open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Halbertsma (laach)

**Halbertsma** is in Nederlânsk Patrysjerslaach fan Frysk komôf (omkriten fan Dokkum), dat ûnder mear gelearden en keaplju opsmiten hat.

## Skiednis
Der is bewiis dat de stamrige begjint mei in Scipio Halbertsma dy't om 1645 hinne yn Dokkum berne waard. Hy wie advokaat foar it Hof fan Fryslân en substitút-sekretaris fan de gritenij Westdongeradiel. Syn soan Hidde Halbertsma waard goud- en sulversmid op De Gordyk. Dy syn efterpakesizzer wie de yn Dimter berne heechlearaar Tsjalling Joastes Halbertsma.

De famylje Halbertsma is opnommen yn de jiergongen 5, 12, 15, 40, 71 en 72 fan it genealogyske neislachwurk *[[Nederland's Patriciaat]]*.

## Inkelde telgen
* Hidde Joastes Halbertsma (1756-1809), master-bakker en keapman
** Joast Hiddes Halbertsma (1789-1869), skriuwer, taalkundige, âldheidkundige en predikant
*** Hidde Justusz Halbertsma (1820-1865), dokter en heechlearaar yn Leien
*** Tjalling Joastes Halbertsma (1829-1894), klassikus en heechlearaar yn Grins
** Tsjalling Hiddes Halbertsma (1792-1852), skriuwer en keapman
*** Klaas Tjallings Halbertsma (1815-1879), dokter yn Snits
**** Tjalling Halbertsma (1841-1898), medikus en heechlearaar ferloskunde en gynekology yn Grins en Utert
**** Hidde Petrus Nicolaas Halbertsma (1853-1929), yngenieur en arsjitekt
***** Nicolaas Adolf Halbertsma (1889-1966), natuerkundige en heechlerear yn Utert 
**** Antoon Halbertsma (1857-1931), eachdokter
***** Klaas Tjalling Agnus Halbertsma (1896-1963) dokter en eachdokter yn Delft 
****** Klaas Halbertsma (1928-2009), yngenieur, organisaasje-adviseur en heechlearaar
*** Eeltje Halbertsma (1822-1894), keapman
**** Tsjalling Eeltsjes Halbertsma (1848-1912), skriuwer en ûnderwizer
*** Johannes Tjallings Halbertsma (1827-1884), oprjochter fan de firma Johannes Halbertsma yn Snits en gemeenteriedslid yn Snits
**** Herrius Halbertsma (1864-1920), oprjochter fan it suvelfabryk Normandia yn Snits
***** Johannes Herrius Halbertsma (1894-1979), direkteur fan N.V. Normandia
****** Herre Halbertsma (1920-1998), archeolooch
******* Marlite Halbertsma (1947), keunsthistoarikus en heechlearaar
******* Ruurd Binnert Halbertsma (1958), archeolooch fan de klassike âldheid
******** Diederik Johannes Herrius Halbertsma (1990), archeolooch fan it Heine Easten
** Binnert Hiddes Halbertsma (1795-1847), keapman, lid Provinsjale Keamer fan Keaphannel Fryslân
** Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858), skriuwer en dokter

Oare Halbertsma's binne:
* Maria Francisca Halbertsma (1938), keunsthistoarika
* Tjalling Halbertsma (1969), jurist en antropolooch

## Sjoch ek
* Dr. Joast Halbertsmapriis
Historiografy

**Historiografy** (fan it Aldgrykske ἱστορία, ‎*historía*, "skiednis", en γράφω, *gráphō‎*, "skriuwe") is de stúdzje fan 'e metoaden dy't histoarisy brûke om 'e skiedskriuwing te ûntjaan as in tûke fan 'e wittenskip. De historiografy fan in beskaat ûnderwerp beslacht hoe't histoarisy dat ûnderwerp bestudearre hawwe troch it gebrûk fan boarnen, techniken en teoretyske metoaden. Wittenskippers hawwe it nea oer de historiografy yn it algemien, mar altyd beheind ta in beskaat ûnderwerp, lykas de historiografy fan 'e Twadde Wrâldoarloch of fan 'e iere islaam of fan it Keizerryk Sina. Fan 'e njoggentjinde iuw ôf, doe't skiednis foar it earst in universitêre stúdzje waard, hat him sadwaande ek in historiografyske literatuer ûntjûn, dy't de wize beskriuwt dêr't de skiednis op beskreaun wurdt.

Histoarysk giet de gronologyske beskriuwing fan 'e skiednis werom oant de iere annalen dy't produsearre waarden troch beskavings lykas dy fan it Alde Egypte en Mesopotaamje. Wiere historiografy sette lykwols pas yn 'e fyfde iuw&nbsp;f.Kr. útein mei de wurken fan 'e Grykske skiedskriuwer Herodoatus. De steatsman Kato de Aldere skreau yn 'e twadde iuw&nbsp;f.Kr. yn 'e Romeinske Republyk de *[[Origines (boek)|Origines]]*, de earste skiednis yn it Latyn. Sima Tan en Sima Qian, dy't hast syn tiidgenoaten wiene, leine mei de *[[Shiji]]* yn 'e Han-dynasty de grûnslach foar de historiografy fan Sina. Yn 'e Midsiuwen omfieme de historiografy û.m. de Jeropeeske kroniken, de islamityske skiedskriuwing en de wurken fan Koreaanske en Japanske histoarisy dy't fuortborduerren op it Sineeske foarbyld. 

De moderne historiografy fan 'e Westerske wrâld waard yn 'e achttjinde iuw foarme yn 'e Ferljochting, troch lju as Voltaire, David Hume en Edward Gibbon. De wichtichste hjoeddeistige ûntwikkeling yn 'e historiografy is in ferskowing fan 'e tradisjonele fokus op diplomasy, polityk, oarlochfiering en ekonomy nei nijere oandachtspunten, yn 't bysûnder sosjale skiednis en kulturele stúdzjes.
Aldesyl (Aldamt)

**Aldesyl** (Nederlânsk en offisjeel: *Oudezijl*) is in buorskip en in eardere havenplak yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân. It leit tsjin Bad Nijeskâns oan, dêr't it fan skaat wurdt troch de rivier de Westerwâldske Aa. It hearde eartiids ta it karspel Nieuw-Beerta.

De namme fan it plak ferwiist nei de syl, dy't dêr yn 1690 boud waard. Nei't yn 1628 de *Nieuwe of Langeakkerschans* (Nije of Lange-ikkerskâns) oanlein waard, wie der ferlet oan in slûs om yn in gefal fan need ien set it gebiet ûnder wetter. Ynearsten waard yn de nije seedyk in slûs boud, yn de Westerwâldske Aa: de Aa-syl. Dêrnjonken waard in kanaal groeven dêr't in twadde slûs yn kaam. Yn 1669 waarden beide sluzen by in stoarm fuortspield.

Dêrnei waard de âlde rin fan de Westerwâldske Aa tichtsmiten, en waard der yn it kanaal in nije slûs boud; de *Tienkarspelenzijl* (Tsienkarspelsyl). Dy ferlear al rillegau syn betsjuttenis, om't der benoarden nij lân ynpoldere waard en dus ek nije diken oanlein waarden. Dat late yn 1707 ta de bou fan in nije slûs: de *Statenzijl*. Fan dat stuit ôf stie de Tsienkarspelsyl bekend as de Aldesyl.

De slûs waard yn 1827 ôfbrutsen. De buorskip om de slûs hinne hold de namme Aldesyl houden.

Stasjon Bad Nijeskâns leit yn Aldesyl.

