme **Eric Arthur Blair**, wie in Britsk skriuwer em sjoernalist.

## Libben en wurk
Blair waard berne yn Yndia, as soan fan de Skotske Richard en Ida Blair. Doe't er ien jier âld wie naam syn mem him mei nei Ingelân dêr't er op in typysk Ingelske wize grutbrocht waard.

Hy tsjinne fan 1922 ôf fiif jier by de plysje in Birma, oant er it ymperialisme net mear oansjen koe. Yn 1933 keas er it pseudonym *George Orwell*, in ferwizing nei it Ingelske lânskip: "George" is Sint Joaris, de beskermhillige fan Ingelân; "Orwell" is de rivier de Orwell yn Suffolk, dy't er ien fan de moaiste plakken fan Ingelân fûn. Yn de Spaanske boargeroarloch focht Orwell mei yn de Ynternasjonale Brigade, dêr't er slim ferwûne by rekke.

Yn 1936 troude er mei Eileen O'Shaughnessy. It pear adoptearre in soan, Richard Horatio Blair. Yn dy tiid krige Orwell ek mear súkses as skriuwer, en yn 1944 skreau er syn bêste wurk, *Animal Farm* ('Bistepleats'), dat yn 1945 útkaam. It boek is in satire, skreaun as in oanklacht tsjin it Stalinisme. Yn datselde jier ferstoar syn frou by in operaasje.

Yn 1948 skreau er it boek dêr't er it meast ferneamd mei wurden is, *Nineteen eighty-four* ('Njoggentsjin-fjouwerentachtich'). It beskriuwt in takomstige, totalitêre wrâld, dêr't de minske folslein troch de steat oerhearske wurdt. It jiertal "1984" woe net sizze dat Orwell foar dat jier sa'n takomst foarseach; it wie gewoan "1948" mei twa sifers oarsom. It boek kaam út yn 1949. Yn de hjerst fan dat jier troude er op 'e nij, mei Sonia Brownell. Op 21 jannewaris 1950 ferstoar George Orwell oan tuberkuloaze.

## Orwell syn wurk
* *[[:en:Down and Out in Paris and London|Down and Out in Paris and London]]* (1933) — http://orwell.ru/library/novels/Down_and_Out_in_Paris_and_London/english/
* *[[:en:Burmese Days|Burmese Days]]* (1934) — http://orwell.ru/library/novels/Burmese_Days/
* *[[:en:A Clergyman's Daughter|A Clergyman's Daughter]]* (1935) — http://orwell.ru/library/novels/A_Clergymans_Daughter/
* *[[:en:Keep the Aspidistra Flying|Keep the Aspidistra Flying]]* (1936) — http://orwell.ru/library/novels/Keep_the_Aspidistra_Flying/
* *[[:en:The Road to Wigan Pier|The Road to Wigan Pier]]* (1937) — http://orwell.ru/library/novels/The_Road_to_Wigan_Pier/
* *[[:en:Homage to Catalonia|Homage to Catalonia]]* (1938) — http://orwell.ru/library/novels/Homage_to_Catalonia/
* *[[:en:Coming Up for Air|Coming Up for Air]]* (1939) — http://orwell.ru/library/novels/Coming_up_for_Air/
* *[[:en:Animal Farm|Animal Farm]]* (1945) — http://orwell.ru/library/novels/Animal_Farm/ 
* *[[:en:Nineteen Eighty-Four|Nineteen Eighty-Four]]* (1949) — http://orwell.ru/library/novels/1984/

## Keppeling om utens
* Ta betinken fan George Orwell
* Mimesis yn ''1984'' fan George Orwell
* "Wy binne de Deaden" troch Wyndham en Orwell
Wymbrits

* It lân Wymbrits, part fan Westergoa

* De **gemeente Wymbritseradiel**
** Wymbritseradiel (gritenij)
** Wymbritseradiel (1851-1984)
** Wymbritseradiel (1984-2011)
Limburch

* Limburch (Belgyske provinsje), as provinsje yn Belgje
* Limburch (Belgyske stêd), as stêd yn Belgje
* Limburch (Nederlân), as provinsje yn Nederlân
Floaris V fan Hollân

**Floris V fan Hollân**
(*&nbsp;25 july? 1254, Leiden
- †&nbsp;27 juny 1296, Muiderberg) wie greve fan Hollân en Seelân en letter brûkte er ek de titel "Hear fan Fryslân".

