open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Enno I fan Eastfryslân

**Enno I fan East-Fryslân** (± 1460 - Friedeburg (Nedersaksen), 19 febrewaris 1491) wie fan 1466 oant syn dea greve fan East-Fryslân. Hy hearde by it hûs Cirksena.

## Biografy
Enno I wie de âldste soan fan greve Ulrik I fan East-Fryslân út dy syn houlik mei Theda Ukena. Nei de dea fan syn heit yn 1466 waard er greve fan East-Fryslân, mar fanwegen syn minderjierrigens ûnder it regintskip fan syn mem. Omdat er oare ynteresses hie as te regearjen, bleau syn mem ek neidat er folwoeksen waard de regearingssaken behearen. Yn de jierren 1480 naam er mear en mear ferantwurdlikheden op him, mar in formele machtsoerdracht wie der net.

Yn 1489 teach er op pylgertocht nei Palestina, dêr't er yn'e Hillich Grêftsjerke fan Jeruzalem ta ridder slein waard. By syn ôfwêzigens waarden syn suster Almut en Engelman fan Horstell, de drost fan Friedeburg, fereale opinoar. It pear smeide sels houliksplannen, dêr't Theda har bot tsjin fersette.

Likegoed sette Almut har nei wenjen mei har ferloofde yn syn kastiel yn Friedeburg. Se bewearde dat har broer akkoart gie mei de ferbyntenis en naam as "breidsskat" famyljejuwielen mei. Doe't Enno yn febrewaris 1491 werom yn East-Fryslân wie, bliek it tsjindiel lykwols wier. Hy wie derfan oertsjûge dat syn suster troch har leaf ûntfierd wie en wie dêrom beret om it pear te efterfolgjen. Yn in fjild flak by Friedeburg rôp er Engelman ta ferantwurding. De drost bleau der by dat er fan Almut hold en wegere har oan Enno te jaan. Hy berikte op'e tiid de Friedeburg, efterneisitten troch Enno. Doe't de greve mei syn swiere wapenútris de boarchgrêft oerstekke woe, dy't - mei't it winter wie - tichtferzen wie, foel er troch it iis en ferdronk.

Enno waard byset yn de Grutte Tsjerke yn Emden. Omdat er net troud en sûnder bern bleaun wie, folge syn jongere broer Edzard I him op as greve fan East-Fryslân.
Philippsburg (Loga)

De **Philippsburg** is in slot yn Loga, in *[[Stadtteil]]* fan 'e Dútske stêd Lier, Nedersaksen.

## Skiednis
Freihear Philipp von Wedel liet it slot yn 1730 as wente bouwe. Oarspronklik bestie it hiele kompleks út mar ien ferdjipping, útsein it sintrale diel mei de klokgevel. Yn 1904 waard it slot troch greve Botho von Wedel mei in ferdjipping ferhege. De klokgevel waard dêrby yn it kompleks yntegrearre. 

De greven Von Wedel besieten ek de Evenburg in pear hûndert meter fierderop en sûnt 1746 it slot Gödens yn Sande.   

Troch fererving is de Philippsburg yntusken ta de famylje fan 'e greven Von der Schulenburg en wurdt hjoed-de-dei ek noch bewenne. It park is foar in part partikulier en foar in part fan 'e gemeente.

## Beskriuwing
It slotsje bestiet út trije fleugels yn 'e styl fan 'e Nederlânske barok. Fan it sintrale haadgebou is allinnich noch it diel mei de klokgevel fan it oarspronklike gebou. De trep nei it mei in wapen fersierde portaal wurdt oan wjerssiden troch stiennen liuwen flankearre.   

Yn it park leit oan 'e Logaer Weg it joadske begraafplak.
Neeraj Singh

**Neeraj Singh** (berne 15 augustus 1994 yn Agra, Yndia) is in Yndiaaske filmregisseur en senarioskriuwer.

Hy hat de film *Bikroo Kanpur Gangster* regissearre en ek *Heena – Halala: The Untold Story*. Syn kommende film is *Banchhada: Journey of a Prostitute*.  

## Libben
Singh waard berne yn Agra op 15 augustus 1994. Hy studearre oan Agra College en ferhuze letter nei Mumbai, wêr't hy wurke as skriuwer en regisseur foar ferskate televyzjesearjes, ynklusyf *Savdhan India*.  

Hy is bekend foar it meitsjen fan kontroversjele films, ynklusyf *Bikroo Kanpur Gangster* en *Heena – Halala: The Untold Story*.  

Yn 2024 regissearre hy de fideoklip *Saari Raat Peg*, dy't mear as 3 miljoen kearen op YouTube besocht is.  

## Referinsjes
  

## Eksterne keppelings
* Neeraj Singh op IMDb
Logabirum

**Logabirum** is in *[[Stadtteil]]* fan 'e Eastfryske stêd Lier yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen.

## Skiednis
It doarp ûntstie op in fan it súdwesten nei it noardeasten rinnende sânrêch. De âldste spoaren fan bewenning binne mar foar in lyts part bewarre bleaun. Fan 'e yn 1895 noch 50 besteande grêfheuvels binne hjoed-de-dei noch mar twa oanwêzich. De grêfheuvels hiene in trochsnit tusken 12 m en 20 m lang en de twa noch besteande grêfheuvels binne yn it *[[Ortsteil]]* Siebenbergen te finen.

Logabirum waard yn 1439 foar it earst as *Loghebeerne* neamd. Mei de reformaasje waard Logabirum in luthersk doarp. De tsjerke fan it doarp waard ek troch lutheranen út de grifformearde plakken Loga en Lier besocht. Ek de famylje Von Wedel dy't op de Evenburg yn Loga wennen, wiene luthersk. 

Yn 'e Twadde Wrâldkriich wie der in lyts kriichsfinzenenkamp foar likernôch 20 Frânsen. Hja moasten by boeren twangarbeid ferrjochtsje. It doarp kaam fierder sûnder grutte skea troch de oarloch en nei de oarloch setten in soad flechtlingen harren yn it doarp nei wenjen.  

