open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amerikaanske Senaat

De **Amerikaanske Senaat** (Ingelsk: *United States Senate*) is mei it Amerikaansk Hûs fan Offurdigen it Amerikaansk Kongres, de wetjouwende macht fan de federale oerheid fan de Feriene Steaten. De Senaat hat 100 sitten, twa foar eltse Amerikaanske steat. Dy sitten binne fan senatoren, dy't foar 6 jier keazen wurde. Om de twa jier wurd der neffens Kêst I, Paragraaf 3 fan de Amerikaanske grûnwet ien-tredde part werkeazen, sadat der trije groepen yn de Senaat sitte.

De fise-presidint fan de Feriene Steaten is de foarsitter fan de Senaat, en as it tal stimmen fan de senatoren krekt heal-om-heal is, mei er ek stimme. Dat bart net faak. By ôfwezigens fan de fise-presidint kin ien fan de senatoren it foarsitterskip waarnimme, de *[[president pro tempore]]*. Dat is trochstrings de âldste Senator fan de partij dy't de mearderheid hat.

De Senaat hat mear ynfloed as it Hûs fan Offurdigen. De Senaat is lytser en har leden hawwe mear ûnderfining. De Senaat stiet ek net bot ûnder druk fan de publike opiny, omdat se foar in langere perioade keazen binne, en dus net foartendaliks ôfrekkene wurde. De Senaat hat ek bysûnder foech. Neffens Kêst 1 fan de Amerikaanske grûnwet kin de presidint yn de measte gefallen net samar ynternasjonale oerienkomsten meitsje sûnder goedkar fan de Senaat. De Senaat moat ek har goedkar jaan oan wichtige beneamings (Heechgerjochtshof, ambassadeurs en leden fan it kabinet).

De Amerikaanske Senaat is yn Washington D.C., de haadstêd fan de Feriene Steaten. Gearkomsten binne yn de noardlike wjuk fan it Kapitoal. It Hûs fan Offurdigen beslacht de súdlike wjuk.

## Ferkiezings

Oarspronklik waarden de senatoaren keazen troch de wetjouwende macht yn de ferskillende steaten, mar sûnt 1913 wurde senatoaren streekrjocht troch it folk keazen, alle kearen foar in perioade fan seis jier. It Districht of Columbia en gebieten oarekant de see (b.g. Puerto Riko) hawwe gjin rjocht op in eigen senator. De langstsittende senator fan eltse steat hat de titel ‘senior-senator’. Syn tsjinhinger wurdt oantsjut mei ‘junior senator’. Senatoaren wurde meast oansprutsen mei ‘earbiedweardige’. It trochsneed salaris wie $ 165.000 yn 2006.

In senator kin troch stjerren of weromlûken út de funksje senator-ôf wurde. Fierders hat de Senaat de mooglikheid om bij twa-tredde fan de stimmen in Senaatslid út syn funksje te ûntheffen. Yn it ferline binne der fyftjin senatoaren op dy wize fuortstjoerd, wêrfan fjirtjin tusken 1861 en 1862 doe't dy keazen foar de Konfederaasje yn de Amerikaanske Boargerkriich. Sûnt dy tiid is dat net mear bard, mar der binne omraak senatoaren fuortgien om it net sa fier komme te litten.

Wannear't der in sit frijkomt hoecht it net sa te wêzen dat der nije ferkiezings holden wurde moatte. De gûverneur fan in steat hat it foech om ien oant op de dei foar de plande ferkiezings te beneamen foar de sit.

## Keppeling om utens
* U.S. Senate (offisjele webside) *Ingelsk*
John McCain

**John McCain** (Coco Solo, Panamakanaalsône, 29 augustus 1936 - Cornville, Arizona, 25 augustus 2018) wie in Amerikaansk politikus. Hy wie lid fan de Republikeinske Partij en senator foar de steat Arizona. 

## Iere libben

McCain komt út in famylje mei militêre eftergrûn. Sawol syn pake as heit wienen admiraal by de Amerikaanske marine. McCain studearre ôf oan de United States Naval Academy yn 1958 mei in BS. 

McCain wie militêr piloat en waard yn 1967 delsketten boppe Fietnam. Hy rekke dêrby slim ferwûne en waard finzen nommen troch de Fietkong. De Fietkong hold him fiif jier kriichsfinzen. Doe't oan it ljocht kaam dat hy de soan fan Admiraal McCain wie, woe de Fietkong him frijlitte. De drystmoedige McCain wegere, of it moast sa wêze dat der ek oare kriichsfinzenen frijlitte wurde soene. Yn dy fiif jier finzenskip waard er troch de Fietkong slim tamtearre en waard frijlitten yn 1973.

McCain waard yn 1982 keazen yn it Hûs fan Offurdigen en kaam yn 1986 yn de Amerikaanske Senaat.

## Ferkiezings 2008

John McCain wie de Republikeinske kandidaat foar de Amerikaanske presidintsferkiezings 2008.

## Ferwizing nei boarne




## Keppeling om utens
* John McCain 2008 *Ingelsk*
Royan

**Royan** is in stêd yn Frankryk en it Frânske departemint Charente-Maritime. Yn 'e stêd wenje likernôch 17.100 minsken.
Amerikaansk Hûs fan Offurdigen

It **Amerikaansk Hûs fan Offurdigen** (Ingelsk: *United States House of Representatives*) is it legerhûs fan it Amerikaansk Kongres, it parlemint fan 'e Feriene Steaten. It hat 435 leden.

Mei ferkiezings wurdt it tal minsken mei kiesrjocht dield troch 435, en dat is dan it tal distrikten dêr't daliks keazen wurde kin foar in politikus yn it Hûs fan Offurdigen. Omdat der om de tsien jier keazen wurdt, wurdt der om de tsien jier in folkstelling holden. De grinzen fan it kiesdistrikt foar it Hûs fan Offurdigen kin om de tsien jier, mei de ferkiezings, ferskood wurde. Wis is al dat eltse steat ien sit yn it Hûs fan Offurdigen hat.

De foarsitter fan it Hûs (de *speaker*) is in wichtich persoan yn de Amerikaanske polityk. Nei de fise-presidint is hy of hja de twadde mooglike opfolging foar de presidint. As it Hûs en de presidint ferskillende partijen fertsjinwurdigje, kin de foarsitter fan it Hûs as lieder fan de opposysje beskôge wurde. 

Sûnt de Amerikaanske parlemintsferkiezings 2006 hawwe de Demokraten 233 sitten, de Republikeinen 202 sitten yn it Hûs.

## Keppeling om utens
* United States House of Representatives (offisjele webside) *Ingelsk*
Alde Grikelân

It tiidrek fan it **Alde Grikelân** of **Antike Grikelân**, dat gâns fan betsjutting west hat foar de ûntjouwing fan de Jeropeeske kultuer, begjint yn 'e 8e iuw f.Kr. en einiget 146 f.Kr. doe't Grikelân in part fan it Romeinske Ryk waard. 

Wilens de Argayske tiid (likernôch 700-500 f.Kr.) is it Alde Grikelân in bûn fan stêden, it polissysteem. Yn itselde tiidrek kamen de politike steatsfoarmen Tiranny en demokrasy ta stân. 
Hieltyd mear Griken kolonisearren gebieten om de Middellânske See hinne, meast oan 'e kusten fan de Swarte See, Sisylje en Súd-Itaalje. Napels is in stêd dy't yn de Argayske tiid stifte waard.
Thales fan Milete en Pytagoras binne ferneamde wiskundigen fan dizze tiid.

