open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oranjewangastrild

De **oranjewangastrild** (*Estrilda melpoda*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt fan oarsprong út West- en Sintraal-Afrika. Troch syn opfallende oranje wangen is de fûgel ien fan 'e meast bekende astrilden yn 'e avikultuer.

## Ferskining
De oranjewangastrild wurdt sa'n 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien ljochtgriis op 'e kop en de nekke, wylst de rêch en de wjukken mear brúnich binne. It meast opfallende skaaimerk binne de grutte, oranje plakken op 'e wangen, dêr't de fûgel de namme oan tanket. De snaffel is ek opfallend read.
De stút is read, wylst de sturtfearren swartich binne. De búk is ljochtgriis oant wytich, faak mei in gielige of ljochtoranje gloed yn 'e midden. It mantsje en it wyfke lykje in soad op inoar, al binne de oranje wangplakken by it mantsje faak krekt wat grutter en feller fan kleur as by it wyfke.

## Fersprieding en systematyk
De oranjewangastrild hat in grut ferspriedingsgebiet yn Afrika dat rint fan Senegal yn it westen oant Angoala yn it suden en Sambia yn it easten. Der binne ek ferwyldere populaasjes te finen yn lannen bûten Afrika, lykas op Porto Riko, de Bermuda-eilannen en op 'e Hawaï-eilannen, dêr't se troch de minske yntrodusearre binne. Se libje benammen yn iepen lânskip mei heech gers, boskrânen en lânbougebieten. Se wurde ek faak sjoen yn tunen en parken yn 'e buert fan minsklike bewenning.
## Ekology
De oranjewangastrild is in tige beweechlike en sosjale fûgel. Se wurde faak yn lytse groepkes sjoen of kloften fan tritich of mear fûgels en binne hieltiten op syk nei iten. De fûgels hâlde kontakt mei inoar troch koarte, hege lûden.

It dieet bestiet foar it grutste part út de sieden fan ferskate gerssoarten. Se helje de sieden direkt út de gersieren of pikke se fan 'e grûn. Njonken sied ite se ek lytse ynsekten, benammen yn 'e briedtiid, om de jongen fan genôch aaiwiten te foarsjen.

It nêst wurdt boud fan gers en is faak rûn fan foarm mei in lytse yngong. It stiet meastentiids op of krekt boppe de grûn yn ticht gers of in strûk. In opfallend skaaimerk is dat se lykas oare soarten yn it skaai in 'skynnêst' boppe-op it echte nêst bouwe kinne. It wyfke leit 3 oant 6 wite aaikes. Beide âlden helpe by it brieden en it fuorjen fan 'e jongen.

## Avikultuer
Yn 'e avikultuer is de oranjewangastrild in populêre fûgel om't se relatyf maklik te hâlden binne en in fredich karakter hawwe. Se kinne goed oerwei mei oare lytse tropyske finken yn in mienskiplik fûgelhok, dat mei tichte begroeiïng beplante is. 

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*). De populaasje wurdt as stabyl beskôge en hat in grut ferspriedingsgebiet. Ek hat de fûgel in grut oanpassingsfermogen oan feroaringen.
Isaï

**Isaï** (Hebriuwsk: יִשַׁי) is in bibelsk persoan út it Alde Testamint. Isaï wurdt ek wol Jesse neamd. Hy wenne yn Betlehim en wie de soan fan Obed en de pakesizzer fan Boäz en Ruth. Isaï is foaral bekend as de heit fan kening David, de ferneamde kening fan Israel.

## It ferhaal fan Isaï
Isaï wie in hoeder fan skiep yn Betlehim. Syn libben krige yn it earste boek fan Samuël in ommekear doe't de profeet Samuël troch God nei him ta stjoerd waard. Samuël hie de opdracht om ien fan 'e soannen fan Isaï ta kening te salvjen as opfolger fan Saul.

Neffens de Bibel hie Isaï acht soannen en twa dochters. Isaï liet syn sân âldste soannen foar de profeet komme, mar de Heare wiisde harren allegear ôf. Doe't Samuël frege oft der noch mear soannen wiene, neamde Isaï de jongste, David, dy't op it lân op 'e skiep paste. Doe't David thús kaam, waard er troch Samuël salve. Letter, yn 'e striid tsjin de Filistinen, stjoerde Isaï syn soan David nei it legerkamp om iten te bringen foar syn bruorren, wat late ta it gefjocht tusken David en Goliat.

De soannen fan Isaï (yn folchoarder fan âldens) wiene Eliab (de âldste), Abinadab, Sjima (ek wol Samma neamd), Netanel, Raddai, Ozem en David (de jongste). De dochters wiene Serûja (mem fan Abisai, Joäb en Asaël) en Abigaïl (mem fan Amasa). De dochters fan Isaï wurde yn 'e Bibel foaral neamd fanwegen harren ferneamde soannen, de generaals dy't letter yn it leger fan kening David tsjinnen. Yn 1 Kroniken wurde sân soannen by namme neamd, mar yn 1 Samuël 16:10-11 wurdt skreaun dat Isaï acht soannen hie. De namme fan 'e achtste soan wurdt yn 'e geslachtsregisters net neamd, mooglik om't er jong ferstoarn is sûnder neiteam.

Neffens de joadske tradysje leit Isaï begroeven yn 'e stêd Hebron, op 'e heuvel fan Tel Rumeida (it âlde Hebron). It grêf stiet bekend as it rêstplak fan sawol Isaï as syn beppe Ruth. It is in wichtich beafeartsplak wurden, benammen op it joadske wikenfeest (Sjavûot), de dei dat it boek Ruth yn 'e synagoge lêzen wurdt. In âlde leginde fertelt dat der in ûndergrûnske gong rint fan it grêf nei de spelonk fan Machpela, dêr't de aartsfaars begroeven lizze.

## Betsjutting
De namme Isaï betsjut nei alle gedachten "geskink fan God" of "God is (myn) rêding". Syn histoaryske betsjutting leit yn it feit dat er de stamheit is fan it keningshûs fan Juda.

## Beam fan Isaï
Yn 'e profesije fan Jesaja (11:1) wurdt sprutsen oer in "twiichje dat opsjit út 'e stobbe fan Isaï". Dit is in byld dat yn it kristendom ferwiist nei de komst fan 'e Messias. Om't Jezus fan David ôfstammet, wurdt Isaï yn it Nije Testamint neamd yn 'e stambeam fan Jezus yn sawol it Evangeelje fan Mattéus as it Evangeelje fan Lukas. De "Beam fan Isaï" of de "beam fan Jesse" is dêrtroch in populêr tema wurden yn 'e kristlike keunst.
Swartkopastrild

De **swartkopastrild** (*Estrilda atricapilla*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt foar yn 'e tropyske dielen fan it sintrale en westlike diel fan Afrika. 

