open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
139

## Foarfallen
* Ferloving fan Markus Aurelius (Caesar) mei Faustina de Jongere
* In Aleksanderje wurdt in betinkingsmunt slein. Foar it earst yn 1456 jier -in Sothis perioade- falt yn Egypte it Sothis feest wer op nijjiersdei fan de boargerlike kalinder. 

## Berne

## Ferstoarn
* Zhang Heng, Sjineesk astronoom, wiskundige, útfiner en gelearde út de Eastlike Han-dynasty.
* Paus Telesphorus (Paus fan 125 - 139)
141

## Foarfallen
* Keizer Antoninus Pius foltôget de bou fan de Timpel fan Fenus en Roma dy't yn 121 begûn wie ûnder Hadrianus.
* Yn Myra stoart de timpel fan Artemis by in ierdskodding yn.

## Berne

## Ferstoarn
146

## Foarfallen
* Faustina de Jongere krijt de titel Augusta (keizerinne fan Rome)
## Berne

## Ferstoarn
* Han Zhidi, keizer fan Sjina
Perioade (Skiekunde)

In skiekundige **perioade** is in kloft eleminten dy't sorteard binne op elektroanekonfiguraasje. Elke perioade einiget oan de rjochterside fan it periodyk systeem mei in edelgas wêrfan de bûtenste elektroaneskyl hielendal fol is. Om't net elke elektroaneskyl likefolle elektroanen hawwe kin, binne net alle perioaden like lang.

Der binne 7 perioaden yn it periodyk systeem, nûmer 1 oant 7.

Oare manearen om eleminten te sortearjen yn it periodyk systeem:
* Kloften
* Blokken
* Riges
Krypton (elemint)

**Krypton** is in gemysk elemint mei symboal **Kr** en atoomnûmer 36. It is in kleurleas edelgas.

## Untdekking
Krypton is ûntdutsen yn 1898 troch William Ramsay en Morris Travers. It bleau oer nei it ûntleden fan floeibêre lucht nei it ferwiderjen fan wetter, soerstof, stikstof, helium en argon. In wike letter ûntdutsen se ek neon.

De namme *krypton* komt fan it Grykske *kryptos*, yn it Frysk: ferhoalen.
Párvusz

**Párvusz** (*Norbert Kiss*, Boedapest, 1 maart, 1981) is in Hongaarsk keunstner. Hy studearre yn Boedapest en Szeged.

## Wurk

Párvusz haadstyl is de swarte Eastyndyske inket, en soms skilderet er akwarellen, mar syn measte wurken binne swart-wyt. De Hongaar Endre Szász en de Nederlanner Maurits Cornelis Escher beynfloeden syn keunst. It earste byld yn dizze styl wie *Bertelân* (2004). Yn 2005 wie Párvusz in Laplân, en neitiid makke er wurken dêr't de ynfloed fan dy kontrei út spriek.

Guon fan syn wurken wurde tsjintwurdich yn Noarwegen tentoansteld.

## Galery

Image:SameMonaLisaParvusz.jpg|Samiske Mona Lisa
Image:AnatomyParvusz.jpg|Anatomy yn foar diel
Image:MarthaMuchaParvusz.jpg|Marta yn Muchas styl
Image:MarthasCoatOfArmsParvusz.jpg|Martas wapen
Image:MCEscherParvusz.jpg|M. C. Escher yn syn styl
Image:Tree-RootParvusz.jpg|Beam - Woartel
Image:Cross01.jpg|Krús numero 1
Image:Cross02.jpg|Krús numero 2
Image:Celtic cross Parvusz.jpg|Keltysk krús
Image:AinoParvusz.jpg|Aino


## Keppeling om utens
* Párvusz, offisje webside
* Infonuorra: ''Ungáralasj sihta sábmen sjaddat''
147

## Foarfallen
* Troch de oersetting fan boedistyske geskriften yn it Sineesk wurdt de útwreiding fan it boedisme yn Sina befoardere.
* 21 april - Grutte feesten ta gelegenheid fan it 900-jierrich bestean fan Rome.
* In Partsje wurdt Fologases III opfolge troch Fologases IV

## Berne

## Ferstoarn
* Fologases III, kening fan de Parten
148

## Foarfallen
* Fologeses II, kening fan de Parten stjert en wurdt opfolge troch Fologeses III

## Berne

## Ferstoarn
* Fologeses II
Isaäc da Costa

**Isaäc da Costa** (Amsterdam, 14 jannewaris 1798 – Amsterdam, 28 april 1860) wie in Amsterdamske dichter en histoarikus. Da Costa kaam út in begoedige Joadske bankiersfamylje. Yn 1821 troude hy mei Hanna Belmonte.

Earst belide er it ortodoks joadedom mar letter is er ortodoks kristen wurden. 
Hy foarme letter mei in groepke It Réveil, dat de maatskippij werom bringe woe ûnder de hearskippij fan Jezus Kristus. Syn bekendste wurk is de brosjuere 'Bezwaren tegen den geest der Eeuw' (1823); dat joech in soad opskuor. 

'Da Costiaan' wie yn syn tiid in skelwurd; syn krityk op de libertynske tiidgeast waard as Obskurantisme sjoen en dat kaam him op tsjinwar te stean yn rûnten dy't de de Ferljochting stipen.

Hy debutearre yn 1812 mei it gedicht 'Lof der dichtkunst'. Hy hat ek wurk fan Aischylos oerset. Syn sammele poëzij waard útjûn troch dûmny-dichter J. P. Hasebroek mei as titel *Komplete dichtwerken van Is. da Costa* (3 dln. 1861-1863). 

## Wurk
* *Lof der dichtkunst* (1813)
* *De verlossing van Nederland* (1814)
* *Alfonsus de Eerste* (1818)
* *Bezwaren tegen den geest der eeuw* (1823) – Yn dit essay, skreaun yn 1823 doe't er noch mar 25 jier wie, kearde er him tsjin de ensyklopedisten, Rousseau, Voltaire, Diderot, Kant, Robert Owen en Lord Byron.
* *De Sadduceën* (1824)
* *Geestelijke wapenkreet* (1825)
* *Dichterlijke krijgsmuziek* (1826)
* *God met ons* (1826)
* *Feestliederen* (1828)
* *Kerst- en nieuwjaarsintreezangen* (1829)
* *Brieven van Mr. Willem Bilderdijk, Inleiding IV* (1837)
* *Vijf en twintig jaren. Een lied in 1840* (1840)
* *Aan Nederland, in de lente van 1844* (1844)
* *Zangen uit verscheidenen leeftijd* (1847)
* *1648 en 1848. Dichtstuk* (1848)
* *Lijden en heerlijkheid* (1848)
* *Wachter! Wat is er van den nacht* (1848)
* *Zit aan mijne rechterhand* (1848)
* *Israël en de volken, een overzigt van de geschiedenis der joden tot op onzen tijd* (1848-1849)
* *Bijbelsche vrouwen* (1848-1852)
* *De chaos en het licht* (1850)
* *Politieke poëzy* (1854)
* *Hesperiden* (1855)
* *De dichtwerken van Bilderdijk* (1856-1859)
* *De mensch en de dichter W. Bilderdijk* (1859)
* *Tien bladzijden uit de geschiedenis van Neêrlands roem en grootheid* (1860)
* *Poëzy* (2 dln., 1821-1822)

## Sjoch ek
* Nederlânsktalige dichters
Leuven

**Leuven** (Nederlânsk en offisjeel: *Leuven*; Frânsk: *Louvain*) is in stêd en gemeente yn de Belgyske provinsje Flaamsk-Brabân. It is de sintraal lizzende haadstêd fan dizze provinsje en teffens it haadplak fan it bestjoerlike en gerjochtlike arrondissemint Leuven. Gemeente Leuven hat in oerflakte fan sawat 57 km² en hat mear as 92.000 ynwenners. 