Sûnt 1 jannewaris 1973 is Logabirum in Stadtteil fan Lier. Oant dy tiid wie it plak noch agrarysk, mar sûnt de yndieling by de stêd is der in soad boud. Dochs hat Logabirum noch wat fan it doarpske karakter bewarre.

## It besjen wurdich
Njonken de út likernôch 1300 datearjende tsjerke fan Logabirum is de stellingmûne út 1895 it besjen wurdich. It is de iennige noch besteande wynmûne yn it stedsgebiet fan Lier.
Tsjerke fan Logabirum

De **tsjerke fan Logabirum** (Dútsk: *Logabirumer Kirche*) is in luthersk tsjerkegebou yn it Eastfryske doarp Logabirum, in *[[Stadtteil]]* fan Lier. 

## Skiednis

De tsjerke waard om 1300 hinne as sealtsjerke fan kleastermoppen boud. It hie ynearsten yn it koer in stiennen ferwulft, mar letter waard in houten plafond ynboud. Yn 1812 binne de muorren ferhege en grutte rûnbôge ramen ynbrocht. 

By de tsjerke stie eartiids in frijsteande klokketoer op it hôf. Dy waard fanwegen brekfalligens tn 1879 ôfbrutsen en ferfongen troch de westlik oanboude toer. De 29,5 m hege toer waard nei wetterskea yn 1892, in bliksemynslach yn 1922 en in granaatynslach yn 'e Twadde Wrâldkriich tusken 1960 en 1976 fernijd. Dêrby krige de toer in nij fûnemint en is doe op 'e nij ommitsele.  

## Ynterieur
De tsjerke hat in houten tonferwulft en der lizze ferskillende 16e- en 17e-iuwske grêfsarken. De preekstoel stamt út 1649. Fan it liturgysk reau is in tsjelk út 1598, in hostydoaske út 1751, in kanne út 1766 en in tsjelk foar siken út 1847 bewarre bleaun. 

## Oargel

De tsjerke hat yn alle gefallen sûnt 1729 in oargel. It ynstrumint út dy tiid hie sân registers op ien manuaal en oanhongen pedaal, mar waard yn it ramt fan nijbou yn 1812 oan 'e tsjerke fan Cleverns ferkocht, dêr't de oargelkas noch bestiet. Gerhard Janssen Schmid boude yn 'e jierren 1812-1813 in oargel mei njoggen registers op ien manuaal en oanhongen pedaal. It ynstrumint waard yn 1928 troch in twaddehâns oargel fan Wendt en Heise út it jier 1907 ferfongen (II/P/8). Troch oarlochsskea gie dat oargel yn 1945 ferlern. De firma Alfred Führer boude yn 1950-1951 doe in nij ynstrumint (I/P/8).

It hjoeddeiske oargel datearret fan Jürgen Ahrend, dy't yn 'e jierren 1994-1998 in oargel mei tsien registers op ien manuaal en pedaal boude. De oargelkas oriïntearret him oan it barokke oargel út it earste fearn fan 'e 18e iuw, mar waard mei twa flankearjende tuorren útwreide.
Mûne fan Logabirum

De **mûne fan Logabirum** of de **Frisia**, ek **Wynmûne Eiklenborg**, is in stellingmûne yn Logabirum, in *[[Stadtteil]]* fan Lier yn' e Dútske lânkring Lier. It monumint is de lêste wynmûne yn it stedsgebiet fan Lier.

## Skiednis
De nôtmûne waard mei in seagerij troch de mûnebouwer Menno Bernhard Toeldste Dirks út Emden boud foar Jan Gerads Eiklenborg. De bou sette yn desimber 1894 útein en waard yn 1895 yn bedriuw nommen. Ynearsten hie de reiddutsen stellingmûne in sturt en wjukken mei silen. De soan fan 'e bouwer Johann Gerhard Eiklenborg naam it bedriuw yn 1933 oer en feroare de oandriuwing fan wynkrêft op elektromotoren, mar de mûne koe ek noch op wynkrêft wurkje. Yn 1937 waard de sturt fan 'e mûne troch in wynroas en de sylwjukken troch selsswichting ferfongen. 

Flak foar de ein fan 'e Twadde Wrâldkriich waard de wynroas yn 'e brân sketten, mar dêrnei folge de reparaasje. Yn 1948 waard it reid fan 'e kape fan 'e mûne ferfongen troch daklear. Jan Gerhard Eiklenborg út de tredde generaasje naam de mûne yn 1968 oer en brûkte de mûne as pel- en seachmûne oant 1975.

Yn it jier 1995 waard de *Mühlenverein Logabirum* stifte ta behâld fan 'e mûne. De mûne krige in nije stelling en yn 1996 waard de mûnekape en letter ek it achtkant wer mei reid dutsen. Oant hjoed-de-dei is de mûne noch yn famyljebesit.
Nüttermoor

**Nüttermoor**is in *[[Stadtteil]]* fan 'e Eastfryske stêd Lier yn'e Dútske dielsteat Nedersaksen. It plak leit yn it noarden fan it stedsgebiet en is hjoed-de-dei in stik grutter as it oarspronklike doarp.

It doarpsgebiet fan Nüttermoar leit fan 'e Iemsdyk yn it westen oant nei Logabirum yn it easten. Yn it noarden fan it doarpsgebiet leit it regionale fleanfjild Lier-Papenburg en de 160 m hege stjoermêst Lier-Nüttermoor. Ek lizze der grutte yndustrygebieten. Op it doarpsgebiet leit ek ien fan 'e twa grutte winkelsintra fan 'e stêd.  

## Skiednis
It oarspronklike doarp ûntstie op in sânrêch noardlik fan Lier. By it doarp waard yn 1283 kleaster Thedinga stifte. De op in terp (*Warft*) lizzende grifformearde tsjerke datearret út it begjin fan 'e 14e iuw en waard nei alle gedachten fanút it kleaster stifte.  

Op 1 jannewaris 1973 waard Nüttermoor by de stêd Lier yndield.
Nettelburg

**Nettelburg** is in doarpke súdlik fan 'e Leda op likernôch 2,5 km fan 'e Eastfryske stêd Lier yn Nedersaksen. It plak waard by de weryndielingen fan 1 jannewaris 1973 in *[[Stadtteil]]* fan Lier en hie oant 1991 noch in eigen doarpsried. Nettelburg bestiet mar út in hânfol hûzen en in inkel bedriuw.