## Jonge jierren
Floris V wie de soan fan Willem II fan Hollân en Elisabet fan Brunswyk. Doe't er noch gjin twa jier âld wie ferstoar yn 1256 syn heit op in fjildtocht tsjin de Friezen. Syn omke Floris de Foud waard regint oant dy yn 1258 ek ferstoar. Dêrnei wie syn muoike Aleid fan Avesnes syn regentes, oant Otto II fan Gelre yn 1263 it regintskip oernaam.

## Houlik
Yn 1266, doe't er hast tolve wie, waard er as grutminske sjoen, en âld genôch om sels it bewâld op him te nimmen. Doe't er fjirtsjin wie, yn 1268, troude er, neffens in kontrakt dat Floris de Foud yn 1256 sletten hie, mei Beatriks fan Flaanderen. Se krigen njoggen bern tegearre, Willem, Otto, Dirk, Floris, Jan I fan Hollân, Machteld, Beatriks, Elisabet en Margareta. Utsein Jan en Margareta binne se allegear jong ferstoarn. Fierders hie Floaris ek noch wat bern yn it wyld rinnen. By namme bekend binne dêrfan Witte fan Hollân, Katarina fan Montfoart, troud mei Sweder fan Montfoart, in Gearard, in Willem, in Alide (mem fan Willem de Laker), in Piter en in Durk.

## West-Fryslân
Yn 1272 besocht Floris V foar it earst om it wurk fan syn heit ôf te meitsjen. Krekt 18 jier âld teach er fia Alkmar nei West-Fryslân yn de striid tsjin de Friezen, en hy koe noch krekt mei syn libben weikomme. Mar nei fierdere fjildtochten yn 1282 en 1287 koe er yn 1289 West-Fryslân by Hollân foegjen. Nei 17 maart 1291 brûkte er dan ek de titel "Greve fan Hollân, Seelân en Hear fan Fryslân". Nei syn dea besochten de Westfriezen yn 1297 noch ien kear om harren frijheid werom te winnen, mar se koenen harren net mear frijmeitsje fan it Hollânsk gesach.

## Seelân
Mei it ferslaan fan de Friezen hie Floris V de noardlike grins fan Hollân sa fier opskood as mooglik. Yn de tuskentiid hie er Hollân ek nei it easten útwreide, dat no rjochte er de oandacht op de súdgrins. Hy besocht dêrby mear fan Seelân ûnder syn bewâld te krijen. Yn 1290 gong dat skeef en waard er by Bierfliet finzen naam. Hy moast fiergeande konsesjes dwaan, mar ien kear frij hold er him dêr net mear oan. Hy gong fierder yn syn stribjen nei gebietsútwreiding yn Seelân, en doe't syn stipe fan Edward I fan Ingelân wat dat oangie net genôch opsmiet gong er oer nei it Frânske kamp. Dit koe Edward fansels net akseptearre, en yn in komplot mei Gysbrecht fan Amstel, Gerard fan Felzen en Herman fan Woerden waard 27 juny 1296 besocht him op 'e nij finzen te nimmen. Dat slagge, mar om't de trije net weikomme koenen deaden se harren finzene.
Wymbritseradiel (1984-2011)

**Wymbritseradiel** (sûnt 1986 offisjeel Frysk; Nederlânsk: *Wymbritseradeel*), ynformeel ek wol *Wymbrits* neamd, is in eardere gemeente yn 'e Fryske Súdwesthoeke, dy't ûntstie by de gemeentlike weryndieling fan 1984. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 2010 16.151 ynwenners, en besloech in oerflak fan 162,74 km², wêrfan 24,41 km² wetter. Op 1 jannewaris 2011 fúzjearre Wymbritseradiel yn 'e mande mei de gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits en Wûnseradiel, ta de nije gemeente Súdwest-Fryslân.