Leuven is ûnder mear bekend as fêstigingsplak fan de K.U.Leuven, de âldste universiteit yn de Lege Lannen, de multinational AB InBev (foarhinne InBev, Artois, letter noch Interbrew hiten) en it universitêr sikehûs Gasthuisberg.

Troch de iuwenlange oanwêzichheid fan de brouwerij Artois en it studintelibben wurdt Leuven ek wol de bierhaadstêd fan Flaanderen/Belgje neamd. 

## It besjen wurdich
Yn Leuven is in soad te sjen (sjoch ek de foto's ûnderoan it artikel): 
* It stedhûs
* De Grutte Merk
* It Marteldersplein
* De kollegiale Sint-Piterstsjerke yn Brabânske heechgoatyk (1425–± 1500)
* It Tafelrûn, it tredde goatyske gebou op de Grutte Merk
* It Fonske, in stânbyld op it Fochplein
* De Fiere Margryt (in stânbyld)
* De Lekkenhal (1317–1345)
* De Sint-Michielstsjerke (1650–1666)
* De heechgoatyske Sint-Kwintenstsjerke
* De Universiteitsbibleteek (1921–1929) op it Ladeuzeplein
* De Bûnsgenoatenleane en de Diestsestrjitte
* De Us Leaffrou-ten-Preekhearentsjerke
* De Sint-Jacobstsjerke
* It Grut Begynhof
* It Lyts Begynhof
* It Arenberchkastiel
* De Hortus Botanikus Lovaniensis, better bekend as *de Krûdtún*
* De stedsbibleteek Twaboarnen
* De Sint-Geertruitsjerke
* De Abdij Keizersberch
* Ferskate kolleezjes út ferskate tiidrekken (û.o. Iersk College, Amerikaansk Kolleezje, Collegium Trilingue)
* De Alde Merk
* Tal fan religieuze (û.o. tsjerken) en profane bouwurken
* It Jezuïtenkleaster
* It stasjon
* It hûs Guy Morillon
* De Abdij fan 't Park
* It Sint-Donatuspark

## Foto's

Ofbyld:Leuven_stadhuis.jpg|*Goatyske stedhûs*
Ofbyld:Leuven-Grote-Markt.jpg|*[[Grutte Merk fan Leuven|Grutte Merk]]*
Ofbyld:LeuvenUniversityLibrary.jpg|*Universiteitsbibleteek op it Ladeuzeplein*
Ofbyld:Oude_markt_Leuven.jpg|*[[Alde Merk fan Leuven|Alde Merk]] by nacht*
Ofbyld:Leuven-Oude-Markt.jpg|*[[Alde Merk fan Leuven|Alde Merk]] oerdei*
Ofbyld:Leuven-Groot-Begijnhof.jpg|*Grut Begynhof*
Ofbyld:Station Leuven.jpg|*Stasjon Leuven*
Ofbyld:LeuvenApp0002.jpg|''Lyts Begynhof yn de buert fan de Sint-Geertruitsjerke


## Keppeling om utens
* Webstee fan de stêd Leuven
151

## Foarfallen
* Mytilene en Smyrna wurde ferwoaste troch in ierdskodding.
* Earste jier fan *Yuanjia* fan de Sjineeske Han-dynasty.

## Berne

## Ferstoarn
Sentimintalisme

**Sentimintalisme** is in yn de preromantyk (18e iuw) ûntstiene literêre streaming. Skaaimerken fan de streaming binne: oerdreaun gefoelslibben, ûnfrede mei it hjir en no, en klam op de goedens fan de minske. Dit kin as in reaksje op it Kalvinisme sjoen wurde, dat krekt de ferdoarnens fan de minsklike natoer beklammet. Yn Dútslân sprekt men ek wol fan *empfindsame Dichtung*. 

It Jeropeeske sentimintalisme kaam op yn de iuw fan de Ferljochting tagelyk mei it sentimintalisme yn de filosofy. It hat duorre fan 1720 oant de tiid fan de Frânske Revolúsje. Yn Frankryk en Ingelân ûntstie it al om 1700 hinne.

Eksponinten fan de streaming wiene yn Nederlân ûnder oaren Rhijnvis Feith (*Julia*), yn Dútslân Goethe (*[[Die Leiden des jungen Werthers]]*) en yn Ingelân Thomas Gray mei syn 'tsjerkhôfpoëzy' (*Elegy Written in a Country Churchyard*).

## Sjoch ek
*Sentimintalistyske roman
*Sentimintalistyske poëzij

## Keppeling om utens
* 

## Literatuer
* : *Das Zeitalter der Empfindsamkeit*. Koehler & Amelang, Leipzig 1972 
* : *Diskurse der Empfindsamkeit. Zur Geschichte eines Gefühls in der Literatur des 18. Jahrhunderts.* Metzler, Stuttgart 1988, ISBN 3-476-00637-9 
*  *A Sentimental Journey*. New York :Oxford University Press, 2003
150

## Foarfallen
* Opstân tsjin de Romeinen yn Egypte.

## Berne

## Ferstoarn
* Klaudius Ptolemaeus, Gryksk astrolooch en wiskundige
Perioade 1 (periodyk systeem)

**Perioade 1** is de earste perioade fan it periodyk systeem. Alle eleminten yn perioade 1 hawwe allinne elektroanen yn de 1s-skyl. Dizze skyl kin op syn heechst twa elektroanen hâlde, dêrom hat de earste perioade mar 2 eleminten:



## Alle perioaden
* **Perioade 1**
* Perioade 2
* Perioade 3
* Perioade 4
* Perioade 5
* Perioade 6
* Perioade 7
Mijnheer Prikkebeen

**Mijnheer Prikkebeen** is de haadpersoan út *Reizen en avonturen van mijnheer Prikkebeen* (1858), it klassike berneferhaal fan de Nederlânske skriuwer Jan Goeverneur (1809 - 1889). Mijnheer Prikkebeen kin beskôge wurde as it earste Nederlânske tekenteltsje.

J.J.A. Goeverneur brocht in bewurke, suvere oersetting út fan *Fahrten und Abenteuer des Herrn Steckelbein* troch Julius Kell. Dat boek wie skreaun by yllustraasjes út *Monsieur Cryptogame* (1846) fan Rodolphe Töpffer.

Prikkebeen (*Frysk: prikstôk, swevelprikke*) is it ferhaal oer in hampelman fan in flinterfanger en syn suster Ursula dy't allerhanne healwize en ûnmooglike avontoeren belibje. It boek wie tige populêr by de bern en waard faak werprinte. It is yn 1980 troch Gerrit Komrij op 'e nij bewurke mei as titel *De zonderlinge avonturen van Primus Prikkebeen* (ISBN 90-6213-110-7) mei in neiwurd fan Dirkje Kuik.

Yn it Frysk oerset troch Tiny Mulder as *De Bjusterbaarlike reis fan Menear Prikkeskonk*, Amsterdam/Leeuwarden/Ljouwert, Becht/Friese Pers.