De Klassike tiid (likernôch 500–323 f.Kr.) is it tiidrek fan de filosofen Sokrates, Plato en Aristoteles. Herodotus wie in skriuwer dy't oer de Perzyske Oarloggen skreau. De earste Perzyske oarloch sette yn 499 f.Kr. út ein, de twadde oarloch mei Perzje kaam yn 448 f.Kr. oan 'e ein.

De Hellenistyske tiid (323 f.Kr.–146 f.Kr.) begjint mei de dea fan Aleksander de Grutte.
Nagorno-Karabach

**Nagorno-Karabach** (letterlik: "Heech-Karabach" of "Opper-Karabach") is in etnysk Armeenske enklave yn Azerbeidzjan. De enklave is  om-ende-by 4800 kante kilometer grut, en wurdt omklamme troch Azerbeidzjan. De haadstêd is Stepanakert. 

De befolking bestiet foar 95% út Armenen. Fierders wenje der noch wat Russen, Griken, Koerden en Oekraïners. 

Op 2 septimber 1991 ferklearre de enklave him ûnôfhinklik fan Azerbeidzjan ûnder de namme fan Republyk Artsach, mar dat wurdt ynternasjonaal net erkend. Formeel heart Nagorno Karabach ta it grûnbesit fan Azerbeidzjan, mar de fakto hâldt en draacht de enklave him as in ûnôfhinklike republyk. 

Frij gau nei de ûnôfhinklikens ûntstie der kriich mei Azerbeidzjan om de enklave. Nagorno Karabach krige dêrby stipe fan Armeenje. De kriich waard ferlern troch Azerbeidzjan en sûnt dy tiid hearsket der in wapenstilstân. Under tafersjoch fan de OVSE waard jierrenlang socht nei in oplossing foar it konflikt. 

Op 19 septimber 2023 fierde Azerbeidzjan in nij offinsyf út, dat binnen ien dei ta in klinkende oerwinning late. De 120.000 etnyske Armenen yn Nagorno-Karabach begûnen út eangst foar ferfolgings nei Armeenje te flechtsjen by wat in *[[de facto]]* etnyske suvering waard. Op 28 septimber kundige Samvel Sjahramanjan, de presidint fan 'e Republyk Artsach, oan dat Artsach per 1&nbsp;jannewaris 2024 opheft wurde soe.
Nikola Pašić

**Nikola Pašić** (Zajecar, 1 jannewaris 1845 – Belgrado, 10 desimber 1926) wie in Servyske (letter Joegoslavyske) premier.

Pašić waard yn syn jonge jierren in soad bleatsteld oan it Súd-Slavyske nasjonalisme en it anargisme fan Pjotr Kropotkin en Michail Bakûnin. 

Yn 1878 waard Pašić keazen foar it servyske parlemint. Yn 1881 rjochte hy mei in oantal oare politisy de radikale partij op. De doelstelling fan dizze partij wie in grut Servje op te bouwen. De partij wie yn earste ynstânsje progressyf sosjaal. Mar nei in pear jier feroare dit yn in konservative en autoritêre partij. De partij stie letter bekend as tige sintralistysk. 
Pašić waard foar it earst presidint fan Servje yn febrewaris 1891, hy wie dit oant augustus 1892. Hjirnei gie hy nei Ruslân wer hy goeie kontakten opboude mei it Russyske hof en de by hearrende politisy. Mei inkele ûnderbrekkings wie Pašić presidint fan 1904 oant en mei 1918. Fan 1915 oant en mei 1918 hâlde hy ta op it Grykske eilân Korfû. De Serven waarden ferantwurdlik hâlden foar de dea op de Eastenryksk-Hongaarske troanopfolger Frâns Ferdinand yn juny 1914.

Op 1 desimber 1918 waard ûnder lieding fan Pašić it Súd-Slavyske keninkryk stifte, de foarrinner fan Joegoslaavje. Pašić wie ien fan de grûnlizzers fan Joegoslaavje. Hy ferstoar op 80-jierrige leeftyd yn Belgrado.
Griken

**Griken** binne de ynwenners fan Grikelân en de Republyk Syprus. In oare namme foar de Griken yn de Aldheid is **Hellenen** of **âlde Griken**.

De Griken binne in Yndo-Jeropeesk folk dat yn it twadde millennium f.Kr. fan Midden-Jeropa út nei it Helleenske skiereilân loek. Yn ferskate weagen arrivearren de Myceners, Ioanjers en Doarjers en nimme it lân yn besit wêrby't de oarspronklike befolking opnomd wurdt. De âlde Griken wienen ûnderling tige ferskillend op it politike mêd, mar net wat religy, keunst, taal en tradysje oanbelanget. 

Ek yn de Feriene Steaten, Austraalje, Dútslân, Grut-Brittanje en Kanada wenje in protte etnyske Griken. 

Griken sprekke Gryksk, in Yndo-Jeropeeske taal. It Grykske alfabet wurdt al sûnt de 9e iuw f.Kr. brûkt. De measte Griken hearre ta de Gryksk-orthodokse Tsjerke.

## Sjoch ek

* Alde Grikelân
Madonna

**Madonna**, folút **Madonna Louise Ciccone** (16 augustus 1958, Bay City, Michigan), is in Amerikaansk sjongster en aktrise. Madonna is op it stuit (2008) de bêst-ferkeapjende artiste ea. Neffens Warner Bros Records hat Madonna mear as 250 miljoen albums ferkocht.

## Diskografy
* Madonna (1983)
* Like a Virgin (1984)
* True Blue (1986)
* Like a Prayer (1989)
* Erotica (1992)
* Bedtime Stories (1994)
* Ray of Light (1998)
* Music (2000)
* American Life (2003)
* Confessions on a Dance Floor (2005)
* Hard Candy (2008)
* MDNA (2012)
* Rebel Heart (2015)
* Madame X (2019)

## DVD's
* 1985: *Virgin Tour - Live in Detroit*
* 1987: *Who's That Girl - Live in Japan*
* 1988: *Ciao Italia - Live From Italy**
* 1990: *The Immaculate Collection*
* 1993: *The Girlie Show - Live From Down Under*
* 1999: *Madonna: The Video Collection 93-99*
* 2000: *The Ultimate Collection*
* 2000: *Music*
* 2001: *Drowned World Tour 2001*
* 2001: *What It Feels Like for a Girl*
* 2006: *I'm Going To Tell You A Secret*
* 2007: *The Confessions Tour: Live From London*
* 2009: *Celebration* - Video Collection (2DVD)
* 2009: *The Sticky And Sweet Tour: Live From Argentinia''

## [[Toernee|Tours]]

* 1985 – The Virgin Tour (allinnich FS).

* 1987 – Who's That Girl World Tour
* 1990 – Blond Ambition Tour
* 1993 – The Girlie Show
* 2001 – Drowned World Tour
* 2004 – Re-Invention Tour
* 2006 – Confessions Tour
* 2008-2009 – Sticky & Sweet Tour
* 2012 - MDNA Tour
* 2015-2016 - Rebel Heart Tour
De Nijlânnermole

**De Nijlânnermole** by Warkum is nei alle gedachten boud yn 1784. De achtkante boppekruier is fan it type muonts en de funksje is poldermole. Tichtby stiet de moolnerswente.

De wynmole dy't yn 1987 restaurearre waard kin wer in polder bemealle. Eigner is de Mûnestifting Súdwest-Fryslân. De mole is in ryksmonumint.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Kepppeling om utens
* Moledatabank
Worp van Peyma

**Worp van Peyma** (Ternaard, 1795 - Lancaster (New York), 1881) wie in boer en wiskundige dy't him dwaande hâlde mei wetterbou. 

