open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Underwiis

**Underwiis** of **ûnderrjocht** is it proses fan it doelberet oerbringen fan witten, feardichheden of stânpunten troch in learaar oan in learling.

Foar in part wurdt ûnderwiis dien troch de opfieders, benammen dy feardichheden dêr't in bern oanslúting by de maatskippij mei krije kin, wêrûnder it kommunisearjen. Foar in oar part wurdt it jûn troch leararen yn ûnderwiisynstellings. Dit giet benammen om de feardichheden  en it witten dy't nedich binne om in plak te finen yn de maatskippij. Learlingen binne net altiten bern; it formele ûnderwiis kin sa lang duorje dat de learlingen yntusken folwoeksen wurde, en ek letter kin keazen wurde foar it folgjen fan ûnderwiis om winske of easke feardichheden oan te learen.

Nederlân hat in tal fan typen fan ûnderwiis:
* Basisûnderwiis;
* Fuortset ûnderwiis;
* Middelber beropsûnderwiis;
* Heger beropsûnderwiis;
* Bysûnder ûnderwiis;
* Folwoeksenenûnderwiis.
Gallehus-hoarnen

De **Gallehus-hoarnen** wienen de twa gouden hoarnen dy't yn 1639 en 1734 fûn waarden by Gallehus yn súdlik Jutlân, yn Denemark.

## Skiednis
De hoarnen stammen út de 5e iuw. De earste hoarn wie 87 sm lang en wie 3,2 kg, de twadde wie 55 sm en 3,7 kg. De twadde hie langer as dat west, mar de útein wie al earder opploege en wie omraand. Nei de fynsten kamen de hoarnen yn besit fan de kening, en se waarden útstald yn Det kongelige Kunstkammer. Op 4 maaie 1802 binne de hoarnen stellen troch goudsmid Niels Heidenreich, en eardat er oanholden waard hat er de hoarnen nei alle gedachten omraand om mei it goud munten en sieraden te meitsjen.

## Motiven
De hoarnen hienen motiven fan dieren en jagers. De hoarn dy't yn 1734 fûn wie hie ek in Germaanske ynskripsje, skreaun yn runeskrift.

Yn runen stie der:

&#5846;&#5810; &#5818;&#5850;&#5846;&#5817;&#5800;&#5815;&#5800;&#5834;&#5839;&#5825;&#5833; &#5818;&#5855;&#5850;&#5839;&#5825;&#5827;&#5800;&#5833; &#5818;&#5855;&#5809;&#5822;&#5800; &#5839;&#5800;&#5817;&#5825;&#5854;&#5855;

Yn Latynsk skrift wurdt dat: "ek hlewagastiR holtijaR horna tawido" (de letter ‘R’ stiet foar de efter yn ’e kiel útsprutsen r). Dy tekst soe betsjutte kinne: “Ik, HlewagastiR, soan fan Holt, haw de hoarn makke”; ferlykje *tawido* mei it Fryske *foltôge*. Mar it soe ek “Ik, HlewagastiR, soan fan Holt, haw de hoarn fersierd” wêze kinne; ferlykje *tawido* mei it Fryske *toaid*.
Skift

In **skift** is yn de taksonomy it fjirde nivo fan taksa. Boppe it skift komt it nivo fan de klasse; ûnder it skift komt it nivo fan de famylje.

Foar presyzere oantsjutting fan de sibskip op dit nivo wurdt it fierder opdield yn *boppeskiften*, *skiften*, *ûnderskiften* en *tuskenskiften*. By Linnaeus hjit dit nivo yn it Latyn *Ordo*.
Tiidsône

In **tiidsône** is in gebiet dêr't in standerttiid jildt, of ek wol al it gebiet dêr't deselde standerttiid jildt.

## Standerttiid
Mei dat de tiidmjitting presiser waard en it ferfier flugger, waard yn de 19e iuw it brûken fan sinnetiid ta in tûkelteam foar de reizgers. Fral by de opkomst fan de trein waard dêrom yn in protte lannen in standerttiid ynfierd, faak de sinnetiid fan de haadstêd. Dat joech tiidsônes beheind troch de grinzen fan dy lannen.

## Wrâldstandert
Mei dizze nasjonale standerttiden koenen lannen dy't min ofte mear op de selde meridiaan leinen lykwols dúdlike tiidferskillen hawwe. Yn 1876 stelde Sandford Fleming in ynternasjonaal stelsel fan tiidsônes út. Nei't yn 1884 de deigrins fêststeld waard, waard dat idee hast oeral op de wrâld oernaam.

## Breedte
De ierde is yn dit systeem opdield yn 24 tiidsônes dêr't de standerttiid alle kearen in oere letter is. Om't de ierde rûn is, oanjûn as 360°, is de ierde dan neffens de meridianen opdield yn tiidsônes fan 15°. De basis is de sône fan 7°30' east fan de nulmeridiaan oant 7°30' west fan de nulmeridiaan, dy't de tiid fan de nulmeridiaan hat. Op dyselde wize binne tiidsônes definiearre dy't 15° fierder nei it easten en nei it westen ta lizze, dêr't it in oere letter en in oere betider is, ensfh.

## Tal
Yn de tiid tusken de Earste Wrâldkriich en de Twadde Wrâldkriich is dizze tiid troch de measte lannen oannaam as tiid op see. Op lân is de situaasje lykwols yngewikkelder, om't de measte lannen mar ien standerttiid brûke ek al rint der in tiidgrins trochhinne. Fierders brûke guon lannen in al as net permaninte simmertiid, en binne der in pear lannen dy't in standerttiid brûke dy't net in hiel tal fan oeren ferskilt fan de Koördinearre Wrâldtiid. Ek dielt de deigrins de tiidsône dy't 12 oere ôfwikt troch de midden, wat twa sônes jout dêr't de oeretiid itselde is, mar de datum net. Byelkoar binnen der 39 tiidsônes, mei sterk kringeljende grinzen.

## Sônes
# UTC -12
# UTC -11
# UTC -10
# UTC -9.30
# UTC -9
# UTC -8
# UTC -7
# UTC -6
# UTC -5
# UTC -4
# UTC -3.30
# UTC -3
# UTC -2
# UTC -1
# UTC
# UTC +1
# UTC +2
# UTC +3
# UTC +3.30
# UTC +4
# UTC +4.30
# UTC +5
# UTC +5.30
# UTC +5.45
# UTC +6
# UTC +6.30
# UTC +7
# UTC +8
# UTC +8.30
# UTC +8.45
# UTC +9
# UTC +9.30
# UTC +10
# UTC +10.30
# UTC +11
# UTC + 11.30
# UTC +12
# UTC +12.45
# UTC +13
# UTC +14
Burmaniapartij

De **Burmaniapartij** is in keatspartij foar jonges fan 14 oant 16 jier dy't sûnt 1930 troch de Ljouwerter keatsferiening LKC organisearre wurdt. It is nei de Freule de wichtichste keatspartij yn de jongeskategory.

Tsjintwurdich wurdt de keatspartij op *Sonnenborgh* spile, earder wie in wenst om de partij op it Burmaniaplein te ferkeatsen. De partij is meastentiids in útnûgingspartij foar ôfdielings fan de KNKB, mar wurdt ek wol spile as *gewoane* útnûgingspartij.