## Ferwizings troch Lennart Nijgh
* Boudewijn de Groot song in liet (mei tekst fan Lennart Nijgh en muzyk fan De Groot) *Meester Prikkebeen* (*Master Prikkebeen*): *Hij staat in de sneeuw aan de poort van de stad / En prikt de dagen van december op zijn hoed.* (*Hy stiet yn 'e snie oan de poarte fan de stêd / En prippet de dagen fan desimber op syn hoed fêst.*) Dit ferwiist nei Prikkebeen, dy't fongen kapellen (flinters) op syn hoed stiek.
* Rob de Nijs song in liet (mei tekst en muziek fan Lennart Nijgh en Boudewijn De Groot) *Dag, zuster Ursula* (*Goeie, suster Ursula*): *Dag vader en dag moeder, dag zuster Ursula; / Ik zie het hier niet zitten, ik ga naar Amerika.* (*Goeie, heit en mem; goeie suster Ursula; / Ik kin it hjir net fine; ik gean nei Amearika.*). Dat ferwiist nei de ôfskiedsbrief fan mynhear Prikkebeen oan Ursula: *Lieve zuster Ursula / ik ga naar Amerika / Dat is't ware kapellenland / Ik schrijf je dit met eigen hand / En blijf evenals voorheen / je getrouwe Prikkebeen.* (**Leave suster Ursula / ik gean nei Amearika / Dat is it wiere flinterlân / Ik skriuw dy dit mei eigen hân / En bliuw krekt as yn it ferline / dyn trouwe Prikkebeen.*)

== Literatuer ==
*  - *Mons. Cryptogame en zijn metamorphose*, Trio, Den Haach 1960.
*  - *Rodolphe Töpffer, de vader van Mr. Cryptogame'', Ad. Donker, Rotterdam 1946.
* Tresoar.
149

## Foarfallen

Begjin fan de bou fan de Barbaratermen yn Trier 

## Berne
* Lusilla, twadde dochter fan Markus Aurelius (Caesar) en Faustina de Jongere, takomstige frou fan Lusius Ferus, suster fan Kommodus

## Ferstoarn
Tsjerkhôfpoëzij

**Tsjerkhôfpoëzij** is in poëzijsjenre, yn Ingelân ûntstien begjin 18e iuw, de preromantyk, dat sprekt fan de stjerlikens fan de minsk, tomben en hôven. Beoefeners wienen ûnder oaren Edward Young en Robert Blair. Nei de Ingelske term *Graveyard poetry* wurde harren neifolgers ek wol oantsjutten mei de term *Graveyard School*. Bekendste foarbyld is *Elegy written in a country churchyard* (1751) fan Thomas Gray (1716- 1771). Yn de tiid fan de Romantyk kaam dit sjenre yn hiel Jeropa foar, yn Nederlân fertsjintwurdige troch ûnder oaren Rhijnvis Feith.

Guon beoefeners fan Tsjerkhôfpoëzij wienen foarrinners fan it literêre sjenre fan de Goatyske roman.

## Sjoch ek
* Treurdicht

## Keppeling om utens
*
Usurpator

In **usurpator** is ien dy't beskate saken, meastentiids it bewâld fan in bestjoerlike funksje, ûnrjochtlik yn besit nimt, faak mei geweld. Dy died is *usurpaasje*.

It begryp komt út de Romeinske Tiid: Latyn *usurpatio*; it jin ûnrjochtlik taeigenjen fan de macht.

## Keppeling om utens
Sacharoaze

**Sacharoaze** (C12H22O11, ek wol **súkroaze**, **saccharoaze** of **sûker** neamd) is in disacharide dat bestiet út in glukoaze-ienheid en in fruktoaze-ienheid. It wurd komt fan it Arabyske "shakar".

It wurdt wûn út sûkerbiten, sûkerreid of sûkerpalm. Dat giet mei in raffinaazje-proses. By dat proses wurdt de sûker út de plant oplost yn hjit wetter, en troch werkristallisaasje en filtraasje suvere.

Sacharoaze, lykas folle oare koalhydraten, is in poerbêste leveransier fan enerzjy oan it lichem. De enerzjy-ynhâld is likernôch in fearn fan dy fan fetten.

By de fertarring fan sacharoaze moat as earst de bining tusken dizze twa ienheden (glukoaze en fruktoaze) brutsen wurde. Hjirtroch is de beskikberheid fan de enerzjy neffens dy fan glukoaze in bytsje sleau; dochs wurdt der by sportdrinkens wol sacharoaze brûkt. It frijmeitsjen fan de ienheden bart noch wol sa hurd, dat nei ynnimmen fan in mannichte sacharoaze in dúdlike pyk yn it bloedsûkergehalte sjoen wurde kin.

Sacharoaze lost poerbêst op yn wetter (by keamertemperatuer wol 2 kilogram yn in liter, by it siedpunt likernôch 5 kilogram). In sêde sûkeroplossing is de swietste floeistof dy't er bestiet. Gjin inkelde swietstof is swieter.

## Tapassings
### Sûker
**Sûker** wurdt brûkt om iten swiet te meitsjen. Yn it ferline waard sûker yn grutte stikken ferkoft, dy't troch de klant yn lytse klûntsjes brutsen waarden. Dêrom wurdt sûker foar tee of kofje hieltyd noch wol yn klûnten brûkt. No binne dat lykwols yn it fabryk foarfoarme klûntsjes.


Ofbyld:Zucker 150 fach Polfilter.jpg|Sûkerkristallen
Ofbyld:Raw sugar closeup.jpg|Sûker
Ofbyld:Cuboid_sugar.jpg|Sûkerklûntsjes

### Gemy
Sacharoaze wurdt ek brûkt by de produksje fan polyoalen, dy't grûnstoffen binne foar polyuretanen.

## Keppeling om utens
*
Etanol

**Etanol** is de bekendste alkohol yn de skiekunde. It is de alkohol dy't yn alkohoalyske dranken sit. De molekulformule fan etanol is C2H5OH, mei as brutoformule C2H6O. Etanol wurdt meastal gewoan **alkohol** neamd.

Etanol is in flechtige, ûntflambere floeistof mei in karakteristike rook. Planten en mikro-organismen meitsje ethanol oan ûnder de anearobe omsetting (fermintaasje) fan beskate koalhydraten. Ek kin it fia petrogemyske prosessen produsearre wurde. Troch syn desynfektearjende eigenskippen wurdt ethanol ferwurke yn guon ûntsmettingsmiddels. De gemyske yndustry brûkt it by de syntese fan organyske ferbiningen.

Etanol is ekin wichtige alternative brânstof. Wannear't it út biologyske boarnen wûn wurdt, lykas út plantaardich materiaal, wurdt praat fan bio-etanol. Bio-etanol wurdt ûnder oare ynset as motorbrânstof, benammen as in addityf by benzine.