## Ferskining
De swartkopastrild wurdt sa'n 10 oant 10,5 sintimeter lang. It fûgeltsje hat in swarte mûts, dy't fan 'e snaffel oant yn 'e nekke rint en ek de eagen omfiemet. De rest fan it fearrekleed op 'e rêch en de wjukken hat tige fyn griis mei swarte dwersstreken. De flanken en de stút fan 'e fûgel binne opfallend read. It boarst en de búk binne ljochtgriis oant wytich. De snaffel is swart mei in reade plakje oan 'e basis fan 'e ûndersnaffel. 

It wyfke liket in soad op it mantsje, mar de reade kleur op 'e flanken is by har faak wat minder útwreide.

## Fersprieding en systematyk
De swartkopastrild libbet yn it sintrale diel fan Afrika. It ferspriedingsgebiet rint fan it súdeasten fan Nigearia en Kameroen eastlik oant yn Oeganda en noardlik Kenia en súdlik oant yn it noarden fan Angoala, mar it kearngebiet is it Kongobekken.. Se libje foaral yn 'e tichte begroeiïng fan it tropysk reinwâld, boskrânen, en yn heech gers by rivieren of sompen lâns. Se wurde ek wol sjoen op lânbougrûn yn 'e buert fan boskgebieten.
### Undersoarten
Der wurde meastentiids trije ûndersoarten ûnderskieden:
**E. a. atricapilla*: Fan Kameroen oant it noardeasten fan de Demokratyske Republyk Kongo.
**E. a. marungensis*: Súdeastlik diel fan 'e Demokratyske Republyk Kongo.
**E. a. avakubi*: Fan it sintrale diel fan 'e Demokratyske Republyk Kongo oant Oeganda en Kenia.

## Ekology
De swartkopastrild is in beweechlik fûgeltsje dat faak yn lytse groepen of yn pearen sjoen wurdt. Se binne minder sosjaal as guon oare astrilden en foarmje selden hiele grutte groepen.

It iten bestiet benammen út lyts sied fan gers en oare planten. Se sykje it sied op 'e grûn en ek fuort út de gersieren. Dernjonken ite se ek lytse ynsekten en larven, wat foaral yn 'e briedtiid wichtich is foar it grutbringen fan de jongen.

It nêst is in rûn bousel fan gers en moas, faak beklaaid mei fearkes of sêft gers. It wurdt meastal op in hichte fan twa oant fiif meter yn in beam of tichte strûk boud. It wyfke leit 4 oant 5 wite aaikes. De briedtiid duorret sa'n 12 oant 14 dagen en beide âlden soargje foar it fuorjen fan 'e jongen yn it nêst.
 
## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*). Hoewol't der gjin krekte rûzingen fan 'e populaasje binne, wurdt oannommen dat de fûgel yn syn grutte ferspriedingsgebiet noch algemien foarkomt.

## Avikultuer
Yn 'e wrâld fan 'e fûgelleafhawwers (de avikultuer) is de swartkopastrild gjin fûgel foar begjinners. Se wurde minder faak hâlden as oare astrilden, foaral om't se frijwat hege easken stelle oan harren omjouwing.
Jemenityske astrild

De **Jemenityske astrild** (*Estrilda rufibarba*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte is endemysk foar it súdwestlike diel fan it Arabysk Skiereilân. It is in nauwe sibbe fan 'e Helena-astrild, mar hat in folle beheinder ferspriedingsgebiet.

## Ferskining
De Jemenityske astrild is in lytse fûgel fan likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien griisbrún oant bêzje, mei hiel fine, donkere dwersstreekjes oer de fearren fan 'e rêch, de wjukken en de flanken. Lykas by oare astrilden is it meast opfallende skaaimerk de helderreade streek, dy't as in masker troch it each rint. De kiel en it boarst binne ljochter. De snaffel is swart, mar kin yn 'e briedtiid oan 'e basis wat readich wurde. De sturt is relatyf koart en donker fan kleur. Der is mar in lyts bytsje ferskil tusken de mantsjes en de wyfkes; de wyfkes binne faak wat doffer fan kleur en hawwe minder felle reade aksinten op 'e búk.

## Fersprieding en systematyk
De Jemenityske astrild komt allinnich foar yn it súdwesten fan Saûdy-Araabje en it westen fan Jemen. It is ien fan 'e pear prachtfinken dy't bûten Afrika en Súd-Aazje foarkomme, al wurdt it Arabysk Skiereilân faak as in brêge tusken dy gebieten beskôge. De fûgel libbet yn it heechlân en de kustgebieten, meastentiids yn 'e buert fan wetter. Se wurde yn tichte begroeiïng oan 'e rânen fan wady's (drûge rivierbêden dy't út en troch folrinne) oantroffen, yn strewellen op heuvelskeanten en op lânbougrûn dêr't nôt ferboud wurdt.

## Briedgedrach
Oer it briedgedrach yn it wyld is net in hiel soad bekend, mar is yn grutte halen itselde as dat fan 'e Helena-astrild. Se bouwe in rûn nêst fan gers en lytse tûkjes, faak ferstoppe yn tichte strûken of heech gers. De fûgels briede faak yn lytse koloanjes of losse groepen. In nêst bestiet yn 'e regel út 4 oant 6 wite aaikes.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*). It ferspriedingsgebiet is relatyf lyts is en de populaasje liket ôf te nimmen. Op guon plakken profitearret de fûgel fan 'e tradisjonele lânbou, mar hy kin gefoelich wêze foar grutte feroarings yn it wetterbehear yn it drûge leefgebiet.
Readstútastrild

De **readstútastrild** (*Estrilda rhodopyga*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt foar yn East-Afrika en it súdwesten fan it Arabysk Skiereilân. De namme ferwiist nei de opfallende reade kleur fan 'e stút, it diel krekt boppe de sturt.

## Ferskining
De readstútastrild wurdt likernôch 10 oant 10,5 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien griisbrún mei hiel lytse, tige fine dwersstreekjes. It meast karakteristike skaaimerk is de helderreade streek dy't fan 'e snaffel troch it each rint en de opfallende reade stút. Ek de bûtenste rânen fan 'e wjukfearren hawwe faak in reade gloed. De snaffel is swart, al kin de basis soms wat readich wêze. It wyfke liket in soad op it mantsje, mar de reade kleuren binne by har faak wat doffer en de dwersstreekjes op it boarst binne wat skierder.

