open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
De Westerhorner

**De Westerhorner** is in poldermûne oan 'e Puoldyk yn Grypskerk yn 'e provinsje Grinslân. De mûne is yn besit fan 'e Stifting De Grinslânske Poldermûnen.

De mûne stiet oan 'e westlike kant fan it Puoldjip en tsjinne foar it drûch hâlden fan 'e Westerhornerpolder. De mûne waard yn 1829 boud en ferfong doe in mûne út 1813, dy't yn april 1829 ôfbaarnde.   

Yn 1947 krige de mûne in nije stalen skroef en in betonnen skroefbak. Nei't in roede yn 'e hjerst fan 1954 briek, waard dy wer yn oarder makke. Sûnt 1957 krige de mûne in diselmotor. De mûne rekke sûnt yn it negean. 

Nei de restauraasje fan 'e jierren 1980  kin de skroef tsjintwurdich elektrysk, mar ek op wynkrêft oandreaun wurde. De wjukken hawwe in flecht fan 19,50 meter en besitte selsswichting.

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* Allemolens.nl
Bernardus Bueninck

**Bernardus Bueninck** (Arnhim, 14 augustus 1864 -  Grins, 21 oktober 1933) wie in Nederlânsk tekener en keunstskilder. 

Bueninck wenne en wurke yn Vorden, Zutphen en Grins. Hy hat nei alle gedachten tekenûnderrjocht hân yn Rotterdam fan 1885 oant 1888.
	 	
Fan 1894 ôf wie er tekenlearaar oan de *Gemengde Burgeravondschool* yn Grins en sûnt 1895 ek oan de Gemeentlike H.B.S. dêre. Hy skildere en tekene lânskippen en havengesichten. Fanwege J.B. Wolters Uitgeversmaatschappij yn Grins makke er in protte skoalplaten foar it ierdrykskundich ûnderwiis. Hy wie teffens yllustrator fan skoalboekjes.

Yn 1898 makke er it bânûntwerp foar it boek *Kinderlief; kleine verhalen* foar Wolters.


Ofbyld:Het merwede kanaal.jpg|It Merwedekanaal, skoalplaat fan Bernardus Bueninck
File:Bueninck - Lutjegast met kerk.jpg|Tsjerke fan Lytsegast (de foargonger fan de hjoeddeiske tsjerke), 1908 neffens in tekening út 1860
Bueninck - The Heath and Hunebed at Tinaarloo.png|Hunebêd by Tinaarloo
Centraal Station Amsterdam ca 1903 (25799824604).jpg|Sintraal Stasjon Amsterdam (om 1903 hinne)


## Literatuer
*  (1944-2002): *Brood op de leesplank: zes illustratoren in dienst van het onderwĳs: C. Jetses, J.H.Isings, Tj. Bottema, W.K. de Bruin, Bernardus Bueninck, J. Gabriëlse*. Sijthoff, Leien, 1977.
**Verdwenen Nederland; Nederland in oude schoolwandplaten* Noordhoff Uitgevers BV, Grins 2006, ISBN 9789001122348

## Keppelingen om utens
* Bernardus Bueninck, RKD
* Portret fan Bueninck
Grifformeard-frijmakke tsjerke (Enumatil)

De **Grifformeard-frijmakke tsjerke** is in tsjerkegebou oan 'e Doarpsstrjitte yn Enumatil yn 'e provinsje Grinslân.

## Skiednis
Protestantsk Enumatil wie sûnt 1651 tsjerklik by Lettelbert en foar in lytser diel by Súdhorn yndield. Sûnt de 18e iuw waarden yn 'e skoalle fan Enumatil tsjerketsjinsten holden, want in tsjerkegebou hie Enumatil noch net. Yn 1848 waard de tsjintwurdich as dûbele wente ferboude herfoarme tsjerke yn gebrûk nommen. Yn 'e dakruter fan 'e tsjerke hong sûnt 1865 de klok fan Lettelbert, dy't yn 1651 getten wie. 

Yn 1839 ûnstie de ôfskieden gemeente fan Enumatil. De lytse ôfskieden gemeente fan Enumatil naam yn 1846 it beslút om mei de ôfskieden leden fan Súdhorn en Lettelbert in eigen tsjerke te bouwen. Nei't kening Willem II tsjin it sin fan 'e boargemaster tastimming joech, waard útein set mei de bou, dy't op 7 maart 1847 mei it yn gebrûk nimmen ôfsletten waard. De ôfskieding sloech yn Enumatil-Lettelbert tige oan en 23% fan de befolking hie him healwei de 19e iuw al by de grifformearde tsjerken oansletten, tsjin 5,8% yn de provinsje Grinslân. Fan 'e ynearsten 17 leden naam it ledetal fan 'e gemeente yn 'e rin fan 'e 19e iuw noch foar de doleânsje ta oant 650. 

Yn oktober 1944 naam de tsjerkeried ienriedich it beslút om it ferbân mei de Grifformearde tsjerke te ferbrekken fanwegen de twang dy't de synoade de tsjerke oangeande de lear oer de doop fan bern oplei en de ôfsetting fan de grifformearde heechleararen Greydanus en Schilder, om't hja de teologyske opfettings fan 'e synoade net ûnderskreaune. It grutste diel fan 'e gemeente gyng mei de tsjerkeried mei, wylst in lyts diel in eigen gemeente yn synodaal ferbân stifte. Sûnt dy tiid hie Enumatil twa grifformearde tsjerken: in frijmakke gemeente en in synodale tsjerke. Nei de skuorring hold de frijmakke it gebou en it besit fan 'e gemeente, wylst de grifformearden yn synodaal ferbân nei in oar tsjerkegebou omsjen moasten. Oant de nijbou yn 'e jierren 1950 bea it herfoarme tsjerkegebou in alternatyf foar de synodalen. Noch flak foar't de synodalen harren nijbou yn 1955 oan it Hoendjip krigen, soene in 150-tal frijmakke leden harren mei de dûmny losskuorre fan 'e frijmakke tsjerke om harren oan te sluten by de synodaal-grifformearde gemeente. 

## Gebou
Yn 'e jierren 1920 waard besletten ta in grutte ferbou fan 'e grifformearde tsjerke, dy't yn 1924 foltôge waard. Ut dy tiid datearret it oansjen fan it hjoeddeiske gebou.  

## Oargel
It twamanualige oargel boppe de preekstoel waard yn 1980 boud troch de firma Koch. Yn 1999 renovearre Mense Ruiter it oargel. By de gelegenheid waard in nije prestant 8 vt tafoege. De âlde prestant 8 vt ferhûze nei it pedaal.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Eben Haëzer (Enumatil)

**Eben Haëzer** is in nôtmûne yn it Grinslânske doarp Enumatil.

Nei in grutte brân yn 1906 waard njonken it âlde plak fan 'e 18e-iuwske foargonger de hjoeddeiske nôtmûne boud. It achtkant is ôfkomstich fan 'e yn 1906 ôfbrutsen mûne "De Goede Verwachting" oan it Skieppedykje ûnder Eastrum.

Op 1 novimber 1951 stoarte de stelling mei dêrop trije minsken nei ûnder. De minsken hiene gelok dat hja op 'e dongbult ûnder de mûne belânen en kamen sa mei de skrik frij.  

Yn 1964 kocht de doedestiidske gemeente Súdhorn de mûne. Troch weryndielings waard de gemeente De Like letter eigner fan 'e mûne en sûnt 2019 is de gemeente Westerkertier eigner. 

De restauraasje fan Eben-Haëzer yn 1985 makke de mûne nei in lang skoft fan stilstân wer mealree. Frijwillige mounders litte de mûne regelmjittich draaie.

De Ald-Hollânske wjukken hawwe in flecht fan 21 meter.