Hy pakte praktyske fraachstikken ek teoretysk oan. Van Peyma skreau oer seedefinsje en bestudearre it Middelseeprobleem en de oansluting fan It Amelân op de fêste wâl. Foar Roelof Hessels Hommema makke hy wurktúchkundige berekkeningen.

Van Peyma hie ek kunde oan Arjen Roelofs en brocht yn 1829, in jier nei it ferstjerren fan Roelofs, in boekje oer him út mei de titel *Levenberigten van Arjen Roelof Roelofs*.

Neidat der yn 1845 slimme jirpelsykte hearske en de ynkomsten minder waarden emigrearre de liberaal Van Peyma yn 1849 nei de Feriene Steaten. Yn Lancaster hold er in learloaierij en in wikselbank yn 't wurk. 

## Keppeling om utens
*Van Peyma yn it NNBW
Rinse Bearts Gelder

**Rinse Bearts Gelder** (Hallum, 6 septimber 1794 - Menaam, 19 desimber 1857) wie in mûne- en oerwurkmakker. 

Hy wie de omke fan Beart Johannes Gelder. Syn yn 1834 makke astronomyske oerwurk stiet yn it Keninklik Argyf yn De Haach. Dat fan 1853 stiet yn it Frysk Museum yn Ljouwert.
Paul Kruger

**Stephanus Johannes Paulus (Paul) Kruger** (10 oktober 1825 – Clarens, 14 july 1904), ek bekend as * 'Omke Paul,' * waard berne yn de Kaapkoloanje, tsjintwurdich Súd-Afrika.
Hy wie fan Prusyske komôf en in prominint Boere-lieder yn de opstân tsjin it Britske bestjoer en waard op 30 desimber 1880 presidint fan de Súd-Afrikaanske Republyk. Hy waard dêrnei noch trije kear opnij keazen, foar it lêst yn 1898.

Yn 1883 gie hy nei Ingelân om feroarings te bepleitsjen yn de * 'konvinsje fan Pretoria' * fan 1881 dy't in ein makke hie oan de earste Boereoarloch.

Op 11 oktober 1899 bruts de Twadde Boere-oarloch út.
Yn oktober 1900 ferliet Kruger Súd-Afrika mei de Nederlânske kruser *De Gelderlân* dy't stjoerd wie troch keninginne Wilhelmina. Syn frou Gezina wie op dat stuit slim siik en koe net mei him meigean. Hja stoar op 20 july 1901.

Kruger gie nei Marseille, en bleau it skoft yn Nederlân eardat er nei Clarens yn Switserlân gie, wêr't hy op 14 july 1904 stoar. Hy waard op 16 desimber 1904 begroeven op *Church Street cemetery* yn Pretoria.

Syn eardere wenhûs yn Pretoria is no it *Kruger House* Museum.

It Nasjonaal Park Kruger is nei him ferneamd; de Súd-Afrikaanske munt, de Krugerrand, dêr't syn antlit op stiet; en de * 'Omke Paul piip' *, nei it type piip dat hy smookte.

## Keppeling om utens
* Koarte biografy op de Kruger Nationale Park webstee
*Langere biografie op de Kruger House Museum webstee
*Biografy fan Paul Kruger en syn Boerefolk
Kaapkoloanje (Nederlânske koloanje)

De **Kaapkoloanje** wie in Nederlânske koloanje om Kaapstêd yn it súdwesten fan it tsjintwurdige Súd-Afrika. Op 6 april 1652 stifte Jan van Riebeeck yn opdracht fan de VOC in ferfarskingstasjon om de reis nei Ynje makliker te meitsjen. Yn de rin fan de 17e iuw waakste de festiging troch emigraasje fan Nederlanners (benammen Siuwen en Hollanners) en letter ek mei Frânsken, Dútsers en Ingelsen ta in echte koloanje.

Yn 1795 krigen de Britten de koloanje nei de Slach by Muizenberg yn 'e hannen. De Britten krigen net folle ferset en koene de koloanje maklik oernimme. By de Frede fan Amiens yn 1803 krige de Bataafske Republyk de Kaapkoloanje werom, mar yn 1806 wie it foargoed dien: nei de Slach by Blaauwberg kaam de koloanje definityf yn hannen fan it Britske Ryk. De koloanje bleau yn hannen fan de Britten oant de foarming fan de Uny fan Súd-Afrika yn 1910; doe waard it gebiet omneamd ta de Kaapprovinsje.

De Kaapkoloanje omfieme likernôch de helte fan it hjoeddeiske Súd-Afrika. Begjinnend by de Atlantyske Oseaan striek it gebiet him út oant de Grutte Fiskrivier yn it easten. Yn it noarden wie it gebiet lange tiid beheind troch de Oranjerivier, mar letter waard ek in stik lân tusken de koloanje en Botswana by it gebiet helle.
Tochmalân

*Tochmalân (polder), in polder benoarden Kollum
*Tochmalân (wynmole), in foar it bemaallen fan dizze polder boude poldermole
Tochmalân (polder)

**Tochmalân** is in polder benoarden Kollum yn de gemeente Kollumerlân.

De polder Tochmalân waard yn 1892 oanlein op inisjatyf fan in tal boeren dy't wat ûndernimme woenen tsjin de wetteroerlest yn dit leechlizzende gebiet, in eardere see-earm. Se leinen dêrom in ringdyk oan, groeven in oantal sleatten en kochten foar de bemealling fan de polder in mûne. Dy krige ek de namme Tochmalân en waard yn 1893 boud. Neidat yn 1946 de mole-as fan de mole bruts, besleat it polderbestjoer om ta elektryske bemealling oer te gean. Dêrta waard in gemaaltsje oanlein. Yn it begjin fan de 21e iuw waard dat ferfongen troch in yn de mûne pleatste elektromotor.
Mozilla Firefox

**Mozilla Firefox** is in iepenboarne websneuper. De oarspronklike ferzje is út 2002.

## Oersetting nei it Frysk
Yn april 2006 is in Frysktalige ferzje fan it programma fan de Mozilla-organisaasje klearkaam. Mei de kommando-opsje '--UILocale fy' kin de Fryske oersetting opstart wurde, wannear't dy ynstallearre is.

In Frysktalige iOS-app wurdt oanbean yn iTunes, mar iOS sels stipet it Frysk noch net.

## Fryske staveringshifker
De staveringshifker wurdt levere troch Hunspell/Myspell dy't op it systeem ynstallearre is (Fryske wurdlist hânmjittich tafoegje), of de 'Frysk Wurdboek'-tafoeging yn Firefox/Thunderbird sels. Yn de lytsere Android/iOS-ferzje sit gjin staveringshifker.

## Sjoch ek
* Mozilla Thunderbird
* List fan Frysktalige kompjûterprogramma's

## Keppelings om utens
* Thússide fan de Fryske oersetting fan Firefox en Thunderbird
Marchjepôle

De **Marchjepôle** is it grutste eilân yn de Tsjûkemar. Lykas de Tsjûkepôle is it in keunstmjittich eilân; it is oanlein as part fan it werynrjochtingsplan foar de Tsjûkemar fan De Marrekrite, yn 1997.

In grut stik fan De Marchjepôle is geskikt foar rekreaasje. Der is ek in stik strân.
Tochmalân (wynmole)

**Tochmalân** is in poldermole oan de noardkant fan Kollum yn de gemeente Kollumerlân. De mole mei stiennen fjildmuorren is dekt mei reid.

## Beskriuwing
De mole Tochmalân, ien fan de gruttere wynmûnen fan Fryslân, waard yn 1893 boud foar it bemeallen fan de 550 ha grutte polder mei deselde namme, dy't it jier dêrfoar reekomd wie. It achtkant fan de grûnsiler kaam fan in houtseachmûne yn Veendam. 

