open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hazze-eargroukopke

It **hazze-eargroukopke** (*Muschampia lavatherae*, foarh. *Carcharodus lavatherae*) is in soarte yn it skaai fan de ûnechte spikkelbrune groukopkes (*Muschampia*), dêr't er nei yn 2020 nei DNA-ûndersyk hinne oerpleatst is út it skaai fan 'e echte spikkelbrune groukopkes (*Carcharodus*).

## Foarkommen
Yn Nederlân komt de flinter net foar. De flinter komt wol foar yn Spanje, súdlik Frankryk, Itaalje de Balkan en Grikelân. Hy fljocht fan 200 oant 1600 meter heech. De flinter hâldt fan drûge soere greiden. De flinter is it leafst op plakken mei in soad blommen. De populaasjes binne oer it generaal lyts. As it waarm is sykje de flinters plakken mei fochtige grûn om dêr te drinken. 

## Fleantiid
De flinter fljocht yn maaie, juny en july. 

## De flinter
It hazze-eargroukopke ûnderskiedt him fan oare groukopkes troch de griene glâns op de boppekant fan de wjukken en it lichem. 

## De rûp
De aaikes wurde ien foar ien ôfset op de blêden fan stachys soarten. De lytse rûpen meitsje spinsels mei blêden wêrûnder se ûnder it iten skûlje. Earst libje de rûpen fan de siedden fan de weardplant, letter ite se ek de blêden. Se oerwinterje yn it tredde of fjirde stadium as larve. De ferpopping fynt plak oan de ûnderkant fan de weardplant.

## Sjoch ek
* List fan flinters
Koarstekoeke

**Koarstekoeke** is in hurdbakte koeke fan smelle stikken daai dy't bylâns de latten op de bakplaat set is. Dêrtroch krige de gewoane brune koeke gjin koarsten oan de sydkant. Meast waard de koarstekoeke goedkeaper ferkocht, mar se waarden ek wolris spesjaal bakt.
Keallepoat

In **keallepoat** is in Fryske koekesoarte fan sawat 30 sintimeter lang. In keallepoat bestiet út twa helten dy 't oan de ein rûn binne. Meastentiids wurde se per twa ferkocht. Elke bakker hie in eigen (geheim) resept. By guon bakkers smeitsje keallepoaten hast as pipernuten of taai-taai, mar de smaak fan echte keallepoat is oars.
 
In keallepoat bestiet benammen út roggemoal, huning, melasse en krûden. Keallepoaten wurde ek wol **sjerpkoeke** neamd, mar der wie eartiids gjin sjerp yn ferwurke. Ynstee fan melasse wurdt tsjintwurdich brune sûker of tinne sjerp brûkt. De namme keallepoat ûntstie trochdat de koeken wol wat wei hienen fan de poat fan in keal. 
## Yngrediïnten (2 keallepoaten)
* 100 gram sûker
* 275 gram huning
* ½ liter wetter
* 350 gram roggeblom
* 50 gram brune sûker
* 1 ytleppel koekekrûden
* 1 ytleppel jittik
* 1 teeleppel mealde stjeranys
* 2 teeleppels bakpoeier

## Resept
# De sûker mei 200 gram fan de huning en it wetter yn in pantsje al rierend waarm meitsje oant alle sûker oplost is.
# De floeistof ien kear omheech komme litte.
# De roggeblom seve en by it huningmingsel spatelje.
# De massa ôfkuolje litte en in pear nachten yn de kuolkast rêste litte.
# De brune sûker, de oerbleaune 75 gram huning en de krûden tafoegje. Foar de soergraad wat jittik der by dwaan.
# Alles knede oant de daai soepel is en fan de kom loslit.
# Op it lêst it bakpoeier dertroch knede.
# De daai yn fjouwer likense stikken ferdiele.
# Der in stevige bol fan meitsje en se útrôlje oant in smelle lape fan sa ’n 25 – 30 sm lingte.
# De lape dûbeld teare, sadat der midden boppe-op in naad ûntstiet.
# De lapen op in ynfette bakplaat lizze en mei wat kofjemolke of oalje bestrike. (It fet fan de kofjemolke soarget foar de brune kleur by it ôfbakken) De naad mei de fingers wat yndrukke.
# De koeken yn de ûne op 200° C yn 15 oant 20 minuten gear en moai brún bakke.
# De koeken op in reaster útdampe litte.

## Ferskaat
* Ynwenners fan De Jouwer wurde wol Jouster keallepoaten neamd.
* Der bestiet in folksferhaal dat keallepoaten as koeke-offer oan de wettergeasten brocht waarden as dank foar alle wetter.
Sûkerlatte

In **sûkerlatte** is in Fryske swiete koekesoarte. Sûkerlatte kin by de kofje, by de tee of tuskentroch iten wurde. It stik sûkerlatte wurdt meastentiids net ôfsnien mar ôfbrutsen. Se wurde ornaris per twatal ferkocht.

## Resept
# Lit de ûne foarferwaarmje op 180 °C, fetsje wyls in grutte bakplaat yn mei bûter.
# Ming earst alle droege yngrediïnten mei elkoar yn in kom.
# Doch der dan de 'wiete' yngrediïnten by (aai, bûter en wetter) en kneedzje der in stevige daaibal fan.
# Bestrui it oanrjocht, of it wurkflak mei wytmoal. Ferdiel dan it daai yn twaen en rôlje elk stik mei de hân ta in lange rûne foarm.
# Meitsje mei in daairôle twa latten fan 30 by 7 sm.
# Lis beide sûkerlatten njonken elkoar en in eintsje útinoar op de ynfette bakplaat.
# Lit se yn tweintich minuten op de middelste hichte fan de ûne ljochtbrún en knapperich bakke.
# De sûkerlatten binne klear as de rântsjes brún begjinne te wurden. Mochten de sûkerlatten wat hurd útfalle, lis se dan in dei yn in koeketromp.
### Glazuer
Op de boppekant fan de ôfkuolle sûkerlatten kin in laachje glazuer smard wurde. De glazuer wurdt makke mei 40 gram poeiersûker, 2 teeleppeltjes wetter en 2 teeleppeltjes sitroensap. Om in roze kleur te krijen kin wat reade kleurstof tafoege wurde.

## Yngrediïnten foar 2 sûkerlatten
*250 gram selsrizend bakmoal
*125 gram wite bastertsûker
*15 gram bûter
*2½ gram anys
*½ dl wetter
*½ kloppe aai
* sitroenrasp
* 8 gram bakpoeier
* 1 ½ gram sâlt
Komelker

In **komelker** is in boer dy't in pear kij foar de molke hâldt. Yn de 18e iuw wurde al komelkers neamd, mar begjin 20e iuw wienen der in soad komelkers. Guon melkten ek wol foar oaren. Bytiden fuorren se it fee op 'e stâl. Meastentiids hienen se gjin eigen lân, mar pachten dat. It fretten moast dan gauris mei in boat nei de stâl brocht wurde. Dêrfoar waard faak in saneamde bok brûkt. In bok hat wol wat fan in pream mar hat in skerpere stjûne en wie fan hout. Letter kamen der ek izeren bokken. Inkeld koe der syld wurde om kij, gers of hea thús te krijen, mar meastentiids moast der boomke wurde. Meand gers waard mei stokken yn de pream of bok skood. Soks wie in bealch fol wurk. Op hûs oan rûn de boer njonken it skip mei de boom op de wâl en moast sa de boat rjocht farre litte. Dat wurdt preamkeskowen neamd. In preamkeskower dy't de boat tsjin de wâl stjitte liet rûn it risiko dat de lading skowen gie.

