open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Levaillantspjocht

De **levaillantspjocht** of **Levaillants spjocht** (*Picus vaillantii*) is in fûgel út de famylje fan 'e spjochten (*Picidae*). De soarte is ferneamd nei de Frânske ûntdekkingsreizger, sammeler en ornitolooch François Levaillant.

## Taksonomy
Sawol de Levaillantspjocht as de Ibearyske griene spjocht waarden earder as ûndersoarte fan 'e Europeeske griene spjocht beskôge. De Lavaillantspjocht is monotypysk, itjinge betsjut dat der gjin ûndersoarten fan binne.

## Iten
De spjocht fangt ynsekten mei in flugge beweging fan 'e lange klibberige tonge.

## Nêst

It nêst bestiet út in holte yn 'e beam en dêr wurde 4 oant 8 glânzgjende wite aaien op houtsnypsels lein. 

## Fersprieding
De spjocht libbet yn Marokko, Algerije en Tuneezje yn it noardwesten fan Afrika. De Levaillantspjocht briedt yn 'e wâlden fan it Atlasberchtme oant in hichte fan likernôch 2000 m. 

## Beskriuwing
Mei in lingte fan 30 oant 33 sm en in spanwiidte fan 45 oant 51 sm is de Lavaillantspjocht in grutte spjocht. De fûgel liket in soad op de Europeeske griene spjocht en de Ibearyske griene spjocht, fral op de wyfkes dêrfan, mar der is gjin oerlaping fan it leefgebiet.   

De Levaillantspjocht is oan 'e boppekant donkergrien en fan ûnder gieleftich grien en hat in karmozyn kape op 'e kop. De swarte burd hat in bleke bopperâne. De romp is giel en de bûtenste einen fan 'e slachpennen binne swart en wyt streekt. De snaffel en de poaten binne laaigriis.  

Mantsjes en wyfkes binne wakker allyk, allinne hat it mantsje in karmozyn kape, wylst it wyfke dêr griis is. Lykas by de Ibearyske griene spjocht misse beide geslachten it swart op it gesicht en om it each, dat by de measte soarten fan 'e griene spjocht te sjen is.
Readbúkspjocht

De **readbúkspjocht** (*Melanerpes carolinus*) is in fûgel út de famylje fan 'e spjochten (*Picidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as *Picus carolinus* publiserre troch Carl Linnaeus. Hy basearre de namme op in beskriuwing dy't Mark Catesby fan 'e soarte joech.

## Beskriuwing
Folwoeksen fûgels binne tusken 22,85 en 26,7 sm lang en hawwe in spanwiidte fan 38 oant 46 sm. Se wege tusken de 56 en 91 gram. 

De fûgels binne op it gesicht en de búk ljochtgriis, wylst de rêch, fleugels en sturt in swart-wyt patroan ha. Folwoeksen mantsjens hawwe fan 'e snaffel nei de nekke in reade kape, wyfkes hawwe in reade flek op 'e nekke en in oarenien boppe de snaffel. Oan' t readeftige flek op 'e búk tanket de fûgel syn namme, mar dy is by ydentifikaasje yn it fjild dreech te sjen.    

## Iten
De spjocht brûkt syn snaffel as beitel of boar om it bast fan 'e beam te ûndersykjen en mei syn lange tonge krobben en oare ynsekten út naden wei te lûken. De fûgel spilet in grutte rol by de bestriding fan 'e yn 'e Feriene Steaten invasive *Agrilus planipennis*.  

## Nêst
De readbúkspjocht is foar it nêst ôfhinklik fan dea en droech hout. It mantsje siket in plak foar it nêst út en begjint mei it meitsjen fan in holte en it wyfke kart de lokaasje goed troch de holte te foltôgjen en it nêstgat yn te gean. De holte dy't de spjocht makket spilet in grutte rol foar oare bisten yn it bosk. Iekhoarns en flearmûzen brûke de holtes bygelyks as skûlplak.

De readbúkspjocht briedt ienris yn it jier en binne dan territoariaal. It pearke begjin mei it nêst yn april-maaie en besette it hiele jier troch dat territoarium en binne tige trou oan dat territoarium.  

Neffens stúdzje foarmet it omhakken fan deade beammen in probleem foar de fûgel. Rôfdieren binne lykwols it grutste probleem foar de readbúkspjocht. As de jongen 24 oant 26 dagen âld binne, kinne se útfleane. Jonge readbúkspjochten bliuwe dan noch likernôch 27 wiken yn it territoarium fan 'e âlders omfleanen.
    
## Fersprieding
De soarte komt yn 'e eastlike, sintrale en súdeastlike dielen fan 'e Feriene Steaten foar, en teffen syn it suden fan 'e Kanadeeske provinsje Ontario.

## Predaasje
Rôffûgels, slangen en hûskatten foarmje in bedriging foar de fûgel. De aaien en jonge fûgels binne in proai foar helmspjochten, ûlen, iikhoarns en slangen. Reâdbûkspjochten ferdigenje harren nêsten en jongen fûl en kinne rôfdieren, dy't yn 'e buert fan it nêst komme, streekrjocht oanfalle.
Jan de Rijk

**Jan de Rijk** (Inkhuzen, doopt 5 augustus 1661 - 1738?) wie in Nederlânske byldfiker.

## Libben en wurk
De Rijk troude yn 1682 mei Martha Griffet, widdo fan in byldfiker. Dêrtroch krige er in eigen atelier ta foldwaan. De Rijk fêstige him mei syn frou yn 1691 yn Grins. Dêr wiene se efterinoar *kook-vader en moeder* yn ien fan de Grinzer gasthuzen en fan 1694 oant 1701 *binnenhuisvader en -moeder* fan it saneamde Groene Weeshuis. 

De Ryk bleau yn Grinslân ek wurksum as houtfiker fan bylden. Tegearre mei de Grinzer skrynwurker en stedsboumaster Allert Meijer makke er, ein 17e iuw en iere 18e iuw, it tsjerkemeubilêr fan ferskate Grinzer tsjerken. Meijer ûntwurp en makke it meubilêr en De Rijk naam it houten byldsnijwurk foar syn rekken. Sy makken ûnder mear preekstuollen, heare- tsjerkfâd- en drostebanken en oargelkassen. De measte kassen fan de troch Arp Schnitger yn Grinslân boude oargels binne fan de hân fan Meijer; it houtfykwurk waard troch De Rijk makke. De Hamburchske oargelbouwer Schnitger wurke meastentiids op mei lokale keunstners. Meijer en De Rijk hiene de nedige kontakten mei de regearingselites yn Stêd en Ommelannen.  Ek foar de Menkemaboarch yn Uithuizen ûntwurp en makke it duo nei alle gedachten fiif skoarstienmantels mei houtfykwurk. 

Nei 't Meijer mear en mear yn beslach naam waard troch syn wurk as stedsboumaster fan Grinslân arbeide De Rijk ek mei oare skrynmakkers op, meastentiids gie Meijer wol troch mei it meitsjen fan de ûntwerpen.  De Rijk wurke ek bûten it gewest Grinslân, sa makke er it houtfykwurk foar de Liudgerkirche yn it East-Fryske Norden. 

Yn 1710 troude De Rijk op 'en nij mei de Grinzer widdo Maria Bartels.  De Ryk soe yn 1738 ferstoarn wêze, hoewol't dêr gjin folsleine dúdlikens oer bestiet. 