## Keppeling om utens
* Historische Kring gem. Leek e.o.: Skiednis fan de mûnen yn Enumatil
* Mûnedatabase
* Allemolens.nl
Den Horn

**Den Horn**  (Grinslânsk: *Hörn*) is in doarpke yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. Den Horn hie op 1 jannewaris 2020  406 ynwenners.

It doarp ûntstie lâns de súdwestlike hoeke fan in bediking. De namme ferwiist nei "hichte" of "hoeke". Oant 1 jannewaris 2019 lei it doarp yn de gemeente Súdhorn. Sûnt dy datum foarmet Den Horn ûnderdiel fan de nije gemeente Westerkertier. 

Oant 2012 hie it doarp noch in eigen iepenbiere skoalle. De skoalle moast de doarren sluten om't der te min bern op sieten. 

It doarp hat twa tsjerken, dy't alletwa net mear yn gebrûk binne. De Fermanje út 1861 waard al sûnt 1968 net mear brûkt en is yn 2018 ferkocht om as wenhûs ferboud te wurden. Oan de râne fan it doarp stiet de eardere herfoarme tsjerke út 1862. De tsjerke waard sûnt 1981 net mear brûkt en yn 2011 oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Bûten it doarp leit oan de Nutweg it tsjerkhôf, dêr't de midsiuwske tsjerke fan it eardere doarp Lagemeeden stie. Foar 1862 tsjerken de herfoarme ynwenners fan Den Horn dêr. De 14e iuwske tsjerke waard yn it ramt fan de bou fan de nije eklektyske tsjerke yn Den Horn ôfbrutsen. Foar de reformaasje bewarre dy tsjerke in earmrelyk fan Sint-Margareta.

Om it doarp hinne lizze in pear monumintale pleatsen. It monumint oan de Weersterweg 20 is in pleats mei in foarein út 1618.
Televisa

**Grupo Televisa, S.A.B.** is in Meksikaansk mediabedriuw oprjochte yn 1973 troch Emilio Azcárraga Vidaurreta. It haadkantoar is yn Meksiko-Stêd.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Televisa
Iemsdelta

De gemeente **Iemsdelta** (Nederlânsk: *Eemsdelta*) is in gemeente yn it noardeasten fan Grinslân. De gemeente waard op 1 jannewaris 2021 troch de gearfoeging fan de eardere gemeenten Appingedam, Delfsyl en Loppersum foarme en hat meiïnoar 32 plakken. De gemeente hie op  &nbsp;ynwenners (boarne: CBS).

De gearfoeging wie in gefolch fan de yntinsjeferklearring op 16 novimber 2017 fan de gemeenten om te fusearjen. Op 12 jannewaris waard de datum fan de fúzje fêsteld op 1 jannewaris 2021. In wetsfoarstel ta gearfoeging fan de trije gemeentes waard op 22 april 2020 troch de Twadde Keamer en op 7 july 2020 troch de Earste Keamer oannommen.

## Namme
De ynwenners mochten sels kieze hokker namme fan de trije útstellen de nije gemeente krije soe:

* Iemsdelta (nei de mûning fan de Iems, alhoewol't dy gjin delta is)
* Fivelgoa (nei de krite Fivelingoa dêr't de trije gemeentes yn lizze)
* Marenlân (mei in "maar" wurdt yn Grinslân en East-Fryslân ferwiist nei in wetterrin).

De opkomst wie 42% en op 6 jannewaris 2019 makken de boargemasters fan de gemeenten bekend dat de kar foar de nije namme op Iemsdelta foel.

## Plakken
De gemeente bestiet út 32 kearnen, dêr't der twa stêden fan binne:

### Havens
De gemeente telt twa havens: in grut yndustryhavenkompleks by Delfsyl, Farmsum en de Oosterhorn, dy't ûnder beheear fan it havenskip *[[Groningen Seaports]]* binne, mei in yn-  en in úterdykse jachthaven en in jachthaven by Termunterzijl.

## Gemeenterie
De útslaggen neffens de weryndielingsferkiezings fan 8 novimber 2020:
Doarpstsjerke (Súdhorn)

De **Doarpstsjerke** oan 'e Kerkstraat is in protestanske tsjerke yn Súdhorn.

## Skiednis
De oarspronklik oan Sebastianus en Fabianus wijde tsjerke giet werom op 'e 12e iuw. It âldste diel fan 'e tsjerke is de toer, dy't 12e-iuwsk is. Yn 'e 15e iuw folge de eastlike ferlinging fan 'e tsjerke mei it trijesidige koer. Yn 'e 16e iuw waard 'e tsjerke ferboud ta krústsjerke troch de tafoeging fan in transept. De hege, achtsidige spits op 'e toer waard yn 'e 17e iuw boud.

## Ynrjochting

It tsjerkemeubilêr (preekstoel en dooptún, banken, hearebank) is 17e-iuwsk. Foar de preekstoel oer steane hearebanken mei yn it opsetstik it wapen fan de famylje Kant. It opsetstik heart eins by in oare bank, dy't eartiids yn it koer stie mar nei de ynrjochting fan 'e konsistoarje yn it koer nei de konsistoarjewand ferhûze.  

Yn 'e tsjerke hingje twa roubuorden: in rouboerd foar Maurits Clant, ferstoarn yn 1734, en in rouboerd fan Bouwina Clant, ferstoarn yn 1704. Oer de flier lizze ferskillende sarken. De sarken krigen by de restauraasje fan 'e tsjerke yn 2000 in oer plak. De âldste sark datearret fan 1534.
## Oargel
Yn 'e tsjerke is in oargel fan Frans Casper Snitger, de pakesizzer fan Arp Schnitger en syn meiwurker Heinrich Hermann Freytag. It as ienmanualich oargel mei oanhongen pedaal waard troch Petrus van Oeckelen yn 1877 ferboud en Van Dam en Dekker yn 1924 feroare, sadat it oarspronklike ynstrumint syn karakter ferlear. 

Neffens in rapport dat al yn 1973 troch Klaas Bolt skreaun wie, waard yn 'e 21e iuw besletten ta in rekonstruksje fan it oargel fan 1793. It wurk waard troch Mense Ruiter útfierd en yn 2013 foltôge.

## Keppeling om utens
* Het Orgel: ynformaasje en disposysje oargel
Tsjerke fan Midwolde

De **Tsjerke fan Midwolde** yn 'e gemeente Westerkertier is ien fan 'e âldste bakstiennen tsjerken fan Grinslân. De tsjerke waard oarspronklik boud yn 'e 12e iuw. De tsjerke is yn it besit fan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken en is sûnt 1973 in ryksmonumint.

## Skiednis
De âldste dielen fan 'e tsjerke, it tsjerkeskip en it krekt wat smellere koer, datearje út it begjin fan 'e 13e iuw. Oan in tal finsters is it oarspronklik romaanske karakter fan 'e tsjerke noch goed te werkennen, mar de measten finsters binne letter gotisearre. It koer hat in rjochte sluting en ferfong yn likernôch 1400 in âldere koersluting.

It ûnderste diel fan 'e toer is 13e-iuwsk. Yn de 15e iuw waard de toer ferhege.

Om't de toer fan 'e tsjerke yn 'e foarige iuw gefaarlik út it lead hong, waard yn 1986 yn 'e fundearring in konstruksje fan wapene beton oanbrocht.

## Ynterieur

De tsjerke is ferneamd fanwegen it grêfmonumint út 1664-1669. It monumint is makke yn opdracht fan 'e widdo Anna fan Ewsum troch Rombout Verhulst foar har man Carel Hieronymus von Innhausen und Kniphausen, bewenners fan Nienoard. Hja leit wat heger efter har earste man. It byld fan har twadde man Georg Wilhelm von Innhausen und Kniphausen waard makke troch Bartholomeus Eggers en ferhûze yn 1709 (of 1714) van Nienoard nei it grêfmonumint. Foar it grêfmonumint stiet in barokke nachtmielstafel.   