Doe't de molkfabriken opkamen, seagen in soad arbeiders in kâns om boer te wurden. Dan hoegde der ommers net sels tsjerne, of tsiis makke te wurden. In gat foar de stront, in heaberch en in stâl wiene it begjin. Dochs wie it in striid en bealgjen om troch de tiid te kommen. Omdat komelkers gjin eigen lân hienen, moast der lân pachte wurde. Eigeners wienen meast rike lju, dy't it lân faak ferhierden oan de heechste ynskriuwer. Winterdeis, as it lân faak ûnder wetter stie, wienen der net folle ynkomsten. Dochs moast de pacht foar de beteldatum fan 12 novimber betelle wurde. As soks net slagge wie it dien mei de komelkerij en waard de earmoede faak noch folle grutter.

As earbetoan oan de pream en de soad komelkers dy't eartiids yn en om Terherne wennen hat de VVV fan Terherne in pream foar selskippen yn gebrûk mei de namme "Komelker".

## Sjoch ek
* Gernier
Dominicus Jans Struiving

**Dominicus Jans Struiving** (Ljouwert, 7 febrewaris 1752 - dêre, 15 septimber 1815) wie in Ljouwerter keunstskilder. 

Struiving is bekend woarn troch syn 'antique modes', behangsels en skoarstienkleden. Hy wenne nei 1777 oan de Nijstêd yn Ljouwert op it plak dêr't no it Struivingpoartsje stiet.
Alderheljenfloed (1570)

Op 1 novimber 1570 wurde de Nederlânske en Belgjekust teistere troch in wettersneed, de **Alderheljenfloed**. Troffen stêden en doarpen binne ûnder oare Egmond, Bergen op Zoom en Saeftinghe.

De Domeinried yn Bergen op Zoom hat op 1 novimber 1570 *aanmerckende dat die groote stormen van winde ghisteren begonst*oan de dykgreven fan it Súd- en Noardkertier in warskôging jûn troch *seer uytnemende hooghe vloet*'.

In lange perioade fan stoarm swypke it wetter ta ferskuorrende hichtes (heger as dy by de Wettersneed fan 1953). Talleaze diken oan de Hollânske kusten bejoegen it, wêrtroch't ferskuorrende oerstreamings barden en in ôfgryslike ravaazje oanrjochte waard. It totale oantal deaden, it bûtenlân meirekkene, moat boppe de 20.000 lein hawwe, wêrfan't minstens 3000 deaden yn Fryslân en Grinslân, mar krekte gegevens binne net bekend. Tsientûzenen minsken waarden dakleas, feesteapels waarden ferswolge en winterfoarrieden ferneatige. De Alderheljenfloed markearret it ûntstean fan it Ferdronken Lân fan Saeftinghe, en it ferdwinen fan it eilân Bosk yn de Waadsee.

De Alderheljenfloed barde op in krityk momint yn de skiednis fan de Nederlannen. De belestingherfoarmingen dy’t Alva besocht troch te fieren mislearren dertroch en de wiidfersprate ellinde ûnder de befolking ferhege de spanning yn it lân. Der wie al nei it fuortgean fan Willem fan Oranje hieltiten mear ûnfrede ûntstien oer it bewâld fan de Spaanske kening en syn lânfâd. De wettersneedramp fersterke dat noch mear.

## Ferdronken doarpen
* Avenkerke (ek Brielle), ien fan de fjouwer ferdronken doarpen op it eilân Wulpen, foar de kust fan Siuwsk-Flaanderen
*Korresân op it eilân Bosk yn de Waadsee, tegearre mei suver it hiele eilân.
* Klaaskinderkerke (ek Claeskinderkerke), ferdronken doarp op Schouwen-Duiveland
* Koezand, ferdronken eilân yn de mûning fan de Westerskelde
* Moggershil, ferdronken doarp op in eilantsje bewesten Tholen
* Westende, ien fan de fjouwer ferdronken doarpen op it eilân Wulpen
* Ek de dunen fan it eardere Waadeilân *t Each* (Kallantseach, Noard Hollân) brutsen troch, wêrtroch’t it twadde doarp Callants troch de weagen ferswolge waard.

## Ferskaat

Yn de bûtenmuorre fan it koar fan de tsjerke fan Mitselwier is in tinkstien oanbrocht dy't seit fan hoe heech it wetter stien hat by de Alderheljenfloed fan 1570. Dêr binne doe 1.800 minsken by omkommen yn East- en West-Dongeradiel.

## Sjoch ek
*De Alderheljenfloed fan 1170
*De Alderheljenfloed fan 1532
*De Alderheljenfloed fan 1675
*De Alderheljenfloed fan 2006

## Boarne
* In gedielte fan de tekst op dizze side komt fan de webstee fan it KNMY.
Prinses Margriettunnel

De **Prinses Margriettunnel** is in akwadukt ûnder it Prinses Margrietkanaal by Twellingea. 

Yn 1976 waard mei de bou fan de tunnel begûn. De tunnelbuis hat in lingte fan 77 meter, in breedte fan 29 meter en in hichte fan 8 meter. De totale lingte op- en ôfritten meirekkene bedraacht 938 meter. Yn 1978 waard de tunnel iepene foar ferkear op de A7 tusken Snits en De Jouwer. 

De tunnel is ûnderdiel fan de A7 by Twellingea; justjes besúdeasten Snits. De tunnel is de earste tunnel yn it noarden fan Nederlân.

By it ûntwerp fan de tunnel - wêroan't Rykswettersteat yn 1974 begûn - is rekken holden mei in eventuele ferbreding fan it kanaal yn de takomst. In bysûderheid is dat it tichte tunneldiel boud waard yn ien fan de takomstige ôfritten nei de tunnel. Neidat dy ôfrit ûnder wetter setten wie, waard it tunneldiel op syn plak brocht en yn it kanaal ôfsonken.

### Reparaasje Prinses Margriettunnel yn 2023

Prinses Margriettunnel (Aquaduct) 18-06-2023. (actm.) 04.jpg| Tunnelseksje gewicht mei sânsekken en betonblokken.
Prinses Margriettunnel (Aquaduct) 18-06-2023. (d.j.b.) 02.jpg| Wurkgebiet foar restauraasje fan de Prinses Margriettunnel.
Prinses Margriettunnel (Aquaduct) 18-06-2023. (d.j.b.) 04.jpg|Heistelling.
Akwadukt Mid-Fryslân

It **Akwadukt Mid-Fryslân** is in akwadukt yn it Prinses Margrietkanaal by Grou. It akwadukt waard op 10 maart 1993 offisjeel iepensteld foar ferkear op de A32 tusken It Hearrenfean en Ljouwert troch de minister fan Ferkear en Wettersteat frou Hanja Maij-Weggen.

Troch de komst fan dit akwadukt yn de nije autosnelwei waard de brêge oer it Prinses Margrietkanaal yn de âlde Rykswei 32, lizzend tusken it akwadukt en de spoarbrêge sloopt. Op de fundearring fan de âlde brêge waard doe in nije spoarbrêge boud.

## Sjoch ek
* Akwadukten yn Fryslân
Atte Jongstra

**Atte Jongstra** (Terwispel, 13 augustus 1956) is in Nederlânsk skriuwer en essayist, en dêrneist resensint foar NRC Handelsblad en Ljouwerter Krante. Hy publisearre gedichten ûnder it pseudonym *Arno Breekveld*.

Jongstra studearre Nederlânsk oan de Universiteit fan Amsterdam. Yn 1985 debutearre hy mei *De Multatulianen*. Yn 1990 krige hy de Geertjan Lubberhuizenpriis foar *De psychologie van de zwavel*, yn 1996 de Jan Greshoffpriis foar *Familieportret*.

