open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jacob Folkema

**Jacob Folkema** (Dokkum, 1692 - Amsterdam, 1767) wie in grafikus. Neffens guon boarnen waard er berne yn Amsterdam. 

Hy krige ynearsten ûnderrjocht fan syn heit, Johann Jakob Folkema, dy't goudsmid wie. Hy wie letter learling fan Picardt yn Amsterdam en gelikense fan Houbraken. 

Hy wie yn syn tiid in bekend portretgraveur. Syn keunstbekwaamheid is ek út de troch him makke titels en printen foar in oantal boeken op te meitsjen (de bibel fan Royaumont, 1712 en Ruysch syn *Anatomy*, 1737). Syn suster Anna Folkema (1695-1768), dy't him ek wol holp, makke namme as miniatuergraveur. 

## Wurk
### Portretten
**Miguel Cervantes de Saavedra*; neffens C. Kort. 
**Johannes Ens, heechlearaar Teology yn Utert*; neffens Colla. 
**Petrus de Maestricht, heechlearaar Teology yn Frankfort*; neffens Colla. 
**Humphrey Prideaux, Dean of Norwich*; neffens Seeman. 
**Suethlagius, predikant yn Amsterdam*; neffens Anna Folkema.


Portret van Reyer Anslo.jpg|Portret fan Reyer Anslo, nei in tekening fan Govert Flinck
Cervantes-jaco folkema-1768-Amsterdam-Merkus-01-001-p.jpg|Portret fan Miguel de Cervantes, 1768
Gemäldegalerie Alte Meister (Dresden) Galeriewerk Heineken 060.jpg|Marije mei bern en hilligen, nei Titiaan
Tichthûs (tuchtskoalle)

In **tichthûs** yn 'e inge betsjutting (yn tsjinstelling ta it bredere gebrûk fan "tichthûs" as in synonym foar finzenis) wie in ynstelling om liddichgong en swalkerij tsjin te gean en moedwillige en dwerse jongelju 'moares' te learen. Sa'n ynstitút waard ek wol in **tuchtskoalle** neamd, al hie it net folle mei ûnderwiis fan dwaan.

Ljouwert is eins de ienichste stêd dy't sûnder ûnderbrekking fan 1598 - 1837 in tichthûs hân hat, earst stêdlik, letter provinsjaal. De spinhuzen fan Boalsert, Snits en Warkum wienen gjin frouljusfinzenissen lykas op oare plakken yn Nederlân. 

It Ljouwerter tichthûs wie tredde fan de doe nij strafgestichten (Amsterdam 1596) en Leien (1598). De tsjerke fan it eardere kleaster fan grauwe beginen (Westertsjerke) waard tichthûs en wurkhûs foar de stêd, nei 1609 foar de provinsje. (gjin rasp- en spinhûs). Men stribbe lykwols nei *de oprechtinge van een generaal Tuchthuis* foar de provinsje. Nei besites fan autoriteiten oan it Amsterdamske Tichthûs bleau de saak sloeren oant 1661 in lanlik wurkhûs foar de hiele provinsje yn Ljouwert op te rjochtsjen ta it tsjingean fan bidlerij, liddichgong, mar ek om misdieden (gjin halsmisdieden) te straffen. 

Yn 1754 waard dit gebou op it Blokhûsplein troch brânstifting en oproerige detinearden foar in grut part fernield. In nij Ticht- en Wurkhûs op dat plak waard iepene yn 1756. Foar wurkferskaffing waard dêryn in bûntrederij en tekkenfabryk yn ûnderbrocht. It gebou hie 32 sealen en fertrekken en de ynrjochting waard ± 1781 troch de Ingelske finzenisherfoarmer John Howard priizge as de bêste yn de hiele Republyk.

Yn 1821, by de earste Nederlânske finzenisorganisaasje, waard it Ljouwerter Tichthûs  'Huis van opsluiting en Tuchtiging' ien fan de sintrale grutte finzenissen fan it Feriene Keninkryk.
Gielguorde

In **gielguorde** wie in (faak geheim) bewarplak yn it hea om fruit te bewarjen oant it giel is. 'In ding yn 'e gielguorde dwaan' betsjut dan ek: 'foar letter bewarje'.

Simke Kloosterman joech twa bondeltsjes sketsen út ûnder de titel * Ut de gielguorde*. (Grins, 1936, 1942)
Globebeker

In **globebeker** is in sulveren beker dy't in ierdglobe foarstelt. Hy is nei alle gedachten makke troch Pibo Gualtheri yn 1607. 
De beker soe skonken wêze troch hierders fan it stêdslân  ûnder Sint Jabik oan de stêd Frjentsjer. De Kroan hat opkeard dat de globebeker foar Fl. 14000,- ferkocht waard.
Pibe Wouters

**Pibe Wouters** of **Pibo Gualtheri** (Frjentsjer, ± 1580 - dêre?, 16??) wie in matematikus-lânmjitter. Hy studearre yn Frjentsjer (1597) en troude yn 1603 yn Ljouwert mei Tryntsje Harmensdr. en wie yn (1631) lânmjitter te Ljouwert.

In bekend wurk fan him wie in astrolabium út 1606 dy't te sjen is yn it Frysk Museum en in globebeker dy't yn it stêdhûs fan Frjentsjer bewarre wurdt.
Hurdplaat

**Hurdplaten** binne jitizerene platen dy't nei 1500 de hurdstiennen yn de iepen hurd ferfongen. Dy waarden op harren beurt wer ferfongen troch tegels. 
Hurdplaten waarden oant nei 1700 brûkt. Se binne bedoeld om waarmte te fersprieden. Hurdplaten ûnder de hurd binne der om fûnken op te fangen en sa brân te foarkommen. De measte noch bewarre hurdplaten binne fersierd mei in byltnis. Yn it Princessehof en it Frysk Museum wurde in 85, meast bûtenlânske hurdplaten bewarre. Ek kachelplaten dy't yn de mitsele kachels setten waarden.

## Keppeling om utens
* Tour stedhûs Düsseldorf
* Hurdplaten yn museums
* Foarbylden fan âlde hurdplaten mei harren symboalen
Troaje

**Troaje** wie in stêd út de Grykske Aldheid. De stêd hat lange tiid allinnich bekend west troch de Grykske heldendichten Ilias en Odyssee fan Homerus en út it Latynske heldendicht de Aeneis fan Fergilius en waard goed twatûzen jier letter opnij wer fûn troch de Dútske archeolooch Heinrich Schliemann. 

## Lokaasje
Troaje (it tsjintwurdige Hisarlık) lei tige strategysk by de mûning fan de Dardanellen dat in krúspunt fan wetter- en lânwegen is. Troch it wetter wie it ferbûn mei de Egeyske See, de Middellânske See, de See fan Marmara en de Swarte See. En oer it lân mei Jeropa. 

## Opgravingen
Yn 1870 slagge Heinrich Schliemann deryn mei de Ilias yn de hân in heuvel te finen op de noardwest kust fan Lyts-Aazje, by Çanakkale dy't neffens him ruïnes fan de âlde stêd befetsje moasten. Hy begûn mei opgravings yn in tiid dat de archeology noch yn 'e berneskuon stie. Neffens tsjintwurdige ynsjochten gong er frijwat rûch te wurk, mar hy slagge der wol yn de lokaasje fan Troaje te finen, mei goudskat en al. Fan dizze goudskat, dy't tsjintwurdich yn it Poesjkinmuseum fan Moskou tentoansteld wurdt, stiet fêst dat dy folle âlder is as it Troaje út de Ilias en Odysee. 