Wurk fan De Rijk is yn ferskate tsjerken yn Grinslân en Drinte te sjen. In troch him yn 1697 makke nachtmielstafel foar de tsjerke fan Súdlaren sit yn 'e kolleksje fan it Ryksmuseum Amsterdam. 

## Literatuer
*Veldman, Freerk J. *Allert Meijer en Jan de Rijk* (1981) útj. Stichting Oude Groninger Kerken, Grins
*Veldman, Freerk J. *Allert Meijer, schrijnwerker/stadsbouwmeester - Jan de Rijk, beeldhouwer: een tentoonstelling rond schoorsteenmantels en kerkmeubilair omstreeks 1700 in Stad en Lande* (1978) útj. Grinzer Museum, Grins (fannijs skreaun troch Lieke Veldman-Planten)
Spjirresopspjocht

De **spjirresopspjocht** (*Sphyrapicus thyroideus*) is in Noard-Amearikaanske fûgel út 'e famylje fan 'e spjochten (*Picidae*).

## Beskriuwing

Mei in grutte fan oant 21 oant 25 sm is de spjirresopspjocht in middelgrutte spjocht. De spjocht is dêrmei like grut as de yn Europa libjende Grutte eksterspjocht, mar in stik lichter. Syn gewicht leit tusken 44 en 64 gram. De geslachtsdimorfy fan 'e spjirresopspjocht is wat kleur oanbelanget yn 'e famylje fan 'e spjochten it meast útsprutsen. Eartiids waard fanwegen de grutte ferskillen tusken de geslachten tocht dat wyfkes en mantsjes aparte soarten wiene. Tusken it gewicht en de grutte besteane lykwols gjin opfallende ferskillen. By it wyfke is allinne de lingte fan 'e sturt koarter as by mantsjes.  

Folwoeksen mantsjes binne irisearjend swart op 'e kop, rêch, sydkanten en sturt. Se hawwe efter it each in wite streek en leger ûnder it each fanôf de snaffel noch in wite streek, in read kin en in felgiele búk. De fleugels binne swart mei grutte wite flekken. It wyfke sjocht der folslein oars út en hat in brún- oant gielbrúneftige kop mei fine donkerbrune of donkergrize streken op 'e rêch op in gielbrune eftergrûn. De ûnderkant is net folle oars as de boppekant. It boarst en de kiel binne swart, meast gielbrún yn 'e midden fan 'e kiel en yn guon gefallen somtiden wat readeftich. Under it boarst is it wyfke ljochtgiel.   

Der binne twa ûndersoarten:

* *Sphyrapicus thyroideus nataliae* (Malherbe, 1854) 
* *Sphyrapicus thyroideus thyroideus* (Cassin, 1852)

## Nêst
Alle jierren meitsje se in nije nêstholte en somtiden brûke se deselde beam wer. Der wurde 4 oant 6 aaien lein, dy't yn 12 oant 14 dagen útbret wurde. Nachts sit it mantsje op it nêst, oerdei wurdt it brieden om it healoere troch beide âlders ôfwiksele. De jongen bliuwe 31 oant 32 dagen yn it nêst, somtiden wat langer as de fiedsel- en waarsomstannichheden dêrta twinge. 

## Iten
De fûgels libje fan it sop fan 'e konifearen, mar yn 'e briedtiid binne ynsekten it belangrykste iten. Bûten de briedtiid ite de fûgels ek beien.   

## Leefgebiet

It leefgebiet fan 'e spjirresopspjocht bestiet út iepen konifearebosken op in hichte fan 850 oant 3.500 m, mei fral de ponderosadinnebeam, de douglasspjirre en de grutte spjirre. De berchsulverspjirre en de lariksbeam drage ek by foar in goed biotoop foar de fûgels. 

## Fersprieding
De spjirresopspjocht komt yn it west fan Noard-Amearika foar. Foar in diel binne it trekfûgels. De trekfûgels foarmje lytse groepen en kinne sa fier as it súdlike diel fan Sintraal-Meksiko trekke. Yn guon sintrale dielen fan it ferspriedingsgebiet binne it stânfûgels.

Troch ferlies oan biotoop yn guon dielen fan it ferspriedingsgebiet is it mooglik dat de fûgel yn oantal ôfnimt. De spjirresopspjocht komt ek foar yn 'e folwoeksen lariksbosken fan Britsk-Kolumbia yn Kanada, mar de boskap dêr hat laat ta in popelaasje fan minder as 500 eksimplaren en de fûgel wurdt dêr sûnt 2005 as bedrige registrearre.
Riuwen

**Riuwen** is in term dy ’t brûkt wurd by naaien. Riuwstekken wurde dan brûkt om flugge, tydlike naden oan te bringen, mei as doel om se letter wer fuort te heljen. Foar it riuwen wurdt in goed ôfstekkende kleur brûkt, meastal wyt. It spesjale riuwjern is – oars as by oare jernsoarten – mei opsetsin swak makke sadat it ienfâldich troch te brekken is.

## Doelen
Riuwen wurdt op ferskate manieren dien, ôfhinklik fan it doel:
* Om tydlik in seam of naad oan te bringen, oant dizze permanint oanbrocht wurde kin. Dit kin mei de hân dien wurde, of mei in spesjale naaimasine.
* Om tydlik in kanten kraach, rûskes of oare ôfwurking op klean fêst te meitsjen, sadat it ûnderdiel der maklik ôfhelle wurde kin om it skjin te meitsjen, of om it op in oar stik klean te dragen. Yn dit gefal wurde de riuwstekken mei de hân makke, op sa ’n manier dat se hast net mear te sjen is oan de bûtenkant fan it kleanstik.
* Om markearring fan it tekenpatroan op de stof oer te bringen, bygelyks om it punt te markearjen wêr ’t twa stikken stof tsjin elkoar passe moatte. Hjirfoar wurdt in spesjale losse luskestek brûkt. Dit wurdt faak dien as twa tsjinoerstelde pânen fan it kleanstik tsjin elkoar oan lizze, sadat de stek op eksakt itselde plak makke wurdt. De stek wurdt dêrnei trochknipt, sadat de markearring sitten bliuwt
Hielke Faber

**Hielke Faber** (Boalsert, 30 april 1935) is in Frysks organist en dirigint.

## Libbensrin
### Jeugd
Faber fûn as bern it oargel al in fassinearjend ynstrumint. Hy gie alle sneinen al mei syn âlden mei nei tsjerke. Meidat syn omke ek organist wie, woe hy sels ek al jong oargellessen nimme, mar dat waard ôfwiisd troch syn heit. Nei earst it noateskrift leard te hawwen folge hy wol oargellessen.

### Wurkpaad
Faber debutearre al op tolvejierrige leeftyd as organist yn de Broeretsjerke yn Boalsert. Syn earste bespiling dêr wie op twadde krystdei yn 1947. Yn de tiid fan syn tsjinstplicht by de keninklike loftmacht wie hy organist fan de Sint-Martinustsjerke yn Makkum. 

Yn 1964 ferhuze hy nei De Jouwer wêr ‘t hy organist waard yn de Hobbe fan Baerdt Tsjerke en de Doopsgesinde tsjerke. Teffens wie hy dêr as opfolger eigener fan in bedriuw foar wenningynrjochting. Hy eksploitearre dit bedriuw oant 1994 wêrnei ’t er him hielendal rjochte op it oargel. Hy is sûnttiids dirigint en organist yn de herfoarme Nikolaastsjerke yn Nijlân.