*De avonturen van Henri II Fix*, skreau Jongstra nei oanlieding fan de oanskaf op in feiling fan in trijetal kisten fol manuskripten en oare dokuminten fan dizze 18e iuwske libbenskeunstner en ensyklopedist út Swol.

Atte Jongstra is aktyf binnen it *Collège de 'Pataphysique*, hjir ûnderskieden mei de Bâtafysyske Oarder fan it Swangrêd en skepper en behearder fan de Bâtafysyske Byldbank.

Op it slûseilân by Tsjonger Slûs II by Jobbegea stiet in objekt fan him. It is der delsetten yn 1999. It is in taalmonumint dat de grins markearret tusken it Stellingwerfsk en it Frysk.

Op 29 jannewaris 2009 ûntfong Jongstra de Max Pam Award, foar syn boek *Klinkende ikken* en yn 2016 de Constantijn Huygens-priis foar syn heule oeuvre.

Yn de autobiografyske roman *Diepte!* skilderet Jongstra de skiednis fan it doarp Terwispel (yn it boek Wispolia neamd). Yn dat boek spilet in gat dat yn Wormer yn 'e grûn ûntdutsen waard in grutte rol. De haadpersoan heucht him dat er as bern in manyske niget foar gatten ûntwikkele. 

## Bibliografy
* *De multatulianen* (dokumintêre, 1985)
* *De psychologie van de zwavel* (ferhalen, 1989)
* *Groente* (roman, 1991)
* *Cicerone* (ferhalen,1992)
* *De hortus* (ûnder pseudonym Arno Breekveld, gedichten 1992)
* *Het huis M.* (roman, 1993)
* *Zeppelin* (pseudonym Arno Breekveld, gedichten, 1994)
* *Dichten over dichten* (o.a.m. Arjan Peters, karlêzing, 1994)
* *Familieportret* (essay, 1996)
* *De hele santenkraam. Nieuw christelijk lexicon* (1997)
* *Disgenoten* (roman, 1997)
* *Hudigers hooglied* (roman, 1999)
* *De tak van Salzburg* (essay, 2003)
* *De tegenhanger* (roman, 2003)
* *Naar vogels grijpen. Notities* (mei Gijs Dragt, 2005)
* *Zwart uit de wondermond* (as Arno Breekveld, gedichten, 2006)
* *De avonturen van Henry II Fix* (roman, 2007)
* *Klinkende ikken* (autobiografy, 2008)
* *De heldeninspecteur* (roman, 2010)
* *Kristalman. Multatuli-oefeningen* (essay, 2012)
* *Djipte!* (boekegeskink foar de Moanne fan it Fryske Boek 2013)
* *Diepte!* (roman, 2013)
* *Worst* (roman, 2014)
* *De Aardappelcentrale. Een monumentenman op oorlogspad* (roman, 2019)
* *Ecologieën. Een album der natuur* (essaybondel, 2020)
* *Cholerastad* (histoaryske roman, 2022)
* *Friezen in Rome*, (roman, 2024)

## Keppeling om utens
* Persoanlike webside (yn't argyf)]
* [Biografy en wurk by de [DBNL]]
Houkesleat Akwadukt

It **Houkesleat Akwadukt** is in akwadukt yn de Houkesleat yn Snits. 

It akwadukt is ien fan de fiif nije akwadukten dy't diel útmeitsje fan it Fryske Marrenprojekt, in projekt om de knelpunten yn it Fryske wetter- en weiferkear oan te pakken. 
It akwadukt waard op 17 maaie 2003 offisjeel iepensteld foar ferkear op de noardeastlike rûnwei troch de Kommissaris fan de Keninginne Ed Nijpels.

## Sjoch ek
* Akwadukten yn Fryslân
Adriaan Brunsveldt

**Adriaan Brunsveldt** wie in Fryske seefarder dy't fear foar de Fryske Admiraliteit. 

Yn 1652 krige Brunsveldt it befel oer it skip *Breda*. Dit skip wie yn 1637 boud foar de VOC, mar it blykte al gau te lyts om winstjouwend te wêzen. It hie 24 stikken geskut en hie in bemanning fan 80 man. Foardat Brunsveldt it kommando krige hie de *Breda* al ferskate lange reizen makke, nei ûnder oare Brazylje. Yn desimber 1652 blieken de kapteins Skelte Tsjerks Wiglema en Brunsveldt gjin jild te hawwen om iten te keapjen foar de bemannings. Mei sân hasten reizge Wiglema nei De Haach om jild te krijen, mar dit waard him wegere. Uteinlik liende in Dokkummer *uyt liefde ende ter eeren van 't Landt* 200 gûne om bôle yn te keapjen. Yn de Earste Ingelsk-Nederlânske oarloch focht it skip mei Brunsveldt as kommandant yn de Slach by de Haden, Slach by de Singels, Trijedeiske Seeslach en de Slach by Ter Heijde. Yn de Slach yn de Sont waard hy mei syn skip troch 2 of 3 Sweedske skippen klemfearn. Brunsveldt rekke deadlik ferwûne en syn skip waard intere troch de Sweden. De measte bemanningsleden ferdronken of waarden finzennommen. De Sweedske zeelju setten de *Breda* yn 'e brân en ferlieten it skip. 14 Seelju dy't efter bleaune wisten lykwols it fjoer te dwêstem, de boat te meitsjen en yn Landskrona har by de rest fan de fleat te foegjen.
Sosjalisme

It **Sosjalisme** is in polityk-maatskiplike streaming, dy't útgiet fan gelikens, sosjale rjochtfeardigens en solidariteit fan minsken. It klassike sosjalisme wol troch sterk yngripen fan de oerheid sosjale en maatskiplike problemen op lossen. Dêrmei stiet it streekrjocht tsjinoer it liberalisme dat problemen foaral oplosse wol troch de frije merkwurking. It sosjalisme is ûntstien yn de 19e iuw en Karl Marx wurdt sjoen as de wichtichste grûnlizzer hjirfan. Ut it sosjalisme hawwe ferskate fariaasjes op it sosjalisme harren ûntwikkele. 

* Sosjaal-demokrasy
* Kommunisme
* Anargisme
Thomas Gordon

Dr. **Thomas Gordon** (11 maart 1918 - 26 augustus 2002) wie in Amerikaansk klinysk psycholooch, studint en lettere kollega fan Carl Rogers (tegearre mei Abraham Maslow de grûnlizzer fan de humanistyske psychology). Hy waard foaral ferneamd fanwege syn ‘Gordon Metoade’. Hy yntrodusearre begripen as aktyf harkje, de ik-boadskip en de kommunikaasje tusken minsken. 
Mei syn boek 'Harkje nei bern' lansearre hy in metoade om de opfiedingstyl en de relaasjes tusken âlden en bern te ferbetterjen. It wie yn de tiid fan de anty-autoritêre opfieding. Hy profitearre fan de tiidgeast. Letter paste hy de metoade ek ta op oare situaasjes lykas ûnderwiis.

Hy skreaun njoggen boeken dy’t yn 28 talen oerset binne en wêrfan mear as 6 miljoen ferkocht binne. Syn ‘Parent Effectiveness Training’, dy’t hy yn 1962 yntrodusearre, waard in populêre treningskursus, dy’t troch mear as in miljoen âlden yn 43 lannen folge is. Yn Nederlân hawwe mear as 49.000 minsken de kursus folge. 

Thomas Gordon waard yn 1997, 1998 en 1999 nominearre foar de Nobelpriis. Yn 1999 krige Gordon de Gold Medal Award foar syn bydrage oan de tapaste psychology.  