Hoewol't it net te wjerlizzen wie dat de stêd echt bestien hie, rôp de opgraving wol grutte fragen op. Der waard nammentlik net ien stêd fûn, mar in hiel stel boppe-op inoar, yn totaal njoggen stiks. De âldste dêrfan stammet út it 3e millenium f.Kr., de jongste út de Romeinske tiid. De stêd is ferskate kearen ferwoaste west, mar waard hieltiten opnij op de púnheapen fan de foarige opboud.

Tsjintwurdich binne de measte wittenskippers it deroer iens dat Troaje VIIa it Troaje fan de Ilias foarstelt en dat de Trojaanske kriich dêr't de Ilias in poëtyske wjerspegeling fan jout ûnderdiel west hawwe moat fan in brânkatastrofe dy't it hiele eastlike bekken fan de Middellânske See yn de 12e iuw f.Kr. oerspielde. 

Ek yn lettere jierren waarden opgravings dien, yn de tritiger jierren ûnder lieding fan Carl Blegen en tusken 1977 en 2004 troch Manfred Korfmann.

## Keppelings om utens
* Projekt Troje - Webside oer de opgravings ûnder lieding fan Korfmann
Abraham van Riebeeck

**Abraham van Riebeeck** (Kaapkoloanje, 18 oktober 1653 – Batavia, 17 novimber 1713) wie in gûverneur-generaal fan Nederlânsk-Ynje dy´t ek bekend wurden is as ûntdekkingsreizger.

## Libben
Abraham van Riebeeck waard berne yn de Kaapkoloanje yn it hjoeddeiske Súd-Afrika. Hy wie de soan fan Maria de la Quellerie en de ferneamde Jan van Riebeeck, de stifter fan de koloanje by Kaap de Goeie Hope. Doe't syn âlden yn 1662 nei Ynje teagen, gie Abraham nei Hollân, dêr't er rjocht studearre yn Leien. Doe’t er klear wie mei syn stúdzje yn 1676 gied er oan it wurk foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy as keapman. Earst kaam er oan de slach yn Palembang op Sûmatra. Yn 1684 waard er beneamd as sekretaris fan it Hege Regear; yn 1690 waard er sels lid fan de Rie fan Ynje. Yn 1709 waard er beneamd ta gûverneur-generaal. Dat wurk soed er dwaan oant syn dea yn 1713.

Van Riebeeck wie, lykas syn heit Jan, in ûntdekkingsreizger. Hy hat oan inkele grutte en lytse ekspedysjes yn Nederlânsk-Ynje dielnaam, ûnder oare dy nei Preanger, hieltyd yn selskip fan lânmjitters en kaartmakkers. Hy beklom de Salak en in fulkaan by Bandûng. Yn 1712 waard de earste kofje nei it heitelân stjoerd. Yn 1713 krige er lêst fan dysentery, in sykte dy't er oprûn hie op syn tocht nei Bandûng, dêr’t er úteinlik ek oan stoar.

Ien fan Abraham syn bern wie Johanna Maria van Riebeeck (1679-1759), dy’t troud wie mei syn foargonger as gûverneur-generaal yn Nederlânsk-Ynje, Joan van Hoorn. Nei de dea fan Joan troude se mei Kornelis Bors van Waveren.

## Boarne
* (1941) *Gouverneurs-Generaal van Nederlandsch-Indië*.
Hadewych

**Hadewych** (16e iuw) wie de frou fan in soldaat út Ljouwert dy't de terjochtstelling fan Sicke Frearks bywenje moast. Hy liet him sa ôfkarrend út oer de roomske tsjerke, dat hy flechtsje moast. 

Hadewych sleat har letter oan by de mennisten. Yn har hûs libbe ek Elisabet Durks. By de finzennimming fan Elisabet yn 1549 koe Hadewych ûntkomme nei Emden.
Maria van Riebeeck

**Maria de la Quellerie**, ek wol **Maria van Riebeeck**, (Rotterdam, 28 oktober 1629 – Malakka, 2 novimber 1664) wie in Nederlânske frou, se wie troud mei Jan van Riebeeck.

## Libbensrin
Maria de la Quellerie wie in dochter fan Abraham Quevellerius (de la Quellerie, 1589-1630), preker fan Rotterdam. Har heit kaam al gau nei har berte te ferstjerren. De húshâlding ferhuze doe nei Leien. Noch letter ferfarde de húshâlding nei Skiedam. Hjir kaam se yn de kunde mei Jan van Riebeeck en op 28 maart 1649 troude it span. Jan van Riebeeck wie doe 29 jier, Maria wie 19 jier doe’t sy troude.

Se kamen te wenjen yn Rotterdam, dêr’t doe likernôch 26.000 minsken wennen. Letter hawwe se ek noch yn Amsterdam wenne, nei alle gedachten oan de Eglantiersgracht 98, it hûs mei it byld fan de Barmhertige Samaritaan. Marie en Jan van Riebeeck krigen acht bern, wêrfan de measten op jonge leeftyd ferstoarnen.

Yn 1651 krige Jan van Riebeeck fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy de opdracht om in ferfarskingsstasjon by Kaap de Goeie Hope te stiftsjen. Ein desimber fan dat jier gie it gesin dy kant op. Yn 1652 kamen hja dêr oan en waard begûn mei de bou fan it stasjon. Maria wie ien fan de earste Hugenoaten dy’t har yn Súd-Afrika sette.

Utsein har stipe foar har man is der net in soad bekend oer Maria de la Quellerie. Yn in brief út 1661 beskreau de Frânske biskop Nicolas Etienne har as in tige godstsjinstich (protestantsk) en skrander.

Yn 1662 stoppe Jan van Riebeeck as kommandeur fan de Kaapkoloanje. Mei harren trije jongste dochters ferfarde it gesin nei Batavia, inkele moannen letter gienen se nei Malakka. Yn Malakka kaam Maria op 2 novimber 1664 te ferstjerren, dat barde inkele dagen nei in te betide befalling fan in soan, ek hy hat it net helle.

De Súd-Afrikaanske ûnderseër de *SAS Maria van Riebeeck* is nei har neamd. Op it plein tusken de Herengracht en Adderley Street yn Kaapstêd stiet in stânbyld fan Maria, foar it byld fan har man Jan van Riebeeck oer. It byld is troch de Nederlânske steat yn 1952 by de betinking fan de oankomst fan Jan van Riebeeck op Kaap de Goeie Hope skonken.

## Komôf en bern
De âlden fan Maria de la Quellerie wienen Abraham de la Quellerie (1589-1630) en Maria du Bois (1593-?). Abraham wie lykas syn heit (berne yn 1543) in Waalsk preker. In dochter fan Maria de la Quellerie en Jan van Riebeeck wie Anthonia van Riebeeck (berne op Malakka op 6 novimber 1663) dy’t yn 1678 yn Batavia boaske mei de pleatslike preker Melchior Leydecker. Nei him is de earste folsleine oersetting fan de Bibel yn it Maleisk neamd, de Leydecker-oersetting.
Wytze de Haan

**Wytze de Haan** (Ljouwert, 3 juny 1804 - dêre, 1 jannewaris 1848) wie in keunstskilder.

De Haan wie in learling fan Willem Bartel van der Kooi en Otto de Boer. Syn wurk bestiet út sjenrestikken dy't yn it Frysk Museum en Staniastate te sjen binne.

