open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amerikaanske sulvermiuw

De **Amerikaanske sulvermiuw** (*Larus smithsonianus*) is in fûgelsoarte yn it skaai miuwen (*Larus*) út de famylje seefûgels (*Laridae*).

## Beskriuwing

In folwoeksen Amerikaanske miuw hat in lingte fan 53 oant 65 sm en in spanwiidte fan 120 oant 150 sm. Oer it algemien liket de fûgel in hiel soad op 'e gewoane sulvermiuw en oant net lang lyn waard de fûgel ta deselde soarte rekkene. 

Yn it briedkleed binne de kop, hals en ûnderkant suver wyt. De iris is ljocht, de orbitale ring oranjegiel lykas ek de snaffel, dy't in read plak hat. Se ha lykas de sulvermiuw in grize mantel, rôze poaten en likernôch itselde formaat. 

Jonge fûgels dogge der fjouwer jier oer om in folslein folwoeksen fearrekleed te berikken. Yn dy tiid geane se troch ferskate fearrestadia en kinne se tige fariabel fan uterlik wêze. Se bine lykwols dúdlik oars mei harren donkerder fearren en hielendal swarte sturt. De kop en siden fan it lichem binne mear effen donkerbrún en net sa strekerich lykas by jonge sulvermiuwen. De rop is fergelykber mei dy fan 'e sulvermiuw, mar rapper en helderder.

## Taksonomy
Genetysk ûndersyk wiisde út dat de Amerikaanske sulvermiuw mear besibbe is mei de Amerikaanske miuwesoarten lykas de grutte sjouwerman (*Larus hyperboreus*), de lytse sjouwerman (*Larus glaucoides*) en de prêrjemiuw (*Larus californicus*) as mei de gewoane sulvermiuw.

## Fersprieding

De Amerikaanske sulvermiuw wurdt yn Noard-Amearika fan sintraal Alaska oant Newfoundland en de Grutte Marren oantroffen. It is in seldsume dwaalgast yn Jeropa, mei meldingen yn Noarwegen, Denemark, Frankryk, Grut-Brittanje, Ierlân, Spanje, Portegal, Nederlân en Poalen.

Fûgels binne it hiele jier oanwêzich yn súdlik Alaska, de Grutte Marren en it noardeasten fan 'e Feriene Steaten, mar de measte fûgels oerwinterje súdlik fan it briedgebiet oant yn Meksiko, mei lytse oantallen dy't Hawaï, Midden-Amearika en de West-Yndyske Eilannen berikke

## Status
De soarte waard frij seldsum yn 'e 19e iuw doe't der op jage waard foar de aaien en fearren. Sûnt de jierren 1930 oant de jierren 1960 namen de oantallen rap ta troch beskerming tsjin jacht, mear ôfeart fan fiskerij om fan te fretten en minder konkurrinsje fan oare jagers op lytse fisken en ynvertebraten, om't minsken konkurrinten lykas grutte fisken en walfisken weifisken en op seehûnen jagen. De groei flakke yn 'e jierren 1970 ôf.

De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar der wurdt tocht dat de oantallen ôfnimme, mar net sa bot dat de soarte as bedrige beskôge wurdt. De IUCN kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2018). De wrâldwide populaasje wurdt op 430.000–520.000 fûgels rûsd. De IUCN nimt lykwols de Eastsibearyske miuw en de Mongoalske miuw yn 'e beoardieling op.
Pontyske miuw

De **Pontyske miuw** (*Larus cachinnans*) is in fûgel út de famylje seefûgels (*Laridae*). Earder waard de soarte as in ûndersoarte beskôge fan 'e sulvermiuw (*Larus argentatus*), mar de taksonomyske status fan 'e Pontyske miuw is net sûnder strideraasjes.

## Skaaimerken

De fûgel wurdt likernôch 54 sm lang en hat in spanwiidte fan 123 oant 148 sm. De snaffel is trochstrings wat smeller as die fan 'e sulvermiuw. Ek hat er langere poaten en langere wjukken. Syn poaten binne bleek rôze oant gieleftich. De rêch en de wjukken binne ljochtgriis, de bûtenste fearren fan 'e wjukken ha meast dúdlike wite einen en in wite "tonge" dy't yn it swart fan 'e haadpinnen trochrint. 

Pontyske miuwen ha in soad fan sulvermiuw en de gielpoatmiuw en der is ûnderfining nedich om de fûgel mei wissens te ûnderskieden, fral as it giet om ûnfolwoeksen fûgels bûten it briedgebiet. Om mei wissens fêst te stellen dat it om in Pontyske miuw giet, moatte der meardere diagnotyske details fêststeld wurde. 

## Taksonomy
De Pontyske miuw heart ta in groep, dy't troch de ornitologen it grutte silvermiuwekompleks neamd wurdt. Yn dat kompleks sitte ferskillende ljochtgrize miuwen, lylas de sulvermiuw, de gielpoatmiuw (*Larus michahellis*) en in pear eastlike foarmen. De grinzen tusken de soarten binne net skerp en soargje foar in soad diskusje ûnder ornitologen. Dêrnjonken kinne se ek hybridefoarmen ûntwikkelje, itjinge it ûnderskieden noch dreger makket. 

## Fersprieding
Earder waard tocht dat de Pontyske miuw allinnich briede yn it gebiet om 'e Kaspyske See hinne en eastlik oant Transbaikal. Letter waard ûntdutsen dat de soarte ek briedt yn Poalen en Dútslân en eastlik oant de Balkasjmar en de meast westlike dielen fan Sinkiang. Guon fûgels migrearje en oerwinteringsgebieten lizze oan 'e súdeastkust fan Sina, om de Perzyske Golf hinne en yn 'e kustkriten fan Pakistan, oan 'e Reade See, oan 'e kusten fan Turkije, sawol yn it noarden rjochting de Swarte See as yn súdwestlike rjochting de Middellânske See, en oan 'e kusten fan Noard-Europa, fral dy fan Nederlân, Denemark, Dútslân en Poalen.

### Nederlân
De Pontyske miuw wie earder in wintergast yn Nederlân, mar sûnt 2014 briedt de fûgel ek yn Nederlân yn 'e Iselmar op 'e Kreupel. Fral sûnt 2019 nimt it oantal briedgefallen foars ta. Hjoed-de-dei kin de fûgel yn it hiele lân sjoen wurde oan 'e rivieren, rânemarren en by stêden en oan 'e kusten. 

## Status

De Pontyske miuw hat in grut ferspriedingsgebiet en wurdt troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2018) klassifisearre. De Europeeske populaasje wurdt op likernôch 108.000 oant 175.000 folwoeksen fûgels rûsd (BirdLife International 2015). Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte tanimme. De fûgel hat in soad te lijen fan lytse oaljeloazingen lykas yn Azerbeidzjan, mar de ympakt dêrfan op 'e ûntwikkeling fan 'e populaasje is net grut.
De Waal (Teksel)

**De Waal** (Nederlânsk: *De Waal*; Tekselsk: *De Wéél*) is in doarp in de gemeente Teksel in de provinsje Noard-Holland.

De Waal is it lytste doarp fan Teksel. It bestie al ein 12e iuw; de namme tsjut grif op de Alderheljenfloed, dêr't Teksel ek in eilân troch wurden wie. Dêrnei hat it doarp oant 1613 oan see lein, oant de oanlis fan de polder Waal en Burch. Sûnt leit it doarp midden op it eilân. De tsjerke fan it doarp stie op in terp, oant de tsjerke by de Opstân fan de Georgjers fernield waard. Yn 1952 is der lykwols in nijenien boud. 