## Bibliografy
Kar-út:
* "Harkje nei bern"
* "Better omgean mei bern"
* "Synergie in sales" (Thomas Gordon & C.D. Zaiss)
* "Opfiede ta selsdissipline" 
* "Effektyf lieding jaan"
* "Bern binne harren sels"
Jan Pieters van der Bildt

**Jan Pieters van der Bildt** (Froubuorren, 17 septimber 1709 - Frjentsjer, 27 april 1791) mei de bynamme *Jan Kunst* wie in ynstrumintmakker. Hy boude sels goed 500 tilleskopen, dêr't guonts fan noch te besjen binne yn Frjentsjer en it Frysk Museum.
Berneboeketiid

Alle jierren wurdt fan septimber oant heal oktober de **Berneboeketiid** holden. De berneboeketiid hat alle jierren in oar tema. Yn dizze rite ferskynt it Aksjeboek foar Bern (dat ek te keap is mei de Sutelaksje.) Ek ferskynt der in brosjuere mei ynformaasje oer de ferskillende programma's dy't dat jier om de Berneboeketiid hinne foar basisskoallen organisearre wurde. Foar dy skoallen wurdt boppedat in rymposter útbrocht, makke troch in skriuwer en in yllústrator, nei oanlieding fan it tema fan dat jier.

De Berneboeketiid wurdt organisearre troch It Fryske Boek

## Rymposters (seleksje)

* 2008 Arjan Hut / Misja Sirag *Streken*
* 2007 Auck Peanstra / Reinier Knol *Geheim*
* 2006 Anny de Jong / Ingrid van der Kallen *Lit my mar rinne*
* 2005 Lida Dykstra / Linda de Haan *Sabeareheks*
* 2004 Geartsje Douma / Sylvia van Ommen *It skoalorkest*
* 1999 Tiny Mulder / Jaap de Vries  *Skoalle! Allegear nei skoalle!*
* 1997 Jacobus Quiryn Smink / Karin Poiesz *Tiidmasine*
Dwersstreekgrienjurkje

De **dwersstreekgrienjurkje** (*Callophrys avis*) is in soarte flinter yn it skaai fan de elfkes (*Callophrys*).

## Foarkommen
De flinter komt foar yn Portegal, Spanje en Frankryk. De flinter komt net yn Nederlân foar. De flinter hâldt fan bosken dy’t altyd grien bliuwe. Ek by heide en strewielen is de flinter gauris te finen. De flinter wurdt op dit momint net bedrige.  

### Fleantiid
De flinter fljocht yn ien generaasje. De flinter fljocht yn april, maaie en juny. 

## Rûp
De rûp fret fan de Arbutus unedo (de ierdbeibeam). It wyfke hat in foarkar om de aaikes ôf te setten op jonge blêden fan grutte ierdbeibeammen. Ek oare plantesoarten kinne as weardplant tsjinje lykas de *[[Coriaria myrtifolia]]* en *[[Sarothamnus catalaunicus]]*. De rûpen wurde troch eamels besocht. De soarte hat ien generaasje yn it jier. De rûp fret skermblommigen. 

## Sjoch ek
* List fan flinters
Catrinus Jepma

**Catrinus Jepma** (Swol, 1953) is plakferfangend heechlearaar ynternasjonale ekonomy oan de Universiteit fan Grins en miljeu-heechlearaar oan de Universiteit fan Amsterdam. Hy wurdt dan ek wol as Greenpeace-professor neamd omdat Greenpeace syn learstoel betellet.

Syn pake en oerpake wiene aktyf by it opstellen fan it FRS, it Fryske stamboek. Syn famylje komt út Mantgum en Jorwert.
Al foar syn ôfstudearjen waard Jepma yn 1977 wittenskiplik meiwurker oan de RuG yn Grins by de seksje ynternasjonale ekonomy. Yn 1986 promovearre hy op de Noard-Súd-ferhâldingen. Hy hâldt him in soad dwaande mei de klimaatproblematyk en wurdt faak as ûnôfhinklik deskundige útnûge. Ek oer it broeikaseffekt en enerzjyproblematyk hâldt hy lêzings. Sa joech hy it regear yn 2008 noch advys oan it regear oer de opslach fan CO2 yn lege gasfjilden.

## Keppeling om utens
* Side fan de RuG oer Jepma
Gerrit Benner

**Gerrit Benner** (Ljouwert, 31 july 1897 - Nijemardum, 19 novimber 1981) wie in autodidaktysk keunstskilder.

## Libben

Benner en syn frou Geesje Schaap hiene yn 't earstoan in winkel yn galanteryen yn Ljouwert, de saak gie om 1940 hinne lykwols fallyt. In trochstart mei stipe fan in befreone dokter waard neat meidat Benner alline noch mar skilderje woe. 
Benner waard benammen bekend troch syn (frijwat) abstrakte, kleurige lânskipsskilderingen yn neo-ekspresjonistyske styl dy't hy pas nei de Twadde Wrâldoarloch makke. Yn 1955 ferhuze er nei Amsterdam, dêr't er it atelier fan Karel Appel brûkte. Hy hie in soad bewûndering foar it wurk fan Hendrik Nicolaas Werkman en oare leden fan De Ploeg en fielde him besibbe oan keunstners as Pablo Picasso en Edvard Munch, mar bleau lykwols Fryske lânskippen skilderjen. Hy fêstige him om 1970 hinne wer yn Fryslân. Hy krige de Priis fan de Stifting Keunstnersferset 1942-1945 yn 1955 fanwege help oan Dútske flechtelingen (dêr't er oars al foar de oarloch mei dwaande wie); in twadde priis op de 'Biënale fan São Paulo' yn São Paulo, Brazylje; de 'Guggenheim Prize for the Low Countries' yn 1958; en de *International Hallmark Art Award New York*. De grutte oersjochtentoanstelling, organisearre troch it Kultureel Sintrum yn Venlo, wie yn 1970 en 1971 yn in soad plakken yn Nederlân te besjen. Yn Fryslân bliek doe gjin eksposysjegelegenheid by steat syn wurk te ûntfangen. Yn 2014 wie der in oersjochtentoanstelling fan syn wurk yn tagelyk it Frysk Museum en it Museum Belvedêre.

Syn wurk is ûnder mear yn besit fan it Steedlik Museum (Amsterdam), Van Abbemuseum (Eindhoven), it Frysk Museum, it Museum Twinte (Ynskedee) en it Museum Belvedêre yn Oranjewâld.

Yn 2003 hawwe de Provinsjale Steaten fan Fryslân in twajierlikse priis ynsteld en nei Benner ferneamd. It giet om in oeuvrepriis of in priis foar in keunstner waans wurk resintlik in wichtige ûntwikkeling trochmakke hat. De earste Gerrit Benner Priis foar Byldzjende Keunst waard útrikt yn 2005.

## Sjoch ek
* Kanon fan de Fryske skiednis
Heiling

In **heiling** is in kleurd berneprintsje dat foar bysûndere prestaasjes op skoalle ferjûn waard. Se komme as hilligenprintsjes al foar yn de Midsiuwen. Bern wiene der faaks tige wiis mei. Op heilingen stie faak in learsume tekst. De printsjes waarden eartiids ek wol troch skoalmaster ferkocht. Under de klep yn in berne- of skûtelbank of yn it skoalboerd waarden se bewarre. Der wiene heilingen yn de kleuren giel, read en blau mar ek wol swart-wyt. Se waarden mei útsniene houtblokken ek wol drukt op goedkeap papier en middels stimpeljen ôfdrukt. Letter waarden foar it ynkleurjen ek wol sjabloanen brûkt.

