open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tinjitte

**Tinjitten** is it meitsjen fan dingen middels raand tin yn in mal te jitten. At it tin stjurre is kin it út de mal helle wurde. Nei it ôfwurkjen fan de jitrânen is it foarwerp klear.

Dat tin sa'n gaadlik metaal foar jitten is, komt ûnder mear troch it lege raanpunt fan 505 Kelvin, dat is 232 &deg;C. It metaal hat lykwols ek te lijen tinpest, in feroaring yn de kristalstruktuer tusken de 13 en 16 &deg;C. Dy grins wurdt yn in myld klimaat nochwols oerhinne gien, wat fral effekt hawwe kin op tinnen oargelpipen yn tsjerken dy't faak ferwaarme wurde.

De tinjitter sil in tinlegearing mei in protte tin brûke moatte, minimaal 92% tin, oanfolle mei koper of antimoon. Fanwege de giftichheid wurdt lead net mear yn tinlegearings brûkt.

It tin wurdt yn in mal fan brûns getten. Brûns hat in goede waarmtelieding dat it floeibere tin kuollet fluch ôf. De mal wurdt iepenmakke en it stjurre tin wurdt derút kloppe. Tin kin ek yn foarmsân getten wurde. Dan wurdt der earst in model fan it foarwerp yn it sân ôfdrukt.

## Skiednis fan tinjitten yn Fryslân
**Tin** koe eartiids allinnich mei lead fermongen ferwurke wurde. By *fyn tin* is der net folle lead by dien, by mear tin tafoegjen ûntstiet *keurtin*. Omdat lead goedkeaper is, waard der faak mei knoeid, dêrfandinne in rekest fan 1597 oan de Fryske Deputearre Steaten mei it fersyk om keurmasters oan te stellen. Dêrtroch kaam der in soad ferbettering.

*Fyn tin* krige as merken de hammer en de roas, beide mei kroan en inisjalen. It earste teken is it âldste, al komt de roas al yn 1554 foar. Yn de 16e en 17e iuw is it in lytse roas, yn de 18e en 19e iuw in grutten-ien. Op it *keurtin* moast it stedswapen mei inisjalen oanbrocht wurde.

Bekende âlde tinjitters binne Pieter Nannes ( Ljouwert, 17e iuw), Alef Poppes Fechter en Jacob Alef Fechter (Snits ± 1650 - 1750), Gerke Gerkens ( Ljouwert, ± 1750 - 1800 en de famylje Lubach (sjoch Hendrik Lubach) en Hempenius, F. Broers, H.G. Born, Albertus Adriani en Klaas Ferwerda (Snits, 1830 - Ljouwert, 1915).
Rangen by de Nederlânske plysje

Yn 1993 is de Nederlânske plysje reorganisearre. De plysje is no ferdield yn 25 regiokorpsen en het KLPD. De plysjerangen nei dizze reorganisaasje binne yn de ûndersteande tabel opnomd. De âlde rang fan adjudant is doe kaam te ferfallen.

## Rangen
De Nederlânske plysje hat de folgjende rangen:
Globalisearring

**Globalisearring** is it ferskynsel dêr't de lannen, kultueren en minsken yn de hiele wrâld troch ekonomy, migraasje en ynformaasjetechnology hieltyd mear en hieltyd gauwer mei inoar ferbûn reitsje. Kapitaalstreamen, tsjinsten, guod, mar ek ynformaasje en tinkbylden gean hiel hurd de wrâld oer, en lûke harren dêrby neat oan fan nasjonale, kulturele of ideologyske grinzen. 

De Wrâldbank, de Feriene Naasjes, de Jeropeeske Uny, multinasjonale bedriuwen as Shell en Philips, it Ynternasjonale Reade Krús, McDonalds, Nike, Coca Cola binne allegear aspekten fan dizze globalisearring. De globalisearring giet lykop mei in mânske migraasje dêr't de minsken sawol út yndustrialisearre lannen lykas de Feriene Steaten, Grut-Brittanje, Japan en Kanada komme, as út net-yndustrialisearre lannen as Marokko, Gana en Pakistan.

## Krityk
By guons ropt de globalisearring wjersin op en wurdt ferantwurdlik achte foar it ferneatigjen fan de lokale tradysjes en kultuer.
Sekularisaasje

**Sekularisaasje** is de ûntwikkeling wêrby't it yndividuele of maatskiplik libben him ûnttrekt oan de ynfloed fan tsjerke en leauwen. De sekularisaasje fan de Westerske maatskippij en Nederlân yn it bysûnder is al sûnt de 17e iuw oan de gong en fynt syn ynspiraasje yn it gedachteguod fan tinkers as Descartes en Spinoza. De sekularisaasje hat ûnder mear laat ta it prinsipe fan de skieding fan tsjerke en steat, dat yn Nederlân yn de 19e iuw stalte krigen hat en ynhâldt dat de tsjerken harren net mei it steatsbelang bemoeie meie.
Ludwig Christoph Heinrich Hölty

**Ludwig Christoph Heinrich Hölty** (Mariensee, 21 desimber 1748 – Hannover, 1 septimber 1776) wie in Dútsk dichter, meast bekend fan syn balladen. Hy hâlde fan folkslieten en de natoer. Syn namme hat ek klank krige trochdat komponisten as Franz Schubert, Mendelssohn, en Johannes Brahms gedichten fan him op muzyk set hawwe.

## Priuwke
*Sehnsucht nach Liebe*

:*Süße Kehle des Hains, welche mir sonst, im May,*
:*Ganz den Himmel ins Herz flötete, Nachtigall*,
:           *Warum flötet dein Lied mir*
:          * Keine Wonne mehr in die Brust?*

:*Liebe lächelt dir nicht! seufzet die Nachtigall*,
:*Die den Blumen des Mays hellere Röthe giebt*,
:            *Und den Kehlen des Waldes*
:            *Einen helleren Wonneklang*.

## Wurk
* *Gesammelte Werke und Briefe*. Wallstein, Göttingen 1998,ISBN 3-89244-076-X
* *Gedichte*. Mei in neiwurd fan Walther Lampe, Insel-Verlag, Leipzig 1938

## Literatuer
*  (fannijs útj.): *250 Jahre Hölty*. - Wunstorf : Merkur-Verl. 1999. - ISBN 3-00-005198-8
* : *Ludwig Christoph Heinrich Hölty*. - Egelsbach : Fouque, 2001. - ISBN 3-8267-4893-X
* : *Ludwig Christoph Heinrich Hölty*. - Zürich: Univ. Diss., 1964 

## Keppelings om utens
* Wurk fan Ludwig Christph Heinrich Hölty yn  Bibliotheca Augustana 
* ''Elegie auf ein Landmädchen'' mei yllustraasjes fan Daniel Chodowiecki
* Kar-út biografy 
* Biografy
Gottfried August Bürger

**Gottfried August Bürger** (Molmerswende, 31 desimber 1747 — Göttingen, 8 juny 1794) wie in Dútsk dichter út de Sturm und Drang, en grûnlizzer fan de keunstballade.

## Wurk
* 1778 *Gedichte*
In protte fan syn gedichten ferskynden yn de *Göttinger Musenalmanach*.
Haitske Pijlman

**Haitske Pijlman** (Grou, 16 juny 1954), letter **Haitske Valentijn-Pijlman**, is in Fryske âld-reedrydster.

Haitske Pijlman waard trije jier nei it lêste poadiumplak fan Atje Keulen-Deelstra yn 1974 de twadde Nederlânske dy't in medalje omhong krige op it eareskavot fan in WK Sprint. Se hold op it WK Sprint fan 1977 yn Alkmaar de Kanadeeske Pat Durnin mei mar 0,06 punt efter har op it fjirde plak. Earder dat jier wûn Pijlman by it NK Allround noch in sulveren medalje efter winnaresse Sijtje van der Lende.