Tichtby it doarp wie eartiids de Sommelkesberch, dêr't de mytyske Sommelkes nachts dûnsen, oant de hichte yn 1777 ôfgroeven waard.

## Galery

Texel - De Waal - Hogereind - View SW on Church & Newly restored wall around the Terp I.jpg|Herfoarme tsjerke, mei muorre fan de terp
File:De Waal - Sculptuur 'Het Spel' van Marijn Koenen Gorter op de hoek van het Hogereind en de Sommeltjesweg.jpg|Stânbyld 'It spul' troch Marijn Koenen Gorter
Texel - De Waal - Hogereind - View NNE.jpg|Hegerein, nei it easten
File:De Waal sculpture - Texel 2017 - 2.jpeg|Stânbyld fan de *Sommelkes*
Aailânske Gat

It **Aailânske Gat** (*Eierlandse Gat*) is it seegat tusken Teksel en Flylân. Op it smelst is it seegat sa'n 2km wiid, en op syn djipst sa'n 20m. It rint fan de Aailânske Grûnen yn de Noardsee yn twa slinken - oan de noardkante it Ingelskman Gat en oan de súdkante it Robbegat.

It wetter ûntstie yn de 13e iuw tusken it hjoeddeiske Flylân en it Aailân, dêr't it lêste in selsstannich eilân by waard.
Marsdjip

**Marsdjip** is it seegat tusken De Helder en Teksel.

Teksel wie earder lânfêst, mar by de Alderheljenfloed fan 1170, waard it Marsdjip de skieding fan Teksel mei it fêstelân. Lykwols hat it wetter yn it ferline in stik wider west. Mei it fersânen fan it Spanjertsgat yn 1749, woeks de sânplaat de Hors fêst oan Teksel , en mei fierdere heakfoarming rekke ek it Nije Gat yn de 20e iuw fersâne en waard sadwaande ek Unrêst fêstelân.
U-motor

De **U-motor** is in type ferbrâningsmotor mei as skaaimerk dat de silinders yn in U-foarm njonken inoar steane, ferlykber mei de V-foarm fan de silinders en de (iennige) krûkas yn in V-motor. Dit type motor ûntstiet as twa linemotors gearfoege en ûnderling ferbûn wurde.

U-motors binne tige seldsum, om't se swierder binne as in fergelykbere V-motor mei deselde silinderynhâld. Se hawwe lykwols it foardiel fan in bettere lykwicht tusken frije traachheidskrêften en -mominten. Foar fabrikanten is de wichtichste reden om dochs in U-motor te ûntwikkeljen it feit dat dy yn in soad ûnderdielen gelyk wêze sil oan in al besteande linemotor. Sawol yn de produksje as yn it op foarried hâlden fan ûnderdielen makket dat ferskil.

De earste U-motor wie, ynsafier bekend, de yn 1915-1916 boude fleanmasinemotor, de Bugatti U-16. Guon diselmotors foar lokomotiven waarden boud as U-motors troch Sulzer út Winterthur yn Switserlân.  Sy ûntwikkelen in searje disel U12-motors (de "LD-searje" en ek de lettere "LDA-searje") yn 'e jierren '30, dy't mear as 50 jier produsearre waarden.

In oar foarbyld fan dit type motor is de sechtjinsilindermotor makke troch Bugatti foar syn Type 45 (1929-1930). Bugatti sels hat der mar twa fan makke, mar yn lisinsje binne der 40 boud troch de Amerikaanske firma Duesenberg en in ûnbekend oantal troch de Frânske firma Breguet Aviation. Beide lisinsjehâlders woene de motor brûke foar fleantugen.

It Frânske automerk Matra hat yn 1974 noch in prototype boud fan harren Bagheera sportwein foarsjoen fan in 2,6 liter-U 8-motor. Dy motor wie opboud út twa fjouwer linemotors fan de Simca Rallye 2, mei-inoar ferbûn mei kettingen. Troch de oaljekrisis is dizze Bagheera lykwols nea yn produksje gien. De bekende, mar net mear besteande, motorfytsfabrikant Ariel boude de Ariel Square Four, mei fjouwer silinders op twa krukassen.
Maaike de Wilde

**Maaike Lummigje de Wilde** (Oerterp, 3 jannewaris 1943) is in eardere Fryske ûnderwizer, akteur en sjongster. 

Se song benammen Fryske lieten. Wurke ek tegearre mei Roel Slofstra, û.o. op de elpee *In spyltuech bin ik*. Yn 1969 en 1971 wurke se mei oan telefyzjeopnamen fan de NCRV foar in programma mei lieten fan Fedde Schurer. Teffens hat se in skoft by Tryater spile.

Se is in dochter fan komponist Harm de Wilde dy't ek lieten foar har skreaun hat.

Anno 2016 wenne se yn Sutfen en earder yn Sint-Nyk.

## Keppeling om utens
* discogs.com
Jiskemiuw

De **jiskemiuw** (*Larus heermanni*) is in fûgel yn it skaai miuwen (*Larus*) út de famylje seefûgels (*Laridae*).

## Skaaimerken

Jiskemiuwen binne middelgrutte miuwen fan 43 oant 49 sintimeter lang en in spanwiidte fan 117 oant 124 sintimeter. Se binne tige ûnderskiedend fan oare soarten yn it skaai en ha in donker lichem mei in wite kop. De boppedielen binne griisbrún en de fûgel is ûnder griis en de griisswarte sturt- en wjukfearren binne dúdlik mei in wyt puntsje oan 'e ein. De snaffel is helder read, faak mei in swarte tip, wylst de poaten swart binne en de iris donkerbrún is mei in reade orbitale ring deromhinne. Bûten it briedseizoen is de kop griizich of hat er brúnige strepen. Jonge fûgels binne effen brún en ha oant de twadde winter in bleekrôze snaffel mei in donker ein.

## Fersprieding
De fûgel briedt op eilannen foar de kust fan West-Meksiko en Kalifornje. it grutste part fan 'e wrâldpopulaasje briedt op ien eilân, Isla Rasa, dat yn 1964 útroppen waard as reservaat. Winterdeis migrearret er sa fier noardlik as Britsk-Kolumbia, Kanada, en sa fier súdlik oant Gûatemala. De fûgel wurdt monotypysk behannele, itjinge betsjut dat er net ferdield is yn ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
 
De jiskemiuw briedt yn tichte koloanjes op rotskusten en rotsige eilannen. Hy leit twa of trije grize aaien mei donkergrize en brune plakjes. De jiskemiuw stelt somtiden iten fan oare seefûgels, benammen fan brune pilekanen, dêr't er faak mei sjoen wurdt. It iten bestiet út lytse fisken, ynvertebraten, hagedissen, ynsekten, ôfeart en ies.