Teksten spilen faak yn op de ideeën en foaroardielen út dy tiid. Grinslanners en Hollanners dy't men mar better baas bliuwe koe en Dútsers "poepen' en Frânske dy't ûnbetrouber wêze soene. Dochs wiene der genôch oare. Sa wie der de heiling mei in grutske hoanne dy't foarop de abie-boekjes stie. Yn 1791 wie de Maatskippij ta Nut fan it Algemien min te sprekken oer de teksten en woe mear edukative teksten dy't der dan ek kamen as "Nutsheilingen". Benammen godstsjinst, natoer en wittenskip wiene faak it ûnderwerp.
De Fryske heilingen binne ek yn it Frysk skreaun. De bruorren Halbertsma skreaune der ek teksten foar. Sa sette Tsjalling Halbertsma yn 1828 al teksten oer nei it Frysk en Joast Halbertsma woe de teksten brûke om it Frysk te befoarderjen. 

Begjin 20e iuw waarden heilingen ek wol ferkocht foar in oart of in heale sint. Professor Philippus Breuker hat in stúdzje wijd oan de heilingen.

It Ljouwerter Princessehof hat in grutte samling folks- en berneprintsjes.

## Keppeling om utens
*
Sniselbank (foardracht)

In **sniselbank** (ek wol: **snydselbank** of **Schnitzelbank**) is in sjongfoardracht mei tekeningen yn de foarm fan in steapelliet. In foarsjonger sjongt in fraach, de groep antwurdet, wêrnei’t it antwurdt tafoege wurdt oan it refrein, sadat in steapelliet ûntstiet.
It repetitive liet waard songen om it arbeidzjen lichter te meitsjen en begûn mei de fraach en it antwurd: 
:*En is dat hjir yn snydselbank?*
:*Ja, dat is in sniselbank!* 

In goede sniselbank dielt in ûnderwerp mei it publyk yn sa min mooglik wurden, en hat oan de ein in ferrassende draai: hoe koarter en hoe minder it tal rigels hoe better. Snydselbanken waarden skreaun foar karnaval, brulloften en oare feesten en wurde presintearre troch in yndividu of troch groepkes. Faak wurde de rigels ûnderstipe troch ien of mear muzykynstrumuinten. Op in strook papier fan in meter breed stean tapaslike tekeningen sadat it publyk se goed sjen kin. Sa kin it bygelyks troch in seremoanjemaster oan it publyk fertoand wurde by in rymke of ferske mei humor. Meastentiids wurde de tekeningen yn it foar ophong, mar se meie net de klû of de grap ferriede. Strjitsjongers brochten sa ek wol in ferhaal yn byld.

## Wurkbank
Snydselbanken binne yn de tradysje fan de *bänkelsang*. It oarspronklike liet, oerset út it Dútsk giet nammenlik oer in 'snidersbank', in wurkbank foar houtfykwurk dy’t in soad brûkt waard foar de yndustriële revolúsje. De snydselbank wurdt brûkt yn kombinaasje mei in haalmês of spoekskaaf. Mei de snijbank koe it hout fêstsetten wurde sadat de bast der mei mear krêft ôfskyld wurde koe. Fan it hout waarden bygelyks de stâlen fan heafoarken, harken en gongelstokken makke. 

Snydselbanken binne in wichtich ûnderdiel fan de “Fasnacht” yn Basel, mar se komme ek foar op oare plakken yn Switserlân en it súdwesten fan Dútslân. De lieten binne dan ûnderdiel fan it Schwäbysk-Alemannyske karnaval en wurde faak yn it pleatslike dialekt dien.

## Fariaasjes
Letter waard de foarm fan dit liet oernomd om tal fan ûnderwerpen te besjongen. Under oare Samson en Gert namen in ferzje op fan de snydselbank, mei in tekst dy ’t oanpast wie oan it ûnderwerp fan dat berneprogramma.

It Dútsk ferske foar bern *The Schnitzelbanksong* waard populêr ûnder Dútske Amerikanen dy’t harren neisieten Dútsk leare woene. It liet waard faak songen troch folwoeksenen foar fermeits of mankelikens. Al foar 1900 ferskynden de ferskes yn Amearika. Groucho Marx presintearre it op Vaudeville tsjin 1910.
Yn 1957 namen Bill Haley & His Comets in rock and roll-ferzje op mei de namme *Rockin 'Rollin' Schnitzelbank* foar harren album, *Rockin' Around the World*.
Bing Crosby naam it nûmer op yn in medley op syn album *101 Gang Songs*. Yn 1994 siet yn Steven Spielberg syn animaasjerige *Animaniacs* in stikje mei in ferzje fan it nûmer, mei sterk feroare sjongteksten
Lourens Alma-Tadema

**Lourens Alma-Tadema**, of Sir **Lawrence Alma-Tadema** (Dronryp, 8 jannewaris 1836 - Wiesbaden, 25 juny 1912) wie in Ingelsk/Frysk keunstskilder, dy't wurke neffens de akademyske tradysje. Hy waard berne as soan fan notaris Pieter Tadema en waard *Lourens Alma* neamd. Hy begûn syn oplieding oan de keunstakademy yn Antwerpen yn 1852. Hjir krige hy les fan Gustaaf Wappers, Jozef Van Lerius en Jan Verschaeren.

Yn 1861 studearre hy yn Keulen. Op syn reis nei Itaalje yn 1863 ûntstie syn grutte leafde foar de klassike keunst en arsjitektuer. Yn 1869 fêstige hy him yn Ingelân, wêr't hy wenjen bleau oant syn dea yn 1912. Yn 1879 waard hy talitten ta de Royal Academy of Arts. Yn 1899 waard hy yn Ingelân riddere en mocht him dêrom Sir Lawrence neame. Tadema wie ek kommandeur yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw en waard yn 1881 opnomd yn de eksklusive oarder "Pour le Mérite".

De skilderijen fan Alma-Tadema binne opmerklik fanwege de oandacht foar details, de gledde ôfwurking en de realistyske stofútdrukking. Syn measte wurken byldzje idealisearre sênes út de klassike âldheid of út it Frankryk fan de Midsiuwen.

Tadema wie in neef fan Hendrik Willem Mesdag en hat ek skilderles jûn oan syn frou Sina van Houten. 

Alma-Tadema wie in rûnute en fleurich man. Syn lúksueuze en foar it meastepart moarmeren atelier yn Londen wie in trefpunn foar de hegerein en der wie in soad wille. Louis Couperus koe it dêrom goed mei de skilder fine, hoewol't se dochs beide ynteresse yn de âldheid hiene.

Alma-Tadema liet twa net-troude dochters nei. It atelier is bewarre bleaun, mar it is nei harren dea ferfallen en yn appartementen opdield. Yn de jierren nei syn dea waad it klassisistyske wurk fan Alma-Tadema troch keunstkenners net mear op priis steld.

Ier wurk fan him hinget yn it Frysk Museum.
Sûnt de lette jierren '80 wurdt it wurk fan Alma-Tadema wer mear wurdearre en samle en de prizen op de feilingen stige dan ek oanhâldend. In opfallende samler fan Alma-Tadema's wurk is de akteur Jack Nicholson. 