It is mar ien keatser slagge om de partij trije kear te winnen, nammentlik de Wytmarsumer Jacob Zaagemans in 2001, 2002 en 2003.
Jacob Zaagemans

**Jacob Zaagemans** (Harns, 7 maaie 1986) is in earder Frysk keatser.

Jacob Zaagemans wennet by syn âlden yn Wytmarsum, as âldste fan trije jonges. Hy is aktyf as keatser by Stifting Skoare. Fierder is er ek amateur fuotballer. 

## Klasikers
* 2007 - Lytse PC
* 2005 - Jong Feintepartij
* 2003 - Bûnspartij foar jonges, Burmaniapartij
* 2002 - Bûnspartij foar jonges, Burmaniapartij
* 2001 - Bûnspartij foar jonges, Burmaniapartij

## Prizen

* 2001 - Freule 2e priis
* 2003 - Freule 1e priis
* 2004 - Jong Nederlân 4e priis
* 2004 - de Bond 4e priis
* 2005 - Jong Nederlân 1e priis
* 2005 - de Bond 6e priis
* 2006 - Jong Nederlân 2e priis
* 2006 - de Bond 3e priis
* 2007 - Jong Nederlân 1e priis
* 2008 - Jong Nederlân 1e priis
* 2011 - PC 3e priis
Famylje (taksonomy)

In **famylje** is yn de taksonomy it fiifde nivo fan taksa. Boppe de famylje komt it nivo fan it skift; ûnder de famylje komt it nivo fan it skaai.

In famylje omfet ien as mear skaaien mei ien as mear soarten. In famylje mei mar ien soarte hjit in *monotypyske famylje*.
Foar presizere oantsjutting fan de sibskip op dit nivo wurdt it fierder opdield yn *boppefamyljes*, *famyljes*, *ûnderfamyljes* en *tuskenfamyljes*. By Linnaeus hjit dit nivo yn it Latyn *Familia*.
Klasse (taksonomy)

In **klasse** is yn de taksonomy it tredde nivo fan taksa. Boppe de klasse komt it nivo fan de stamme; ûnder de klasse komt it nivo fan it skift.

Foar presyzere oantsjutting fan de sibskip op dit nivo wurdt it fierder opdield yn *boppeklassen*, *klassen*, *ûnderklassen* en *tuskenklassen*. By Linnaeus hjit dit nivo yn it Latyn *Classis*.
Media

**Media**, of *Massamedia* binne helpmiddels foar massakommunikaasje. By útwreiding wurde ta de media ek de minsken en ynstellings rekkene dy't harren direkt of yndirekt dwaande hâlde mei it oanbieden fan ynhâld fia dy helpmiddels. Oant en mei de ein fan de 19e iuw wienen benammen it direkt sprutsen en skreaune wurd de wize fan kommunisearjen. Dêrby kamen letter de dei- en wykblêden, de fotografy, de telegrafy, de telefoan, de radio, de film, de telefyzje, en sûnt de ein fan de 20e iuw it ynternet. Meiïnoar spylje sy in wichtige rôl yn de deistige nijsfoarsjening. 

## Parten
Under de media falle ûnder oaren:
* De parse
* Tillefyzje
* Radio
* Ynternet

## Wurd
It wurd *Media* is in meartal, mei as iental *medium*. Ynstee fan it iental wurdt yn dizze betsjutting lykwols meast *ien fan de media* brûkt, of oars wurdt in spesifyk part fan de media neamd.

## Sjoch ek
* Kultuer
* List fan Frysktalige media
Substraattaal

In **substraattaal** is in taal dy't yn in beskate krite belies jûn hat foar in oare taal, de superstraattaal. Somtiden wurdt ek wol de koartere term *substraat* brûkt. 

## Taalwiksel
By in taalwiksel wurdt in taal yn in beskate krite ferfongen troch in nije taal. De ferfongen taal is dan de substraattaal fan de nije taal. As bûten dy krite noch in foarm fan dy âlde taal praat wurdt, dan is dat in adstraattaal fan de nije taal. Oarsom is de nije taal fan de krite de superstraattaal fan de âlde taal.

Om't it ferfangen meast net folslein is, binne yn in superstraattaal faak resten fan de substraattaal werom te finen. Dizze resten, dy't ôfwike fan de normale regels fan de taal, kinne gewoane wurden wêze mar ek nammen, lykas âlde plaknammen of tradisjonele persoansnammen.

## Foarbylden
Foar de Angelsaksyske ynvaasje waard yn Ingelân Keltysk praat. It Ingelsk hat dêr dus in Keltysk substraat.

Ear't de Germanen troch de Limes brieken, waard yn Súd-Dútslân nei alle gedachten in Romaanske taal praat. It Dútsk hat dêr dan in Romaansk substraat. Mar ek dy Romaanske taal hie wer in substraattaal, it Keltysk dat noch earder yn dat gebiet praat waard.

## Protofrysk
Ek fan it Frysk wurdt oannaam dat der in substraattaal west hat by de folken dy't Frysk prate of praat hawwe. Oer dizze substraattaal fan it Frysk, oantsjut as it Protofrysk, is noch net folle bekend. Dat sil komme moatte fan rekonstruksje út resten. 

By dizze rekonstruksje wurdt yn it earste plak sjoen nei wurdfoarmen dy't oan 'e Germaanske lûdferskowing net meidien hawwe. Sa is de Yndo-Jeropeeske *p* oan it wurdbegjin yn alle Germaanske talen ta *f* wurden (Latynsk *pellis* wurdt ta Frysk *fel*). As der yn it Frysk wurden foarkomme mei *p* oan it wurdbegjin dy't net fan lettere ûntliening of fan lûdneibauwen ôfkomstich binne, dan sil it dus om **substraatwurden** gean. Mûglike foarbylden binne: *paad* en *poel*.

In mooglik foarbyld fan in âlde plaknamme koe *[[Peazens (doarp)|Peazens]]* wêze.
Superstraattaal

In **superstraattaal** is in taal dy't in oare taal (de substraattaal) yn in beskate krite ferkrongen hat: It Ingelsk is yn in part fan Ingelân de superstraattaal fan it Keltysk. Yn Amearika is it Ingelsk de superstraattaal fan Yndiaanske talen.

Somtiden wurdt ek wol de koartere term *superstraat* brûkt.
Adstraattaal

In **adstraattaal** is in taal dy't praat wurdt neist in gebiet dêr't dyselde taal (dêr dan substraattaal) ferdwûn is. Sa is it Keltyske Welsk in adstraat fan it Ingelsk en it Frysk in adstraattaal fan it Grinslânsk.

Somtiden wurdt ek wol de koartere term *adstraat* brûkt.
Toerswel

De **toerswel** (*Apus apus*; yn 't Frysk ek: **gierswel, gûlswel, piipswel, piperswel, tongerswel**) is in fûgel út de famylje fan de toerswelfûgels. De 16,5 sm grutte fûgel is hast hielendal swart. By syn kiel hat er wat wite fearren mar dat is faak net te sjen. De fûgels briede yn hiel Jeropa en oerwinterje yn it suden fan Afrika. Hoewol de toerswel in protte op de swellen liket stiet er der taksanomysk in hiel ein fanôf. 

## Yn de loft
De toerswellen sjogge jo hast allinnich yn de loft at se rûnfleane, se binne te werkennen oan harren silhûet mei de smelle lange wjukken en de foarkefoarmige sturt. Toerswellen hawwe hiele lytse poatsjes dy't net brûkber binne om te rinnen. It latynske *Apus* betsjut dan ek *sûnder poaten*. In toerswel dy't op de grûn bedarret kin út himsels hast net wer op de wjukken komme. De poatsjes fan de toerswel kin er wol brûke om him oan muorren en rotsen fest te hâlden.