Ek de mei wapens fersierde houten lôzje (1660) noardlik fan it grêfmonumint waard makke yn opdracht fan 'e bewenners fan Nienoard. Njonken de trep nei de lôzje is in siichportaal. 

Fanút de lôzje seagen de bewenners fan Nienoard del op 'e preekstoel, dy't yn 1711 ek troch Anna fan Ewsum skonken waard. De kânsel is tige ryk fersierd mei deugden en symbolyk, dy't ferwize nei de fergonklikens fan it libben.

Yn it skip hingje 17e- en 18e-iuwske roubuorden, de grutste samling fan 'e provinsje Grinslân.

In brânskilderd raam betinkt it ûngemakt fan 1907, doe't Johan Æmilius Abraham van Panhuys en syn folk, de lêste aadlike bewenners fan Nienoard, ferdronken yn it Hoendjip.

## Oargel

De bewenners fan Nienoard joegen opdracht om yn 'e jierren 1657-1660 in oargel yn 'e tsjerke te setten. It oargel waard troch Andreas de Mare boud. Dêrby brûkte de oargelbouwer materiaal fan in hûsoargel út Nienoard, dat Levinus Eekman yn 1630 boud hie. Tusken 1911-1913 feroare de firma Van Oeckelen it oargel, mar yn 'e jierren 1984-1986 waard it ynstrumint werom brocht yn 'e sitewaasje fan 1660. Twa registers binne fan De Marem, de rest is fan Eekman. De oargellûken binne beskildere mei kening David (lofts) en Mozes mei de Wet (rjochts).  

De oargelgalerij is beskildere mei wapens en de tekst *O Heer wanneer ick U hebbe soo vraghe ick niet nae Hemel ende Aerde. Wanneer my oock lyf en ziel versmachte, soo syt doch Godt altydt myns herten troost ende myn deel*.

Yn 1989 foege adviseur Klaas Bolt in tremulant ta. Oargelfirma Van der Putten hat yn 2013 grut ûnderhâld útfierd, dy't in Nachtegaal tafoege.

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel
* Hauptwerk: histoarje fan de tsjerke en it Eekman-de Mare oargel
Oldekerk

**Oldekerk** (Grinslânsk: *Ollekèrk*; Frysk: *Aldtsjerk*) is in doarp yn de gemeente Westerkertier yn de provinsje Grinslân. Oant 1990 wie Oldekerk in selsstannige gemeente. It doarp telt 1.365 ynwenners.

## Skiednis

Oars as de namme jin docht tinken is Oldekerk ien fan de jongere plakken fan it Westerkertier. Mei de bou fan in grifformearde tsjerke yn 1856 en de stifting fan in kristlike skoalle yn it wat eastliker lizzende buorskip Eekeburen (*Ikebuorren*) ûnstie dêr mear bewenning. Yn dy snoarje lei Oldekerk westlik fan Eekeburen en bestie it út net mear as in pear hûzen oan it paad nei Sebaldebuorren. Stadichoan waard yn de rin fan de 20e iuw ek de bebouwing fan it buorskip Eekeburen oantsjut mei Oldekerk. Fral nei 1950 hat it doarp him bot útwreide. De grifformearde tsjerke waard yn 1966 ferfongen troch de hjoeddeiske tsjerke oan de Eekebuursterweg 9, tsjintwurdich in gebou fan de PKN-gemeente. 

Yn de jierren 1980 waard súdwestlik fan it doarp in bosk plante mei in fiver en in einekoai (Kuzemerkoai). De namme fan de einekoai ferwiist nei de einekoai fan it eartiidske  kleaster "Marije's Poarte". It kleaster dat û.o. lân oanmakke, bewurke en de wetterôffier fersoarge, waard bewenne troch premonstratinzeressen. It waard nei de reduksje fan Grins yn 1594 plondere en ôfbrutsen. Resten fûneminten fan it kleaster en in diel fan de kleastergrêft binne bewarre bleaun.     

## Tsjerke fan Oldekerk
De namme fan it doarp ferwiist nei in tsjerke dy't dêr yn it ferline stie. De fûneminten fan dy tsjerke en de toer binne by opgravings yn 1998 werom fûn. Nei alle gedachten gyng it om in fan bakstien en resten dowestien boude sealtsjerke mei in smeller rjochthoekich ôfsletten koer út likernôch 1200. De tsjerke waard tusken 1670 en 1680 ôfbrutsen. It plak fan de tsjerke  wurdt mei balstiennen op it begraafplak markearre.

Yn 1680 foarmen Oldekerk en Nijtsjerk tegearre in tsjerklike gemeente. Op it plak fan de ôfbrutsen tsjerke kaam in klokkestoel. De klok út 1630 waard troch de besetters yn de Twadde Wrâldkriich foardere en omraand. Nei de kriich waard in nije klok ophongen. De klokketstoel waard yn 1837, 1939 en 2000 fernijd.

## Keppeling om utens
* Kuzemerkoai
De Kievit (Grypskerk)

**De Kievit** is in nôtmûne yn Grypskerk yn 'e provinsje Grinslân.

De mûne waard yn 1899 boud mei gebrûk fan it materiaal fan in ôfbrutsen oaljemûne út Nijesyl. De foargonger, in lytsere mûne dy't letter "De Leeuw" neamd waard, ferhûze nei Echt, dêr't de mûne ôfbaarnde. By de werbou bleau de fjouwerkante ûnderbou yntakt. De mûne hat sadwaande in tige grutte bedriuwsromte ûnder de stelling. Eartiids wie de mûne ek as pelmûne ynrjochte, mar de hjoeddeiske mûne hat allinne noch in koppel mealstiennen. 

Yn 1989 krige de mûne de namme De Kievit. Ynearsten wie de namme "De Leeuw" foardroegen, mar yn Oldehove stie ek al in mûne mei dy namme. De wjukken hawwe in flecht fan 21,08 meter en binne Ald-Hollânsk ophekt2.

De mûne is eigendom fan de gemeente Westerkertier.

Súdlik fan it doarp stiet noch De Westerhorner, in poldermûne. Yn 2003 waard eastliker dêrfan oan it Van Starkenborghkanaal de Zwakkenburgermûne boud.

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* De Hollânske Mûne
* Allemolens.nl
Grifformearde tsjerke (Kommersyl)

De **Grifformearde tsjerke** fan Kommersyl is in earder tsjerkegebou yn Kommersyl. Yn jannewaris 2017 waard foar it lêst in tsjinst fierd yn de tsjerke. De ea grutte grifformearde gemeente hat him sûnt 2016 oansletten by de PKN-gemeente fan Grypskerk.  

## Skiednis
Op 21 novimber 1850 waard yn Nijesyl in ôfskieden gemeente ynstituearre. Under de leden wennen der in soad yn Kommersyl. Doe't út Nijesyl wei yn Grypskerk in grifformearde gemeente stifte waard, wie sels it grutste diel fan dy gemeente ôfkomstich út Kommersyl. Sadwaande ûntstie ek yn Kommersyl jimmeroan mear ferlet fan in eigen grifformearde tsjerke en al hielendal nei't der yn 1912 ek in kristlike skoalle boud waard.