## Galery

File:Alma-Tadema The Education of the Children of Clovis.jpg|*De bern fan Klovis krije ûnderrjocht*
File:Alma-Tadema A Favourite Custom 1909 Tate Britain.jpg|
File:1904 Lawrence Alma-Tadema - The Finding of Moses.jpg|*Moses wurdt fûn*
File:Alma Tadema Spring.jpg|*Maitiid*
File:Alma-Tadema Unconscious Rivals 1893.jpg|*Unbewitten rivalen*
File:Tepidarium Lawrence Alma-Tadema (1836-1912).jpg|*It Tepidarium*
Ofbyld:Lawrence Alma-Tadema - An Audience at Agrippa's.jpg|*Audiïnsje by Agrippa,* oalje op kanvas, 1875
Ofbyld:Alma-Tadema.jpg|*Selsportret fan Lourens Alma-Tadema (1896)*

## Literatuer
*  - *Sir Lawrence Alma-Tadema*, Harry N. Abrams Inc. New York, 1990, ISBN 0-8109-1898-6
*  - *Lawrence Alma-Tadema*, Phaidon Press Inc , 2001, ISBN 0-7148-3918-3 
*  - *Alma-Tadema : The painter of the Victorian vision of the ancient world*, Charles Scribner'sons, New York, 1977, ISBN 0-684-15304-1
*  - *Lawrence Alma-Tadema*, Thunder Bay Press, Canada, 2001, ISBN 1-57145-269-9

## Keppeling om utens
* 176 doeken fan Lawrence Alma-Tadema op ''The Art Renewal Center''
* In prachtich spul mei dea en skientme
Porto Riko

**Porto Riko** (Spaansk en Ingelsk: **Puerto Rico**) is in mei de Feriene Steaten assosiearre frijsteat yn it eastlike diel fan de Karibyske See. It makket diel út fan de Grutte Antillen, en leit eastlik fan de Dominikaanske Republyk, en westlik fan de Famme-eilannen.

## Skiednis
It eilân waard op 19 novimber 1493 ûntdutsen troch Kolumbus op syn twadde reis nei it westen. Yn de rin fan inkele desennia waard de oarspronklike befolking, de Taino's, in stam fan de Arowakken-yndianen útrûge en ferfongen troch út Afrika ymportearre negerslaven. 

De yn de twadde helte fan de 19e iuw opkommende ûnôfhinklikheidsbeweging twong by Spaanske memmelân in grut diel selsstannigens ôf. Yn 1898 waard it eilân troch de Feriene Steaten yn besit nomd, dêr't it yn 1917 de status fan Amerikaansk grûngebiet fan krige. De tafloed fan Amerikaansk kapitaal nei it lân kaam lykwols net ta goede fan de earme befolking. Yn 1952 krige Puerto Riko har tsjintwurdige status.

## Befolking
Yn july 2010 wennen der 3.977.663 minsken op it eilân. De offisjele talen op it eilân binne Spaansk en Ingelsk. De grutste religy op it eilân is it Roomsk-katolisisme (85%), Protestanten en oare groepen foarmje mei-inoar sa'n 15% fan de eilânbefolking.

De befolkingsgearstalling lit him sa ferdiele (sifers 2007):
* Wyt (fan Spaanske komôf) 76,2%
* Swart is 6,9%
* Asiatysk 0,3%
* Indianefolk 0,2%
* Mjuks 4,4%
* Oar 12%

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan de Commonwealth of Puerto Rico
George fan Lalaing, greve fan Rennenberch

**George van Lalaing, greve fan Rennenberch** (Hoogstraten, België, 1536 – Grins, 23 july 1581) wie steedhâlder fan Fryslân, Grinslân, Drinte en Oerisel.

Hy kaam út in Henegousk laach fan lânsbestjoerders. Syn âlden wiene Filips fan Lalaing, twadde greve fan Hoogstraten en Anna van Rennenberch.

Op foardracht fan Willem fan Oranje waard hy yn 1577 beneamd ta steedhâlder fan de neamde noardlike gewesten. Hy besocht de gewesten, binnen it ramt fan de Pasifikaasje fan Gint, foar it roomske leauwe te behâlden.

Op 3 maart 1580 rûn de greve fan Rennenberch oer nei kening Philips II. Hy besocht de katoliken wol mei wat súkses foar him te winnen, mar yn de noardlike Nederlannen wienen dy fierstente swak. It oerrinnen fan Rennenberch ferskerpe de al besteande polirisaasje frijwat. Katoliken waarden tenei binnen de Uny fan Utert wantroud. Foaroansteande katoliken hiene dêrnei nog mar kar út twa alternativen: harren foaroansteande posysje opjaan, of oergean nei de kalvinistysk oriïntearre Nederdútsk Grifformearde Tsjerke (letter Nederlânsk Herfoarme tsjerke).

De greve fan Rennenberch ferstoar yn 1581. As opfolger waard troch Philips II Francisco Verdugo beneamd, de lêste Spanjert dy't ea dy posysje (oant 1594) beklaaie soe, mar nea erkend waard troch de opstannelingen. Greve Willem Loadewyk fan Nassau waard troch de opstannelingen yn 1584 as tsjinsteedhâlder beneamd, en soe dit oant syn dea yn 1620 bliuwe.

## It Ferrie fan Rennenberch

Yn de Nederlânske skiednis wurdt sprutsen fan it "Ferrie fan Rennenberch". Rennenberch syn situaasje wie lykwols wat mear komplisearre as dy fan gewoane "ferrieder". In protte katoliken yn de Nederlannen hienen yn it earstoan de Pasifikaasje fan Gint fan herte ûndersteund, yn de hoop dat hjirmei in fersoening tusken katolyk en protestant ûntstean soe. De ûndefining wie lykwols al, dat yn in protte stêden de goed organisearre kalvinisten, sadree't se ien finger krigen, de hiele hân namen. Yn ûnder mear Brugge, Gint en Brussel hienen de kalvinisten de macht oernomd en wie de posysje fan de restearjende katoliken tige prekêr woarn, yn striid mei wat yn de Pasifikaaje bepaald wie. Doe't Rennenberch besluet nei de Spaanske side oer te gean, waard hy dêryn fan herte stipe troch it roomske Grinzer stedsbestjoer.
Willem Hendrik fan Sytzama

Mr. **Willem Hendrik baron fan Sytzama** (Driezum, 14 febrewaris 1763 - Kollum, 5 april 1848) wie in Nederlânsk jurist, politikus en bestjoerder.

## Biografy

Willem Hendrik fan Sytzama waard berne yn Driezum as soan fan Maurits Pico Diederik fan Sytzama, kommys-generaal fan Finansjen en lid fan de Steaten fan Fryslân, en Catherina Maria van Heemstra. Hy wie in broer fan de kavaleryoffisier Johannes Galenus fan Sytzama. Fan 1785 oant 1787 studearre er Romeinsk- en hjoeddeisk rjocht yn Grins. Dêrnei waard hy polityk en bestjoerlik aktyf yn en foar Fryslân. Hy waard lid fan de Fryske Admiraliteit en riedshear by it Hof fan Fryslân. By de Frânske machtsoername yn 1795 waard hy as riedshear ôfset. Yn 1811 waard hy wol lid fan de algiemene rie fan it Frânske Departemint Fryslân. Nei de Frânske nederlaach waard hy polityk aktyf yn it nije Feriene Keninkryk fan de Nederlannen, as folksfertsjintwurdiger foar Fryslân yn De Haach en ek as grytman fan de gemeente Westdongeradiel

## Wurkpaad
* Lid Fryske Admiraliteit, fan 1785 ôf 
* Riedshear Hof fan Fryslân, fan 4 maart 1792 oant 8 july 1795 (mei sân 7 amtgenoaten ôfsetten) 
* Amteleas, fan 1795 oant 1811 
* Lid algemiene rie departemint Fryslân, sûnt 1811 
* Lid Gearkomste fan Pommeranten foar it departemint Fryslân, 29 maart 1814 
* Lid Steaten-Generaal fan de Feriene Nederlannen foar de provinsje Fryslân, fan 2 maaie 1814 oant 1 septimber 1815 
* Lid Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal foar de provinsje Fryslân, fan 21 septimber 1815 oants 16 oktober 1826 
* Grytman fan Westdongeradiel, fan 1817 oant 1825
Fuotbalferiening Dolsterhuzen

**Fuotbalferiening Dolsterhuzen** is in amateurfuotbalferiening út Dolsterhuzen. De fuotbalklup waard op 17 augustus 1934 oprjochte en fierde yn 2009 it 75-jierrich jubileum.