## Fersprieding en systematyk
De readstútastrild hat in grut ferspriedingsgebiet yn East-Afrika fan Sûdan en Etioopje oant yn it noarden fan Malawy. Dêrnjonken komt de soarte foar yn it westen fan Jemen en it súdwesten fan Saûdy-Araabje. Se libje leafst yn iepen, drûch lânskip mei toarnboskjes, heech gers en lânbougrûn, faak net fier fan wetter of sompen.
### Undersoarten
Der wurde meastentiids twa ûndersoarten ûnderskieden:
**E. r. rhodopyga*: Fan Sûdan en Etioopje oant it noarden fan Kenia.
**E. r. centralis*: Fan it súdwesten fan Kenia oant yn Malawy.

## Ekology
De readstútastrild is in sosjale fûgel dy't bûten de briedtiid faak yn lytse groepen fan tsien oant tweintich fûgels sjoen wurdt. Soms foarmje se noch gruttere groepen, faak yn selskip fan oare astrilden of wevers. Se sykje harren iten benammen op 'e grûn of yn it gers, dat út sied en yn 'e briedtiid ek út ynsekten bestiet.

It nêst sit goed ferstoppe yn in toarnbosk of tichteby de grûn yn in dikke gerspôle. Lykas de Helena-astrild kin de readstútastrild somtiden in 'skynnêst' boppe it echte nêst bouwe. It wyfke leit 4 oant 5 wite aaikes dy't yn likernôch 12 oant 14 dagen útbret wurde troch beide âlden. De jongen wurde nei it útkommen troch beide âlden fuorre en fleane nei sa'n trije wiken út.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*). De populaasje wurdt as stabyl beskôge en der binne gjin direkte bedrigingen foar it fuortbestean fan de soarte.

## Avikultuer
De fûgel wurdt geregeld yn 'e avikultuer holden, al is it gjin fûgel foar begjinners. Se binne frij gefoelich foar kjeld en hawwe yn 'e briedtiid ferlet fan libben foer (lykas lytse ynsekten) om de jongen grut te bringen. It binne ferdraachsume fûgels dy't goed mei oare fûgels yn in fûgelhok holden wurde kinne.
Johannes Susen

**Johannes Susen** (Brühl, 10 novimber 1950) is in Dútske puzelauteur, redakteur fan puzelblêden en organisator fan nasjonale en ynternasjonale puzel- en sudokukampioenskippen. Hy wurdt beskôge as ien fan de ynfloedrykste persoanen yn de moderne Dútske puzelwrâld. 

## Libben en oplieding
Nei syn skoaltiid folge Susen in oplieding ta bankmeiwurker, dy’t er yn 1970 ôfslute by de Industrie- und Handelskammer yn Bonn. Yn 1978 helle er syn Abitur oan it Köln-Kolleg. Dêrnei studearre er ekonomy oan de Universiteit fan Keulen, mar stapte letter oer nei Dútsk, Skiednis en Politike Wittenskippen. Yn 1986 helle er syn magistereksamen. 

## Karriêre
Fan 1987 oant 2007 wurke Susen by de puzelredaksje fan de *Bastei Verlag* yn Bergisch Gladbach. Hy waard dêr ferantwurdlik foar it klassike puzelpart (1996), letter foar de priispuzels (2000), en yn 2004 waard er beneamd ta haadredakteur. Oant de oername fan de ôfdieling yn 2007 wie er ôfdielingshaad. 

Yn 1992 die er mei oan it earste WK Puzeljen yn New York. Fan 2004 oant 2016 begelate er it Dútske team as teamkaptein by ynternasjonale puzel- en sudokuwedstriden. 

Yn 2006 wie Susen mei-oprjochter fan *Logic Masters Deutschland e.V.*, de Dútske puzelferiening binnen de World Puzzle Federation. Fan 2007 oant 2012 wie er foarsitter; dêrnei waard er earefoarsitter. Yn 2010 rjochte er de Dútske krúswurdpuzelkampioenskippen op, dy’t er sûnt dy tiid mei organisearret en presintearret. 

## Wurk
Susen makket in breed ferskaat oan puzelsoarten, ûnder oaren:
* klassike krúswurdpuzels
* Sweedske puzels mei spesjale struktueren, lykas X‑Worträtsel
* farianten fan sudoku’s, ek yninoar weefde foarmen
* logyske puzels lykas ‘’Zeltlager’’ en ‘’Logical Querdenker’’
* histoaryske puzeltypen, ynklusyf rekonstruksjes fan de earste krúswurdpuzel út 1913
* puzelsoarten út oare lannen, lykas Noarske en Finse diagrammen
Somp-astrild

De **somp-astrild** (*Estrilda paludicola*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt foar yn grutte dielen fan Sintraal- en East-Afrika. De fûgel tanket syn namme oan syn foarkar foar fochtige gebieten lykas sompen en wiete gerslannen.

## Ferskining
De somp-astrild wurdt likernôch 10 oant 11 sintimeter lang. De boppekant fan it lichem is brúngriis, wylst de ûnderkant ljochter is, faak mei in sêfte ljochtbrune gloed op 'e búk. De kop is griis en de snaffel is opfallend read. In wichtich skaaimerk is de reade stút, dy't benammen goed te sjen is as de fûgel fljocht.

Der is mar in lyts ferskil tusken it mantsje en it wyfke; it wyfke is faak wat doffer fan kleur en hat minder read op 'e flanken.

## Fersprieding en systematyk
De somp-astrild hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan Etioopje en Súd-Sûdan nei it suden oant yn Angoala, Sambia en it noarden fan Tanzania. Se wurde faak sjoen yn heech gers by rivieren, sompen en op wiete savannes, mar ek op lânbougrûnen dêr't genôch wetter yn 'e buert is.

### Undersoarten
De somp-astrild wurdt opdield yn seis erkende ûndersoarten:

## Ekology
Somp-astrilden binne sosjale fûgels dy't bûten de briedtiid om faak yn lytse groepen fan tsien oant tweintich fûgels libje. Se sykje harren iten op 'e grûn of tusken it gers. It dieet bestiet benammen út gerssied, mar se ite ek wol ynsekten lykas termiten en lytse miggen, foaral as se jongen hawwe.

It nêst is in bolfoarmich bousel fan gers en oare plantfezels, faak goed ferstoppe tusken ticht gers of yn in lege strûk. It wyfke leit trochstrings 4 oant 6 wite aaikes. Beide âlden briede en soargje foar de jongen. Lykas de Helena-astrild kinne se somtiden in 'skynnêst' boppe-op it echte nêst bouwe om nêstrôvers te ferifeljen.

## Status
De somp-astrild stiet as 'net bedrige' (*Least Concern*) op 'e IUCN Reade List. Hoewol't de fûgel net oeral like algemien is, wurdt de populaasje as stabyl beskôge om't it ferspriedingsgebiet sa grut is en de fûgel him goed oanpasse kin oan feroarjende omstannichheden.
Kandtastrild

De **Kandtastrild** (*Estrilda kandti*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt foar yn 'e heechlannen fan Sintraal-Afrika. Foar in hiel skoft waard de fûgel as in ûndersoarte fan 'e swartkopastrild (*Estrilda atricapilla*) beskôge, mar hjoed-de-dei wurdt de fûgel as in selsstannige soarte behannele.