## Sjoch ek
* Aldesyl (It Hegelân)
* Aldesyl (Winsum)
Wymeer

**Wymeer** leit yn it uterste súdwesten fan it Eastfryske Reiderlân tusken de A31 en de Dútsk-Nederlânske grins. Yn it doarp wenje op in oerflak fan likernôch 23 km² sa'n 1300 ynwenners. Wymeer heart by de gemeente Bunde yn it distrikt Lier.

## Namme
De namme is nei alle gedachten ôflaat fan *winithi* (greidelân, miede) en is besibbe oan nammen lykas Wynskoat, Wynham en Wynedaham. It efterheaksel *-mari* ferwiist nei alle gedachten nei "sompe". De namme komt troch de jierren hinne as: *Wynnamor* (om 1475 hinne), *Wimaria* (1500), *Winnemer* (om 1550 hinne) en *Wymehr* (1577). 

## Skiednis
Wymeer waard yn de Midsiuwen stifte en waard foar it earst yn 1310 neamd as *Wymaria*, sa't de Kommanderije Dünebroek, dy't al langer bestiet, neamd waard. Dat wie in kleaster fan de Johanniteroarder, dat mei de Reformaasje stadichoan útdôve. Op it plak fan it kleaster stiet hjoed-de-dei in pleats.

Yn de Lette Midsiuwen moast it doarp troch it útbrekken fan de Doalert stikmannich kearen ferhuze wurde. Om't it Eastfryske doarp tichteby de grinzen fan Nederlân en Múnsterlân lei, hie it stikmannich kearen te lijen hân fan krigen en tsierderijen. Yn de njoggentjinde iuw ferfearen in soad boeren nei Amearika.

Nei de Twadde Wrâldkriich makke Nederlân oanspraken op Dútske gebieten, dy't net troch de Alliearden stipe waard. Nederlân krige yndie in stripe lân fan hûndert meter breed fan de grins ôf, dêr't de boeren fan Wymeer mei in spesjale pas yn komme mochten. Yn 1963 kaam it gebiet wer werom nei Dútslân.

Yn 1973 waard Wymeer in part fan de gearwurkingsgemeente Bunde, nettsjinsteande it doarp oarspronklik mear mei Weener ferbûn wie. Op 1 novimber 2001 waard de gearwurkingsgemeente omfoarme ta in ienheidsgemeente. Sûnt dy tiid is Wymeer sa goed as in buorren fan Bunde.

Sûnt 1983 waard it 52 bunder grutte *Hochmoor Wymeer* oanwiisd as in beskerme natuergebiet.

## Religy
* *Evangelisch-reformierte* (Herfoarme) tsjerke fan Wymeer
* Evangelyske Bibelmienskip Boen yn de eardere molkfabryk
* De baptistegemeente Wymeer bestie fan 1921 oant 2016. Harren gebou waard yn 2017 ferkocht.

## Keppeling om utens
* Webstee fan Wymeer
Bunde

*Bunde (Dútslân), in plak yn 'e regio East-Fryslân fan 'e Dútske dielsteat Nedersaksen
*Bunde (Minnesota), in plak yn 'e Amerikaanske steat Minnesota
*Bunde (Nederlân), in plak yn 'e Nederlânske provinsje Limburch
*Bünde, in plak yn 'e Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen
Koarte Gronology

De **Koarte Gronology** (ôfkoarte ta **K.G.**) is in gronology fan 'e Brûnstiid en de iere Izertiid yn it Midden-Easten, dy't koarter is as de gongberder Middellange Gronology, mar langer as de Ultrakoarte Gronology. De krekte jiertallen foar alle histoaryske foarfallen fan foàr de ynstoarting fan it ynternasjonaal stelsel oan 'e ein fan 'e Brûnstiid, om 1200&nbsp;f.Kr. hinne, binne yn dat diel fan 'e wrâld nammentlik ûnwis. De Koarte Gronology stelt it regear fan 'e Aldbabyloanyske kening Hammoerabi fêst op 1728&nbsp;f.Kr. oant 1686&nbsp;f.Kr., en de Fal fan Babylon op 1531&nbsp;f.Kr. Troch fan dy jiertallen foarút of efterút te tellen kin men de krekte jiertallen fan oare foarfallen fêststelle.

De datearrings út it twadde milennium f.Kr. op basis fan 'e Koarte Gronology hawwe mar in hiel lyts bytsje oanhing ûnder histoarisy en argeologen, en binne yn prinsipe alhiel ûntkrêfte troch dindrogronologysk ûndersyk (nei beamringen) en ûndersiken op basis fan koalstofdatearring fan argeologyske artefakten, dy't sûnt 2000 plakfûn hawwe. It probleem fan 'e Koarte Gronology is dat dy derfoar soarget dat it twadde milennium&nbsp;f.Kr. in iuw te koart is. Earne yn 'e berekkening fan dy gronology moat dêr dus in hûndertmannich jierren (net needsaaklikerwize efterinoar) ynfoege wurde, mar it is oant no ta nimmen noch slagge om safolle tiid yn te foegjen sûnder it hiele bestel fan bekende foarfallen te ferinnewearjen. Net allinnich lykje dêrtroch by de Koarte Gronology de data foar it twadde milennium&nbsp;f.Kr. keunstmjittige leech, mar wat fierder men tebek giet yn 'e efterlizzende milennia, wat grutter de ûntwrichting wurdt.

De Middellange Gronology, dy't it regear fan Hammoerabi fêststeld op 1792&nbsp;f.Kr. oant 1750&nbsp;f.Kr., en de Fal fan Babylon op 1595&nbsp;f.Kr., is dêrom folle gongberder en genietet in folle algemienere akseptaasje ûnder saakkundigen. Foar it grutste part fan 'e perioade dêr't it om giet, kinne jiertallen fan 'e Middellange Gronology berekkene wurde troch 64 jier op te tellen by de korrespondearjende jiertallen fan 'e Koarte Gronology: dus 1728&nbsp;f.Kr. (K.G.) komt oerien mei 1792&nbsp;f.Kr. (M.G.). Yn it saneamde 'tsjustere tiidrek' tusken de Fal fan Babylon en de opkomst fan 'e Kassityske dynasty fan it Babyloanyske Ryk reitsje absolute datearrings ûnwis, en wurde omrekkenings fan 'e iene gronology nei de oare navenant problematysk. De 64-jierrige kleau tusken de Koarte en de Middellange Gronology hâldt op te bestean omtrint it begjin fan 'e Kassityske Dynasty, yn 1500&nbsp;f.Kr. Fan dat punt ôf falle dizze beide gronologyen gear.

## Sjoch ek
*gronology fan de Aldheid yn it Midden-Easten
*Middellange Gronology
Wonder Woman

## Strips
*Wonder Woman (personaazje), in superheldinne út 'e strips fan DC Comics
*''Wonder Woman'' (stripsearje), in stripboekesearje oer Wonder Woman dy't yn ferskate foarmen bestien hat sûnt 1942

## Films
*''Wonder Woman'' (film út 1974), in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1974, bedoeld as de pilotôflevering foar in nea makke tillefyzjesearje
*''Wonder Woman'' (film út 2009), in Amerikaanske tekenfilm út 2009
*''Wonder Woman'' (film út 2011), in Amerikaanske tillefyzjefilm út 2011, bedoeld as de pilotôflevering foar in nea makke tillefyzjesearje
*''Wonder Woman'' (film út 2017), in Amerikaanske film út 2017
**[[Wonder Woman 1984]]*, in Amerikaanske film út 2020, it ferfolch op 'e film út 2017