Pijlman is troud mei âld-hurdrider Jos Valentijn en mem fan âld-turnster Rikst Valentijn.

## Resultaten

:*DQ# = diskwalifisearre op de # ôfstân*
:*NC# = net kwalifisearre foar de lêste ôfstân, mar wol as # klassearre yn de einrangskikking*
:*NF# = net finishe op de # ôfstân*

### Medaljespegel
Evert Sjerps Ferwerda

**Evert Sjerps Ferwerda** (Mitselwier, 23 juny 1755 - Ljouwert, 27 juny 1835) wie timmerman en matematikus. Hy berekkene de *Friesche Almanakken*. Dat die er fan 1795 oant 1822.

Hy troude mei Geartsje Hendriks op 18 maaie 1783 yn Harns en wenne in skoft yn Dokkum dêr't ek Sjerp (1789) en Aeltsje (Dokkum, 1791 - Ljouwert, 1815) berne waarden. De widner Evert Sjerps stoar mei 80 jier yn it Ljouwerter Diakonyhûs.

## Keppeling om utens
* Metslawier Aktyf. Mear biografyske gegevens op side 11 en 12 troch Henk Tacoma (deade keppeling)
Albert Gerrits Swart

**Albert Gerrits Swart** (Kûkherne, 22 juny 1813 - Ljouwert,  27 july 1837) wie in keunstskilder.

Swart wie in learling fan W.P. Ruwersma fan Bûtenpost en dêrnei fan Willem Bartel van der Kooi. Hy skildere libbensgrutte portretten. Hy stoar mei 24 jier.

## Sitaten
* *Een kindergroepjen van Swart, wiens schilderijen meest naar Oost-Vriesland verhuisden en die jong stierf, trok op de ten-toon-stelling van 1877 zeer de aandacht.* De Gids. Jiergong 1882

* *Hij stierf in den bloei van zijn leven, dat veel voor de kunst beloofde*, Van der Aa.

## Kar út syn wurk

Ofbyld:Albert Gerrits Swart - Portret van Christiana Helena Geertruida Meckema van Burmania (1744-1819), dat. 1835.jpg|Christiana Helena Geertruida Meckema van Burmania (1744-1819), dat. 1835
Ofbyld:Albert Gerrits Swart - Portrait of Friedrich Wilhelm Rembert von Berg (1794-1874).jpg|Frederik Wilhelm Rembert (von) Berg (1790-1874), makke yn fermidden fan Swart om 1810-1824
Ofbyld:E. S. Ferwerda.jpg|Evert Sjerps Ferwerda, 1835
Tjilatjap

**Cilacap**: (âlde stavering:**Tjilatjap, Chilachap** of **Chilatjap**) is in regintskip (Yndonesysk: *Kapupatan*) yn it súdwestlik diel fan de provinsje Midden-Java, yn Yndoneezje. It is de haadstêd en seehaven fan Cilacap.

## Keppeling om utens
*Cilacap
Janneke Hengst

**Janneke Hengst** (Boalsert, 1956) is in byldzjend keunstner fan Boalsert. 

Yn 1984 ferhuzet hja fan Boalsert nei Swol, dêr't se in keunstoplieding folge oan de Akademy Windesheim. Dêr krige se les fan ûnder oaren Mario ter Braak, Johan Meeske, Lammert Steendam en Karel Sondemeyer. Yn dy perioade krige sy kunde oan keunstner Jopie Huisman mei wa't hja letter in relaasje krige. Yn 1994 studearre se ôf yn de fakken tekenjen, skilderjen, grafyk en keunstskiednis. Nei har stúdzje en lessen fan Jopie Huisman falle har wurken op troch har lânskippen. 

Yn 1991 kaam se werom nei Fryslân en sette har mei arsjitekt/yngenieur Tsjipke Zijlstra ta wenjen yn Gaast. Yn dizze omkriten liet se har ynspirearje troch it ljocht boppe de Iselmar. Ek it bysûndere, mystike locht en ferstille realisme binne skaaimerken fan har wurk. It docht wolris wat tinken oan it wurk fan Jan Mankes

Sûnt 2005 wennet se yn Mantgum. Har lânskippen wurde no 'Universele lânskippen' neamd.


Ofbyld:Janneke Hengst Oan de seedyk.jpg|*Oan de seedyk*
Ofbyld:Janneke Hengst Reidlân 02816x2112.jpg|*Reidlân*
Ofbyld:Janneke Hengst Beammen en Wetter 202758x2077.jpg|*Beammen en Wetter*


## Keppelings om utens
* Webstee Janneke Hengst.
* Janneke Hengst har Facebookside
Binnert Tinga

**Binnert Jans Tinga**, (Sumar, 27 desimber 1785 - Snits, 19 juny 1838), wie in tekenmaster en keunstskilder.

Hy wie de soan fan Jan Tinga en Tietsen Douma. Mei syn frou Anna Hendriks Lutmers krige er trije bern. Syn soan Jan waard letter ek skilder. Sûnt 1814 wurke er as tekenmaster yn Ljouwert, nei 1824 ferhuze er nei Snits. Twa skilderingen fan him hingje yn it Frysk Skipfeart Museum yn Snits: in litografy fan dûmny Lucas Fockens (de eardere lom-skoalle fan Snits is nei him neamd) en in stedsgesicht mei hinnen by de Easterpoarte fan Snits.

## Galery

File:Binnert Jans Tinga - Tjalling Hiddes Halbertsma.jpg|Tsjalling Hiddes Halbertsma
Ofbyld:Binnert Tinga FSM-1978-318.jpg|thumb|Dûmny Lucas Fockens
Ofbyld:Binnert Tinga FSM-G-010.jpg|Easterpoarte yn Snits


## Keppeling om utens
* Binnert Tinga yn biografischportaal.nl
Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje 1984

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje]]** 1984 ferriden op Jacarepaguá op 25 maart, 1984. It wie de earste wedstriid fan 16 wedstriden fan de Formule 1 yn 1984 en de 13de Grutte Priis Formule 1 fan Brazylje

## De wedstriid
* Thierry Boutsen behelle by dizze wedstriden syn earste punten yn de Formule 
* Ayrton Senna, Stefan Bellof en Martin Brundle makken harren Formule 1 debút by dizze Grutte Priis. 
* De Tyrrell fan Brundle (as 5de finisht) en Bellof (útfallen) waarden letter beide diskwalifisearre fan alle wedstriden dy't feriden wiene yn 1984, fanwegen technyske oertredingen. Patrick Tambay waard dêrtroch as fyfde klassearre.
* Manfred Winkelhock waard diskwalifisearre foar it meitsjen fan in pik-start.

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid

## Sjoch ek
* Formule 1
Grutte Priis Formule 1 fan Súd-Afrika 1984

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Súd-Afrika]]** fan 1984 feriden op it sirkwy fan Kyalami op 7 april 1984. It wie de twadde wedstriid fan 16 wedstriden fan de Formule 1 yn 1984. It wie de 18de Grutte Priis Formule 1 fan Súd-Afrika.

## De wedstriid
* Ayrton Senna behelle tidens dizze wedstriid syn earste punten yn de Formule 1.
* De Tyrrells fan Brundle (as 11de finisht) en Bellof (útfallen) waarden letter beide diskwalifisearre fan alle wedstriden dy't feriden wiene yn 1984, fanwegen technyske oertredingen.

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Grutte Priis Formule 1 fan Belgje 1984

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Belgje]]** 1984 yn Zolder op 29 april 1984.
It wie de tredde race fan 16 races fan de Formule 1 yn 1984. It wie de 42ste Grutte Priis Formule 1 fan Belgje, en de tsiende en lêste Grutte Priis fan Belgje dy't hâlden waard op it Sirkwy Zolder. De race waard hâlden oer 70 rûntsjes op it 4,26-km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 298,3 kilometer. 