## Ferskining

De Kandtastrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang mei in roetswarte krún op 'e kop, dy't fan 'e snaffel oant yn 'e nekke rint. De rêch en wjukken binne griisbrún mei hiel fine, tsjustere dwersstreekjes. De stút en de flanken binne helder read en de búk en it boarst binne ljochtgriis oant wyteftich. De snaffel is swart mei rôze oan 'e basis fna 'e ûndersnaffel. Mantsjes en wyfkes ha in hiel soad fan inoar, al is it read op 'e flanken by it wyfke faak minder útwreide.

De Kandtastrild is nau besibbe oan 'e swartkopastrild mar de Kandtastrild hat in folle ljochtere, hast wyteftige búk en kiel, wylst de swartkopastrild dêr donkerder griis is. It read op 'e flanken is by de Kandtastrild faak wat mear en helderder fan kleur. Ek is de Kandtastrild oer it generaal krekt wat foarser boud as syn sibbe út it leechlân.

## Fersprieding en systematyk
De fûgel libbet yn 'e bercheftige gebieten fan 'e Albertine Rift yn Sintraal-Afrika. It ferspriedingsgebiet omfiemet dielen fan it easten fan 'e Demokratyske Republyk Kongo, Uganda, Rûanda en Boerûndy. Se hâlde fan iepen plakken yn it tropysk reinwâld, boskrânen en gerslannen op grutte hichten (faak tusken de 1.500 en 3.000 meter), mar komme ek op lânbougrûn yn 'e bergen foar.
### Undersoarten
Der wurde meastentiids twa ûndersoarten erkend:
**E. k. kandti*: it easten fan 'e Demokratyske Republyk Kongo, súdwestlik Uganda, Rûanda en Boerûndy.
**E. k. keniensis*: de sintrale heechlannen fan Kenia.
## Ekology
De Kandtastrild is in sosjale fûgel dy't faak yn lytse groepen omfleant, somtiden tegearre mei oare soarten astrilden. Se sykje foaral tusken heech gers en yn 'e strûken nei sied. Lytse ynsekten wurde faak iten yn 'e tiid dat der jongen binne. It nêst is in rûn bousel fan gers dat goed ferside sit yn 'e tichte begroeiïng. Lykas oare astrilden kinne se in 'skynnêst' boppe-op it echte nêst bouwe om nêstrôvers te ferifeljen.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*). Hoewol't it ferspriedingsgebiet beheind is ta de heechlannen, is de fûgel dêr lokaal algemien en de populaasje liket stabyl te wêzen.
Non-astrild

De **non-astrild** (*Estrilda nonnula*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt foar yn de tropyske dielen fan Sintraal- en East-Afrika. 

## Ferskining

De non-astrild is in lyts, fyn fûgeltsje fan likernôch 10 sintimeter lang. De namme "non" ferwiist nei it karakteristike swarte mûtske, dat wat tinken docht oan de sluier fan in non. De swarte kroan fan 'e fûgel tekenet skerp ôf tsjin de rest fan it kopke. De kiel, de wangen en de hiele ûnderkant fan it lichem binne helder wyt oant ljochtgriis. De rêch en de wjukken binne griis mei hiel fine, donkere dwersstreekjes. De stút en de flanken hawwe in reade kleur. De snaffel is swart mei read. It mantsje en it wyfke ha in soad fan inoar, al kin it wyt by it wyfke bytiden wat grizer wêze.

De non-astrild liket op 'e swartkopastrild (*Estrilda atricapilla*), mar is maklik te ûnderskieden troch de folle ljochtere ûnderkant. Wêr't de swartkopastrild donker griis is op 'e búk, dêr is de non-astrild hast folslein wyt.

## Fersprieding en systematyk
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet dat rint fan Nigearia en Kameroen yn it westen oant Súd-Sûdan, Etioopje, Uganda en noardwestlik Tanzania yn it easten. Se binne ek te finen yn it grutste part fan 'e Demokratyske Republyk Kongo. De fûgel libbet leafst yn iepen plakken yn it bosk, boskrânen, gerslân mei strûken en faak by minsklike delsettings lykas tunen en lânbougrûnen.
### Undersoarten
Der wurde trije ûndersoarten erkend:
**E. n. nonnula*: Fan it súdeasten fan Nigearia oant Etioopje, Uganda, Tanzania en de DR Kongo.
**E. n. elizae*: It eilân Bioko (Ekwatoriaal-Guinee).
**E. n. eisentrauti*: It berchgebiet fan it Bamenda-heechlân yn Kameroen.

## Ekology
Non-astrilden binne tige sosjale fûgels dy't bûten de briedtiid yn grutte groepen libje kinne fan wol hûndert fûgels of mear. Se foerazjearje faak drok yn it gers nei gerssied en ynsekten. It nêst is in bolfoarmich bousel fan gers mei de yngong oan 'e sydkant. Lykas oare soarten yn it skaai kin de soarte in skynnêst bouwe om nêstrôvers te ferifeljen. It wyfke leit 4 oant 6 wite aaikes.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*). De fûgel komt yn it grutste part fan syn ferspriedingsgebiet algemien foar en de populaasje wurdt as stabyl beskôge.
Swartsturtastrild

De **swartsturtastrild** (*Glaucestrilda perreini*, synonym *Estrilda perreini*) is in lyts fûgeltsje út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt foar yn tropyske dielen fan sintraal en súdlik Afrika. Sûnt in pear jier wurdt de fûgel yndield yn it skaai *[[Glaucestrilda]]*.

## Ferskining
De swartsturtastrild wurdt likernôch 10 oant 11 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien griis, wêrby't de boppekant wat donkerder en de ûnderkant wat ljochter is. Lykas de namme seit, is de sturt swart. Ek de snaffel en de poatsjes binne swart. In opfallend skaaimerk is de helderreade stút en de reade flanken. Ek rint der in smelle, swarte streek fan 'e snaffel troch it each (de saneamde team). Mantsjes en wyfkes ha in soad fan inoar, al kinne wyfkes bytiden wat doffer fan kleur wêze op 'e flanken.

## Fersprieding en systematyk
De fûgel libbet yn 'e boskrânen, op iepen plakken yn it wâld en yn tichte strewellen by rivieren. It ferspriedingsgebiet rint fan it suden fan Gabon en de Republyk Kongo oant it noarden fan Angoala en yn it easten oant yn Tanzania, Malawy en it noarden fan Súd-Afrika.
### Undersoarten
Der wurde trije ûndersoarten erkend:
**G. p. perreini*: fan súdlik Gabon oant noardlik Angoala en súdlik Demokratyske Republyk Kongo.
**G. p. poliogastra*: fan súdlik Malawy oant eastlik Súd-Afrika.
**G. p. incana*: súdeastlik Demokratyske Republyk Kongo, noardeastlik Angoala en noardlik Sambia.