It earste alvetal komt yn 2019 út yn de 4e klasse A (Nederlânsk amateurfuotbal). De jeugdôfdeling fan VV Dolsterhuzen is in kombinaasje mei de buorferiening VV EBC út Eastersee.

## Sjoch ek
* List fan Fryske fuotbalferienings

## Keppeling om utens
* Webstee VV Dolsterhuzen
Sportferiening Hielpen

**Sportferiening Hielpen** is in lytse fuotbalklup út it eardere Suderseestedsje Hylpen. De klup is oprjochte yn 1966 en telt op yn 2007 sa'n 100 leden, ferdield oer 2 senioareteams, C-junioaren, D-E-F Pupillen en in Kabouterteam. 

## Histoarje
Hielpen kende syn bêste tiid fan 1977 oant en mei 1981, doe't it útkaam yn de 3e klasse (hjoeddeiske 2de klasse). Tsjinstanners wiene doe ûnder oare ONS Snits, Hearrenfeanster Boys, Drachtster Boys en FC Meppel.

## Kampioenskippen
* 1968/1969 1e klas FVB
* 1976/1977 4e klase KNVB
* 1992/1993 2e klas FVB
* 2005/2006 6e klas KNVB

## Sjoch ek
* List fan Fryske fuotbalferienings

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee SV Hielpen
Lutske Bleek

De **Lutske Bleek** (offisjeel *Lutje Bleek*) wie in terrein dat besuden it Grutdjip yn Dokkum lei. It terrein waard yn 1586 oankocht troch it "Blokhúster Espel"  as mienskiplike bleek.

It gers fan de bleek (of blikke) waard op Kopermoandei ferkocht en ûnder de buertgenoaten ferdield. De bleek is no beboud, mar de gemeentlike útkearing fan twa gûne oan de 235 bewenners is oant nei it midden fan de 20e iuw bleaun.
Sint-Frederikustsjerke (Steggerda)

De **Sint-Frederikustsjerke** is in roomske parochytsjerke yn Steggerda. Under de parochy falle njonken Steggerda ek de doarpen Blesdike, De Blesse, Pepergea, Finkegea en De Hoeve.

De patroanhillige fan de tsjerke is Sint-Frederikus.

## Beskriuwing
It monumintale tsjerkegebou ferfong in skûltsjerke út 1839, dy't oan 'e Oerbuorren (Overburen) stie en dêr't noch resten fan it tsjerkhôf oanwêzich binne. De parochy foel doe noch ûnder Oldemarkt en waard pas yn 1851 selsstannich.   

De trijeskippige neogoatyske krústsjerke út 1922 en de njonken steande pastorije, waard ûntwurpen troch de arsjitekt Wolter te Riele, dy't earder ek de neogoatyske Sint-Odulfustsjerke yn Bakhuzen ûntwurp.

Ut de âlde skûltsjerke stamme de preekstoel, it doopfont, it haadalter en in pear bylden fan hilligen. De rest fan it ynterieur datearret út de boutiid of letter.   

## Oargel
De tsjerke hie al in oargel yn 'e skûltsjerke, dat yn juny 1885 ferkocht waard. Sûnt 1894 wie der in kammenetoargel, dat kocht wie fan Klaas Otter út Aldskoat. Dat foldie net en yn 1903 waard in harmoanium oanskaft. Wer twintich jier letter waard in oargel út 1901 fan Leyer oerkocht fan de parochytsjerke yn Oosterbeek. Dat oargel waard yn 1967 troch de firma Eibertse restaurearre. 

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel
Sint-Odulfustsjerke (Bakhuzen)

De **Sint-Odulfustsjerke** is de oan de hillige Odulfus wijde roomsk-katolike tsjerke fan Bakhuzen. It is ien fan 'e tsjerken fan de Hillige Kristoffelparochy, dêr't ek roomsk Balk, De Jouwer, De Lemmer, Sint-Nyk, Sleat en Wâldsein by oansletten binne.

## Skiednis
Foar de reformaasje wiene de Bakhúster katoliken oanwiisd op de tsjerke fan it doe gruttere doarp Murns. Nei de reformaasje hiene de katoliken gjin eigen tsjerke mear. Yn 1633 ferbettere de sitewaasje in bytsje, doe't in preester him tusken Murns en Bakhuzen nei wenjen sette en de katoliken wer betsjinne wurde koene. Tritich jier letter waard in skûltsjerke boud, dat yn 1753 ferfongen waard troch nijbou. Nei de emansipaasje fan de katoliken waard yn 1855 de parochy Murns-Bakhuzen stifte en twa jier letter folge de bou fan in echte tsjerke. 

De neogoatyske pseudobasilyk út 1914 waard ûntwurpen troch de arsjitekt Wolter te Riele, dy't letter ek de neogoatyske Sint-Frederikustsjerke yn Steggerda ûntwurp. De tsjerke ferfong de âldere tsjerke fan 1857, dy't nei de bou fan de tsjintwurdige tsjerke noch in skoftke stean bleau om yn de Earste Wrâldkriich Belgyske flechtlingen op te fangen.  

Yn 1975 ferneatige in grutte brân nei de restauraasje fan 1971-1975 it dak fan de tsjerke. De tsjerke waard renovearre en yn 1976 op 'e nij iepene. De folgjende restauraasje wie yn de jierren 2002-2003. Doe is de tsjerke safolle mooglik yn oarspronklike steat werom brocht.

## Ynterieur
Yn it heechalter binne oan wjerskanten fan it tabernakel de bylden fan de apostels Odulfus en Bonifatius opsteld. Op de doarren fan it alter yn iepen stân binne Redbad en Willibrordus ôfbylde. Op de efterkant fan de doarren fan it haadalter skildere de Greonterper Jacob Ydema yn 1941 Jezus yn de hôf en de Opstanning.

Sûnt 1935 sette Jacob Ydema útein mei it beskilderjen fan it ferwulft fan it koer. Te sjen binne û.o. foarstellings út de heilskiednis. Op de muorren fan de apsis oan wjerskanten fan it haadalter binne muzyk meitsjende ingels oanbrocht. 

De 14 skildere staasjes fan 'e krúswei komme út de âlde tsjerke en waarden dêr yn 1880 ophongen. De staasjes binne makke troch it atelier Mengelberg út Utert.

De brânskildere ramen binne by de bou fan de tsjerke makke troch Frans Nicolas út Roermond.

## Oargel
Ynearsten wie it doel om it oargel út de âlde tsjerke mei te nimmen. Dat wie al besteand oargel doe't it yn 1856 yn de âlde tsjerke boud waard. Oer de skiednis fan dat oargel is fierder neat bekend. It oargel út 1923 is boud troch de Bruorren Adema út Ljouwert. Adema's oargel rekke by de rân fan 1975 skeind en is dêrnei  troch de de firma Elbertse restaurearre.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
* Ofbylden fan de tsjerke op 'Kerkfotografie'

## Ofbylden muorre- en ferwulftskilderings

Ofbyld:A gewelf Odolphuskerk priesterkoor.jpg
Ofbyld:Overzicht schilderingen - Bakhuzen - 20356394 - RCE.jpg
Ofbyld:Michiel (6).jpg
Ofbyld:OY foto muur.jpg
Ofbyld:MG 3788 HDR muurschildering.jpg
Namybje

**Namybje** of **Namibië** is in lân yn it suden fan Afrika. Der wenje om-ende-by 2.055.080 minsken. De haadstêd is Windhoek.