## Sjoch ek
* List fan alkohoalyske dranken

## Keppeling om utens
*
Alkohol (betsjuttingsside)

"**Alkohol**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Alkohol/etanol (de stof)
* Alkohoalen (de stofklasse)

## Sjoch ek
*
List fan alkohoalyske dranken

De (net folsleine) **list fan alkohoalyske dranken** en merken bestiet út:

* Absint
* Advokaat
* Aguardiente
* Angostura
* Apfelkorn
* Apricot Brandy
* Aquavit
* År
* Armagnac
* Asbach Uralt
* Bearenburch
* Bier, o.a.
** Abdijbier
** Ale
** Lager
** Pils
** Stout
** Trappistenbier
** Witbier
** Weißbier (net te betiizjen mei Wytbier)
* Brandewyn
** Sitroenbrandewyn
* Breezer
* Baileys
* Cachaça
* Calvados
* Cocktail
* Dropshot
* Dujardin
* Eau-de-vie
* Gin
* Glühwein
* Grappa
* Hjit bier
* Jägermeister
* Jenever
** Beiejenever
** Jonge jenever en âlde jenever
** Nôtwyn
** Sitroenjenever
* Kirsch
* Kornbrand
* Konjak
* Likeur
** Amaretto
** Apricot Brandy
** Cointreau
** Drambuie
** Els La Vera
** Frangelico
** Goudlikeur
** Grand Marnier
** Kruškovac
** Parfait d'amour
** Sambuca
** Schrobbelèr
** Tia Maria
** Triple Sec
* Madeira
* Marachino
* Marc
* Masticha
* Metaxa
* Orujo
* Ouzo
* Pastis
* Parrewyn
* Port
* Rakı
* Rum
* Sake
* Sambuca
* Sherry
* Sjampanje
* Sider
* Slivovitsj
* Tequila
* Tsikoudia
* Tsipouro
* Tote Tante
* Vermout
* Vieux
* Weinbrand
* Whisk(e)y
* Wyn
* Wodka
153

## Foarfallen
#### [[Romeinske Ryk]]
* Lytse opstannen yn Egypte tsjin it Romeinsk bewâld.

## Berne
* Kong Rong, Sjineeske amtner en dichter ( † 208)

## Ferstoarn
Stânbyld

In **stânbyld** is in byld dat ta eare fan immen opsteld is. Der kin stien, brûns, klaai, hout en plestik brûkt wurde om in stânbyld te meitsjen. It kin wêze dat in stânbyld net ta eare fan in persoan makke is, mar foar in bist, lykas it stânbyld fan Us Mem. 

Mei in stânbyld wurdt it hiele lichem fan in persoan ôfbylde en kin dêrom net lyk slein wurde mei in búste (boarstbyld). Ruterstânbylden wurde ornaris net as stânbyld sjoen.

## Sjoch ek
*List fan bylden yn Ljouwert

## Keppeling om utens
*
Museum

In **museum** (Aldgryksk: *musío*) is in gebou dêr't saken fan wearde (keunst, âldheden, kurioaza) bewarre en (foar in part) útstald wurde. De measte museums ha in bepaald ûnderwerp sa as technyk, geakunde, kriich, skipfeart, skiednis, keunst of archeology.

## Sjoch ek
* Fryske musea.

## Keppeling om utens
*
Goatyske roman

De **Goatyske roman** (*Gothic novel*) is in literêr sjenre dat yn 'e twadde helte fan 'e achttjinde iuw yn Ingelân ûntstie ûnder ynfloed fan 'e Romantyk. It wie de foarrinner of iere foarm fan it tsjintwurdige horrorsjenre, en begûn yn 1764 mei *The Castle of Otranto*, roman fan Horace Walpole (1717 - 1797). Typysk foar dit sjenre is in sinistere sfear, âlde kastielen mei kelders en ûnderierdske gongen, grotten, boppenatuerlik barren, ûnwaar en ferlitten strânen; aaklike rekwisiten sa as: kearsen, dolken, deadshollen en martelark. Faak moat der in heldinne dy't finzen sit by in wreden-ien rêden wurde troch in held. Faak wurdt der yn dy ferhalen sprutsen oer bern dy't weiwurden binne. Oare standert karakters: boeven, maniakken, helden *a la* Byron, fammen dy't efternei sitten wurde, *femmes fatales*, histearyske froulju, waarwolven, demoanen, fallene ingels, *the beauty and the beast*, geasten, de Joad, en de duvel sels. Dit romantysk sjenre hat de lettere *[[detectiveferhaal|detective]]* en *[[thriller]]* tige beynfloede.

**Ferneamde foarbylden**:
* *The mysteries of Udolho* (1794) en *The Italian* (1797) fan Ann Radcliffe
* *The Monk* (1797) fan Matthew Gregory Lewis
* *[[Frankenstein]]; or, The modern Prometheus* (1818) fan Mary Wollstonecraft Shelly
* *Uncle Silas* (1864) fan Joseph S. Le Fanu
* *[[Dracula (roman)|Dracula]]* (1897) fan Bram Stoker
* *The Fall of the House of Usher* (1839) troch Edgar Allen Poe
* *Malpertuis* (1943) fan Jean Ray

Al gau ferskynden der parodyjen. De ferneamdste is wol Jane Austen har roman *Northanger Abbey* (1818) 

Yn de 20e iuw is it sjenre libben hâlden troch Stephan King mei bygelyks *The Shining* (1978) en *Pet Cemmetary* en Peter Straub mei *Ghost story* (1979) en Dean R. Koonz.

## Keppeling om utens
* CALIGARI - German Journal of Horror Studies
* Gothic Poets and Writers Literary Club
* Gothic and Sensation Fiction
* The Gothic Literature Page by Zittaw Press
* Valancourt Books: Specialists in rare 18th and 19th century Gothic fiction 
* Zittaw Press
* Gothic Fiction Bookshelf at Project Gutenberg
* *s:Supernatural Horror in Literature|Supernatural Horror in Literature* by H. P. Lovecraft op Wikisource
* Gothic Nightmares
* Literary Gothic: A Web Guide to Gothic Literature
* "Typical Elements of American Gothic Fiction"
* House of Pain E-Zine Archives: Modern Gothic Fiction
* In Praise of the Gothic Novel - video clips
* Gothic Author Biographies
154

## Foarfallen
* Cao Cao, Sjineesk steatsman
* Edessa - Bardaisan, ier-kristlik skriuwer fan de lettere Nestoriaanse Tsjerke.

## Berne

## Ferstoarn
155

## Foarfallen
* Romeinsk keizer Antoninus Pius begjint in nije oarloch tsjin de Parten
* De Romeinen yn Skotlân lûke har werom fan de muorre fan Antoninus Pius (sjoch 141) nei de muorre fan Hadrianus
* Paus Anicetus folget Paus Pius I op
* Earste jier fan it Yongshou tiidrek fan de Sjineeske Han-dynasty

## Berne
* Kassius Dio, Romeinsk histoarikus
* Cao Cao, takomstige hearsker fan it keninkryk Wei

## Ferstoarn
* 11 july - paus Pius I
Bram Stoker

**Abraham (Bram) Stoker** (Dublin, 8 novimber 1847 – Londen, 20 april 1912) wie in Iersk skriuwer bekend om syn sensasjonele ferhalen yn it horrorsjenre. Syn namme is foaral ferbûn mei it boek *[[Dracula (roman)|Dracula]]* út 1897. Dêrneist skreaun er ek noch mysterieuze romantyske ferhalen. 

Stoker hat in protte siik west in syn jonge jierren. Hy studearre oan de Universiteit fan Dublin skiednis, letterkunde en wis- en natuerkunde. Syn neifolgjende baan as amtner befoel him min, dat hy de sjoernalistyk yn gie. As teaterkritikus kaam er yn 'e kunde mei de ferneamde akteur Henry Irving, mei wa't er befreone rekke en dy't er begeliede op yn- en útlânske toernees. Ek wie Stoker lang manager fan Irvings *Lyceum-theater* yn Londen. Troch syn wurk en reizgjen hie er kontakt mei tal fan bekende artysten en lju út hegere maatskiplike fermiddens.

Stoker syn fampiereferhaal *Dracula* is faak ferfilme. De ynspiraasje dêrfoar fûn er yn in al besteand fampiereferhaal fan John Polidori. De legindes oer de wrede midsiuwske Walachyske hearsker Vlad Țepeș, dy't as Dracula bekend wurden is, hawwe dêr lykwols net folle mei te krijen. 