## Status
Jiskemiuwen binne net bysûnder seldsum en it is net dúdlik oft de populaasje ôfnimt of net, mar om't it ferspriedingsgebiet tige beheind is, mei 90% fan 'e wrâldpopulaasje dy't op ien eilân briedt, is der in heech risiko dat de soarte yn 'e takomst bedrige wurde kin. De soarte is tige kwetsber foar in katastrofale stoarm en natuerfenomenen lykas El Niño. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as hast bedrige (*Near Threatened*, 2020).
Perûviaanske miuw

De **Perûviaanske miuw** (*Larus belcheri*) is in Súd-Amerikaanske fûgel yn 'e famylje miuwen (*Larusidae*). De fûgel wurdt oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan tusken Ekwador oant Sily oantroffen. De soarte is seldsum, mar de populaasje wurdt beskôge as net bedrige.

## Ferskining

De Perûviaanske miuw is in middelgrutte miuw (49 sintimeter lang) mei in swarte mantel, wite kop en ûnderkant, in swarte bân op 'e fierder wite sturt en in giele snaffel mei in readswarte punt. Bûten it briedseizoen hat er in brúnswarte kop en in wite eachring. De poaten binne giel en it each is swart. De wittenskiplike namme fan 'e fûgel betinkt de Britske ûntdekkingsreizger Sir Edward Belcher, dy't ûndersyk die oan 'e Súd-Amerikaanske Stille Oseaankust. 

## Fersprieding
De Perûviaanske miuw libbet yn 'e Humboldtstream yn Perû en Sily en komt ek foar yn Ekwador. De fûgel waard earder as deselde soarte behannele as de Argentynske miuw (*Larus atlanticus*), dy't oan 'e Atlantyske kust fan Súd-Amearika briedt. Se wurde lykwols no troch alle liedende taksonomyske autoriteiten fan 'e wrâld as aparte soarten beskôge. De soarte is monotypysk, wat betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.

## Status

De wrâldpopulaasje fan 'e Perûviaanske miuw wurdt op lytser as 10.000 fûgels rûsd, mar om't de soarte yn oantal troch minder predaasje tanimt en it ferspriedingsgebiet relatyf grut is, wurdt de fûgel net as bedrige beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (Least Concern, 2018).
Mongoalske miuw

De **Mongoalske miuw** (*Larus mongolicus*) is in fûgel yn it skaai miuwen (*Larus*) út de famylje seefûgels (*Laridae*).

## Taksonomy
De soarte waard earder as in ûndersoarte fan 'e sulvermiuw, Amerikaanske sulvermiuw, Eastsibearyske miuw beskôge, mar resinte stúdzjes joegen oanlieding om de Mongoalske miuw as in aparte soarte te behanneljen. Genetysk ûndersyk toande oan dat de Mongoalske miuw mooglik fan 'e Kamtsjatkamiuw of de Eastsibearyske miuw stamt, dy't nei in eastlike útwreiding isolearre rekke. Sûnt 2024 erkenne de Ynternasjonale Uny fan Ornitologen en eBird/Clements de fûgel as in aparte soarte.  

## Beskriuwing

De Mongoalske miuw is in middelgrutte miuw fan 56 oant 68 sintimeter mei in spanwiidte fan 137 oant 145 sintimeter. Hy liket in soad op 'e Pontyske miuw, mar is grutter en hat in follere kop en in stompere snaffel. De boppedielen binne ek donkerder mei in brede wite efterkant oan 'e wjukken en mear swart op 'e wjukpunt. Yn ferlikening mei de Eastsibearyske miuw hat it winterkleed fan 'e Mongoalske miuw ûnder oaren in minder streke kop.

## Fersprieding
De Mongoalske miuw briedt fan it súdeastlike Altai-berchtme oant de Baikalmar, Mongoalje, noardeastlik Sina en Koreä. De fûgel oerwinteret benammen oan 'e kust fan East-Aazje fan Japan en Hongkong oant Taiwan en ek yn it binnenlân oan 'e Jangtse.

## Status
De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) hat de bedrigingsstatus fan 'e soarte noch net beöardiele, om't dy de fûgel noch net erkend as in aparte soarte.
Viola Holt

**Viola Holt-van Emmenes** (De Haach, 5 augustus 1949 - Muiderberch, 6 novimber 2025) wie in Nederlânsk telefyzjepresintatrise.

## Wurkpaad
Holt begûn op 17-jierrige leeftiid as omropster by de AVRO. Yn 1989 presintearre se it programma De 5 Uur Show mei Dieuwertje Blok, Catherine Keyl, Myrna Goossen en Maya Eksteen. Sy bleaune net lang ferbûn oan de show, mar Holt bleau oant de lêste útstjoering yn 1998.

Yn 1999 presintearre Holt in nije ferzje fan it programma Klasgenoten. Dat bleau by ien seizoen, omdat it programma neffens  RTL 4 in te âlde doelgroep oanluts. Yn de jierren dêrnei presintearre Holt noch ferskate telefyzjeprogramma's, mar besleat de fokus te lizzen op oare projekten.

Viola Holt ferstoar op 6 novimber, hommels yn 'e âldens fan 76 jier.

## Ferskaat
* De Playboy út 1984 dêr't Holt yn stie, is oant op de dei fan hjoed de bêstferkochte Playboy ea.
* Yn septimber 2007  befêstige se yn De Telegraaf dat se yn har begjinjierren by de NOS as omropster in relaasje hân hie mei Joop van Zijl.
De Hors

**De Hors** wie in sânplaat súd en west fan Teksel. Foar 1749 wie it in loslizzende plaat, skieden fan de fêstewâl fan it eilân troch it Spanjertsgat. Trochdat hieltiid mear sân fêstholden waard troch de plaat waaks dy yn dat jier fêst. Dêrmei wie fan it Spanjertsgat allinnich in dea ein oer: De Mokbaai. It oanwinnen fan it sân hold lykswols net op: Op de De Horst foarmen harren hieltiid mear dúnen, en yn de 20e ieu woeks in fierdere plaat, de Unrêst, oan De  Hors fêst.
Unrêst

De **Unrêst** wie in grûn yn de Noardsee dy't earst yn de 19e iuw ta in sânplaat waard. Begjin 20e iuw woeks de plaat lykwols fêst oan de súdkant fan Teksel. Oant dan wie it Nije Gat de skieding, mar yn de rin fan dy iuw woeks Unrêst fêst oan de De Hors-kant fan in eilân, en foarme in nij lang sânstân foar Teksel. Lykwols hie dat foar de Hors earder ek sa west, wylst har dêr letter dunen op foarmen.

Mei't Teksel sa nei it súden ta heakfoarming hân hat, is it ûnwis wat barre sil mei it Mûngat: De slinke fan it Marsdjip dêr't Teksel troch skieden wurdt fan de Noarderheaks, soe lykas de oare gatten fersâne reitsje kinne, mar of dat wier barre sil, stiet noch net fêst.
Alderheljenfloed (1532)

De **Alderheljenfloed fan 1532** wie fan 31 oktober oant 2 novimber 1532. De oerstreaming wurdt beskôge as de tredde Alderheljenfloed.
De stoarmfloed oerstreamde grutte partenen fan 'e Belgyske, Nederlânske, Dútske en Deenske kusten.

Grutte parten fan Hollân en Utert bleaune lang ûnder wetter stean. Parten fan Seelân strûpten ûnder en bleaunen ûnder wetter oant de grutte ynpolderingen. Sint Philipsland, in polder dy't al meardere kearen troch oerstreamingen troffen wie (koart nei 1511 en yn 1530) mar hieltyd wersteld wie trochdat de diken reparearre waarden, bleau dêrnei foar lange tiid ferlern.  De diken waarde net opnij opmakke, de skoarren waarden fannijs bedike yn 1645. Leafst tsien doarpen ferdwûne yn 'e weagen.