## Skiednis
### Weryndieling
By de gemeentlike weryndieling fan 1984 wie men fan doel om it âlde Wymbritseradiel mei de beide stedsgemeenten Snits en Drylts, dy't der as enklaves alhiel troch omjûn waarden, ta ien gemeente gear te foegjen. Nei ferheftige protesten fan 'e ynwenners fan Snits, dat selsstannich bliuwe woe, mar ek fan Wymbritserdiel, dêr't freze waard dat Snits binnen de nije gemeente te oerhearskjend wurde soe, joech men dat plan lykwols op.

By einbeslút waarden it âlde Wymbritseradiel en Drylts gearfoege, wêrby't it gemeentehûs yn 1986 yn Drylts kaam te stean (it gemeentehûs fan it âlde Wymbritseradiel hie altyd bûten de eigentlike gemeentegrinzen yn Snits stien). De gemeente Snits bleau selsstannich, mar mocht de doarpen Ysbrechtum, Loaiïngea en Offenwier anneksearje, dy't earder altyd ta it âlde Wymbritseradiel heard hiene. Fierders kaam Nijhuzum by Nijefurd te hearren. Oan de oare kant kamen Kûfurderrige fan Doanjewerstâl en Greonterp fan Wûnseradiel by it nije Wymbritseradiel.

By in nije gemeentlike weryndieling fúzjearre it nije Wymbritseradiel op 1 jannewaris 2011 yn 'e mande mei de gemeenten Boalsert, Nijefurd, Snits en Wûnseradiel, ta de nije gemeente Súdwest-Fryslân.

## Gea
Yn 2010 is de lânynrjochting Wymbritseradiel ôfsletten. By dy ynrjochting fan njoggentjin jier binne maatregels foar de lânbou naam en 245 bunder natoer oanlein.

## Plakken
De haadstêd is Drylts, en de oare plakken yn de gemeente binne: Abbegea, Aldegea, Blauhûs, Easthim, Folsgeare, De Gaastmar, Gau, Goaiïngea, Greonterp, Heech, De Hommerts, Idzegea, Yndyk, Ypekolsgea, Jutryp, Koufurderrige, Nijlân, Sânfurd, Skearnegoutum, Smelbrêge, Toppenhuzen, Tsjalhuzum, Turns, Twellingea, Wâldsein, Westhim en Wolsum. 

## Untwikkeling ynwennertal
* 2006 - 16.153
* 2005 - 16.354
* 2004 - 16.314
* 2003 - 16.204
* 2002 - 16.174
* 2001 - 15.941

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
* Fryske gemeenten
* List fan grytmannen fan Wymbritseradiel

## Keppeling om utens
* Webstee Wymbritseradiel
Wymbrits (lân)

**Wymbrits** wie yn it begjin fan de 13e iuw ien fan de trije lannen dy't tegearre Westergoa foarmen. It omfette dêrmei gâns súdwest Fryslân; likernôch alles wat súdliker lei as Tersoal en westliker as De Jouwer, útsein wat part wie fan Wildinghe, letter Wûnseradiel.

De namme betsjut nei alle gedachten 'Weinbrêge', mar hat lykwols neat mei in brêge te krijen. It earste part fan de namme *Wain*, *Wem*, *Wym* of *Wyme* lit besibskip mei it Ingelske *waim* sjen, mei de betsjutting *hem* itjinge "râne" of "grins" betsjut. It twadde part "broek", "sompe" of "fean" de meast foar de hân lizzende ferklearring. Dus de namme betsjut sokssawat as "fean oan de râne fan" yn dit gefal fan it klaaigebiet. It gebiet bestie eartiids út in feangebiet, dat de westlike útrinner fan it grutte feangebiet, dy't it klaaigebiet fan Fly oant Weser begrinzge, foarme. It gebiet waard fan de tsiende iuw ôf oanmakke.

Mei de opkomst fan de stêden, en mei it ôfspjalten fan nije dielen oan de súdkant waard Wymbrits om 1500 hinne feroare yn Wymbritseradiel.