Tochmalân bemealde de polder oant 1946. In dat jier bruts de boppe-as fan de mole. It bestjoer fan de mole besleat doe oer te gean op elektryske bemalling, wêrfoar't njonken de mole in gemaaltsje boud waard. Yn it earstoan soe de mûne dêrnei ôfbrutsen wurde, mar de boargemaster wie der op tsjin. De gemeente krige yn 1948 de eigendom fan de mûne en liet him restaureare. Ek yn 1963 en 1983 bliek dit needsaaklik. Yn it begjin fan de 20e iuw waard yn de mûne in nije elektromotor set, wêrnei't it gemaaltsje njonken Tochalân sloopt waard. De mûne is yntiids eigendom fan de yn Kollum fêstige *Monumintestiftichting Kollumerland c.a.*. 

## Keppeling om utens
* Molendatabank - ''Tochmalân, Kollum''
Spitsendyk

**Spitsendyk** is in buorskip yn de gemeente It Hearrenfean. 

De wenten en in pleats eastlik fan Rykswei 32 falle no ûnder it doarp Haskerdiken (bewesten de rykswei) yn de gemeente Skarsterlân. Yn de A32 is in tunnel dêr't de wei Spitsendyk troch hinne rint. Oan de eastkant leit Lúnbert.
Hidde Sjoerds de Vries

**Hidde Sjoerds de Vries** (Seisbierrum, 22 desimber 1645 - Noardsee foar Dúntsjerk, 1 july 1694), wie in seefarder yn tsjinst fan de Fryske Admiraliteit.

Krekt as syn omke Tsjerk Hiddes de Vries makke er opgong by de Fryske Admiraliteit. Nei yn 1683 kapitein west te hawwen op in skip fan de Admiraliteit waard hy op 22 maart 1692 ta skout-by-nacht promovearre. Yn dizze funksje fierde hy it befel by de seeslaggen by La Hogue en Dúntsjerk yn 1692. Yn 1694 joech hy fan de *Prins Friso* ôf it befel oer de Nederlânske float. Yn in gefjocht mei de Frânsman Jean Bart rekke er ferwûne wêrnei't hy yn 1694 foar Dúntsjerk syn lêste siken útblies.
Wumkes.nl

**Wumkes.nl** is de namme fan de **Digitale Histoaryske Bibleteek Fryslân**, in digitale bibleteek mei in kolleksje oer Fryske taal, kultuer en skiednis. De webstee hat as doel safolle mooglik boarnen op dit mêd te ûntsluten, foar witenskippers mar ek foar ynteressearre publyk.

## Beskriuwing
Wumkes.nl ûntstie yn 2003 as in projekt fan *Wybo Palstra*, in frijwilliger dy't in grut tal histoaryske standert- en neislachwurken ynskend hie, en de Fryske Akademy yn Ljouwert. Yn 2004 foege it Histoarysk Sintrum Ljouwert him ek by dat inisjatyf. Sûn 2006 wurdt ek gearwurke mei Tresoar. De webstee Wumkes.nl, dy't yn maart fan dat jier lansearre waard, is neamd nei Geert Aeilco Wumkes (1869-1954). Dizze fryske dûmny en historikus spile in grutte rol by de ûntsluting fan de koleksje fan de Provinsjale Bibleteek fan Fryslân, wêr't hy fan 1924 oant 1940 as bibletekaris wurke..

## Keppeling om utens
* Wumkes.nl, Digitale Historyske Bibleteek Fryslân
* Fryske Akademy, Ut de Smidte, (40) nr. 2, juny 2006 - ''Fierder mei it tagonklik meitsjen boarnen ynternet''
* Tresoar, Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum - '' Tresoar en Fryske Akademy wurkje gear''
* Biografysk Wurdboek fan Nederlân - : ''Biografy fan Wumkes, Geert Aeilco''

__NOTOC__
Harm Wiersma

**Harm Wiersma** (Ljouwert, 13 maaie 1953) is in Fryske dammer dy't yn 1961 syn damkarriêre begûn by Damklub Ljouwert. Hy wie achtkear Nederlânsk kampioen en waard yn 1976 yn Amsterdam foar it earst wrâldkampioen. Letter folgen wrâldtitels yn 1979, 1981, 1983 en 1984. Wiersma waard yn 1999 boppedat Jeropeesk kampioen damjen yn Hoogezand-Sappemeer. 

## Boeken fan Wiersma
* *Damjeugd, kennis*. Sutfen
* *Wiersma over Sijbrands tegen Andreiko*. 1974, Spectrum, Utert/Antwerpen
* *Damminiaturen*'. 1977, Spectrum, Utert/Antwerpen
* *Dammen in ontwikkeling*'; diel 1 en 2. 1980 Leien
* *Dammen, Inleidende spelkennis.*' mei P.Lauwen, 1987, Tirion Sport, Baarn
* *Dammen, De rol van de combinatie.*' 1987, Tirion Sport, Baarn
* *Dammen, Strategie en taktiek.*' 1987, Tirion Sport, Baarn
* *Dammen, Analyse van spelvormen.*' 1987, Tirion Sport, Baarn

## Polityk
In maaie 2002 wie de yn Fryslân hikke en teine Ljouwerter ien fan de 26 leden fan LPF, dy't keazen waarden yn de Twadde Keamer. Dêr hold hy him ûnder mear dwaande mei  Bûtenlânske Saken (Tredde Wrâld, East-Jeropa), Sport, Sosjale Saken en Ryksútjeften. Harm Wiersma hat by syn wurksumheden as Twadde Keamerlid ûndersteuning krigen fan syn soan Joeri Wiersma as persoanlik sekretaris dy't ûnder oare bestjoerskunde/oerheidsmanagement oan de Thorbecke Akademy studearre hat. Nei oanlieding fan syn ûndersyk binne ûnder oare Keamerfragen steld oan de Ministers fan Binnenlânske Saken en Keninkryksrelaasjes & Justysje oer de praktyk fan de gemeente Ljouwert troch mei in Advyskommisje Beswierskriften besteande út mar twa kommisjeleden te advisearjen yn tsjinstelling ta de wetlik ferplichte gearstalling fan trije kommisjeleden. Wiersma kaam yn jannewaris 2003 net werom yn de Keamer.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Hartman Gauma

**Hartman Gauma** wie in ealman út Akkrum. Mei syn broer Watse Gauma fersette hy him tsjin de besetting troch de Spanjerts.

Ut Emden wei teisteren se as saneamde wâldgeuzen (1569 - 1571, 1574), *"fameuze knevelders"* geregeld Midden-Fryslân.
Skelte Tsjerks Wiglema

**Skelte Tsjerks Wiglema** (ek: *Schelte Tjerks Wiglema* of *Schelte Tierks Wichelma*) wie in Fryske seeman dy't foar de Fryske Admiraliteit fear. 

Yn de Earste Ingelske Oarloch fierde Wiglema it befel oer it skip *De Frisia*. Under befel fan Witte de With focht er yn de Slach by de Haden op 8 oktober 1652 tsjin de Ingelske float. Op 10 desimber 1652 mong er him wer yn de striid yn de Slach by de Singels, diskear ûnder Maarten Tromp. 