Yn Noard-Fryslân waarden Dithmarschen en Eiderstedt en de stêd Hamburch swier troffen. It Dútske waadeilân Nordstrand waard swier rekke, dêr ferdronken likernôch 1900 minsken, jong en âld. Yn East-Fryslân ferdwûnen de doarpen Osterbur en Ostbense.
Amerikaanske ûnwaarsfûgel

De **Amerikaanske ûnwaarsfûgel** (*Larus brachyrhynchus*) is in fûgel út 'e famylje miuwen (*Laridae*).

## Taksonomy
De soarte waard foar it earst beskreaun troch de Skot John Richardson yn 1831 as de *Larus brachyrhynchus*. Sûnt 1931 waard de soarte troch in soad autoriteiten as in ûndersoarte fan 'e gewoane ûnwaarsfûgel behannele, mar oaren erkenden dat it om twa ferskillende soarten gyng. Yn 2021 splitste de American Ornithologist's Union de fûgel op basis fan ferkillen yn genetika, fearrekleed, morfologyen rop wer yn twa aparte soarten op. Noch net elkenien folget de opsplitsing en behannelet de fûgel noch jimmeroan as in ûndersoarte fan 'e gewoane ûnwaarsfûgel. De Amerikaanske ûnwaarsfûgel is net ûnderferdield yn ûndersoarten.

## Beskriuwing

De Amerikaanske ûnwaarsfûgel hat in lingte fan 40–45 sm en in spanwiidte fan 100–120 sm. Hy is lytser as oare miuwen fan it skaai en hat in koartere snavel en langere wjukken. Syn wjukken lykje lang en smel yn flecht yn ferhâlding ta syn koarte bealchje. Yn it briedkleed hawwe folwoeksen fûgels in wite kop, bleke eagen omfieme troch in reade eachring, giele poaten en in snaffel sûnder markeringen. Winterdeis is de kop mei brune plakken, de eachring wurdt griiseftich en de snaffel wurdt doffer mei in swakke, donkere markearing. Yn 'e flecht is goed te sjen dat de swarte wjukpunten opfallend wite plakken ha. 

Jonge fûgels hawwe 3 jier nedich om it folwoeksen fearrekleed te krijen. Se binne oer it algemien brunich mei donkerbrune wjukpunten. 

## Fersprieding
 
De Amerikaanske ûnwaarsfûgel briedt yn Alaska en westlik Kanada eastlik oant noardwestlik Manitoba en súdwestlik oant súdlik Britsk-Kolumbia. De measte fûgels oerwinterje oan 'e kust fan 'e Stille Oseaan oant de Sacramento-delling en minder faak oant Baja California, de Noardlike Rockies en Ontario. It is in tige seldsume gast yn it easten fan Noard-Amearika en in swalker yn East-Aazje. 

## Status
De IUCN erkent de fûgel noch net as in soarte en dêrfandinne is de bedrige status noch net formeel fêststeld. De populaasje wurdt rûsd op 360.000 folwoeksen fûgels.
Ivoarmiuw

De **ivoarmiuw** (*Pagophila eburnea*) is in seefûgel út de famylje fan 'e miuwfûgels (*Larida*e). It is de iennige soarte yn it monotypyske skaai ivoarmiuwen (*Pagophila*).

## Skaaimerken
Ivoarmiuwen wurde 44 oant 48 sm en weage 525 oant 700 gram. In folwoeksen ivoarmiuw is maklik te determinearjen troch syn folslein wite fearrekleed, itjinge him ûnderskiedt fan oare miuwen. De soarte hat in wat lytsere, mear dowe-eftige bou as de miuwen (*Larus*). De snaffel is blauwich mei in giele punt en de poaten binne swart. 

Jonge fûgels hawwe in wat donkerder kop en in fariabel tal swarte plakken op harren fearren. It duorret twa jier foar jongen om harren folwoeksen fearrekleed te ûntwikkeljen. 

Ivory Gull - Pagophila eburnea - Ísmáfur.jpg|Earste jier 
Pagophila eburnea 2nd-w, Chatham-Kent, Ontario.jpg|Twadde jier

## Hâlden en dragen
De ivoarmeeuw briedt oan Arktyske kusten en op kliffen en leit ien oant trije oliifkleurige aaien yn in nêst op 'e grûn, dat beklaaid is mei moas of seewier. Hy briedt yn 'e simmer en leit ein juny of begjin july de aaien. De jongen fleane yn augustus út. De measte koloanjes binne lyts mei mar 5-60 pearkes, selden mear as 100 pearen.

Harren iten bestiet út ynvertebraten en fisk, mar ek út ôfeart en ies. De fûgel folget faak iisbearen en oare rôfdieren om te profitearjen fan 'e oerbliuwsels fan harren proai. Ek yt er iisbeare- en seehûnestront of seehûne-plasinta's.

## Fersprieding
De soarte briedt om 'e Arktyske Oseaan hinne, yn Grienlân, Noard-Amearika en Euraazje. It binne trekfûgels oer koarte ôfstannen, dy't oerwinterje oan 'e râne fan it pakiis. Jonge fûgels ha oanstriid om fierder te trekken as âldere fûgels. Guon fûgels fleane fierder nei it suden, mar se wurde tige selden yn West-Europa waarnommen. Yn Nederlân is de soarte mar in pear kear waarnommen.

## Status
De grutte fan 'e populaasje wurdt op 38.000-52.000 folwoeksen fûgels rûsd (2012). Yn Kanada is de soarte yn oantal rap ôfnommen. De Kanadeeske populaasje wie yn 'e iere jierren 2000 likernôch 80% leger as yn 'e jierren 1980. Ien fan 'e oarsaken kin yllegale jacht wêze, mar de wichtichste oarsaak fan 'e wrâldwide delgong fan 'e soarte is de opwaarming fan 'e wrâld. Ivoarmiuwen briede tichteby see-iis en it ferlies fan iis makket it lestich foar har om genôch iten te finen om de jongen te fuorjen. Dêrfandinne wurdt de ivoarmiuw op 'e Reade list fan 'e IUCN as hast bedrige (*Near Threatened*, 2018) klassifisearre.
Inkastirns

De **inkastirns** (*Larosterna inca*) is in fûgel út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) en de ûnderfamylje stirnzen (*Sterninae*). It is de iennige soarte yn it monotypyske skaai *Larosterna*.

## Kenmerken
De 39 oant 42 sm lange en 175 oant 200 gram swiere fûgel hat in opfallend effen donkergriis fearrekleed, fjoerreade poaten mei swimfluezen en in reade snaffel mei in giel fearreleas plak by de snaffel en in brune iris. Tige karakteristyk binne de wite fearkes dy't as in Salvador Dali-eftige snor fan 'e basis fan' e snaffel by de nekke lâns rint. De punten fan 'e sekundêre fearren en de trije binnenste primêre fearren binne wyt. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen.

De jonge fûgels binne nei it útkommen poarpereftich brún en wurde brúngriis foardat se it folwoeksen fearrekleed krije. De snaffels fan jonge fûgels binne ynearsten donker en hoarnkleurich en wurde stadichoan read lykas dy fan folwoeksen fûgels.