Yn 1912 ferliende de klassis tastimming om yn Kommersyl in grifformearde tsjerke te ynstituearjen. De opteinens wie grut yn it doarp en al in jier letter stie der in ienfâldich tsjerkegebou. It ledetal fan de grifformearde tsjerke fan Kommersyl soe oant en mei de Twadde Wrâldkriich tanimme en neitiid stadichoan sakje:   

Op 26 augustus 1945 fûn de stifting plak fan in frijmakke tsjerke, wêrtroch't it ledetal fan de grifformearde tsjerke fan Kommersyl mei 110 ôfnaam.

Yn 2016 wie de gemeente te lyts woarn om selsstannich te bliuwen. Op 15 jannewaris 2017 waard foar it lêst in tsjinst yn 'e tsjerke holden. Sûnt hat Kommersyl gjin eigen tsjerke mear. In wike earder waard yn it oanbuorjende Nijesyl ek in lêste tsjinst fierd yn 'e grifformearde tsjerke. De grifformearden fan beide doarpen hawwe oansluting fûn by de PKN-Grypskerk.  

## Oargel
It oargel fan 'e grifformearde tsjerke fan Kommersyl waard yn 1988 boud troch de firma Syb Haarsma út Drachten. It ferfong in ienmanualich oargel út 1927 fan M. Spiering út Doardt. By de bou brûkte Haarsma ûnderdielen fan ferskillende oargels. De oargelkas waard yn 1913 troch de firma Dekker boud foar de grifformearde tsjerke fan Oerterp (letter de grifformeard-frijmakke tsjerke). Ek in diel fan 'e pipen binne fan dat ynstrumint ôfkomstich. Oare ûnderdielen wiene ôfkomstich fan it eigen Spiering-oargel (dy't by de bou âlder piipwurk brûkte) en fan it oargel fan de Amsterdamske Posthoarntsjerke (Jos Vermeulen, 1928). Fierder waard in Subbas út 1917 fan it Standert-oargel fan de Lutherske Tsjerke fan Apeldoarn brûkt en de firma Stinkens út Zeist levere foar it oargel in nije Trompet. 

## Keppeling om utens
* Disposysje en ôfbyld Haarsma-oargel
* Disposysje en ôfbyld fan it eardere Spiering-oargel
Hiroshi Kaneda

**Hiroshi Kaneda** (Japansk: 金田 宏, *Kaneda Hiroshi*; 1953) is in Japanske astronoom.

Fan 1987 oant 2000 hat Hiroshi Kaneda yn 'e mande mei syn kollega Seiji Ueda 705 asteroïden ûntdutsen. Yn 2016 stiene sy sadwaande op it 23e plak fan de list fan de meast sukseskolle ûntdekkers fan asteroïden.
.

Om reden fan syn prestaasjes waard yn 1993 de Asteroïde (4677) Hiroshi nei him ferneamd.
Tsjerke fan Den Andel

De **Tsjerke fan Den Andel** is in romanogoatyske tsjerke yn it Grinslânske Den Andel. Eigner fan 'e tsjerke is sûnt 2008 de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken, mar it behear fan 'e tsjerke is tegearre mei de lokale protestanske gemeente. 

## Skiednis

De oarspronklik oan Nikolaas fan Myra wijde tsjerke waard boud yn it earste fearn fan 'e 13e iuw. De frijsteande toer is letter boud en stamt út de 14e iuw. Yn 'e toer hinget in klok fan Jurjen Balthasar út Ljouwert, dy't yn 1653 getten waard. De tsjerke oerlibbe it platbaarnen fan it doarp troch Steatske troepen yn 1584 en de ferneatiging fan Den Andel troch de Krystfloed yn 1717.

Doe't de tsjerke yn 'e 17e iuw, nei de ynfiering fan de reformaasje, banken krige, binne de muorrepylders weikapt dy't it ferwulft droegen en waarden lûkbalken needsaaklik. Ek waarden de finsters fergrutte en dy fan 'e eastlike muorre tichtmitsele, dêr't de romte ornearre waard foar de preekstoel út 1792. Yn 'e tsjerke hinget in kroanluchter mei in dûbele earn. Oer de flier leit in sark út 1621, de oaren binne 18e-iuwsk. 

Yn 1989 waard in fergunning oanfrege om it monumint ôf te brekken, itjinge wegere waard. 

#### Restauraasje
Ynstee fan ôfbraak folge yn 'e jierren 1991 in restauraasje fan 'e tsjerke. By de restauraasje waarden de gevelpunten wer yn oarder makke. Yn 'e tsjerke waarden de lûkbalken ferwidere en ûnder de witerskalk kamen yn it stiennen ferwulft fresko's oan it ljocht. De bôgen tusken de ferwulftflakken binne yn bakstienstruktuer beskildere. Yn it tredde travee binne striidzjende ridders en bisten skildere. Oare traveeën hawwe bakstienstruktueren. De ribben fan it ferwulft binne skildere. Rjochts fan de kânsel is tsjintwurdich wer de sakramintsnis te sjen. De grutste operaasje fan 'e restauraasje wie it oanbringen fan in fûnemint fan in 45 sintimeter dikke flierplaat, dy't op 38 betonnen peallen rêst. 

## Oargel
It ienmanualige oargel mei njoggen registers en in oanhongen pedaal waard yn 1879 boud troch de firma Van Oeckelen.

## Klokken
De grutste klok yn de toer waard troch Jurjen Balhtasar yn 1653 getten. De lytse klok yn de lanteare is in Van Bergen-klok út 1947.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel


Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 318 - Den Andel - 20417115 - RCE.jpg|*Oargel*
INTERIEUR, NIS IN MUUR - Den Andel - 20282553 - RCE.jpg|*Sakramintsnis*
INTERIEUR, GEWELFSCHILDERINGEN, DETAIL - Den Andel - 20282561 - RCE.jpg|*Striidzjende ridders*
INTERIEUR, GEWELFSCHILDERINGEN - Den Andel - 20282555 - RCE.jpg|*Beskildering bakstienstruktueren*
Den Andel - kerk - kansel.jpg|*Preekstoel*
VVV Ljouwert

**VVV Ljouwert** wie in feriening yn 'e Fryske haadstêd Ljouwert, dy't oansletten wie by de lanlike VVV. 

## Skiednis
VVV Ljouwert waard yn 1893 oprjochte as de Ljouwerter Feriening foar Frjemdlingeferkear (Nederlânsk en offisjeel: *Leeuwarder Vereeniging voor Vreemdelingenverkeer*). De feriening hie troch de jierren hinne in behoarlike ynfloed op it oansjen fan Ljouwert. Sa waarden it stânbyld fan Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburch ('Us Heit'), de Merkueriusfontein, de Pier Pandertimpel yn 'e Prinsetún en de fazen yn it Rengerspark allegear finansierd troch VVV Ljouwert.

Oan 'e ein fan 'e 1990-er jierren fusearre de feriening mei de Stifting Promoasje Ljouwert (SPL). De lêste jierren hie VVV Ljouwert in ynformaasjepunt anneks winkeltsje op 'e grûnferdjipping fan 'e Achmeatoer. Yn 'e ienentweintichste iuw fermindere it ferlet fan toeristen oan fysike ynformaasje troch de opkomst digitale media. Ferskate taken fan VVV Ljouwert waarden yn deselde perioade oernommen troch û.o. Merk Fryslân en de Gemeente Ljouwert. Ek it boeken fan reizen en oernachtings yn hotels en oare gelegenheden fia de VVV waard minder. 

It gefolch fan al dy feroarings wie dat VVV Ljouwert finansjele problemen krige. Nettsjinsteande yngeande besunigings rûnen dy op ta €60.000 yn it jier. Sadwaande besleat de feriening yn novimber 2020 om himsels mei yngong fan 31&nbsp;maart 2021 op te heffen.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan VVV Ljouwert
Goede Hoedertsjerke (Ulrum)

De **Goede Hoedertsjerke** (*Goede Herderkerk*) is de eardere grifformearde tsjerke fan de yn Ulrum yn de provinsje Grinslân. It is tsjintwurdich ien fan 'e tsjerken fan 'e PKN-gemeente Ulrum-Niekerk-Vierhuizen.