## Muzyk
*''Wonder Woman'' (soundtrack), it soundtrackalbum fan 'e film út 2017

*''Wonder Woman'' (liet fan Trey Songz), in liet fan Trey Songz út 2007
*''Wonder Woman'' (liet fan Namie Amuro), in liet fan Namie Amuro út 2011
*''Wonder Woman'' (liet fan JoJo), in liet fan JoJo út 2017
*''Wonder Woman'' (liet fan Kacey Musgraves), in liet fan Kacey Musgraves út 2018

## Tillefyzjesearjes
*''Wonder Woman'' (tillefyzjesearje), in Amerikaanske tillefyzjesearje út 1975
Genius loci (betsjuttingsside)

"**Genius loci**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

**[[genius loci]]*, de beskermgeast fan in beskaat plak yn it Romeinske heidendom
*''Genius Loci'' (koart ferhaal), in koart ferhaal fan Clark Ashton Smith út 1948
**[[Genius Loci and Other Tales]]*, in ferhalebondel fan Clark Ashton Smith út 1948, dat it koarte ferhaal omfettet
*''Genius Loci'' (roman), in roman fan Ben Aaronovitch út 2006
Lyts-Ulsda

**Lyts-Ulsda** (Nederlânsk en offisjeel: *Klein Ulsda*, Grinslânsk: *Lutje Ulsda*), yn de folksmûle gauris **De Hutten** neamd, is in útbuorren tichteby Aldeskâns yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. Yn 2006 hie it 50 ynwenners. It doarp hat fjouwer strjitten: *Ulsderweg*, *AE dijk*, de *Hamdijksterweg* en *Molenlaantje*.

It plak leit tichteby Ulsda, dat yn de gemeente Aldamt leit. Beide plakken wurde skaat troch de A7 en de Westerwâldske Aa, dy't de gemeentegrins is. It doarp waard nei alle gedachten stifte fanút Ulsda, dat in stik heger leit, en dy koe by de oerstreamings troch de Doalert drûch bliuwe. Nei it fannijs ynpolderjen fan it opslike lân waarden fanút de besteande doarpen nije plakken stifte. It doarp hie fan 1842 oant likernôch 1870 in eigen skoalle yn de efterkeamer fan in âlde smidte, en wie in fuortsetting fan de skoalle fan Ulsda.

De namme Lyts-Ulsda waard alteast brûkt sûnt 1758. De namme De Hutten waard yn 1753 al neamd.

Lyts-Ulsda wie ea it wenplak fan atlete Fanny Blankers-Koen. Fierder wie it doarp ferneamd om syn ferskillende seksklups, dy't harren yn de iere santiger jierren yn it doarp fêstigen en se rjochten harren benammen op it Dútske grinsgebiet. 

## Galery

Klein-Ulsda_entrance_sign_(2017).jpg|Komboerd fan Lyts-Ulsda
Club_Chantal_brothel,_Klein-Ulsda_(2017).jpg|Bordeel *Club Chantal*
Overzicht_-_Klein-Ulsda_-_20125558_-_RCE.jpg|Lyts-Ulsda yn 1967
Genius loci

In ***genius loci*** (meartal: *genii locorum*; útspr.: ['ɡɛnius lo:ki], likernôch: "gen-ni-ûs loo-ki", letterlik: "plakgeast" oftewol "pleatslike geast") is in mytysk wêzen dat yn it Romeinske heidendom de beskermgeast fan in lokaasje wie. Dêrby koe it gean om in berch, in heuvel, in eilân, in mar of lykfol hokker oar ôfbeakene plak. Yn 'e religieuze ikonografy fan 'e Romeinen waard sa'n wêzen gauris ôfbylde as in figuer dat attributen fêsthold as in hoarn fan oerfloed, in *[[patera]]* (skaal foar it bringen fan plingoffers) of in slange. 

In protte alters yn hiele it Westromeinske Ryk wiene wijd oan in beskate *genius loci*. De Romeinske keizerlike kultus (d.w.s. de ferearing fan 'e Romeinske keizer as wied er in god) ûntjoech him foar in part yn ferbân mei de offers dy't troch buertferienings (*[[vicus|vici]]*) yn Rome brocht waarden oan harren pleatslike *genius loci*. Der wiene 265 fan sokke buertferienings, dy't allegear *lares compitales* (*[[lares]]* of beskermgeasten fan in krúspunt) ferearen. Keizer Augustus Oktavianus feroare dy *lares compitales* yn *lares augusti*, yn 'e mande mei de *Genius Augusti*. Neitiid waard de *genius* fan 'e keizer beskôge as de *genius loci* fan it hiele Romeinske Ryk.

In bekend foarbyld fan in ôfbylding fan in *genius loci* komt foar yn 'e Sint-Gillestsjerke yn Tockenham, yn it Ingelske greefskip Wiltshire, yn 'e foarm fan in reliëf op 'e muorre fan 'e Normandyske tsjerke dy't boud waard mei stien út 'e Romeinske Tiid. Op it reliëf is in jongeling mei krolhier te sjen, dy't in hoarn fan oerfloed yn 'e lofterhân en in *patera* yn 'e rjochterhân hâldt. Earder waard dit by fersin ynterpretearre as in ôfbylding fan 'e god Asklepius.
Gronology fan de Aldheid yn it Midden-Easten

De **gronology fan 'e Aldheid yn it Midden-Easten** is in ramt foar datearrings fan histoaryske foarfallen út 'e Aldheid fan it Midden-Easten, yn 't bysûnder foar wat Mesopotaamje, de Levant en Anatoalje oangiet. De krekte jierren foar alle histoaryske foarfallen fan foàr de ynstoarting fan it ynternasjonaal stelsel oan 'e ein fan 'e Brûnstiid, om 1200&nbsp;f.Kr. hinne, binne yn dat diel fan 'e wrâld nammentlik ûnwis. Histoaryske ynskripsjes jouwe foarfallen ornaris wer yn termen fan it bewâld fan in hearsker: "yn it safolste jier fan it regear fan kening dy-en-dy fan huppeldepup barde dat-en-dat". Om alle op dy wize oerlevere puzelstikjes gear te passen ta in relative gronology is botte dreech. 
__TOC__
## Fierdere útlis
Foar it earste milennium f.Kr. kin men foar it gearstallen fan in relative gronology stypje op 'e identifikaasje fan wichtige astronomyske foarfallen mei eigentlike kalinderdata. Sa ferwiist in ynskripsje út it tsiende jier fan it regear fan 'e Assyryske kening Asjoer-Dan&nbsp;III nei in sinnefertsjustering, dy't men troch astronomyske berekkenings fêststelle kinnen hat op 15&nbsp;juny 763&nbsp;f.Kr. Oare ferwizings nei astronomyske foarfallen befêstigje dy datearring, sadat der in wisse, absolute gronology ûntstiet dy't de relative gronology ferbynt mei de moderne kalinder.

Foar it twadde en it trêde milennium f.Kr. is sa'n ferbân folle minder maklik te lizzen. In wichtich dokumint is yn dy kontekst it Fenustablet fan Ammisadûka, in tekst yn spikerskrift op in klaaitablet dêr't de astronomyske waarnimmings fan 'e planeet Fenus ûnder it regear fan 'e Babyloanyske kening Ammisadûka yn fêstlein binne. Fan Ammisadûka is bekend dat er yn 'e relative gronology de fjirde kening nei Hammoerabi wie. It Fenustablet jout de konjunksje (gearstân) fan Fenus mei de nije moanne as referinsjepunt, of eins trije referinsjepunten, want sa'n konjunksje komt om 'e safolle jier foar. De identifikaasje fan in konjunksje út it regear fan Ammisadûka mei in weromberekkene astronomyske konjunksje jout dêrom trije mooglike begjinjierren foar bgl. it regear fan Hammoerabi: 1848&nbsp;f.Kr., 1792&nbsp;f.Kr. of 1736&nbsp;f.Kr.