## Fersprieding
De inkastirns komt foar yn 'e Humboldtstream oan 'e westlike kusten fan Súd-Amearika (Sily, Kolombia, Ekwador en Perû).

## Hâlden en dragen
De fûgel jeit op fisk dy't flak ûnder it wetteroerflak swimme. Ek wurde se faak boppe jeiende seeliuwen en walfisken waarnommen, dêr't se profitearje fan itensresten en folgje yn grutte groepen somtiden de fiskersboaten. 

Se briede op smoute plakjes op rotsen by de kust. In lechsel bestiet út ien of twa aaien, dy't troch beide skaaien útbret wurde. Beide âlders bringe ek de jonge fûgels grut.

Inkastirnzen binne feitlik net migrearjend, mar guon reizgje bûten de briedtiid oer grutte ôfstannen.

## Status
It ferspriedingsgebiet fan 'e inkastirns is grut en dêrom is de kâns op útstjerren net sa grut. De populaasje wurdt op likernôch 150.000 fûgels rûsd en de oantallen nimme ôf. De fûgel hat lêst fan klimaatfenomenen lykas El Niño, dy't it briedsukses ferminderet, predaasje fan rotten en ferwyldere katten en de grutskalige fiskerij op ansjofisk. Dêrfandinne wurdt de soarte as hast bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN klassifisearre.
Spanjertsgat (Teksel)

It **Spanjertsgat** wie yn de jierren nei it ûntstean fan it eilân Teksel de koartste ferbining súdom. It streamde likernoch dêr't noch de Mokbaai leit . Yn 1749 waakste de sânplaat de Hors, súdlik en westlik fan it seegat lykwols fêst oan Teksel. Dêrmei, waard it Nije Gat de koartste ferbining súdom, om't dat de slinke bûtenom de Hors wie. Oarekant dêrfan foarme him de Unrêst.
Miuwen

**Miuwen** (*Laridae*) foarmje in famylje fan seefûgels (*Laridae*) út it skift wilstereftigen (*Charadriiformes*). 

## Beskriuwing
De soarten binne oer it generaal relatyf grutte, griis mei wite fûgels. De lytste is de lytse miuw (*Hydrocoloeus minutus*) en de grutste is de grutte sjouwerman (*Larus marinus*). Se ha in skelle, kritende rop en in sterke snaffel. De poaten ha swimfluzen. 

It identifisearjen fan soarten yn it skaai kin lestich wêze foar sawol de leek as de saakkundige, benammen by jonge fûgels dy't ûnderling ek wer hiel ferskillend wêze kinne en troch meardere kleurfazes geane foardat se it folwoeksen fearrekleed krije. By guon soarten komt ek regelmjittich hybridisaasje foar, itjinge determinaasje noch lestiger makket

## Taksonomy
Yn it ferline waarden hast alle miuwen yn dit skaai set, dat as in grut monofyletysk skaai behannele waard. Op basis fan in nije molekulêre fylogeny mei mitochondriaal DNA wurdt dy âlde klassifikaasje no as polyfyletysk beskôge. Dêrtroch wurde in oantal soarten net mear yn it skaai *Larus* set, mar yn 'e (op 'e nij oprjochte) skaaien *[[Ichthyaetus]]*, *[[Chroicocephalus]]* , *[[Leucophaeus]]* en *[[Hydrocoloeus]]*. 

De taksonomy fan 'e grutte miuwen yn 'e groep sulvermiuwen en sjouwermannen is tige kompleks. Ofhinklik fan 'e auteur wurde tusken twa en acht soarten ûnderskieden.

## Soarten
It skaai wurdt yn 25 soarten ûnderferdield:
Rivierstirns

De **rivierstirns** (*Sterna aurantia*) is in fûgel út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) en de ûnderfamylje stirnzen (*Sternini*).

## Skaaimerken

De soarte is in middelgrutte stirns fan 38 oant 46 sm lang en in spanwiidte fan 80 oant 85 sm, dúdlik grutter as de oare soarte yn *Sterna* en mear te fergelikenjen mei in klikstirns (*Thalasseus sandvicensis*) of in Bingaalske klikstirns (*Thalasseus bengalensis*). De fûgel hat donkergrize boppedielen en is ûnder wyt oant hiel ljochtgriis. Syn sturt is foarke en hy hat lange puntige wjukken mei ljochtgrize primêre fearren. Foar in stirns hat de fûgel in stevige snaffel, dy't giel is mei winterdeis in donkere tip, en  helderreade poaten. De swarte mûtse yn 'e briedtiid is grutter as by oare fûgels fan it skaai en giet wat fierder ûnder it each as by oare soarten wytstirnzen. Winterdeis is de mûtse griiswyt mei swarte plakjes en streekjes en in donker masker by it each. Ek ferliest de fûgel yn 'e winter de twa langste bûtenste sturtfearren. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen.   

Jonge fûgels binne brúngriis mei in blekere ûnderkant. De snaffel is gielich mei in donkere punt. 

## Hâlden en dragen

De rivierstirns libbet yn lânskippen mei rivieren, marren en opslachmarren op hichten tusken 0 oant 600 m.

De soarte briedt fan maart oant maaie yn koloanjes op minder tagonklike gebieten, lykas sânbanken yn rivieren. Hy nêstet yn in groeven kûltsje, faak fuort op 'e rotsen of yn it sân. De fûgel leit trije griengrize oant bleke aaien mei brune plakjes. Lykas oare stirnzen dûkt de fûgel nei fiskjes, kreeften, kikkerfiskjes en wetterynsekten yn rivieren en marren. 
## Fersprieding
De soarte komt fan Pakistan oant Súd-Yndia, Sry Lanka, Nepal en súdwestlik Sina foar. 

## Status
De oantallen nimme ôf troch de kommersjele ûntwikkeling fan rivieren, minsklike fersteuring en fersmoarging. Rivierstirnzen wurde benammen bedrige yn it easten fan syn ferspriedingsgebiet yn it fiere suden fan Sina, dêr't noch mar ien briedplak oer is, en yn Kambodja, Laos en Tailân. Troch it oanlizzen fan opslachmarren binne yn guon gebieten de oantallen yn tsjinstelling ta de gewoane trend tanommen.  

De grutte fan 'e populaasje waard yn 2020 op 20.000-70.000 folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de soarte de status kwetsber.
Swartbúkstirns

De **swartbúkstirns** (*Sterna acuticauda*) is in fûgel út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) en de ûnderfamylje stirnzen (*Sternini*). De fûgel is in bedrige soarte dy't oarspronklik yn Súd- en Súdeast-Aazje foarkomt.

## Skaaimerken

De 32 oant 35 sm  lange fûgel is likernôch like grut as de wytstirns en hat der ek wat hâlden en dragen in soad fan. Hy is griis fan boppe en hat in swarte mûtse en nekke. Yn 'e briedtiid wurdt it grize boarst nei de búk ta jimmeroan donkerder oant hast swart. Fierder hat de fûgel yn 'e briedtiid in oranje snaffel. Bûten de briedtiid binne it boarst en de búk ljochter en hat de snaffel in swarte tip.