## Skiednis
De tsjerke waard nei de doleânsje neffens it ûntwerp fan Lammert Reitsma boud, de heit fan 'e bekendere arsjitekt Egbert Reitsma. De hjoeddeiske tsjerke ferfong in âlder tsjerkegebou op in oar plak. It ûntwerp hâldt fral de foarmen fan de neorenêssânse oan.  

Oarspronklik wie de tsjerke rjochthoekich fan foarm. Yn 'e jierren 1926-1927 waard in útwreiding needsaaklik. Heaks op it besteande gebou waard doe in dwersskip boud, sadat de eardere sealtsjerke in T-foarm krige. De tsjerke krige doe ek in nije ynrjochting en de preekstoel ferhûze mei it oargel nei de westlike kant fan 'e tsjerke. Letter binne der oan de noardlike kant bygebouwen tafoege, lykas it yn 1978 boude trefsintrum.  

De toer fan 'e tsjerke is heal ynboud en hat in achtsidige boppebou mei spits. It ynterieur fan 'e tsjerke is letter feroare mar fierder frij geef en de opstelling fan 'e banken bleau itselde. 

## Oargel
De tsjerke hat in oargel út 1889 dat troch Van Dam út Ljouwert boud waard. Yn 1967 fergrutte Mense Ruiter it oargel mei in twadde klavier.
Oerwâld

In **oerwâld** of **oerbosk**, ek bekend as **jungle** (fan it Ingelske *jungle*; útspr.: [ˈʤʌŋɡəl], likernôch: "dzjang-gul") of **rimboe** (fan it Maleiske *rimbu*), is in wâld dat sûnder bemuoienis fan 'e minske ûntstien en oant hjoed de dei bewarre bleaun is. Sokke wâlden komme yn alderhanne foarmen foar. By it hearren fan it wurd 'oerwâld' tinke de measte minsken oan tropysk reinwâld, mar dat is mar ien fan 'e soarten oerwâld dy't der besteane. Oerwâld komt nammentlik net inkeld foar yn dielen fan 'e tropen dy't in protte rein hawwe, mar ek yn oare dielen fan 'e tropen (tropysk wâld), yn 'e subtropen en yn 'e tuskenbeiden klimaatsônes (tuskenbeiden wâld) en sels noardlik dêrfan as in út nullewâld besteande fegetaasjebân (boreaal wâld of taiga).

Oerwâld fynt men tsjintwurdich benammen yn tropyske gebieten, lykas Brazylje, de Demokratyske Republyk Kongo, Yndia, Kambodja, Yndoneezje en Papoea Nij-Guineä, mar ek yn tuskenbeiden sônes yn gebieten as de Feriene Steaten, Argentynje, Tasmaanje en Nij-Seelân, en yn boreäle sônes yn gebieten as Kanada, Alaska en Sibearje. Yn Noardwest-, Midden en Súd-Jeropa is hast alle oerwâld fuortkappe. As Ruslân bûten beskôging litten wurdt, is it grutste leechlânoerwâld fan Jeropa de Oerbosk fan Białowieża, op 'e grins fan Poalen en Wyt-Ruslân. 

Oerwâlden foarmje ornaris in biotoop dêr't in protte soarten plante- en bistesoarten foarkomme. Net allinnich dat, mar fan dy plante- en bistesoarten binne yn in protte oerwâlden ek noch altyd in soad ûnbekend by de wittenskip. Op ien fjouwerkante kilometer oan oerwâld komme faak mear ferskillende soarten beammen en oare planten foar as yn hiel Nederlân groeie. Sa waarden yn it Nasjonaal Park Lambir, yn Maleizje, 1.152 ferskillende soarten beammen telt yn in gebiet dat mar in heale fjouwerkante kilometer besloech. Ek de biodiversiteit oangeande fral fûgels en ynsekten is yn oerwâlden faak suver yn it rare.

Oerwâlden binne fan grut belang foar de Ierde en al it libben op 'e Ierde. Dat belang leit yn 'e grutte biodiversiteit, mar ek yn 'e ynfloed dy't grutte oerwâlden op it klimaat hawwe. Dat oerwâlden de wichtichste boarne wêze soene fan 'e soerstof dy't minsken en bisten ynazemje, is lykwols net wier: dy rol is weilein foar it fytoplankton yn 'e oseänen. Troch de fraach nei hout en lânbougrûn ferdwine de oerwâlden yn 'e ienentweintichste iuw yn fluch tempo fan 'e wrâld troch houtkap. Dy kealslach is de oarsaak fan it útstjerren fan in protte bisten en planten. As it belied op dat mêd net feroare wurdt, kinne alle oerwâlden yn 'e tropen neffens guon berekkenings binnen likernôch 50 jier (om 2070 hinne) ferdwûn wêze. Soks kin foarkomd wurde troch de ynfiering fan in duorsume foarm fan boskbehear, wêrby't op in fjouwerkante kilometer bosk ynstee fan alles del te meanen, inkeld safolle beammen kappe wurde as it wâld oankin. Neitiid lit men dat gebiet gewurde oant it op natuerlike wize wer oangroeid is.

## Sjoch ek
*reinwâld
*taiga
*tropysk reinwâld
*tropysk wâld
*tuskenbeiden reinwâld
*tuskenbeiden wâld
*wâld
Goede Hoedertsjerke (Bedum)

De **Goede Hoedertsjerke** (ek **Noardertsjerke**) is in grifformeard tsjerkegebou yn Bedum yn 'e provinsje Grinslân. De tsjerke waard yn 'e styl fan 'e Amsterdamske Skoalle en de Delftse Skoalle boud en is in ryksmonumint.

## Gebrûk
De tsjerke waard boud as Noardertsjerke foar de grifformearde tsjerke fan Bedum. Tusken 1998 en 2011 wie de tsjerke yn gebrûk troch de frijmakke tsjerke fan Bedum. Op 11 july 2014 waard it gebou oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Tsjintwurdich wurdt de tsjerke brûkt troch De Grifformearde Tsjerke Grinslân. De tsjerke is oansletten is by De Grifformearde Tsjerken yn Nederlân en hold ynearsten de tsjinsten yn Adorp, mar troch de groei hie de mienskip in grutter gebou nedich.

## Gebou

It as Noardertsjerke boude monumint waard yn 1966 omdoopt ta Goede Hoedertsjerke. De tsjerke is ien fan 'e opmerklike moderne bouwurken, dy't de grifformearden yn 'e jierren 1930 bouwe lieten. Arsjitekt fan it gebou mei it grûnplan fan in gryksk krús is Egbert Reitsma út Grins, dy't earder de Ljouwerter Pelikaantsjerke ûntwurp. De Bedumer Albert Wiersema fierde de bou út. Op 'e súdeastlike hoeke krige it gebou in toer mei sealtek. Oan 'e súdlike kant binne der bygebouwen foar de kategisaasje en de tsjerkeried. De tsjerke is op de bygebouwen nei fierder oarspronklik en jout plak oan 600 minsken.

De brânskildere ramen binne ek troch Reitsma ûntwurpen en litte bibelske foarstellings út it Alde Testamint sjen. De foarstellings binne figuratyf, itjinge foar in grifformeard gebou útsûnderlik is.  

Yn 2003 binne by in renovaasje de oarspronklike kleuren hersteld. 