## Underskieding
Yn desimber 2022 waard Faber by syn 75-jierrige jubileum beneamd ta Lid yn de Oarder fan Oranje-Nassau.
Goudkopspjocht

De **goudkopspjocht**  (*Melanerpes aurifrons*) is in fûgel út de famylje spjochten (*Picidae*).

## Beskriuwing
De goudkopspjocht is 22 oant 26 sm lang en hat in gewicht fan 65 oant 102 gram. Mantsjes en wyfkes binne hast allyk. Allinne it fearrepatroan op 'e kop wykt ôf. Folwoeksen mantsjes hawwe dêr in reade kroan en in goudoranje oant giele nekke mei griis dêrtusken; wyfkes hawwe in griiseftige kroan en in ljochtere giele nekke. De rest fan it kopke fan in folwoeksen fûgel bestiet út ferskillende tinten griis mei by de snaffel wat giele fearkes. De boppekant fan 'e fûgel bestiet út swarte en ljochte streken mei wite boppesturtdekfearren mei in pear swarte flekken. Harren slachpinnen binne swart mei ûngelikens wyt op 'e slachpinnen. De sturt is meastentiids swart mei ûngelikens wyt op 'e bûtenste fearren. It búkje is griis mei ljochtswarte streken op 'e flanken en ûndersturtdekfearren en in giele flek op 'e ûnderbúk. Harren each is djipread oant readeftich brún en de snaffel is swart oant griiseftich swart. De poatsjes binne griiseftich grien oant grieneftich griis. Oer it generaal binne jonge fûgels fealer fan kleur, binne de streken minder dúdlik en hawwe se gjin of mar in bytsje oranje op 'e nekke. Mantsjes hawwe in lytse reade kroan op it kopke en wyfkes mar in pear reade fearkes.      

## Iten

De goudkopsjocht yt liddepoatigen en de larven dêrfan. Fierder bestiet syn iten út fruit, nuten en mais en somtiden fleanende ynsekten. De fûgel siket syn iten yn beammen en op greide, mar komselden ûnder strûken.    

## Fersprieding en biotoop
De fûgel is in stânfûgel en libbet yn it suden fan 'e Feriene Steaten (Teksas en Oklahoma), Meksiko en dielen fan Sintraal-Amearika (Belize, Gûatemala, El Salvador, Hondoeras, Nikaragûa). De goudkopspjocht hat in foarkar foar bosk oan rivieren en mesquite-boskjes, mar wurdt ek sjoen yn grutte parken.

## Nêst
Ek bûten it briedseizoen bliuwt de fûgel territoariaal. Yn Teksas briedt de fûgel tusken maart en july en produsearret er faak twa lechsels. Beide âlders dolle in holte út yn 'e stamme fan in libbene of deade beam of tûke. Bytiden wit er ek gebrûk te meitsjen fan elektrisiteitspeallen of nêstkasten. De holte leit op in hichte tusken de 2 m en 9 m boppe de grûn. Der wurde yn 'e regel sa'n fjouwer oant fiif aaien lein, dy't troch beide âlders útbret wurde. Nei sa'n 12 oant 14 dagen komme de aaien út en likernôch 30 dagen letter fleane de jongen út.   

## Status
De IUCN beöardielet de populaasje fan 'e fûgel as stabyl en beskôget him dêrom as net bedrige. It is yn Teksas in gewoane fûgel, oer it oantal yn Meksiko bestiet lykwols net in soad ynformaasje. De soarte liket him goed oan te passen oan troch minsken feroarsake feroarjende omstannichheden en wit him ek yn parken en gebieten fan stedsútwreidings te rêden.
Readkopspjocht

De **readkopspjocht** (*Melanerpes erythrocephalus*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e spjochten (*Picidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soate waard yn 1758 as *Picus erythrocephalus* troch Carl Linnaeus publisearre. Hy basearre de soarte op in beskriuwing dy't Mark Catesby dêrfan joech. De soarte waard troch William Swainson yn 1832 as typesoarte yn it skaai *Melanerpes* yndield.

## Beskriuwing

Folwoeksen fûgels hawwe trije kleuren: in swarte rêch en sturt, in wite búk en romp en in karmozynreade kop en nekke. De fleugels binne swart en hawwe wite sekundêre ûnderearmfearren. Mantsjes en wyfkes binne allyk yn 'e fearren. Jonge fûgels  hawwe gjin reade mar in grize kop.

Readkopspjochten binne middelgrutte spjochten. Mantsjes en wyfkes binne fan 19 oant 25 sm lang en hawwe in spanwiidte fan 42.5 sm. 
## Iten
It iten fan 'e fûgel bestiet út ynsekten, beien, nuten en foar in grut part út beamsiedden, wêrûnder dy fan eskdoarns en ikebeammen. De readkopspjocht is ien fan 'e pear spjochtesoarten dy't foarrieden oanleit.   

## Nêst

De fûgel hat in ienfâldich nêst, dat yn in beamholte boud. Der wurde likernôch 4 oant 7 wite aaien lein.

## Fersprieding
De readkopspjocht komt eastlik fan 'e Rocky Mountains yn 'e Feriene Steaten foar. De noardlikste begrinzging fan syn ferspriedingsgebiet foarmet it suden fan Kanada. Yn in grut part fan syn ferspriedingsgebiet is de fûgel in stânfûgel. De fûgels fan it noardlike ferspriedingsgebiet binne trekfûgels. 

De readkopspjocht is te finen yn iepen bosken of hôven. Winterdeis is de fûgel te sjen, dêr't in soad beamsied foar him te finen is.

## Status
Doe't yn 2005 bliken die dat de fûgel yn 'e lêste 40 jier yn it hiele ferspriedingsgebiet alle jierren mear as 1,5% fan syn oantal ferlear en it oantal fûgels dus al mei 65,5% weromfoel, waard de fûgel troch de IUCN op de warskôgingslist set (NT (*Near threatened*) = 'hast bedrige'). In grut part fan it tebekrinnen waard taskreaun oan it ferlies fan leefgebiet en de konkurrinsje om nêsten mei de út Europa ôfkomstige protter.   

Histoarysk wie de readkopsjocht in algemiene fûgel yn it suden fan Kanada en it easten en sintrale diel fan 'e Feriene Steaten. Troch de tebekgong fan de oantallen oer in lang tiidrek hat de spjocht in bedrige status krige yn Kanada en ferskillende steaten fan 'e FS. It grutste part fan syn ferspriedingsgebiet is troch minsken bot feroare. Njonken it ferlies fan habitat foarmje yn syn biotoop ek it ferlies fan dea hout dat nedich is foar nêstgelegenheid, itenstekoarten en konkurrinsje mei oare fûgels dy't holtes brûke foar harren nêst in bedriging foar de readkopspjocht.
 
Mei't it ferbettere behear fan it biotoop holp by de stabilisaasje fan 'e oantallen, is de fûgel yn 2018 werom set nei de kategory net bedrige.
Petrustsjerke (Tolbert)

De **Petrustsjerke** is in midsiuwsk ryksmonumint yn Tolbert yn 'e gemeente Westerkertier yn 'e provinsje Grinslân. De tsjerke waard yn 1977 oerdroegen oan 'e Stichting Alde Grinslânske Tsjerken.