Yn 1925 hie Nettelburg noch 120 ynwenner, yn 1939 wiene dat noch mar 95.
Mûne fan Bunde

De **mûne fan Bunde** is in stellingmûne yn it Eastfryske plak Bunde, Nedersaksen. 

## Skiednis
De mûne stiet oan 'e Weenerstraße en waard yn 1869 boud. Nei in brân waard de mûne yn 1911 ferhege ta in fjouwer ferdjippingen tellende stellingmûne. De stiennen basis waard boud troch boufakkers út Bunde en it houten achtkant kaam út Nederlân. De sturt en de wynsilen fan 'e mûne waarden yn 1956 ferfongen troch in wynroas en selsswichting. 

Oant yn 'e jierren 1960 bleau de mûne allinnich op wynkrêft draaien. Nei't dat net mear út koe en de mûne lang om let allinnich noch op elektrisiteit wurke, rekke de mûne jimmeroan mear yn ferfal. Oant de ein fan 'e jierren 1960 besochten de eigner en in pear mûnefreonen de mûne om 'e nocht fan 'e ûndergong te rêden.  

Yn 1975 waard de *Verkehrs- und Verschönerungsverein* (VVV) stifte mei it doel om de mûne te behâlden en dy restaurearre de mûne. Yn 'e earste faze waard in nije kape set en in begjin makke oan it skilderswurk. Yn 1975 waarden it achtkant wer renovearre en nije wjukken set. Mei it setten fan in nij kamrêd en it wynoandreaune gemaal koe de mûne yn 1978 wer yn bedriuw nommen wurde.

De wjukken fan 'e mûne waarden yn 'e jierren 1997-1999 útrist mei it Van Bussel-systeem. De mûne is mealree en wurdt regelmjittich betsjinne troch twa frijwillige mûnders.

De totale hichte fan 'e mûne is 38 m. De stelling is op in hichte fan 14 m en de hichte fan 'e kape 26 m. De flecht is 22,5 m.
Kabinet-Zijlstra

It **kabinet-Zijlstra** wie it Nederlânske kabinet fan 22 novimber 1966 oant 5 april 1967. It kabinet waard foarme troch de politike partijen Katolike Folkspartij (KVP) en Anty-Revolúsjonêre Partij (ARP) nei de fal fan it kabinet-Cals op 14 oktober 1966. It kabinet-Zijlstra wie in rompkabinet dat as wichtichste taak hie om de tariedingen fan de earder hâlden ferkiezingen te organisearjen.
Kabinet-Gerbrandy III

It **kabinet-Gerbrandy III** (ek bekend as **London IV**) wie ien fan de fjouwer Londenske kabinetten dy't yn de Twadde Wrâldkriich it Nederlânske Regear-yn-ballingskip foarmen, dy't sit hiene yn Londen. 

It kabinet Gerbrandy-III ûntstie nei't yn jannewaris 1945 de SDAP-ministers harren ûntslach oanbean hiene. Dit kabinet bea nei de Befrijing op 5 maaie 1945 syn ûntslach oan, om it paad frij te meitsjen foar it earste nei-oarlochske regear.

It kabinet regearre noch út Londen wei, mar inkelde ministers, ûnder oare Beel, ferbleaunen al in skoft yn it befrijde Nederlân (yn Oisterwijk). In wichtich part fan de bestjoerstaken yn it befrijde part fan Nederlân waarden ûnder ferantwurdlikheid fan de minister fan Kriich útoefene troch it Militêr bewâld, ûnder lieding fan generaal Kruls. 

Minister Beel kaam mei in tydlike regeling foar de gemeentlike en provinsjale bestjoeren nei de kriich. Der kamen need-gemeenterieden, dy't troch in apart pleatslik kieskolleezje beneamd waarden.
Kabinet-Gerbrandy II

It **kabinet-Gerbrandy II** (ek bekend as **London III**) wie ien fan de fjouwer Londenske kabinetten dy't yn de Twadde Wrâldkriich it Nederlânske Regear-yn-ballingskip foarmen, dy't harren sit yn Londen hiene. 

Op 27 jannewaris 1945 late in troch minister Burger holden radiotaspraak ta de ein fan dit kabinet. Burger hie der foar pleite nei de kriich ûnderskied te meitsjen tusken "foute Nederlanners" en "Nederlanners dy't flaters makke hiene". Gerbrandy frege him dêrom ûntslach te nimmen en mei Burgers namen ek de oare SDAP-ministers ûntslach.
Kabinet-Gerbrandy I

It **kabinet-Gerbrandy I** (ek bekend as **London II**) wie ien fan de fjouwer Londenske kabinetten dy't yn de Twadde Wrâldkriich it Nederlânske Regear-yn-ballingskip foarmen, dy't yn Londen harren sit hiene. 

It earste kabinet Gerbrandy foel op 12 juny 1941, doe't in konflikt tusken keninginne Wilhelmina en minister Dijxhoorn fan Definsje late ta it ûntslach fan de minister. Dêrnei stelden de oare bewâldslju har portefúlje ta beskikking. Gerbrandy I regearre noch in fiiftal wiken demisjonêr, wêrnei't it twadde kabinet Gerbrandy foarme waard.
Kabinet-Van Agt I

It **kabinet-Van Agt I** (ek bekend as **Van Agt-Wiegel**) wie it Nederlânske kabinet fan 19 desimber 1977 oant 11 septimber 1981. It kabinet waard foarme troch de politike partijen Kristen Demokratysk Appèl (CDA) en de Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy (VVD) nei de Twadde Keamerferkiezingen fan 1977.

It rjochtse kabinet-Van Agt I wie in mearderheidskabinet dat sawol yn de Earste Keamer en Twadde Keamer rekkenje koe op in lytse mearderheid. It kabinet-Van Agt-Wiegel wie it earste kabinet wêryn't de konfesjonele partijen Anty-Revolúsjonêre Partij (ARP), Kristlik-Histoaryske Uny (CHU) en Katolike Folkspartij (KVP) meidiene as de nij oprjochte fúzjepartij Christen-Democratysk Appèl (CDA). It kabinet hie yn de Twadde Keamer te krijen mei in part fan de CDA-fraksje dat it kabinet allinne ûnder betingst stipe, dizze saneamde CDA-loyalisten folgen it kabinet yn de hiele perioade dan ek kritysk.