## Ekology
De swartsturtastrild is minder sosjaal as in soad oare astrilden en wurdt meastentiids yn pearkes of hiele lytse groepkes sjoen. Se sykje harren iten foaral yn  tichte begroeiïng en mar selden op 'e iepen grûn. It dieet bestiet út sied fan gers en krûden, oanfolle mei lytse ynsekten.

It nêst is in bolfoarmich bousel fan gers mei in yngong oan 'e sydkant, faak heger yn strûken boud as by oare astrilden. It wyfke leit 3 oant 5 wite aaikes.
## Status
De soarte stiet as 'net bedrige' (*Least Concern*) op 'e IUCN Reade List. De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en hoewol't er net oeral like algemien is, wurdt de populaasje as stabyl beskôge.
Hanna (bibelsk persoan)

**Hanna** (Hebriuwsk: חַנָּה) is in bibelsk persoan út it Alde Testamint. Hja wie ien fan 'e twa froulju fan Elkana en wenne yn Rama. Hanna is foaral bekend as de mem fan 'e profeet Samuël en om har grutte bertrouwen op God.

## It ferhaal fan Hanna

Hanna hie it dreech om't hja gjin bern krije koe, wylst Peninna, de twadde frou fan Elkana, wol bern hie. Peninna pleage Hanna dêr ek hieltiten mei. Alle jierren gie de húshâlding nei it hillichdom yn Sjilo om te offerjen. Dêr bidde Hanna yn stilte sa fûleindich om in soan, dat de pryster Ely ynearsten tocht dat hja dronken wie.

Hanna die God in ûnthjit dat as hja in soan krige, hja him foar syn hiele libben oan 'e Heare tawije soe. God ferhearde har gebed en hja krige in soan, dy't hja Samuël neamde. Doe't de jonge âld genôch wie, brocht hja him nei Ely yn Sjilo om dêr yn 'e tsjinst fan God grutbrocht te wurden. Alle jierren as se nei Sjilo reizge om dêr te offerjen, brocht hja foar Samuël in lyts manteltsje mei. Letter krige Hanna noch fiif oare bern: trije soannen en twa dochters.

## De Lofsang fan Hanna
Yn 1 Samuël 2 stiet in tankgebed fan Hanna, dat Hanna's lofsang neamd wurdt. Hja priizget dêryn de macht fan God, dy't de nederigen ferheget en de machtigen delsmyt. Dat liet hat in soad oerienkomsten mei it *[[Magnificat]]*, de lofsang fan Marije yn it Nije Testamint.

## Betsjutting
De namme Hanna betsjut "genede". Yn 'e joadske en kristlike tradysje stiet hja symboal foar in krêftich en oanhâldend gebed. Hja wurdt sjoen as in foarbyld fan memmefreugde en it neikommen fan beloften oan God.
Elkana (bibelsk persoan)

**Elkana** (Hebriuwsk: אֶלְקָנָה) is in bibelsk persoan út it Alde Testamint. Hy wie de man fan Hanna en de heit fan 'e profeet Samuël. Elkana wenne yn Rama (ek wol Ramataïm neamd) yn it berchlân fan Efraïm.

## It ferhaal fan Elkana
Elkana hie twa froulju: Hanna en Peninna. Hoewol't Elkana in soad fan Hanna hold, wie hja ûnfruchtber, wylst Peninna wol bern hie. Dat soarge foar spanningen yn 'e húshâlding, om't Peninna Hanna hieltyd narre dat God har skurte tasletten hie. Elkana besocht Hanna te treasten troch har in dûbel part fan it offerfleis te jaan en tsjin har te sizzen: "Bin ik dy net mear wurdich as tsien soannen?"

Alle jierren reizge Elkana mei syn húshâlding nei it hillichdom yn Sjilo om de Heare te oanbidden en te offerjen. Dêr bidde Hanna om in soan. Doe't har gebed ferheard waard en Samuël berne wie, stipe Elkana syn frou yn har ûnthjit om it bern oan God te wijen. Hy bleau trou oan syn religieuze plichten en wurdt yn 'e Bibel beskreaun as in man dy't God tsjinne.

## Ofstamming
Hoewol't Elkana yn it boek 1 Samuël neamd wurdt as in man út it berchlân fan Efraïm en in Efratyt neamd wurdt, jout it register fan 'e stamhuzen yn 1 Kroniken 6 oan dat er oer syn heit Jerocham ôfstammet fan Levy. Dat betsjut dat er in Levyt wie, dy't yn it stammegebiet fan Efraïm wenne.

## Betsjutting
De namme Elkana betsjut "God hat makke". Yn 'e bibelske skiednis stiet er bekend as in leafdefolle man en in tawijde heit, dy't de geastlike groei fan syn soan Samuël mooglik makke troch it ûnthjit fan Hanna te respektearjen.
Anambra-astrild

De **Anambra-astrild** (*Estrilda poliopareia*) is in seldsume fûgel út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De fûgel is nau besibbe oan 'e somp-astrild (*Estrilda paludicola*), mar ûnderskiedt him troch syn ljochte ring om de iris. 

## Ferskining
De Anambra-astrild wurdt likernôch 12 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien brúngriis. De boppekant fan 'e kop en de rêch binne griisbrún mei hiel ljochte dwersstreekjes dy't hast net te sjen binne. De stút is, oars as by de swartstútastrild, read fan kleur. Om de iris is in hast wite ring en dêrmei ûnderskiedt er him fan 'e oare soarten yn it skaai. De snaffel is read en de poaten binne donkergriis. Der is gjin dúdlik ferskil tusken it mantsje en it wyfke.

## Fersprieding
De fûgel hat in tige beheind ferspriedingsgebiet en komt allinnich foar yn it súden fan Nigearia en it súdeasten fan Benyn, benammen yn 'e delling fan 'e rivier de Niger en de Anambra-rivier. Se libje dêr yn heech gerslân, sompen en oan boskrânen. Se wurde ek wol sjoen yn lânbougebieten dêr't gierst ferboud wurdt.

## Ekology
Se wurde meast sjoen yn lytse groepen fan maksimaal 20 fûgels, faak yn selskip fan oare astrildesoarten. Se ite foaral gerssied, dat se fuort fan 'e ieren helje.