Yn desimber 1652 blieken de kapteins Wiglema en Adriaan Brunsveldt gjin jild te hawwen om bôle te keapjen foar de bemanningen. Yn sân hasten reizge Wiglema nei De Haach om jild te krijen, mar dit waard him wegere. Uteinlik liende in *Dokkummer uyt liefde ende ter eeren van 't Landt* 200 gûne om bôle yn te keapjen. Folle hat Wiglema der sels net oan hân. Op 28 febrewaris 1653 kaam er yn de Trijedeiske Seeslach om troch in eksploazje yn de krûdopslach.
Keympe fan Donia

**Keympe fan Donia** (Ljouwert ?, 1554 - De Haach, 3 novimber 1622 ) wie in foaroansteand man yn de tiid fan Willem Loadewyk. Hy wie riedshear yn it Hof fan Fryslân (14 maaie 1616), lid fan de Steaten-Generaal. Hy is de soan fan Frans fan Donia en Trijn fan Gerbranda. Ek neamde hy him wol Harinxma fan Donia troch syn ôfstamming fan Sierx Harinxma, dy't de namme fan Donia oannaam. 

Yn 1580 ûndertekene hy as Deputearre in rekwest fan de Steaten oan steedhâlder Rennenberg, him fersykjend de Uny fan Utert oan te nimmen. Yn dy betrekking wurke hy ek mei oan de oprjochting fan de Hegeskoalle fan Frjentsjer en oan de beneaming fan de heechleararen dêr. Yn 1586 waard hy kurator fan dy ynstelling, dy't er sûnder geniet fan in jierwedde oant 1594 allinnich waarnaam. Doe waard neist him oansteld Hobbe fan Waltinga, wylst yn 1604 noch twa kurators keazen waarden, en oan allegear in traktemint fan 150 gûne taskikt waard. Yn 1588 wie hy ôffurdige fan de Steaten-Generaal, wat er oant syn dea dwaan bliuwe soe. 

Hy neamde him yn De Haach krektas oaren mei in dûbelde namme (meastal nei harren goed of doarp), *Hear ta Jelsum*. Mei dizze nammen ûndertekene er sels steatsstikken, wat him lykwols strang ferbean waard troch de Steaten fan Fryslan, dy't bewearden dat dat soks net koe foar in Frysk ealman. Yn dizze tsjinst wurke er ek mei oan de fredehannelingen dy't yn 1609 it Tolverjierrich Bestân as gefolch hiene. Hy wie fan 1594-1616 grytman fan Ljouwerteradiel, in funksje dy't hy op 15 maart 1616 oerdroech op syn soan Ernst fan Donia. Yn 1620 waard him as kommitearre fan de Ried fan Steat opdroegen de lykstaasje fan de Fryske steedhâlder te folgjen. Yn 1621 wenne hy yn Menaam. Syn frou Frouck fan Goslinga skonk him alve bern. Derbinne ferskate gedichten oan him wijd, en oare troch Johannes Fungerus en Lieuwe fan Aitzema oan him opdroegen. Syn namme komt foar yn it album amicorum fan Kunera fan Douma mei de spreuk: ‘Si Deus pro nobis, quis contra nos’.

Syn troch in ûnbekende keunstner skildere portret is yn besit fan J.J. Wierts te Kampen.

## Funksjes
* kurator fan de Hegeskoalle
* ôffurdige nei de Steaten-Generaal (1588 - 1622)
* grytman fan Ljouwerteradiel
* riedshear yn it Hof fan Fryslân
Alvestêdekrúske

It **Alvestêdekrúske** wurdt útrikt oan folbringers fan de Alvestêdetocht.

## Skiednis
Doe't yn 1909 de earste Alvestêdetocht ferriden waard, kaam al gau de fraach op hokker medalje der útrikt wurde moast oan de folbringers fan de tocht. Ferskate foarmen waarden ynstjoerd. Uteinlik waard derfoar keazen om de medalje te basearjen op in earekrúske dat yn 1898 útrikt waard oan Mindert Hepkema doe't dy de Alvestêdefytstocht fan dat jier foltôge.

## Utrikking
Dejingen dy't in offisjele Alvestêdetocht útride binnen de dêrfoar troch de Feriening De Fryske Alve Stêden stelde kondysjes krije in Alvestêdekrúske útrikt. Sa moat in dielnimmer lid wêze fan de Feriening de Fryske Alve Stêden, in startbewiis ûntfongen hawwe foar de tocht, moat in toerrider foar 0.00 binnen wêze en moat in wedstrydrider binnen 2 oeren nei de winner fan de Alvestêdetocht binnen wêze.

## Foarmjouwing
It Alvestêdekrúske is yn 1909 ûntwurpen foar de earste Alvestêdetocht. It krúske bestiet út in medalje yn de foarm fan it Maltezer krús, mei yn de midden in sirkelfoarm. Op dy sirkel stiet yn emalje it wapen fan de provinsje Fryslân ôfbylde. Dêromhinne stiet yn in sirkel te lêzen *De Friesche Elf Steden*. It krúske hat ûngefear de grutte fan in kwartsje en waacht om de 7 gram hinne. 

## Oare prizen

Neist it Alvestêdekrúske krije de earste 11 oankommende manlju en de earste trije einige froulju in medalje. Dêrneist krijt de winner de Pim Mulier wikselpriis, in grutte sulveren skaal. De winneres krijt in sulveren bokaal en sulveren wikselbeker. Dêrneist wurde de nammen fan de winners fvan de tocht gravearre yn it byld fan de Alvestêdetochtrider, de *Iisfretter*, by de Ljouwerter *Elfstedenhal*. 

## Alteraasje
By de fyftjinde Alvestêdetocht yn 1997 ûntstie der wat opskuor oer it net ferlienen fan in Alvestêdekrúske oan de wedstrydrider Piet Kleine. Dizze postrinder, dy't yn de kopgroep ried, miste by Hylpen in min oantsjutten ekstra stimpelpost. Op telefyzjekamera's wie dúdlik te sjen dat hy dy post passearre. Rayonhaad Gerardus Bijker sei dan ek flak nei it ynsidint: *Der binne genôch bewizen dat sy hjir lâns komd binne*. Nei in gearkomste fan it bestjoer waard lykwols besletten Kleine dochs te diskwalifisearjen. Hy krige dan ek gjin Alvestêdekrúske. Letter soe hy sizze dat hy sa ûnder de yndruk fan de minskemassa en it entûsjasme wie, dat hy trochried.

## Ferskaat
* Mei-inoar binne der oant en mei 2006 om de 17.000 Alvestêdekrúskes útrikt.
17 Kêsten en 24 Lânrjochten

De **17 Kêsten en 24 Lânsrjochten** is in samling âldfryske teksten dêr't parten fan it rjocht en de frijheden fan Fresia yn fêstlein waarden. De teksten, dy't oerlevere binne yn meardere hânskriften, komme út de midsiuwen en jilde as de âldste teksten yn de Fryske taal. De âldste eksimplaren binne skreaun yn it Aldfrysk, lettere edysjes binne oersettings yn it Latyn en Nederdútsk. Der binne net folle oerienkomsten mei de Lex Frisionum, de âldste boarne fan Frysk rjocht, útsein de 16e kêst dy't wol mei de Lex yn ferbân brocht wurde kin. 

De santjin kêsten jouwe in opsomming op hokker wize de Friezen har relaasje mei de oerheid regelje moasten en hokker rjocht sy hienen op eigendom, frijheid en frede. De fjouwerentweintich lânsrjochten stelle benammen de rjochten en plichten fêst fan lânbesitters.
Alderheljenfloed (1675)

By de **Alderheljenfloed fan 1675** wurde yn de nacht fan 4 op 5 novimber fral Noard-Nederlân troffen, wêrby't benammen oerstreame:
* dielen fan Skylge
* de omkriten fan Starum en Hylpen
* de Mastenbroek by Kampen
* it gebiet tusken Skagen en Den Helder
* Noard-Hollân beëasten Alkmar
* de omkriten fan Amsterdam
* in grut stik om de Haarlimmermar hinne.