Wijtze de Haan - Portret van Aaltje van der Meulen - S1949-208 - Fries Museum.jpg|Portret fan Aaltje van der Meulen
Wijtze de Haan - Jonge vrouw schenkt drank in glazen voor twee jagers - S1989-028 - Fries Museum.jpg|Jonge frou skinkt drank yn glêzen foar twa jagers 
Wijtze de Haan - St. Nicolaasfeest met moeder, dochtertje en zoontje - S01563 - Fries Museum.jpg|Sint Nikolaasfeest mei mem, dochterke en soantsje
Wijtze de Haan - Portret van Frederik de Haan - S1949-207 - Fries Museum.jpg|Portret fan Frederik de Haan


## Keppeling om utens
* RKD-profyl
Hedeby

**Hedeby** (Aldnoarsk: *Heiðabýr*, of **Haithabu** is ôflaat fan *heiðr* = heide, en *býr* = tún, fjild, ofwol "heidefjild") wie in wichtige delsetting yn Denemark yn de iere Midsiuwen. It hannelsplak lei hast besuden it hjoeddeiske Jutlân. Hedeby ûntststie oan in ynham fan de Schlei oan de Eastsee. 

Yn de perioade dat de Wytsingen op it hichtepunt fan harren macht stienen wie Hedeby it grutste plak yn Denemark. It wie te ferlykjen mei Dorestêd. Haithabu wie in útfalsbasis fan de Noarmannen en lei op in krúspunt fan wegen. It Frankyske Ryk rikte oan Haithabu ta. Fryske skippen sleepte men fan Haithabu nei de Eastsee. It plak dêr't de stêd ea lei leit no yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein (Sleeswyk).

## Keppelings om utens
* Webside fan it Haithabu Viking Museum
* Flickr foto galery: Witsing huzen en museum
Godfryd fan Denemark

**Godfryd** of **Gudfred** (ek wol Godfred, Göttrick, Gøtrik en Gudrød) wie in Deensk- of Wytsingkening en regearre fan 804 - 810. Hy wie de jongste soan fan kening Siegfred. 
Der wurdt wol tocht dat Godfryd syn âldere broer Halfdan greve waard fan inkele rike hannelsstêden besuden de rivier de Eider yn it hjoeddeiske Dútslân. Omdat Halvdan gjin belesting betelje woe oan Godfryd, rjochte hy him ta keizer Karel de Grutte yn 807. Godfryd mobilisearre in leger en fersterke Danevirke, in definsjeliny yn it suden fan Jutlân. Yn 808 besette hy ien fan de neamde hannelsstêden (Reric), makke it mei de grûn gelyk, fermoarde Drożko fan de Obotriten en liet de hannelslju har fêstigje yn Sliestorp (ek wol: Hedeby), in nije stêd yn de definsjeliny op Danevirke. 

Yn 810 liet Godfryd in seeleger de Fryske kust plonderje, en makke plannen foar in oanfal op Aken. Yn deselde simmer waard hy fermoarde troch syn húskarls, de liifwachten fan Skandinavyske keningen. Neffens Notker fan Sint-Gallen wie de liifwacht in soan fan de kening.

Nei de dea fan Godfryd wie Hemming kening oant syn dea yn 812. Dêrnei ûntstie in lange troanstriid tusken de soannen fan Godfryd en harren neven de soannen fan Halvdan, yn it bysûnder mei Harald Klak Halfdansson.
Franschhoek

**Franschhoek** is in doarp dat sûnt 2000 yn de gemeente Stellenbosch leit. De gemeente leit yn de Súd-Afrikaanske provinsje West-Kaap. It doarp leit op likernôch 75 kilometer fan Kaapstêd, der wenje likernôch 18.000 minsken. It is ien fan de âldste delsettings fan Súd-Afrika.

## Skiednis
It doarp stie earder bekend as de *Olifantshoek* (Oaljefantshoeke), om it grutte tal oaljefanten dy’t hjir yn de delte wienen. Yn 1688 kamen hjir de earste 176 Hugenoaten wenjen, se wienen nei it wer ynlûken fan it Edikt fan Nantes earst fan it katolike Frankryk nei Nederlân flechte. Yn Nederlân wie godstsjinstfrijheid en sadwaande kamen se yn tsjinst by de Feriene Eastyndyske Kompanjy en farden se nei de Kaapkoloanje. De Hugenoaten waarden troch it FEK-belied oer de heule Kaapkoloanje ferspraat, mar by de Oaljefantshoeke ûntstie dochs in konsintraasjegebiet.

Al gau feroare de namme fan it gebiet nei *Fransche Quartier* en *Fransche Hoek*. Yn de 18e iuw waard Franschen Hoek de amtlike namme foar it doarp. De Frânsen neamden harren nije pleatsen nei de lokaasje dêr’t se wei kamen. Nammen as La Motte, La Cotte, Cabrière, Provence, Chamonix, Bien Donné, Champagne, Dieu Donné en La Dauphiné wienen inkele nammen. De measte fan dizze pleatsen besteane hjoed de dei noch, ûnder deselde namme. Dizze pleatsen binne no faak útgroeid ta wynmakkerijen. Sa is Bien Donné tsjintwurdich in wichtich lânbou ûndersykstasjon.

By Franschhoek stiet it Hugenoaten Monumint, dat op 17 april 1948 ûntbleate waard. It museum dat dêr ek stiet ferhellet de skiednis fan de Frânske kolonisten.

De Kaapsk-Hollânske arsjitektuer is der noch hieltyd yn it doarp. It wurdt tsjintwurdich bewarre en der binne grinzen steld oan útbou, renovaasje en nijbou yn it doarp om it âlde oarspronklike foarkommen fan de delsetting te behâlden.

## Hjoed de dei
Lange tiid hat Franschhoek in lyts doarp west, mar sûnt it begjin fan de jierren ’90 yn de foarige iuw begûn it doarp te groeien, de hûzeprizen yn it gebiet binne bot omheech gien. It klimaat en de lokaasje tichtby Kaapstêd hawwe fan Franschhoek ien fan de meast populêre wengebieten makke. De bou fan in Ingelske priveeskoalle yn it doarp hat der foar soarge dat der in soad minsken har' yn it doarp nei wenjen setten.

Franschhoek beskikt oer inkele fan de bêste restaurants fan Súd-Afrika. Dit, tegearre mei de wynkultuer, de net-skansearre natoer en de arsjitektuer fan it doarp hawwe der ta laat dat Franschhoek ek wol de “iten en wyn haadstêd” fan Súd-Afrika neamd wurdt.

De foardielen fan Franschhoek hawwe fan it doarp in populêre toeristyske bestimming makke. Mei in grut ferskaat oan bêd en brochjes en lytse apparteminten dy’t te hier binne tsjin lege prizen. It doarp is tsjintwurdich in toeristyske attraksje dy’t tegearre mei Stellenbosch fan Kaapstêd ôf faak besocht wurdt mei ekskurzjes.

## Sjoch ek
* Nederdútsk Grifformearde Tsjerke (Franschhoek)
Stellenbosch (gemeente)

**Gemeente Stellenbosch** is in gemeente yn Súd-Afrika, it leit yn it distrikt Kaapske Wynlannen dat yn de provinsje West-Kaap leit. De gemeente leit eastlik fan Kaapstêd en omfiemet ûnder oare de stêd Stellenbosch en it doarp Franschhoek. De gemeente is likernôch 831 kante kilometer grut en hie yn 2007 in populaasje fan 200.524 minsken yn 36.413 húshâldens.

## Stêden en doarpen
*Franschhoek
*Nuweberg
*Pniel
*Kylemore
*Stellenbosch

## Demografy
By de folkstelling yn 2001 wennen der 117.705 minsken yn 28.745 húshâldens yn de gemeente. De rasjale ferdieling fan de gemeente wie Swart 20,55%, Kleure 57,36%, Yndiaansk/Azysk 0,20% en wyt 21,88%.