## Status
De fûgel hat in beheind ferspriedingsgebiet en te lijen fan habitatferlies troch de útwreiding fan 'e lânbou en it platbaarnen fan gerslannen. De totale populaasje wurdt rûsd op minder as 1.300 oant 2.300 folwoeksen fûgels. Sûnt 2017 is de status fan 'e Anambra-astrild op 'e IUCN-list lykwols fan kwetsber nei hast bedrige (*Near Threatened*) opwurdearre.
Swartmaskerastrild

De **swartmaskerastrild** (*Estrilda nigriloris*) is in tige seldsume fûgel út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De fûgel is endemysk foar de Demokratyske Republyk Kongo. De soarte waard tusken 1950 en 2023 net mear yn it wyld sjoen en waard troch guon saakkundigen sels as mooglik útstoarn beskôge, oant der yn septimber 2023 wer in groepke sjoen waard. 

## Ferskining
De swartmaskerastrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is foar it grutste part griisbrún mei fine, donkere dwersstreekjes oer it hiele lichem, ferlykber mei de Sint-Helena-astrild. It meast opfallende skaaimerk is it masker: wêr't oare besibbe soarten in reade streek oer it each hawwe, hat dizze fûgel in swarte team. 

De snaffel is read en de stút en boppesturtfearren binne ek read. De búk hat faak in rôze-eftige gloed, benammen by it mantsje. 

## Fersprieding
De fûgel hat in ekstreem lyts ferspriedingsgebiet yn it súdeasten fan 'e Demokratyske Republyk Kongo. Hy is allinnich bekend fan 'e omjouwing fan 'e Lualaba-rivier en de Upemba-mar yn it Nasjonaal Park Upemba.

## Ekology
Der is hast neat bekend oer syn spesifike gedrach of fuortplanting. By de werûntdekking yn 2023 waard in groepke fan acht fûgels sjoen dy't harren opholden yn heech gers. Lykas oare astrilden ite se nei alle gedachten benammen gerssied. 

## Status
Op 'e IUCN-list hat de swartmaskerastrild de status 'net genôch bekend' (*Data Deficient*). Foar in hiel skoft wie der net genôch ynformaasje om te bepalen oft de fûgel bedrige of mooglik al útstoarn wie. De werûntdekking yn 2023 jout hope, mar de soarte bliuwt kwetsber fanwegen it tige lytse leefgebiet. 

## Systematyk
De fûgel waard yn 1928 foar it earst beskreaun troch de Amerikaanske ornitolooch James Chapin. De wittenskiplike namme *nigriloris* is in kombinaasje fan it Latynske *niger* (swart) en *loris* (team/eachstreek), wat ferwiist nei it swarte masker. Der is yn 'e wittenskip diskusje oer de fraach oft it in aparte soarte is of in ôfwikende foarm fan 'e Sint-Helena-astrild (*Estrilda astrild*), mar de measte autoriteiten behannelje him as in selsstannige soarte.
Astrilden

It skaai **astrilden** (*Estrilda*) omfiemet in groep lytse, tropyske fûgels út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarten fan it skaai wurde yn it Frysk ornaris oantsjut as **astrilden**. Se komme foaral foar yn Afrika besuden de Sahara yn sawol drûge savannes as fochtige gerslannen en boskrânen.

Astrilden binne bekend om harren fyn tekene fearrekleed, mei faak dwersstreekjes en opfallende reade aksinten, lykas op 'e stút, flanken of in streek troch it each. De measte soarten binne sosjaal en libje bûten de briedtiid yn lytse oant grutte kloften.

It binne lytse fûgels fan meastentiids 9 oant 11 sintimeter lang. De snaffel is koart en kegelfoarmich (faak read of swart), in slank lichem mei in faak fyn streke fearrekleed. Der is ornaris mar in lyts ferskil tusken mantsjes en wyfkes.

Astrilden libje benammen fan gerssied en yn 'e briedtiid ek fan lytse ynsekten. It nêst is bolfoarmich mei in yngong oan 'e sydkant. By guon soarten komt ek it ferskynsel fan in skynnêst foar, in nêst boppe it echte nêst om nêstrôvers te ferrifeljen.

It ferspriedingsgebiet leit yn West-, Sintraal- en East-Afrika mei in oantal soarten ek yn súdlik Afrika.

## Taksonomy
De taksonomy fan it skaai *Estrilda* is yn beweging. Ut molekulêr ûndersyk die bliken dat it tradisjonele skaai **Estrilda** net yn alle gefallen in natuerlike (monofyletyske) groep foarmet. In oantal soarten ferhûze de lêste jierren nei oare skaaien (lykas *[[Glaucestrilda]]*) of waarden opwurdearre as aparte soarten.

## Soarten
Lavindelastrild

De **lavindelastrild** (*Glaucestrilda caerulescens*, synonym: *Estrilda caerulescens*) is in lytse fûgel út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarte komt fan oarsprong út West-Afrika en stiet bekend om syn karakteristike griisblauwe kleur.

## Ferskining
De lavindelastrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien fyn blaugriis, dêr't de fûgel syn namme oan tanket. De stút en de boppesturtfearren binne opfallend donkerread oant wynread. In smelle, donkere eachstreek rint fan 'e snaffel troch it each. De snaffel is donkergriis oant swartich mei faak in readeftige basis. Oan 'e sydkanten fan 'e búk sitte faak in pear hiele lytse, wite puntsjes.

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn in breed gebiet yn 'e Sahel en de dêrop oanslutende savannes fan West-Afrika, fan Senegal en Gambia yn it westen oant it noarden fan Kameroen en de Sintraal-Afrikaanske Republyk yn it easten. Se hâlde fan drûge savannes mei toarnstrûken, mar wurde ek sjoen yn tunen en lânbougebieten. Troch de fûgelhannel binne der ek ferwyldere populaasjes op Hawaï.

## Ekology
De lavindelastrild libbet yn lytse groepen of yn pearkes. It binne tige beweechlike fûgels dy't it leafst yn de tichte begroeiïng bliuwe. Se ite foaral lyts gerssied, mar ek wylde beien en ynsekten lykas lytse krobben en termiten, benammen yn 'e briedtiid.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. De populaasje wurdt as stabyl beskôge.

## Systematyk
De fûgel waard yn 1817 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de Frânske ornitolooch Louis Pierre Vieillot ûnder de namme *Fringilla caerulescens*. De soarte ferhûze letter nei it skaai *Estrilda* en wer letter nei it nije skaai *Glaucestrilda*.

De wittenskiplike namme is ôflaat fan it Latynske *caeruleus*, wat "blau" betsjut. De nije skaainamme *Glaucestrilda* komt fan it Grykske *glaukos* (griisblau).

## Avikultuer
Yn 'e avikultuer is de lavindelastrild in populêre fûgel fanwegen syn prachtige kleur en libbene aard. Se binne frijwat tier wat dieet en nêstbou oanbelanget en hawwe ferlet fan in soad dierlike aaiwiten (ynsekten) om harren jongen grut te bringen.
Jiskegrize astrild

De **jiskegrize astrild** (*Glaucestrilda thomensis*, synonym: *Estrilda thomensis*) is in lytse fûgel út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De fûgel komt foar yn it súdwesten fan Afrika.

