open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gutenbergbibel

De **Gutenbergbibel** is in troch Johannes Gutenberg tusken 1452 en 1455 yn Mainz printe bibel. Dizze wichtichste ynkunabel befettet de Latynske tekst fan de fulgaat. It is it earste boek dat ta stân kaam mei help fan de troch Gutenberg stal jûne boekdrukkeunst. De folsleine Gutenbergbibel hat 1282 siden, meast yn twa bannen bûn. De bibel stiet ek bekend as de *42-rigelige bibel*.

De measte fan de nei alle gedachten 180 eksimplaren fan de Gutenbergbibel waarden op papier printe en mar tritich op it weardefollere perkamint. Ferspraat oer de wrâld binne noch 49 eksimplaren fan de bibel bekend. Der is mar ien fan dy eksimplaren yn in bibleteek yn de Benelúks oanwêzich, yn de Universiteitsbibleteek fan Bergen. It is in papieren eksimplaar, hoewol’t de Universiteit fan Bergen ek in inkelde side út de ferzje yn perkamint hat. Fan de eksimplaren op perkamint binne fjouwer folslein bewarre bleaun. Ien dêrfan is yn de Nedersaksyske Steats- en Universiteitsbibleteek fan Göttingen en stiet sûnt 2001 op de Wrâlderfguodlist foar Dokuminten fan de UNESCO.

It Plantin-Moretusmuseum yn Antwerpen hat in eksimplaar fan de as 36-rigelige Gutenbergbibel bekendsteande *twadde* útjefte fan de Hillige Skrift, dy’t nei’t oannommen wurdt ek troch Gutenberg printe is yn 1458-1460. Dy is folle seldsumer as de 42-rigelige bibel, der binne mar 13 eksimplaren fan bekend.

De bibels yn it Gutenberg-Museum yn Mainz binne te besjen, krekt as it eksimplaar fan de Gutenberg-bibel yn de bibleteek fan it Bodmer-Ynstitút: Foundation Martin Bodmer yn Genéve. Ea wie dy bibel yn it besit fan de Romanovs, de Russyske Tsarefamylje. It kommunistysk bewâld ferkocht yn 1931 twa dielen oan Maggs Brothers yn Londen, en sa koe Martin Bodmer, de earste direkteur fan it Reade Krús, úteinlik dy seldsumheid krije foar syn samling bysûndere earste printings. De dielen binne bûn yn in 19e-iuwske bân, der ûntbrekt mar ién side.

Foar it midsiuwe-seizoen fan de Britske stjoerder BBC Four makke Stephen Fry in dokumintêre oer de skiednis fan de Gutenbergbibel en de troch Gutenberg stal jûne drukparse. Dêryn waard in side fan de bibel reprodusearre mei it brûken fan âlde techniken en in neiboude Gutenberg-drukparse.

## Eksterne links
*De Gutenberg-bijbels van de ''British Library''
*Gutenberg-Museum
*Foundation Bodmer Genève
*lokaasjes fan alle bekende eksimplaren fan de Gutenberg-bibel
Ynslachskema

In **ynslachskema** wurdt troch printers en boekbiners brûkt om printe fellen papier troch tearen en snijen ta krante-, boeke- of tydskriftkaterns te foarmjen.

In printer of boekbiner bynt de ferskillende beprinte siden sadanich oaninoar dat it printfel pianofel, nei twa, trije of fjouwer kear tearen en ôfsnijen de siden fan it boek, de krante of it tydskrift yn de goede folchoarder (1, 2, 3, ensfh.) set. Nei it tearen stiet side 2 dus op de efterkant fan side 1, en side 3 hielendal oan de oare kant fan it fel. Side 5 stiet op it pianofel wer yn in oare hoeke, mar op ‘e kop.

De measte printers nimme dat wurk de DTP-er út hannen hoewol’t programma’s as QuarkXPress en Indesign dêr wol mooglikheden foar hawwe. De mooglikheden om saken op ynslachskema te setten yn tekstbewurkingsprograms lykas Word binne tige beheind.
Brosjuere

In **brosjuere** (fan it Frânske *brochure*, "ynnaaid wurk", fan it tiidwurd *brocher*, "ynnaaie") is in boekje, meast yn printe foarm, fan lytse omfang. In brosjuere bestiet – yn tsjinstelling ta in folder – út meardere fellen teard papier, dy’t yn de rêch byinoar holden wurde (*brosjearre binne*) mei help fan bygelyks klammerkes. It tal siden is fan oarsprong altyd in meartal fan fjouwer.
Mei de nijere (digitale) printtechniken is tearen lykwols lang net altyd mear oan de oarder en it meartal fan fjouwer siden ek net. Dochs wurde sokke dokuminten gauris *brosjuere* neamd.

## Brosjuere en boek
Neffens in Unesco-definysje, dy’t al fan 1950 is, binne alle boekjes dy’t net bedoeld binne foar bern, en dy’t mear as fiif en minder as 49 siden telle (it omslach net meirekkene), te beskôgjen as brosjuere.

Dy definysje is benammen fan belang foar statistysk gebrûk, ûnder oaren by it merkûndersyk. Yn it deistich taalgebrûk kinne brosjueres ek minder as fiif siden hawwe en kinne boeken minder as 49 siden hawwe. Ynternasjonaal Standert Boeknûmers (ISBN)-nûmers binne dan ek takendd oan boeken fan minder as 49 siden.

## Brosjuere en pamflet
De Ingelsktalige Unesco-definysje brûkt foar in wurk fan behindiger omfang it wurd *pamphlet*. It Fryske pamflet ferwiist meastentiids lykwols nei printwurk dat primêr bedoeld is om in sekere tendins út te dragen. De omfang is dêrby fan minder belang.

## Eksterne boarne
* Unescodefinitie
Buffalo Airways

**Buffalo Airways** is in loftfeartmaatskippij mei syn haadkantoar yn Hay River yn de provinsje Northwest Territories fan Kanada dy't yn 1970 oprjochte waard troch Joe McBryan, mei de bynamme "Buffalo Joe". Buffalo Airways is in sjarter- en lineflechtmaatskippij. Sy ferfiere sawol passazjiers as fracht yn de regio's Northwest Territories, Alberta en Yukon. Teffens fiere se blusaksjes by boskbrânen út en hawwe se tastellen foar it ferfier fan floeibere brânstoffen („Bulk Fuel“). De thúsbasis fan de float is it fleanfjild fan Yellowknife.

## Float
Febrewaris 2015 bestie de float fan Buffalo Airways út 56 fleanmasines. In grut part fan de float bestiet út klassike fracht- en passazjiersfleantugen mei sûgermotors fan sa'n 70 jier âld.


File:Buffalo Air base in Yellowknife.JPG|Yellowknife, fleanbasis Buffalo Air
Ofbyld:Curtiss C-46 (7437463336).jpg|Curtiss C-46 der Buffalo Airways
Ofbyld:Buffalo Electra and a Beech Birddog waiting for the next mission (7437508180).jpg|Lockheed L-188 Electra en Beechcraft 95 Travel Air fan Buffalo Airways


## Keppeling om utens
*  Webstee Buffalo Airways (englisch)
Pocketboek

In **pocketboek** (of koartwei *pocket*) is oarspronklik in boek op bûseformaat. Yn de meast brûkte betsjutting is in *pocketboek* in lyts formaat paperback, mooglik in goedkeape útjefte fan in (earder yn oar formaat ferskynd) boek. De rêch fan de pocket is lime; it omslach is in papieren omslach mei in plestik laachje.

Boeken op bûseformaat besteane al hiel lang. It hjoeddeiske pocketboek ûntstie yn de Feriene Steaten, dêr’t it fan 1939 ôf och sa populêr wie as weismytguod.