Op 1 april 1979 ferstoar minister foar Wittenskipsbelied Rinus Peijnenburg (CDA) hommels oan de gefolgen fan in hertoanfal  yn 'e âldens fan 51 jier. Op 3 maaie 1979 waard Ton van Trier, dy't oant dan ta wurksum wie as heechlearaar foar elektrotechnyk op de Technyske Hegeskoalle Eindhoven, beneamd as syn opfolger. Fan Trier dy't oant dan partijleas wie, waard dyselde moanne noch lid fan it CDA.

Yn dizze perioade wie de troansôfstân fan keninginne Juliana. De ynhuldiging fan har dochter Beatrix as keninginne late yn in rumoerich Amsterdam ta rellen.
Kabinet-Drees I

It **kabinet-Drees I** (ek bekend as **Drees-Van Schaik**) wie it Nederlânske kabinet fan 7 augustus 1948 oant 15 maart 1951. It kabinet waard foarme troch de politike partijen Katolike Folkspartij (KVP), Partij fan de Arbeid (PVDA), Kristlik-Histoaryske Uny (KHU) en de Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy (VVD) nei de Twadde Keamerferkiezingen fan 1951. It sintrum kabinet Drees I wie in mearderheidskabinet dat sawol yn de Earste Keamer en Twadde Keamer rekkenje koe op in romme mearderheid. It kabinet Drees I wie in kabinet fan de roomsk-reade koälysje.

Frij betiid yn dizze perioade op 4 septimber 1948 die Keninginne Wilhelmina ôfstân fan de troan foar prinsesse Juliana, dy't ek al in skoft as regintesse optreden hie.

Yn 1948 fierde Nederlân foar de twadde kear in polisjonele aksje út yn Yndoneezje, wat ta ynternasjonale ôfkarring late. Yn 1949 waard Nederlân lid fan de NAFO en live inkelde lytsere gebieten fan Dútslân yn. De grutste gebieten dy't by Nederlân foege waarden wiene de gemeente Selfkant, mei it haadplak Tüddern, en Elten. Fierders waarden tal fan oare lytse grinswizigingen trochfierd, benammen yn de buert fan Nimwegen en Dinxperlo. Noch dyselde deis, fan 12.00 oere ôf, waarden dizze gebieten troch Nederlânske striidkrêften beset.

Ein 1949 waard de ûnôfhinklikheid fan Yndoneezje troch Nederlân erkend. Yn 1951 late úteinlik in moasje oer Nij-Guineä ta de fal fan it kabinet. Der waarden gjin nije ferkiezingen holden, mar mei deselde partijen waard in nije regearing foarme.
Kabinet-Mackay

It **kabinet-Mackay** wie in kristlik Nederlânsk kabinet dat regearre fan 21 april 1888 oant en mei 21 augustus 1891. Dit is it earste saneamde koälysjekabinet, besteande út katolike en Anty-Revolúsjonêre ministers. Foarming fan dit kabinet wie mooglik wurden troch de ferkiezingsoerwinning fan katoliken en ARP. De wichtichste doelen fan it kabinet-Mackay binne de subsidiearring fan it bysûnder ûnderwiis en it ta stân bringen fan in Arbeidswet.

Njonken anty-revolúsjonêren en katoliken telt it kabinet twa konservative ministers. 

Yn novimber 1890 stjert kening Willem III yn 'e âldens fan 73 jier. Earder wie er fanwegen syn sûnens al twa kear net by steat ferklearre om te regearjen. De Ried fan Steat naam yn de perioade april/maaie 1889 de funksje fan de kening oer. It regear stelde rap in wet op it regintskip op, en by in nije ynsinking fan de Kening naam keninginne Emma (fan oktober oant novimber 1890) it keninklik gesach wier. Nei it ferstjerren fan de kening folget syn dochter Wilhelmina yn 'e âldens fan 10 jier him op, opnij ûnder it regintskip fan Emma, de twadde frou fan Willem III. 

It kabinet sit de hiele perioade út. Omdat der yn de Earste Keamer noch in liberale mearderheid is, helje lykwols net alle wetsfoarstellen de einstreek. In wetsfoarstel om de plakferfanging by it leger ôf te skaffen kin net foar de ferkiezingen ôfhannele wurde, om't katoliken en liberalen tidige behanneling tsjinhâlde.
Kabinet-De Kempenaer-Donker Curtius

It **kabinet-De Kempenaer-Donker Curtius** wie in Nederlânsk gematigd liberaal kabinet dat regearre fan 21 novimber 1848 oant 1 novimber 1849. In nije formaasje hat net plakfûn; der binne mar in pear wizigingen oangeande it foarige (tydlike) kabinet. De grutte man fan 1848, Johan Rudolph Thorbecke, ûntbruts. Dêrom waard it kabinet troch de Thorbeckianen yn de Twadde Keamer fûl tsjinwurke.

It foarsitterskip fan de Ried fan Ministers rûlearre. Yn novimber 1848 wie dit Van Bosse, yn desimber Van Heemstra. Fan 1849 ôf rûlearre it foarsitterskip de trije moanne.

Op 17 maart 1849 stjert kening Willem II yn 'e âldens fan 56 jier. Nei wat wifkjen wie syn soan Willem ree om it keningskip oer te nimmen. Hy wie as kroanprins tsjinstanner fan de grûnwetswiziging fan 1848 en ferbliuwt op it momint fan it ferstjerren fan syn heit yn Ingelân. In delegaasje út de ministerried hat him dêr ophelje. Op 12 maaie wurdt Willem as kening Willem de tredde yn Amsterdam ynhuldige.