## Ferskining
De jiskegrize astrild wurdt likernôch 10 sintimeter lang. It fearrekleed is oer it algemien laai-griis (jiskekleurich). It meast opfallende skaaimerk is de reade kleur op 'e flanken, de stút en de boppesturtfearren. Der rint in smelle, swarte streek fan 'e snaffel troch it each. De snaffel is swartich mei faak read by de basis. Hy liket in soad op de lavindelastrild, mar de jiskegrize astrild hat mear read op 'e flanken.

De fûgel hat in frij beheind ferspriedingsgebiet yn it súdwesten fan Afrika. Hy komt foar yn it westen fan Angoala en it uterste noardwesten fan Namybje (benammen yn de Kunene-regio). Se hâlde fan drûge gebieten mei toarnige strûken, savannes en de begroeiïng lâns rivieren.

## Ekology
De jiskegrize astrild libbet yn lytse groepen of yn pearkes. Se binne faak drok yn it gers of yn 'e strûken oan it foerazjearjen. It iten bestiet benammen út lytse gerssied en út en troch lytse ynsekten. Se wurde faak sjoen yn 'e buert fan wetter.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN klassifisearre as net bedrige (*Least Concern*), hoewol't tocht wurdt dat de populaasje yn oantal tebekrint. 

## Systematyk
De fûgel waard yn 1888 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de Portegeeske ornitolooch José Augusto de Sousa. De wittenskiplike namme *thomensis* is wat betiizgjend; it ferwiist nei it eilân Sao Tomee. Dy betizing komt om't derfan út gien waard dat it type-eksimplaar dêr wei kaam. Letter die bliken dat it in fersin wie en dat de fûgel fan it fêstelân út Angoala kaam.
Griisblauwe astrilden

It skaai **griisblauwe astrilden** (*Glaucestrilda*) omfiemet in lytse groep fan trije soarten tropyske fûgels út de famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*). De soarten fan it skaai komme foar yn Afrika besuden de Sahara.

Karakteristyk foar it skaai is it oerhearskjende griisblauwe of sulvergrize fearrekleed, dat ôfwykt fan it mear brúngrize fearrekleed fan in soad oare astrilden. Alle trije soarten hawwe opfallende reade kleuren op 'e stút, de sturt of de flanken en in donkere eachstreek.

## Taksonomy
It skaai *Glaucestrilda* waard al yn 1837 ynfierd troch William John Swainson, mar de soarten waarden foar in hiel skoft ûnderbrocht yn it grutte skaai fan 'e astrilden (*Estrilda*). Op grûn fan resint fylogenetysk ûndersyk wurde de trije soarten no wer as in apart, nau besibbe skaai beskôge. Se foarmje no in  monofyletyske groep yn 'e famylje fan 'e prachtfinken.

## Soarten
Ely (bibelsk persoan)

**Ely** (Hebriuwsk: עֵלִי) is in bibelsk persoan út it Alde Testamint. Hy wie de hegepryster fan 'e tabernakel yn Sjilo en ien fan 'e lêste rjochters fan Israel. Ely is foaral bekend as de mentor fan 'e profeet Samuël.

## Libben en amt
Ely tsjinne fjirtich jier lang as rjochter oer it folk fan Israel. Syn wenplak wie Sjilo, dat yn dy tiid it religieuze sintrum fan it lân wie omdat de Arke fan it Ferbûn dêr stie. Ely spile in wichtige rol yn it ferhaal fan Hanna, dy't yn Sjilo om in bern bea. Ely seach har bidden en tocht earst dat hja dronken wie, mar doe't hja har ferhaal die, seinige er har. Ut dat gebed waard Samuël berne, dy't letter troch Hanna oan God wijd waard en troch Ely grutbrocht waard.

## De fal fan syn hûs
Hoewol't Ely sels in from man wie, hie hy twa soannen, Chofny en Pinechas, dy't as prysters misbrûk makken fan harren macht. Hja stellen dielen fan 'e offers en misdroegen harren foar de froulju oer dy't by de tabernakel kamen. Ely bestrafte syn soannen wol, mar hy grypte net hurd genôch yn. Dêrom krige er fan in profeet te hearren dat syn skaai it prysterskip ferlieze soe. Letter krige ek de jonge Samuël in boadskip fan God oer it oardiel oer it hûs fan Ely.

## De dea fan Ely
De profesije kaam út doe't der oarloch wie tsjin 'e Filistinen. De twa soannen fan Ely sneuvelen yn 'e striid en de Arke fan it Ferbûn waard troch de fijân rôve. Doe't in boade it nijs yn Sjilo brocht, foel de 98-jierrige Ely, dy't al blyn wie fan 'e stoel, briek syn nekke en stoar. Ely hie fjirtich jier rjochter oer Israel west. Syn pakesizzer Ikabod waard koart dêrnei berne, waans namme "de eare is fuort" betsjut, ferwizend nei it ferlies fan 'e Arke.
Chofny en Pinechas

**Chofny** (ek wol skreaun as Hofny) en **Pinechas** (Pinehas) wienen bibelske persoanen út it Alde Testamint. Hja wienen de soannen fan 'e hegepryster Ely en hja tsjinnen beide as prysters yn it hillichdom fan Sjilo.

## Misdragings
Chofny en Pinechas wurde yn de Bibel beskreaun as manlju sûnder earbied foar de Heare. Hja misbrûkten harren prysterskip troch it bêste fleis fan 'e offers foar harren sels te hâlden, noch foardat it fet foar God ferbaarnd wie. As de minsken wegeren mei te wurkjen, dan namen hja it mei geweld. Ek makken se har skuldich oan seksueel misbrûk fan 'e froulju dy't by de yngong fan 'e tabernakel tsjinnen. Harren heit Ely bestrafte harren wol mei wurden, mar hy pakte se net hurd genôch oan en sette harren net út it amt. Dêrtroch waard it hiele hûs fan Ely troch God feroardiele.

## Dea en oardiel
Troch in godspraak fan in ûnbekende profeet en letter mei in iepenbiering fan God oan 'e jonge Samuël waard de ûndergong fan 'e bruorren oansein. God makke bekend dat hja beide op 'e selde dei stjerre soene as teken fan it oardiel.

Yn in oarloch tsjin 'e Filistinen besleaten de bruorren om de Arke fan it Ferbûn út Sjilo nei it slachfjild te bringen, yn 'e hope dat God harren sa de oerwinning jaan soe. Dat die lykwols gjin fertuten: Israel waard ferslein, de Arke waard bútmakke troch de Filistinen en sawol Chofny as Pinechas kamen by dy slach by Eben-Haëzer om it libben.