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Hells Angels

**Hells Angels** is in ynternasjonale motorklup. Haadsit fan de ynternasjonale feriening sit yn Kalifornje, dêr't de klup yn 1948 oprjochte is. Hja hawwe ferskillende 'chapters' (lokale ôfdielingen), dy't mei-inoar gearwurkje. In wichtich skaaimerk fan de motorklup is it type motor dêr't de leden mei ride, de Harley-Davidson.

De motorklup komt gauris troch kriminele aktiviteiten yn it nijs. In rivalisearjende motorklup is de Bandidos. Harren logo is in deadskop mei wjukken. Boppe it logo stiet de namme Hells Angels, dêrûnder de namme fan de chapter of lân, beide yn de klupkleuren read-wyt.

De earste chapter yn Europa waard yn 1970 oprjochte yn Switserlân. Yn Fryslân hawwe de Hells Angels in chapter yn Harns. Yn 2006 woe it Iepenbier Ministearje woe de Harnzer chapter ferbiede, omdat de motorklup in kriminele organisaasje wêze soe. De rjochtbank yn Ljouwert en de Hege Rie besleaten om de Harnzer chapter, net te ferbieden.

Op 29 maaie 2019 bepaalde de rjochtbank yn Utert, dat it dien wêze moat mei alle aktiviteiten fan de Hells Angels en de klup ferbean wurdt. Dêrmei waard foar it earst in totaalferbod foar de klup yn in lân oplein . 

## Keppeling om utens
* Hells Angels MC World (Ingelsk)
Bandidos

**Bandidos** is in ynternasjonale motorklup dy't yn 1966 yn Houston oprjochte is. De earste lokale ôfdieling (*chapter*) yn Europa waard yn 1989 oprjochte yn Frankryk.

De motorklup komt gauris troch kriminele aktiviteiten yn it nijs. In rivalisearjende motorklup is de Hells Angels. It logo fan de klup is in Meksikaanske bandyt ('Bandido'), mei in grut mansjet en pistoal. Boppe it logo stiet de namme Bandidos, dêrûnder de namme fan it lân of chapter, beide yn de klupkleuren read-giel.

## Keppeling om utens
* Bandidos MC
Humsterlân

**Humsterland** is in krite en lânskip yn de provinsje Grinslân. Oarspronklik wie it in Fryske goa dy't it noardlik part fan it aesterkertier omfieme. Mooglik hearde it oanswettende diel fan de tsjintwurdige provinsje Fryslân, de hjoeddeiske gemeente Achtkarspelen ta itselde goa. No wurdt der allinnich it noardlik part fan Westerkertier mei oantsjut, rûchwei de eardere gemeente Oldehove.

## Skiednis
Humsterlân heart ta de âldste kultuerlânskippen fan West-Jeropa. It wurdt al neamd yn 786/787 doe't in Gotrikus lân skonk oan de abdij fan Echternach, lân oan de oerekant fan de Lauwers yn de goa Hugumarchi yn in doarp dat Chinicwirde (Kenwert) neamd waard. Oant de oanlis fan diken sa'n 1100 nei Kr. koe de see syn gong gean yn Noard Fryslân en Noard Grinslân. Middag en Humsterlân foarmen natuerlike eilannen yn dit kweldergebiet.

Om 800 hinne wie it ien fan de tichtstbefolke gebieten fan Nederlân. It is bekend dat bygelyks de wier fan Niehove al sa'n 2200 jier oanienwei bewenne wurdt. 

Nei't om 800 hinne de Lauwerssee ûntstien wie waard Humsterlân in waadeilân mei Suxwort as haadplak. Sa'n 400 jier letter naam it oantal stoarmfloeden ta, dat der waard in ringdyk om Humsterlân lein. Dêrtroch waard it eilânkarakter fan Humsterlân noch fersterke. It doetiidske Humsterlân bestie út trije karspelen: Niehove, Oldehove en Saaksum. 

Earst fan 1500 ôf wurdt it Humsterlân troch diken mei it fêstelân ferbûn, wêrnei't Sistersjenzer muontsen út Aduard grutte stikken kwelder om it eilân hinne ynpolderen. It Humsterland holde sadwaande op eilân te wêzen. 

Opmerklik is dat yn it Humsterlân gjin haadlingen opkaam binne, sa't wol it gefal wie yn de oare Ommelannen. Humsterlân wie ek ien fan de earste goaen dy't har ferbûn oan de stêd Grins, yn 1366. Wierskynlik wie de ynfloed fan de stêd al sa grut dat der net in pleatslik laach mear opkomme koe.

It omlizzende lân is oer in lange perioade op 'en nij op de see werom wûn troch de wierbewenners, muontsen fan het kleaster Aduard, de famylje Teenstra (Rûgesân) en de wetterskippen.

Middag en Humsterlân hawwe as "Middag-Humsterland" de status Nasjonaal Lânskip en binne foardroegen foar de list fan List fan monuminten op de wrâlderfgoed fan de Unesco.

## Literatuer
* *Middag-Humsterland - kroniek van een noordelijk landschap*, gearstald troch Wim Boetse. Boekhandel Uitgeverij Godert Walter (2010).
Tsjoelebartsje

It **Tsjoelebartsje** wie in ophelbrêge tusken De Gordyk en Jobbegea Tredde Slûs yn de ferbiningswei tusken Opsterlânske en Skoatterlânske Kompanjonsfeart. By it Tsjoelbartsje siet in skutslûs yn de wetterkearing fan wetterskip De Skoatterlânske Komapanjonsfeart.
Douwe Tot

**Douwe Tot** (West-Skylge, 30 novimber 1886 - dêre, 2 novimber 1959) wie in fisker en rêdingsboatskipper. 

Hy troude yn  1912 mei Trijtje Lettinga, se krigen twa bern. Yn 1923 waard er stjoerman fan de rêdingsboat Brandaris II, fan 1930 - 1950 wied er skipper. Rêde op 142 tochten 251 minskelibbens. In ûngelok yn de loads fan de skipshelling makke in ein oan syn libben. Hy waard opfolge troch syn soan Klaas, dy 't op 8 septimber 1953 ferdronk.

Op 1 maart 1949 fertsjinne Douwe Tot de grutte gouden medalje fan de NZHRM, neidat hy mei syn bemanning 26 opfarrenden rêde fan de yn in swiere noardwester stoarm troch midden brutsen Poalske s.s. Katowice.
Johan Toussaint

**Johan Daniël Toussaint** (Heusden, 23 jannewaris 1704 - Harns, 29 oktober 1790) wie dûnslearaar en boargemaster fan Harns.

Toussaint wie oargelist yn Frjentsjer; letter lykas syn heit, Johan Philip Toussaint, dûnsmaster fan de studinten. Yn Harns waard hy boargemaster. Faaks wie er tusken 1757 - 1780 lândeiôffurdige. Ek syn soarnen Meile en Johan Daniël hiene hege amten.

## Keppeling om utens
* Biografy yn it NNWB
Toverboek

In **toverboek**, of mei in lienwurd út it Frânsk ***grimoire***, is in boek wêryn't in tsjoender saken oangeande syn beoefening fan tsjoenderij opskreaun hat. Men kin dan tinke oan resepten foar toverdranken, útlis hoe't talismans en amuletten makke wurde moatte, de krekte teksten fan beswarrings om betsjoenings te dwaan of demoanen op te roppen, en de juste teksten foar it oplizzen of ûntlêstgjen fan ferflokkings. Toverboeken binne sterk ferbûn mei de teürgy, in foarm fan tsjoenderij dy't û.m. it oproppen fan en opdrachten jaan oan boppenatuerlike wêzens omfiemet, lykas demoanen en godheden. 