De earste Nederlânske pocketsearje ferskynden foar de Twadde Wrâldkriich: ûnder oare de *ABC-romans*, en de *Skynwerpers* fan *Het Spectrum* (foarrinner fan de *Prisma*-rige). Mar earst fan 1951 ôf waard de pocket yn Nederlân populêr. In wurdboarterij en goedkeape fariant fan de pocket is yn Nederlân de saneamde *Boeketrige*, in romantyske pocketrige fan Harlequin Enterprises. Yn de tachtiger jierren waarden de Rainbow-pockets yn Nederlân in begryp, in kwalitatyf goede rige mei fiksje en non-fiksje.

Yn Grut-Brittanje kenden se ûnder oare de goedkeapere Penguin Books. Dútslân hat de *Deutsche Taschenbuch Verlag* (DTV) yn Doarmstêd, Frankryk it impressum *[[Le Livre de Poche]]*.

Populêr wittenskiplike pocketrigen besteane al lang: de Dútske *Sammlung Göschen* (sûnt 1891), de Frânske rige *[[Que sais-je ?]]*-(sûnt 1941), en yn Nederlân *[[Servire’s yncyclopaedie]]* (1942-1957).

## Terminology
Pocketboek is ôflaat fan de Amerikaanske rige Pocket Books. It wurd wurdtt yn it Ingelsk dus as namme fan in rige brûkt, en komselden foar it *bûseformaat boek*. Wol ha jo it bytiden oer in *pocket edition*.

It Ingelske wurd *pocketbook* betsjut yn it Britsk Ingelsk ‘skrift’, en yn it Amerikaansk Ingelsk benammen ‘map/tas’.

In Nederlânske krante hat yn de fyftiger jierren in priisfraach útskreaun foar in Nederlânske beneaming foar it pocketboek. De winnende beneaming *smaldeeltje*, is nea oanslein, likemin as it Fryske *stek yn ‘e bûse*.

Yn it Ingelsk is in paperback in boek mei in slop kaft, sawol yn lyts as yn grut formaat. Yn it Nederlânsk en Frysk wurdt paperback allinne brûkt foar gruttere pocketboeken.
E-lêzer

In **e-lêzer**, **e-boeklêzer** of **e-reader** is in draachber elektroanysk apparaat om digitaal opsleine tekst lêze te kinnen. It haadûnderdiel fan in e-lêzer is in byldskerm dêr’t de tekst op werjûn wurdt fan spesjale útjeftes lykas fan boeken, tydskriften en kranten. In e-boeklêzer kin meardere (oant wol tûzenen) dokuminten opslaan.

## Skerm
De measte skerms dy’t brûkt wurde binne fan e-inket, e-papier of elektroanysk papier type, dat út lytse baltsjes bestiet dy’t al neigeraden de oanstjoering swart of wyt kleurje. As it skerm opboud is, is der gjin enerzjy mear nedich om dy tastân sa te hâlden. Dat stilsteande byld is goed te lêzen en te ferlykjen mei printwurk. Troch dy enerzjysunige technyk giet de akku of batterij frij lang mei. Fierder is it mooglik de lettergrutte en -type oan te passen oan de winsken fan de lêzer. LCD- en ledskerms taapast yn tablets ha dy foardielen net en binne dêrom minder geskikt as e-lêzerskerm.

## Typen
Sony Librie út 2004 wurdt oanjûn as earste e-lêzer, al waard de standert foar E-boeklêzers al ein njoggentiger jierren fan de foarige iuw fêstlein. Foarbylden fan e-boeklêzers op basis fan elektroanysk papier binne: Iriver HD story en cover story, Icarus, Irex iLiad, Bookeen Cybook, Amazon Kindle, Sony eBook Reader, de Hanlin V3 en de ferskate typen fan Kobo. Guon e-boeklêzers hawwe Wi-Fi, sadat de boeken en teksten fan ynternet laden wurde kinne.
De Fontein (Ljouwert)

**De Fontein** is in protestanske tsjerke oan 'e Goudenreinstrjitte yn Ljouwert. Tegearre mei de Grutte Tsjerke yn it sintrum en De Skeakel yn Kammingabuorren foarmet De Fontein de Protestantske Gemeente fan Ljouwert. Ek de Waalske Tsjerke is eigendom fan 'e gemeente.  Earder stie De Fontein bekend ûnder de namme "Open Hof". 

## Bou

De tsjerke waard yn 1968 as sânde tsjerke fan 'e Herfoarme gemeente fan Ljouwert as in rjochthoekige sealtsjerke mei in frijsteande stielen klokketoer boud.

Yn 2013 waard de tsjerke tydlik foar in ferbouwing sletten. Op saterdei 10 maaie iepene de renovearre en fergrutte tsjerke de doarren wer. Yn 'e fernijde tsjerke passe no 350 minsken, en dat tal kin noch útwreide wurde ta maksimaal 500 minsken. 

## Oargel
It oargel yn 'e tsjerke is ôfkomstich út de grifformearde Adelaartsjerke yn 'e wyk Bilgaard, dy't yn maaie 2012 sletten waard en yn juny 2024 ôfbrutsen is. Dat koe nei in rynske jefte fan in gemeentelid troch de firma Van den Berg & Wendt út it Brabânske Deest boud wurde. Op 19 augustus 1976 waard it piipoargel yn gebrûk nommen. Yn 2013 waard it oargel troch it Ljouwerter oargelbedriuw Bakker & Timmenga nei De Fontein oerbrocht.

Ynearsten soe De Fontein it Flentrop-oargel út de teffens yn 2012 sletten Fenikstsjerke oernimme, mar it die bliken dat de klank en grutte fan dat oargel net sa goed paste yn de nije tsjerke.    

## Ofbylden

Ljouwert, ynterieur De Fontein.jpg|Ynterieur
Ljouwert, De Fontein, tsjerkeoargel Van den Berg & Wendt (1976).jpg|Oargel
Urban Gad

**Peter Urban Gad** (Skælskør, 12 febrewaris 1879 - Kopenhagen, 26 desimber 1947) wie in Deensk filmregisseur. Hy regissearre 40 films tusken 1910 en 1927. Asta Nielsen, syn oare helte, spile yn 30 fan syn films, ek yn syn debútfilm *Afgrunden* út 1910. Urban Gad en Asta Nielsen ferhuzen yn 1911 nei Dútslân, dêr't Gad mei produsint Paul Davids oant 1922 wurke.

Paul Gauguin wie in omke fan Gad.

## Keppelings om utens
* Urban Gad by it Deensk filmportaal
* IMDb-profyl Urban Gad
Opstanningstsjerke (Ljouwert)

De **Opstanningstsjerke** (offisjeel: *Opstandingskerk*) is in tsjerkegebou fan 'e Folle Evangelyske Gemeente yn Ljouwert.

## Skiednis

De Opstanningstsjerke waard yn 1960 yn 'e wyk Achter de Hoven boud foar de Herfoarme Tsjerke fan Ljouwert. Oant 1995 bleau de tsjerke in herfoarme gebou, dêrnei waard de tsjerke oernommen troch de Folle Evangelyske Gemeente. De namme bleau lykwols itselde. 

## Oargel
It oargel waard troch de nije gemeente fan 'e Herfoarme tsjerke oernommen en stiet noch jimmeroan op de galerij. It ynstrumint datearret út 1966 en waard boud troch it Ljouwerter oargelbedriuw Bakker & Timmenga. Fanwegen de hege kwaliteit waarden der foarhinne op it oargel in soad konserten fan tsjerkemuzyk jûn. Yn 'e tsjinsten fan 'e Folle Evangelyske Gemeente wurdt foar oare muzyk keazen en spilet it oargel net in grutte rol.  