## Ferskaat
* André Nuyens skreau in berneboek, De Wetterwolf, dat giet oer dizze floed, as de Suderseedyk trochbrekt by Hoorn.

## Sjoch ek
*de Alderheljenfloed fan 1170
*de Alderheljenfloed fan 1532
*de Alderheljenfloed fan 1570
*De Alderheljenfloed fan 2006
Alderheljenfloed (2006)

De **Alderheljenfloed fan 2006** wie fan 31 oktober op 1 novimber 2006. Noard-Nederlân en Dútslân waarden troffen troch de swierste stoarm sûnt 1991. By Delfsyl is in wetterstân mjitten fan 4,83 m boppe NAP, de heechste wetterstân ea. It foarrige rekord datearre fan 1825, doe't by de stoarmfloed fan 1825 mear as 800 deaden foelen. Op de pier fan Holwert wêr't de fearboat nei It Amelân fertrekt, dreaunen troch de stoarmfloed auto's de Waadsee yn. Yn Marrum ferdronken yn in kwelder tweintich hynders, mear as hûndert oaren wienen troch it troch de stoarm feroarsake hege wetter ynsluten. Troch de sûnt it Deltaplan ferhege diken wienen der nettsjinsteande de hege wetterstannen binnendyks gjin oerstreamings yn Fryslân.

## Sjoch ek
* Rêdingsaksje hynders yn Marrum
* de Alderheljenfloed fan 1170
* de Alderheljenfloed fan 1570
* de Alderheljenfloed fan 1675

## Keppeling om utens
*Rapportazje oer de eftergrûnen fan de stoarm
Joop Bakker

**Johannes Age (Joop) Bakker** (Boalsert, 27 maaie 1921 &ndash; Wassenaar, 6 oktober 2003) wie in politikus foar de ARP. Hy wie boargemaster en letter minister en ficepremier.

Bakker folge de HBS-A, en studearre dêrnei ekonomy oan de Nederlânske ekonomyske Hegeskoalle yn Rotterdam. Fan 1949 oant 1955 wie er firmant fan J.A. Bakker & Soan.

Syn politike karriêre begûn yn 1946, doe't hy wethâlder waard fan Boalsert. Yn 1955 waard Bakker boargemaster fan Andijk. Fan 1959 oant 1963 wie Bakker boargemaster fan Hoogeveen. Hy krige yn dy funksje yn 1963 te krijen mei de boererebûlje yn Hollandscheveld. Bakker pleite der mei súkses foar de A28 lâns Hoogeveen rinne te litten. Ek sette er him yn foar de komst fan in skouboarch.

Op foarspraak fan syn âlde stúdzjefreon Jelle Zijlstra waard Bakker yn 1963 steatssiktaris fan Ekonomyske Saken yn it kabinet-Marijnen. Hy hold dy funksje yn it kabinet-Cals.
Fan 1966 oant 1967 wie Bakker minister fan Ekonomyske Saken yn it kabinet-Zijlstra. Hy sluet yn jannewaris 1967 in oerienkomst mei oaljemaatskippijen oer it opspoaren fan oalje yn it Nederlânske diel fan de Noardsee. Fan 1967 oant july 1971 wie hy minister fan Ferkear en wettersteat yn it kabinet-De Jong. Hy wie teffens ficepremier, belêste meo de koördinaasje fan de oangelegenheden betreffende Suriname en de Nederlânske Antillen. As minister fan Ferkear en Wettersteat soarge Bakker foar de earste wetjouwing tsjin wetterfersmoarging. 

Na syn ministerskip siet hy oant begjin 1972 foar de ARP yn de Twadde Keamer. Dêrnei ferfolde hy tal fan bestjoersfunksjes by it bedriuwslibben. Fan 1972 oant 1984 wie Bakker foarsitter fan de rie fan bestjoer fan Ago Ferzekeringen (fan 1983 ôf bekend as Aegon).

Hy ferstoar yn de gemeente Wassenaar en waard op 8 oktober 2003 beïerdige yn Heech.
Holle

De **holle** fan in wêzen (minske of bist) is (anatomysk sjoen) it boppeste part fan it lichem dat de harsens, de eagen, earen, noas en mûle befettet. De holle soarget dêrmei foar sintugen as sjen, hearren, priuwen en rûken. By bisten wurdt meastentiids sein fan *kop* en net fan holle, útsein by in hynder dat as in eal dier beskôge wurdt. Guon simpele dieren hawwe gjin holle.

By de minske wurdt de foarkant fan de holle, dêr't de eagen, earen, noas en mûle sitte, it antlit neamd.
Skelet

In **skelet** (ek: *bonkerak*, by fisken: *graat* of *bonkjes*) is de gearstal fan alle bonken yn in minske of bist. Alle bonken, útsein it tongbonkje, sitte oan elkoar fêst en jouwe it lichem stevichheid. It skelet beskermet it yngewant en helpt by de beweging. 

De spieren sitte oan it skelet hecht om de lea bewege litte te kinnen; wêr twa ûnderling beweechbere bonken elkoar reitsje befynt him in knier.

Omdat it skelet it hurdste ûnderdiel is fan it lichem, bliuwt it nei de  dea faak it beste langst bewarre; ek by fosilenen giet it meastal om skeletten. 

## Sjoch ek
* Minsklik skelet
Lea

De **lea** is ûnderdiel fan it lichem dat troch spieren beweegd wurde kin en dat sels ek wer út ferskate ûnderdielen bestiet. **Lea** is yn it Frysk ek in synonym foar lichem.

Lea binne:
* de earm (by de minske)
* de skonk (by de minske en hynders)
* de poat (by bisten)
* de wjuk (by fûgels)
* de fin (by fisken)
Guus Hiddink

**Guus Hiddink** (Varsseveld, 8 novimber 1946) is in Nederlânsk fuotbaltrener. 

Hiddink waard in nasjonale held yn Súd-Korea nei't harren nasjonale ploech treend door Hiddink yn it fuotbal-wrâldkampioenskip fan 2002 foar it earst de heale einstriid helle. Hiddink waard letter lieder fan it Australyske nasjonale fuotbalteam. Tsjin eardere ferwachtings yn kaam dat team al troch de kwalifikaasjes fan it fuotbal-wrâldkampioenskip fan 2006, mar waard doe ferslein troch Itaalje.
Knier (lichemsdiel)

In **knier** of **gewricht** is in draaiber ferbiningstik tusken twa parten. By minsken en bisten soargje de knieren dat der in oergong is tusken twa bonken wêrtroch beweging mooglik is.
Spier

In **spier** (Latyn: *musculus*, mûske) is in weefselstruktuer fan sellen dy't de eigenskip hawwe gearlûke te kinnen wêrtroch't beweging mooglik wurdt. Der binne trije foarmen fan spierweefsels: dwersstreke spierweefsel, hertspierweefsel en glêd spierweefsel.

* Dwersstreke spierweefsel wurdt sa neamd troch har uterlik fan ûnder de mikroskoop sjoen. It is spierweefsel dat bestiet út lange spiervezels mei in protte kearnen. Dwersstreke spierweefsel komt benammen foar yn skeletspieren, dy't ûnder willekeurige kontrole stean en bonken mei ïnoar ferbine. Fierders bestiet ek de hertspier út dwersstreke weefsel, mar yn tsjinstelling ta de skeletspieren stiet de hertspier net bewust ûnder kontrole.

* Glêd spierweefsel stiet net ûnder willekeurige kontrole en is ûnder mear te finen yn de maach-termstelsel, bloedfetten, luchtwegen, foarplantingsorganen.

* It hert bestiet út hertspierweefsel. It hert is alhiel in net-willekeurige spier dy't altyd wurket. 