## Neiteam
Doe't it berjocht fan 'e dea fan 'e bruorren en de rôf fan 'e Arke troch in boade oan 'e 98 jier âlde Ely ferteld waarde, foel dy fan 'e skrik fan 'e stoel en briek dêrby de nekke. De frou fan Pinechas wie op dat stuit swier en mei't hja al dat ûnheil hearde setten by har de fleagen yn. Hja joech berte oan in soan, neamde dy jonge Ikabod en stoar dêrnei. In oare soan fan Pinechas, Achitûb, wurdt letter neamd as de heit fan 'e pryster Achimelek.
Baja California (steat)

**Baja California** of **Nederkalifornje** is de meast noardwestlike steat fan Meksiko. De steat leit op 'e noardlike helte fan it skiereilân Baja California. It grinzget yn it noarden oan 'e Feriene Steaten (Kalifornje), yn it easten oan de Golf fan Kalifornje (mei oan de oare kant de steat Sonora), yn it suden oan Baja California Sur en yn it westen oan 'e Stille Oseaan. De steat hat in oerflak fan 71.450 km² en telt 3.769.020 ynwenners (2020). De haadstêd is Mexicali, mar de grutste stêd is de grinsstêd Tijuana.

## Skiednis
It gebiet waard oarspronklik bewenne troch ferskate lânseigen groepen lykas de Kumeyaay en de Cocopah. Yn 'e koloniale tiid besochten de Spanjerts ferskate kearen om delsettings te stiftsjen, mar dat slagge lang om let mei de jezuïtemissy's. Nei de Meksikaansk-Amerikaanske Oarloch (1846-1848) bleau it skiereilân by Meksiko, wylst it noardlike diel fan it âlde Kalifornje nei de Feriene Steaten gie. Baja California krige op 16 jannewaris 1952 formeel de status fan steat. Sûnt dy tiid is de befolking hurd groeid troch de yndustrialisaasje en de hannel mei it buorlân.

## Geografy

De geografy fan Baja California is tige fariearre. Yn 'e midden fan 'e steat rint de Sierra de Juárez en de Sierra de San Pedro Mártir. De heechste pyk is de Picacho del Diablo (3.096 meter). Oan 'e westkant fan 'e bergen hearsket in mediterraan klimaat, wylst yn it easten, by de grins mei Sonora, in woastynklimaat hearsket. De delling fan Guadalupe (Valle de Guadalupe) is ferneamd om syn wyngerts. Dêr wurdt it grutste part fan 'e Meksikaanske wyn produsearre.

## Bestjoerlike yndieling
Baja California is op it stuit ferdield yn 7 gemeenten (*municipios*): Ensenada, Mexicali, Tecate, Tijuana, Playas de Rosarito, San Quintín en San Felipe. De lêste twa gemeenten binne net lang lyn ôfsplitst fan Ensenada en Mexicali om it bestjoer op it plattelân en oan 'e kust te ferbetterjen. De gûverneur fan 'e steat wurdt foar in perioade fan seis jier keazen en residearret yn Mexicali.

## Befolking

Fan 'e befolking libbet it grutste part yn 'e stêden Tijuana en Mexicali. Troch de lokaasje oan 'e grins is der in konstante stream fan minsken út oare dielen fan Meksiko en ek út it bûtenlân wei. Dat soarget foar in dynamyske en multykulturele maatskippij. 

## Toerisme
De steat lûkt in soad besikers út de Feriene Steaten. Tijuana is ferneamd om kultuer en in brûzjend nachtlibben. Ensenada is in wichtige havenstêd en in populêre stop foar cruiseskippen. Foar natoerleafhawwers binne de nasjonale parken yn 'e bergen en it strân fan Rosarito wichtige trekpleisters. De Valle de Guadalupe is de lêste jierren útgroeid ta in wrâldferneamde lokaasje foar wynpriuwerij.
Fjoerfinkje

It **fjoerfinkje** (*Lagonosticta senegala*) is in lyts Afrikaansk fûgeltsje yn 'e famylje fan 'e prachtfinken (*Estrildidae*).
## Ferskining
It fjoerfinkje wurdt likernôch 10 sm lang. It mantsje is opfallend read fan kleur, mei brúnere wjukken en in ljochtere, rôzereade snaffel. Op 'e flanken hat er hiele lytse wite stipkes en syn sturt is read by de basis en brún oan  'e ein. It wyfke is benammen brúnich fan kleur, mar sy hat wol in reade stút en in reade streek fan 'e snaffel oer it each. Beide geslachten hawwe in giele eachring.

## Fersprieding en systematyk
It fjoerfinkje komt foar yn grutte dielen fan Subsaharaansk Afrika. De soarte fielt him thús op drûge savannes, iepen lânskippen mei strûken en ek faak tichteby minsklike delsettings en tunen.

Der wurde seis ûndersoarten ûnderskieden:

* *L. s. senegala* (Linnaeus, 1766) – nominaatfoarm – Mauretaanje, Senegal en Gambia oant west- en sintraal Nigearia.
* *L. s. rhodopsis* ( Heuglin , 1863) – eastlik Nigearia, noardlik en sintraal Kameroen en súdlik Tsjaad oant Sûdan, westlik Eritreä en westlik Etioopje.
* *L. s. brunneiceps* (Sharpe , 1890) – sintraal Etioopje en súdeastlik Sûdan.
* *L. s. somaliensis* (Salvadori , 1894) – súdeastlik Etioopje en súdlik Somaalje.
* *L. s. ruberrima* (Reichenow , 1903) – Demokratyske Republyk Kongo, Uganda en westlik Kenia oant noardeastlik Angoala, noardeastlik Sambia en noardlik Malawy.
* *L. s. rendalli* (Hartert , 1898) – súdlik Angoala oant Mozambyk, súdlik oant Súd-Afrika.

## Hâlden en dragen
Fjoerfinkjes binne tige sosjale fûgels dy't faak yn lytse groepen of pearkes sjoen wurde. Se sykje harren iten benammen op 'e grûn en ite foaral lyts gerssied en ynsekten (lykas termiten). It nêst is in rûn bousel fan gers en fearkes, faak ferstoppe yn in strûk of somtiden sels yn 'e dakken fan huzen. It wyfke leit meastentiids trije oant seis wite aaikes.

## Status
De soarte hat in ekstreem grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. Dêrom klassifisearret de IUCN de fûgel as net bedrige (*Least Concern*).
## Avikultuer
Yn 'e avikultuer is it fjoerfinkje in populêre fûgel om't se freonlik binne foar oare fûgels en har maklik oanpasse yn in mienskiplik fûgelhok. Se hawwe wol ferlet fan waarmte en beskerming tsjin wyn.