De absolute gronology dy't útgiet fan 1848&nbsp;f.Kr. as it begjin fan it regear fan Hammoerabi, wurdt de Lange Gronology neamd; dy dy't útgiet fan 1792&nbsp;f.Kr. is de Middellange Gronology; en dy dy't útgiet fan 1736&nbsp;f.Kr. hjit de Koarte Gronology. Dêrnjonken besteane ek noch de Ultralange Gronology en de Ultrakoarte Gronology. Dy lêste beide farianten, en ek de Lange Gronology, wurde selden brûkt. De Middellange Gronology is it gongberst, en mei dindrogronologysk ûndersyk (fan beamringen) en nije ûndersiken op basis fan koalstofdatearring fan argeologyske artefakten is sûnt 2000 yn prinsipe bewiisd dat de Middellange Gronology yndie de juste is. Nettsjinsteande dat komt men yn histoaryske wurken noch geregeldwei de Koarte Gronology tsjin.

## Ferliking fan 'e ûnderskate gronologyen
Den Ham (Westerwâlde)

**Den Ham** is in útbuorren yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân en falt ûnder it doarpsgebiet fan Bellingwolde. It leit rjocht benoarden Bellingwolde oan de *Hamsterweg*, dy't parallel mei de Dútske grins en it B.L. Tijdenskanaal.

## Namme
De namme komt fan *ham*, dat "hoeke", lântonge", "finne" betsjut. 

## Skiednis
It doarp ûntstie nei alle gedachten yn de fyftjinde iuw oan de râne fan it eardere heechfean. Troch it ûntstean fan de Doalert moasten bewenners fan de leger lizzende gebieten, by de Westerwâldske Aa del, ferfarre nei hegere gebieten. Yn 1498 waard it doarp *Upham* neamd, en letter waard it ek *den Ham*, *Nye Ham* of *Bellingwolderham* neamd, ta ûnderskieding fan Houwingaham of *Utham*. Den Ham hearde fanâlds by it karspel Bellingwolde, yn tsjinstelling ta Hamdyk, dat in oerbliuwsel fan it eardere karspel Houwingaham is. Dêrnjonken waard ek it eardere doarp Wynedaham (Nieuw-Beerta) ynearsten as *Den Ham* of *Beertsterham* neamd.

Fan de âldste Doalertdyk ôf waard it úttynjen fan de Doalert stoppe en waard yn de iuwen dêrnei it opslike lân fannijs ynpoldere. De pleatsen stiene ynearsten ferspraat yn de saneamde *Bovenlanden* mooglik benefter in binnendyk, de lettere Hamsterwei. By dy dyk del waard yn 1657 it Hamsterdjip groeven as de nije ôfwettering fan Bellingwolde. De measte pleatsen ferhuzen dêrnei nei de Hamsterwei, en in lytse tal bleau efter yn de útbuorren *Lutje Ham*. Oare pleatsen waarden yn de achttjinde iuw nei Koudehoek ferpleatst. De langhalige kavels fan Den Ham en Koudehoek leine trochinoar hinne en wikselen inoar ôf.

Om 1800 hinne hiene Den Ham, Koudehoek en Hamdyk harren eigen buertgilde.

De Hamsterwei dy't troch Den Ham hinne rint, waard foar in part yn 1892 en yn 1913 folslein ferhurde.

## Sjoch ek
* Den Ham (Westerkertier)
Aldeskâns

**Aldeskâns** (Nederlânsk en offisjeel: *Oudeschans*, Grinslânsk: *Olscha(a)nze*), eartiids **Bellingwolderskâns** (*Bellingwolderschans*), is in doarp en in eardere fêsting yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. It doarp leit yn it oergongsgebiet fan de regio's Westerwâlde en it Aldamt. Aldeskâns is in beskerme doarpsgesicht.

De Alde- of Bellingwolderskâns moat net betiisd wurde mei de folle lytsere skâns van Bellingwolderzijl by Finsterwolde.

## Skiednis
Bewenning op it plak fan Aldeskâns begûn doe't der yn it midden fan de sechtjinde iuw in syl yn de Westerwâldske Aa oanlein waard. Yn 1593 liet de Fryske steedhâlder, greve Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg, om de syl hinne in fêsting oanlizze. Dy fêsting, dy't doe noch oan de Doalert lei, waard de Bellingwolderskâns neamd. Doe't it opslike lân fan de Doalert ynpoldere waard, ûntstie der in stik lân dat ûnferdigene wie. Yn 1628 waard de Nijeskâns oanlein, en doe waard de namme Aldeskâns hieltyd mear brûkt foar de Bellingwolderskâns.

Yn 1656 waarden *De Spitlanden* yndike, dêrtroch't de skâns net tichteby de Doalert mear lei. Boppedat waard de rin fan de Westerwâldske Aa ferlinge en dy rûn dêrnei net mear troch de fêsting en it doarp, dat der omhinne ûntstien wie, mar troch de grêften deromhinne.

Yn de achttjinde iuw rekke de skâns fertutearze en yn 1814 waard de skâns by Keninklik Beslút opheft. By de ruilferkavelings nei de Twadde Wrâldkriich waard de Westerwâldske Aa rjochtlutsen en 700 meter nei it westen ferlein, dêrtroch't de grêften net mear ferbûn wiene mei dy wetterrin.

Oan de ein fan de tweintichste iuw waard de fêsting oplape en waard it karakter fan de fêsting dúdliker fuortsterke.

De Garnisoenstsjerke fan Aldeskâns waard yn 1628 boud. Yn 1772 waard de tsjerke ferpleatst en waard der oan de noardkant in pastorij tsjinoan boud. Yn it doarp is de fierder noch in fêstingsmuseum dy't it militêre ferline fan it doarp werom bringt.

## Galery

Garnizoenskerk_met_pastorie_Oudeschaans.jpg|Garnisoenstsjerke mei pastorij
Oudeschans_klapbrug.jpg|Klapbrêge
Oudeschans_Doodenbastion.jpg|*Doodenbastion*
Houwingaham

**Houwingaham** is in ferdwûne Midsiuwske feanterijdoarp. De delsetting waard ferlitten nei de oerstreamings troch de Doalert yn de iere sechtjinde iuw. It waard foar it earst neamd yn 1325. De namme wie noch yn de santjinde iuw bekend. Yn 1628 waard der in nije skâns by de Dútske grins boud en it soe earst de namme fan Houwingaham hawwe, mar der waard lykwols foar de namme Lange-ikkerskâns (*Langeakkerschans*) keazen, en is tsjintwurdich bekend as Bad Nijeskâns. De Midsiuwske delsetting Houwingaham waard ferpleatst nei de súdlikere delsettings Hamdyk en Den Ham yn it karspel Bellingwolde. Oan de Nederlânske part fan it eardere karspel leit sûnt 1998 it Bosk fan Houwingaham.

## Archeology
Yn 1933 waard by lânbouwurk foar it earst de fûneminten fan de tsjerke fûn. Yn 1992 en 1998 waard by archeologysk ûndersyk troch wjerstânmjittings de lokaasje fan de fûneminten fêststeld. De tsjerke waard omjûn troch in grêft en waard nei 1200 boud. It gie om in sealtsjerke dy't 35 meter lang en 13 meter breed wie.

By de opgravings waarden ek fûneminten fan twa stinzen fûn. Dy stinzen moasten al boud wêze yn de twadde helte fan de trettjinde iuw en earne yn de fjirtjinde iuw moasten se wer ôfbrutsen wêze. Ien fan dy stinzen wie miskien noch net iens dienmakke.