## Beskriuwing
De tsjerke stiet op it heechste punt fan Tolbert en hat in ferhege tsjerkhôf.

## Eksterieur
It âldste diel fan 'e tsjerke is it rjochthoekige smellere en legere koer, dat oan it begjin fan 'e 13e iuw boud waard. Dat diel hat noch fjouwer spitsbôgefinsters en ek binne dêr yn 'e noardlike en súdlike muorre twa tichtmitsele yngongen foar de preesters. It koer wurdt rjocht ôfsletten en is fersierd mei twa tichtsette rûnbôgefinsters en trije wite, klimmende rûnbôgenissen yn 'e geveltop. Ek is der tsjin de koersluting in steunbear set om it fersakjen te kearen. 

De toer is in pear desinnia letter boud en hat in soad muorre-ankers. It fûnemint is fan fjildstiennen en op grûnhichte binne de muorren wol oardel meter dik. Om it jier 1600 hinne waard de toer ferhege en krige doe ek in sealtek mei de wytpleistere galmgatten. It skip is neitiid tusken it koer en de toer ynboud. It skip is breder, mar ek heger as it koer. Yn it skip sitte oan beide kanten ek rûnbôgeportalen, dy't letter tichtmitsele binne. Op dy plakken binne no twa fan 'e fjouwer rûnbôgefinsters fan it skip, dy't oarspronklik spitsbôgefinsters wiene.  

Yn 'e toer hinget in klok út 1660, getten troch Jurjen Balthasar út Ljouwert. De klok is fersierd mei wapens fan Carel Hieronymus von Inn- und Knyphausen (hear fan Nienoard) en fan Ivo Auwema (bewenner fan it om 1760 hinne ôfbrutsen Auwemahûs yn Tolbert). Yn 1943 brutsen de Dútsers de súdlike muorre iepen om de klok út de toer te heljen. De klok is letter werom fûn en yn 1946 wer yn 'e toer ophongen. It weiheljen fan 'e klok hat lykwols wol spoaren neilitten yn it mitselwurk.

## Ynterieur

Oars as it skip, dat altiten in houten balkeplafond hân hat, hat it koer eartiids wol in stiennen ferwulft hân. De triomfbôge skiedt it koer fan it skip. Yn 'e triomfbôge sit in houten wand út de jierren 1816-1862, doe't it koer as skoalle brûkt waard. Oant de restauraasje fan 1983-1993 stie de 17e-iuwske preekstoel tsjin dy wand oan. By dy restauraasje waard in nis ûntdutsen en ferhûze de preekstoel nei it súdlike diel fan 'e triomfbôge, sadat der in iepening nei it koer ûntstie. 

De hearebanken binne nei alle gedachten 17e-iuwsk en wiene foar de bewenners fan it Auwemahûs en Harkema. De flier fan it skip is fan gieltsjes en reade klinkers, ôfwiksele mei sarkofaachdeksels en sarken. De âldste datearret fan 1576 en de jongste út 1812. Foaryn it skip leit it grêf fan 'e 33 jier âlde tsjerkfâd Hendrikus Leuring († 21 april 1775).

Yn 1686 joech Ulsia Maria Auwema it sulveren nachtmielreau en in ierdewurken kanne mei in sulveren deksel. 

## Oargel
It oargel op 'e westlike galerij waard yn 1867 troch Van Oeckelen boud en is noch yn oarspronklike steat. It ynstrumint hat acht registers op ien manuaal en in oanhongen pedaal. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Riuwe (harke)

In **riuwe** (Wâldfrysk), ek wol **harke** (Klaaifrysk) of **heaharke**, is in stik ark dêr't foarôfgeande oan 'e meganisaasje fan 'e lânbou hea, dat op it lân lizzen bleau, mei opswile of skjinswile waard. In riuwe bestiet út in riuwestôk mei dêroan it riuwehaad. Dwerstroch dit riuwehaad sieten riuwetinen. It tal riuwetinen lei tusken 7 foar it opswyljen fan strie oant 23 by de nijste riuwen foar gers en hea. Grinslanner riuwen hawwe meast 16 tienen.  De âldste riuwen hiene in pear wylgetienen, de nijsten fjouwer of fiif spaanske reiden as kear. De selsmakke strieriuwe hie gjin fêste mjitte. 

In riuwe bestiet út in frijwat lange houten stâle mei in skeansittend haad der oan. Dy skeante wie sa’n 70 graden. Troch dizze hoeke kin maklik gers of hea fanôf de sydkanten swile wurde en hoecht de swiler net middenyn it gers of hea te stean. Om de hoeke fan santich graden te boargjen is troch it riuwehaad en de stâle ien steunizer mei skroeftried trochboarre. De stâle siet wat út de midden fan de harklatte, sadat it iene diel fan de latte koarter is as it oare. It haad wie in goede heale meter lang, 3 sm. breed en 2,5 sm tsjok. Yn it haad sieten de sân trochrinnende tinen of tosken, pennen fan iken- of eskenhout makke. Alle tienen wiene 14 sm lang en stomp ôfpunte. Foar steun oan 'e stâle-haad-ferbining soarge ek in swiere bûgde iken tiene, dy ’t yn ‘e lytse hoeke makke wie. Siet it haad heaks oan ‘e stôk, dan wie it gjin riuwe, mar in klauwe. Dat wurke hiel oars, al kaam it op itselde del: it lân moast skjin.

Troch weinmakkers makke riuwen wiene altyd fan eskenhout. En wa 't harke sei ynstee fan riuwe, dy sei ek fan *bargetosken*. De lêste beneaming wie ek wat súdliker. In boel boeren hiene faak Liphúster harken, dy ’t justjes better yn 'e hân leine en dus makliker wurken.

Om steun oan de bûgde tienen te jaan, waard eartiids in twadde steunizer, it opstokje, oan it riuwehaad fêstmakke, dêr ’t de tienen trochroannen en sa mear ferbân hiene. Sa waard foarkomd dat it by elkoar swile hea net allinnich pkeard wurdt troch inkeld de riuwelatte. Letter doe ’t spaanske reiden de tienen ferfongen, brûkte men der in izerke foar, dat mei tried yn it riuwehaad fêstskroeve waard. De skeane tiene yn ‘e lytse hoeke makke plak foar in wat bûgd boutsje mei trie oan beide einen. Dêrmei waard de ferbining fan de riuwestôk mei it haad letterlik moerfêst.

Riuwestâlen hiene in wat skean rinnende punt op de ein. Soks om se rjochtop yn it lân stekke te kinnen as se ûnder it wurk net brûkt waarden.
Hessel de Walle

**Hessel de Walle** (Dokkum, 1958) is in Frysk skriuwer. 

## Libben en karriêre
De Walle is berne yn Dokkum en studearre yn 1983 ôf as Skandinavist en Frisist, mar gie oan 'e slach as database konsultant. Yn 1985 en 1986 sette er foar de Afûk twa boeken oer út it Deensk: *Lasse Taksy hâldt der mei op* en *Strieën Tarzan*. Yn 2001 begûn er yn gearwurking mei de Grêfskriftekommisje oan 'e opset fan in database foar Fryske memorabilia. Yn 2007 ferskynde syn boek *Friezen uit vroeger eeuwen* mei mear as 7.000 teksten fan ynskripsjes fan memorabilia.