## Iten
De toerswel is in echte ynsekteniter. Syn iten fynt er wylst er troch de loft jachtet. Syn bek kin foar dat doel in hiel ein iepen. Ôfhinklik fan it waar en it plak dêr't de fûgels it bêste ynsekten fine kinne, fleane se soms wol hûnderten kilometers fan harren koloanje om iten te sykjen. Foar harren jongen sammelje se wol in grut tal lytse ynsekten dy't se as in bal nei harren nêst bringe.

## Fuortplanting
De toerswel komt begjin maaie yn Fryslân. Se sykje dan harren nêst op, meast ûnder de pannen fan it dak fan âldere huzen. De 2-3 aaien wurde yn 18-20 dagen útbret. De jongen bliuwe dan noch sa'n 6 wiken op it nêst. De âlden soargje derfoar dat der iten komt. At de jongen útfleane kinne se harren selsstannich rêde en de hiele dei yn de loft bliuwe.

## Sjoch ek
* List fan fûgels

## Ferwizing
* Webstee oer de Toerswel (Ingelsk).
* Webcam op Toerswelnest Aalsmeer, Noard-Hollân
Dokkumer Nije Silen

De **Dokkumer Nije Silen** binne de silen dy't oanlein binne by it ôfsluten fan it Dokkumer Djip, yn 1729. Ek de buorskip dy't by de silen ûntstien is, hat dy namme. De buorskip leit yn de himrikken fan Ingwierrum en Kollum, yn de gemeente Noardeast-Fryslân.

## Skiednis
Plannen foar it damjen fan it Grutdjip wiene der al sûnt de Sint Pitersfloed. De stoarmramp fan 1717 wie oanlieding dat der yn 1727 serieuze plannen makke waarden. De slûs en diken waarden nei in idee fan luitenant-kolonel Mellema troch wetterboukundige Willem Loré en arsjitekt Claes Bockes Balck útfierd. De nije silen makken de syl yn Dokkum, de Driezumersyl, de Aldwâldersyl en de Kollumersyl oerstallich. Teffens waard 1800 pûnsmiet nij lân wûn.

De Dokkumer Nije Silen bestiet út trije slúskolken. Twa derfan koene brúkt wurde foar it skutten fan skippen. De lêste waard allinnich brûkt foar it spuien fan wetter yn de Lauwerssee. De bourskip is útgroeit ta in fiskershaven fan grenaatfiskers kompleet mei in fiskôfslach.

Yn 1969 waard de Lauwerssee ôfsletten, en is der oan de súdkant fan de Silen in nije slús byboud, de Willem Loréslús. De nije slús hat de funksje fan it skutten fan skippen oernaam. De no *âlde silen* wurde sûnt dy tiid allinnich noch brûkt foar it spuien fan wetter út de Fryske boezem yn de Lauwersmar. De fiskers en de fiskôfslach binne ferhuze nei Lauwerseach.

### Gemeentelike weryndieling
Sûnt 2019 leit Dokkumer Nije Silen yn de gemeente Noardeast-Fryslân, dêrfoar leit it part fan Ingwierrum yn de gemeente Dongeradiel en it part fan Kollum yn de gemeente Kollumerlân en Nijkrúslân. It part fan Ingwierrum lei foar 1984 yn East-Dongeradiel.

## Literatuer
* W. Eekhoff, *Willem Loré, zijn voornaamste dijk- en waterwerken geschiedkundig beschreven*. Frjentsjer 1835.
* Wumkes I, 161, 170
* Rienks en Walther 106
Súd-Amearika

**Súd-Amearika** is in wrâlddiel. Ta Súd-Amearika wurdt it gebiet rekkene tusken:
* yn it noarden de grins mei Noard-Amearika by Panama;
* yn it easten de Atlantyske Oseaan;
* yn it suden de Súdlike Oseaan;
* yn it westen de Grutte Oseaan.

## Lannen

* Argentynje
* Bolivia
* Brazylje
* Ekwador
* Fenezuëla
* Guyana
* Kolombia
* Paraguay
* Perû
* Sily
* Suriname
* Trinidad en Tobago
* Oerûguay
Substraat

# It substraat, de ûnderlaach foar benammen epitaksjale struktueren yn 'e healgeliedertechnyk.
# In oar wurd foar substraattaal.
Suderie

De **Suderie** ek wol **Súd Ie** neamd is in wetter yn de gemeente Noardeast-Fryslân, earder Dongeradiel. 

De Suderie rint fan Dokkum nei Iezumasyl dêr't er yn de Lauwersmar útkomt. De Jaarlasleat (lokaal: it Jellegat) foarmet de ferbining mei de Peazens. De Lauwersseewei rint tusken Dokkum en Mitselwier deun de Suderie bylâns. By it oanlizzen fan dy provinsjale wei binne ferskeidene bochten yn de Suderie ôfsnijd.

Fan de Suderie rinne ferskate opfearten nei de doarpen Eastrum, Mitselwier (de Lange Sleat), Moarre, Ie oer De Tibben (sjoch Iester Ryd) en fia de Moerssleat nei Eanjum.

By Iezumasyl stiet it gemaal De Dongeradielen dy't it wetter út de Suderie yn de Lauwersmar pompt. Troch de skutslûs kinne boaten fan de Lauwersmar op de Suderie komme.

Yn de folksmûle waard it part fan de Suderie east fan Dokkum ek wol Hurdridersgrêft neamd, fanwege de riderijen dy't dêr hâlden waarden yn de 19e iuw.

De namme Súdie liket allinnich te ferklearjen troch in omkeard kaartbyld mei it suden nei boppe keard. Yn 'e Súdlike Nederlannen kaam dat faker foar sa't skynt, yn it Noarden wie it seldsumer.  In soartgelikense relaasje soe bestien hawwe tusken de Suder Ie en de Peazens, dy 't dêrom Noarder Ie neamd wêze soe.  Guon ûndersikers miene dat der earst twa slinken wiene, dy't mei it trochgraven fan in kwelderwâl by de Reidswâl ien wurden binne.

## Brêgen oer de Suderie
# Easterferlaat yn Dokkum
# Dongeradyksbrêge yn Dokkum
# Reigersbrêge yn Dokkum
# Ryslânsbrêge yn Dokkum
# In foutgongersbrêge yn Dokkum
# Fûgellânsbrêge eastlik fan Dokkum
# Loulânsbrêge eastlik fan Dokkum
# Kowebrêge (mei fytsbrêge), ûnder Jouswier en de Reidswâl
# Grutte Tille, Reidswâl (sletten foar swier ferkear)
# Wite Brêge, tusken Ie en Eanjum yn de Eanjumer Kolken
# In fuotgongersbrêge by in gemaaltsje yn de Eanjumer Kolken
# Saatsenbrêge westlik fan Dykshoarne
# Brêge yn Iezumasyl

## Súd Ie en Wetterfront Dokkum
Simmer 2013 hawwe it Waadfûns, de provinsje Fryslân, de gemeente Dongeradiel, Wetterskip Fryslân en oare partijen totaal € 19,1 miljoen ta foldwaan jûn om de earste faze fan it programma 'Súd Ie en Wetterfront Dokkum' mooglik te meitsjen. Yn it ramt fan it plan binne de grêften yn Dokkum en de Súd Ie baggere, brêgen ferhege om de plezierfeart fan Dokkum nei de Lauwersmar fuort te sterkjen en is âlde jaachpaad opnij oanlein  . Teffens wie der in soad omtinken foar it ferbetterjen fan wetter en iggen foar floara en fauna.