De taal yn it gebiet is oer it algemien it Afrikaansk, dat as memmetaal sprutsen wurdt troch 74,1% fan de minsken. It Ingelsk wurdt troch 6,9% fan de minsken sprutsen, it Xhosa troch 17,2%, it part dat oerbliuwt bestiet benammen út oare lokale talen.

## Polityk

*Boargemaster: Elizabeth Maree - Democratic Alliance/Demokratiese Alliansie
*Loko-boargemaster: Khulile Shubani - United Democratic Movement
*Boargemasterskomitee: DA, ACDP, KCA, UDM
*Gemeenteriedfoarsitter: Andricus van der Westhuizen - Democratic Alliance/Demokratiese Alliansie

## Stêdebân
*  Paju - Súd-Korea

## Keppeling om utens
*Hiemside fan de gemeente Stellenbosch
Stellenbosch

* Stellenbosch (stêd), in stêd un Súd-Afrika
* Stellenbosch (gemeente), in gemeente yn Súd-Afrika
* Stellenbosch (telefyzjesearje), Nederlânsk dramasearje
* Stellenbosch (boek), boek nei it skript fan de telefyzjesearje Stellenbosch
* Stellenbosch (wyn), Súd-Afrikaanske wynstreek
* Universiteit Stellenbosch, de universiteit in de stêd Stellenbosch
Adriaan van der Stel

**Adriaan van der Stel**, of **Adriaen van der Stel** (Doardt, jannewaris 1605 – Seylon, 25 maaie 1646) wie foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy de gûverneur fan Mauritsius fan 1639 oant 1645. Van der Stel waard as gûverneur op Mauritsius deropfolge troch Jacob van der Meersch.

Van der Stel kaam as nije gûverneur op 8 novimber 1639 mei de Kappel oan yn Vieux Grand Port. Yn syn earste jier as gûverneur hat Van der Stel Fort Frederik Hendrik op Mauritsius ferbouwe litten en bewapene mei 14 kanonnen. Hy wreide it garnizoen út mei 80 man. Yn 1642 liet Van der Stel de earste slaven fan Madagaskar komme om te besykjen de arbeidsproblemen op it eilân op te lossen. Van der Stel hat op Mauritsius ûnder oare besike de lânbou te ûntwikkelje.

De soan fan Adriaan van der Stel wie Simon van der Stel, dy’t letter kommandeur en gûverneur fan de Kaapkoloanje op Kaap de Goeie Hope wurde soe. In pakesizzer fan Adriaan wie Willem Adriaan van der Stel.
Hearen XVII

De **Hearen XVII**, ek wol **Hearen Santjin**, wie de namme foar it sintrale bestjoer fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy. De Hearen Santjin wie in wikseljend kolleezje, dat troch de bewâldfierders út harren midden keazen waard.

De FEK skaaimerke him troch in haadkantoar dat spriede wie oer seis regio-keamers, dy’t elts harren eigen bewâldfierders hienen. It kolleezje fan de Hearen Santjin waard keazen of beneamd fan de haaddielnimmers fan de ôfsûnderlike keamers út. Yn de keamers fan Amsterdam en Seelân wie hja haaddielnimmer at hja minimaal seistûzen gûne ynlein hie, foar de oare keamers wie de limyt trijetûzen gûne.

Fan de santjin leden fan de Hearen XVII moasten der 8 út Amsterdam wêze, 4 út Seelân, 1 út Delft, 1 út Rotterdam, 1 út Hoarn en 1 út Inkhuzen. De ferdieling wie basearre op it kapitaal dat troch de ferskate keamers ynbrocht wie by de oprjochting fan de FEK. It 17e lid waard om beurten opbrocht troch Seelân of ien fan de oare lytsere keamers. Sadwaande waard der foar soarge dat Amsterdam nea de absolute mearderheid krije koe.

De gearkomsten fan de Hearen XVII waarden earst twa kear yn it jier en letter trije kear yn it jier hâlden. Dizze gearkomsten hienen seis jier efterelkoar yn Amsterdam plak en dan twa jier yn Middelburch.

## Sjoch ek
* Hearen XIX
Simon Maris

**Simon Willem Maris** (Den Haach, 21 maaie 1873 – Amsterdam, 22 jannewaris 1935) wie in Nederlânsk keunstskilder.

Maris wie soan en learling fan de skilder Willem Maris. Hy wenne en wurke efterinoar yn De Haach, Weesp, Antwerpen (nei 1895), Brussel, Amsterdam en Parys (nei 1902). Hy studearre 2,5 jier oan de Keninklike Akademy fan Byldzjende Keunsten yn De Haach; 2 jier oan de akademy foar Byldzjende Keunsten yn Antwerpen; makke in stúdzjereis fan in jier nei Parys en ien nei Itaalje. Hy skildere, tekene en etste figueren (benammen froulju) en portretten en joech les oan N.F.H. Cevat, M.R. Jacobson, E. van Mastricht. Wurk fan him is oanwêzich yn it Ryksmuseum yn Amsterdam, it gemeentemuseum yn Arnhim, it Drintsk Museum yn Assen en de Universiteitsmuseum yn Grins. Hy wie befreone mei Piet Mondriaan fan 1900 ôf.

## Galery

Ofbyld:Simon Maris, een vrouw.jpg| *In frou*
Ofbyld:Simon Maris Twee meisjes in de duinen.jpg|*Twa famkes yn de dunen* (1916)
Ofbyld:Simon Maris, een meisje,.jpg| *In famke*
Simon Maris, moeder en kind.jpg|Mem en bern
Simon Maris, Lezend meisje.jpg|Lêzend famke
Lezend meisje, Simon Maris.jpg|Lêzend famke


## Keppeling om utens
*Universiteitsmuseum
Willem Maris

**Willem Maris** (Den Haach, 18 febrewaris 1844 – dêre, 10 oktober 1910) wie in Nederlânske keunstskilder.

## Oplieding
Maris waard berne as soan fan Mattheus Maris en Hendrika Bloemert. Hy krige syn earste tekenles fan syn âldere bruorren Jacob en Matthijs. Letter gie er nei de jûnskoalle fan de Haachske Akademy en krige er goerie fan de bisteskilder Pieter Stortenbeker. 

## Karriêre

Maris waard in betûft dieretekener. Yn Oosterbeek, it Nederlânske Barbizon en yn Wolfheze ûntwikkelde er syn lânskipsskilderjen. Yn 1855 krige er kunde oan Anton Mauve. Earst yn 1863 hie er syn earste eksposysje yn Den Haach. Mei Bernard Blommers reizge er yn 1865 troch de Rynsteaten; ek yn Noarwegen hat er west.

Fan 1869 ôf bleau er yn Den Haach wenjen en dêr is er mei 65 jier stoarn. Hy waard begroeven op begraafplak *Oud Eik en Duinen*.

Maris syn lânskippen, opfleure mei bisten, dogge faak tinken oan it wurk fan de Frânske Camille Corot. Hoewol't er as jongste fan de bruorren Maris yn de tiid feitlik it fierst fan sawol it realisme as ympresjonisme ôf stie, is er dochs faaks de meast realistyske skilder fan dy trije west. Oaren miene no krekt wer dat de meast ympresjonistyske is, mei syn wurden as tsjûge: 'ik skilderje gjin kij mar ljocht'. Soan Simon skildere ek en skreau in boek oer it skilderslaach Maris. Willem Maris wie net allinnich bekend as skilder, mar ek as tekener, etser en akwarellist. Hy wie mei-oprjochter fan de *Hollandsche Teekenmaatschappij*.
George Hendrik Breitner wie ien fan syn learlingen.