## Bibliografy
* *The Crystal Cup* (samling koarte ferhalen, 1872)
* *The Primrose Path* (1875)
* *The Chain of Destiny* (novelle, 1875)
* *The Snake's Pass* (1890)
* *The Watter's Mou' * (1895)
* *The Shoulder of Shasta* (1895)
* *[[Dracula (roman)|Dracula]]* (roman, 1897)
* *Miss Betty* (1898)
* *The Mystery of the Sea* (1902)
* *The Jewel of Seven Stars* (1903)
* *The Man* (k bekend as: *The Gates of Life*) (1905)
* *A Life of Irving*, in biografy oer Henry Irving (1906)
* *Lady Athlyne* (1908)
* *The Lady of the Shroud* (1909)
* *Famous Imposters* (1910)
* *[[The Lair of the White Worm]]* (ek bekend as: *The Garden of Evil*) (1911)
* *The Bram Stoker Bedside Companion* (1914, koarte ferhalen)
* *Dracula's Guest and Other Weird Stories* (1914, ferhalen)

## Keppeling om utens
*Wurk fan Bram Stoker yn literature.org

## Sjoch ek
* Goatyske roman
Oto (keizer)

**Markus Salvius Oto** (Ferentinum, 28 april 32 - Brixellum, 16 april 69) wie Romeinsk keizer fan 15 jannewaris oant 17 april 69. 

## Skiednis
Oto wie earder, yn de jierren 50, befreone west mei keizer Nearo. Hy rekke lykwols út de graasje doe't Nearo belangstelling krige foar syn frou Poppaea Sabina en Nearo him fuortpromovearre nei Lusitania (Portugal) om dêr gûverneur te wurden. Poppaea bleau efter en Nearo makke har ta syn matresse, letter as twadde frou. 

Doe't yn 68 de opstân útbruts tsjin Nearo, wie Oto noch hieltyd yn Lusitania. Tegearre mei de gûverneur fan de oanswettende provinsje Hispania Tarraconensis (Súd-Spanje), Galba sette er him ôf tsjin de keizer. Boppedat tocht Oto troch in alliânsje oan te gean mei Galba in grutte kâns te meitsjen om sels keizer te wurden. Sy hienen de ôfspraak makke dat as Galba, ienkear keizer wurden wie, him as opfolger adoptearje soe, wat de leeftyd fan de 70-jierrige Galba sjoen, nei alle gedachten net iens sa lang hoegde te duorjen om it keizerskip te bemachtigjen. 

Nearo die himsels te koart op 9 juny 68 en Galba waard de nije keizer. Lykwols bruts op 1 jannewaris 69 in opstân út, troch de legioenen ûnder it kommando fan Fitellius dy't ôf setten nei de haadstêd fan it Romeinske Ryk, Rome. Doe't it nijs Galba berikte, rôp de keizer hastich Piso as syn opfolger út. Oto fielde him sa besoademitere dat er besleat om in kûp te pliigjen en Galba fermoardzje te litten. Foar in protte jild kocht er de Praetoriaanske garde om en op 15 jannewaris waard Galba troch syn eigen liifwacht fermoarde. Op de moarderij waarden ek Piso en in grut tal oare minsken deade. De senaat hie net folle kar en moast Oto as de nije keizer erkenne.

Oto krige de stipe fan it leger yn Afrika en dat yn it easten, troch de kommandanten bonussen en herfoarmingen yn it foarútsjoch te stellen. Nettsjinsteande dy grutte oermacht waard Oto lykwols hiel bot bedrige troch it oankommende leger fan Fitellius. Syn eigen legers befûnen har benammen yn Afrika, Egypte, oan de Eufraat en de Donau en soenen net op tiid komme kinne om de sân opstannige legioenen tsjin te hâlden. Yn alle gauwens socht Oto nei fersterkings. Trije legioenen út de Balkan hastigen har nei Rome mar koenen nea op tiid komme. Yn panyk waarden legers ymprovisearre en waarden sels 2000 gladiatoren ynsetten.

Nei in tal skermutselingen fûn op 14 april 69 de grutte slach plak. Dizze slach stiet bekend as de earste slach by Bedriakum. It leger fan Oto waard ynmakke en goed 40.000 soldaten sneuvelen yn de striid. Oanslein troch de nederlaach die Oto himsels te koart. 

## Keppelingen om utens
* , art. Otho (69 A.D.), yn ''DIR'' (1999).
* , art. Otho (69 A.D.), yn ''DIR'' (1996).
159

## Foarfallen
* Yn de fallei fan de Copán-rivier wurdt foar it earst in keninkryk fêstige.

## Berne
* Gordianus I, Romeinske keizer.

## Ferstoarn
Jan Pieter Heije

**Jan Pieter Heije** (Amsterdam, 1 maart 1809 - dêre, 24 febrewaris 1876) wie in Nederlânsk dokter, mar is fral bekend wurden om syn krewearjen foar dichtkeunst en muzyk. Hy boaske mei Maria Margaretha van Voorst (14 novimber 1832).

Hy studearre medisinen yn Amsterdam en promovearre dêr ek wêrnei't er dêr dokter waard.

Hy hat bydroegen oan tal fan lieten. Hy besocht in brede laach fan de befolking te berikken. Bernelieten hat er ek ta bydroegen. Bygelyks it no noch bekende: *In het groene dal, in het stille dal*, *Zie de maan schijnt door de bomen*, *Een karretje dat over de zandweg reed* en de *Zilvervloot* (oer Piet Hein), *zijn daden benne groot*).

Geastlike lieten, meast koralen. Koralen beskôge er as lieten fan maksimaal fjouwer koepletten wêr't inkeld ien haadgedachte of gemoedstastân yn foar komt. It Lietboek foar de Tsjerken hat noch ien fers fan syn hân: Gesang 464 (*Alle volken looft de Here*). Hy besocht mei syn lieten in brêge te foarmjen tusken protestantske, Roomsk-katolike en joadske tsjerkemuzyk.

Syn grêf leit yn it doarpke Abbenes, dêr't er regelmjittich by freonen wie. It grêfmonumint is makke troch Willem Molkenboer. It doarp hat in pleats dy't fan *Heye's Vlaggenlied* hiet.

## Spreuk
*Of uren duren Eeuwigheden,*
*Dat ligt~'em aan......'t besteden*

## Wurk

* *De morbis qui mentales dicuntur* (medysk proefskrift, 1832)
* *Volks-zangboek voor meerstemmig gezang: Woorden van J.P. Heije; zangwijzen van Nederlandsche toondichters* (1847)
* *Kinderen. Een dichterlijke krans* (1853)
* *[[Kinderliederen (liedboek)|Al de kinderliederen]]* (1861)
* *Al de volksdichten* (1865)
* *Asschepoester, een sprookje uit de oude doos*. (Van Heteren, Amsterdam 1865, op rijm gebragt en met duitsche vertaling *Aschenbrödel* door Henriette Heinze-Berg).
* *De gelaarsde kat, een sprookje uit de oude doos*. (Funke, Amsterdam 1870, op rijm gebragt en met duitsche vertaling *Der gestiefelte Kater* door Henriette Heinze-Berg).
* *Uw Koninkrijk kome* (1873)
* *Innigst leven eens dichters* (autobiografy, 1874)

## Keppeling om utens
* J.P. Heije yn de DBNL
160

## Foarfallen
* Om dit jier hinne publisearret de Gryk Lusianus fan Samosata it ferhaal *Vera Historia* wêryn hy beskriuwt hoe't in skip yn in swiere stoarm troch de wyn yn de loft blaasd wurdt en op de moanne terjochte komt.