## Keppeling om utens
* www.noardeast-fryslan.nl, Súd Ie en Wetterfront Dokkum
Skaai (taksonomy)

In **skaai** is it earste part fan de binomale nomenklatuer; it is yn de taksonomy it sechde nivo fan taksa. Boppe it skaai komt it nivo fan de famylje; ûnder it skaai komt it nivo fan de soarte.

In skaai omfet ien as mear soarten. In skaai mei mar ien soarte hjit in *monotypysk skaai*. Foar presyzere oantsjutting fan de sibskip op dit nivo wurdt it fierder opdield yn *boppeskaaien*, *skaaien* en *ûnderskaaien*. By Linnaeus hjit dit nivo yn it Latyn *Genus*.

It tal fan skaaien is grut, mar dochs moatte de nammen fan alle skaai fan ien ryk ferskillend wêze, dat de binomale nomenklatuer genôch is foar de ydentifikaasje fan in soarte. Lykwols hoecht de namme fan in skaai net unyk te wêzen foar hiel de taksonomy. Bygelyks, *Aotus* is de namme foar it skaai fan de Nachtapen, mar ek foar it skaai fan de Gouden Earten.
De Trije Bruorren

***De Trije Bruorren*** is in teltsje oer reuzen, in sêge oer it ûntstean fan trije sleatten dy't útkomme op It Ges.

Neffens it teltsje hawwe yn de omkriten fan Toppenhuzen en Twellingea eartiids trije reuzen wenne: Broer, Douwe en Jarich. Om't it fean dêr yn dy tiid te sompich wie, yn alle gefallen te sompich foar reuzen, kamen se ta it beslút om sleatten te graven sadat it wetter nei it Ges laat wurde soe. Dat se namen in heale pream as skeppe, en goaiden foar eltse reus in sleat. Foar Broer de Broersleat, foar Douwe de Douwesleat en foar Jarich de Jarichsleat. Sa koenen se in grut part fan it wetter kwyt wurde, en koe it lân brûkt wurde as greide.

## Betsjutting
By guon reuzeteltsjes binne de nammen dêr't se oer geane it ienige ferbân mei de skiednis. Mar dit teltsje is nei alle gedachten histoarysk, útsein dat it net oanwiisber is dat der reuzen yn dy omkriten wenne hawwe. It Ges is nei alle gedachten in streamke dat wetter út it heachfean ôffierde, en mei dwersfearten koe it lân drûger makke wurde.

Yn it bysûnder koe it de wettergrinzen fan Toppenhuzen oantsjutte, tusken De Brekken yn it westen en de Geau yn it easten. Yn de atlas fan Eekhoff, fan 1854 is te sjen dat de trije fearten it gebiet ôfbeakenje, al hiet doe de Douwesleat noch fan *Eabelssleat*.

## Keunstwurk
Yn Toppenhuzen stiet op de hoeke fan de Ferbiningswei en de Sjaerdawei it keunstwurk *De Trije Bruorren*, yn 1996 makke troch Hennie de Boer, yn opdracht fan de Kulturele Rie Wymbritseradiel. It keunstwurk byldt dit teltsje út.
It Ges

**It Ges** is in rivierke yn de gemeente Súdwest-Fryslân troch it twillingdoarp Toppenhuzen/Twellingea. It Ges foarmet in ferbining tusken it Prinses Margrietkanaal en de Houkesleat.

Fan oarsprong wie it nei alle gedachten ôfwettering fan it heachfean. Yn letter tiden wie it foar de boeren fan it twjillingdoarp in wichtige farwei, ûnder oaren om fia it Ges en de dwersfearten de miedlannen berikke te kinnen.

Op in kaart fan 1849 is noch te sjen dat it wetter fan it Ges doe folle earder begûn. It wetter begûn doe by it Stobberak. En sels op dat stuit is noch wer in bult op 'e kaart, as wie der noch earder noch in begjin noch fierder. Der is lykwols nette te sjen oft dat wetter oer de folle lingte deselde namme hie, of dat part doe de Súdeinsterfeart wie. Mei it oanlizzen fan it Prinses Margrietkanaal, waard it súdlike part, troch it Grut Súdein, lykwols ôfsletten. Dêrmei wie dat part dúdlik de *Súdeinsterfeart*. Sunt soe it Ges by it Lyts Súdein begjinne moatte, mar dat leit der ek as in dea-ein by.

Dêrmei  begjint it Ges eins mar by de Easterbrêgesleat. It is al sa dat dy feart no gildt as troch dat wetter ferbûn mei it east-ein fan de Atesleat, mar dêrfoarby is it wetter dúdlik allinnich it Ges. Oan de noardein, yn Toppenhuzen, komme dan de Douwesleat en de Broersleat op it Ges út. Uteinlik komt it gear mei de Houkesleat, en rinne de twa wetters tegearre nei Snits.
Soarte

In **soarte** is de basis fan de taksonomy. De soarte is de takson dy't troch de taksonomy yndield wurdt. De soarte wurdt oantsjut fia de binomiale nomenklatuer, dêr't de soartnamme it twadde part fan is. Boppe de soarte komt it nivo fan it skaai.

Foar presyzere oantsjutting fan de sibskip op dit nivo wurdt it fierder opdield yn *soarten* en *ûndersoarten*. By Linnaeus hjit dit nivo yn it Latyn *Species*.
Kaspyske See

De **Kaspyske See** is see mei in gebiet fan 371.000 km² op de grins fan Jeropa en Aazje dy't gjin ferbining mei de wrâldseeën hat.

De see wurdt omslet troch
* Ruslân yn it noardwesten,
* Kazakstan yn it noardeasten,
* Turkmenistan yn it easten,
* Iran yn it suden,
* Azerbeidzjan yn it westen.

## Geografy
It oerflak fan de Kaspyske See leit sa'n 28 meter ûnder seenivo, en ek it grutste part fan it kustgebiet leit ûnder seenivo. De see hat trije bekkens. It súdlik bekken is it djipst. Troch de fuortsetting fan de Kaukasus is dat ôfskieden fan it noardlik bekken, dat ûndjipper is, yn it noarden mar in pear meter. Eastlik leit de hast folslein ôfsletten Kara-Bogasbocht.

## Wetter
De grutste rivieren dy't yn de Kaspyske See útkomme binne de Emba, de Koera, de Oeral, de Terek en de Wolga. De wichtichste dêrfan is de Wolga, dy't 75% fan de tastream foarmet. Om't de Kaspyske See gjin ferbining mei oare seeën hat is der in direkt ferbân tusken it wetterpeil en it ferskil tusken wetteroanfier en ferdamping. Yn de rin fan de skiednis is de grutte fan de see dêrom nochalris feroare. Troch drûchte en troch gebrûk fan it Wolgawetter sette om 1930 hinne en perioade fan krimp yn, wêrby de Kaspyske See oant likernôch 1990 mear as 10% gebiet ferlear; mar sûnt waakst de see wer in bytsje.
Ten New Songs

***Ten New Songs*** is in album fan de Kanadeeske sjonger/skriuwer Leonard Cohen. It album kaam yn 2001. út by platemaatskippij Columbia Records nei in perioade fan hast tsien jier wêryn allinne platen mei âlder wurk fan Cohen útkamen (live en saneamde sammelalbums). Alle nûmers op it album binne skreaun troch Leonard Cohen en Sharon Robinson. It duo tekene ek foar de produksje.