## Geografy
### Lizzing
Namybje wurdt beginzge troch:
* de Atlantyske Oseaan yn it westen;
* Angoala yn it noarden;
* Simbabwe yn it easten;
* Súd-Afrika yn it suden;

### Lânskip

It oerflak fan Namybje bestiet út mear as 825&nbsp;000 kante kilometer, sawat fjouwer kear sa grut as it Feriene Keninkryk. It lânskip is tige ôfwikseljend, mei bosken en savannen, bergen, woastinen en woastyneftige gebieten. De wichtichste rivier is de Oranjerivier dy't ek de grins foarmet mei Súd-Afrika. 

Yn it easten fan Namybje leit de grutte Kalahary woastyn. De Kaprivistripe is in lânstripe fan 450 by 50 kilometer yn it noard-easten, dat tusken Angoala, Sambia en Botswana leit en yn it easten ek oan Simbabwe grinzet.


### Bestjoerlike divyzjes
Namybje hat fjirtjin regio's:

## Skiednis
Al sûnt iere tiden wurdt Namybje befolke troch San-folken. Net dúdlik is wannear't de Damara harren yn it binnenlân festigen, mar nei alle gedachten wie dat noch foardat de earste Bantoe- yn Namybje kamen. Yn de 16e iuw lutsen Herero- en Owambostammen fanút it noarden it gebiet yn. Yn de twadde helte fan de 18e iuw festigen Namastammen har yn it suden en Kavango yn it noarden.

Yn 1793 waard it gebiet fan de Walfiskbaai troch De Nederlanners yn besit nommen en op de ein fan de 19e iuw in Dútske koloanje. Súd-Afrika krige sizzenskip oer it gebiet nei de Earste Wrâldkriich. Yn 1966 begjint de SWAPO mei in ûnôfhinklikheidsoarloch, mar it soe oant 1988 duorje foardat Súd-Afrika dêr tastimming joech foar mear selsstannigens. Sûnt 1990 is Namybje ûnôfhinklik en yn 1994 die Súd-Afrika ek ôfstân fan de Walfiskbaai.

## Demografy
### Befolking
* Ynwenners: groei 1,57% (skatting 2000)
* Befolkingskloften: Owambo 50%, Kavango 9%, Herero 7%, Damara 7%, mingdbloed 6½%, blanken 6%, Nama 5%, Kaprivi 4%, San 3%, Baster 2%, Tswana 0,5% 
* Trochsneed libbensferwachting: 42,8 jier (2003)
* Befolkingstichtens: 2 personen de kante kilometer

### Taal
* Offisjele taal: Ingelsk
* Nasjonale talen (alle talen dy't troch autochtoane Namybjers as memmetaal sprutsen wurde): 
** Afrikaansk (tagelyk de lingua franca tusken de befolkingsgroepen)
** Dútsk
** Herero
** Kavangotalen: Kwangaly, Diriku en Mbukushu
** Khoisantalen: Nama en Damara, Ju/'hoan
** Lozy
** Oshiwambotalen: Oshidonga en Oshikanyama
** Tswana

Neffens de folkstelling fan 2001 binne de talen dy't it meast sprutsen wurde:
* 48% Oshiwambotalen 
* 11% Nama en Damara
* 11% Afrikaansk
* 10% Kavangotalen
* 10% Herero

De offisjele taal, it Ingelsk, wurdt amperoan troch de befolking as memmetaal sprutsen. It is foaral bedoeld as neutrale taal tusken de ferskate befolkingsgroepen

### Godstsjinst
* religy: kristendom 80-90%, tradisjonele religy's

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Namybje
Célestin Freinet

**Célestin Freinet** (Gars, 15 oktober 1896 – Vence, 8 oktober 1966) wie in Frânske ûnderwizer dy’t in eigen pedagogy ûntwikkele hat mei de namme “Freinetûnderwiis”. 

## Libben en wurk
Célestin Freinet begûn syn karriêre yn 1920 yn in it Frânske doarp Bar sur Loupe, wêr't hy yn it doarpsskoaltsje in grutte klasse bern mei hast gjin ynteresse foar it learproses oantrof. 
Dizze situaasje brocht him derta de ûnderfiningen fan de bern by de ûnderwiislearsituaasje te belûken. De learlingen mochten harren belibbenissen fertelle en beskriuwe, mar Freinet gie der ek op út mei de bern om nije ûnderfiningen op te dwaan. Wannelingen yn de natoer en in besite bringen oan ambachtsminsken fan it doarp. Yn de klassesituaasje waarden ûnderfiningen ferwurke ûnder oare fia de “frije teksten” en nifeljen (nei oanlieding fan in besite oan de timmerman waard der timmere). Utgongspunt fan de belibbingswrâld en ûnderfiningswrâld fan it bern koe Freinet net realisearje yn de skoallokalen dy’t doe normaal wienen. Dêrom fierde hy in oantal wurkwizen yn dy’t yndividualisearring mooglik makken en in berop die op it sosjalisearjen fan de bern: frije tekst, natuerlik lêzen en rekkenjen, frij ûndersyk, groepsgearkomsten, muorrekrante, dei- en wikeplanningen, skoallekorrespondinsje, ferantwurdlikheden, frije kreative arbeid.

Yn 1928 wiksele Freinet it skoaltsje fan Bar sur Loupe foar in skoalle yn Saint Paul, dy’t foaral besocht waard troch earme bern. Tegearre mei de wykbewenners rjochte hy in yn- en ferkeapkoöperaasje op. Al syn wurk foar de earmen brocht him yn problemen mei de fêstige oarder. Yn 1935 stifte Freinet sels in skoalle yn Vence, dy’t yn earste ynstânsje bedoeld wie foar arbeiders en boerebern. By it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich waard Freinet arrestearre fanwege syn striid tsjin it faksisme. Hy ûntsnapte yn 1941 út de finzenis. Yn de jierren nei de kriich ivere hy bot foar de fersprieding fan syn ideeën. De earste oansetten dêrta waarden al oanjûn yn 1927, doe’t de ‘de l’Educateur’ foar it earst útkaam. Dit wie in blêd mei in teoretyske eftergrûn fan praktyk situaasjes út it Freinet ûnderwiis. Yn Tours waard in earste kongres hâlden. By dit kongres waard de ‘Cooperative de l’Enseignement Laic'(CEL) oprjochte, in koöperaasje dy’t noch stees soarch draacht foar de produksje en fersprieding fan de learmiddels foar it Freinetûnderwiis. Yn 1948 kaam er in ynstitút fan de grûn dat de fersprieding fan de ideeën fan Freinet stimulearre. 

De freinetwurkers sels binne organisearre yn in ynternasjonale beweging. Pas yn 1949 kamen der inkele Nederlanners yn oanrekking mei it Freinet ûnderwiis. Dit liede al snel ta de oprjochting fan de koöperative feriening ‘De drukpers op school’. Dit is te fergelykjen mei de CEL. Tsjintwurdich hjit de oerkoepeljende organisaasje de ‘Freinet beweging”.

Yn Nederlân binne 18 Freinet skoallen. It oantal groeit stadich. 

## Keppeling om utens
* Freinetbeweging Nederlân
* Freinetbeweging Flaanderen
* Oersjoch Flaamske skoallen
Johannes Westers

**Johannes Westers** (Hantum, 9 maaie 1811 - De Jouwer, 1 oktober 1881) wie in pryster. Tusken 1842 en 1852 wie hy pastoar op It Amelân, dêrnei yn Wâldsein en fan 1858 oant 1881 op De Jouwer.

Westers wie in bekend hurdrider, mar rekke noch ferneamder doe't er yn jannewaris 1850 mei trije fan de learlingen fan de Seefeartskoalle 84 oeren rûndobbere op in iisskos yn de Waadsee. Ien fan de trije bern is letter ferstoarn troch ûnderkuolling.