## Berne
* Tertullianus (± 160), in filosoof út de patristyk

## Ferstoarn
163

## Foarfallen
* Statius Priscus werovert Armeenje; De destiidse haadstêd Artaksata waard hjirby ferwoaste.

## Berne

## Ferstoarn
165

## Foarfallen

* De Romeinen feroverje Mesopotaamje op de Parten. Se nimme de stêd Dura Europus yn.

## Berne

## Ferstoarn
168

## Foarfallen
### Itaalje

* Maitiid - Keizer Markus Aurelius ferslacht mei syn healbroer Lusius Ferus it troch pest teheistere Rome en ferpleatst syn haadhertier nei Aquileia (Illyrje).  
* Aurelius organisearret it Romeinske leger fannijs, giet de Alpen oer en falt Pannoanje yn. De Markomannen wurde by Karnuntum teruggedreven oer de Donau.

### Sina

* De 11 jier âlde Han Lingdi regeart (168 - 189) nei it ferstjerren fan Han Huandi, as keizer oer it Sineeske Keizerryk.

## Berne
* Cao Ren, Sineesk fjildhear (stoarn 223)

## Ferstoarn
* Han Huandi, keizer fan Sjina
Druvesûker

**Druvesûker**, yn de gemy ornaris *glukoaze* neamd is in monosacharide mei de molekuleformule C6H12O6. De natuerlike foarm, D-glukoaze, wurdt ek wol *dekstroaze* neamd, foaral yn de libbensmiddelyndustry.

## Lichem
Druvesûker is ien fan de wichtichste brânstoffen foar it minsklik lichem. It wurdt omset yn glykogeen, in polymear fan glukoazemonomearen dat yn de spieren en de lever opslein wurdt (likernôch 100 gram). Druvesûker sels is net geskikt foar opslach yn it lichem om't it de osmoatyske wearde fan de sel ferheget. By in tekoart oan druvesûker yn it lichem kin it troch de glukoneogeneze wer oanmakke wurde.

Druvesûker kin daliks yn it bloed opnaam wurde. Dat is net sa foar bygelyks sacharoaze en stiselmoal, dy earst yn druvesûker omsetten wurde moatte. It ferfier fan en nei sellen giet fia glukoaze-ferfierders.

## Planten
Druvesûker wurdt troch planten makke ûnder de fotosynteze; dêrnei wurdt it ferarbeide nei stiselmoal foar opslach.
Tegearre mei in molekúl fruktoaze foarmet α-glukoaze sacharoaze, de tafelsûker út sûkerbiten.

## Foarmen

Glukoaze as ringstruktuer bestiet as fjouwer ferskillende foarmen. It ferskil sit yn de hydroksymetylkloft op C5, en yn de relative posysje fan de OH<SUP>-</SUP> op C4. As dy yndieling bart op basis fan de hydroksymetylkloft (-CH2OH) wurde de kloften L- of D-glukoaze neamd. As dy yndieling bart op basis fan de posysje fan de OH- kloft op C4, dan wurde de sûkers α- of β-glukoaze neamd. Der binne dus 4 kombinaasjes fan glukoaze:

* α-D-glukoaze
* β-D-glukoaze
* α-L-glukoaze
* β-L-glukoaze

## Sjoch ek
* Fruktoaze
* Galaktoaze
* Riboaze
170

## Foarfallen

## Berne
* Julia Domna, keizerinne en frou fan Septimius Severus (stoarn 217) 

## Ferstoarn
* Markus Kornelius Fronto, Romeinsk grammatikus en reedner
173

## Foarfallen
### Afrika
* Avidius Kassius slaat in opstân yn Egypte del.

### Jeropa
* De Germaanske stam de Sjauken dogge in ynfal yn it noarden fan Nederlân (Grinslân en Fryslân) en hâlde in plondertocht yn Gallia Belgica (hjoeddeiske Flaanderen). Arras wurdt platbaarnd, de stêden Bavay, Thérouanne en Doornik wurde foar it grutste part fernield. 
* Keizer Marcus Didius Julianus laat in strafekspedysje tsjin de Germanen en lit forten bouwen by de Noardseekust lâns en It Kanaal (*Litis Saxonicum*).

## Berne

## Ferstoarn
Marcellus Emants

**Marcellus Emants** (Foarburch, 12 augustus 1848 – Baden (Switserlân), 14 oktober 1923) wie in Nederlânske skriuwer. Hy is ien fan mar in pear foarbylden fan it Naturalisme yn Nederlân en wurdt wol sjoen as ien fan de foarrinners fan de Tachtigers. *Een nagelaten bekentenis* út 1894 is fierwei syn bekendste roman.

Hy troude mei de Dútske aktrise Jenny Kuhn. Tegearre krigen se in dochter, Eva Clara Jenny, dy't har letter Lilith neame liet, nei it epysk gedicht fan har heit mei deselde namme út 1879. 

## Bibliografy
* *Juliaan de Afvallige* (1874)
* *Op reis door Zweden* (1877)
* *Een drietal novellen* (1879)
* *Lilith* (1879)
* *Jong Holland* (1881)
* *Godenschemering* (1883, bewerkt in 1910)
* *Véleda* (1883)
* *Langs den Nijl* (1884)
* *Goudakker's illusiën* (1885)
* *Uit Spanje* (1886)
* *Adolf van Gelre* (1888)
* *Jonge harten* (1888)
* *Juffrouw Lina* (1888)
* *Fatsoen* (1890)
* *Haar zuster* (1890)
* *Dood* (1892)
* *Lichte kost* (1892)
* *Een nagelaten bekentenis* (1894)
* *Hij* (1894)
* *Onder ons* (1894)
* *Artiest* (1895)
* *Een kriezis* (1897)
* *Loevesteijn* (1898)
* *Op zee* (1899)
* *Vijftig* (1899)
* *Inwijding* (1901)
* *In Bosnie en Herzegovina* (1901)
* *Een nieuwe leus* (1902)
* *In de praktijk* (1903)
* *Waan* (1905)
* *Loki* (1906)
* *Domheidsmacht* (1907)
* *Liefdeleven* (1916)
* *Om de mensen* (1917)
* *Mensen* (1920)
* *Geuren* (1924)

## Keppeling om utens
*DBNL - profyl Marcellus Emants
Fruktoaze

**Fruktoaze** is in monosacharide dat fan natuere foarkomt yn fruchten en bygelyks huning (sa'n 40%). Fruktoaze smakket swieter as glukoaze.

## Sjoch ek
* Galaktoaze
* Riboaze
Fullereen

In **fullereen** is in folslein út koalstof besteand molekule, dat hol is en in foarm hat fan in bol, ellipsoïde of piip. Bolfoarmige fullerenen wurden ek wol *buckyballs* neamd en sylindryske fullerenen *buckybuizen* (*buckytubes*) of koalstof-nanopiip (*nanotubes*).

De Fullerenen as in klasse fan molekulen binne neamd nei Richard Buckminster Fuller, de arsjitekt dy't de geodetyske koepel bekend makke hat. Buckminsterfullereen (ôfbyld) hat in dêrmei ferlykbêre foarm.

Fullerenen lykje wat de struktuer oangiet op grafyt, dat bestiet út in laach fan ferbûne seishoekige ringen, mar fullerenen hawwe fiifhoekige, en soms sânhoekige, ringen dy't tefoaren komme dat de laach flak is. Yn fullerenen foarmje oangrinzende fiifhoekige ringen lykwols in ynstabyl stee. It lytse fullereen dat gjin oangrinzende fiifhoeken hat is C60, *buckminsterfullereen*.
176

## Foarfallen
* Casear Kommodus wurdt troch syn heit, keizer Markus Aurelius beneamd ta *imperator*.
## Berne

## Ferstoarn
Stiselmoal

**Stiselmoal** (algemiene molekúlformule: (C6H10O5)n) is in sammelnamme foar komplekse polymearen fan glukoaze, koalhydraten dy't yn de natuer brûkt wurde as fiedselreserve foar planten.