## Sjoch ek
* Waghenbrugge
Witte fan Hollân

**Witte fan Hollân** (likernôch 1280 - 1321) wie in oerwinneling fan greve Floaris V fan Hollân. Hy waard bekend as rêder fan greefskip Hollân trochdat er in Flaamsk leger yn 1304 by Haarlim fersloech. De lêste jierren binne lykwols grutte twifels rizen oft dizze slach wol iens plak fûn hat. 

## Skiednis
De heit fan Witte wie Floaris V fan Hollân en syn mem wie nei alle gedachten in jonkfrou fan Heusden, faaks Anna fan Heusden. Syn bertejier is net bekend, mar moat om-ende-by 1280 west hawwe. Hy moat jong erkend wêze, want hy waard "Fan Hollân" neamd.

Greve Jan I fan Hollân, syn healbroer, beliende him 13 oktober 1299 mei Haamstede (Seelân), en dêrnei neamde hy himsels **Witte fan Haamstede**. 

Hy troude (foar 1307) mei in oare jonkfrou fan Heusden, nei alle gedachten Agnes van der Sluys. Se hienen tegearre trije jonges: Floaris, Arend en Johan.

Op 'e ein fan de 13e iuw en it begjin fan de 14e iuw spile Witte in wichtige rol yn de striid tsjin Flaanderen. Sa wie er by de Flaamske ynfal fan 1304 yn Sieriksee, mar wist oer de see nei Sânfurd te kommen. Sa koe er de Haarlimmers ûnder de wapens bringe, en dêrmei hie er in wichtich part yn it ferdriuwen fan de Flamingen. Hy waard dat jier ta ridder slein. De lêste jierren wurdt der lykwols oer twifele oft dizze saneamde Slach oan it Manpaad wol wier bard is.

Witte fan Haamstede is yn 1321 ferstoarn.

## Keppeling om utens
* Historie en historiografie van de slag aan het Manpad (1304) troch F.W.N. Hugenholtz. Yn: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1954-1955, side 31-47.
Abraham Ortelius

**Abraham Ortelius**
(*&nbsp;14 april 1527, Antwerpen
- †&nbsp;4 july 1598, Antwerpen)
wie in kaartmakker en geograaf, mei as bynamme "de Ptolemaeus fan de 16e iuw".

Abram Orelius studearre yn Antwerpen  Gryksk, Latyn en Wiskunde. Earst waard er kaartferkeaper en boekhanneler, mar hy learde wyls foar kaartmakker.

Yn 1570 kaam de earste útjefte fan syn wichtichste wurk, *Theatrum Orbis Terrarum* (*Teater fan de ierdbol*), út, dat nei alle gedachten de earste kear wie dat in bondel fan kaarten as boek útjûn waard. Oant likernôch 1612 wienen der 42 útjeften fan it boek, yn 7 talen: Latyn, Dútsk, Flaamsk, Frânsk, Spaansk, Ingelsk en Italjaansk.

## Kaarten

Image:1570 Typus Ortelius mr.jpg|Wrâldkaart: Typus Orbis Terrarum 1570
Image:1572 Europa Ortelius.jpg|Europa 1572
Image:1570 Palestinae Hondius.jpg|Palestinae 1570
Image:Ortelius Belgii Veteris (1594).jpg|De Nederlannen yn âlde tiden: Belgii Veteris 1594
Image:1598 Zelandia Ort.jpg|Zelandiæ 1598
Image:Ortelius - Maris Pacifici 1589.jpg|Grutte Oseaan


## Keppelings om utens
*Cartographica Neerlandica
*Abraham Ortelius op it webstee fan de Keninklike Bibleteek fan Belgje
*Kaarten fan Ortelius op de webside fan de bibleteek fan de Universiteit fan Amsterdam
*, Abraham Ortelius en de kaart fan de Nederlannen yn de Romeinske tiid, yn *Hermeneus* 71 (1999), pp. 184-195.
*Nederlânske Humanisten, art. 'Ortelius, Abraham (1527-1598)'