In toverboek kin in soarte fan persoanlik notysjeboekje wêze, dat inkeld as helpmiddel foar de tsjoender sels bedoeld is, mar it kin ek in magysk hânboek wêze dat skreaun is foar in breder publyk. Sa'n publyk wie lykwols beheind ta lju dy't in beskate foarkennis besieten om 'e yllustraasjes, diagrammen, figueren en magyske symboalen yn it boek te ûntsiferjen. Hoewol't toverboeken tsjintwurdich benammen bekend binne út âlde leginden en myten en út moderne fantasyliteratuer, binne der histoarysk wiere 'toverboeken' bekend, skreaun troch algemisten en oare lju dy't it okkulte bestudearren. De measte toverboeken wiene pseudepigrafen, dy't skreaun wiene ûnder de falske namme fan in faak bekend persoan, soms sels in paus.

Oant fier yn 'e iermoderne tiid (teminsten oant yn 'e njoggentjinde iuw) sirkulearre soksoarte literatuer foar it meastepart yn 'e foarm fan manuskripten. Dat hie te krijen mei it tsjustere karakter fan sokke wurken, dat tsjin 'e tried fan 'e kristlike, Westerske maatskippij yn gie, en sinsuer ferwachtsje koe fan geastlike en wrâldske autoriteiten as dy der lucht fan krigen. De ierste histoaryske toverboeken datearje út 'e Lette Midsiuwen. Sa is in ier en ynfloedryk foarbyld de út it Arabysk fertaalde *[[Picatrix]]* út 'e tolfde iuw.

Yn 'e Renêssânse wiene toverboeken fan ynfloed op 'e him ûntjaande wittenskip, en rekke de 'tsjoenderij' en oare okkulte kennis út 'e boeken fermongen mei astrology, hermetisme en neoplatonisme. Toverboeken oefenen fierders in frij sterke ynfloed út op 'e symbolyk dy't te'n grûnslach leit oan 'e frijmitselders en soartgelikense organisaasjes, lykas de Hermetyske Oarder fan de Gouden Dage. Geandewei it tiidrek fan 'e Ferljochting ferdwûnen toverboeken sa njonkelytsen út it algemien bewustwêzen om't wittenskippers se as in foarm fan pseudowittenskip begûnen te sjen. Om 1900 kamen se lykwols wer wat yn 'e belangstelling te stean troch in oplibbing fan it okkultisme. Nei de Twadde Wrâldoarloch, doe't der gjin sinsuer mear op sokke útjeften rêste, ferskynden hast alle bekende toverboeken út it ferline yn drukte foarm.
Abraham Ferwerda

**Abraham Ferwerda** (Ljouwert, doopt 5 febrewaris 1716 - dêre, 30 july 1783) wie in ferneamd drukker, boekhanneler en skriuwer.

Ferwerda fersoarge yn 1752 yn de Peperstrjitte de útjefte fan de *Leeuwarder Saturdagse Courant*, de oanset ta de Ljouwerter Krante. 

Yn 1760 die Ferwerda syn boekhannel oer oan syn skoansoan G. Tresling en lei him doe folslein ta op de printerij.

Nei Abraham Ferwerda syn ferstjerren gie syn skoansoan Doeke Ritskes Smeding mei de krante fierder. Oant 1947 bleau de *Ljouwerter* yn hannen fan syn famylje.

## Publikaasjes
In kar:
* *Algemeene Naam-lijst van boeken met de prijzen, of de Boek-Negotie enz*, Ljouwert, 8 dielen, 3 stikken.
* *Catalogus universalis cum pretiis, of de Boek-Negotie enz.*, Ljouwert.
* *Supplementum Catalogi universalis librorum in folio cum pretiis*, Ljouwert.
* *Register van alle Rare en zeldzaam voorkomende Latijnsche boeken in folio met en zonder prijzen, gedrukt in het jaar 1400 of in de veertiende eeuw*, Ljouwert.
* *Friesland en deszelfs gantsche gelegenheid in een Geographisch Woordenboek, behelzende eene uitvoerige beschrijving der Friesche dorpen, buurten, staten, enz.*, Ljouwert, 1736, dêre fannijs printe 1749.
* *Afbeeldingen en levensbeschrijvingen van voorname Hervormers met 23 portretten*, grafearre troch A. van der Laan, Ljouwert, 1755.
* *Adelijk en aanzienlijk Wapenboek van de zeven provincien; waarbij gevoegd zijn een groot aantal Genealogien van voornaame Adelijke en Aanzienlijke Familien*, Ljouwert, 1760-1781, 2 deelen fol. met gekleurde wapens.
* Abraham Ferwerda yn 'e mande mei Jacobus Kok, *Nederlandsch geslacht-stam en wapen-boek waarin voorkomen de voornaamste adelyke en aanzienlyke familiën in de Zeven Vereenigde Provinciën*, Amsterdam, 1785, 2 deelen fol. loopende slechts van Letter A tot E.
* *Verheugd Leeuwarden, zijnde een verhaal van de blijde inkomst van den alderdoorlugtigsten Vorst en Heere Willem de vijfde ende haare Koninglijke Hoogheid Frederica Sophia Wilhelmina*, Ljouwert, 1777.
* *De Honig-Bije*, Ljouwert, 1778.

## Bibliografy
* A.J. van der Aa, *Biographisch woordenboek der Nederlanden, bevattende levensbeschrijvingen van zoodanige personen, die zich op eenigerlei wijze in ons vaderland hebben vermaard gemaakt*, voortgezet door K.J.R. van Harderwijk en G.D.J. Schotel, Haarlem 1859, VI, s. 73.
* Eekhoff, *Letterk. nalatensch. van J. van Leeuwen*, s. 68, 70.
* Van Leeuwen, *Cataloog der prov. Bibl. van Friesland*, s. 163;
* (Bodel Nijenhuis), *Opgav. van Stedenbeschrijvingen*, yn: *den Vriend des Vaderland*, D. IV. St. IV. s. 302.
* J.H. Brouwer en oaren (red.), *Encyclopedie van Friesland*, Amsterdam: Elsevier 1958, Ferwerda, Abraham.

## Keppelings om utens
* Abraham Ferwerda tegearre mei Jacobus Kok, ''Nederlandsch geslacht-stam en wapen-boek waarin voorkomen de voornaamste adelyke en aanzienlyke familiën in de Zeven Vereenigde Provinciën'', Amsterdam, 1785.
* VIAF
* Biografysk Portaal fan Nederlân
* Utjeften fan Ferwerda by de DBNL
Treeft

In **treeft** is in izeren trijepoat of ring om iten op te sieden. Dy kaam yn de 19e iuw noch oer it hurdfjoer. Faak wie in treeft makke fan getten izer. Siet de treeft oan de muorre fêst dan waard er boppe it fjoer draaid en waard sprutsen fan in draaitreeft. Letter waard de treeft noch wol boppe in oaljestel brûkt. In treeft koe ek wol oan de kachel fêstmakke wurde, en wie dan in waarmhâldplaat.
Jelle Troelstra

* Jelle Troelstra (skilder) de keunstskilder
* Jelle Troelstra (politikus) liberaal politikus fan De Lemmer
Jelle Troelstra (politikus)

**Jelle Troelstra** (De Lemmer, 15 oktober 1833 -  Ljouwert, 30 jannewaris 1906) wie ûntfanger en politikus fan Stiens (1869). Hy wie de heit fan Pieter Jelles Troelstra.

As *selfmade man* waard er direkteur fan de brânwarboarchmaatskippij *Neerlandia* yn Ljouwert (1880). Fan kalvinist waard er frijtinker en letter frijmitselder. Troelstra wie in foaroansteand liberaal, lid fan de gemeenteried fan Ljouwert en lid fan Provinsjale Steaten fan Fryslân.