Hiel suksesfol wie it kabinet lykwols net. In protte krityk wie der op de wetsfoarstellen fan minister De Kempenaer, lykas syn ûntwerp-Kieswet en ûntwerp-Gemeentewet. Net ien fan dy foarstellen waard oannommen. Nei ferskate nederlagen en it ôftreden fan inkelde ministers, stapte it kabinet úteinlik yn septimber 1849 op.
Kabinet-Schimmelpenninck

It **kabinet-Schimmelpenninc**k wie it earste Nederlânske kabinet. It trede op as tydlik kabinet, nei't de konservative ministers fan kening Willem II opstapt wiene. De wichtichste taak fan it kabinet wie it ta stân bringen fan in feroaring fan de Grûnwet.

Ta formateur fan it kabinet beneamde de kening net Johan Rudolph Thorbecke mar greve Gerrit Schimmelpenninck, in soan fan de eardere riedpenonaris Rutger Jan Schimmelpenninck. Schimmelpenninck wie foarstanner fan in folle behâldender grûnwet as foarsteld troch de grûnwetskommisje-Thorbecke, mei in parlemintêr stelsel nei Britsk model.

De mearderheid fan de ministers wiisde sa'n grûnwet lykwols ôf, en keas foar útwurking fan de foarstellen fan de grûnwetskommisje. Skimmelpenninck en de minister fan kriich, Charles Nepveu, treden dêrop ôf. Dirk Donker Curtius loadste as minister fan Justysje de grûnwetsferoaring hjirnei troch de beide (noch yn mearderheid konservative) Keamers. Nei it ta stân kommen fan de grûnwetsferoaring tsjinnen de ministers harren ûntslach yn.
Grifformearde tsjerke (Auwerk)

De **grifformearde tsjerke** yn it Eastfryske Auwerk yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen is in klassisistysk sintraalbou.

## Skiednis

Yn 'e 17e iuw wennen der yn Auwerk net in soad grifformearden. Hja fregen yn 1685 yn it lutherske Auwerk tastimming om grifformearde tsjinsten te hâlden. Dat waard lykwols pas tastien nei't om 1700 hinne hugenoaten út Frankryk oan it hôf oannommen waarden. De tsjinsten waarden ynearsten yn partikuliere hûzen fierd. Yn 1748 stelde Freark II fan Prusen de eardere garnizoenstsjerke op 'e boppeferdjipping fan 'e kastielwacht ta beskikking en yn 1770 mocht de gemeente ek foar it earst in eigen dûmny beroppe.

Troch ferhûzing fan grifformearden út oare gebieten fan East-Fryslân groeide de gemeente. Ek wie der oanwaaks fan grifformeade flechtlingen út de Palts, dy't om 1800 hinne by Auwerk de saneamde Paltsdoarpen stiften. Yn 1811 baarnde de kastielwacht mei de eardere garnizoenstsjerke op 'e boppeferdjipping ôf.   

Nei in skinking fan Napoleon fan 15.000 franken liet de gemeenten yn 'e jierren 1812-1814 neffens in ûntwerp fan Conrad Bernhard Meyer út Auwerk in nij tsjerkegebou bouwe. It is de iennige klassistyske sintraalbou yn it Wezer-Iemsgebiet. De tsjerke is rûn en de koepel wurdt troch acht korintyske pylders droegen. De tsjerke brocht de gemeente hast oan reapsein om 't de kosten fan 'e bou fyftjin kear heger waarden as de skinking fan Napoleon. Troch kollektes fan 'e lutheranen en de joadske gemeente fan Auwerk koe in driigjend faillissemint fan 'e gemeente tefoarren kommen wurde en koe de tsjerke dochs noch foltôge wurde.    

Yn 1859 boude de gemeente ek noch in pastorij. 

Tusken 2001 en 2003 folge in yngreven restauraasje, wêrby de tsjerke foar it grutste part wer yn 'e oarspronklike steat werom brocht waard.  

## Oargel

It tusken 1836 en 1838 troch Gerd Sieben Janssen boude oargel hie oarspronklik alve registers. 35 pipen en de oargelkas binne noch orizjineel. It oargel waard yn 2003 rekonstruearre en útwreide nei 18 registers en twa manualen troch de firma Winold van der Putten.

## Keppeling om utens
* ''Het Orgel'': ynformaasje en disposysje oargel.
Westrhauderfehn

**Westrhauderfehn** (Eastfrysk Plat: *Westerfeen*, Sealterfrysk: *Wäästrauderfeen*) is in plak yn 'e gemeente Rhauderfehn yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen yn 'e regio East-Fryslân. Sûnt 1973 makket Westrhauderfehn diel út fan 'e gemeente Rhauderfehn. It is wat ynwennertal oanbelanget it grutste plak fan 'e gemeente. It doarp leit oan 'e *Deutsche Fehnroute*. Ta Westrhauderfehn hearre de útbuorrens Hahnentange en Rajen.

## Skiednis
Op 10 juny 1766 waard it *Gesellschaftsverband der Entrepeneure des Rhauderfehns* stifte, dy't op 19 april 1769 fan 'e Prusyske kening feangebiet tawiisd krige om dêr in feankoloanje te stiftsjen. Dy ûndernimmersferiening wie te ferlykjen lykas te uzes de kompanjyën. 

Ynearsten wurken de minsken fan 'e koloanje fral yn 'e turfwinning. Letter waard it lân oanmakke en omset yn kultuerlân. Lykas op oare Eastfryske feanplakken droech njonken de turfwinning, en wat minder de lânbou, ek de skipfeart by oan 'e ekonomy fan it plak. De ôfsetgebieten foar de turf wiene fral de stêden Emden en Lier en de regio.  

Yn it earste skoft wie de koloanje noch in part fan Rhaude, mar troch de oanwaaks fan it doarp waard it plak yn 1829 in aparte parochy. De lutherske doarpstsjerke waard yn 1848 foltôge. Yn 'e jierren 1852-1853 folge ek noch de bou fan in roomske tsjerke.