## Keppelings om utens
* Artcyclopedia mei in protte ferwizings
* [Ryksburo foar keunsthistoaryske dokumintaasje](http://www.rkd.nl/rkddb/(k5bkv4vhj3z4anqoaxku0yjp)/detail.aspx)
Matthijs Maris

**Matthijs Maris** (Den Haach, 17 augustus 1839 – Londen, 22 augustus 1917) wie in Nederlânsk keunstskilder.

## Keppelings om utens
* Artcyclopedia mei in protte ferwizings
* Institút foar Nederlânske Skiednis
Diadumenianus

**Markus Opellius Antoninus Diadumenianus** (14 septimber 208 - simmer 218) wie tige koart (23 dagen) Keizer fan Rome: 16 maaie - 8 juny 218. 

## Libben
Diadumenianus wie amper 8 jier âld doe't hy yn april 217 ta Caesar (ûnderkeizer of kroanprîns) beneamd waard en tsjinne ûnder syn heit Makrinus. Letter, op 16 maaie 218 waard hy ferheft ta *[[Augustus (titel)|augustus]]* (mei-keizer) mei syn heit wêrby't in flinke bonus oan de praetoriaanske garde jûn waard. 

Yn 218 beselskippe Diadumenianus syn heit op fjildtocht yn it easten tsjin de Parten. Dizze fjildtocht ferrûn tige min en de Romeinen moasten in ûnfoardielige frede slute. Dat sette kwea bloed en in part fan it leger kaam yn opstân en beneamde Elagabalus as tsjinkeizer. Op 8 juny waarden de troepen fan Makrinus by Antiochje yn Syrje ferslein. Makrinus hat noch besocht syn 10-jierrige soantsje yn feiligens te bringen foardat er nei it noarden flechte, mar Diadumenianus waard finzen nomd en letter yn juny deadien. Syn holle waard oan Elagabalus, de nije keizer, as trofee oanbean.

## Keppeling om utens
*, artikel Makrinus en Diadumenianius (217-218 A.D.), yn ''DIR'' (1997).
Christoffel Bisschop

**Christoffel Bisschop** (Ljouwert, 24 april 1828 - Skeveningen, 5 oktober 1904) wie in Nederlânsk keunstskilder.

Hy wurke yn Ljouwert by H. Schaaf. Hy ferhuze mei 18 jier nei Delft en wurke dêr by skilder W. H. Schmidt. Dêrnei bedarre er yn De Haach by Huib van Hove mei wa't er ek yn Parys wurke. Yn 1869 boaske er syn ingelske kollega en learlinge Catherine Seaton Forman Swift (Kate Bisschop-Swift, Londen, 1834 - 1928). Sy hiene in filla yn De Haach, 'Villa Frisia' en beide hearden ta de *Hollansche Teeken-Maatschappij*.

Bisschop wie ek in grut samler. Neffens syn winsk is syn samling 17e iuwske Hollânske folkskeunst yn 1908 oant 1915 oerbrocht nei it Frysk Museum. Der waarden in stikmannich stylkeamers fan ynrjochte, dy't oant de nijbou te sjen wiene.

Hy makke meast portretten, sjenrefoarstellings en skildere âld Hylpener ynterieurs.

Under oare it Steedlik Museum yn Amsterdam en it Haachsk Gemeentemuseum hawwe syn wurk.

## Galery

Het zonnige hoekje door Christoffel Bisschop (1828-1904).jpg|*It sinneskyn hoekje*, tafreel út Hylpen
WLANL - 23dingenvoormusea - Vrouw in rode jurk.jpg|*Frou yn reade jurk*
Christoffel Bisschop (1828-1904) - De Hindelooper schildersjongen.jpg|*De Hylper skildersjonge*
File:Dutch Painting in the 19th Century - Bisschop - Winter in Friesland.png|*Winter yn Fryslân*
File:Barents and Van Heemskerk - Schilderij van Christoffel Bisschop - 1863.jpg|Willem Barents en Jacob van Heemskerk


## Literatuer
* Liefde-Brakel, Tiny de, *Schilderen en wonen op Scheveningen in de Belle Époque*, Skeveningen, 2008
* Boeles, P.C.J.A., *Gids door de kunstverzameling Bisschop in het Friesch Museum te Leeuwarden*, Ljouwert, 1915

## Keppeling om utens
*Wurk fan Bisschop yn it Ryksmuseum
Geta

**Publius Septimius Geta** (Milaan, 7 maart 189 – Rome, 26 desimber 211) wie Romeinsk mei-keizer tagelyk mei syn heit Septimius Severus, fan 209 oant syn dea op 4 febrewaris 211, en dêrnei mei syn broer Karakalla oant hy ein desimber 211, troch deselde broer fermoarde waard. 

## Skiednis
Geta wie de jongste soan fan Septimius Severus by syn twadde frou Julia Domna. Hy waard berne yn Rome, yn de tiid dat syn heit gûverneur wie yn tsjinst fan keizer Kommodus.

Geta kaam wat wichtigens oanbelanget altyd op it twadde plak, nei syn broer Lusius, better bekend as Karakalla. Miskien dat harren relaasje hjirtroch fan it begjin oan ôf moedsum wie. Konflikten tusken beide broers moasten altyd troch bemiddeling fan harren mem bylein wurde.

Doe't Septimius Severus begjin 211 yn Brittanje ferstoar, waarden Karakalla en Geta tegearre as keizer beneamd en kearden werom nei Rome.

De twa bruorren bleauwen it min meiïnoar finen en al sûnt it stuit dat beiden tegearre de troan bestige, hâlden sy ôfstân. Hja hienen sels it plan opfette it keizerryk yn twa parten op te dielen. Geta soe oer it easten hearske, en Karakalla oer it westen. Harren mem Julia Domna foarkaam dizze twadieling fan it Romeinske Ryk. 

Geta, dy't wist dat syn broer him fermoarde litte soe as er de kâns krige, socht safolle mooglike meistanners en syn populariteit waakste. Foar Karakalla wie dat faaks de reden om him snel likwideare te kinnen en plânde dat foar 17 desimber 211. Dat komplot lekte lykwols út en Geta fergrutte syn waaksumens. Harren mem aksepteare dêrop it foarstel fan Karakalla om in privégesprek tusken har en de twa bruorren te regeljen sadat de skellen bylein wurde koenen. It die bliken dat de ôfspraak wol in falstrik wie en de 22-jierrige Geta waard troch binnenstormende soldaten yn it bywêzen fan syn mem op befel fan Karakalla fermoarde. 

Karakalla kocht dêrop de Praetoriaanske garde om en alle om-ende-by 20.000 meistanners fan Geta waarden opspoard en fermoarde, nettsjinsteande harren status: fan soldaat oant senator.

## Oar
De datum fan de moard op Geta is omstriden. Tradisjoneel wurdt dizze pleatst yn febrewaris 212, mar tsjintwurdich wurdt oan de hân fan sterke oanwizings algemien oannomd dat de moord ein desimber 211 wie. 

De grêftombe fan Geta stiet flak bûten de poarten fan Rome oan de Via Appia.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Geta (211 A.D.), n ''DIR'' (1997).
Tafelbaai

De **Tafelbaai** is in natuerlike ynham fan de Atlantyske Oseaan by Kaapstêd by it noardlike puntsje fan it Kaapske skiereilân. De namme komt fan de Tafelberch en de flakke boppekant dêrfan.