## Struktuer

Der wurden twa haadtypen ûnderskiede: amyloaze en amylopektine. Beide soarten binne opboud út glukoazemolekulen dy't op in karakteristike manear keppele binne; inkele hûnderten oant tûzenen yn in regelmjittige ûnfertakke keatling by amyloaze, inkelde tûzenen oant in miljoen yn in ûnregelmjittich fertakjende beamfoarm by amylopektine.
177

## Foarfallen
* Kommodus krijt de titel Augustus en wurdt meikeizer fan Markus Aurelius

## Berne

## Ferstoarn
* Herodes Attikus (76), Gryksk redener en retoarikus
178

## Foarfallen
* Nije spanningen oan de Donaugrins liede ta nije oarloch fan de Romeinen mei de Markomannen en oare stammen.

## Berne

## Ferstoarn
* Epipodius en Aleksander, kristlike martelder en hillige
* Marsellus, kristlike martelder en hillige
* Song, Sineeske keizerinne
* Falerianus, kristlike martelder en hillige
* ± 178: Agrippinus, biskop fan Aleksandrje
* ± 178: Donatus, hillige  (* ±140)
* ± 178: Symforianus, kristlike martelder en hillige
179

## Foarfallen
* Bardaisan wurdt yn Edessa ta kristen bekeard.
* It Sjineeske wiskundige boek De Njoggen Haadstikken oer de Wiskundige Keunst ferskynt.

## Berne

## Ferstoarn
Keamertemperatuer

**Keamertemperatuer** is de temperatuer dy't gewoan is foar in húskeamer. De keamertemperatuer kin fariearje tusken 15° C en 25° C (288 K en 298 K), yn trochsneed sa'n 18° C.

## Keppeling om utens
*
175

## Foarfallen
* Opstân troch de Romeinske gûverneur fan Syrje, Gaius Avidius Kassius. Hy ropt himsels út ta keizer. De opstân wurdt nei inkele maonnen troch Markus Aurelius delslein.
* De striid mei de ferskate folken dy't de Donaugrins bedrigen einiget mei in oerwinning foar de Romeinen.
* Termen yn Coriovallum (hjoeddeiske Heerlen) wurde wersteld troch M. Sattonius Iucundus, der binne lykwols boarnen dy't beweare dat dit pas yn de 3e iuw wie.
## Berne

## Ferstoarn
* Faustina de Jongere yn Kappadosia
* Gaius Avidius Kassius, Romeinske gûverneur yn Syrje, eksekutearre nei syn mislearre opstân tsjin Markus Aurelius
Gewoane tastân

De **gewoane tastân** fan in stof is de tastân fan dy stof by keamertemperatuer. Dit is meastentiids ien fan de folgjende:
* Stiif
* Floeiber
* Gas

## Sjoch ek
* Aggregaasjetastân
181

## Foarfallen
* De Romeinske generaal Lusius Artorius Castus wurdt oansteld as kommandant oer de provinsje Brittanje.
* De fulkaan by Lake Taupo yn Nij-Seelân barst út.
## Berne
* Keizer Han Xiandi fan Sjina
* Zhuge Liang, Sjineesk steatsman en strateech
## Ferstoarn
182

## Foarfallen
* Prusias II folget syn heit Prusias I op as kening fan Bitynia (wierskynlike datum).
* In komplot tsjin keizer Kommodus, lieden troch syn suster Lusilla, wurdt ûntdekt.

## Berne

## Ferstoarn
Giuseppe Caspar Mezzofanti

**Giuseppe Caspar Mezzofanti** (9 septimber 1774 - 15 maart 1849) wie in Italjaanske kardinaal en in ferneamde hyperpolyglot. Berne en ûnderwize yn Bologna. Hy hat Itaalje nea ferlitten, mar koe dochs teminsten 38 talen sprekke.

## List fan talen

Mezzofanti koe de folgjende talen hielendal sprekke:

* Ingelsk
* Skotsk
* Dútsk
* Hongaarsk
* Hebriuwsk
* Arabysk
* Koptysk
* Armeensk
* Perzysk
* Turksk
* Malteesk
* Gryksk
* Latynsk
* Italjaansk
* Spaansk
* Portegeesk
* Frânsk
* Sweedsk
* Deensk
* Nederlânsk
* Flaamsk
* Illyrysk
* Russysk
* Poalsk
* Tsjechysk
* Hongaarsk
* Sineesk

De folgjende talen koe hy minder goed (net in folsleine list):

* Syrysk
* Baskysk
* Servysk
* Bulgaarsk
* Japansk
* Iersk
* Tibetaansk
* Yslânsk
* Frysk
Arrondissemint (Frankryk)

In **arrondissemint** yn de bestjoerlike yndieling fan Frankryk is de ûnderferdieling fan in departemint. De 100 Frânske departeminten binne ferdield yn 342 arrondisseminten. De bestjoerlike haadstêd fan in arrondissemint hjit ûnderprefektuer. It arrondissemint dêr't de prefektuer fan it departemint leit hat gjin ûnderprefektuer. 

Arrondisseminten binne ûnderferdield yn kantons. 

In oar gebrûk fan it wurd 'arrondissemint' yn Frankryk is de ûnderferdieling fan in grutte Frânske stêd, sjoch bg. arrondisseminten fan Parys.

## Sjoch ek
*List fan arrondisseminten (Frankryk)
183

## Foarfallen
* Lusilla wurdt ferband nei it eilân Capri foar har handiedigens oan in mislearre oanslach op har broer, keizer Kommodus.
## Berne

## Ferstoarn
* Lusilla, suster san Kommodus eksekutearre op Capri
* Krispina, frou fan Kommodus, eksekutearre
Koalhydraat

Yn de gemy is in **koalhydraat** (ek wol **sûker** of **sacharide** neamd) in beskaat type ferbining fan koalstof-, wetterstof- en soerstofatomen dêr't de wetterstof- en soerstofatomen mei in ferhâlding fan 2:1 by foarkomme. Ek ôfliedings mei oare eleminten en oare ferhâldings wurde wol ûnder de sûkers rekkene salang se in likense basisstruktuer hawwe.

## Yndieling fan koalhydraten
Der binne ferskate manearen om koalhydraten yn te dielen:
* op grutte fan de Molekulen
* op tal fan koalstofatomen yn it molekúl
* op gemyske reaksje

### Yndieling op grutte
Koalhydraten kinne bestean út 1, 2, inkelde of folle monosacharide-ienheden.
* monosachariden, monomearen
* disachariden, dimearen
* oligosachariden, oligomearen
* polysachariden, polymearen

### Yndieling op tal koalstofatomen
Om de koalhydraten yn te dielen op tal fan koalstofatomen wurde de telwurden (3) **tri-**, (4) **tetr-**, (5) **pent-**, (6) **heks-** ensfh. brûkt. Nei ien fan dizze telwurden komt dan de útgong **-oaze**. Bygelyks mei **heksoaze** wurde alle koalhydraten mei seis koalstofatomen miend.