Der waarden fierders gjin oerbliuwsels fan wenten fûn. Wenten moasten fan hout boud wêze en waarden miskien al ôfbrutsen of spielden fuort yn de see.

## Namme
It efterheaksel *ham* betsjut "hoeke", "lântonge", "finne", yn kombinaasje mei de famylje namme Houwinga.

## Skiednis
De haadling Nonna Uwinga fan Hovingaham waard yn 1325 neamd. Hy wie ien fan de trije liedende rjochters yn de âlde Fryske goa it Reiderlân. Yn 1395 komt de namme Tyabbe Yeldrix, haadling yn Den Ham foar as bestjoerder fan Westerwâlde yn namme fan de minderjierrige bruorren Addinga. Om 1475 hinne wie *Howengehom*, noch ien fan in pear doarpen oer fan it ferdronken Reiderlân, noch hiel.

Yn 1527 wie de tsjerke noch hiel en hie it nei alle gedachten noch in pastoar. It foel tsjerklik al ûnder Beerta. De befolking ferfear earst nei de dochterdelsetting *Upham* of *Nye Ham*. Dêrwei ferfearen se nei Den Ham. De oerbliuwende gebieten kamen ûnder Bellingwolde.

Yn 1632 wie it doarp net mear te sjen. Yn 1636 makken inkelde eardere bewenners oanspraken op de kwelders dêre. Yn in kontrakt foar it bedykjen waard Bellingwolde mei *Heuwingaham* neamd. De plande dyk soe de bûtenrâne fan de kwelders folgje *oover de Beerster en Ulsder ende Bellegewoldster uijterdijcken tot an Haije Fockens huis inde Ham ofte daer omtrent*.

Houwingaham moat net betiisd wurde mei it ferdronken tsjerkedoarp Houwingahof of Houwingagast oan de oare kant fan de Westerwâldske Aa, mooglik by Beertsterhoogen. Houwingaham lei yn it ferlingde fan Wynedaham, ek oan de oare kant fan de Westerwâldske Aa op 'e hichte fan Nieuw-Beerta. Sokke lange delsettings oan beide kanten fan in rivier kin ek fûn wurde by Midwolda, Scheemda en Oostwold.

It doarpsgebiet fan Houwingaham lei oan beide kanten fan de hjoeddeiske Dútsk-Nederlânske grins.
Loug

**Loug** (bytiden: *loeg*, Aldgrinslânsk: *Loghe*, Eastfrysk: *loog*/*lauğ*) is it Grinslânske wurd foar doarp. Wynliken wurd mei *loug* de kom fan it doarp bedoeld. It wurd is besibbe oan it Latynske *locus* ("plak") en Aldingelsk *leah* ("iepen fjild").

Yn ferskate doarpen komt de namme foar yn de strjitnamme, lykas yn Spijk, Muntendam (Tusschenloegen) en it Drintske Anderen ('t Loeg), of as yn de namme fan in part fan it doarp, lykas yn Onstwedde. Yn Ten Boer is in put mei de namme: *Lougsterput*, de put foar it gânse doarp.

In doarpsbewenner waard yn it Grinslânsk wol *lougster* neamd, mar is dochs ferâldere.

It wurd kin ek weromkomme as in efterheaksel *-lo* yn plaknammen lykas Baflo en Anloo, hoewol't dy ek ferwize kinne nei in wâld of sompe.

## ''Groot Loug''
De stêd Grins hat as bijnamme: *Groot Loug* (Grut Doarp). De ynwenners fan de rêst fan de provinsje wurde ek wol (lykas yn it Grinslânske folksliet) *Volk van Loug en Stad* neamd. Dêrby slacht "Stad" op de stêd Grins en "loug" op de Ommelannen, dêr't hast allinnich doarpen binne.
Boneskâns

**Boneskâns** (Nederlânsk: *Booneschans*) is in buorskip yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân en leit justjes besuden Bad Nijeskâns oan de Hamdyk, lyk tsjin de Dútske grins oan. Bewesten leit sûnt 1911 it B.L. Tijdenskanaal. Om de buorskip hinne leit sûnt 1998 it Bosk op Houwingaham.

## Skiednis
De buorskip leit op in plak dêr't mooglik yn 1589 yn opdracht fan de Fryske kommittearre Alfred Evert Boner (Bonen) de Boneskâns boud waard ta it ferdigenjen fan it gebiet yn de Tachtichjierrige Kriich. Wêr't de namme weikomt is net wis. Dy soe ferwize kinne nei opdrachtjouwer Boner, mar meastentiids waarden skânsen nei plaknammen neamd en soe dus ek ferwize kinne nei it tichteby lizzende Eastfryske doarp Bunde (doetiids ek wol *Boen*  neamd).

De Boneskâns wie in dykskâns, dy't op de Hamdyk lei. Dy dyk wie de earste dyk dy't yn 1545 oanlein waard by de Doalertboezem del en dy't yn Dútslân *Altendeich* (Aldedyk) neamd wurdt. De skâns leit op it plak dêr't de Lethe troch in syl yn de Doalert rûn. It is ûndúdlik hoe't de skâns der útseach. De Boneskâns hie oarspronklik in foarm fan in redûte (fjildskâns). Nei't de kustline fan de Doalert nei it noarden ferskode troch it yndykjen fan it Bunderneuland (Bundernijlân) yn 1605 en yn 1628 op de Lange Ikkers benoarden de Boneskâns de Lange-ikkerskâns of Nijeskâns oanlein waard, naam dy de ferdigening oan de see oer fan Boneskâns. Yn 1628 wiene der lykwols plannen en meitsje fan de skâns in fêsting, mar dy waarden dochs nea wiermakke. De skâns krige wol in ekstra bastion. By de Munsterske Kriich yn 1672 waard de skâns ferlitten, mar waard in jier letter wer werom oermastere. Yn de santjinde iuw bruts de Hamdyk mooglik op ferskate plakken troch, dêr't der wielen troch ûntstiene benefter de dyk. By ien fan dy trochbraken ûntstie der in wiel dêr't in part fan de súdlike bastion fuortspielde.

Yn de achttjinde iuw waard de Boneskâns as "batterij Boneskâns" part fan de Earste Liny fan de Iems, mar it wie doe al gjin skâns mear. Yn 1851 waard dy liny ek opheft en ferfearen de militêren út Boneskâns wei. Der bleane in stikmannich huzen en pleatsen oer en de wiel. De wiel waard stadichoan lytser en ferdwûn yn de iere tweintichste iuw folslein fan de kaart.

Yn 1999 waard yn it ramt fan it oanlizzen fan it Bosk op Houwingaham de wiel fannijs iepen groeven. Dêr waard ek it plak fan de grêft fa it súdlike bastion werom fûn, dy't in djipte fan 1,6 meter ûnder NAP en in breedte fan 10 oant 15 meter skynde te hawwen. Fan de rêst fan de skâns is fierder neat werom te sjen, útsein in lytse ferbreding en ferheging yn de Hamdyk yn it lân by in bocht yn de dyk en in bûging yn de ryksgrins.

By Boneskâns wurdt by it B.L. Tijdenskanaal del it projekt *[[IJkdijk]]* dien om proeven te dwaan mei dykkonstruksjes.