## Oargel
It oargel waard yn 'e jierren 1941-1942 troch Valckx & van Kouteren boud. Yn 1969 fûn in restauraasje en op oantrunen fan 'e oargelist fan 'e tsjerke in útwreiding fan de disposysje plak. Yn 'e jierren 1980 waard it oargel op 'e nij feroare en krige it ynstrumint mei gebrûk fan materjaal fan oare oargels twa manualen mei twintich registers. Yn 1995 folge in lêste útwreiding mei tafoeging fan in Trompet Magna 8 (in hegedrukregister) op it tredde manuaal.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Allard Schuilinga

**Aaldert Jan Schuilenga**  (Surhústerfean, 18 oktober 1943 - Drachten, 2 novimber 2020) wie in Nederlânske  CDA-politikus.

Hy wie in soan fan in fabrikant fan ytbere waar en gie nei de kweekskoalle yn Drachten. Ynearsten gie er oan it wurk by  snobbersguodfabryk Fortuin yn Dokkum; letter rekke er belutsen by it kluphûswurk op De Harkema en omkriten. 
Schuilenga waard dosint op in lbo-skoalle yn Delfsyl. Yn dat plak waard er om 1982 hinne polityk aktyf en is er jierren wethâlder west. Op 1 oktober 1993 folge syn beneaming ta boargemaster fan Boalsert. Hy krewearre dêr foar it oanheljen fan nije bedriuwen nei it sluten fan de suvelskoalle dêre en wie foarstanner fan it brûken fan it Frysk. Nei in pear lichte harsensynfarkten joech er dy funksje ein 2001 earder oer en waard der in waarnimmend boargemaster beneamd. Yn april 2003 kaam der formeel in ein oan syn boargemasterwêzen.

Schuilinga stoar yn de âldens fan 77 jier yn Drachten.
Fortuin (snobbersguodfabrikant)

**Fortuin Dockum b.v.** is in Nederlânske snobbersguodfabrikant, festige yn Dokkum. 

## Skiednis
Willem Hendrik Fortuin fan De Lemmer festige him yn 1842 yn Dokkum as banketbakker. Nei ferrin fan jierren ûntjoech dat bedriuw him ta de lúkse sûkerwurkfabryk fan 1888. It bekendste merk fan Fortuin is de *Fortuin DF Pepermunt*, de saneamde Ingelske pipermunt. In ferzje dêrfan is de ferneamde Wilhelmina Pipermunt. Dy pipermunt út 1892 wie in huldeblyk oan prinsesse Wilhelmina, dy't dat jier tolve jier waard. Fortuin bestie doe fyftich jier. Keninginne-dûairiêre Emma waard it earste kistke oanbean, wat yn 1896 it predikaat hofleveransier opsmiet.

## Keppeling om utens
*  Webside Fortuin
Walfridus

**Walfridus** (ek **Wolfryt**) libbe tusken 950 en 1000 en wie in lânoanmakker yn de omkriten fan it lettere doarp Bedum. Walfridus waard tegearre mei syn soan fermoarde troch wytsings en yn de midsiuwen fereare as martler. 

## Libben
Neffens in vitae wiene Walfridus en syn soan Radfridus boeren, dy't it sompige lân oanmakken en as fromme kristenenen bekend stiene. Hja tsjerken yn de Sint-Martenstsjerke fan Grins, doe noch in doarpke en alle dagen makken hja de reis nei Grins om de misse by te wenjen. Ek makken hja mei in begjin oan it bedykjen fan de kontrijen, de Wolddyk, dy't fan Grins om Bedum hinne rint oant Woltersum en ien fan de âldste diken fan Nederlân is, en bouden hja in brêge oer de Hunze, dy't troch syn famylje ûnderholden waard. 

Doe't wytsings op ien fan harren lêste tochten yn de Fryske lannen húsholden en it doarp Grins plonderen, werby't ek de Martenstsjerke yn brân stutsen waard, kamen hja op de weromreis nei harren skippen Walfridus en Radfridus tsjin. Neffens de hagiograaf Rosweyde waard Walfridus ûnthalze en it lichem fan Radfridus nei ferrin fan tiid yn it reit werom fûn. De wytsings soene Walfridus earst noch meinommen ha en it lichem pas tsjin it beteljen fan losjild oerdroegen ha oan de famylje.  

Nei't der mirakels by de grêven fan Walfridus en Radfridus plakfûnen, waarden se al gau as folkshilligen fereare. Oer de grêven waarden houten kapellen boud, letter ferfongen troch stiennen tsjerken. De biskop fan Münster ferklearre Walfridus en Radfridus hillich, mar Rome hat dy status nea ferliend. 

Bedum ûntwikkele him as beafeartsplak en dat soe oant de reformaasje sa bliuwe. Oer it grêf fan Walfridus waard yn de 16e iuw in begjin makke mei de bou fan in beafearttsjerke fan stedske alluere. Nei de reduksje fan Grins waard de nijbou, it heechkoer, wer ôfbrutsen om't de nije lear it pylgerjen ferbea en it doarp sels wol mei in lytsere tsjerke ta koe. Ek de romaanske tsjerke oer it grêf fan Radfridus, sa'n 300 meter westlik fan de Walfridustsjerke, waard nei de reformaasje ôfbrutsen. Unbekend is wêr't de reliken fan de hilligen bedarre binne.

## Ferearing

Yn Bedum wurdt Walfridus noch yn eare holden troch de namme fan de herfoarme tsjerke en de roomske basisskoalle. Op in plein oan de Walfridusleane stiet yn Bedum in byld fan Iris Le Rütte. Yn de roomske Marije-Himelfearttsjerk fan Bedum wurdt Walfridus ek mei in byld betocht.

Ek yn it Grinslânske Hellum stiet noch in Walfridustsjerke. Oer it Van Starkenborghkanaal leit by Grins in moderne spoarbrêge, dy't nei de hillige ferneamd is.

Yn it earste wykein fan septimber wurdt alle jierren in Walfridustocht organisearre, in kuiertocht oer âlde tsjerkepaden yn de kontrijen dêr't Walfridus libbe.
Rede Globo

**Rede Globo** is in Braziliaansk telefyzjenetwurk eigendom fan mediagroep Grupo Globo, dat syn haadkantoar yn Rio de Janeiro hat. It waard oprjochte troch Roberto Marinho op 26 april 1965.

Rede Globo is it grutste telefyzjenetwurk fan Latynsk-Amearika en it op ien nei grutste fan de wrâld; allinne it Amerikaanske ABC is grutter. It kanaal wurdt alle dagen troch sa'n 200 miljoen minsken besjoen.

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan Rede Globo
Tsjerke fan Ezinge

De **Tsjerke fan Ezinge** is in romaanske tsjerke út de 13e iuw yn Ezinge yn 'e provinsje Grinslân. Ek de frijsteande sealtektoer datearret út dy tiid. Mei de kosterswente en it skoaltsje foarmje de gebouwen op de 2,3 hege wier in skildereftich oansjen.

De terp dêr't de tsjerke op stiet waard yn 'e jierren 1930 yn it ramt fan argeologysk ûndersyk troch de Grinslanner Albert van Giffen foar in part ôfgroeven. It ûndersyk smiet in soad ynformaasje oer de bewenning fan 'e wier op en krige net allinne in soad nasjonaal, mar ek ynternasjonaal omtinken.

## Beskriuwing
De yn 1959 restaurearre tsjerke is in sealtsjerke mei in fiifsidige sluting. Oan 'e westlike kant is it gebou noch yn 'e 13e iuw langer makke. By de restauraasje binne in tal heechlizzende romaanske finsters rekonstruearre. De oarspronklike portalen binne tichtmitsele.