### Yndieling op gemyske reaksje
Koalhydraten hawwe yn de iepen keatlingstruktuer altyd in dûbeldbûn soerstofatoom. As dit soerstofatoom oan de ein fan de keatling sit, dan is de ferbining in aldehyde en hawwe wy it oer in **aldoaze**, sit it dûbeldbûn soerstofatoom yn it midden fan de keatling, dan is de ferbining in keton en hawwe wy it oer in **ketoaze**. Aldoazen reageare maklik mei oksydearjende stoffen, ketoazen net. Aldoazen wurden ek wol redusearjende sûkers neamd. Glukoaze (dat makke wurdt troch fotosynteze) is de ferneamdste aldoaze. As oksydearjende stoffen wurde brûkt:
* Tollens, op basis fan Ag<SUP>+</SUP>
* Benedicts, op basis fan Cu<SUP>2+</SUP>
* Fehlings, ek op basis fan Cu2+

### Tabel
Tabel mei koalhydraten (monosachariden), sortearre op tal koalstofatomen en gemyske reaksje:
**aldoaze****ketoaze**
trioazeglyseraldehydedihydroksyaseton
tetroazeerytroazetreoazeerytruloaze
pentoazearabinoazelyksoazeksyloazeriboazeksiluloazeribuloaze
heksoazealloazealtroazegalaktoazeglukoazeguloazemannoazetaloazeydoazefruktoazepsikoazesorboazetagatoaze
P.C. Hooft

**Pieter Corneliszoon Hooft**, better bekend as **P.C. Hooft** (Amsterdam, 16 maart 1581 - Den Haach, 21 maaie 1647), wie in skiedkundige, dichter, toanielskriuwer en ek drost fan Muiden en baljuw fan Naarden. 

## Libben
Hooft wie de soan fan Cornelis Hooft, dy't tal fan funksjes yn it bestjoer fan Amsterdam hân hat, ûnder oare dy fan boargemaster. Hooft kin beskôge wurde as ien fan de grûnlizzers fan de serieuze literêre kultuer yn it Nederlânske taalgebiet, nei it foarbyld fan Frankryk en Itaalje.

Nei't er in reis troch Jeropa makke hie studearre er rjocht yn Leien.
Hooft waard in eksponint fan de renêssânse yn Nederlân en hie humanstyske ideeën. 

Hooft hat twa kear troud west. Yn 1610 boaske er mei Christina van Erp. Nei har dea yn 1624 troude er mei Leonora Hellemans yn 1627.

## Muider fermidden
*Constantijn Huygens
*Gerbrand Adriaensz. Bredero
*Anna Roemersdochter Visscher
*Jan Piterssoan Sweelinck 
*Maria Tesselschade Visscher
*Gerardus Vossius
*Casparus Barlaeus
*Albert C. Burgh
*Laurens Reael
*Roemer Visscher
*Jan Vos
*Joost van den Vondel

## P.C. Hooft tsjintwurdich
De sjike P.C. Hooftstrjitte yn Amsterdam, meast alinnich "de PC" neamd, is nei Hooft ferneamd. Itselde jildt foar de prestizjeuske P.C. Hooft-priis.

## Keppeling om utens
*DBNL auteur - P.C. Hooft
*Busken Huet - It lân fan Rembrandt
Monomear

In **monomear** is yn de gemy in inkelfâldige molekule. *Mono* is Gryksk foar "ien", en *meros* foar "part". Monomear stiet tsjinoer dimear, oligomear en polymear, dy't elk ferwize nei molekulen of kompleksen dy't út mearder sokke monomearen opboud binne, ferbûn binne fia atoombinings.

Foarbylden fan natuerlike monomearen binne monosachariden foar de sûkers, en aminosoeren dy't as polymear aaiwiten meitsje. Folle ienfâldige organyske ferbinings wurden brûkt as monomear yn syntetyske polymearen.

## Keppeling om utens
Kanton (Frankryk)

In **kanton** is in bestjoerlike ienheid yn Frankryk. It bestiet út ien of meardere gemeentes, hielendal of gedieltlik; kanton en gemeentegrinzen hoege dus net gear te fallen. Ferskate kantons foarmje mei inoar in arrondissemint; ferskate arrondisseminten foarmje mei inoar in departemint. 

It kanton fungeart as kiesdistrikt. Foar de ferkiezing fan de Conseil général, de folksfertsjintwurdiging op het nivo fan it departemint, jildt in distriktestelsel: elk kanton kiest in eigen fertsjintwurdiger yn de Conseil Général fan it departemint. 

It departemint Parys hat gjin kantons, omdat it gearfalt mei de gemeente Parys, en it *Conseil Général* en de gemeenteried hjir ek gearfalle (ûnder de namme *Conseil de Paris*). Parijs is ûnderferdield yn arrondisseminten. Yn teory soe men elk arrondissemint lykstelle kinne oan in kanton, de bewenners derfan hawwe ommers beide rjochten. Mar oer it generaal wurdt steld dat de kantons yn Parys net bestean.

Yn totaal binne der 4035 kantons, wêrfan't 156 oerseeske binne.
Galaktoaze

**Galaktoaze** of *aldoheksoaze* is in monosacharide (in inkelfâldich sûker), dy't makke kin wurde troch hydrolyze fan molkesûker mei fertinne soeren. Liket wat eigenskippen oangiet folle op glukoaze.

Galaktoaze komt foar yn feteftige stoffen fan breinweefsel.

Galaktoaze wurdt ek brûkt yn kontrastguod foar Doppler-echografysk ûndersyk.

## Sjoch ek
* Fruktoaze
* Riboaze

## Keppeling om utens
*
James Joyce

De Ierske skriuwer **James Joyce** (folút **James Augustine Aloysius Joyce**) (Dublin, 2 febrewaris 1882 – Surch, 13 jannewaris 1941) wurdt sjoen as ien fan de wichtichste skriuwers fan de modernistyske *[[Avant Garde]]* fan de iere 20e iuw. Hy waard berne yn in rike katolike famylje yn Dublin dy't troch omstannichheden yn 'e earmoed rekke. Hy studearre literatuer oan it *University College Dublin*, dêr't er it katolisisme ôfswarde. In soad fan syn wurk is fertolke troch T. P. McKenna.

Joyce is it meast bekend fan syn roman *[[Ulysses (roman)|Ulysses]]* (1922), in mylpeal yn de skiednis fan de literatuer, dêr't er syn *[[Stream of consciousness (skriuwtechnyk)|stream of consciousness]]*-technyk yn perfeksjonearre hat. It boek is in nijmoadrige fannijs fertelde *[[Odyssee]]* (fan Homêros) dêr't Joyce benei alle skriuwtechniken dy't foar hannen wiene yn kombinearre hat. Oar wichtich wurk is koarte-ferhale bondel *[[Dubliners]]* (1914) en de romans *[[A Portrait of the Artist as a Young Man]]* (1916) en *[[Finnegans Wake]]* (1939); fierders trije bondels poëzy, in toanielstik, inkele sjoernalistike artikelen en syn publisearre brieven.

## Bibliografy

* *Chamber music* (samling gedichten) (1907)
* *[[Dubliners]]* (1914)
* *[[A Portrait of the Artist as a Young Man]]* (1916)
* *Exiles* (It ienichste tonielstik) (1918)
* *[[Ulysses (roman)|Ulysses]]* (1922)
* *Pomes Penyeach* (samling gedichten) (1927)
* *[[Finnegans Wake]]* (1939)
* *Stephen Hero* ((in part fan) in eardere fersje fan *A Portrait of the Artist as a Young Man*) (1944)
* *The Critical Writings* (Wurk dat Joyce skreaun foar kranten, lêzingen, ... ) (1959) 
* *Giacomo Joyce* (postúm publisearre manuskript) (1968)

## Keppeling om utens
* The James Joyce Centre
* Antwerpse James Joyce Center
* Muzyk yn it wurk fan James Joyce