## It besjen wurdich
* De Hoffnungskirche is de lutherske tsjerke út 1848. De toer is 54 m heech en hat ien fan 'e heechste tsjerketuorren fan East-Fryslân.
* Troch de oanrin fan feanarbeiders út it oanbuorjende katolike Papenburg waard foar de katoliken yn 'e jierren 1852-1853 de Sint-Bonifatiustsjerke boud. De tsjerke waard yn 1906 útwreide mei in dwersskip en it koer.
* It feankanaal snijt it doarp midstwa. It likernôch 6 m brede kanaal en de ferskillende flapbrêgen en boatsjes jout Westrhauderfehn in skildereftich oansjen.

### Museum
* It Fehn- und Schiffahrtsmuseum is yn 'e filla Graepel (1902) ûnderbrocht. Bûten  yn it feankanaal leit in orizjinele tsjalk (Twee Gebroeders) út 1908. 

## Ofbylden

Rhauderfehn - Untenende + Hoffnungskirche 03 ies.jpg|Lutherske tsjerke
2025 Sint-Bonifatiustsjerke, Westrhauderfehn.jpg|Sint-Bonifatiustsjerke
Rhauderfehn - Schleuse Westrhauderfehn (Hafenbrücke) 01 ies.jpg|Slûs


## Keppeling om utens
* Deutsche Fehnroute.
* Beskriuwing fan Westrhauderfehn yn 'e doarpebeskriuwing fan it Ostfriesische Landschaft
Wynroas (selskruier)

In **wynroas** is in meganisme wêrmei't in wynmûne op de wyn set wurdt. De wynroas is in lyts mûntsje, dy't op'e efterkant fan de kape of op'e sturt montearre is, heaksk op it wjukkekrús. Wannear't der gjin sydwyn is, stiet de wynroas stil. Sydwyn bringt de wynroas yn beweging, wêrnei't in oerbringing de kape fan de mûne yn beweging set, yn de rjochting fan de wyn. Yn Nederlân hawwe mar de mûne De Sterrenberg yn it Drintske Nijeveen en it seachmûntsje fan Wedderveer in selskruimeganisme. Yn it bûtenlân komme selskruiers lykwols nochal faak foar. Bygelyks binne de Greetsielske Twillingsmûnen yn Noard-Dútslân selskruiers.

De tongerlieder sit by de selskruiende, boppekruiende mûnen boppe-op de kape yn stee fan oan de roeden. Dy is op de kapesouder ferbûn oan in skoring om de keningsspil hinne.

Troch it ûntbrekken fan de sturt is der gjin tsjinwicht foar it geflecht en is de mûne gefoeliger foar stoarm.

Yn 1745 krige de Skotske smid Edmund Lee dy't wurke by Brockmill Forge by Wigan, Ingelân, patint op de wynroas. Andrew Meikle, in oare Skot, patintearre yn 1772 in oare wichtige útfining, de jaloezyen oan de wjukken , dy't, yn kombinaasje mei de wynroas, folle mear 'wyn yn 'e seilen joegen' as foarhinne.


De Sterrenberg 2.JPG|Wynroas op *[[De Sterrenberg]]*
Molen De Sterrenberg windroos (06).jpg|Oerbringing selsswichting en wynroas fan De Sterrenberg
Molen Windmühle Messlingen (6).jpg|Wynroas op de Windmühle Messlingen 
Molen Windmühle Messlingen zelfkruiing (1).jpg|Selskruimeganisme by de Windmühle Messlingen 
Spinnenkop Wedderveer 1.JPG|Spinnekopmûne Wedderveer
PC 1972

De **[[PC]] fan [[1972]]** waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. It wie de 119e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 8 Zijlstra en partoer 11 de Jong. De 119e edysje waard wûn troch it partoer fan Piet de Jong fan Wommels, Bert Rinia fan Makkum en André Roosenburg fan Frjentsjer. Bert Rinia waard ta kening útroppen. It wie de lêste PC dielname fan Hotze Schuil.

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Befruchting

**Befruchting**, **konsepsje** of yn it medysk jargon **fekundaasje**, is by de geslachtlike foarm fan fuortplanting it proses fan 'e gametogony (ek wol syngamy neamd): it mei-inoar ferranen fan twa haploïde gameten (geslachtssellen). 

Dêrby giet it ornaris om in lytse, beweechlike gameet, lykas in siedsel, en in gruttere, net of folle minder beweechlike gameet, lykas in aaisel. It eigentlike mei-inoar ferranen komt dan feitliks del op it binnenkringen fan 'e lytse gameet yn 'e gruttere. As it yndie om in siedsel en in aaisel giet, binne de geslachten fan 'e âlden manlik (de bydrager fan 'e siedsel), resp. froulik (de bydraachster fan 'e aaisel). 

It ferraningsproses fan 'e beide gameten liedt ta de ienwurding of karyogamy fan 'e manlike en de froulik selkearn en ta de foarming fan in diploïde sygoate. Uteinlings ûntstiet dêrút in embryo, dat him fierder ûntwikkelje kin ta in nij yndividu. Hoe't dit hiele proses krekt ferrint, wurdt ûndersocht yn 'e stúdzje fan 'e libbenssyklus.

Hoewol't prosessen as ynseminaasje (û.m. by sûchdieren, fûgels, reptilen, amfibyen en beskate fisken), ridzjen (by de measte bienfiskeftigen) en bestowing (by planten) gauris as synonimen foar befruchting brûkt wurde, geane dy eins oan 'e befruchting foarôf en binne it aparte prosessen.
Collinghorst

**Collinghorst** is in Eastfrysk doarp )*[[Ortsteil]]*) yn 'e lânkring Lier yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. Gemeentlik is it doarp yndield yn 'e gemeente Rhauderfehn.

## Skiednis

Collinghorst is mei Rhaude ien fan 'e âldste doarpen yn 'e gemeente. It grutste doarp en it haadplak fan 'e gemeente, Westrhauderfehn, is in feankoloanje, dat earst yn 'e 17e iuw ûntstie. De skiednis fan Collinghorst giet folle fierder werom, oant yn alle gefallen healwei de 14e iuw doe't de tsjerke boud waard. It is ien fan 'e âldste tsjerken yn it Overledingerland.