Hy wie eigner en haadredakteur fan de *[[Friesche Courant]]*. Skreau yn Fryske tydskriften.
Jacob van der Tol

**Jacob van der Tol** (Penjum, 17 april 1863 - Drachten, 31 desimber 1940) wie in ûnderwizer en redakteur.
Hy stie lang yn Wikel, pleite foar Frysk ûnderwiis. 

Van der Tol folge Waling Dykstra op as redakteur fan *[[Sljucht en Rjucht]]* (1914-1937). In autobiografy stiet yn *Sljucht en Rjucht* (1927).
Stodyk

In **Stodyk** is in streekrjochte, mei help fan de minske, opstode dunerige.

## Untstean
Stodiken komme foaral foar op de waadeilannen. Hja binne meast ûntstien mei't de behearder fan de seewarrende dunen, Rykswettersteat, tusken 1910 en 1990 skermen fan reid en wylgetûken op it strân sette liet, dat it stosân fan it strân efter de skermen hingjen bleau en sa in nij dún foarme. Troch it hieltyd opnij setten fan skermen op de nije sânbulte waard de dúnfoarming befoardere en koenen sânplaten en brede strannen fêstlein wurde.

## Foarbylden
In stodyk is it hoe't it Aailân en Tessel, om 1630 hinne, ferbûn binne. De Derk Hoekstra Stodyk op de Boskplaat op Skylge, oanlein tusken 1932 en 1936, wie hoe't de Boskplaat definityf part fan Skylge waard. Ek de Kroanpolders op Skylge en de Kroons Polders op Flylân binne troch it oanlizzen fan stodiken ûntstien.
Spoarwegen

Spoarwegen binne de ferfiermaatskippijen oer it treinspoar. It earste railferfier yn Fryslân wie 
* Spoar fan Ljouwert nei Harns - 27 oktober 1863. Dêrnei folgen:
* Spoar fan Ljouwert nei Grins - 1 juny 1866
* Spoar fan Swol nei Meppel - 1 oktober 1867
* Spoar fan Meppel nei It Hearrenfean - 15 jannewaris 1868
* Spoar fan It Hearrenfean nei Ljouwert - 1 septimber 1868
* Spoar fan Meppel nei Grins - 1 maaie 1870
* Spoar fan Ljouwert nei Snits - 16 july 1883
* Spoar fan Snits nei Starum - 8 novimber 1885

Dit binne dan noch de haadspoaren yn Fryslân. Ljouwert-Swol is dûbelspoars, útsein in stik tusken Wolvegea en Stienwyk, en elektrifisearre. De oare stikken binne inkelspoar, dêr wurdt riden mei diesel-elektryske traksje. Op wurkdagen wurdt op alle linen foar it persoaneferfier in oeretsjinst riden, útsein Snits-Starum dêr't de frekwinsje leger is. It oantal stasjon en haltes, iepene foar persoaneferfier, bedroech yn Fryslân 18, net-rekkene de haltes Harns-Haven en Ljouwert-Achter de Hoven. Dizze lêste haltes waarden allinnich betsjinne foar reizgers nei en fan Flylân of Skylge of as stopplak foar inkele arbeiderstreinen. It reizgersferfier tusken Fryslân en it westen, yn eardere jierren foar in grut part ôfwikkele fia Snits - Starum - Inkhuzen, gie nei de spoaroanlis hast hielendal oer Amersfoart. Yn 1957 fertrokken fan de stasjons en haltes yn Fryslân ± 2.541.000 persoanen. Hjirfan hienen 1.521.000 harren bestimming binnen de provinsje. Yn it stasjon fan Ljouwert begûn hast 72% fan alle reizgers dy't binnen de provinsje bleaunen mei harren reis. Fan dejingen dy't fierder reizgen wie dat 50%.

Foar it frachtferfier (benammen de weinladings) steane neist de boppeneamde baanfakken noch oare iepen, nammentlik de eardere NTM-linen en dy fan de eardere Noard-Fryske Lokaalspoarwei Maatskippij. Dizze meirekkene binne der yn 1957 63 stasjons, haltes of 'los- en laadplakken' yn Fryslân. Yn 1957 krigen dizze 63 stasjons yn weinlading ± 580000 ton fracht; ± 210000 ton waard ferstjoerd. It oandiel fan it stasjon fan Ljouwert wie hjirfan 172000 ton oankomst en 99000 ton ferstjoering. Dêrneist ferfier de NS in soad 'stikguod', dêr't gjin gegevens oer bekend binne. Foar stikguod brûkt Van Gend & Loos yn Ljouwert mids fyftiger jierren in nije loads.
Jelle Tjessinga

**Jelle Cornelis Tjessinga** (Minnertsgea, 13 juny 1885 - 19 novimber 1962) wie in jurist. Wurke earst yn de hannel as sûkereifabrikant. Die dêrnei in rjochtestúdzje en promovearre oan de Frije Universiteit fan Amsterdam. Skreau ek oer it âlde Fryske rjocht. Wie griffier fan Provinsjale Steaten fan Fryslân tusken 1927 - 1946. 

## Wurk
* *De aanbreng der Vijf Delen van 1511 en 1514* (Assen 1950-1954)
* *De Rechtsomgang van Franekeradeel 1406-1438* (mei G. Overdiep, 1950)
Spata

De **Spata** is it lange swurd dat de Romeinske kavalery brûkte. It model wie lyk oan de gladius dat troch de Romeinske legionair brûkt waard, mar it wie in stik langer. It wurd komt fan it Grykske wurd σπαθη, dat spatel betsjut.

De Spata waard net allinnich brûkt om fan it hynder ôf út te heljen, mar ek by in man-tsjin-man gefjocht. Yn de lette keizertiid hie de ynfantery ek spataas. Neist it *spatha* waard ek noch de semi-spata brûkt as licht ferdigeningsswurd.

De Spata waard lykas by de legionêr standert oan de rjochter kant droegen by de ynfantery en lofts by de kavalery.
Fryske Organisaesje foar Kulturele Autonomy

De **Fryske Organisaesje foar Kulturele Autonomy** (ôfkoarte **FOKA**) wie yn it jier 1974 in organisaasje fan Fryske studinten yn Grins. Foaroanmannen fan de FOKA wienen Alex Riemersma en Auke van der Goot.

## Fokus
Nei Kneppelfreed wienen der troch de oerheid ferskate tasizzingen dien oan it Fryske folk. Neffens de organisaasje wie it plak fan it Frysk yn iepenbiere rûnten noch fierstente lyts. 

## Aksje
Yn 'e nacht fan 24 op 25 april wie de earste aksje ûnder it motto: "Frysk Blinders". In stikmannich ferkearsbuorden, plaknammebuorden en oare iepenbiere opskriften waarden mei plakplaatsjes en ferve bekladde. De FOKA hie de plaknamme- en strjitnammebuorden oanpakt, omdat dy de konkrete symboalen binne dy't de macht fan de oerheid oantoane. De skea wie sa likernôch 3.000 gûne.

Op 15 maaie reizgen plysjes út Fryslân nei Grins om dêr fjouwer Fryske studinten te hearren. Twa bekenne by de FOKA te hearren, de oare twa ûntkenne.

Yn 'e nacht fan 28 op 29 maaie kaam de organisaasje fannijs yn aksje, diskear yn Utingeradiel. By dy aksje easke de FOKA fan de ANWB om foar 1 septimber 1974 de útspraak te dwaan, dat foar 1 jannewaris 1976 alle troch him yn Fryslân oanbrochte buorden yn it Frysk steld wêze soenen. De FOKA sei dat se derop rekkenje soenen, dat de FRAM en de PTT itselde dwaan soenen. De skea yn Uteringadiel wie 500 gûne.