Bartolomeus Dias wie yn 1486 de earste Jeropeaan dy’t de regio ferkende. Nettsjinsteande dat de baai al iuwen bekend is as in feilige haven foar skippen, is de baai bleatsteld oan de wyn fan it noardwesten oant it súdeasten. In soad sylboaten dy’t beskerming sochten tsjin it waar yn de 17e en 18e iuw dreaunen fan lân.

Yn 1652 kaam Jan van Riebeeck yn opdracht fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy nei it gebiet om der in ferfarskingsstasjon foar de Nederlânske skippen dy't tusken Nederlâns-Ynje en Nederlân farden te bouwen. De kar foar dizze lokaasje waard makke omdat natuerlike havens oan dizze kustline der hast net binne en de oare alternativen, Simons Baai en Saldanha Baai, hast gjin farsk wetter hienen. Uteinlik waard in haven boud yn de Tafelbaai troch in proses fan lânwinning en it beskermjen fan de boaten troch weachbrekkers. It âldere part fan it bouwurk wurdt wol de Viktoria Werf neamd. It nijere part is de Duncan Werf.

Robbeneilân, it eilân dêr’t Nelson Mandela jierrenlang fêstsitten hat leit ek yn de baai.


Ofbyld:Pieter van der Aa Cape of Good Hope.jpg|*Sylboaten mei op de eftergrûn de Tafelberch*
Ofbyld:Cape Town & Table Bay 1882.jpg|*Kaart fan de Tafelbaai en Kaapstêd yn 1882*
Fort Duijnhoop

**Fort Duijnhoop** wie de earste Nederlânske delsetting op Kaap de Goeie Hope. It fort wie fjouwerkant en stie oan de Tafelbaai yn it hjoeddeiske Súd-Afrika. De Feriene Eastyndyske Kompanjy woe in ferfarskingsstasjon op it plak ha, it moast de Nederlânske skippen dy’t tusken Nederlân en Nederlânsk-Ynje farden fan farsk iten en drinken foarsjen. It fort wie makke fan klaai en hout en moast it ferfarskingsstasjon beskermje. Uteinlik soe de delsetting útgroeie ta de Kaapkoloanje.

Yn 1664, neidat it fort hast ynstoarten wie troch rein yn 1663 en de kans op oarloch tusken it Britske Ryk en Nederlân, waard it fort ferfong troch Kastiel de Goeie Hope.

It fort stie op it plak dêr’t no de Grand Parade is, it sintrale plein fan Kaapstêd, de lokaasje hat tsjinoer it gemeentehûs fan Kaapstêd stien. Parten fan it fort binne yn 2009 bleatlein by de ferbou fan de Grand Parade.

## Literatuer
* Emms, M.  "Fortifications of the Cape of Good Hope" yn *Lantern* (juny 1976).
* Ras, A.C. (1959).  *Die Kasteel en Ander Vroëe Kaapse Vestingwerke*.
* Seeman, U.A. (1997).  *Fortifications of the Cape Peninsula 1647-1829*, Publisearre troch Castle Military Museum, Kaapstêd 

## Keppeling om utens
*Kaart fan Fort Duijnhoop
Anne Hallema

**Anne Hallema** (Tsjom, 8 septimber 1893 - Breda, 23 febrewaris 1973) wie in autodidaktysk histoarikus.

Nei syn koarte ûnderwizersloopbaan kaam Hallema yn 1920 by it Ryks Tucht- en Opfiedingswezen en wenne letter yn Breda. Hy die in soad argyfûndersyk oer it finzeniswezen, sosjale skiednis ensfh. Hy skreaun in tritichtal gruttere wurken en in grut tal artikels.

Yn 1934 waard er keazen as lid fan de Nederlânske Maatskippij fan de Letterkunde. Fierdere erkenning foar syn wurk die bliken út de Keninklike ûnderskieding dy't him yn 1964 takend waard.

## Bibliografy (foar Fryslân fan belang)
* *Koart oersjoch Fryske skiednis* (1918)
* *Geschiedenis Nederlandsch hervormde kerk te Franeker*
* *Geschiedeins Klaarkampster weeshuis Franeker* (1929)
* *Humor en satire in de Friesche namenkunde...* (Naarden, 1946)
* *Franeker door de eeuwen heen* (1953)
* *Vier eeuwen weeshuisgeschiedenis in Bolsward* (1953)
42 f.Kr.

## Foarfallen
* 3 en 23 oktober - Yn 'e twafâldige Slach by Filippy, yn Masedoanje, wurde yn it ramt fan 'e Romeinske Boargeroarloch fan de Befrijers de troepen fan Markus Junius Brutus en Gajus Kassius Longinus, de moardners fan Julius Caesar, beslissend ferslein troch it leger fan it Twadde Triumviraat, ûnder lieding fan Markus Antonius en Oktavianus.
* *datum ûnbekend* - De Romeinske dichter Fergilius foltôget syn *[[Eclogae]]* ("Hoedersdichten").

## Berne
* 16 novimber - keizer Tibearius fan it Romeinske Ryk († 37)

## Ferstoarn
27 f.Kr.

## Foarfallen
* Yn Rome wurdt de praetoriaanske garde oprjochte troch Augustus Oktavianus.

## Berne

## Ferstoarn
De Halen

**De Halen** is in sawat twa meter hege sânrêch súd fan de doarpen Driezum-Ikkerwâld. Oer de Halen rûnen iuwenâlde sânpaden, de Halepaden. Op de halen wenne eartiids it earmere diel fan de befolking.

De namme betsjut eat as *toare, drûge grûn*. In ynwenner wennet Op 'e Hale waard der sein. It oarspronklik karakter fan de Halen is ferlern gien troch bebouwing en ruilferkaveling. 

## Sjoch ek
* Dokkumer Wâlden
Bernard Blommers

**Bernardus Johannes (Bernard) Blommers** (Den Haach, 30 jannewaris 1845 – dêre, 12 desimber 1914) wie in Nederlânske keunstskilder. Hy wie ien fan de jongere skilders út de Haachske Skoalle.

## Biografy
Bernard Blommers wie in learling fan Christoffel Bisschop. Oan de Haachske Akademy krige er ek ûnderrjocht fan Jacob Maris en foaral fan Jozef Israëls. 

Hy wurke meast yn de omkriten fan Skeveningen en Katwyk en yn Noard-Brabân.

Hy skildere ek in part fan it Panorama Mesdag fan Hendrik Willem Mesdag.

## Styl
Blommers wie fral figuerskilder, hy skildere it fiskers- en strânlibben, it hat wol wat fan it wurk fan Isaac Israëls.
Dora Beets

**Dorothea (Dora) Petronella Beets** (Haarlim, 13 april 1812 - Haarlim, 16 april 1864) wie in Nederlânske skriuwster. Sy wie de suster fan Nicolaas Beets, dy't har 'Serena' neamde yn syn wurk. Se troude mei útjouwer Pieter François Bohn en naam de namme Dorothea Petronella Bohn-Beets oan. Sy krigen in protte bern, dêr't mar in pear fan it libben hâlde koene.

Har boek *Onze buurt* ferskynde yn 1861 anonym. Earst by de twadde printinge yn 1870 waard yn de ynlieding oan 't ljocht brocht wa't de skriuwster wie. It boek jout in sprekkende gelikenis fan de 19e-iuwske stannemaatskippij, mar is wat ûnhandich skreaun 

## Keppelings om utens
*Inghist.nl: Dorothea Petronella Beets (yn it Digitaal Frouljuleksikon)
*Dora Beets yn de DBNL
Ricotta

**Ricotta** is in sniewite sêfte en frisse Italjaanske tsiis fan kowe- of skiepmolke mei in mylde, swiete smaak en in leech sâlt- en fetgehalte. 