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Anna Bijns Priis

De **Anna Bijns Priis** waard troch de Anna Bijns Stichting ynsteld foar de bekroaning fan in Nederlânsktalige skriuwster. Anna Bijns, Antwerpen 1493 - 1575, wie in refreindichteresse en 'skoalmasteres' út Antwerpen.

De priis waard fan 1985 ôf twajierliks ôfwikseljend takend oan proaza en poëzy. It wie oarsronklik in oeuvrepriis. It oeuvre moast sawol yn styl, foarm, oanpak as tematyk útering jaan oan de realiteit en de ferbyldingswrâld fan froulju. Mei yngong fan 2005 is it in titelpriis wurden mei as haaddoel omtinken foar Nederlânske literatuer fan froulju.

De priis bestie út 10.000 euro, in keunstwurk fan Eric Don en in troch de winnares mei yn te foljen Anna Bijns Lêzing. Per 2016 hat de Anna Bijns Stichting de priis opheft om mear fokus lizze te kinnen op publykseveneminten.

## Laureaten
* 1985: Josepha Mendels - proaza
* 1987: Ellen Warmond - poëzy
* 1989: Inez van Dullemen - proaza
* 1991: Christine D'haen - poëzy
* 1993: Elisabeth Keesing - proaza
* 1995: Hanny Michaelis - poëzy
* 1997: Aya Zikken - proaza
* 1999: Hélène Nolthenius - proaza
* 2001: Marie Kessels - proaza
* 2003: Helga Ruebsamen - proaza
* 2005: Anneke Brassinga foar de bondel *Timiditeiten* - poëzy
* 2007: Wanda Reisel foar de roman *Witte liefde* - proaza
* 2009: Tjitske Jansen foar de bondel *Koerikoeloem* - poëzy
* 2012: Minke Douwesz foar de roman *Weg* - proaza
* 2014: Maria Barnas doar har bondel *Jaja de oerknal* - poëzy

## Anna Bijns Lêzing
* 2012 Rachel Cusk
* 2013 Lionel Shriver
Stúdzjeboek

In **stúdzjeboek** is in learmiddel dat brûkt wurdt by de stúdzje of it learen foar ûnderwiis yn it heger of universitêr ûnderwiis.

## Boekelist
Universiteiten en hegeskoallen hjitte hokker boeken nedich binne om yn in kolleezjejier te brûken foar de ôfsûnderlike fakken. Dêrfoar jouwe se meast oan it begjin fan in nij kolleezjejier in list út. Njonken de ferkeap by boekhannels of fia universitêre ynstânsjes binne der sûnt de ein fan de 20e iuw ek ynternetoanbieders aktyf op de merk foar stúdzjeboeken.

## Nederlânske sitewaasje
Yn Nederlân falle stúdzjeboeken - yn  tsjinstelling ta skoalboeken, dêr’t de prizen frij fan binne - ûnder de Wet op de fêste boekepriis. Konkreet wol dat sizze dat MBU, HBU en akademyske stúdzjeboeken net ûnder de wetlik fêststelde priis ferkocht wurde meie. Dy beheining is der om ûnearlike konkurrinsje foar te kommen en beskermet de oanbieders dy’t aktyf binne op de oanbelangjende merk. Dy fêste boekepriis jildt allinnich foar Nederlânsk- en Frysktalige boeken. Sûnt 1 maaie 1998 is de fêste boekepriis foar oarstalige boeken opheft, en dêrmei ek de fêste boekepriis foar oarstalige stúdzjeboeken.

De Wet op de Fêste Boekepriis makket in útsûndering foar stúdzjeferienings, dy’t oan har leden ek Nederlânsk- en Frysktalige boeken oanbiede meie mei op syn meast 10% koarting. Dy útsûndering soarget derfoar dat in soad studinten harren stúdzjeboeken keapje by in stúdzjeferiening. Ek is it op ’t heden tastien om by de ferkeap fan Nederlânsk- en Frysktalige stúdzjeboeken 5% koarting te jaan. In eask dêrby is dat de keaper oantoane moat de stúdzjeboeken dêr’t it om giet te brûken foar in stúdzje. Mei it ôfskaffen fan de fêste boekepriis foar oarstalige boeken ûntstie foar it earst de mooglikheid op priis te konkurrearjen. De besteande boekhannels ha dêr lykwols minimaal op ynspile. Dy ha ommers te krijen mei hege foarried- en hierkosten, dy’t trochberekkene wurde yn de prizen.

## Healsliten
Healsliten stúdzjeboeken falle net ûnder de Wet op de Fêste Boekepriis. Brûkte stúdzjeboeken kinne ferkocht wurde fia boekhannels of boekemerken, mar se kinne ek daliks troch eigners ûnderinoar ferhannele wurde. Der binne stúdzjeboekemerken dêr’t studinten ûnderinoar healsliten stúdzjeboeken keapje en ferkeapje kinne. Ek wurde se oanbean fia spesjalisearre winkels lykas antikwariaten. Utjouwers fan stúdzjeboeken besykje de ferkeap fan healsliten boeken faak te kearen troch yn elts nij stúdzjejier in nije printinge út te bringen (bytiden mei hiele lytse wizigings) en dy troch de skoalle ferplichte stelle te litten. Dat dy praktyk benammen op kosten fan de ponge fan de studint giet hoecht net útlein te wurden.
Printeboek

In **printeboek** is in boek dêr’t tekst en yllustraasjes inoar oanfolje en meiïnoar in koart ferhaal fertelle.

## Taljochting

In printeboek hat net in soad tekst en is yn trochsneed tusken de 24 en 28 siden. It wurdt meast foarlêzen oan pjutten en beukers yn de leeftyd fan twa oant en mei seis jier, omdat dy sels noch net lêze kinne. Benammen de yllustraasjes sprekke dy jonge bern oan, sadat se it ferhaal goed begripe kinne. Der binne ek printeboeken foar âldere bern en sels foar folwoeksenen.

By de bekendste iere printeboeken hearre *Struwwelpeter* fan Heinrich Hoffmann út 1845 en de *Peter Rabbit* (*Piter Knyn*)-boeken fan Beatrix Potter, publisearre fan 1902 ôf.

Bekende printeboeken zijn:
* *[[Der wie ris in âld wyfke]]* fan Nynke fan Hichtum
* *[[Stip]]-rige* (Ingelsk: ‘Spot’) fan Eric Hill
* *[[Max en de Maximonsters]]* fan Maurice Sendak
* *[[De Gruffalo]]* fan Julia Donaldson
* *[[Rupsje Nooitgenoeg]]* fan Eric Carle
* *[[Hondje Eigenwijs]]* fan Janette Sebring Lowrey
* *[[De mooiste vis van de zee]]* fan Marcus Pfister
* *[[Raad eens hoeveel ik van je hou]]* fan Sam McBratney en Anita Jeram
* *[[Groene eieren met ham]]* en De kat met de hoed fan Dr. Seuss

## Bekende Frysktalige auteurs en yllustrators fan printeboeken
* Tryntsje Bottema
* Paul van Dijk
* Nynke fan Hichtum
* Carla van der Heide
* Luuk Klazenga
* Auck Peanstra
* Yke Reeder

## Bekende Nederlânsktalige auteurs en yllustrators fan printeboeken
* Lieve Baeten
* Dick Bruna
* Jet Boeke
* Carll Cneut
* Charlotte Dematons
* Imme Dros
* An Melis
* Jaklien Moerman
* Milja Praagman
* Loes Riphagen
* Liesbet Slegers
* Thé Tjong-Khing
* Isabelle Vandenabeele
* Guido Van Genechten
* Annemarie van Haeringen
* Max Velthuijs