## Fersprieding
De fûgel kaam oarspronklik yn in grut gebiet foar yn súdlik en súdeastlik Aazje, mar dat is hjoed-de-dei beheind ta Yndia mei lytse populaasjes fan mooglik net mear as 30 fûgels yn Pakistan, Nepal en Bangladesj. Earder waard tocht dat de soarte yn Birma útstoarn wie, mar dêr komt noch in tige lytse populaasje foar. Yn Sina (Yunnan), Noardwest-Tailân, Laos, Kambodja en Fjetnam is de soarte útstoarn. It is in stânfûgel dy't op sânflaktes en sânige eilannen yn grutte rivieren libbet. 

## Hâlden en dragen
De fûgel foerazjearret boppe swietwetter en rysfjilden en yt ynsekten en lytse fisken. Se briede fan febrewaris oant maaie, faak mei oare stirnzesoarten, mar net yn koloanjes fan 'e eigen soarte. It nêst is in yn it sân makke kûltsje net fier fan it wetter. In lechsel bestiet trochstrings út trije aaien. De briedgebieten lizze oant 730 m boppe de seespegel en net oan 'e kust.

## Status
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2022 troch BirdLife International op 800 oant 1600 fûgels rûsd. De oantallen nimme noch jimmeroan ôf troch it ferlies fan habitat as gefolch fan fersmoarging, it yn kultuer bringen fan briedgebieten, de oanlis fan dammen, fersteuring, predaasje en it sammeljen fan aaien. De fûgel stiet dêrfandinne as bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Tarastirns

De **tarastirns** (*Sterna striata*) is in fûgel út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) en de ûnderfamylje stirnzen (*Sternini*). De fûgel is in hast bedrige soarte, dy't oan 'e eastlike kust fan Austraalje en de kustkriten fan Nij-Seelân foarkomt. 

## Bekriuiwing

Tarastirnzen binne middelgrutte stirnzen fan likernôch 41 sm lang mei in swarte mûtse, in wite foarholle, swarte snaffel en donkerreade koarte poaten. De boppedielen binne ljochtgriis, somtiden wytich. De ûnderkant is folslein wyt. Bûten de briedtiid is de wite foarholle wat grutter en binne de lange sturtfearren ôfwêzich.

## Systematyk en fersprieding
De tarastirns is ferdield yn trije ûndersoarten mei de folgjende fersprieding:

* *Sterna striata incerta* – Flinders Island en Cape Barren Island foar de kust fan Tasmaanje.
* *Sterna striata striata* - briedt yn Nij-Seelân en is wintergast yn kustgebieten fan súdeastlik Austraalje.
* *Sterna striata aucklandorum* – Chathameilannen, Aucklandeilannen en mooglik Snare-eilannen.

Guon behannelje de soarte as monotypysk, itjinge betsjut dat de soarte gjin ferdieling yn ûndersoarten hat. 

## Hâlden en dragen

De soarte wurdt yn kustgebieten oantroffen en yt fisk en garnalen. Hy foerazjearret faak yn groepen yn 'e brâning of in oear kilometer de see yn en dûkt fan in hichte fan sân oant tsien meter.

De fûgel is sosjaal en briedt tusken augustus en jannewaris op rotsige of sânstrannen, mar ek op grinteilannen yn rivieren en op kliffen. Hy briedt yn koloanjes fan meastentiids 100 oant 500 pearkes, mar oan 'e râne fan it ferspriedingsgebiet binne de koloanjes faak lyts. In lechsel bestiet út ien oant twa aaien.

## Status
Oant 2018 waard de populaasje fan 'e soarte troch de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) noch as net bedrige beskôge. Ut nije ynformaasje die bliken dat de oantalle rap ôfnimme en dêrfandinne wurdt de soarte no kategorisearre as hast bedrige (*Near Threatened*, 2018). De populaasje waard earder op 1,5 miljoen fûgels rûsd, mar dat wie slim oerdreaun. De populaasje fan 'e nominaatfoarm wurdt tusken de 5.000 en 20.000 rûsd, de *aucklandorum* tusken 1.000-5.000, en de *incerta* op mar 120 folwoeksen fûgels.

## Namme
Tara is it Māori-wurd foar stirns.
Stoarmfloed fan 1916

De **stoarmfloed fan 1916**, **Suderseefloed fan 1916** of **Jannewarisfloed** is in wettersneedramp dy't him yn de nacht fan 13 op 14 jannewaris 1916 yn Nederlân om de Sudersee hinne syn beslach krige.

## It ferrin
Op 13 en 14 jannewaris 1916 stuts in swiere stoarm op yn Nederlân. Yn de wiken dêrfoar stie der al in krêftige oant stoarmige súdwest- en westewyn en dêrtroch waard in soad wetter út de Noardsee wei tsjin de kust oandreaun en de Sudersee yn. It wetter yn Noardsee en Sudersee stie dêrtroch al 30 -70 sintimeter heger as oars. Op 11 jannewaris wie der ek in stoarm út it noardwesten dy't it wetter fierder opdreau.

Fan 13 jannewaris ôf luts der nochris in stoarm oer, it gefolch fan in legedrukgebiet by Yslân. De wyn kaam út it noardwesten, wêrtroch't noch mear Noardseewetter nei de Nederlânske kust dreaun waard. De stoarm hold lang oan, de wyn bleau yn De Helder achttjin oeren lang op syn minst wynkrêft 8 en maksimaal 10 en by Hoek van Holland waard sân oeren lang wynkrêft 11 metten. 

It wetter berikte by floed op ferskate plakken, sawol yn it Suderseegebiet as oan de Noardseekust, in stân fan mear as trije meter boppe NAP. Foar it Suderseegebiet waarden de heechste wetterstannen om fiif oere moarns fan 14 jannewaris hinne berikt.  Der waarden rekôrhichtes metten yn Spakenburg, Muiden, Zeeburg en Marken.

De stoarmfloed foel gear mei in ferhege wetterstân yn de bopperin fan de rivieren, , dêrtroch naam de druk op winterdiken bot ta. Der ûntstiene op tsientallen plakken dykbrekken en der wie op in soad plakken skea oan it binnenberin en de beklaaiïng fan de diken. Yn de provinsje Noard-Hollân foelen 21 deaden, wylst der by ferskate skipsrampen nochris 32 minsken omkamen.
Keninginne Wilhelmina besocht de troffen gebieten.

Yn Fryslân foel de skea ta en kaam allinnich it bûtendyks gebiet by Holwert en Aldlemmer ûnder wetter te stean.

## Gefolgen
Dizze ramp, yn kombinaasje mei de Ierappelrebûlje feroarsake troch de Earste Wrâldoarloch, late ta de Suderseewet. De fersterking fan 'e diken, dêr't nei de ramp mei útein set waard, waard yn 1926 foltôge. Yn 1932 waard de Sudersee 'betwongen' troch de oanlis fan in 32 kilometer lange dyk, de Ofslútdyk. Foar de fiskers betsjutte dat it ein fan in grut part fan harren fiskerij.

De wettersneed late ek ta de oprjochting yn 1921 fan de stoarmfloedseintsjinst.  Yn Noard-Hollân waard it Hoogheemraadschap Noordhollands Noorderkwartier oprjochte, dat it ûnderhâld fan de diken benoarden it Noardseekanaal oernaam fan de lytsere wetterskippen.