Sûnt 2008 binne dy Fryske memorabilia - útgroeid nei mear as 10.000 - nei te gean op syn webside: www.walmar.nl/inscripties.asp. Op deselde side is ek in oersjoch te finen fan in grut tal Fryske famyljewapens dy't op dy memorabilia werom te finen binne: www.walmar.nl/wapens.asp. Op 9 maart 2026 hat Hessel de Walle it eigendom fan 'e efterlizzende database fan Fryske Memorabilia, wêrûnder de grêfskriften, oerdroegen oan de Fryske Akademy.

Sûnt 2019 publisearret De Walle boeken oer de Twadde Wrâldoarloch. Yn novimber 2019 ferskynde *De Mannen van de Overval*. Twa jier letter folge troch *Piet Oberman De man en de mythe*. April 2024 kaam *Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten* út. April 2025 ferskynde *Verzetsvrouw Esmée van Eeghen van een kort leven een een lange weg naar eerherstel*.

Yn febrewaris 2026 publisearre De Walle tegearre mei Sofia Krol in oersetting út it Noard-Samysk fan 65 fersen fan Sámi-dichter Nils-Aslak Valkeapää ûnder de titel *Grûntonger*.

## Bibliografy
; oersettings

* , 'Strieën Tarzan*, Ljouwert, 1985 (Afûk), ISBN 9062732753.*
* , *Lasse Taksy hâldt der mei op*, Ljouwert, 1986 (Afûk), ISBN 9062733409.
* , *Grûntonger*, Ljouwert, 2026 (Wijdemeer), ISBN 9789083523781.

; proaza
* , *Friezen uit vroeger eeuwen*, Frjentsjer, 2007 (Van Wijnen), ISBN 9789051942866.
* , *De Mannen van de Overval*, Dokkum, 2019 (Wijdemeer), ISBN 9789492052599.
* , *Piet Oberman. De man en de mythe*, Dokkum, 2022 (Wijdemeer), ISBN 9789492052872.
* , *Vrouwen van het Friese verzet: gevecht op vele fronten*, 2024 (Wijdemeer), ISBN 9789083344843
* , *Verzetsvrouw Esmée van Eeghen van een kort leven een een lange weg naar eerherstel*, 2025 (Wijdemeer), ISBN 9789083468990

## Keppelings om utens
*  Offisjele webside fan Hessel de Walle
Afrikaanske dwerchspjocht

De **Afrikaanske dwerchspjocht** (*Verreauxia africana*) is in fûgel út de famylje fan 'e spjochten (*Picidae*). 

## Taksonomy
Yn it ferline waard de fûgel ta it skaai *Sasia* rekkene en guon dogge dat noch. De bruorren Jules en Édouard Verreaux beskreane de fûgel yn 1855 as *Sasia africana* oan 'e hân fan in eksimplaar út Gabon, West-Afrika. In jier letter sette de Dútske ornitolooch Gustav Hartlaub de fûgel yn it monotypyske skaai *Verreauxia*. Dat krige doe net in soad neifolging, mar molekulêr DNA-ûndersyk liet yn 2017 sjen dat it setten yn in apart skaai te ferdigenjen wie, sadat it fûgeltsje jimmeroan faker yn it aparte skaai *Verreauxia* set wurdt. Der binne gjin ûndersoarten fan erkend. 

## Beskriuwing
De dwerchspjocht is in knobsk fûgeltsje fan 9 oant 10 sm mei in koart sturtsje. It boppebealchje fan it fûgeltsje is oliifgrien mei wat giel. De fleugels en de sturt binne oliifkleurich en brún. De kiel en it boarst binne griis, de búk wat ljochter griis. Om it each is de hûd read en hat de fûgel gjin fearkes en boppe it read om it eachje rint in wyt streekje. Ek de poatsjes binne readeftich. De dwerchspjocht hat in swarte snaffel. Jonge fûgels binne net safolle oars, der sitte allinne mear grize en okerkleurige tinten yn it fearrekleed.

## Iten
De fûgel siket syn iten yn strûken en tichte begroeiing en yn de legere dielen fan beammen. Mei syn snaffel wit er skuorren te meitsjen yn it hout om by keverlarven te kommen. Hy yt ek ynsekten, mar liket net sljocht te wêzen op mychammels.    

## Nêst
Tusken juny en febrewaris wurdt der bret en it nêst fan 'e Afrikaanske dwerchspjocht is maksimaal fiif meter fan 'e grûn. Der wurde twa aaikes lein en beide âlders bringe de jonge fûgels grut. 

## Fersprieding
De fûgel libbet yn Gana, Ivoarkust, Nigearia, Angoala, Kameroen, de Sintraal-Afrikaanske Republyk, de Republyk Kongo, de Demokratyske Republyk Kongo, Ekwatoriaal-Guinee, Gabon en Uganda. De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en is lokaal algemien. 

De Afrikaanske dwerchspjocht libbet yn sekundêr bosk yn leechlân. It is in warber fûgeltsje, dat faak yn pearkes fan it iene nei it oare plak fleant en him somtiden by oare groepen fûgels foeget. 

## Status
De soarte is lokaal algemien yn in grut ferspriedingsgebiet en wurdt dêrom troch de IUCN as net bedrige kategorisearre.
Readboarstsopspjocht

De **readboarstsopspjocht** (*Sphyrapicus ruber*) is in fûgel út de famylje fan 'e spjochten (*Picidae*).

## Beskriuwing
Folwoeksen fûgels hawwe in reade kop, in read boarst, in wite ûnderbúk en stút. Op 'e rêch en wjukken binne se swart en hawwe se wite, ûnregelmjittige flekken op 'e grins fan 'e rêch en de wjuk en op 'e dekfearren. Noardlike fûgels (* S. r. ruber*) hawwe giele streken op 'e rêch en in giele boppebúk. 

It skaai telt twa ûndersoarten:
* *Sphyrapicus ruber ruber*: fan súdlik Alaska oant westlik Oregon.
* *Sphyrapicus ruber daggetti*: yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten.

Súdlike fûgels (*S. r. daggetti*) hawwe wite streken op 'e rêch en in bleke búk. It blokkepatroan op 'e slachpinnen is by beide ûndersoarten wyt.

## Iten

Nei't de fûgels gatten boarre ha yn horizontale rigen geane se fuort en komme se werom as it sop fan 'e beam út de gatten begjint te kommen. De tonge is oanpast mei stribbich hier om sop mei op te fangen. As de fûgel faak in besite bringt oan de beam, kin dat de ein foar de beam betsjutte. De ynsekten dy't op it sop ôfkomme wurde likegoed opiten. Ek oare fûgels profitearje fan de fiedselproduksje fan 'e spjocht. Sa is it waarnommen dat rôze kolibry's de spjochten folgje en ek mei-ite.

## Nêst

De fûgels hawwe harren nêst yn in beamholte, dat se yn april of maaie begjinne te meitsjen yn in deade beam, meastentiids in leafbeam. Se lizze ienris sa'n 4 oant 7 wite aaien yn 't jier. Beide âlders fersoargje de jonge fûgels, dy't nei 23 oant 28 dagen útfleane. De holte wurdt net wer brûkt foar noch in lechsel.  