## Galery

Bonerschans met syn steene reduyt.jpg|Plattegrûn Boneskâns (1675)
Bonaventum Petri met Bellingwolderschans, Booneschans en Langeakkerschans (Nieuweschans).jpg|Kaart mei de Bellingwolderskâns (Aldeskâns), Boneskâns en Lange-ikkerskâns (Nijeskâns) (1635)
Bellingwolderschans en Booneschans (1674).jpg|Kaart mei de Bellingwolderskâns en Boneskâns (1674)
B.L. Tijdenskanaal

It **B.L. Tijdenskanaal** of **Verenigd Kanaal** is in kanaal fan 15,5 km yn it easten fan de Nederlânske provinsje Grinslân

## Rin
By Veelerveen rinne de Ruiten-Aa-kanaal en it Mussel-Aa-kanaal gear en fan dêr ôf rinne se fierder as it B.L. Tijdenskanaal. Justjes besuden Rhederbrug komt it Veendiep, dy't in trochgeande ferbining mei de Westerwâldske Aa foarmet, yn it kanaal út. It B.L. Tijdenskanaal rint dêrnei by de  plakken Rhederbrug en Lethe, dat oan de eastkant fan Bellingwolde leit, del. Dêr rint it kanaal hast deun tsjin de Dútske grins oan. De lêste fjouwer kilometer fan it kanaal leit op de eastlike ouwer it Bosk op Houwingaham. Justjes besuden Bad Nijeskâns komt it kanaal út yn de Westerwâldske Aa. It kanaal waard yn it ferline brûkt foar frachtskippen, mar wurdt hjoed-de-dei brûkt foar de plezierfeart. De wichtichste funksje fan it kanaal is de wetterôffier fan Westerwâlde.

## Skiednis
It B.L. Tijdenskanaal wie part fan it kanalisaasjeplan foar Westerwâlde. Dat waard dien yn opdracht fan de Feriening ta it Fuortsterkjen fan de Kanalisaasje fan Westerwâlde. Inisjatyfnimmer foar dy feriening wie Boelo Luitjen Tijdens, in grutboer yn Nieuw-Beerta en lid fan de Twadde Keamer. Westerwâlde hie in soad te lijen fan wetteroerlêst. Dat kaam troch it oanmeitsjen en de feanterij fan it Boertanger Fean. It wikseljen fan de wetterstân fan de rivierkes de Ruiten-Aa en de Mussel-Aa waard troch it opsûgjende wurkjen fan it fean fermindere. Doe't it fean ôfgroeven waard dy wetterstân ûnregelmjittich. Boelo Tijdens stribbe dêrnei foar it oanlizzen fan kanalen yn Westerwâlde en it eastlike Aldamt, dêr't it oerstallige wetter ôffierd wurde kin, en dat Westerwâlde gaadlik foar skipfeart wurde koe. Yn 1905 waard úteinsetten mei it projekt en yn 1911 kaam it ree. Yn it kanaal kaam ien slûs te lizzen: de *Vriescheloostersluis*. By dy slûs waard foar Boelo Tijdens in monumint oprjochte.

Yn 2006 waard úteinsetten mei it projekt *[[IJkdijk]]*, dat proeven docht mei dykkonstruksjes.
Boelo Luitjen Tijdens

**Boelo Luitjen Tijdens** (Nieuw-Beerta, 7 oktober 1858 – dêre, 28 maaie 1904) wie in Nederlânske heareboer en politikus.

Tijdens wie in soan fan Jan Jacobs Tijdens en Lucretia Boerema. Hy waard opbrocht yn in lânbouwersgesin en behearde letter de famyljepleats yn  Nij-Beerta. Hy boaske yn 1881 oan Jantje Geessiena Ebbens (1857-1918). Fan 1891 oant 1901 wie Tijdens lid fan de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal foar it kiesdistrikt Wynskoat. *Boer Tijdens* krewearre yn de Keamer foar it beskermjen fan de Grinslanner lânbou.

Tijdens rjochte in 1892 de Vereniging ter bevordering van de kanalisatie van Westerwolde op. Yn dat ramt waard yn 1905, in jier nei it ferstjerren fan Tijdens, útein set mei de oanlis fan in kanaal fan Nijeskâns nei Veelerveen, it B.L. Tijdenskanaal. Letter waarden it Ruiten-Aa-kanaal en it Mussel-Aa-kanaal noch oanlein. 

Yn 1913 waard by de Vriescheloostersluis in betinknulle oprjochte ta oantins fan Tijdens. It monumint waard makke troch stienhouwer Johan Holsbergen.

## Fotogalery

Graf van Boelo Luitjen Tijdens 1858-1904 en Jantje Geessiena Ebbens 1857-1918.jpg|Grêf fan it pear Tijdens-Ebbens
Monument Tijdens.jpg|Betinkmonumint


## Literatuer
* , ‘Boelo Luitjen Tijdens’, yn: *Sibbe. Maandblad van het Nederlandsch Verbond voor Sibbekunde* 4 (1944), s. 264-276
De Bult (Westerwâlde)

**De Bult** is in lytse buorren yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. It leit benoardeasten Aldeskâns op it plak dêr't de Pekel A gearrint mei de Westerwâldske Aa. Flak foar dy gearrin leit yn de Pekel A it Bultsterfallaat, dat in skutslûs is dy't yn 1637 oanlein waard om in útwetteringsslûs te ferfangen. Yn dy tiid wie De Bult in woltierich plak mei in soad bedriuwigens. Der wie in stopplak foar skipfeart en der wie ek in tolhûs. Yn 1723 waard der in djoere pelmûne boud, dy't oant 1905 wurkjen bleau.

De namme ferwiist nei in ferheging (bult) yn it lân. Dy bulten waarden opwurpen as flechtplak foar it fee troch de Reiderlânske doarpen Bunde, Boen, Wymeer en Bellingwolde, doe't de *[[Bad Nijeskâns|Lange Akkeren]]* (Lange ikkers) of *Lietsland* noch in uterdykse lântonge foarme, foar it yndykjen dêrfan troch de dyk fan it Bunderneuland (Bundernijlân) yn 1605

Tusken De Bult en Wynskoatersyl lei de útbuorren Draaijerij, dy't op in printe kaart út 1672 foarkomt as *Dreyers Bult*.

Justje benoarden, skaat toch de Pekel A en de A7 leit Ulsda.
Kristlike jiertelling

De **kristlike jiertelling** of **Westerske jiertelling** is de jiertelling dy't troch de Skytyske mûnts Dionysus Eksiguus yn 'e iere sechsde iuw ynfierd waard as helpmiddel by it opstellen fan syn peasketabel. Hy bea syn fining (op dat stuit om 'e nocht) yn of koart nei 525 oan offisjele fertsjintwurdigers fan paus Jehannes&nbsp;I oan. Yn it Latyn makket dizze jiertelling foar jierren gebrûk fan 'e tafoeging ***anno Domini*** (ôfkoarte ta **A.D.**), dat "yn it jier fan de Hear" betsjut (de folsleine oantsjuting yn it Latyn is *anno Domini nostri Jesu Christi*: "yn it jier fan Us Hear Jezus Kristus"). Yn âlde ynskripsjes yn Nederlân sjocht men dat noch wol, bgl. by in hûs dat boud is yn 1626, wêrby't dan de tekst "A.D. 1626" op 'e gevel oanbrocht is. 

De kristlike jiertelling is kristlik om't er útgiet fan 'e berte fan Jezus Kristus, dy't yn it jier 1 (of A.D.&nbsp;1) plakfûn hawwe soe. Oan alle jiertallen dêrnei waard foarhinne "A.D." taheakke, mar tsjintwurdich wurdt dat hast altyd weilitten. It jier foarôfgeande oan it jier 1 wie it jier 1&nbsp;f.Kr. (oars as dat faak tocht wurdt, hat der nea in jier&nbsp;0 bestien). De ôfkoarting "f.Kr." betsjut "foar Kristus", dus foàr de berte fan Jezus. Oare Westerske talen meitsje gebrûk fan soartgelikense ôfkoartings: it Nederlânsk *v.Chr.* ("*voor Christus*"), it Ingelsk *B.C.* ("*before Christ*"), it Dútsk *v.Chr.* ("*vor Christo*") en it Frânsk *av. J.-C.* ("*avant Jésus-Christ*"). Oan 'e earste pear hûndert jier nei it begjin fan 'e Westerske jiertelling heakket men soms foar de dúdlikheid wolris de ôfkoarting "n.Kr." ("nei Kristus") ta.