## Bekende bûtenlânske auteurs en yllustrators fan printeboeken
* Dr. Seuss
* Maurice Sendak
* Eric Carle
* Chris Haughton
* Julia Donaldson
* Shel Silverstein
* Robert McCloskey
* Marianne Busser
* Ron Schröder
* Marcus Pfister
* Ingrid Schubert en Dieter Schubert

## Bekende printeboeksearjes en karakters
* *[[Nijntje]]* fan Dick Bruna
* *[[Kikkert (Max Velthuijs)|Kikker]]* fan Max Velthuijs
* *[[Stip]]* fan Eric Hill
* *[[Dikkie Dik]]* fan Jet Boeke
* *[[Elmer Fudd|Elmer]]* van David McKee

## Literatuer
*Saskia de Bodt, met Jeroen Kapelle: *Prentenboeken. Ideologie en Illustratie 1890-1950*. Ludion, Antwerpen, 2003. ISBN 9076588589
Kolofon

It **kolofon** (fan it Aldgrykske κολοφών, *kolophṓn*: "toppunt" of, frij fertaald, "de lêste hân [earne oan lizze]") is in opsomming fan de wize dêr’t in boek op makke is. It kin in opjefte yn hawwe fan in tal technyske gegevens fan it boek:

* de útjouwer en it plak dêr’t dy fêstige is
* it jier fan útjefte
* eventueel de oersetter
* eventueel de yllustrator
* de printer, inkeld ek de biner
* it soarte papier
* it lettertype
* de oplage

It begryp is ûntliend oan it Grykske wurd κολοφών (*kolophoon*), dat ûnder oare ‘slotstik’ betsjut. In kolofon stiet dan ek gauris efteryn it boek. In tal fan de boppesteande gegevens wurde lykwols hieltyd faker ek tsjin de titelside oer of dêrnei yn in boek opnommen. Sa’n opsomming wurdt oars gjin kolofon mar in ympressum neamd.

Ek kranten en tydskriften ha gauris in kolofon, dêr’t ynformaasje yn stiet oer de meiwurkers, redaksje-adres, abonneminte-ynformaasje ensfh.
Prolooch

In **prolooch** (ek *foarspul*, mar net te betiizjen mei in foarwurd) is in stik tekst of muzykstik dat oan it begjin fan in ferhaal, toaniel- of muzykstik komt. It wurdt komt fan it Aldgrykske πρόλογος, ‎*prólogos‎*, dat letterlik "foar-spraak" of "foar-wurd" betsjut.

It kin de ynlieding fan in boek of in toanielstik wêze. De prolooch bestiet út in koarte, ynliedende tekst dy’t oanjout wêrom’t it boek of toanielstik skreaun is, of ferhaal wat der oan de hanneling foarôf gien is.

## Sjoch
* foarwurd
* ynlieding
* epilooch
Epilooch

In **epilooch** (ek: **neispul**, mar net te betiizjen mei in neiwurd) is in tekst of muzykstik dat oan de ein fan in ferhaal, toaniel- of muzykstik komt. It wurd komt fan it Aldgrykske ἐπίλογος, *epílogos*, dat letterlik "byspraak" of "tawurd" betsjut, fan ἐπί, "epí" ("bykommend") + λέγειν, *légein* ("sizze").

By in ferhaal en in toanielstik wurdt it faak brûkt om fierdere útlis te jaan oer de ynhâld fan it wurk, of om te fertellen wat der neitiid mei de haadpersoanen bard is.

Ek de lêste etappe by it hurdfytsen, lykas de Tour de France wurdt epilooch neamd.

It tsjinstelde fan 'epilooch' is prolooch.
Boekbiner

In **boekbiner** is immen dy’t boeken ynbynt. De boekbiner docht de lêste wurksumheden yn de boekproduksje. It wurk begjint nei it printsjen fan de ynhâld en de omslach.

It boekblok wurdt lime of naaid yn de boekbân. De boekbân kin fersierd wurde mei goud, bygelyks in supralibros, blynstimpels, laminearring of ôfbyldings. Foar beskerming kin ek noch in stofomslach om it boek teard wurde.

Oarspronklik wie it binen fan boeken hânwurk. Tsjintwurdich wurde de measte boeken masinaal bûn. It hânmjittich binen fan boeken wurdt noch wol dien troch restauraasje en bysûndere útjeften.
City Life Church (Ljouwert)

De **City Life Church** is in tsjerkegebou yn Ljouwert. Oant 2018 stie de tsjerke bekend as de Salvatortsjerke. It is in in gemeentlik monumint. 

## Skiednis
De City Life Church waard as de Salvatortsjerke foar de grifformearde gemeente neffens it ûntwerp fan de arsjitekten E. Reitsma en L.H. Reitsma boud. Nei't de grifformearden yn 'e oanbuorjende wyk Kammingabuorren De Skeakel bouwe lieten  waard De Salvator oerstallich. It tsjerkegebou waard troch de grifformearden fan 'e hân dien en sûnt 1996 yn gebrûk nommen troch de Evangelyske Gemeente.  

It oarspronklike oargel fan De Salvator waard yn 1966 boud troch de firma L. Verschueren út Heythuysen. Yn 2003 ferhûze de firma Slooff út Lekkerkerk it instrumint nei de Paulustsjerke fan Gouda.

Karakteristyk foar de oan 'e City Life Church oansletten gemeente is dat in soad leden fan 'e tsjerke jonge minsken binne. De tsjerke hat 550 sitplakken. Neffens eigen sizzen fan 'e City Life Church komme der sneins trochinoar 350 folwoeksenen en 130 jongeren op 'e tsjerketsjinsten ôf.
Distribúsje (ferdieling)

**Distribúsje** is de ferdieling fan de produksje dy’t net troch de produsinten sels konsumearre wurdt. It **ferdielingsfraachstik** is hoe’t dat plakfynt. Dêrfoar besteane ferskate oplossings. Sa kin ferdieling fuortkomme út solidariteit lykas by de jager-samlers. Dêr’t sprake is fan regionale spesjalisaasje kin ruilhannel ûntstean om guod te krijen dat men sels net meitsje kin. In tredde mooglikheid is it jaan fan presintsjes om sa wjersidige relaasjes te kreëarjen. Dêrby kin it ûnderdiel wêze fan in patronaazjesysteem wêrby’t sprake wêze kin fan redistribúsje.

By de oergong nei in jildekonomy is distribúsje net mear bûn oan de beheinings fan it daliks beskikber wêzen fan guod of tsjinsten. De hannel kin dêr sterk troch tanimme. Mar ek yn in monetêre ekonomy kin distribúsje fia de steat (ûntwikkelingshelp, útkearings), de merk (kommersjele fersekerings) en tsjerken (de belofte fan rykdom) plakfine.

## Literatuer
* Kloos, P. (2002): *Culturele antropologie. Een inleiding*, Van Gorcum.
Boekdata

**Boekdata** binne gegevens oer in boek, bygelyks gegevens oer de foarm of de ynhâld fan in boek, lykas it tal siden of tal en aard fan de yn it boek foarkommende yllustraasjes.

Ek oare aspekten fan it boek, sa as de auteur of de troch de útjouwer fêststelde ferkeappriis fan it boek, wurde ta de boekdata rekkene. Boekdata wurde yn Nederlân gearstald en sammele troch ferskate ynstellings, lykas it Ynternasjonaal Standert Boeknûmer ISBN-buro, de Keninklike Bibleteek en de Stifting boek.nl. Goede boekdata binne tige wichtich foar it opsykjen fan boeken yn boekhannel en bibleteek. Yn Nederlân wurdt de wichtige ynternasjonale ONIX-standert foar boekdata (mei mear as 400 boekgegevens de boektitel) promoate troch editeur.nl en it ISBN-buro.