Ricotta betsjut ‘opnij sean’. De namme ferwiist nei de wize fan meitsjen: it wurdt makke fan de waai dy't oerbliuwt nei't it skieden is fan de brokken.

Dat, útsoarte is ricotta gjin tsiis, mar in byprodukt dêrfan. De waai wie lang in probleem om't men net wist wat men der fierders mei moast. Doe waard ûntdutsen dat troch it hjit meitsjen de kaseïnedieltsjes klûnteren en sa nije brokken foarmen. Troch dy brokken útlekje te litten, krijt men ricotta. Ricotta wurdt ferkocht as in farske, wite tsiis mei een kerrelige tekstuer, meast yn plestik potsjes. 

Ricotta wurdt yn Itaalje ek in protte yn pasta's brûkt.
Hagedoarnen

De **hagedoarnen** (*Crataegus*) binne in skaai fan strûken út famylje fan 'e roazen (*Rosaceae*) en it skift fan 'e roaseftigen (*Rosales*), dy't fan natuere yn Europa, Noard-Amearika, Aazje en Noard-Afrika foarkomme. Guon soarten komme ek as beam foar. 

## Beskriuwing
De hagedoarn waard troch de toarnen op de tûken in soad brûkt yn hagen. Alde hagen trochsniene hiel Ingelân, parten fan Skandinaavje en Frankryk en bepaalden foar in grut part de lânskipsfoarm. It hout is hurd en fyn fan struktuer en tsjinne wol foar houtfykwurk.

Fan it skaai hagedoarnen, ek * hagedoarn*, *hagebeam*, *hagebeibeam*, *hagedoarnen beamke*, *hagetoarn* of *smoarbeibeam* neamd, komme yn de Benelúks twa soarten lânseigen foar. Dat binne de Ienstilige hagedoarn (*Crataegus monogyna* syn. *C. oxycantha*) en de Twastilige hagedoarn (*Crataegus laevigata*). Der komt lykwols ek in soartshybride fan de Ienstilige en Twastilige hagedoarn, *Crataegus* ×*macrocarpa*, yn it wyld foar.

It geslacht omfiemet hûnderten soarten, wêrfan trije yn Nederlân foarkomme, sawol yn it wyld as oanplante as sierbeam. Dêrneist wurdt de hybride *Crataegus* ×*lavallei* / *C. lavallei* en de út Sina kommende *Crataegus persimilis* as sierbeam yn Nederlân oanplante.

## Eigenskippen
De ienstilige hagedoarn kin in beam fan wol 10 meter heech wurde, wylst de twastilige hagedoarn in strûk is dy't oant 4,5 meter heech wurdt. Se bloeie yn maaie/juny mei sterk rûkende blommen. Op de tûken sitte toarnen. Dêrom de nammen *Hagedoarnwinter* en *Swartehagekjeld* foar de kâlde perioade op likernôch 11-14 maaie. 

As sierbeam wurdt fan de twastilige hagedoarn it ras 'Paul's Scarlet' oanplante. Dizze hat folde, rôzereade blommen en foarmet gjin fruchten. Troch de folde blommen is dizze hagedoarn minder gefoelich foar baktearjefjoer (*Erwinia amylovora*). De beam wurdt oant 6 meter heech. De beam wurdt troch okulearjen fermeardere op de ûnderstamme fan de oare soarten.

## Medisinaal
Hagedoarn wurdt al sûnt de 16e iuw brûkt om de bloedsomrin te stimulearjen. Dizze wurking komt ûnder mear troch de ynhâldsstof rutine: dy stof is wittenskiplik bekend om syn fermogen om blauwe plakken foar te kommen.
Boppedat helpt hagedoarntee om de golesterol te ferleegjen. [boarne nedich]

## Ekologyske wearde
De hagedoarn is troch syn toarnen aardich goed beskerme tsjin de fraat fan grutte weiders en foarmet sa in skûlplak foar in protte organismen. Wat der oerbleaun is fan de tûzenen kilometers, somtiden iuwenâlde, hagen wurdt tsjintwurdich faak om syn ekologyske- en kultuerhistoaryske wearde beskerme (Ingelân). It is in plant dy't benammen foarkomt oan boskrânen en yn klaaibermen. 

## Fermeardering
De plant fermeardert him troch sied en troch stekken.

## Galery

Ofbyld:Meidoornbloesem.jpg|*Blossem fan ienstilige hagedoarn*
Ofbyld:(MHNT) Crataegus monogyna - flowers and buds.jpg|*Blossem fan ienstilige hagedoarn*
Ofbyld:Meidoorn_vruchten.jpg|*Fruchten fan ienstilige hagedoarn*
Ofbyld:Eenstijlige meidoorn (Crataegus monogyna branch).jpg|*Tûketoarnen by ienstilige hagedoarn*


## Keppeling om utens
* Hagedoarn-foto's op Herbs Topic.
Erik Satie

**Erik Alfred Leslie Satie** (Honfleur, 17 maaie 1866 – Parys, 1 july 1925) wie in Frânsk komponist en pianist. Hy libbe as in bohemien, hearde ta de Paryske avant-garde. Hy wie maatskiplik in bûtensteander en waard sjoen as in koartswilige aparten-ien en provokateur. Syn oeuvre, dat foaral út piano- en toanielwurk bestiet, rekke nei syn dea fergetten. Dochs hie er by syn libben al ynfloed op oare komponisten, sa as Claude Debussy, Maurice Ravel, Darius Milhaud en Francis Poulenc, en letter ek op John Cage. De Amerikaan Cage wie de man dy't yn de jierren 40 wiisd hat op de moderniteit fan Satie en dêrmei joech er de oanset ta nij omtinken foar Satie en syn wurk, mar yn de jierren 70 fan de 20e iuw waard de muzyk fan earst Satie populêr.

Satie wie de foarrinner fan lettere muzykstreamings sa as it minimalisme, *[[repetitive music]],* en it 'Teater fan it absurde'.

Satie hat yn Nederlân benammen bekendheid krigen troch de komponist, musikus en dirigint Reinbert de Leeuw. Hy wie de yntepretator fan Saties pianomuzyk (" Ceuvres de jeunesse pour piano").   

## Wurk (kar-út)
### Orkest
* *Parade* (1917), Ballet.
* *Relâche* (1924), Ballet, dêryn: *Cinéma* (1924), Filmmuzyk.

### Keamermuzyk
* *Choses vues à Droite et à Gauche - sans lunettes* (1912) foar fioele en piano 

### Lieten
* *Je te veux* (1897), Valse chantée.
* *Tendrement* (1902), Valse chantée.
* *La diva de l’empire* (1904), liet.

### Piano foar 2 hannen

* 3 *Sarabandes* (1887).
* 3 *Gymnopédies* (1888).
* 6 *Gnossiennes* (1890).
* *Sonneries de la rose + crois* (1892). 
* *Pièces froides pour piano* (1893).
* *Descriptions Automatiques* (1913).
* *Heures Séculaires et Instantanées* (1914).
* *Les Trois Valses distinguées du Précieux dégouté* (1914).
* *Avant-dernières pensées* (1915).
* *Sonatine Bureaucratique* (1917).
* 5 *Nocturnes* (1919).