## Oanhechting
Alle spieren hawwe twa of soms mear befêstigingspunten oan it skelet, de hûd of in oare spier. Dat binne de *origo* (oarsprong) dy't meastentiids proksimaal is en de *inserty* dy't meastentiids distaal is. De origo is it befêstigingspunt fan in spier dat by gearlûken fan de spier net beweecht. De inserty is it befêstigingspunt dat by gearlûken beweecht.
Latynsk-Amearika

**Latynsk-Amearika** is in regio op it Amerikaanske kontinint dêr't Romaanske talen sprutsen wurde. Dy talen waarden yntrodusearre troch de Spaanske en Portegeeske oermasterders dy't yn de 16e iuw it grutste part fan Amearika besettten. Latynsk-Amearika omfettet rûchwei Súd- en Sintraal-Amearika. Latynsk-Amearika is ferskillend fan Anglo-Amearika, in regio op it Amerikaanske kontinint dêr't Ingelsk sprutsen wurdt.
Rengersdei

De **Rengersdei** is in keatswedstryd fan keatsferiening LKC Sonnenborgh út Ljouwert. De Rengersdei wurdt mei de PC, de Aldehoupartij en de Van Aismadei rekkene ta de klassikers ûnder de keatspartijens yn Fryslân.

De wedstryd is ûntstien yn july 1903 as frije formaasjepartij fan de yn dat jier oprjochte keatsferiening Sonnenborgh. Om de wedstryd oansjen te jaan waard besocht it bestjoerde pommeranten fan de stêd Ljouwert oan har te binen. De boargemaster stelde yn it earstoan dan ek sulveren leppels, sigarekokers en oare prizen beskikber. Sa stelde Baron Van Harinxma thoe Slooten yn 1913 trije sulveren leppels beskikber. Baron van Welderen Rengers joech in mei goud montearde barnstiennen sigarepipen as twadde priis. 
Yn 1919 stelde dizze selde baron de earste priis beskikber: trije gouden horloazjes. De wedstryd waard dêrom nei him ferneamd. Dit bleau hy dwaan oant 1942.
Yn 1927 stelde de Kommissaris fan de keninginne, Master P.A.V. baron van Harinxma thoe Slooten, in keningspriis beskikber yn de foarm fan de sulveren wannelbal. Dy waard doe wûn troch Klaas Kuiken.

## List fan winners
* Klaas Kuiken 8x
* Andre Kuipers 7x
* Johannes Brandsma 6x
* Piet Jetze Faber 6x
* Andre Kuiper 6x
* Sake Saakstra 6x
* Tunno Schurer 6x
* Teade Zijlstra 6x
* Flip Zoolsma 6x
* Piet Helfrich 5x
* Klaas van Wieren 5x
* Gerben Okkinga (jr.) 5x
* Hotze Schuil 4x
* Erik Seerden 4x
* Chris Wassenaar 4x
* Wiep van Wieren 3x
De Burd (wynmole)

**De Burd** ek wol de **Koopmansmole** neamd, is in poldermole east fan Grou op eilân en polder De Burd.

De Burd waard boud yn de 18e iuw, mar it krekte boujier is ûnbekend. De mole waard boud foar it bemeallen fan polder De Burd, de eardere *Koopmanspolder*. Oant wannear dizze spinkopmole as sadanich wurke is likemin bekend, mar yn 2004 wie hy sa ferfallen dat hy gedeeltlik ôfbrutsen waard. De gemeente Boarnsterhim, dy't de mole yn eigendom hat, besleat doe ta restauraasje. Dy krige yn novimber 2005 syn beslach.

## Keppeling om utens
* Moledatabank oer wynmole De Burd
Boarchmole

De **Boarchmole** is in poldermole noardeast fan Grou.

De Boarchmole waard yn 1895 boud foar de bemealling fan de eardere polder *[[De Nije Borgkrite]]*. It is in greinen achtkante mole, dekt mei reid, mei stiennen fjildmuorren.
Sûnt 1954 kin er net mear mealle. Troch it tichtsmiten fan de boezemsleat kaam de mole hieltiten skeaner te stean en kaam it fuortbestean derfan yn gefaar. In 2008 waard yn opdracht fan de eardere gemeente Boarnsterhim, dy't de mole yn eigendom hie, mei in restauraasje fan de mole begûn. Dêrby waard de mole ek sawat oardel kilometer fersetten. Nei foltôging fan it wurk sil de mole wer folslein mealree wêze.

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''De Borgmolen, Grou''
Edda

De **Edda** is in samling fersen út de Germaanske mytology dy't yn de 13e iuw yn Yslân opskreaun is ûnder ynfloed fan it kristendom. De ferzen binne lykwols âlder en komme nei alle gedachten út it tiidrek tusken de 9e en 12e iuw of noch earder. In part fan de ferhalen oer de goaden en minsken dy't yn de ferzen ferteld wurde is mooglik noch folle âlder, want der binne oerienkomsten fûn tusken de Feda's en de Edda. It wurd *Edda* betsjut wierskynlik *Oeropoe*, mar wis is dat net.

De Edda fertelt it ferhaal oer it ûntstean fan de Germaanske goadewrâld. Fierders gean de ferhalen oer de goadefamyljes en harren ûnderlinge ferhâldings en wat der allergearre foarfalt, en hoe de goaden en harren wrâld ta in ein komme sille. Yn in lytser part binne ferhalen oer helden opnaam. Yn it oarspronklike hânskrift hat dêr ek de *[[Wolsungensage]]* byheard, mar yn de *Codex Regius*, de ienichste oerbleaune kopy, misse op dat plak acht siden, dat der is mar yn lyts stikje fan oerbleaun.

Njonken de poëtyske Edda bestiet der ek noch de jongere proaza-Edda, skreaun troch de hofdichter (*skald*) Snorri Sturluson (1179 - 23 septimber 1241). 
## Ynhâld

## Keppeling om utens
*Webstee mei ynformaasje oer de Edda's
*Edda yn it Nederlânsk (frij oersetten troch Frans Berding)
Ypeymûne

De **Ypeymûne** is in poldermûne west fan Ryptsjerk yn de gemeente Tytsjerksteradiel. It is in reiddutsen houten achtkante mûne mei stiennen fjildmuorren.

## Skiednis
De Ypeymûne stie ynearsten sûnt 1858 by it oan de noardrâne fan Tytsjerk lizzende park Fiversburch (ek wol de Bosk fan Ypey neamd). 

Fanwegen in roedebrek waard de mûne yn 1958 bûten bedriuw steld. Hy waard restaurearre, mar dêrby krige hy te koarte roeden, út noed oer de mooglikheid dat de jongerein oars yn de ûnbeheard steande mûne klimme soe. Yn novimber 1970 feroarsaken boartsjende bern brân yn 'e skroefbak en troch't de brânwar der gaueftich by wie, bleau de mûne foar in diel sparre.   

Yn de jierren 1980-1981 waard de mûne, dêr't net in soad fan oer wie, fersetten en op it nije stee oan de Ryptsjerkster Feart restaurearre. Dêr bemeallet de mûne de 13 ha grutte simmerboezem fan de Koekoekspetten.

De Ypeymûne is eigendom fan de Stifting De Fryske Mole en wurket regelmjittich.

## Keppeling om utens
*  Moledatabank - Ryptsjerk, Ypey Mole
*  De Hollandsche Molen
*  Alle Molens
Haensmole

De **Haensmole** is in poldermole en ryksmonumint noardeast fan Grou yn de eardere gemeente Boarnsterhim. 

## Beskriuwing
De Haensmole waard nei alle gedachten yn de 18e iuw boud foar it bemeallen fan de polder de *Gallelannen*. It krekte boujier fan de spinnekopmole is lykwols ûnbekend.