## Eksterne links
*ISBN-bureau
*Koninklijke Bibliotheek
*Stichting Boek.nl
*Editeur.nl
*VindBoek.nl
Nij-Apostoalyske Tsjerke (Ljouwert)

De **Nij-Apostoalyske Tsjerke** is de tsjerke fan 'e Nij-Apostoalyske gemeente yn Ljouwert. It tsjerkegebou is in gemeentlik monumint. 

## Skiednis
It hjoeddeiske gebou fan 'e Nij-Apostoalyske gemeente waard yn 1933 yn gebrûk nommen.. Foar dy tiid hie de Ljouwerter gemeente in tsjerke oan 'e 6e Vegelingsdwersstrjitte. Dy tsjerke datearre út 1908 en waard yn 2003 ôfbrutsen.

Yn jannewaris 2024 waard bekend dat de Nij-Apostoalyske gemeente in nije tsjerke bouwe lit yn it suden fan Ljouwert oan 'e Himpenserdyk. It gebou oan 'e Emmakade wie foar in soad tsjerkefolk fan 'e gemeente min te berikken. De âlde tsjerke is ferkocht oan in projektûntwikkelder en kriget in nije bestimming. 

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oargel
Johann Georg van Caspel

**Johann Georg van Caspel** (Ootmarsum, 2 maaie 1870 - Utert, 6 febrewaris 1928) wie in Nederlânsk keunstner en arsjitekt.

## Wurkpaad
Van Caspel die yn 1889 talittingseksamen oan de Ryksakademy foar Byldzjende Keunsten yn Amsterdam. Dêrnei kaam er op it atelier fan syn learmaster Maurits van der Valk (1857-1935). Nei in stikmannich jierren figuer- en portretskilder west te hawwen, kaam er yn kontakt mei drukkerij Amand yn Amsterdam. Yn de neikommende jierren soe er in tal affysjes maken foar dy firma. Ek wie er boekbânûntwerper en ûntwurp er kalinders en reklamefolders.

Yn 1903 festige Van Caspel him yn Laren en frege dêr tastimming foar it bouwen fan in troch himsels ûntwurpen bûtenpleats. It wie it begjin fan it ûntwerpen en bouwe litten fan tritich bûtenpleatsen en filla's in it Goai. Syn boustyl wie ynspirearre troch de ferneamde arsjitekt Karel de Bazel.

Van Caspel yllustrearre in tal printeboeken, û.o. yn 1898 *De schoone slaapster in het bosch. Een sprookje van Moeder de Gans* nei Charles Perrault, in grut formaat printeboek mei fraaie Jugendstil-eleminten. Om 1924 yllustrearre er de rige *Sprookjes uit verre landen* op lyts oblongformaat. Hy ûnderteke syn wurk mei Van Caspel of de inisjalen VC yn in sirkel.

## Foarbylden fan syn grafysk wurk

Ofbyld:Hollandsche Revue.jpg|Affysje foar de *Hollandsche Revue*, 1910
Ofbyld: Ivens & Co. Foto-artikelen.jpg|Affysje foar Ivens & Co.
Ofbyld:Van Houten's Cacao en Chocolade.jpg|Affysje foar Van Houten
File:W. Hoogenstraaten & Co.jpeg|W. Hoogenstraaten & Co
Erven Caspar Flick.jpg|Holländischer Cacao
W. Hoogstraaten & Co. Fijne groenten, Huishoudgroenten Soepen en Sausen2.jpg|Soppen en Sauzen
De Week.jpeg|De Week


## Literatuer
* : *Dutch graphic design, 1918–1945.* Amsterdam, Van Nostrand Reinhold, 1992, s. 14, ISBN 0442004443
* : *Les Maîtres de l'affiche 1900.* Bibliothèque de l'Image, 2001 ISBN 9782909808666
*  & : *Johann Georg van Caspel Affichekunstenaar (1870–1928).* Stedsútjouwerij Amsterdam, 1990, ISBN 9789062740482

## Sjoch ek
* List fan Nederlânske arsjitekten
Boekemerk

In **boekemerk**is in merk dêr’t jo allerhande soarten en sjenres boekjen, tydskriften, tekenteltsjes, âlde kaarten en ansichtkaarten keapje en ferkeapje kine, likegoed nij as healsliten, oanbean troch partikulieren, hannelers en antikwariaten. Yn in soad plakken wurde boekemerken holden. Op in boekemerk moatte diskehâlders meast oan de organisearjende gemeente of ynstânsje in bedraach oan leezjes betelje, dat kin sterk fariearje, fan in pear tsientsjes oan inkeld in pear hûndert euro.

Faak is in **boekemerk** in weromkommend evenemint op in beskaat tiidstip en yn in beskaat plak.

Op rommelmerken binne faak lytse boekemerkjes yntegrearre, meast beset troch leden fan it organisearjend komitee dy’t dan ek gjin stânjild betelje en de opbringst takomme litte oan de organisearjende ynstânsje.
Ramsj

Yn de boekferkeap is **ramsj** (Jiddysk foar *ûngeregeld guod, rommel*) of moderne antikwariaat de oantsjutting foar boeken dy’t tsjin ôfbraakprizen op de merk brocht wurde. It dêrby om nije, net earder ferhannele boeken dy’t net goed mear rinne endy’t troch de útjouwer *ferramsjt* wurde, wat sizze wol dat de earder fêststelde fêste boekepriis definityf opheft wurdt. It begryp ramsj slacht dan ek net op troch antikêre ferkochte healsliten of âlde boeken.

## Situaasje ein 20e iuw/begjin 21e iuw
Benammen tsjin de ein fan de 20e iuw krigen boeken in hieltyd hegere omrinfaasje. De kosten foar it yn depot holden fan in titel – foar de reguliere Nederlânske en Flaamske boekhannels bart dat faak by it Sintraal Boekhûs yn Kulemboarch – begûn sa oan te boazjen, dat it foar útjouwers ynteressanter waard om de oerbleaune foarried ‘en masse’ te ferkeapjen; yn de regel barde dat trije jier nei de ferskining fan it boek. Utjouwers ferkochten yn it ferline dy foarrieden oan in winkelkeatling as De Slegte en ferkeapje dy tsjintwurdich oan grutte boekhannels mei in ramsjôfdieling as Scheltema yn Amsterdam, of oan winkels dy’t har spesjalisearje yn it ramsjboek en dy’t har affisjearje as *wite boekhannels* of *diskountboekhannels* In tal oare grutte boekhannels ha oars faak in ramsjôfdieling foar nije boeken dy’t se ynkocht hawwe mar dêr’t de loop fan út de ferkea is. Ut Fryslân wei is Tialda B.V. op dizze merk aktyf.

In bepaling yn auteurskontrakten makket it yn de regel ûnmooglik dat in útjouwer in boek earder as trije jier nei ferskinen yn de ramsj docht. Dat is nammentlik net foardielich foar in auteur, omdat royalty’s op basis fan auteursrjocht ôflaat wurde fan de ferkeappriis fan in boek, dy’t dan leger is; by ferramsjte boeken is der sels faak hielendal gjin sprake mear fan royalty’s. Utjouwers en boekhannelers besykje wolris oan dy bepaling te ûntkommen troch beskate eksimplaren of sels hiele partijen boeken oan de man te brinen as *skeinde eksimplaren*; dy binne faak net te ûnderskieden fan splinternije eksimplaren. Inkeld wurde se mei doel skansearre troch it boek mei in filtstift te merken. It komt ek foar dat (faak yn oerlis mei de auteur) in part fan de oerbleaune oplage ferramsjt wurdt, wylst in oar part gewoan yn de hannel bliuwt, sadat it boek noch hieltyd regulier te leverjen is. 
Auteurskontrakten fan Fryske útjouwers fan Frysktalige útjeften kinne fan boppesteande ôfwike.