## Spyllist
*Alle nûmers fan dit album binne skreaun troch Leonard Cohen mei [[Sharon Robinson]].*
Bakû

**Bakû** (Azerbeidzjaansk: *Bakı*, Perzysk: *Badkuba*/*باکو*) is de haadstêd en wichtichste havenstêd fan Azerbeidzjan. De stêd, dy't oan de Kaspyske See leit, is mear as 1500 jier âld. De stêd hie 1.900.000 ynwenners yn 2003 en 2.039.700 yn 2009.

## Skiednis
Archeologen hawwe resten fûn dy't datearre fan in pear iuwen foar Kristus. Bakû waard foar it earst neamd yn 885. De stêd waard wichtich neidat de stêd Shemaka troch in ierdskodding ferwoaste waard. De doedestiidske Persyske hearsker Shirvanshah Ahistan I makke fan Bakû syn nije haadstêd.

Yn 1805, ûnder de Earste Russysk-Iraanske oarloch, waard Bakû troch de Russen op Iran ûnder de Kadjaren-dynasty oerweldige.

## Nijsgjirrich
De histoaryske stedsmuorre fan Bakû is op de wrâlderfgoedlist fan UNESCO set. Ek de Maagdentoer út de 11e iuw stiet op dizze list.

Bakû is it begjin fan de Bakû-Tbilise-Ceyhanpiiplieding, dy't oalje fan de Kaspyske See nei de súdkust fan Turkije bringt.
CD

De **CD** (ek skreaun as **cd**), in ôfkoarting foar it Ingelske *compact disc*, of **kompaktskiif** is in optyske drager foar lûd, byld en it bewarjen fan in kompjûtergegevens. 

It systeem fan de CD waard ûntwikkele foar bylddragers, mar de earste grutte tapassing wie as lûddrager. Yn in pear jier tiid waard de grammofoanplaat foar in grut part ferkrongen troch de CD. Fierder bouwend op dat sukses kamen de byld-CD en CD-rom út. De lêste waard wer ynhelle troch ien dêr't jo op skriuwe kinne. Dy CD-Rewrite jout jo krekt as de lytsere skyfkes de mooglikheid in soad kompjûtertriemmen fêst te lizzen. As it no om muzyk, byld of tekst giet, der is romte foar hûnderten Megabytes al gau sa'n 5 miljard bitten.

Yn it Frysk wie ek de namme **lûddrager** ûntstien, om't er earst allinne foar de werjefte fan muzyk brûkt waard. Der binne dan ek party minsken dy't efkes wat 'eigen' muzyk opsette ûnder it kompjûterjen. Wolle jo de muzyktriemmen fan in befeilige CD nei de fêsteskiif en dêrnei op in MP3-spiler sette, dan kinne jo dy CD rippe. 

Gewoanwei hat in CD in diameter fan 120 mm. Der is lykwols ek in lytsere ferzje, de miny-CD, fan 80 mm en 21 minuten muzyk. De CD bestiet foar it grutste part út in transparante keunststof beskermlaach fan 1,2 mm. Dêrop leit in aluminium laach mei oan de kant fan de beskermlaach hiel lytse dobkes, net djipper as 125 nm. Oer de oare kant fan dy aluminiumlaach leit in hurde laklaach, dêr't faak tekst en ôfbylden op oanbrocht binne. De dobkes foarmje in 5,4 kilometer lange spiraal dy't fan it midden út ôftaasd wurdt mei in ljochtstriel.

By de yntroduksje fan in nije standert foar CD's is keazen foar de nije namme DVD.
Hielal

It **hielal** of **universum** is al wat bestiet. Bûten de Ierde wurdt it hielal ek wol de **romte** neamd. It omfet de stjerren, wêrûnder de sinne, planeten, wêrûnder de Ierde, hiel it Molkenpaad, alle oare miljarden stjerrestelsels. De leechte tusken planetestelsels lykas it sinnestelsel neamt men de **ynterstellêre romte** (letterlik de 'romte tusken de stjerren').

It hielal wurdt bestudearre troch de stjerrekunde, útsein de Ierde, dy't it stúdzjeobjekt is fan de ierdwittenskip. 

In part fan de stjerrekunde, de kosmology, hâldt him dwaande mei de fraach nei it ûntstean fan it hielal. Dêr binne ferskate teoryen oer. De wichtichste fan dy teoryen is op it stuit faaks de teory fan de oerknal.
Wylde ein

De **wylde ein** (*Anas platyrhynchos*) is in fûgel út it skaai fan de einen en de famylje fan de einfûgels dy't yn Fryslân in protte foarkomt. De jerke is goed wer te kennen oan syn glânzjende griene kop, syn wite halsbân en syn kastanjebrune boarst. It brune wyfke is minder opfallend. Beide einen hawwe in blau plak op de wjukken, mei wite streken der bylâns. De wylde ein is sa'n 58 sm lang en tusken de 700-1500 gram swier.

## Fersprieding
De wylde ein komt foar yn hiel Euraazje, op Yslân, Grienlân en hiel Noard-Amearika. Yn it noardlike part fan syn briedgebiet is it in echte trekfûgel. Bûten de briedtiid meie de wylde einen graach yn kloften byinoar libje. De wylde ein is in echte wetterfûgel en is te finen op marren en rivieren mar ek by sleatten en bygelyks fivers midden yn de stêd.

## Fuortplanting
De wylde einen begjinne yn april of maaie te brieden. It nêst is meastal goed ferburgen yn it hege gers fan in berm of yn in holle stobbe fan in beam. It wyfke leit eltse dei in aai en begjint te brieden neidat se it leste aai lein hat. De 7-16 aaien wurde troch it wyfke yn sa'n 4 wike utbret. Wylde einen binne nêstflechters, neidat de jonge pykjes út it aai kaam binne geane se fuort mei harren mem mei nei it wetter. At de jongen 8 wike âld binne kinne se fleane.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
*
Lytse seachbek

De **lytse seachbek** is in 42 sm lytse ein út de famylje fan de einfûgels. De fûgel is besibbe oan de rinkelein. Se kinne sels meiinoar jongen krije, hoewol dy net fruchtber binne. It mantsje en wyfke fan de lytse seachbek binne goed fan inoar te ûnderskieden. It mantsje is wyt mei fine swarte streken. It wyfke is meast griis mei in brune kop en liket wol op it wyfke fan de rinkelein.

## Fersprieding
De lytse seachbek komt foar yn hiel Jeraazje yn de nuddelbosken súdlik fan de Poalsirkel. Yn de hjerst ferlit de fûgel syn briedgebiet en oerwintert meast yn West-Jeropa, by de Swarte See en de Kaspyske See. Ek yn Nederlân binne se by winterdei wol te sjen.

## Iten
De lytse seachbek yt winterdeis foaral lytse fisken. Simmers ite se meast wetterynsekten. Mar de lytse seachbek yt dan ek wol kreeften, wjirms en wetterplanten.