Ofbyld:De watersnood van 1916, SFA022813700.jpg|Militêren en boargers waarden ynset om needseewearingen oan te lizzen yn de Anna Paulownapolder. Sekken mei klaai en sân wurde dellein en dêrnei mei ierde bedutsen.
Ofbyld:PB9035 Spijkenisse Oostbroek watersnoodramp 1916.jpg|Oerstreaming by Spijkenisse
Ofbyld:Marken Monument Watersnood 1916 01.jpg|Monumint Wettersneed op it eilân Marken


## Keppelingen om utens
* Kanon fan Nederlân, ''Watersnood 1916''
* ''Nemokennislink, 1916, de watersnood die Nederland veranderde''
* Historiek, ''Stormvloed 1916 fataal voor de Zuiderzeecultuur''
Swartnekkestirns

De **swartnekkestirns** (*Sterna sumatrana*)  is in fûgel út de famylje fan 'e seefûgels (*Laridae*) en de ûnderfamylje stirnzen (*Sternini*). De fûgel libbet yn tropyske en subtropyske dielen fan 'e Yndyske Oseaan en de westlike Stille Oseaan. 

## Ferskining
De swartnekkestirns is in middelgrutte stirns fan 35 sm lang. It is in fûgel mei hiele ljochte kleuren en oars as syn neiste sibben hat er gjin swarte mûtse.  Folwoeksen fûgels yn it briedkleed binne boppe griiswyt mei swarte poaten en en in swarte snaffel en mei in swart eachmasker dat as in swarte bân oant yn 'e nekke trochrint. Bûten it briedseizoen is de swarte bân diziger.

## Fersprieding en systematyk
De soarte wurdt ferdield yn twa ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: 

* *Sterna sumatrana sumatrana* - komt foar fan 'e Andamanen en Nikobaren oant Japan, Maleizje en Austraalje
* *Sterna sumatrana mathewsi* – komt foar op Aldabra, de Amiranten, de Chagoseilannen en de Maldiven

De soarte is ek as dwaalgast oan 'e kusten fan eastlik en súdlik Afrika waarnommen, dy't mooglik troch de wyn meifierd waarden fan koloanjes op 'e Seysjellen. Ut DNA-stúdzjes die bliken dat de soarte it meast besibbe is oan 'e rôze stirns (*Sterna dougallii*) en de tarastirns (*Sterna striata*).

## Ekology
De fûgel siket iten yn lagunes of tichtby lân boppe de brâning, mar ek op see. Hy yt benammen lytse fisken, dy't fangt troch ûndjip te dûken. It briedseizoen ferskilt per gebiet. Hy briedt meastal yn lytse koloanjes fan fiif oant 20 pearkes, mar somtiden oant 200 pearen. De koloanjes binne meastal monospesifyk, mar somtiden briede se mei rôze stirnzen of brilstirnzen tagelyk. 

## Status en bedrigingen
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje mei op it stuit (2025) in ûnbekende ûntwikkeling. Op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2018). 

Der is gjin rûzing fan 'e oantallen fan 'e fûgels, mar der wurde tûzenen nêsten yn 'e súdwestlike Stille Oseaan fûn, dêr't nei alle gedachten de grutste oantallen fan 'e soarte te finen binne. Op it wetter om Maleizje hinne is de soarte ôfnommen en telt de populaasje minder as 2.000 pearkes. Yn Yndoneezje is de swartnekkestirns in soad foarkommende seefûgel, mei teminsten 50 briedplakken. De ûndersoarte *mathewsi* is lykwols seldsum, mei 125–205 pearkes op seis lokaasjes op 'e Seysjellen. Mar 20–100 pearkes briede op 'e Chagoseilannen.
Kastiel Fürstenberg

It **kastiel Fürstenberg** (Dútsk: *Burg Fürstenberg*) is in midsiuwske kastielruïne by Oberdiebach yn 'e lânkring Mainz-Bingen yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. De ruïne is sûnt 2002 ûnderdiel fan it UNESCO-wrâlderfgoed Boppe-Middenryndelling.

## Skiednis
It kastiel waard troch aartsbiskop Engelbert stifte om it besit fan Kar-Keulen om Bacharach te beskermjen. Yn 1243 waard it kastiel oan 'e karfoarsten fan 'e Palts as lien oerdroegen, dy't it kastiel yn 1410 oerkochten.

Yn 'e Tritichjierrige Kriich waard it kastiel yn 1620 troch Spaanske en yn 1632 troch de Sweedske troepen oermastere. Lykas in soad oare kastielen yn it gebiet waard ek de Fürstenberg yn 1689 troch Frânsen yn 'e Njoggenjierrige Kriich ferneatige. Sûnt is it kastiel in ruïne.

Oars as by oare kastielen yn 'e krite folge yn 'e 19e iuw gjin werbou, sadat it midsiuwske muorrewurk mei grutte flakken stúk- en farverestsen bewarre bleau. Yn 1844 besocht de widdo fan kening Freark Willem III fan Prusen, foarstinne Auguste fan Liegnitz, om 'e nocht it kastiel yn har besit te krijen. De Nederlânske prins Freark fan Oranje-Nassau slagge dêr al yn en hy joech it kastiel op 1 febrewaris 1846 oan syn frou Louise, dy't fan 'e ruïne in neogoatysk slot meitsje woe, lykas ek de kastielen fan Stolzenfels, Rheinstein, Sooneck en Sayn. Arsjitekt C. de Jong makke foar dat doel yn 1849 ûntwerpen, dy't noch jimmeroan bewarre wurde yn 'e argiven fan 'e famylje Wied yn Neuwied. It is net bekend werom't dy plannen nea útfierd binne. It ûntwerp hold fierder net in soad rekken mei de midsiuwske bou, mar as se útfierd wienen wie it wol ien fan 'e moaiste kastielen oan 'e Ryn woarn.

Nei de dea fan it pear erfde harren dochter Marie fan Wied de ruïne. De ruïne waard 1910 ferkocht oan 'e famylje Wasum út Bacharach. Yn 1993 waard it kompleks oankocht troch Gernot Stelter út Rheindiebach, dy't yn gearwurking mei monumintesoarch it muorrewurk renovearje liet.

## Lokaasje
De ruïne stiet op in hichte fan 152 m boppe seenivo oan 'e Middenryn net fier fan Bingen. Tusken de berch en it kastiel lei in grêf mei in brêge en in poartehûs. Njonken de grêft beskerme in 10 meter hege skyldmuorre de dêrefter lizzende berchfrede.
Hausen (Wied)

**Hausen** is in *[[Ortsgemeinde]]* oan 'e Wied yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn it Natuerpark Rhein-Westerwald. Hausen falt ûnder de ferbânsgemeente Rengsdorf-Waldbreitbach.

De Ortsgemeinde ûntstie op 1 oktober 1971 troch it omneamen fan 'e eardere gemeente Bremscheid yn Hausen; de gemeente bestiet út 17 doarpkes en buorskippen mei elts harren eigen lokale skiednis.

## Skiednis

De betsjutting fan it plak is nau ferbûn mei de stifting fan 'e oarder fan 'e Fransiskaanske Bruorren fan it Hillich Krús yn 1862 troch de skuonmakker Peter Wirth, ûnder syn kleasternamme as Jakobus bekend. Wichtich foar it stiftsjen fan in kleastermienskip yn 'e 19e iuw wie it bestean fan in krúskapel oan 'e iggen fan 'e Wied, dy't lykwols op it doarpsgebiet fan Waldbreitbach oan 'e râne fan Hausen stiet. 