## Fersprieding
Readboarstsopspjochten komme yn it west fan Noard-Amearika foar. Fûgels út it noardlike diel fan 'e fersprieding trekke nei it suden en de fûgels dy't mear yn it binnenlân briede lûke winterdeis nei it leechlân oan 'e kust, dêr't it waar sêfter is. Winterdeis komt de fûgel oant yn it noarden fan Baja California (Meksiko) foar.  

De fûgels briede yn bosken mei dinne- en spjirrebeammen, alhoewol't bekend is dat se ek wol oare type bosken brûke. Se hawwe harren foarkar foar âlde bosken. Readboarstsopspjochten ha libjende beammen nedich, dy't harren it sop jaan kinne dêr't se fan ite. It winterhabitat bestiet út leaf- of nullebosk. 

## Status
De popelaasje wurdt rûsd op likernôch 2,3 miljoen folwoeksen fûgels. De fûgel wurdt op 'e Reade list fan IUCN as net bedrige beskôge. 

## Keppeling om utens
* Avibase
* eBird
Riuwe

*riuwe (harke), de Wâldfryske beneaming foar in stik boere-ark dat brûkt wurdt foar it byinoar swyljen fan meand gers (Klaaifrysk: "harke")
*riuwen, in technyk by it naaien
Egbert Modderman

**Egbert Vincent Modderman** (It Hearrenfean, 1989) is in Nederlânske keunstskilder dy't him benammen taleit op it skilderjen fan libbensgrutte bibelske tafrielen. Hy wennet en arbeidet yn Grins.

## Libben en wurk
Modderman groeide op yn in grifformeard-frijmakke húshâlding. Fan 2007 oant 2012 studearre er *Vormgeving Ruimtelijk Ontwerp* oan de Akademy Minerva om't er ynearsten binnenhûsarsjitekt wurde soe. Fan 2013 ôf folge er skilderlessen oan de Klassike Akademy foar skilderkeunst yn Grins en yn 2015 oan de Florence Academy of Art.

Hy makke in skoftke portretten en stillibbens foar partikulieren om troch de tiid te kommen, mar dêr helle er net folle foldwaning út. Dêrom besleat er him ta te lizzen op universele sinjouwingstema's op grutte doeken dêr't minsken net oan foarbyrinne soene yn in museum.

Nettsjinsteande dat er mar in bytsje ûnderfining hie waard er fan 2015 ôf dochs de fêste keunstskilder fan de Maritinytsjerke yn Grins. Doe't er de tsjerke hiere woe foar in beskate gelegenheid, skildere er yn ruil dêrfoar in eigentiidsk portret fan Sint-Maarten, de hillige Martinus fan Tours (316-397), nei wa 't de tsjerke ferneamd is. Op it portret jout Martinus in bidler de helte fan syn mantel. Tsjerkebestjoer en publyk wiene sa entûsjast dat yn 2016 in eksposysje folge fan tsien grutte wurken.

Sûnt 2017 wurket er oan in grutte ferfolchopdracht foar de Martinitsjerke: it skilderjen fan de sân wurken fan barmhertigens. De wurken komme te hingjen yn de koaromgong fan de tsjerke. It is foar it earst sûnt de Reformaasje en de Byldestoarm – doe't de tsjerke protestantsk waard – dat der wer permanint byldzjende keunst yn de tsjerke is.

Modderman beskôget himsels mear in ambachtsman as in keunstner. Hy kin ûnderwilens libje fan syn wurk, mei troch stipe fan in Nederlânsk-Amerikaanske mesenas.

Modderman skilderet figuratyf mei in dramatyske ynstek, wêrby't de tematyk út de Bibel komt. Syn wurk lit libbensgrutte personaazjes 
neffens de werklikheid tsjin in sobere eftergrûn sjen. Hy skilderet allinnich de attributen dy't essinsjeel binne foar it ôfbylde tafriel. Formaat en ljochtfal binne ynspirearre troch grutte wurken fan Rembrandt en de barokke skilderijen fan Caravaggio yn de Galeria degli Uffizi yn Florence. Hy skilderet mei oaljeferve op doek of paniel.

## Underskieding
Modderman wûn yn 2020 de BP Young Artist Award, in belangrike priis dy't alle jierren útrikt wurdt troch de National Portrait Gallery yn Londen. It wie de earste kear dat dy priis nei in Nederlânske keunstner gie. Modderman krige de priis foar syn wurk *Rusteloos*. De ûnderskieding bestiet út in bedrach fan sa'n 10.000 euro, opname yn it museum yn Londen en it meidwaan oan in eksposysje om de priis hinne.

## Eksposysjes
* 2019-2020: Museum of the Bible, Washington
* 2016: *Schoonheid van religie*, Martinitsjerke Grins, tsien wurken
* 2016-: trochgeande solo-eksposysje yn de New Bern Art Exhibit yn North Carolina
Tjerk Bootsma

**Tjerk Bootsma** (Readtsjerk, 1965)  is in Frysk muzikant. Hy spilet akkordeon, basgitaar, blaasynstrumenten, fluit, gitaar en saksofoan. 

Tjerk Bootsma spile earst yn de folkrockband Reboelje, dat sûnder frontman Marius de Boer yn 2004 fierder gie ûnder de namme Swee. Fan Bootsma syn skreaune lietsjes is it nûmer Marije Maria it bekendst. Ek de *De tunnel fan it ljocht*, *Sunder dy* en *Hein* waarden bekend.

Under de namme Tjerk Bootsma Trio spilet er mei Tseard Nauta (bas, fioele, blaasynstruminten en toetsen) en Jacob Sijtsma (akkordeon). It trio spilet neist eigen wurk benammen nûmers fan Reboelje en Swee. In tal lietsjes fan Reboelje dy’t allinnich brûkt waarden foar teäterfoarstellings krigen in nij jaske fan it Bootsma Trio.
Keizerspjocht

De **keizerspjocht**  (*Campephilus imperialis*) is in fûgel út de famylje fan 'e spjochten (*Picidae*). De fûgel waard yn 1832 troch John Gould beskreaun en wie endemysk yn Meksiko. De lêste betroubere waarnimming is út 1956 en se binne bang dat de fûgel útstoarn is, al neamd de IUCN de status krityk. 

## Beskriuwing

De keizerspjocht wie in swart mei wite fûgel fan 50 oant 60 sm lang. Fan boppe wie de spjocht swart mei grutte wite flekken op 'e wjukken en in pear wite streken oer it swart op 'e rêch, as droech er galgen. De snaffel fan 'e fûgel wie ivoarkleurich en it mantsje hie in reade toefe en it wyfke in swarte. Jonge fûgels wiene bruner. It wie de grutste spjochtesoarte yn 'e krite.

## Fersprieding
De keizerspjocht wie endemysk yn Meksiko en hie populaasjes yn 'e Westlike Sierre Madre yn 'e dielsteaten Sonora, Chihuahua, Durango, Nayarit, Zacatecas (faaks), Jalisco en Michoacán de Ocampo. It leefgebiet fan 'e spjocht bestie út heal iepen, natuerlik nudlebosk op heechflakten, yn 'e regel tusken de 1900 en 3000 m boppe seenivo. Dêrby wie it wichtich dat de bosken ryk wiene oan âlde beammen en beamstronken. In pearke keizerspjochten hie in grut territoarium fan 26 km². It wie yn it biotoop net in seldsume fûgel, al sil de populaasje nei alle gedachten nea grutter west ha as 8000 eksimplaren. 