## Sjoch ek
* Antikariaat
* Wet op de fêste boekepriis
Tialda B.V.

**Tialda B.V.** is in bedriuw op De Gordyk en is aktyf op de ramsjmerk. Eigner Steven Sterk wie al yn de tachtiger jierren aktyf yn it antikariaat en yn 1989 sette er mei in ramsjwinkel útein. Yn 2007 stoppe er dêr wer mei en begûn in gruthannel yn ramsj. Yn 2008 liet er in nagelnij pân op De Gordyk sette. Dêrútwei ferhannelet er miljoenen boeken yn it hiele lân. Yn dat pân hâldt er de lêste jierren ek boekemerken. 

Yn 2016 wurdt er fannijs eigner fan earder neamde boekhannel. Fierder is Sterk aktyf as útjouwer (Bornmeer).

## Sjoch ek
Steven Sterk (útjouwer)
Hinte

**Hinte** is in plak en gemeente yn East-Fryslân, en heart ta de lânkring Auwerk yn de dielsteat Nedersaksen. It plak Hinte leit 6&nbsp;km noard fan Emden en 20&nbsp;km súdwestlik fan de distriktshaadstêd Auwerk.

De earste skriftlike fernijing fan Hinte (*Hinuti*) wie om it jier 1000. Yn 1312 wurdt it plak Hinte neamd. Hinte hie twa boargen, te ferlykjen mei dy yn Grinslân, dêr't de grutste fan noch bestiet en al sûnt 1567 troch deselde famylje bewenne wurdt.

## Geografy
De gemeente Hinte grinzget oan Emden, Krummhörn, Wirdum (Samtgemeinde Brookmerlân) en Súdbrookmerlân.

## Ekonomy
It plak jildt as ekonomysk swak. Der is in lyts yndustryterrein. Fierders binne lânbou en toerisme fan belang. De measte ynwenners fan Hinte wurkje lykwols yn Emden.
Uitzicht (Ljouwert)

**Uitzicht** is de eardere katolike Sint-Fransiskustsjerke en tsjintwurdich it gebou fan 'de saneamde "Uitzicht Gemeente" fan 'e Gearkomste fan leauwenden yn Ljouwert.

## Skiednis
De tsjerke waard tusken 1958 en 1963 boud as katolike tsjerke foar de yn 1964 oprjochte eastlike stedsparochy. It ûntwerp wie ôfkomstich fan 'e arsjitekt H.J. van Wissen. Yn juny 2002 waard besletten om twa fan 'e doe fjouwer katolike tsjerken yn Ljouwert te sluten. De Fransiskustsjerke wie ien fan 'e twa katolike tsjerken dy't ticht moast. De lêste misse yn 'e Fransiskustsjerke waard op 9 maaie 2004 holden. Letter waard de tsjerke ferkocht oan 'e Gearkomste fan Leauwenden.

De sân oan 'e noardlike muorre troch Bep Mulder út Wiuwert skildere krúsweistaasjes bleaune bewarre en ek it oargel fan 'e Fransiskustsjerke is noch jimmeroan yn 'e tsjerke oanwêzich.
De Deur (Ljouwert)

**Evangelie gemeente De Deur** is in evangelyske gemeente oan 'e Swemmerstrjitte yn Ljouwert. It is ien fan 'e mear as sechtich gemeenten fan it tsjerkegenoatskip yn Nederlân, dat yn Ljouwert út Swol wei stifte waard.

Evangelyske gemeente De Deur hat woartels yn 'e Jezusbeweging fan 'e jierren 1960 en is sûnt 1989 aktyf yn Ljouwert. Sûnt it jier 2000 hierde De Deur de eardere grifformearde Skrânstsjerke, nei't De Deur earder it ûnderkommen oan 'e Foarstreek fanwegen de brânfeiligens ferlitte moast. Tsjintwurdich komme de leden yn in gebou oan 'e Swemmerstrjitte byinoar. 

De gemeente kocht yn 'e maityd fan 2016 in oangrinzgjend pân oan fan in earder bedriuw. Mei help fan frijwilligers waard de tsjerkeseal fergrutte, der kaam in poadium mei in konsertfasiliteit foar eveneminten en der waarden nije romten foar de opfang fan bern en Bibelstúdzjes ynrjochte.
De Slegte

**De Slegte**, oprjochte yn 1908 yn Rotterdam troch Jan de Slegte, is in keatling antikwariaten dy’t nije boeken (faak restpartijen), healsliten boeken en stúdzjeboeken oan- en ferkeapet. Tusken 1 july 2013 en 19 maart 2014 die De Slegte yn ‘e mande mei boekwinkelkeatling Selexyz winkelaktiveiten ûnder de namme Polare. Nei it fallisemint fan Polare Nederlân yn 2014 waarden de Belgyske filialen opkocht en fannijs omdoopt ta 'De Slegte'.

## Sjoch ek
*ramsj
Blokdruk

**Blokdruk** is in druktechnyk dy’t út Sina komt. In boek dat op dy wize makke is, wurdt in **blokboek** neamd. It is tagelyk in metoade op tekstyl te beprintsjen.

## Blokdruk (boekdruktechnyk)

De praktyk is foar ’t neist sawat twatûzen jier âld. It âldst bekende foarbyld, de *Dharani Sutra fan ûnbeflekke suverens en ljocht* is fan foar ’t neist om 750 hinne en waard fûn yn in stoepa by Kyongyu yn Korea, dat eartiids de haadstêd fan it keninkryk Silla wie. It âldst datearre foarbyld út Sina, de *[[Diamantsoetra]]*, stamt út 868 (bewarre yn it British Museum. De blokdruk waard yn Sina sterk ûntwikkele ûnder de Tang-dynasty (618-907). Under de Lette Tang-keizer Mingzong (926-933) kaam de technyk yn algemien gebrûk.

Faklju sniene de ôfbylding(s) en de (faak beheinde) tekst yn it houtblok. It blok waard dêrnei mei inket behannele dêr’t in papier op lein waard wat mei de hân oanwreaun waard. Dy hanneling waard mear kearen werhelle. By dy metoade ûntstie in moet yn it papier en de wetterinket krong troch it papier hinne dêr’t it mar iensidich troch te beprintsjen wie (anapistografyske druk). Om dochs dûbelsidige boekblêden te meitsjen waarden de lege siden tsjininoar lime.

Foardiel fan it blokdrukproses is de gruttere artistike frijheid as by oare drukmetoaden. Ofdrukkende blokken dêrfoaroer binne net botte duorsum en wurde troch it brûken gau minder.

De technyk fûn yn Jeropa earst yn de foarste helte fan de 15e iuw syn beslach, benammen yn de kultuersintra Brugge, Brussel, Haarlim en Utert. De earste losse printen  yn blokdruk binne fan 1418 en 1423. De earste blokboeken fan tusken 1430 en 1440. Blokdruk waard algemien foar it printsjen fan printen brûkt, yn de Nederlannen makken de *Broeders des Gemenen Levens* lykwols njonken printen ek skreaune teksten. De measte blokdruk is religieus fan aard. Om 1455 hinne waard yn West-Jeropa it drukproses mei losse letters yn gebrûk nommen. De blokdruk waard allinnich noch brûkt foar de werjefte fan ôfbyldings. Oan de ein fan de 15e iuw wie de blokdruk hielendal ferdwûn en ferfongen troch de typografyske druk fan boeken.