Yn de tsjerke stiet in preekstoel mei klankboerd en dooptún út 1721. De hearebank is dekorearre mei in opsetstik fan de wapens fan De Marees en Van Gesseler, dat troch in griffioen en in liuw fêstholden wurdt en waard yn opdracht fan de Grinzer boargemaster Albert Hendrik van Swinderen makke. Fierder hat de tsjerke trije 16e-iuwske sarken en trije 17e-iuwske. Yn it healrûne koer is súdeastlik in nis foar liturgysk reau en oan de noardeastlike kant in rjochthoekige nis en de resten fan in sakramintshúske. Rjochts is yn 'e 17e iuw de tekst fan it fjirde fers fan psalm 27 op de muorre skildere.

## Oargel
Yn 'e tsjerke stiet in 18e-iuwsk oargel fan Johan Jacob Moreau,  in soan fan de bouwer fan it grutte oargel fan d'e Sint-Jan fan Gouda. Nei alle gedachten is it ynstrumint oarspronklik ôfkomstich út in Súd-Hollânske katolike skûltsjerke. It waard yn 1868 troch Petrus van Oeckelen yn 'e tsjerke fan Ezinge boud en ferfong doe in ienmanualich oargel út 1793, dat mooglik troch Snitger & Freytag boud wie. By de bou brocht Van Oeckelen it tal registers werom fan 12 oant 10 en hast alle âlde pipen krigen in oar plak en in oare funksje. Letter binne der noch wat feroarings oanbrocht en nei't it oargel al desinnia net mear bespile wurde koe, restaurearre Mense Ruiter it oargel yn 2015. Dêrby waard ek de oargelkas op 'e nij farve yn mahonykleur, wylst it fykwurk en oare dekorative eleminten fergulde binne.

## Gemeente
Yn 1966 binne de Herfoarme gemeenten fan Ezinge, Feerwerd en Garnwerd-Oostum tegearre gien. Dêrnei binne de tsjerken fan Feerwerd, Garnwerd en Oostum oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Op 1 jannewaris 2005 fusearre de Herfoarme gemeente mei de Grifformearde tsjerke fan Ezinge, dy't sûnt de protestantske gemeente Ezinge hjit.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Zwakkenburgermole

De **Zwakkenburgermûne** is in poldermûne súd fan it doarp Niezijl en east fan Grypskerk, mar oan 'e westlike grins yn it doarpsgebiet fan Noardhorn, oan it Van Starkenborghkanaal yn 'e provinsje Grinslân. 

Ornearre om de Zwakkenburger- en Ellersvelderpolder te bemeallen waard de mûne yn 1865 oarspronklik 200 meter noardliker boud. Yn 1955 ferlear de wynmûne syn funksje.  Der waard in diselmotor yn it achtkant set om de fizel tenei oan te driuwen, de wjukken waarden ferwidere en de mûne rekke brekfallich. 

Grinslânske mûneleafhawwers setten harren yn om fierder ferfal tefoarren te kommen, mar it duorre noch oant 2002 doe't it achtkant fan it âlde plak helle waard foar in restauraasje. It die lykwols bliken dat it ferfal al sa fier hinne wie dat er foar in part ynsakke. 

De restauraasje soe delkomme op in hast nije mûne. Nei it wurk waard de mûne wer opboud oan 'e noardlike kant fan it kanaal. Op 10 oktober 2003 wie de weropbou foltôge en koe de mûne yn gebrûk nommen wurde. 

De wjukken hawwe in flecht fan 15,8 meter (oare boarnen 16,8) en hawwe Ald-Hollânsk hekwurk.   

Eigner fan 'e mûne is de Stifting De Grinslânske Poldermûnen.
## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* Allemolens.nl
Wageningen

**Wageningen** is in stêd en gemeente yn 'e Nederlânske provinsje Gelderlân, yn' e regio Gelderske Fallei. De stêd hat  ynwenners (, boarne: CBS), wêrfan't in soad studint binne. Yn Wageningen stiet de Wageningen University & Research. Dy universiteit en de dêroan besibbe ynstellings hawwe meiïnoar sawat 7.400 meiwurkers. De gemeente hat trije wenwiken: *Wageningen*, *Wageningen-Hoog* en *Nude*. Wageningen-Hoog en Nude hawwe gjin eigen postkoade en plaknamme yn it postkoadeboek, dus dy lizze 'yn' Wageningen foar de postadressen. Wageningen wurket gear mei de gemeenten Rhenen, Veenendaal, Ede, Barneveld, Nijkerk, Skerpenseel en Renswoude yn it regionale gearwurkingsferbân *Region [[Foodvalley]]*.

## Geografy
### Lokaasje
Wageningen leit op it plak dêr't de Feluwe, de Gelderske Fallei en de Ryn (dêr de Nederryn neamd) moetsje. Op it plak dêr't de Utertske Heuvelrêch yn Rhenen einiget mei de Grebbeberg, hat Wageningen in lêste hichte fan 'e Veluwe yn' e foarm fan 'e *[[Wageningse Berg]]*. Wageningen hat in wichtige binnenfearthaven oan de Ryn, mei oerlaad- en opslachkapasiteit foar oalje ynbegrepen. Oan de westkant fan de stêd is der oer de Opheusdense Veer in ferbining oer de Nederyn mei Opheusden en oer de eastlik lizzende Lexkesveer is der ferbining mei de doarpen yn de Betuwe, Randwijk en Zetten. De gemeente Wageningen leit besuden de gemeente Ede. De gemeente leit foar in grut part benoarden de Nederryn, mar omfettet ek in diel fan' e oerstreamingsflakten súdlik fan 'e rivier (Maneswaard).

### Topografy

Topografyske gemeentlike kaart fan Wageningen, desimber 2016.

## Monuminten
Yn 'e gemeente binne der ferskate nasjonale monuminten, gemeentlike monuminten en kriichsmonuminten.

## Studintelibben
Wageningen hat trije gruttere studinteferienings: *WSV Ceres*, *KSV Sint Franciscus Xaverius* en *SSR-W* en in lytsere studinteferiening *DLV Nji-Sri* . Dernjonken wurde de jongereinferiening *JV Unitas* en de roeiferiening *WSR Argo* beskôge as studinteferienings. Wageningen hat ek fjouwer kristlike studinteferienings: *VGSW*, *CSFR Dei Gratia*, *NSW* en *Ichthus Wageningen* . Meiïnoar hawwe dy fjouwer ferienings sawat 400 leden. Sûnt begjin 2020 hat Wageningen ek in feganistyske studinteferiening: *VSA Wageningen*.

Njonken dy ferienings hat Wageningen ek trije regionale studinteferienings, te witten it Wageningsk Studinte Selskip foar Fryske Stúdzje (WSSFS) foar Fryske studinten, it Brabânske studintegilde (BSG) foar Brabanners en it Noaberschop foar de Achterhoeke en Twinte.

Fryske studinten dêre neame it plak ek wol ûnoffisjeel, as in soarte fan studintegrap, fan *Weinum*

## Keppeling om utens
* Gemeente Wageningen
* wiki oer Wageningen (750 jier Wageningen)
Nijesyl (Grinslân)

**Nijesyl** (Grinslânsk: *Nijziel*; Nederlânsk: *Niezijl*), eartiids Bomstersyl, is in doarp yn de gemeente Westerkertier yn de Nederlânske provinsje Grinslân. It doarp leit oan de N355 tusken Grypskerk en Súdhorn en hat goed 400 ynwenners. Troch it doarp rinne twa kanalen: it Nijesylsterdjip en it Hoeredjip. Fiif brêgen ferbine de doarpsdielen mei inoar.

## Skiednis
De namme fan it doarp ferwiist nei de nije syl (= slús). Eartiids lei westlik fan it hjoeddeiske doarp in seeslús, de Bomstersyl. De slús joech mei de Sint-Elisabethsfloed fan 1421 net genôch feiligens, mar it duorre dochs noch in goede iuw ear't in nije slús (Nijesyl) boud waard.    