Yn it earstoan stie de Haensmole op de hoeke fan de Pikmar en it Prinses Margrietkanaal. Mar op 9 jannewaris 2004 waard hy troch it út de koers rûne binnenfeartskip *Renasa* hast finaal ferwoaste. Dêrnei waard troch de provinsje Fryslân, dy't de mole yn eigendom hie, besletten him te werbouwen oan de noardwestside fan de polder De Burd, tichtby de Biggemar. De fernijde Haensmole waard op 12 maaie 2008 iepene. Hy bemealt no in simmerpolder fan 70 bunder. Nei de werbou waard de mole troch de provinsje skonken oan de *Stifting Moles De Lege Midden*. 

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''Grou, De Haensmole''
* De Grouster, 9 maaie 2008 - ''Ferpleatste Haensmole Pinkstermoandei iepene''
Morgan Tsvangirai

**Morgan Tsvangirai** (10 maart 1952 - 14 febrewaris 2018) wie in Simbabweeske politikus. Hy wie sawol lieder as meioprjochter fan de Movement for Democratic Change (MDC), de opposysjepartij yn Simbabwe. Op dit stuit is er it symboal fan 't ferset tsjin de represje yn Simbabwe. Sûnt 11 febrewaris 2009 is hy premier.

Tsvangirai dy't opgroeide ûnder it apartheidsrezjym fan Ian Smit wie de âldste fan in húshâlding mei njoggen bern en moast al betiid meihelpe om de kost te fertsjinjen. Hy folge amperoan ûnderwiis en gie wurkjen yn de nikkelminen. Dêr rekke hy al gau belutsen by it fakbûnswurk.

Yn 1988 waard er keazen ta sekretaris-generaal fan it Simbabwaanske kongres fan fakbûnen (ZCTU). Troch it regear waard hy finzen nomd op beskuldiging fan spionaazje foar Súd-Afrika. Ferskate kearen waard er slachtoffer fan geweld troch rebûlje yn Simbabwe, dy't mei troch it regear stipe waard. Ek is der besocht om him te fermoardzjen, ynklusyf in poging yn 1997, doe't in ûnbekende oanfaller syn kantoar binnenfoel en him út it rút fan de tsiende ferdjipping triuwe woe. 

Yn 1997 organisearre hy ZCTU-stakings.

Yn 1999 holp er mei de opposysjeparty MDC te foarmjen. Troch syn populistyske optreden en talint om massa's op te swypkjen waard er fansels lieder fan de partij. Tidens de algemiene ferkiezings yn juny 2000 helle syn partij in grutte oerwinning, mar noch net genôch om de regearende Zanu-PF-partij te ferslaan. De MDC wûn 57 fan de 120 setels. 

Yn 2005 kaam it ta in splitsing fan de partij doe't Morgan besleat dat de MDC net mei dwaan soe oan de ferkiezings, wylst de partijlieding krekt besletten hie mei algemiene stemmen om it al te dwaan. De ferkiezings dat jier waarden troch de MDC ferlern: de ZANU-PF wûn doe 78 setels en de MDC krige mar 41 setels. In protte yntellektuelen ferlieten de partij.

Yn 2008 wûn Morgan de earste ronde fan de presidintsferkiezings. Hy helle mear stimmen as syn rivaal, de Zimbabwaanske presidint Robert Mugabe. Dochs soarge dat resultaat foar in soad argewaasje en ûnrest by de machtshawwers fan it lân. Op 22 juny 2008 joech hy troch oanhâldend geweld tsjin oanhingers fan de opposysje syn kandidaatstelling op en socht taflecht yn de Nederlânske ambassade. 

Troch syn politike tsjinstanner Robert Mugabe wurdt er hieltyd útmakke foar *nitwit*, omdat er net folle oplieding hân hat. Yn tsjinstelling ta Morgan beskikt de presidint wol oer in rige fan universitêre titels.

Tsivangirai stoar yn âldens fan 65 jier oan de gefolgen fan termkanker yn Súd-Afrika.

## Boarne
* LC fan 24 juny 2008, side 4.
Frederiksberg

**Frederiksberg** is in stêd yn Denemark, en leit hielendal omsletten troch de Deenske haadstêd Kopenhagen.

Frederiksberg lei earst west fan Kopenhagen, mar is sûnt de gemeentlike weryndieling fan 1901 in enklave yn de gemeente Kopenhagen. De gemeente wurdt no troch de wiken Nørrebro en Vesterbro hielendal ynsletten. Frederiksberg is oant hjoed de dei noch hieltiten gjin part fan Kopenhagen mar hat syn eigen bestjoer en stedhûs.


File:Forum Station under jorden.JPG|Metro yn Frederiksberg
File:Den grønne sti frederiksberg cykeltæller.jpg|Fytsrûte
File:People in Frederiksberg Have, Copenhagen, Denmark.JPG|Park


## Dêr berne
* Asger Hamerik (1843), komponist
* Gunnar Westman (1915), byldhouwer
* Peter Naur (1928), kompjûterwittenskipper
* Ole Hamann (1944), botanikus
* Benn Qvist Holm (1962), skriuwer
* Søren Hyldgaard (1962), komponist
* Paprika Steen (1964), aktrise

## Dêr stoarn
* Kristian Zahrtmann (1843-1917), skilder
* Asger Hamerik (1843-1923), komponist
* Victor Bendix (1851-1926), komponist
* Gerda Wegener (1885-1940), schilderes
* Asta Nielsen (1881-1972), aktrise
* Knudåge Riisager (1897-1974), komponist
* Carl-Henning Pedersen (1913-2007), skilder
Heanmar

|

|-
|
|-
|}
**De Heanmar** is in drûchmakkerij en eardere mar tusken Koudum en Hylpen. Yn 1858 waard de 177 hektare grutte mar drûchlein. De namme komt fan de plant heanen (*Juncus subuliflorus*) dy't hjir in soad groeide.

De polder dy't ûntstie nei de drûchlizzing is in lânbougebiet mei in bytsje bebouwing en leit op it djipste punt 2,5 meter ûnder NAP. Tsjintwurdich is de polder yn behear by Steatsboskbehear. Der stiet ûnder oare in fûgelsjochhutte. 

## Natoergebiet
In stik fan 4 bunder fan de polder is eigendom fan It Fryske Gea. It lân wurdt beheard lykas it eartiidske boerelân. Yn de blomrike greiden bloeie bûterblom, pinksterblom, koweblomke, hynsteblom en surk. Yn it gebiet briede tsjirken, ljippen, ljurken en in soad skriezen.
 
## Sjoch ek
* Ynpolderingen yn Súdwest-Fryslân
Tsjasker De Deelen

**Tsjasker De Deelen** is in poldermole yn it natoergebiet De Deelen, dat westlik fan De Tynje yn Opsterlân leit. Depealtsjasker út 1973, dy't eigendom is fan Steatsboskbehear, waard brûkt as ynmealler foar dat natoergebiet.

Al yn 2018 wie de tsjasker yn poerminne steat. Neffens de database fan Nederlânske mûnen wie de steat fan de mûne yn 2023 al sa slim fertutearze, dat in folsleine nijbou nedich is. Fanwegen brek oan jild wurde de restanten mooglik ferwidere (2023).      

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank - Tsjasker De Deelen
Tsjasker Grou

De **Tsjasker Grou** is in poldermole út 2001 benoarden it doarp Grou yn 'e gemeente Ljouwert. De pealtsjasker is mealree en yn eigendom fan in partikulier. De tsjasker stiet op in miny-camping yn it *Leechlân*, tichtby de Timertsmar, in natoergebiet.

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''Tjasker Grou''