## Blokdruk (tekstyltechnyk)
Yn de tekstyl is blokdruk it beprintsjen fan katoen of behang mei help fan blokken dêr’t de patroanen yn heechreliëf yn útsnien wiene. Se brûkten meast apel- of parrehout. De blokken waarden mei kleurstof belein wêrnei’t it patroan op de stof drukt waard. Neidat de moderne rotaasjedruk tapast waard bleaune se de blokdruk noch brûken omdat de ûnregelmjittigens suggerearre dat it hânwurk wie. Sa makken se ymmitaasje batik en ikat.

## Sjoch ek
* Houtsnede


File:Totentanz blockbook a.jpg|Yllustraasje út in deadedûns útt 1455-1458
File:BlokboekStServaas.jpg|Ut it *Blokboek Sint Servaas* sawat 1460
File:Blokboek, Biblia pauperum.jpg|Blokboek, 1460-1470, Biblia pauperum
File:Wooden forms Sera.JPG|Sniene houtblokken foar de produksje fan boeken yn it Tibetaanske kleaster Sera
Mezzotint

De **mezzotint**, ek wol *swarte keunst* (of *swartekeunst*) neamd, wie om 1650 hinne in nije grafyske technyk.

## Technyk
By de mezzotint waard earst de hiele koperplaat rûch makke mei in (berceau), in ynstrumint mei in waaierfoarmige, kartele kop dy’t rigen dobkes en braam op de koperplaat efterliet. Op it min ofte mear rûge oerflak hechtet de inket. De plaat wurdt hielendal mei inket beklaaid, dêrom de beneaming *swarte keunst*. Dan wurdt de tekening mei bygelyks read kryt oerbrocht op de plaat. Om in foarstelling oan te bringen wurde guon parten fan de rûchmakke plaat mei in skraabizer (polyststiel) glêd makke. Op dy plakken pakt de inket net mear evenredich en ûntsteane by de ôfdruk dus ljochte partijen. Troch mear of minder te polysten is it mooglik om ferskate griistoanen, ofwol healtoanen, te krijen, dêrom de namme mezzo (heal) tint. It ien en oar hinget fan de kundigens fan de graveur/etser ôf. De technyk makket floeiende oergongen mooglik tusken de ferskate griistoanen. Dêrtroch jouwe ôfdrukken in fluwielen yndruk.

## Skiednis
It mezzotint-prosedee waard útfûn troch de Dútske beropsmilitêr Ludwig von Siegen (1809-±1680). Syn earste mezzotintdruk is fan 1642 en is in portret fan Emelia Elizabeth, Lângrafinne fan Hesse-Cassel. Dat portret waard makke yn de *ljocht nei donker* metoade.

It *Berceau* skynt útfûn te wêzen troch Prins Rupert, in ferneamde kafalerybewâldhawwer yn de Ingelske Boargeroarloch, dy’t it proses yn Ingelân yntrodusearre. Yn de Nederlannen makken Wallerant Vaillant en Abraham Blooteling dy technyk bekend. De hôfskilder Peter Lely seach de potinsje om mei mezzotinten syn portretten in ûnbidige bekendheid te jaan en moedige in tal Nederlânske printmakkers oan om nei Ingelân te kommen. It proses waard dêrnei oant de midden fan de 18e iuw foaral brûkt yn Ingelân om portretten en oare skilderijen te reprodusearjen. Sûnt de 18e iuw is it in betreklik bytsje brûkt. Robert Kipniss en Peter Ilsted binne twa opmerklike 20e-iuwske eksponinten fan de technyk. Ek I.M.C. Escher brûkte de mezzotechnyk bytiden.

It wurdt mezzotinkt is ôflaat út it Italjaanske *mezzo-tinto*, wat heal-skildere betsjut.

Yn Frankryk stiet de technyk bekend as "la manière noire". De technyk dy’t ûnder oare tapast wurdt troch Miro. Hy hie dêr spesjaal ark foar, dat apart foar him makke waard troch in atelier yn Parys, yn de omkriten fan de Notre Dame oan de Seine.

## Sjoch ek
* grafyk
Drukkerij

In **printerij** of **drukkerij** is in wurkstee foar typografyske wurk, benammen it printsjen mei in drukparse. Yn in drukkerij kinne ien of mear drukparsen stean, fan in minyparske foar etiketten of besitekaartsjes oant in tsientallen meters lang mearkleure-parse.

Al foar de útfining fan de boekdrukkeunst yn Dútslân wie it fermannichfâldigjen fan yllustraasjes en tekst mei help fan in út hout sniene drukfoarm bekend. Yn de fyftjinde iuw kaam it printsjen fan leaden letters yn swang. It âldste type drukparse is de degelparse. Papier wurdt mei help fan in plaat (*degel’*) op de inke drukfoarm printe, dêr’t in ôfdruk troch ûntstiet. Yn de rin fan de iuwen is de degel modernisearre. Letter waarden silinderparsen en rotaasjeparsen makke dêr’t de produksjefaasje ûnbidich grutte troch waard.

Yn de tweintichste iuw kaam it offsetprosedee yn swang. Tsjintwurdich komt benammen de digitale printtechnyk op wêrby’t it bestân streekrjocht fan in kompjûter nei in (grutte) printer stjoerd wurdt en sa ôfprinte. Dêrnjonken binne der parsen foar folydruk, djipdruk, seefdruk en tampondruk.

## Sjoch ek
* Setterij
Akwatint

**Akwatint** is in djipdruk-technyk, en tagelyk de beneaming foar in ôfdruk dêrfan. It is in fariant op tradisjoneel etsen, wêrby’t gjin linen mar egale flakken ûntsteane. Sadwaande kinne jo in egale toan meitsje. Der ûntstiet in op wetterferve lykjend resultaat. Dy technyk waard troch François Philippe Charpentier en Jean Baptiste Leprince yn 1768 stal jûn en is ûnder oare troch Caspar Wolf en Ambroise Louis Garneray brûkt.

## Metoade
Foar akwatint wurdt in koperen of sinkplaat brûkt. Dy plaat wurdt tradisjoneel (as by in line-ets) folslein oppoetst en de skerpe rânen wurde der ôf helle. Dêr wêr’t by etsen in nudle brûkt wurdt om linen yn de fernislaach op de plaat te meitsjen, brûkt akwatint de harslaach dy’t de plaat beskermet of bleat lit. Dat hars wurdt yn kerrels of poeier op de plaat brocht yn in stokast en dêrnei egaal ferwaarme, wêrtroch it hars oan de plaat fêstraant. Troch it brûken fan mear of minder hast ûntstiet de winske tsjokte fan de ôfdeklaach. De hars kin oer it soer dat brûkt wurdt om de tekening yn te biten. As alternatyf kin asfalt brûkt wurde. Op de plakken dêr’t it hars de plaat net beskermet, kin it etssoer de plaat ‘oantaaste’ of ynbite. Om folslein wite flakken te krijen, kinne jo ek stikken fan de plaat bedekke mei in materiaal (bygelyks etsfernis) dat it soer folslein tsjinhâldt.