## Fuortplanting
De lytse seachbek is in hoalebrieder. Se briede meast yn beamholten en dêrom is harren briedgebiet ek beheind ta bosken, it leafst by in mar mei in protte fisk of by in rivier. It nêsthol kin wol ferskeidene meters boppe de grûn lizze. De fûgels begjinne heal maaie te brieden. De 6-9 aaien wurde yn sa'n 30 dagen utbred. Sa'n 24-36 oeren nei it útkommen springe de jongen út it nest nei ûnderen. Nei in wike as sân kinne de jongen harren sels rêde.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
*
Jeraazje

**Jeraazje** is de grutste lânmassa op ierde. Hy omfettet de wrâlddielen Jeropa en Aazje. 

De grins tusken Jeropa en Aazje wurdt meast lein op de Oeral, de Oeralrivier, de Kaspyske See, de Kaukasus, de Swarte See en de Bosporus, wêrby de westkant fan de grins Jeropa is. Hoewol't de Oeral yndie in 300 miljoen jier lyn ûntstien is troch it gearkommen fan twa lânmassa's, is de reden foar de opdieling yn Jeropa en Aazje histoarysk: Foar de Griken wie Jeropa harren eigen kant fan de Egeyske See, en alles wat dêr oan fêst siet, wylst Aazje de tsjinoerlizzende, eastlike kant wie, mei Lyts-Aazje en alles wat dêr oan fêst siet.

Jeraazje foarmet tegearre mei Afrika it grutste eilân yn 'e wrâld.

## Sjoch ek
* Philip Johan von Strahlenberg
Einen

De **einen** (*Anas*) binne in skaai út de famylje fan de einfûgels. Ta dit skaai heart de tige algemiene wylde ein, mar ek bygelyks de Laysantsjilling dy't allinnich op it eilân Laysan foarkomt.

## Skaaimerken
By de measte soarten fan dit skaai hat de jerke yn it winter-healjier in opfallend, ôfwikend dek. By it wyfke is it ferskil lykwols net sa grut. It docht bliken dat in protte soarten fan de einen mingde neikomlingen krije kinne, mar dat dy dan net fruchtber binne.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **einen** (*Anas*)
*** *Soarte*: brûnswjukein (*Speculanas specularis* fh. *Anas specularis*)
*** *Soarte*: Sibearyske tsjilling (*Sibirionetta formosa* fh. *Anas formosa*)
*** *Soarte*: Afrikaanske swarte ein (*Anas sparsa*)
*** *Soarte*: gielsnaffelein (*Anas undulata*)
*** *Soarte*: Madagaskarein (*Anas melleri*)
*** *Soarte*: wynbrau-ein (*Anas. superciliosa*)
*** *Soarte*: Hawaï-ein (*Anas wyvilliana*)
*** *Soarte*: Laysanein (*Anas laysanensis*)
*** *Soarte*: Filipynske ein (*Anas luzonica*)
*** *Soarte*: Yndyske gielpuntsnaffelein (*Anas poecilorhyncha*)
*** *Soarte*: Sineeske gielpuntsnaffelein (*Anas zonorhyncha*)
*** *Soarte*: wylde ein (*Anas platyrhynchos*)
*** *Soarte*: spikkelbûnte ein of Floarida-ein of flekein (*Anas fulvigula*)
*** *Soarte*: Amerikaanske swarte ein (*Anas rubripes*)
*** *Soarte*: Meksikaanske ein (*Anas diazi*)
*** *Soarte*: Kaapske ein (*Anas capensis*)
*** *Soarte*: wytwangpylksturt of Bahamapylksturt (*Anas bahamensis*)
*** *Soarte*: readsnaffelpylksturt (*Anas erythrorhyncha*)
*** *Soarte*: Súdamerikaanske pylksturt (*Anas georgica*)
*** *Soarte*: súdlike pylksturt (*Anas eatoni*)
*** *Soarte*: pylksturt (*Anas acuta*)
*** *Soarte*: piiptsjilling (*Anas crecca*)
*** *Soarte*: Amerikaanske piiptsjilling (*Anas (crecca) carolinensis*) 
*** *Soarte*: gielsnaffeltsjilling (*Anas flavirostris*)
*** *Soarte*: Andestsjilling (*Anas andium*)
*** *Soarte*: grize tsjilling (*Anas gibberifrons*)
*** *Soarte*: Andamanentsjilling (*Anas albogularis*)
*** *Soarte*: Australyske tsjilling (*Anas gracilis*)
*** *Soarte*: kastanjetsjilling (*Anas castanea*)
*** *Soarte*: Madagaskartsjilling (*Anas bernieri*)
*** *Soarte*: brune tsjilling (*Anas chlorotis*)
*** *Soarte*: Aucklandsjilling (*Anas aucklandica*)
*** *Soarte*: Campbelltsjilling (*Anas nesiotis*)
Smjunten

De **smjunten** (*Mareca*) foarmje in skaai mei seis soarten yn 'e famylje fan 'e einfûgels.

## Skiednis
It skaai fan 'e smjunten waard yn 1938 ynsteld yn 'e klassifikaasje fan Oliverio Pinto. Under oaren Paul Johnsgaard yn 1965 hat útsteld om de soarten fan it skaai op te nimmen yn it skaai fan 'e einen. Yn 1991 hat Bradley Livezey lykwols nei fierder ûndersyk útsteld it skaai op 'e nij yn te stellen.

## Soarten
Boargemaster

De **boargemaster** is in bestjoerlike funksjonaris fan de gemeente. In boargemaster hat de lieding fan it deistich bestjoer fan de gemeente. In protte lannen hawwe in soartgelikense gemeentefunksjonaris, mar de krekte funksje en it krekte foech binne yn elts lân wer oars.

## Beneaming
Yn Nederlân wurdt de boargemaster beneamd troch it regear, foar in perioade fan 6 jier. Yn guon oare lannen wurdt de boargemaster keazen troch de befolking. Yn 2002 is útsteld de grûnwet te feroarje om dit ek yn Nederlân mooglik te meitsjen, mar dit is úteinlik op 22 maart 2005 troch de Earste Keamer blokkearre.

## Funksjes
Tegearre mei de wethâlders foarmet de boargemaster it kolleezje fan boargemaster en wethâlders, dat it deistich bestjoer fan de gemeente om hannen hat. Fierder is de boargemaster foarsitter, mar gjin lid, fan de gemeenterie, dy't de gemeente bestjoert. Yn guon gemeenten is de boargemaster ek noch korpsbehearder fan de plysje.

## Symboalen

As symboal fan syn amt draacht de boargemaster in amtskeatling. As foarsitter fan de rie hat er faken in foarsittershammer.
Dampkringwittenskip

**Damkringwittenskip** is dat part fan de ierdwittenskip dat de dampkring as stúdzjeobjekt hat. Dat omfet alles fan it foarsizzen fan in buike oant de stúdzje fan de prosessen dy't iistiden feroarsaakje.

Damkringwittenskip omfettet waarkunde, dampkringskiekunde, dampkringnatuerkunde, dampkringdynamika en klimatology. By útwreiding heart ek de stúdzje fan de dampkring fan oare planeten ta de dampkringwittenskip.
Lytse seachbekken

De **lytse seachbekken** (*Mergellus*) foarmje in skaai yn de famylje fan de einfûgels. It skaai hat mar ien soarte, de lytse seachbek (*Mergellus albellus*).