## Status
De lêste befêstige waarnimming datearret fan 1956. Dêrnei wiene der út en troch meldingen fan waarnommen keizerspjochten, mar de dêrop folgjende wittenskiplike ynventarisaasjes yn it noch beskikbere biotoop leveren fierder gjin oertsjûgend bewiis op dat de fûgel noch bestie. It geskikte leefgebiet waard troch de eksploitaasje fan it nudlebosk lytser, dat boppedat makliker tagonklik waard foar jagers. Dy skeaten de keizerspjochten foar de fearren en snaffels ôf, dy't as fersiering tsjinnen. 

Om 't it noch net 100% wis is dat de fûgel útstoarn is, wurdt de status fan 'e keizerspjocht troch de IUCN op 'e Reade list krityk neamd.

## Keppeling om utens
* De iennige filmbylden fan 'e keizerspjocht op Youtube
Klaas Meinesz

**Klaas Meinesz** (Sleat, 15 septimber 1850 - Snits, 15 desimber 1945 wie in Fryske ûnderwizer en folksdichter.

Hy wie skoalmaster yn Wikel oant 1921. Hy begûn lykas syn âldere broer Sjoerd op âldere jierren fersen yn de folkstrant te skriuwen foar pleatslike blêden, Nieuwsblad van Friesland en Sljucht en Rjucht.
Sânglês

In **sânglês** of **sânrinner** is in ynstrumint om de tiid te mjitten. It bestiet út twa glêzen reservoirs dy ’t mei in smelle ferbining mei elkoar ferbûn binne. Yn it boppeste reservoir sit sân dat troch de swiertekrêft troch it smelle kanaal falt, en in bepaalde tiid nedich hat om kompleet fan it boppeste nei it ûnderste reservoir te gean. Dêrnei kin it sânglês omdraaid wurde wêrnei ’t it proses opnij begjint.

It sân is meastentiids fyn sân, mar der waard ek wol mealde aaiskilen of meald moarmer brûkt. At ’t it sân presys in oere nedig hat om hielendal nei ûnderen te fallen, wurdt sprutsen fan in ‘oerglês'. It Ingelske wurd foar sânglês is ek *hourglass*, likefolle oft it trochrinnen fan al dat sân in oere duorret.

Yn de seefeart waard eartiids, fan de 14e iuw ôf, it sânglês brûkt om de snelheid yn knopen te mjitten. Ek de tiid fan de dei koe op see byholden wurde, wêrby ’t elke dei opnij begûn waard as de sinne op it heechste punt stie. De tiid waard mjitten yn *glêzen*: nei 30 minuten wie it sânglês trochrûn en waard it glês omdraaid. Op de heale oeren waard de skipsbel dan ien kear let; op de heule oeren twarres.

Yn sommige âlde tsjerken stiet in sânglês op de preekstoel. Koart nei de reformaasje holden dominees derfan om tige lang oan it wurd te bliuwen. Se preken bytiden samar oardel oere oan ien stik wei troch, ta fertriet fan in soad taharkers. De synoade fan Dordrecht yn 1574 besleat doe dat in preek maksimaal in oere duorje mocht. Op talleaze preekstuollen ferskynden doe sânglêzen, ûnder mear noch te sjen yn de tsjerken fan Wemeldinge,  Groede, Renesse en Bloksyl.  
Sânglêzen fan 15 sekonden waarden yn it ferline gauris brûkt troch dokters en ferpleechkundigen om immens polsslach te mjitten.

Tsjintwurdich wurde se bytiden noch brûkt by spuljen, of by it koaitsjen fan aaien. Yn de sauna wurde ek noch gauris sânglêzen brûkt.

## Symbolyk
It sânglês wurdt assosearre mei tiid en is werom te finen yn in soad ôfbylden dy ’t te krijen hawwe mei de fergonklikheid fan it libben (vanitas). As sadanich komt it symboal ûnder mear foar op begraafplakken as ien fan de grêfsymboalen en ek binnen de frijmitselerij. It motyf is ek faak werom te finen op allegoaryske skilderijen en stillibbens út de Hollânske Renêssânse. Meagere Hein (in personifikaasje fan de dea) wurdt faak ôfbylde mei in sânglês yn de hân. It sânglês wurdt ek ôfbylde op pirateflaggen.

By kompjûters wurdt de kursor soms yn in sânglês feroare, oan oan te jaan dat de kompjûter dwaande is.
Murder on the Orient Express

*''Murder on the Orient Express'' (roman), in detektiveroman fan Agatha Christie út 1934
*''Murder on the Orient Express'' (film út 1974), in Britske film út 1974, basearre op 'e roman fan Agatha Christie
*''Murder on the Orient Express'' (film út 2001), in Amerikaansk-Britsk-Dútske tillefyzjefilm út 2001, basearre op 'e roman fan Agatha Christie
*''Murder on the Orient Express'' (film út 2017), in Amerikaansk-Malteeske film út 2017, basearre op 'e roman fan Agatha Christie
*''Murder on the Orient Express'' (harkspul), in Britske harkspulsearje út 1992–1993, basearre op 'e roman fan Agatha Christie
**[[Agatha Christie: Murder on the Orient Express]]*, in kompjûterspultsje út 2006, basearre op 'e roman fan Agatha Christie
Noardamerikaanske helmspjocht

De **Noardamerikaanske helmspjocht** (*Dryocopus pileatus*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e spjochten (*Picidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard yn 1758 as *Picus pileatus* publisearre troch Carolus Linnaeus yn 'e tsiende edysje fan *Systema naturae*.

As der fanút gien wurdt dat de keizerspjocht en de ivoarsnaffelspjocht útstoarn binne, dan is de Noardamerikaanske helmspjocht de grutste spjochtesoarte fan it kontinint. De Noardamerikaanske helmspjocht is besibbe oan de by ús bekende swarte spjocht.

## Beskriuwing

De Noardamerikaanske helmspjocht is in 40 oant 49 sm lange fûgel mei in spanwiidte fan likernôch 66 oant 75 sm. Se binne fral swart en hawwe in reade toefe mei in wite streek lâns de flanken fan 'e kiel. As se fleane is der wyt op 'e wjukken te sjen. Folwoeksen mantsjes hawwe in reade streek fan 'e snaffel nei de kiel, wylst dy by wyfkes swart is. 

## Habitat
Helmspjochten briede yn âldere bosken en parken mei in soad beammen. Hja hawwe in foarkar foar bosk mei grutte, hurdhouten beammen. 

## Iten
De fûgels ite fral ynsekten, lykas mychammels en larven fan kevers, mar folle harren iten oan mei fruit, nuten en beien. Se hakke grutte rjochthoekige gatten yn 'e beammen as se ynsekten sykje. Fral koloanjes fan mychammels binne populêr. 

## Fersprieding
De Noardamerikaanske helmspjocht is in stânfûgel yn 'e bosken fan Kanada, de eastlike Feriene Steaten en dielen fan it wêsten fan 'e Feriene Steaten.

De totale populaasje wurdt op likernôch 1 miljoen fûgels rûsd. Sûnt 1966 is der in taname fan 'e fûgel yn 'e westlike en noardwestlike gebieten, in gefolch fan minder jacht en it letter kappen fan beammen sadat dy in gruttere stamdiameter krije kinne. Yn in soad nasjonale bosken wurde libbene en deade beammen fan in stamdiameter fan mear as 50 sm net mear ferwidere. Oan de oare kant is der in ôfname yn it súdeasten fan it tal fûgels, dat fral taskreaun wurdt oan it ferdwinen fan it boskareaal sûnt de jierren 1970.  