Troch net-kristenen en ek troch kristenen dy't fine dat it brûken fan 'e namme fan 'e Jezus Kristus foar it oanjaan fan tiid ûnearbiedich is, wurdt soms ynstee fan "f.Kr." ek wol "f.d.j." of "f.ú.j." brûkt, wat "foar de jiertelling" of "foar ús jiertelling" betsjut, of "f.ú.t.", "foar ús tiid(rekkening)". Yn it Ingelsk sjocht men yn dy kontekst ek wol *BCE* (*before the Common Era*, "foar it Miene Tiidrek") ynstee fan *B.C.* 

Hoewol't Dionysus Eksiguus earst gjin súkses hie mei syn betinksel, is de kristlike jiertelling neitiid, fan likernôch 800 ôf, yn 'e hiele Westerske wrâld, en ek yn kristlike gebieten en fermiddens yn 'e Oriïnt, yn gebrûk kommen. Troch de kulturele dominânsje fan it Westen oer de rest fan 'e wrâld is it no de meast brûkte jiertelling. De kristlike jiertelling waard oarspronklik brûkt yn kombinaasje mei de Juliaanske kalinder, mar fan 'e fyftjinde iuw ôf yn kombinaasje mei de Gregoriaanske kalinder. De kristlike jiertelling yn kombinaasje mei de Gregoriaanske kalinder wurdt no as de ûnoffisjele wrâldstandert beskôge: hy wurdt brûkt foar ynternasjonale kommunikaasje en hannel, en genietet erkenning fan 'e Feriene Naasjes. 

## Sjoch ek
*Juliaanske kalinder
*Gregoriaanske kalinder
Hamdyk

**Hamdyk** (Nederlânsk en offisjeel: *Hamdijk*, Grinslânsk: *Hamdiek*) is in buorskip en streek yn de gemeente Aldamt yn de provinsje Grinslân. De dyk Hamdyk rin fan Lyts-Ulsda ôf oer Boneskâns nei Bad Nijeskâns en wie eartiids de âlde seedyk fan de Doalert. It stik tusken Boneskâns en Bad Nijeskâns foarmet de ryksgrins mei Dútslân.

Oan de Hamdyk steane in tal moaie Aldamtster pleatsen. By de eardere dyk del, lizze ferskate trochbraakwielen.

## Namme
It foarheaksel *ham* ferwiist nei it oanslike lân en finne by in wetterrin.

## Skiednis
Hamdyk is de streekrjochte fuortsetting fan it Midsiuwske doarp Houwingaham. Yn 1998 waarden oerbliuwsels fan dat doarp fûn, dat om 1500 ferlitten waard troch de oerstreamings fan de Doalert. De ynwenners ferfearen nei Den Ham. Yn de santjinde iuw kearden in part fan harren werom op it fannijs ynpolder oanslike lân nei harren âlde wenplakken, dêr't se pleatsen op hûswierden yn de lijte fan de seedyk bouden. De pleatsen waarden ferbûn troch in fuotpaad en yn 1840 waard der in trochgeande dyk oanlein.

It ferlitten gebiet foel ynearsten ûnder Beerta, mar waard yn de rin fan de sechtjinde iuw by de parochy Bellingwolde foege. Om 1800 hinne hiene Hamdyk, Koudehoek en Den Ham harren eigen buertgilde. It grutste part fan Hamdyk waard yn 1808 by de nije gemeente Nijeskâns foege, en it oerbliuwende part besuden it Langediep (no Koudehoek) waard yn 1811 by Bellingwolde foege.

Hamdyk moat lykwols net betiisd wurde mei de Alde Dyk troch Nieuw-Beerta en Drieborg, dy't yn de santjinde iuw ek Ham(ster)dyk neamd waard. Ek de nije seedyk fan 1657 hiet ynearsten *Hamdijck*.
De Lethe

**De Lethe** (Grinslânsk: *Laite*) is in buorren yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. De buorren leit beëasten Bellingwolde, tusken it B.L. Tijdenskanaal en de Dútske grins. De buorren wurdt hjoed-de-dei omjûn troch in natuergebiet. It is neamd nei de wetterrin De Lethe, *Moersloot*, *Hoholtsmaar* of *Dunebroeker Leetze* (1620). 
 
De delsetting *In de Liete* waard yn 1692 of 1693 troch predikant Johannes Cypriani neamd as it wenplak fan in nustje gemeenteleden.

## Namme
De wetternamme *Lits* of *Leetse* komt fan de Germaanske stamme **leka* of **lako*. In dokumint út 1391 neamt *de Letze off die Zyp...gelegen tusschen die Westerlee ende de Medum*. Besibbe binne de wetternammen Leets by Laskwerd, De Lits by de Rottefalle, Lek(e) yn it Westerkertier en Oosterleek yn West-Fryslân. Ek nammen mei it taheaksel *-elte* en *-lee* binne dêroan besibbe.

## Skânzen
Yn de Frânske tiid waarden der yn 1797 twa skânzen oanlein: in lytse fjildskâns (redûte), en justjes benoarden, in iepen fjildwurk mei twa útstykjende hoeken. Beide skânzen waarden troch in dyk meiïnoar ferbûn (de Soldatedyk). Dy wurken waarden mear brûkt foar it bestriden fan slûkerij yn it grinsgebiet mei Dútslân. Yn 1870 waard mei Keninklik Beslút alle fêstings yn Nederlân opheft, dus dy fan De Lethe ek. Yn it ramt fan de ruilferkaveling waarden yn 1984/1985 de âlde fêstings fannijs sichtber makke yn it gea.

## Galery

5520180515_de_Lethe.jpg|De Lethe
De_Letherschans.jpg|De rjochthoekige redûte fan De Lethe
Plan_van_de_Redoute_en_de_Fleche_aan_de_Luthe_-_Bellingwolde_-_20030249_-_RCE.jpg|Plan fan de twa skânzen fan De Lethe
Wedde

**Wedde** is in doarp en eardere gemeente yn de gemeente Westerwâlde yn de provinsje Grinslân. It doarp leit oan de Westerwâldske Aa en leit 9 kilometer besúdeasten Wynskoat. It wie fan 1811 oant 1968 in selsstannige gemeente doe't it mei Bellingwolde gearfoege waard ta de gemeente Bellingwedde, dêr't it it haadplak fan wie. Yn 2018 waard Bellingwedde mei de gemeente Vlagtwedde gearfoege ta de nije gemeente Westerwâlde.

It gemeentehûs fan Bellingwedde wie yn it eardere kantoar fan it eardere wetterskip Dollardzijlvest.

## Eardere gemeente
Wedde wie oant 1968 in selsstannige gemeente. Ta dy gemeente hearden njonken it haadplak de folgjende doarpen, buorskippen en útbuorrens: Blijham, Hoornderveen, Hoorn, Lutjeloo, Morige, Tjabbestreek, Wedderheide, Weddermarke en Wedderveer. It gemeentehûs stie yn Blijham.