As de bestode of bespuite etsplaat yn in etsbad lein wurdt, byt it etssoer om de harspuntsjes, want dy binne resistint tsjin it etssoer. Wat langer de plaat yn it bad lizzen bliuwt, wat djipper de plaat ynbiten wurdt. Troch tuskentiids stikken fan de plaat ôf te dekken mei ôfdekfernis en de oare stikken langer ynbite te litten, kinne jo ferskillende nuânses krije. By it ôfslaan fan de plaat by it preparaasjeproses en it inktsjen fan de plaat bliuwt de inket yn de ynbiting sitten en wurdt dy by it drukken oerset op it papier.

By in alvernative akwatintmetoade lizze jo de mei hars of akrylferve bespuite plaat net yn in  bad, mar skilderje jo streekrjocht op de plaat mei in sterke salpetersoeroplossing of mei gloride. Sinkplaten kinne ek mei kopersulfaat beskildere wurde. De beskildere stikken wurde by it ôfdrukken donkerder as de net beskildere stikken. In bekende keunstner dy’t fan dy ‘skildermetoade’ gebrûk makket is de Antwerpske Fred Bervoets.

## Fariaasjes
Under oare:
* Sûkerakwatint: foaral om flakken mei in ljochte toan te krijen. De inket wurdt foar dizze technyk mongen mei sûker en Arabyske gom. De sûker wurdt neitiid wer oplost yn in wetterbad.
* Kleure-akwatint: mei kleure inket drukt, yn tsjinstelling ta akwatinten dy’t neitiid ynkleure wurde.
* Ynkleure akwatint: neitiid ynkleure mei bygelyks kryt of grafyt.

## Bekende foarbylden
Francisco Goya makke rynsk gebrûk fan akwatint foar syn *[[Los Caprichos]]*-searje (1799); *[[Los Desastres de la Guerra]]* (1810–19); *[[La Tauromaquia]]* (1816); en *[[Disparates]]* (ca. 1816–23). Graveur Robert Havell brûkte akwatint foar John James Audubons boek *[[Birds of America (book)|Birds of America]]* (1826–38).
Tialda

* Tialda (famkesnamme), in Fryske famkesnamme
* Tialda B.V., in gruthannel yn ramsjboeken op De Gordyk
Gromolitografy

**Gromolitografy** is in druktechnyk bedoeld foar it meitsjen fan mearkleurige ôfdrukken. De metoade is foar it meastepart stal jûn troch Gudefroy Engelmann dy’t hjir yn 1837 in oktroai op krige. Yn de 19e iuw waarden wol mear kleuredrukmetoades stal jûn mar de gromolitografy wie it populêrst.

Gromolitografy is in gemysk proses dat min ofte mear itselde wurket as gewoane litografy mei it ferskil dat foar alle kleuren dy’t brûkt wurde in aparte drukplaat brûkt wurdt. Dy platen wiene meast fan sink of kalkstien.

Allerearst waard in basistekening makke. Dêrnei waard deselde ôfbylding mei waakskryt op de drukplaten tekene mei dát ferskil dat allinnich it stik fan de tekening dat de oanbelangjende kleur hie, tekene waard. Dêrnei waarden de drukplaten bewurke mei Arabyske gom dêr’t in soere stof oan tafoege wie. Dêrtroch waard de drukplaat útbiten, útsein dat stik dêr’t de waaksen tekening op stie. Hjirnei wie de drukplaat klear. Dan koe it papier mei de ferskillend kleure drukplaten bedrukt wurde. Om de ôfbyldings sekuer passe te litten waarden de tekeningen foarsjoen fan referinsjekruzen.

Gromolito’s wiene der yn ferskillende kwaliteiten. Foar de djoerdere eksimplaren waarden bytiden mear as tweintich ferskillende kleuren brûkt. It wie in slim bewurklik proses dat ein tritiger jierren wat langer wat mear ferkrongen waard troch de offsetdruk. De yndustriële litografy of stiendruk ferdwûn definityf yn de sechstiger jierren fan de 20e iuw út de drukkerijen om it eksklusive domein fan de keunstner te wurden.

## De gromolito as sammelobjekt
De wrâld fan printen útjûn yn gromolitografy is ûnbidich. Tûzenen gromo’s waarden oer de hiele wrâld útjûn. Se binne socht troch samlers. Yn Nederlân en België sammelje se in beskaat merk en samlers besykje dan ek harren samling sa folslein mooglik te meitsjen. De katalogy fan de ferskate merken foarmje in wichtige neislachboarne. Yn Frankryk sammelje se benammen tematysk. De ûnderwerpen hawwe in ferskaat sûnder ein; hjir inkelde tema’s: sykprinten, bern, topografy, bernespultsjes, poppen, planten en bisten, biljert en fuotbaljen. Ek yn de Feriene Steaten binne samlers fan gromo’s, dêr hat men it oer *trade cards*.
Leadsetten

**Leadsetten** is in druktechnyk, dêr’t lead yn it papier drukt wurdt.

It toetseboerd fan in leadsetmasine hat net folle fan dat op in kompjûter. Lofts steane de ûnderkast lettes, rjochts de kapitalen en yn de midden in tal spesjale tekens en sifers. It measte setwurk waard mei de lofterhân dien, mei de rjochterhân waard it oare fan de masine betsjinne, lykas it ynfoegjenfan spesjale tekens dy’t net yn it magasyn sieten, it wikseljen fan magasyn en it spasjearjen fan de tekst. Njonken de leadsetmasine stie in iepen bak mei smolten lead.

De matrizen hiene twa lettertypes: gewoan en healfet. Om in oare lettertype te brûken moast in oar magasyn brûkt wurde. Eltse matrys hie in ‘kaai’ dêr’t de matrys automatysk mei nei it krekte plak yn it magasyn distribuearre waard as de rigel yn lead getten wie. Net alle tekens wiene yn it magasyn oanwêzich. Dêrom moasten guon spesjale tekens mei de hân ynfoege wurde yn de rigel.

*Drukkerij Efficiënt* wie ien fan de lêste Nederlânske drukkerijen dy’t leadsetten brûkten.
Kserografy

**Kserografy** (ôflaat út it Gryksk, letterlik *drûch skriuwe*) is in proses dat brûkt wurdt yn kopiearapparaten en yn Laser(ljocht)printers.

By moderne (digitale) kserografy wurdt in kopy skend mei in lampe. Dat ljocht wurdt troch spegels en in lins yn in CCD laden. Dêrnei wurdt de ôfbylding omset yn ienen en nullen (digitaal). Tagelyk wurdt in filmlaach dy’t op in rôle (drum) sit laden mei in lykmjittige negative statyske lading. Dêrnei wurdt de rôle beljochte mei de ôfbylding fan it orizjineel (black printing). Op de plakken dêr’t in soad ljocht falt, lekt de elektryske lading fuort. Dêrnei wurdt toner (in hiel fyn poeier) op de rôle oanbrocht troch in developer (in magnetysk laden rôle dêr’t toner yn mjukse wurdt mei lytse izerbaltsjes), dy’t allinnich op de laden stikken fan de rôle (dy’t yn it orizjineel dus ek donker wiene) troch de elektrostatyske oanlûkingskrêft klibjen bliuwe. Dêrnei wurdt in leech fel papier sterker laden mei in positive lading en by de rôle lâns fierd. It papier lûkt de toner fan de rôle oan en sa ûntstiet de kopy. De toner leit no noch los op it fel papier. Troch it papier by in waarmteboarne (fuser) lâns te fieren raant de toner fêst op it papier en is de úteinlike kopy (of print) klear. Dêrnei wurdt de drum skjinfage fan residu-toner en mei ljocht wer neutralisearre.

## Hâldberens
It resultaat fan kserografy sjocht der och sa kreas út, hast as echt drukwurk. De hâldberens is lykwols lyts. Opelkoar lizzende ôfdrukken plakke nei in tal jierren oanelkoar.