## Untwikkeling
Yn 1758 naam Carolus Linnaeus de lytse seachbek op yn it skaai fan de seachbekken (*Mergus*). It skaai fan de lytse seachbekken is yn 1840 ynfierd troch Prideaux Selby. It wurdt lykwols ek wol sjoen as ûnderskaai fan de seachbekken.

Yn 2002 die by ûndersiik bliken dat de kapeseachbek (*Lophodytes cucullatus*) nauwer besibbe is oan de lytse seachbek as dy beiden besibbe binne oan de seachbekken. It is dêrom 1&nbsp;desimber 2003 útsteld dy twa monotypyske skaaien, Mergellus en Lophodytes, gear te foegjen ta ien skaai, bûten de Seachbekken.

## Klassifikaasje
*Famylje: Einfûgels (*Anatidae*)
**Skaai: **lytse seachbekken** (*Mergellus*)
***Soarte: lytse seachbek (*Mergellus albellus*)
Seachbekken

De **seachbekken** (*Mergus*) foarmje in skaai mei fiif soarten yn de famylje fan de einfûgels.

De lytse seachbek wurdt ek wol as in soarte fan dit skaai sjoen, mar wurdt meastentiids yn in apart skaai set. Itselde jildt foar de kapeseachbek.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **seachbekken** (*Mergus*)
*** *Soarte*: Brazyljaanske seachbek (*Mergus octosetaceus*)
*** *Soarte*: bûnte seachbek (*Mareca serrator*)
*** *Soarte*: † Chathamseachbek (*Mergus milleneri*)
*** *Soarte*: grutte seachbek (*Mergus merganser*)
*** *Soarte*: † Nijseelânske seachbek of Auckland seachbek (*Mergus australis*)
*** *Soarte*: Sineeske seachbek (*Mergus squamatus*)
De Trieme

**De Trieme** is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. De Trieme leit noardlik fan Kollumersweach, westlik fan Aldwâld en besuden Westergeast. Yn 2022 hie De Trieme 328 ynwenners. De doarpskearn leit oan De Triemen.

De buorskip De Bûnte Hûn (diel) heart ek by De Trieme. Sûnt 1940 is De Trieme in selsstannich doarp, dêrfoar hearde it by Westergeast.

## Skiednis

De Trieme is yn syn kearn in streekdoarp. It is earst sûnt 1940 selsstannich; foar dy tiid wie it in buorskip ûnder Westergeast. De namme komt lykwols al foar yn in akte út 1467, as "op 'e Trema" ("*op de seewarring*").

De Trieme wie fan âlds in plak dêr't de adel de simmerhuzen hie. In restaurearre wenpleats stiet op it plak dêr't de grytmansfamylje Van Aylva harren simmerhûs Bommelatijer hie.

It doarp leit op in sânrêch. Omdat der altyd in soad ikebeammen op de sângrûn groeie stiet der ek in iik yn it doarpswapen. De kantelen op it doarpswapen binne ôflaat fan de eardere stins fan Buma.

De Trieme leit oan it Lykpaad. It Lykpaed rint fan de Dôlle nei de Strobossertrekwei. In oare histoaryske rûte rint oer de Hanecroothsingel. De namme Hanecroothsingel is ûntliend oan in famylje, dy't út de stêd Nassau yn Dútslân kaam. De legerkapitein Everhard Wilhelm fan Hanecrooth, dy't yn 1747 op mysterieuze wize in de "Oudwoudener Zijlriedt" ferdronken is, hat hjir in skoft wenne.

## Kristlike skoalle
De kristlike skoalle fan De Trieme, dy't yn 1876 stifte is troch de earste otterdokse dûmny fan Aldwâld, ds. Joh. Politiek, wie de earste kristlik nasjonale skoalle yn 'e wide omkriten. De bern kamen sels út Aldwâld en Kollumersweach.

Yn 1957 is der in nije skoalle kommen. Dy leit tichter by Westergeast. Dat hie der mei te krijen dat de skoalle yn Westergeast doe opheven is.

## Natuerreservaat
Ta De Trieme heart ek natuerreservaat *[[De Dôle]]*. Dit reservaat, dat 3 bunder grut is, is partikulier besit, mar wurdt beheard troch It Fryske Gea. Der briede in protte fûgels yn it reservaat en der komme ferskate moerasplanten foar.

## Mienskip
It doarpshûs hjit De Bazuin.

### Strjitnammen
De Dôle, De Triemen, Migchelbrinkwei, Trekwei, Triemsterloane, Ulkeloane, Van Hanecrootsingel.

De nammejouwing fan de Migchelbrinkwei is ûntstien troch in misferstân. Master Migchelbrink wie haad fan de iepenbiere skoalle fan Aldwâld en net it earste haad fan de skoalle op De Trieme. It misferstân sil der kommen wêze om't Migchelbrink en ds. Politiek net allinne buorlju wienen, mar ek in mienskiplike leafhawwerij hienen. Master wie dwaande mei nije ierpelrassen en dûmny hie syn kas.

### Untwikkeling ynwennertal
* 2004 - 373
* 1973 - 286
* 1969 - 284
* 1964 - 300
* 1959 - 292
* 1954 - 480

## Keppeling om utens
* Webstee gemeente Kollumerlân
Poppo

**Poppo** († 734), ek wol *Bubo* of *Bobba* neamd, wie nei alle gedachten in *[[Fryske kening]]* út de 8e iuw. Hy is nei Aldgillis en Redbad de tredde Fryske hearsker op rige dêr't skriftlike boarnen fan binne en wurdt almeast beskôge as de lêste kening fan it Fryske Ryk. 

## Opfolger fan Kening Redbad
De skriftlike boarnen út de Iere Midsiuwen swije oer de opfolger fan Redbad. Om't Poppo oerlevere is as oanfierder fan it Fryske leger by de striid tsjin de Franken, wurdt der meastentiids fan útgien dat hy de opfolger west hat fan Redbad, en mooglik ek syn soan wie. Oertsjûgjend bewiis foar dy lêste stelling ûntbrekt lykwols en troch Herre Halbertsma is dêr tsjinyn brocht dat it ûntbrekken fan manlik skaai krekt de reden west hat foar it houlik tusken Redbad syn dochter en Grimoald II de soan fan Peppyn II yn 711. 

Neffens histoarisy as P.C.J.A. Boeles en H. Halbertsma strekke Radbod’s ryk him út oer hiel Frisia, fan Swin oant Wezer, oaren as W.A. van Es miene dat syn bewâld him beheind ta it Midden-Nederlânske rivieregebiet en parten fan Hollân. Dêrom is ek wol oppere dat Poppo in lokale hearsker wie dy't los fan Redbad in diel fan it Fryske territoria (it hjoeddeiske Frieslân) behearste. .

### Súdlik Fryslân
Under Redbads regear hat it Fryske Ryk syn grutste gebietsútwreiding kend. Foar de súdlike gebieten wie dêrby slach levere mei de Franken. De Franken waarden ferjage mar hofmeier Karel Martel makke oan dy situaasje wer in ein. Koart nei Redbad syn dea yn 719 is hy deryn slagge om in part fan de Friezen ûnderhearrich te meitsjen. It stuit en plak fan in beskiedende see- of fjildslach binne troch de kronykskriuwers net optekene, mar in jier nei Redbad syn dea wie Fryslân bewesten fan it Fly: (Seelân, Hollân en Utert) yn Frankyske hannen. It ûntbrekken fan in gaadlike opfolger hat de Friezen by dat ferlies parten spile. Der bestean oanwizings dat de pleatslike elite belutsen wie by de machtsoername troch Karel Martel. . Nei alle gedachten hawwe sy de side keazen fan it Frankyske ryk en Poppo net stipe jûn as Redbad syn opfolger. Oannomd wurdt dat Poppo nei de nederlaach in ferdrach mei Karel Martel sletten hat.  