De jacht is de lêste jierren ôfnommen, mar spilet noch altiten in rol. Wichtige bedrigingen foar de fûgels binne fral de feroarings yn it leefgebiet, lykas de ûntbosking, it oanlizzen fan diken en mynbouaktiviteiten. 

## Undersoarten

Der wurde twa ûndersoarten erkend: 

* D. p. abieticola (, 1898); súdlik Kanada, de noardeastlik, noardwestlike en noard-sintrale dielen fan 'e Feriene Steaten.
* D. p. pileatus (, 1758) – it súdeasten fan 'e Feriene Steaten. 

## Oars
De Noardamerikaanske helmspjocht stie foar Walter Lantz model foar de cartoon-figuer Woody Woodpecker.
Rengers

**Rengers** (ek: **Renghers**, **Van Aylva Rengers**, **Van Welderen Rengers**, **Schratenbach Rengers**, **Juckema van Burmania Rengers**, **Looxma van Welderen Rengers**, **Rengers ten Post**, **Rengers van (ten) Post**, **Rengers Scaffers**, **Rengers van Farmsum**, **Rengers van Oldenhuis tot den Post**, **Rengers van Scharmer**, **Rengers van Tuwinga**, **Rengers tot (de) Arendshorst**, **Rengers (van) Cammingha** en **Rengers Fraeylema**) is in haadlingegeslacht út de provinsje Grinslân. It laach krige yn de 17e iuw de aadlike titel jonker.

## Skiednis
De famylje Rengers wurdt foar it earst neamd oan de ein fan de 14e iuw doe 't ferskate leden diel útmakken fan it bestjoer fan de stêd Grins. Yn lettere iuwen ferspraten de famyljeleden har oer de Ommelannen dêr 't hja as haadlingen en jonkers op boargen yn de regio wennen. Bernard Walraad van Welderen Rengers heakke, nei it ferstjerren fan syn âldomke Johan Walraad des H.R. Rijksgraaf van Welderen yn 1807, de namme Van Welderen oan sines ta.

## Telgen
*Edzard Rengers (1658-1694)
**Egbert Rengers (1687-1745), hear fan Farmsum, Tuinga, Oldenhuis en Tammingahuizen, bewâldfierder fan de VOC; boaske mei Titia Barbara van Burmania (1686-1714)
*** Sjuck fan Burmania Rengers (1713-1784), grytman fan Frjentsjerteradiel; troude mei Odilia Amelia des H.R. ryksgrevinne van Welderen (1723-1788)
**** Egbert Sjuck Gerrold Juckema van Burmania Rengers (1745-1806), boargemaster fan Ljouwert, lid Wetjaand Lichem
***** Justinus Sjuck Gerrold Juckema fan Burmania Rengers (1773-1832), grytman fan Frjentsjerteradiel, lid Wetjaand Lichem
***** Bernard Walraad van Welderen Rengers (1777-1823), grytman fan Wymbritseradiel
****** Mr. Sjuck van Welderen Rengers (1799-1870), grytman fan Wymbritseradiel
******* Mr. Bernard Egbert Sjuck van Welderen baron Rengers (1825-1897), boargemaster
******Willem Carel Gerard van Welderen Rengers (1802-1836)
******* Wilco Julius van Welderen Rengers (1834-1916), lid Earste Keamer
******** Theo van Welderen Rengers (1867-1945), lid Earste Keamer
******** Age Johan Looxma van Welderen Rengers (1875-1947), boargemaster fan Menameradiel
******** Johan Edzart van Welderen Rengers (1877-1963), feefokker, lid Earste Keamer
**** Duco Gerrolt Rengers fan Farmsum (1750-1810), lid Wetjaand Lichem
** Albertus Amelius Lamoraal Rengers (1690-1729), grytman fan Eastdongeradiel
*** Hans Willem van Aylva Rengers (1722-1786), keamerhear fan de prins fan Oranje
**** Pieter Ulbo Rengers (1756-1810), keamerheer fan de prins fan Oranje
***** Willem Frederik Lodewijk Rengers (1789-1859), gûverneur fan Grinslân
**** Lamoraal Joachim Johan Rengers (1757-1831), boargemaster fan Frjentsjer, lid Wetjaand Lichem, lid Provinsjale Steaten fan Fryslân

### Oare telgen
* Osebrandt Johan Rengers (om 1621-1681/1682 hinne), jonker.
* Samantha van Welderen barones Rengers-Deane (1971), Britsk arsjitekt, peetmuoike fan Catharina-Amalia fan de Nederlannen
Tim Prins

**Tim Prins** (De Jouwer, 3 augustus 2003) is in Fryske hurdrider fan De Jouwer.  
Prins is hikke en tein op De Jouwer en folge it fuortset ûnderwiis oan de OSG Sevenwolden op It Hearrenfean.

Yn 2022 die hy op iisbaan Kardinge yn Grins mei oan it Nederlânsk Kampioenskip allround foar junioaren (kategory A). Hy waard efter Joep Wennemars twadde op de 500 en 1500 meter, fyfde op de 3000 meter en seisde op de 5000 meter.  

Yn it seizoen 2022-2023 ried er al in tal Worldcups en yn jannewaris fan dat jier wûn hy in brûnzen medalje by it WK Allround foar junioren yn Innsbruck. Op de 500 meter waard hy fyfde.  Op de 1.000 meter wûn hy sulver en mei Junior TeamNL pakte er goud op de ploegenefterfolging

Yn 2023 makke er de oerstap fan it KNSB Talint Team Noard fan Gewest Fryslân nei Reggeborgh, it team fan Gerard van Velde. De persoanlike begelieding en de oanpak fan de treners joegen betrouwen. Prins rjochtet him op de sprint en de middellange ôfstannen.
Yn 2023 wûn hy de 1.000 meter by it World Cup-kwalifikaasjetoernoai op Thialf yn It Hearrenfean en pleatste him dêrmei foar de wrâldbekerwedstriden. Mei in tiid fan 1.07,96 skerpe er syn persoanlike rekôr oan mei 1,18 sekonden. 

Ein desimber waard er op it NK Ofstannen mei 34,98 sekonden as snelste tiid njoggende op de 500 meter. Syn persoanlike rekôr fan 1.07,52 op de 1000 meter betsjutte in sulveren medalje efter winner Jenning de Boo. Prins kwalifisearre him dêrmei foar de WK Ofstannen.

## Resultaten

## Persoanlike rekôrs
V for Vendetta

*''V for Vendetta'' (stripsearje), in tsiendielige stripboeksearje fan Alan Moore en David Lloyd út 1988 
*''V for Vendetta'' (film), in Britsk-Amerikaansk-Dútske film út 2005
*''V for Vendetta'' (soundtrack), de soundtrack fan 'e film út 2005
**V for Vendetta*-masker, eins it Guy Fawkes-masker, in gesichtsbedekkend masker mei de stilearre likenis fan Guy Fawkes, dat in promininte rol spilet yn 'e film (Guy Fawkes wie it bekendste lid fan it Buskrûdkomplot, dat yn 1605 it Ingelske parlemint opblaze woe)