Op 2 juny oppenearre de FOKA him yn de Súdwesthoeke oer Fryske tsjerketsjinsten. De organisaasje hong pamfletten oan tsjerkedoarren mei it boadskip dat God wol Frysk ferstiet.

De rjochtsaak tsjin de FOKA wie yn desimber 1974, dêr't de leden gjin rjocht by hienen op in pro deo abbekaat.
Twa Fokaleden waarden yn 1975 feroardiele ta in boete fan F 250,- en in foarweardlike frijheidsstraf. Der waard in gironûmer iepene om de kosten betelje te kinnen.

## Sjoch ek
*List fan Fryske aksjegroepen
Johan Joeke Gabriël van Wicheren

**Johan Joeke Gabriël (Jan) van Wicheren** (Ljouwert, 29 maart 1808 - Ljouwert, 8 oktober 1897) wie in Ljouwerter (portret)skilder.

## Libben
Van Wicheren waard berne as achtste bern fan Pieter van Wicheren, kassier en effektehanneler en Amarentia Huijs. Hy wie in learling fan Willem Bartel van der Kooi en Otto de Boer. Van Wicheren wie net troud. Hy wurke yn Grins (1829-1838), dêr't er ien fan earste learmasters fan Jozef Israëls wie. Yn 1838 fêstige er him wer yn Ljouwert, dêr't er ek ferstoarn is.

## Wurk
Yn it stedhûs fan Ljouwert hingje portretten dy't er makke hat fan Kening Willem I, Kening Willem II en Kening Willem III ( http://images.google.nl/imgres?imgurl=http://www.leeuwarden.nl/live/imgnew.db%3F165868&imgrefurl=http://www.leeuwarden.nl/live/projecten/Stadhuis/staatsieportretten/schilderijenkoningen.pag&usg=__RJUu1cI5bR1wnHAUxQwo-nCauPo=&h=150&w=210&sz=8&hl=nl&start=16&um=1&itbs=1&tbnid=58HQF7Na0zdWuM:&tbnh=76&tbnw=106&prev=/images%3Fq%3D%2522van%2Bwicheren%2522%26um%3D1%26hl%3Dnl%26lr%3D%26sa%3DN%26tbs%3Disch:1). Sels waard er ± 1828 portrettearre troch Gosling Posthumus (1800-1832).

## Galery

Ofbyld:Gosling Posthumus - Portret van Johan Joeke Gabriël van Wicheren.jpg|Portret troch Gosling Posthumus
Bernhardus Hopperus Buma.jpg|Portret fan Bernhardus Hopperus Buma en ...
Ofbyld:Johan Joeke Gabriël van Wicheren - Portret fan Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga.jpg|... syn frou Clara Tjallinga Aedonia van Eysinga
Hendrikus Octavianus Feith (1840).png|Portret van Hendrikus Feith
Sibrandus Stratingh.jpg|Portret fan Sibrandus Stratingh
Sigismund Gustaaf graaf Van Heiden Reinestein2.jpg|Portret fan Greve Van Heiden Reinestein
Jan van Wicheren - Arent van Halmael.jpg|Portret fan Arent van Halmael
J.J.G. van Wicheren - Portret fan Grietje Sybouts (1823-1862).jpg|Portret fan Grietje Sybouts (1823-1862)
Fryske Aksje

De **Fryske Aksje** (ôfkoarte **FRA**) wie yn it tiidrek 1988-1998 in kollektyf dat foar de Fryske belangen yn 't spier wie. De groep presintearre him yn 1988 yn de media.

## Aksje
*Desimber 1988 hold de groep in freedsume demonstraasje yn Ljouwert foar it Frysk. It gong om de PTT, dy't troch de rjochtbank yn 't lyk steld waard doe't sy yn gemeenten mei offisjeel Fryske plaknammen noch hieltyd de Nederlânske nammen op de brievebussen brûkten.
*Yn april 1989 stipet de FRA de stêd Ljouwert en helje de status *Stedelijk Knooppunt*. Neffens de FRA soe it goed wêze foar Fryslân omdat dy status ekonomyske gefolgen hawwe soe.
*Yn maaie 1989 set de FRA by de Alvestêderûte lâns buorden del om omtinken te freegjen foar de sitewaasje yn Fryslân. 
*Yn maaie 1991 bea de FRA in petysje oan de boargemaster fan Lemsterlân oan. It kollektyf woe it Fryske taalbelied oan 'e oarder ha. Boargemaster Eijgelaar fan Lemsterlân winske leaver gjin Fryske korrespondisje fan de provinsje omdat er dy net lêze koe.
*Op 20 maaie 1992 blokkearje sa'n 35 aksjefierders fan de FRA mei Grinzer studinten de yngong ta it Provinsjehûs foar steateleden. De aksje wie tsjin in fierdere noardlike gearwurking, dy't de groep as in gefaar seach foar it fuortbestean fan de provinsje Fryslân.
*Begjin 1994 reizge de groep fan Harns nei Lier, om op boartlike wize te pleitsjen foar in bettere treinferbining.
*Yn 1996 rjochtet de groep de fiktive Fryske Ierdgas Maatskippij op. Doel fan dy aksje wie it behâldt fan de gaswinst foar Fryslân.
*Neidat yn 1996 yn Achtkarspelen fergees besocht wie om ta Frysk plaknammen te kommen hong de groep yn de gemeente hûnderten posters op mei de tekst *Ik haat Friezen*.
*Yn 1998 beleannet de FRA de koster fan Bitgum, omdat hy by it Fryslân 500 barren de swarte flagge op syn tsjerketoer úthong. Op dy dei hie de organisaasje fan Fryslân 500 frege de flagge út te hingjen. De koster krige de Hayo Hayen-oarkonde, neamd nei de lêste Fryskprater fan it eilân Wangereach.

## Sjoch ek
*List fan Fryske aksjegroepen
Fan Bûgjen Frjemd

**Fan Bûgjen Frjemd** wie yn 1992 in aksjegroep fan Fryske studinten út Grins. De groep demonstrearre ûnder oaren tsjin fierdere noardlike gearwurking, omdat dêrtroch it bestean fan de provinsje Fryslân faai komme soe te stean.

## Sjoch ek
*List fan Fryske aksjegroepen
Fryslân 500

**Fryslân 500** wie yn 1998 in feest om it 500 jierrich bestean fan it sintraal bestjoer yn Fryslân te fieren. It wie it idee fan de Kommissaris fan de Keninginne Loek Hermans om in grut folksfeest te organisearjen. 1498 wie de ein fan de Fryske frijheid, dêrtroch wie der in protte wjerstân tsjin it feest. 

## Protest
Yn de media waard de saak wiidweidich bepraat. It grutste part fan de Fryske pommeranten fûn it net goed dat jin syn eigen ûndergong fiere moast. De Fryske beweging wie yn syn hiele hear en fear tsjin de fiering fan Fryslân 500.

Doe't de organisaasje oan de Friezen frege om op 20 juny de flagge út te hingjen, hongen sommige minsken de swarte flagge út. Sa ek de koster Klaas Abe Kamstra út Bitgum, dy't in swarte flagge op syn tsjerketoer úthong. De gemeente Menameradiel hat de koster dêrnei noch teplak wiisd. De FRA beleanne de koster lykwols mei in priis. 

In oar protest tsjin it fieren fan Fryslân 500 wie in bommelding op de jûn fan 2 juny troch dichter Cornelis van der Wal. Op de jûn fan 2 juny in histoarysk foarum yn de Grutte Tsjerke fan Ljouwert dy't de fiering ôfbrekke moast en de tsjerke waard ûntromme. De dieder wie gau bekend en Van der Wal waard oppakt.
Kleaster Mariënberch

**Kleaster Mariënberch** of **Stientsjerk** wie in kleaster fan sistersjinzer susters yn *Catrijp* by Terbant. It waard nei alle gedachten stifte út Kleaster Blomkamp wei ûnder ynkorporaasje fan de parochytsjerke.