Neffens Otto Galama is de namme fan it plak ôflaat fan 'e Kolden of Kollen, de heidenske preesters fan Friezen, dy't op it plak harren hillichdom hiene. Wierskynliker is de namme in gearfoeging fan 'e namme *Koll* mei it efterheaksel *-ing* en it wurd *horst*, itjinge foar beboske hichte stiet. In oare ferklearring is dat de namme ôflaat is fan 'e famyljenamme Kolling. It plak waard mooglik yn 'e 10e iuw foar it earst as *in Udhurstun* fermeld. Dy betsjutting wurdt ynterpretearre as in gearstalling fan it Aldnederlânske meartal fan *hurst* mei it bywurd ūt (= út) en soe dêrneffens (by de) bûtenste bosken betsjutte. Letter oantsjuttings wiene *to Kollingehorst* yn it jier 1409 en *Kollinghorst* yn it jier 1438. De hjoeddeiske skriuwwize is sûnt 1599 wenst.

Yn 1409 waard it plak troch haadling Keno tom Brok en syn bûnsmaat Fokko Ukena ynnommen. De stins fan it plak wie in âlde, ienfâldige wartoer. Letter waard dy stins in ûnderdiel fan in Eastfryske pleats. It histoaryske gebou is yn 1945 fernield en de resten binne dêrnei ôfbrutsen. It stie op it terrein oan 'e Haadstrjitte.

Yn Collinghorst stie eartiids de saneamde Wispelingsbeam, in tige âlde linebeam yn it doarpssintrum op it plak dêr't nei alle gedachten de ding gearkaam. Oer de âldens en hichte fan 'e beam binne gjin details bewarre bleaun en it bliuwt in mystearje hokker rol de beam spile hat. 

Op 1 jannewaris 1973 waard Collinghorst yn 'e nije gemeente Rhauderfehn yndield.

## It besjen wurdich
* De Trije-ienheidstsjerke.

## Keppelings om utens
* Hiemside fan de gemeente Rhauderfehn
* Beskriuwing fan Collinghorst yn 'e doarpebeskriuwing fan it Ostfriesische Landschaft
Rhaude

**Rhaude** (Eastfrysk Plat: *Râaud*) is it âldste plak yn 'e Eastfryske gemeente Rhauderfehn yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. It is sels ien fan 'e âldste plakken fan it Oerledingerlân.

## Namme
De namme *Raweck*, *Roude* of *Raude* soe fan 'e Reade Rie (*Roten Riede*) ôflaat wêze, in rivierke dat eartiids by it doarp lei. In oare útlis is dat Rhaude eartiids in iepen plak yn it bosk (*Rodung*) wie. Mei *in Renuuidu* yn in 10e-iuwsk dokumint wurdt mooglik it doarp Rhaude neamd. Yn 'e earste wisse fermeldingen wurdt it plak *to Rawida* (1409), *Rowde* (1589) und *Raude* (1719) neamd.

## Skiednis
De Eastfryske ûndersiker Otto Galama Houtrouw tocht dat Rhaude al yn 'e tiid fan Karel de Grutte stifte waard. Yn 'e hege midsiuwen hearde Rhaude by de histoaryske lânsgemeente Oerledingerlân.   

De tsjerke fan Rhaude datearret fan 'e earste helte fan 'e 14e iuw en waard boud as wartsjerke, dy't de bewenners tsjin oanfallen beskermje moast. 

Yn 'e Tritichjierrige Kriich foel Peter fan Mansfeld yn 1622 mei in leger fan 3000 ynfanteristen en 3000 ruters fanút Nederlân oer Múnster mei in leger Overledingerland binnen. Rhaude en it oanbuorjende Holte moasten doe de ynkertiering fan it leger drage. It leger oerstreamde East-Fryslân en brocht oeral ferneatiging wat yn it berik fan Rhaude en Holte lei. It lijen wie noch net foarby doe't lângreve Willem fan Hessen mei 7000 man yn augustus 1637 ûnferwachts fanut Múnsterlân opteach. By syn oermastering waard de skâns fan Rhaude, dy't foar dy tiid troch Fan Mansfeld boud en fersterke wie, ynnommen troch de Frânske generaal Rantfou, sadat dy maklik oant Esklum ta optsjen koe.   

Yn 'e 17e iuw wie Rhaude it útgongspunt foar it begjin fan 'e feanterij yn it súdlik lizzende heechfean. Oant yn 'e 19e iuw bleau Rhaude ek it tsjerkedoarp foar de oangrinzgjende koloanjes en it plak wie wat oerflak oanbelanget de grutste parochy fan East-Fryslân. Stadichoan waarden de Rhauder feankoloanjes selsstannige gemeenten. Hjoed-de-dei is it doarpsgebiet noch mar 496 ha grut. 
 
Sûnt 1 jannewaris 1973 is Rhaude in doarp yn 'e doe stifte gemeente Rhauderfehn.

## It besjen wurdich
* De lutherske tsjerke waard yn 'e earste helte fan 'e 14e iuw as wartsjerke boud. 
* De Rhauder Mühle is in 19e-iuwske nôtmûne.

## Keppelings om utens
* Hiemside fan de gemeente Rhauderfehn
* Beskriuwing fan Rhaude yn 'e doarpebeskriuwing fan it Ostfriesische Landschaft
Mûne fan Rhaude

De **mûne fan Rhaude** is in stellingmûne yn it Eastfryske doarp Rhaude yn 'e Dútske dielsteat Nedersaksen. 

## Skiednis
Yn 1850 krige Wilken Gerhard Pooker de tastimming om in âlde standermûne út 1709 te ferfangen troch in twa ferdjippingen tellende stellingmûne. De nije mûne waard as in nôtmûne mei in oaljeslaggerij yn 1854 yn bedriuw nommen. Pooker emigrearre yn 1871 nei de Feriene Steaten en ferkocht de mûne doe oan 'e mûnder Meinders út Stickhausen. Dy ferkocht de mûne yn 1916 oan Bernhard Meinders út Filsum, dy't de mûne al sûnt 1904 pachte en dy't der yn 1926 en yn 1930 in elektromotor resp. in diselmotor yn sette.

De mûne bleau oan 1990 yn bedriuw, mar wie al sûnt 1952 net mear op wynkrêft yn gebrûk. It achtkant waard doe ôfbrutsen, wylst de meallerij mei in elektromotor fierder gie. Fierder waard der in foeraazjebedriuw yn iepene. Yn 1972 wie it definityf mei de meallerij dien. 