### Filmmuzyk
* Muzyk by de avant-gardyske film Entr'ace fan René Clair (1924) 

## Keppelings om utens
* Offisjele ynternetside
* Gymnopedies & Gnossiennes Partituren + audio & MIDI.
Sicco Ens

**Sicco Ens** (Oerterp, 14 july 1779 - Frjentsjer, 12 april 1842 wie in medikus.

Ens wie dokter yn Ljouwert en sjirurch; teffens heechlearaar ferlos- hiel- en genêskunde oan de Universiteit fan Frjentsjer fan 1809-1811 en fan 1815-1842.

Ens wie lid fan de *Departementale Commissie van Geneeskundig Onderzoek en Toeverzicht in Friesland* en korrespondearjend lid fan it *Genootschap tot bevordering der Koepok Inënting* yn Rotterdam.

## Keppeling om utens
* Biografy Ens op Biografysk portaal
Maurice Ravel

**Maurice (of Joseph-Maurice) Ravel** (Ciboure, 7 maart 1875 – Parys, 28 desimber 1937) wie in Fransk komponist, dy't oan syn memmekant fan Baskysk en oan heitekant fan Frânsk-Switsersk en Savoaisk komôf wie. Hy jildt as ien fan de wichtichste komponisten fan de 20e iuw en, mei syn âldere lânsman Claude Debussy, as de wichtichste ympresjonist yn de klassike muzyk, en as foarrinner/inisjator fan it ekspresjonisme yn de muzyk.

## Wurk (kar út)
* Jeux d'eau, piano, 1901
* Sonatine, piano, 1903
* Miroirs, piano, 1904
* Rhapsodie espagnole, orkest, 1907
* L'Heure espagnole, opera, 1907–1909
* Gaspard de la nuit, piano, 1908
* Pavane pour une infante défunte, piano 1899, orkest 1910
* Ma Mère l'Oye ("Moeder de Gans"), piano 1908–1910, ballet 1911
* Le tombeau de Couperin, piano 1914–1917, orkest 1919
* Valses nobles et sentimentales, piano 1911, orkest 1912
* Daphnis et Chloé, ballet, 1909-1912
* La Valse, goreografysk gedicht foar orkest, 1919-1920
* Boléro, ballet, 1928
* L'Enfant et les sortilèges, lyryske fantasy, 1919–1925
* Tzigane foar fioele en orkest, 1924
* Pianokonsert in D, foar de lofterhân, 1929–1930
* Pianokonsert yn G, 1929–1931
Roger Moore

**Roger George Moore** (Stockwell, Lambeth, Londen, 14 oktober 1927 -  Crans-Montana, Switserlân, 23 maaie 2017) wie in Ingelsk akteur, dy't foaral bekend waard troch syn rollen yn de rigen *[[Ivanhoe (1958)|Ivanhoe]]*, *The Saint* en *The Persuaders*. Fierder joech er stâl oan *[[James Bond]]* yn sân Bond-films tusken 1973 en 1985. Hy parodiëarre himsels yn in rol as James Bond-eftige dandy yn 'e aksjekomeedzje *[[The Cannonball Run]]* (1981).

## Boeken
Roger Moore hat twa boeken publisearre:
* Moore, Roger ([1974]), *Roger Moore als James Bond over Live and Let Die*. Bussum: CentriPress. 219 p. ISBN 90-305-0058-1. Oersetting fan: *Roger Moore as James Bond, Roger Moore's own account of filming Live and Let Die*.
* Moore, Roger, mei Gareth Owen (2008), *Voor altijd James Bond*. Amsterdam: Utjouwerij Forum. 351 s. ISBN 978-90-492-0011-4. Oersetting fan: *My word is my bond*.

## Keppelings om utens
* Official website - artikels oer Roger's wurk by UNICEF en oer syn fierdere karriêre.
* Sir Roger Moore - In fan side (sûnt 2002)
Kearkring

**Kearkringen** binne bysûndere parallellen op ierde. Der binne twa, de Kreeftskearkring, op likernôch 23° 26′ 22″ noarderbreedte en de oare, de Stienbokskearkring, op likernôch 23° 26′ 22″ suderbreedte. De breedte is lyk oan de hellingshoeke fan de ierdas tsjin de baan fan de ierde om de sinne. Tusken de kearkringen yn leit de evener. It gebiet tusken de kearkringen wurdt wol de tropen neamd.

Trochdat de ierdas in hoeke makket tsjin de baan om de sinne, berikt de sinne foar in waarnimmer net op eltse datum deselde maksimale hichte. Op of om 21 juny stiet de sinne leadrjocht boppe de Kreeftskearkring. Op it noardlik healrûn begjint dan de simmer, wylst op it súdlik healrûn dan de winter begjint. De sinne stiet op dat stuit yn it stjerrebyld Kreeft).

As op of om 21 desimber de sinne leadrjocht boppe de Stienbokskearkring stiet is de sitewaasje krekt oarsom. Op it noardlik healrûn begjint dan de winter, en op it súdlik healrûn begjint dan de simmer. De sinne stiet op dat stuit yn it stjerrebyld Stienbok.

Inkeld op of tusken de kearkringen kin de sinne middeis yn it senit (leadrjocht boppe hja) stean. Noardlik fan de kreeftskearkring stiet de sinne middeis altyd yn it suden. Súdlik fan de stienbokskearkring stiet dizze middeis altyd yn it noarden. Tusken de kearkringen yn kin de sinne sawol yn it noarden as it suden komme en stiet de sinne twa kear yn it jier yn it senit.

Oeral op de wrâld giet de sinne fan east nei west. Dit hat nammentlik neat te krijen mei de hellingshoeke fan de ierdas en de baan fan de ierde om de sinne, mar mei de draaiïng fan de ierde om har eigen as.
Underwynske Eilannen

De **Underwynske Eilannen** binne in groep eilannen yn de Karibyske See, foar de kust fan Súd-Amearika, it binne de eilannen fan de Lytse Antillen. Ta dizze groep wurde ek de Nederlânske eilannen Arûba, Bonêre en Kurasau rekkene, ek wol de ABC-eilannen. De namme ferwiist nei de lizzing fan de hearskjende noardeastlike passaatwinen.

## Oersjoch

## Betizing
Yn it Ingelske taalgebiet is de definysje fan de Underwynske Eilannen oars as yn in soad oare talen. Dêr wurdt de skieding fan de Boppewynske Eilannen net sa as it meast bart by Fenezuëla makke, mar tusken Dominika en Martinyk. Boppedat binne de nammen yn it Ingelsk oars, de eilannen fan Porto Riko oant en mei Dominika wurde de *Leeward Islands* neamd, dy dêrûnder de *Windward Islands*. Om de betizing noch grutter te meitsjen wurde de Nederlânske Boppewynske Eilannen, dy’t neffens de Ingelske yndieling by de Leeward Islands hearre, yn it lokale Ingelsk de Windward Islands neamd.

Yn de Stille Oseaan lizze boppedat de Underwynske Eilannen fan Frânsk-Polyneezje.

## Sjoch ek
*Boppewynske Eilannen
Fiskrivier (Namybje)

De **Fiskrivier** is in rivier yn Namybje. It is mei 650 kilometer de langste rivier fan it lân. De rivier begjint yn it easten fan it Naukluftberchtme. 

Net it heule jier troch stiet der wetter yn de rivier, hy is dan ek net altyd te befarren. Oan de ûnderrin fan de rivier is it Fiskrivier Ravyn, in kleau fan likernôch 160 kilometer lang dy’t begjint by it plakje Seeheim en einiget by Ai-Ais. It ravyn is op guon plakken mear as 500 meter djip. Dêrnei mûnet de rivier út yn de Oranjerivier, op likernôch 100 kilometer fan de Atlantyske Oseaan.