Om 1375 hinne gie it oer nei de Dútske Oarder en waard ferpleatst nei Nes (1401, doe nei Aldskoat. Kaam ± 1514 werom nei it âlde stee en regel. Fêstige him yn 1518 yn Lúnbert dêr't de prior pastoar waard. Opheft by de Reformaasje yn 1580.
Japik Ingberts

**Japik Ingberts** wie in dief en ynbrekker út de Wâlden (foar 1750). 

Ferhalen oer syn manmoedigens, linigens en tûkens libben noch oant nei de Twadde Wrâldoarloch. Sa waard der ferhelle hoe't er in wrede lânhear bestiel en in útsûge hierboer syn jild werom joech. Japik Ingberts stiet feitlik yn de tradysje fan oeral yn de wrâld foarkommende 'Masterdiefferhalen' en Robin Hood-eftige ferhalen, symboal fan de lytse man dy't it bazen en dikke boeren ôfwint.

Japik Ingberts waard by in grutter publyk bekend troch it berneboek *Afke's tiental* ('De tsien fan Martens Afke') (1903) fan Nynke van Hichtum (Sjoukje Maria Diederika Troelstra-Bokma de Boer, 1860-1939). Heit Marten fertelt fol fan bewûndering oer sterke stikjes fan dieverij fan Japik.

De troch R. S. Roorda oan prosesstikken ûntliende feiten strike lykwols net mei dit heldhaftich karakter.

Japik Ingberts troude yn 1709 te Eastermar, wenne yn Twizel. Yn 1746 waard er feroardiele ta tsien jier tichthûs, mar dat waard yn 1754 omset yn ferballing út Fryslân.

## Keppeling om utens
* Anekdoates oer Japik Ingberts yn de ferhalebank fan it Meertens Ynstitút
Busty Heart

**Busty Heart** (berne as **Susan Sykes**; Boston (Massachusetts), 9 maaie 1961) is in neakenmodel fan it grutte-boarstesjenre en stripper.

Busty Heart ferskynde yn de finale fan it NBC-programma *America's Got Talent*  op 1 oktober 2008. Ek yn Ingelân wie hja te sjen yn *Rude Tube* yn novimber 2008. 

Ien fan har ferneamdste tillefyzje-optredens wie yn Comedy Central's *The Man Show*, dêr't hja sjen liet hoe't sy bierblikjes platslaan kin mei har boarsten. Itselde kin se ek mei meloenen. Busty Heart hat yn tal fan telefyzjeshows sitten yn de Feriene Steaten, Ingelân en Japan. De stjoerder E! hat in Busty Heart klip op #14 setten fan bêste fideo klip fan 2005. 

Op 1 july 2008 joech hja wer in demonstraasje fan har talinten yn it tredde seizoen fan *America's Got Talent*, mar krige sy unanym "nee" stimmen.

Yn 2012 hie Heart in lyts roltsje yn 'e mainstream-komeedzjefilm *[[The Dictator (film út 2012)|The Dictator]]*, as de boarstige froulike liifwacht fan in Arabyske diktator.

## Sjoch ek
*Chelsea Charms

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan Busty Heart
* Biografyske gegevens en filmografy fan Busty Heart yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
Kaap (beaken)

In **kaap** of **seekaap** is in beaken foar de skipfeart en is in markant punt yn it lânskip dêr't it gebrûk fan iuwen tebek giet. Kapen waarden boud op sânplaten, it ein fan in pier of in daam of op in dúntop. 

## Bou
In kaap hat ornaris gjin ljocht en is deis goed werkenber troch syn eigen foarm. 

Der binne metalen en houten kapen. Kapen fan hout hawwe meast in fjouwerkante grûnfoarm en besteane út fjouwer peallen dy't skean tsjininoar set binne, dêr't in spesifike houten foarm op fêstmakke is. In metalen kaap is trochstrings in iepen toer of stellaazje, makke fan bygelyks getten izer, mei meast in seishoekige foarm.

## Etymology
"Kaap" as oantsjutting foar in beaken foar de skipfeart hat in oare etymologyske oarsprong as "kaap" yn bygelyks Kaap de Goeie Hope. Dat lêste is ôflaat fan *capo* (haad), wylst de earste fan 'útsjen' ("uitkijck") komt.

## Nederlân
Yn Nederlân binne de neifolgjende kapen bekend:


Ofbyld:Willemsduin baken.jpg|*De kaap fan Willemsdún (Skiermûntseach).*
Ofbyld:Kapen van Rottum -1800.jpg|*De twa kapen fan Rottummereach sa'n 200 jaar tebek.*
Ofbyld:Rottumeroog bij kaap.JPG|*Kaap fan Rottumereach*



## Dútslân
Yn Dútslân is de Kugelbake fan Cuxhaven in bekende kaap dy't ek yn it stêdswapen opnomd is.


Ofbyld:Cuxhaven Kugelbarke 100 (RaBoe).jpg|*Cuxhaven Kugelbarke 100*
Stêdefoarming

**Stêdefoarming**, it ûntstean en ûntwikkeljen fan stêden, falt yn Fryslân yn de lette Midsiuwen (Starum en Dokkum wat earder). In stêd ûnderskiedt him fan it plattelân troch it ferkrijen fan stedsrjochten en yn net-agraryske befolkingskonsintraasje. De stedsrjochten jouwe gjin datum foar de oergong fan doarp nei stêd.

Om stêd te wurden moast in doarp him oanpasse kinne by elke grutte kultuerferoaring (ek bûten de neiste omjouwing). Dêrfoar wiene yn Fryslân beskiedend:
* geunstige lizzing foar de seefeart
* in omjouwing dy't minsken oer hie foar net-agraryske befolkingskonsintraasje
* in grut efterlân mei op de wrâldmerk rjochte produkten
* strategyske lizzing en goede lieding foar de ekonomyske machtsstriid
* iere ûntwikkeling (ein fan de perioade wêryn stedsrjochten ferliend waarden, falt ± 1500)

De stedsûntwikkeling yn de Súdwesthoeke hie in foarsprong troch:
* lizzing oan de Sudersee ( De Lemmer, Starum, Molkwar, Hylpen, Warkum en Makkum )
* de greidekultuer, dy't net folle arbeidskrêften nedich hie
* wichtige jiermerken en iere wykmerken troch in efterlân dat - mear as it noarden, en seker mear as it easten- produkten foar de wrâldmerk levere ( Warkum, Boalsert, Snits, Drylts en De Jouwer
* de mooglikheid om belangrike binnenwetters ôf te sluten (Wâldsein, Drylts) eventueel mei help yn ynwenjende adel (Wâldsein en Drylts) of fan de tsjerke (Boalsert)
Dizze punten allinnich al ferklearje de konsintraasje fan sân fan de alve stêden, en fan in oantal foar de 'Echte Stêden' te let opkommen 'flecken'. Nei alle gedachten ferklearret dat mei de iere ferbrokkeling yn de steatsrjochtlike yndieling fan de Súdwesthoeke.
Foar de Wâlden gou wat alle fjouwer punten oanbelanget it tsjindiel, sadat de oare fjouwer stêden oer de klaai ferspraat lizze. Yn Dokkum en benammen Harns stie de seefeart foarop (foar Kollum en Berltsum waard dizze al ier ôfsnien troch lânoanwinning); yn Ljouwert - dat earst álles mei hie -  en Frjentsjer lieten letter mear de merk en de ynfloed fan de adel har jilde. De ierst opkomde Súdwesthoekse kuststêden bleaune stadichoan efter, mar de oare fûnen yn de merken in bliuwende basis (at se de konkurrinsje folhâlde koenen) - wat foar Sleat en Drylts net tafoel). Earst yn de 17e en 18e iuw brocht de feanterij yn de Wâlden nije, net agraryske befolkingskonsintraasjes, dy't har earst yn 20e iuw troch yndustrialisaasje fierder ûntwikkelen.
Switsersk bankgeheim

It **Switsersk bankgeheim**, better: bankklantengeheim, is it by wet fan 1934 beskermjen fan gegevens fan rekkenhâlders en harren fermogens op banken yn Switserlân.