Mei de bou fan de slús waard ek it Nijsylsterdjip groeven om it ôfwetterjen de ferbetterjen. Yn de Tachtichjierrige Kriich wie de Bomsterskâns by Nijesyl in skoft it iennige bolwurk fan de steatske troepen yn Grinslân. Ferskillende Spaanske oanfallen om de skâns te oermasterjen mislearren. 

Súdlik fan it doarp, krekt noch yn it doarpsgebiet fan Noardhorn, stiet oant it Van Starkenborghkanaal staat de weropboude Zwakkenburgermole.

## Foarsjennings
Fan de trije tsjerken, dy't it doarp hie, is der gjin ien mear yn gebrûk. De herfoarme tsjerke is yn 1999 oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De grifformeard-frijmakke tsjerke waard yn 2009 sletten, nei't de gemeente tegearre gyng mei de frijmakke tsjerke fan Grypskerk. De grifformearde tsjerke waard as lêste yn 2016 ôfstjitten.

Oant 1996 hie it doarp in kristlike basisskoalle. Doe't it learlingental ûnder de wetlike noarm fan 52 sakke fusearre de skoalle mei De Regenboog yn Grypskerk. De supermerk fan it doarp moast yn 2006 de doarren slute.

## Gallery

Gereformeerde kerk van Niezijl.jpg|*Grifformearde tsjerke (2010)*
Oude gereformeerde kerk (vrijg.) van Niezijl.jpg|*Grifformeard-frijmakke tsjerke (2010)*
Kommerzijlsterdiep bij Niezijl.jpg|*Kommersylsterdjip (2010)*
Hoerediep bij Niezijl richting hoofdstraat.jpg|*Hoeredjip (2010)*


## Sjoch ek
* Herfoarme tsjerke (Nijesyl)
J.C. Bloem-poëzypriis

De **J.C. Bloem-poëziepriis** is in Nederlânske priis foar poëzy dy't om 'e twa jier útrikt wurdt. De priis fan 2500 euro, waard yn it libben roppen troch de stichting Mr. J.C. Bloem-Poëziepriis en de gemeente Steenwijkerland. 

De priis hat as doel om de neitins oan de dichter J.C. Bloem libben te hâlden. Yn 2003 waard de bêste priis foar de bêste twadde bondel foar it earst útrikt. De sjuery waard doe foarsitten troch Jeltje van Nieuwenhoven. Mei yngong fan 2013 wie Saskia Stuiveling sjueryfoarsitter en sûnt 2018 hat Roger van Boxtel dy funksje.
 
## Winners
*2023: Iduna Paalman foar *Bewijs van bewaring*
*2021: Moya de Feyter foar *Massastrandingen*
*2019: Jonathan Griffioen foar *Gedichten met een Mazda 626*
*2017: Maarten van der Graaff foar *Dood Werk*
*2015: Els Moors foar *Liederen van een kapseizend paard*
*2013: Mischa Andriessen foar *Huisverraad*
*2011: Ester Naomi Perquin foar *Namens de ander*
*2009: Maria Barnas foar *Er staat een stad op* 
*2007: Hanz Mirck foar *Wegsleepregeling van kracht* 
*2005: Hagar Peeters foar *Koffers zeelucht* 
*2003: Paul Marijnis foar *Roze zoenen*

## Keppeling om utens
*Stichting Mr. J.C. Bloem-poëzieprijs
Herfoarme tsjerke (Nijesyl)

De **herfoarme tsjerke** is in ryksmonumint yn Nijesyl yn 'de provinsje Grinslân. De tsjerke waard yn 1661 boud en is yn 1999 oerdroegen oan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. 

## Beskriuwing
It giet om in ienfâldich sealtsjerkje mei in dakruter boppe de westlike gevel.

It geve tsjerkemeubilêr (preekstoel, klankboerd, doophek en twa hearebanken) datearret út de boutiid fan 'e tsjerke. Under de houten flier lizze in pear âlde sarken. 

## Oargel
Yn 'de tsjerke stiet in oargel út it midden fan 'e 17e iuw. De firma Leichel fergrutte it yn 1870. It ienmanualige oargel hat 9 registers en in oanhongen pedaal. Yn fjouwer registers is noch 17e-iuwsk piipwurk oanwêzich.

## Keppeling om utens
* De tsjerke op de side fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken
* Orgelsite: disposysje oargel
Koelesyrje

**Koelesyrje** of **Selesyrje** (Aldgryksk: Κοίλη Συρία, *Koílē Syría*, 'It Holle Syrje'; Latyn: *Cœlē Syria* of *Cava Syria*) wie in gea yn Syrje yn de Klassike Aldheid. It wurd komt nei alle gedachten fan it Arameeske wurd foar "hiel-Syrje", mar it waard almeast brûkt foar de Bekadelling tusken de berchtmen fan de Libanon en Anty-Libanon yn. It gea is part fan it hjoeddeistige Libanon en Syrje.

## Namme
De term "Koele" (*Cœle*) komt nei alle gedachten fan it Arameeske *kul* dat "alles/hiel" betsjut en mei "Koelesyrje" waard oarspronklik hiel Syrje mei oantsjutten. Yn it Aldgryksk it wurd "Koele" betsjut "hol", en dêr waard fan tocht dat it om de "holle" Bekadelling, tusken de berchtmen fan de Libanon en Anty-Libanon, gie. Lykwols de oantsjutting "Koelesyrje" waard ek wol brûkt foar "Hiel-Syrje" of "Syrje sûnder Fenysje", neffens de skriuwers Plinius de Aldere, Arrianus en Ptoleméus. Diodoros fan Sisylje tinkt dat Koelesyrje oant Joppa rûn en Polybios tinkt dat de grins tusken Koelesyrje en Ptolemeesk Egypte likernôch by de hjoeddeistige grins fan Egypte lei.

De earste en iennige offisjele gebrûk fan de nammen wie yn it tiidrek fan de hearskippij fan it gea fan it Seleusidyske Ryk tusken om 200 f.Kr. hinne oant 64 f.Kr. Yn dy tiid waarden de oantsjuttings "Koelesyrje en Fenysje" of "Koelesyrje" yn in nauwer ferbân brûkt as ferwizing nei it gebiet dat earder ûnder Ptolemeesk hearskippij wie, mar letter oergie nei it Seleusidyske Ryk. Dat wie it gebiet besuden de rivier de Eleuterus, sa't dat troch Strabo en de Boeken fan de Makkabeeërs neamd waard. Grykske skriuwers brûkten lykwols de namme Palestina foar it gebiet yn dy tiid. Dy oantsjutting waard troch Herodotus om 450 f.Kr. hinne brûkt. Letter yn de Romeinske tiid, om 350 n.Kr. hinne, skreau Eunapius dat de Seleusidyske stêd Antiochje, benoarden de Eleuterus, de haadstêd fan Koelesyrje (*Coele Syria*) wie.

## Skiednis
It is mooglik dat Koelesyrje en Fenysje as ien satrapy foarme binne sûnt de hearskippij fan de Ptolemeeërs. It feit dat Ptolemeüs I dêrfoar keas en keppelje de namme Koelesyrje oan Fenysje, wylst dat mar in lyts part fan Syrje omfieme, soe bewize kinne dat er fan doel wie en anneksearje it gebiet. Yn de Fyfde Syryske Kriich, dy't troch Antiochus III de Grutte wûn waard, kaam gâns Syrje ûnder Seleusidysk bewâld. De nije oermastere gebieten nammen offisjeel de nammen "Koelesyrje en Fenysje" oan om ûnder it gesach fan in *[[strategos]]* pleatst te wurden.