Om 1700 hinne wenne in hearemyt mei de namme Hubertus Quirenbach yn 'e kapel en hy wreide dy kapel út troch in dwersskip ta te foegjen en in pear kluzen, dêr't sûnt 1851 de non Rosa Flesch mei har epileptyske suster Marianne kaam te wenjen. Hja waard de stiftster fan 'e Fransiskaanske susters fan Waldbreitbach en moast yn 1860 romte meitsje foar Peter Wirth en syn gesel Anton Weber en hja boude doe op 'e Kapelberch fan it Waldbreitbacher Ortsteil Glockscheid in eigen kleaster, it Marienhaus.

Yn 1866 ferlieten ek Peter Wirth mei syn bruorren de krúskapel om harren yn 'e nijbou fan it kleaster yn Hausen nei wenjen te setten. De kleastertsjerke waard yn 1906 foltôge. It ûnbidich grutte kompleks behearsket it oanskjen fan it doarp.  

## Geology
Mei 373 m boppe seenivo is de Malberg it heechste plak fan 'e Ortsgemeinde. De Malberg is in útdôve fulkaan, dêr't oant 1932 basalt ôfgroeven waard. Yn 'e krater fan 'e fulkaan leit hjoed-de-dei in lytse mar, de Malbergsee. Oan 'e eastkant fan 'e Malberg is in net goed ûnderholden learpaad nei de kraterrâne.

## Ofbylden

2025 Hausen, monumint foar Peter Wirth.jpg|Monumint foar Peter Wirth.
2025 Hausen, kleastertsjerke Sint-Joazef (1).jpg|Kleastertsjerke Sint-Joazef


2025 Hausen, monumint foar twa brânwarmanlju dy't by in oerstreaming fan 'e Wied it libben by in rêding ferlearen.jpg|Monumint foar twa brânwarmanlju.
Hausen (Wied), Hähnen, 001.jpg|Kratermar
Wied (rivier)

De **Wied** is in sydrivier fan 'e Ryn yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. De rivier hat in lingte fan likernôch 102 kilometer en hat de boarne noardlik fan it doarp Linden op in hichte fan 463 m boppe seenivo yn it Westerwâld en har mûning yn 'e Ryn by de stêd Neuwied op 63 m boppe seenivo. Dat betsjut dat de Wied oer de hiele rin in trochsneed ferfal hat fan sa’n 3,9 meter per kilometer, itjinge relatyf stevich is foar in rivier fan dat type yn Dútslân.

Nei de boarne rint de Wied eastlik by it doarp Linden lâns súd-súdwestslik nei Dreifelden, dêr't it rivierke yn 'e eastlike igge fan it 123 hektare grutte Dreifelder Weiher, de grutste mar yn it Westerwâld, útkomt. Noardlik fan 'e mar rint de rivier fierder yn 'e noardwestlike rjochting oant Altenkirchen. Dêrnei bûget de rivier wer ôf rjochting it westen troch it Natuerpark Rhein-Westerwald oant Neustadt. Healwei Altenkirchen en Neustadt mûnet de wichtichste sydrivier, de Holzbach, út yn 'e rivier. Nei Neustadt bûget de stream ôf yn súdeastlike rjochting oant de mûning yn 'e Ryn by Neuwied.
Waldbreitbach

**Waldbreitbach** is in *[[Ortsgemeinde]]* oan 'e Wied yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn it Natuerpark Rhein-Westerwald. Waldbreitbach falt ûnder de ferbânsgemeente Rengsdorf-Waldbreitbach.

## Skiednis
Waldbreitbach waard foar it earst yn 857 ûnder de namme Bretpah neamd. Yn 'e midsiuwen hearde it doarp by it aartsbisdom Keulen, letter by de greefskippen Sayn en Nassau en yn 'e 19e iuw by Prusen. 

## It besjen wurdich
It doarp hat noch in pear histoaryske bouwurken, lykas de Ölmühle (oaljemûne) oan 'e Wied, dy't oarspronklik út 1676 stamt. It is ien fan 'e âldste oaljemûnen fan it Rynlân.

De tsjerke waard yn 'e 13e iuw troch de Dútske ridderoarder stifte. Allinnich de toer datearret noch fan dy tiid. Yn 'e jierren 1876-1878 waard de âlde midsiuwske tsjerke ôfbrutsen en ferfongen troch in nije tsjerke. Yn 'e lêste faze fan 'e Twadde Wrâldkriich rekke de tsjerke troch artilleryfjoer slim skansearre. Nei de oarloch waard de tsjerke restaurearre.   

De krúskapel súd fan 'e wenkearn oan 'e râne fan Hausen  waard yn 1694 boud oan 'e igge fan 'e Wied. Yn 'e 19e iuw stie de kapel oan it begjin fan 'e twa troch Jakobus Wirth en Rosa Flesch stifte Fransiskaanske kleastermienskippen, dy't dêr yn in klús wennen.  

Fan 'e eardere lytse joadske gemeente fan Waldbreitbach is it joadske begraafplak eastlik fan it doarp bewarre bleaun. De synagoge waard op 10 novimber 1938 oanfallen en ôfbaarnd.

Yn it *[[Ortsteil]]* Glockscheid op 'e Kapellenberg lizze twa kleasters mei neogoatyske tsjerken: it Antoniushaus (1891) en it Marienhaus (1863). It Antoniushaus docht tsjinst as psychiatryske klinyk. De kleastertsjerke fan Marienhaus is mei it grêf fan 'e yn 2008 sillich ferklearre Rosa Flesch in lyts beafeartsplak.  

## Oars
Waldbreitbach is bekend as „Weihnachtsdorf” (krystdoarp): yn 'e krysttiid is der in útstalling mei krysstâlen mei wol tûzen krysstâlen.

## Ofbylden

2025 Waldbreitbach, Marije-Himelfearttsjerke.jpg|Marije-Himelfearttsjerke.
WaldbreitbachOelmuehleWiedufer2.jpg|Oaljemûne oan 'e Wied.
WaldbreitbachJuedischerFriedhof9.jpg|Joadsk tsjerkehôf.


2025 Krúskapel, Hausen (Waldbreitbach) (2).jpg|Krúskapel
2025 Kleastertsjerke Marienhaus, Waldbreitbach.jpg|Kleastertsjerke Maarienhaus
Waldbreitbach (Dútslân), Antoniushaus.jpg|Antoniushaus
Nije Gat

It **Nije Gat** wie de slinke bûtenom De Hors, yn de tiid dat it Spanjertsgat fersâne wie, dat de Hors en fêst part fan Tessel wurden wie. Dy sitewaasje feroare mei it heger waaksen fan Unrêst, wat op it lêst makke dat it Nije Gat ek fersâne, om't Unrêst begin 20e iuw ek fêstwoeks oan Teksel. No is it Mûngat de earste ferbining súdom om Teksel, mar it is noch ûnwis of it wanneljen fan de hjoeddeiske Noarderheaks dêr ek  wer in ein oan meitsje sil.
PC 1878

De **[[PC]] fan [[1878]]** waard op woansdei 31 july en 1 augustus ferkeatst. It wie de 27ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken partoer 7 Bonnema en partoer 11 Miedema. De 27ste edysje waard wûn troch it partoer fan Jan Eeltjes Bonnema fan Arum, Sjirk de Wal fan Dronrp en Rein van de Witte fan Penjum. Alline de lotting en de finalisten binne noch mar bekend, de einstannen fan de partijen binne net bewarre bleaun.

## Lotting