Yn 1932 die de Frânske plysje in ynfal yn in hotel yn Parys. Dêr wie in gearkomst fan de Basler Handelsbank út Bazel om foar in pear tûzen begoede Frânsen, dy't har jild dêr ûnderbringe woene, te bepraten hoe't de Frânske belesting ûntdûkt wurde koe. Dit joech in skandaal dat noch slimmer waard doe't in sosjalistysk parlemintslid in twadde list fan foaroansteande belestingûntdûkers hie. Hjirop stienen nammen fan biskoppen, generaals en senators mar ek de magnaat Peugeot en de eigener fan de konservative krante Le Figaro. De opskuor sloech oer nei Switserlân, dêr't in soad ûngerêste klanten it jild fan de bank hellen. It Switserske regear lei doe wetlik fêst dat de wet bedoeld wie om fermogens fan joaden tsjin de nazi's te beskermjen.

Yn 1966 kaam Bulletin, it blêd fan de Switserske Kreditanstalt für Wiederaufbau (in ûnderdiel fan it Marshallplan, letter Credit Suisse wurden) mei it berjocht fan in anonime korrespondint dat de wet fan 1934 bedoeld wie om de yntinsive spionaazje mei Joadsk jild te kearen. It bankgeheim soe it fermogen en de libbens fan tûzenen minsken rêden hawwe. It blykte in myte te wêzen:
Yn de njoggentiger jierren kaam út dat inkele Switserske banken Joadske fermogens fêsthâlden hiene sûnder de neibesteanden ynljochte te hawwen. Ek waard bekend dat de Switserske Nasjonale Bank "rôfgoud" fan de nazi's ferburgen hie,

Yn 2008 blykte in yllegale CD makke te wêzen mei nammen fan bankklanten yn Switserlân en harren fermogen dy't foar miljoenen te keap oanbean waarden oan Frankryk en Dútslân. Ek de Nederlânske belestingtsjinst hie ynteresse omdat mei dy listen foar miljoenen oan ferswijde rinte ynbard wurde koe. It bankgeheim kaam mear en mear ûnder druk te stean. Yn 2009 joech de USB ynformaasje oer klanten út de Feriene Steaten dy't belesting ûntdûkten.
Tiete van Hettinga Tromp

**Tiete van Hettinga Tromp** (Ljouwert, 25 maart 1839 - dêre, 18 april 1906) wie in Frysk jurist en politikus.

Tromp wie abbekaat yn Ljouwert en wie 25 jier deken fan de Oarder. Rjochte in debatingklup en in lêsseal mei op.

Sette him yn foar de oprjochting fan in famkes-HBS en foar de skilderkeunst. Wie liberaal lid fan de Steaten fan Fryslân tusken 1875 en 1906.

## Keppeling om utens
*  Biografy by ''biografischportaal.nl''
De Tsjerne

***De Tsjerne*** wie in frysk literêr moanneblêd, in fuortsetting fan De Rattelwacht, sûnt jannewaris 1946. It hie as doel om it Fryske literêre libben te ferbreedzjen, yn in bepaalde ûnôfhinklikheid fan de Fryske Beweging.

It ûntliende syn betsjutting oan de krityske funksje en oan de bûtengewoane nûmers, ek op it mêd fan bûtenlânske literatuer (J. Slauerhoff (1946), Fryske muzyk (1947), Bretagne (1948), Fedde Schurer (1948), Edgar Allen Poe (1949), Amearika (1950), Suriname (1952) en Obe Postma (1953). Yn 1955 ferskynde it Befrijingsnûmer, yn 1956 it tema Noarwegen. 

De redaksje bestie út Jan Tjittes Piebenga (1946), Freark Dam, Eeltsje Boates Folkertsma, Fedde Schurer, Marten Sikkema en Douwe Tamminga. Der wiene ek bûtenlânske meiwurkers.

## Keppeling om utens
* De Tsjerne, 1946-1968 yn de DBNL
Troelstrabeweging

De **Troelstrabeweging Nederlân** wie in sosjalistyske politike partij, dy't benammen aktyf wie yn Fryslân. Inisjatyfnimmer en partijlieder wie SDAP-er Paul Kiès. De partij wie bedoeld om de wiere idealen fan Pieter Jelles Troelstra heech te hâlden neidat der ûnrêst west hie ûnder de SDAP-oanhingers.

It Fryske sosjalisme yn de SDAP wie diels- gefoels-, diels ferstânssosjalisme. Doe't de SDAP nei 1930 mear en mear oergie nei wat field waard as ûnprinsipieel reformisme en oanpassen, kamen der yn Fryslân in soad spannings. Guon fûnen dat de partij ferwettere.
Benammen yn it súdeasten, de kontreien fan Geart van der Zwaag en Domela Nieuwenhuis waard it ûnrêstich. De wurdfierder fan dizze ûntefredenen waard Paul Kiès, earder offisier, letter antymilitarist dy't as propagandist fan de SDAP yn Fryslân súkses hie. Yn de rin fan de tritiger jierren foarme him hjir in bepaalde oanhing. Yn 1937 kaam it ta in konflikt. Men begûn de figuer fan Kiès en syn aksje skerper te sjen (Kiès soe him yn 1940 by de NSB oanslute). Hy kaam doe op de stimlisten op in ûnferkiesber plak, dy't ferkiezing útsluet. Fûle protestaksjes folgen. Der kamen aksjekommitees. In eigen orgaan 'Het Vrije Woord' ferskynde. Novimber 1937 waard Kiès mei in tal oanhingers troch it partijbestjoer fan de SDAP royearre. Dat wie oanlieding foar it oprjochtsjen fan de Troelstrabeweging om 'de wiere idealen' heech te hâlden. De oanhing bleau lykwols mar lyts. By de Provinsjale steateferkiezings yn 1939 krige de beweging 4,2% fan de stimmen yn Fryslân.

Yn april 1941 gyng de TBN op yn de NSNAP fan Ernst van Rappard.
Johannes Tromp

**Johannes Wybrandus Tromp** (Lekkum, 29 april 1813 - Ljouwert, 25 oktober 1866) wie in Frysk jurist en politikus.

Tromp wie abbekaat yn Ljouwert en lid fan de Steaten fan Fryslân (1844-1859, 1862-1866) en lid fan de Twadde Keamer (1854-1865). Skreau brosjueres oer aktualiteiten.
De Rattelwacht

**De Rattelwacht** wie in yllegaal Frysk tydskrift dêr't ien nûmer fan ferskynde yn july 1944 ûnder redaksje fan Fedde Schurer. De fuortsetting wie yn de foarm fan moanneblêd De Tsjerne.
Tsjoech

In **tsjoech** is in lânnamme út it Aldfryske gebiet. It betsjutte in grut stik mienskiplik greidlân. It soe in stik lân wêze kinne dêr't oer lotte waard. It Aldfryske *tia* betsjut *lûke*. 'Útsjuch' tusken Ginnum en Hegebeintum soe dan betsjutte kinne: *de uterste tsjoech*, it fierste stik fan de Ginnumer mienskar.