## It besjen wurdich
* It Hûs fan Wedde, ek wol *Wedderborg* of *Addingaborg* neamd, wie in boarch dêr't de hearen fan Westerwâlde harren sit hiene. De boarch is in ryksmonumint.
* De Nederlânsk-Herfoarme tsjerke fan Wedde. It skip komt fan de trettjinde iuw en stiet op in list fan de Abdij fan Corvey. De koer komt út de fyftjinde iuw en de toer komt út 1870 dy't in eardere klokkestoel dy't justjes fierderop stie, ferfong.
* Benoarden Wedde leit rekreaasjegebiet de Wedderbergen.
* Besuden Wedde is de Geselberg, in opstode hichte dêr't yn de sechtjinde iuw 20 froulju libjend ferbaarnd waarden by de Jeropeeske heksejacht.

## Ferfier
De N368 rint by it doarp del.

## Galery

Kerk_van_Wedde.jpg|De Tsjerke fan Wedde
Wedderborg_te_Wedde_01.JPG|It Hûs fan Wedde (*Wedderborg*)
COK_1287_Geselberg_gedenksteen.jpg|Tinkstien ûnderoan de Geselberg


## Berne yn Wedde
* Willem Jacob Cranssen (1762-1821), gûverneur fan Ternate en Amboina
* Anno Houwing (1905-1983), fersetstrider en plysjekommissaris
* Johannes Sixtus Gerhardus Koning (1809-1888), boargemaster
* Harry Waalkens (1922-1985), politikus

## Keppeling om utens
* It Hûs fan Wedde
Tomme omheech

In **tomme omheech** is in gebeart dat troch minsken makke wurdt mei de hân. Dêrby wurde de fingers ta in fûst opkrôle en wurdt de fûst mei kant fan 'e pink nei ûnderen holden. De tomme wurdt dan sydlings fan 'e hân útstutsen, sadat er omheech wiist. Mei dat gebeart wurdt goedkarring of ynstimming útdrukt. 

By it meitsjen fan it tomme-omheechgebeart wurdt de hân almeast foar it lichem holden, deunby de búk. As men kommunisearret mei immen dy't fierder fuort is, wurdt de hân by it meitsjen fan it gebeart lykwols ornaris by it lichem wei en op hollehichte holden om it gebeart op ôfstân better ûnderskiedber te meitsjen. As men it gebeart ekstra fersterkje wol, kin men it mei beide hannen tagelyk meitsje.

It tsjinstelde fan 'e tomme omheech is de tomme omleech, dy't op deselde wize makke wurdt, mar dan mei de tomme nei ûnderen ta wizend. Dêrmei wurdt ôfkarring of ôfwizing útdrukt.

Behalven libbensliif komt it tomme-omheechgebeart ek foar as piktogram, û.m. foar kommunikaasje fia de kompjûter of de mobile tillefoan: .

De tradysje wol dat de tomme omheech fuortkomt út 'e Romeinske Tiid, doe't by de gefjochten fan gladiators yn 'e arena it publyk (of, as dy oanwêzich wie, de Romeinske keizer) kieze mocht wa fan 'e gladiators libjen bliuwe mocht. Dy kar waard oanjûn mei in tomme omheech (libben) of in tomme omleech (dea). It is lykwols eins net bekend hokker gebeart der doe krekt makke waard, mei't it inkeld oerlevere is ûnder de term *pollice verso* ("tommegebeart"). De tomme omheech en tomme omleech binne moderne ynterpretaasjes fan dy omskriuwing.
Kastiel Grésillon

**Kastiel Grésillon** (Frânsk: *Château de Grésillon*, Esperanto: *Kastelo Greziljono*) is in kastiel, dat 250 km súdwestlik fan Parys stiet. Om it kastiel leit in park fan 18 hektare.

It kastiel is eigendom fan de non-profitorganisaasje "Kulturdomo de Esperanto", oprjochte yn 1951. It kastiel wurdt regelmjittich besocht troch studinten fan it Esperanto, benammen yn de simmer.

## Keppelings om utens
*    Offisjele webstee
Hendrik Hermanus Hess

**Hendrik Hermanus Hess** (Ljouwert, 10 oktober 1735 – Gouda, 29 july 1794) wie in Nederlânsk oargelbouwer.

## Libben en wurk
Hy waard op 11 desimber 1735 yn de Evangelyske Lutherske Gemeente doopt as Hendrik Harman Hess. Hy wie in soan fan skroar  Ludewig/Lodewig/Ludwig Hess en Ette Margaretha Adrians.

Hy gie ynearsten yn de fuotleasten fan syn heit en waard ek skroar. Om 1754 hinne waard er lykwols oerhelle troch syn broer Joachim Hess, oarganist en oargelbouwer) om oargelbouwer yn Gouda te wurden. Op 17 jannewaris 1755 lei er de poarterseed ôf. De jonge Hess levere (foar safier't dat witten is yn de 20e iuw) tolve oargels; dêr binne dy fan de Augustinetsjerke yn Doardt, de Gasthûstsjerke yn Schiedam en de Oudshoornske tsjerke yn Alfen oan de Ryn ûnder. Net alle oargels fan Hess binne bewarre bleaun. Bygelyks it oargel fan de Doardtske Augustinetsjerke waard hieltyd wer ôfbrutsen en fannijs opboud yn oare Nederlânske stêden (Rotterdam, Putten en Muiden). Hess die ek mei oan it ûnderhâld fan oargels fan oaren, lykas dy yn de Laurenstsjerke yn Rotterdam.

Hjoed-de-dei is Hess benammen ferneamd fan de soad hûsoargels dy't er ûntwurp en makke. Der binne teminsten fjirtich fan bekend. Hy ferwurke de oargels yn kammenetten en buro’s yn Loadewyk XV-styl en Loadewyk XVI-styl. Hy learde dat fak fan syn feinten, ûnder oare fan de Eastenriker J.J. Mitterreither. Der wie yndertiid in grut ferskil tusken Hess synes en de Amsterdamske hûsoargels. By de "Goudske" oargels waard drukkrêft yn 't plak fan lûkkrêft yn it wunlaad brûkt. Dat meganyk soe letter troch oare oargelmakkers oernaam wurde. Nei Hess syn dea gie de mei-eigener fan syn saak mei it wurk troch.

Hess wie in foaroansteand boarger yn Gouda. Hy troude fjouwerris. Fan 1760 oant 1768 wie er boaske oan Petronella van Hambergen. Yn 1769 troude er mei Neeltje van Oosterhout en yn 1783 met Margaretha Fek. Hy garre yn syn libben in fermogen en besiet huzen oan de Hoogstraat, Kromme Gouwe en Turfmarkt. Syn broer Joachim, teffens publisist, wurdearre him tige en hat oer syn libben skreaun. 

H.H. Hess ferstoar hommels yn Gouda op 28 july 1794 en waard op 31 july 1794 beïerdige yn de Sint-Janstsjerke yn Gouda.
Big Country

"**Big Country**" of "**The Big Country**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

## Films
*''The Big Country'' (film), in Amerikaanske film út 1958 op basis fan 'e roman fan Donald Hamilton

## Literatuer
*''The Big Country'' (roman fan Donald Hamilton), in roman fan Donald Hamilton út 1958
*''The Big Country'' (roman fan E.V. Timms), in roman fan E.V. Timms út 1962 (ôfmakke troch syn frou Alma Timms)

## Muzyk
*Big Country (band), in Skotske rockband
*''Big Country'' (liet), in liet fan Bela Fleck and the Fleckstones út 1998
*''The Big Country'' (liet), in liet fan Talking Heads út 1978

## Oar
*''The Big Country'' (stripalbum), in stripadaptaasje fan 'e roman fan Donald Hamilton út 1958
*The Big Country (regio), in stêd Abilene (Teksas) en omlizzende kriten
*Big Country Electric Cooperative, in elektrisiteitsbedriuw yn 'e Amerikaanske steat Teksas