### Sintraal Fryslân
Under Poppo hawwe de Friezen yn sintraal Fryslân tusken Fly en Lauwers noch in skoftlang frede hân mei de Franken. Dêroan kaam in ein doe't Karel Martel yn 733 op 'e nij tsjin him opluts. Mei in float stuts de Frankyske hofmeier it Fly oer, lanne yn Westergoa en ferjage it leger fan de Friezen tebek nei Eastergoa. It jier derop kaam hy wer op Fryslân ta en ferneatige it Fryske leger ûnder Poppo yn de Slach oan de Boarn. De Fryske kening sneuvele yn de striid en de Frankyske oerwinning makke in ein oan it ryk fan de Fryske keningen.

## Neiteam
Neffens de Dútske historikus Jaekel wie de lettere greve Alfbad fan Eastergoa, in soan fan Poppo. Jaekel basearre syn stelling op it feit dat de Karolingers de Frysk eallju ynskeakele by it bestjoer fan it ferovere lân.
Thiadsvind

**Thiadsvind** (677 - ?), faak oantsjut mei de namme dy't de Franken foar har hiene: **Theudesinda** of **Theudesinde**, wie in dochter fan 'e Fryske kening Redbad. Sy troude yn 711 mei Grimoald, âldste oerlibbene soan fan Pippyn fan Herstal, hofmeier fan 'e Franken, as besegeling fan de frede tusken Friezen en Franken nei in tiidrek fan oarloggen. It houlik waard sletten troch Willibrord, de aartsbiskop fan de Friezen. It is net wis oft sy en har man yn de trije jier fan harren houlik (Grimoald waard yn 714 yn de omkriten fan  Maastricht fermoarde troch politike tsjinstanners) bern krigen hawwe.   

## Neiteam
De primêre boarnen jouwe fierders gjin ynformaasje oer har. De Redbadelingen soenen fia har ôfstamje moatte fan kening Redbad. Der binne lykwols gjin boarnen dy't sa'n besibbenens befêstigje of tsjinsprekke kinne.
Sweagerbosk

**Sweagerbosk** is in doarp dat yn de gemeente Noardeast-Fryslân leit. Sweagerbosk leit noardlik fan Twizelerheide, eastlik fan De Westerein en súdwestlik fan Kollumersweach. Yn 2022 hie Sweagerbosk 571 ynwenners. De doarpskearn fan Sweagerbosk leit om de Boskwei en ferskate oare strjitten.

Sûnt 1940 is Sweagerbosk in selsstannich doarp, dêrfoar hearde it by Kollumersweach.

## Skiednis
De heidebewenners wennen yn heidehutten of spitketen dy’t sûnt it begjin fan de 20e iuw ferfongen waarden troch lytse bakstiennen húskes mei soms noch in stâl ûnder itselde dak. Se besochten yn harren libbensûnderhâld te foarsjen mei it ropen, it draaien fan tou, en it meitsjen fan biezems en skrobbers of it flechtsjen fan matten yn stuollen. Dy waarden dêrnei yn de wide omjouwing útsutele.

De (eardere) heidestreek rekke fan it begjin fan de 18e iuw ôf bewenne en mids 19e iuw wie der, oan de koart foar 1930 ferhurde Boskwei/Bjirkepaad, in streek foarme dy't destiids op kaarten koartwei oantsjutten waard as It Bosk. De heidehutten binne yn it kader fan de Wenningwet opromme, mar ek de earste húskes dy’t yn dat kader boud waarden, binne ferdwûn. Oan de yn 1950 ferhurde Heidewei stienen koartlyn noch twa fan kalksânstien boude spultsjes(fan 1913). It wienen noch geve wenten mei in skuorre foar wat lytsfee, in ko of lânbouprodukten. Arbeiderswenten wurde se ek neamd, omdat de bewenners, njonken in oar berop of los wurk, mei wat lânwurk op in rom hiem lytsskalige feefokkerij bedriuwe koene om sa yn harren ûnderhâld te foarsjen.Sweagerbosk hat him nei 1945 sterk fernijd. Der binne sûnt in soad frijsteande huzen boud, wêrtroch it doarp by De Swadde sterker ferweven is mei Twizelerheide yn Achtkarspelen en De Westerein yn Dantumadiel. 

De âlde ôfwettering de Swadde mei pingo’s is in fraai fyts- en wannelgebiet.
## Befolking
* 1954 : 493
* 1959 : 482
* 1964 : 521
* 1969 : 498
* 1974 : 535
* 2007 : 652
* 2014 : 637

## Ynfrastruktuer

### Strjitten
Alle strjitten fan Sweagersbosk.

### Trein
Troch it doarp rint it spoar fan Ljouwert nei Grins mei in stasjon yn De Westereen.

## Keppeling om utens
*
Kapeseachbek

De **kapeseachbek** (*Lophodytes cucullatus*) is in fûgel út de famylje fan de Einfûgels. De Kapeseachbek hat in protte fan de seachbekken en wie yn 1758 troch Carolus Linnaeus ek by harren yn it skaai set. Yn 1853 is dizze fûgel troch Ludwig Reichenbach yn in apart skaai set.

De Kapeseachbek hat syn namme te tankjen oan de kape dy't er rjocht oerein sette kin. Sawol it mantsje as it wyfke hawwe in kape. It mantjse hat in swart mei wite kape lykas syn meast fearren, ek hat er opfallende readbrune siden. It wyfke is hast hielendal brún.

## Fersprieding
De Kapeseachbek komt foar yn Noard-Amearika yn sompen en bosken mei marren yn de buert fan de Grutte Marren en oan de Pasifyske kust. Hy oerwinteret yn it suden fan de Feriene Steaten. Somtiden is der ek wol is in ferdwaalde Kapeseachbek yn West-Jeropa sjoen. Mar tsjintwurdich is kâns grut dat in Kapeseachbek dy't yn it wyld yn Jeropa sjoen wurdt in ontsnapt eksimplaar is. Sûnt it likernôch 1950 yn Amearika foar it earst slagge mei de fûgel te fokken is it in populêre sierfûgel wurden.

## Fuortplanting
Lykas de Lytse Seachbek yn Jeropa, is de Kapeseachbek in hoalebrieder. Hy briedt yn beamhoalen dy't oant sa'n acht meter boppe de grûn lizze kinne. De 6-12 aaien wurde yn 30 dagen útbret. De jongen wurde troch it wyfke fersoarge. De jongen binne earst donkerbrún,;at se fearren krije lykje se in protte op harren mem, útsein dat harren kape dúdlik lytser is. Nei sa'n 70 dagen kinne de jongen fleane en ferlit de mem harren jongen.

## Iten
De Kapeseachbek yt meastentiids lytse fisken, kreeften en yn de simmermoannen ek wetterynsekten. Om syn iten te fangen dúkt en swimt er ûnder wetter. Boppedat yt er ek wol wat wetterplanten.

## Sjoch ek
* List fan fûgels