Yn 1991 waard de mûneferiening "Möhlenkring Rhaude/Holte" stifte en tusken 1992 en 1998 waard ûnder lieding fan mûnebouwer Richard Kluin en help fan 'e timmerman Heinz Bunjes de mûne troch frijwilligers wer op 'e nij boud. It geande wurk is hielendal mealree.
PC 1971

De **[[PC]] fan [[1971]]** waard op woansdei 4 augustus ferkeatst. It wie de 118e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 1 Okkinga en partoer 16 van der Veen. De 118e edysje waard wûn troch it partoer fan Jarich van der Veen fan Ikkerwâld, Gerrit de Jong, fan Ysbrechtum en Reitse Mienstra fan It Hearrenfean. Reitse Mienstra waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Unôfhinklike Polityk Nederlân

**Unôfhinklike Polityk Nederlân** (Nederlânsk: *Onafhankelijke Politiek Nederland*) (**OPNL**) is in Nederlânske politike partij dy't fungearret as in lanlik platfoarm fan regionale en lokale partijen. De partij is benammen aktyf yn de Earste Keamer, dêr’t sy (sûnt 1999 mei ien sit fertsjintwurdige is. OPNL stiet foar regionalisme en it prinsipe fan subsidiariteit. De partij wol dat politike besluten safolle mooglik ticht by de boarger nommen wurde. 

## Skiednis
De partij waard yn 1999 oprjochte ûnder de namme **Unôfhinklike Senaatsfraksje** (Nederlânsk: *Onafhankelijke Senaatsfractie*) (**OSF**). Dy namme waard op 4 desimber 2021 feroare yn Unôfhinklike Polityk Nederlân. Sûnt 13 juny 2023 wurdt OPNL yn de Earste Keamer fertsjintwurdige troch Auke van der Goot fan de Fryske Nasjonale Partij.

## Oansletten partijen
In tal regionale partijen is by OPNL oansletten:

## Fertsjintwurdiging
Yn de Earste Keamer hat OPNL sûnt 1999 ien sit.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside
FNPjongerein

**FNPjongerein** is de jongereintûke fan de Fryske Nasjonale Partij (FNP), dy't yn 2017 oprjochte waard. De tûke is bedoeld om jonge minsken binnen de NFP in stim te jaan. De FNPjongerein organisearret by gelegenheid polityk-sosjale aktiviteiten, temajûnen en reizen foar leden en stipers. Yn it ferline wienen der ûnder oaren útwikselingen mei jongerein fan de SNP (Skotlân), Die Friesen (East-Fryslân) en de SSW (Noard-Fryslân).

## Keppelings om utens
* Offisjele side fan de FNP Jongerein
PC 1970

De **[[PC]] fan [[1970]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 117e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 5 Okkinga en partoer 10 van Seijst. De 117e edysje waard wûn troch it partoer fan Gerrit Okkinga fan Berltsum, Klaas van Wieren, fan Menaam en Durk Talsma fan Weidum. Durk Talsma waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
PC 1969

De **[[PC]] fan [[1969]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 116e edysje fan it evenemint. De finale gie tusken de partoer 6 van Seijst en partoer 14 de Groot. De 116e edysje waard wûn troch it partoer fan Johan van Seijst fan Frjentsjer, Sikke Sikkema, fan Frjentsjer en Johannes Westra fan Ljouwert. Johan van Seijst waard ta kening útroppen. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
Sikke Sikkema

**Sikke Sikkema** (Frjentsjer, 17 april 1941 - dêre, 23 novimber 2021) wie in aktyf keatser fan 1960 oant en mei 1974. 

Hikke en tein yn Frjentsjer wûn hy yn 1956 mei syn neef Piet Sikkema en Jan Seerden de Freule yn 1960 sette syn keats kariêre echt útein. Sikkema die fjirtjin kear mei oan de PC dy't er yn 1969 wûn mei Johan van Seijst en Johannes Westra. Yn 1968 en 1974 wie er winner fan de Bûnspartij senioaren. Hy hat 81 finales keatst werfan hy 43 wist te winnen. 

Sikke Sikkema ferstoar op 23 novimber 2021, yn 'e âldens fan 80 jier, nei in lang siikwêzen. 

## Prizen
* 1956 Freulepartij 1e priis
* 1960 PC 3e priis
* 1962 PC 4e priis
* 1963 PC 3e priis
* 1964 PC 2e priis
* 1967 PC 4e priis
* 1968 Bûnspartij senioaren / NK 1e priis
* 1969 PC 1e priis
* 1972 PC 2e priis
* 1974 Bûnspartij senioaren / NK 1e priis
Glêsbak

In **glêsbak** of **glêskontener** is metalen bak om ôftanke glês yn te garjen, benammen flessen en glêzen potten, mei it each op it op 'en nij brûken dêrfan. De earste (doe noch healiepen) glêsbak fan Nederlân waard yn 1972 yn Seist pleatst.

De glêsbakken kinne boppegrûnsk stean of ûnder it meanfjild, as in ûndergrûnske ôffalkontener. In ûndergrûnske glêsbak hat as foardiel dat dy minder lûdsoerlêst jout by it fuortsmiten fan glêsôffal. Dêrom wurdt dizze faker tapast yn ticht beboude gebieten. By in soad glêsbakken kin it glês op kleur sortearre ynlevere wurde sadat it better op'e nij brûkt wurde kin. De kleurkategoryen binne wyt (trochsichtich), grien en brún plus restkleuren.

Hast alle ferpakkingsglês sûnder staasjejild mei yn 'e glêsbak. Lytse potten, lykas dy't brûkt wurde foar krûden, kinne ek yn 'e flessebak smiten wurde. Koarken en deksels fan flessen en potten hoege net fuorthelle te wurden as it glês yn 'e flessebak giet. Etiketten hoege ek net ôfwekke te wurden. 

Net alle glês is geskikt foar de glêsrecyclingbak. Kristalglês en borosilikaatglês (Pyrex) binne net tastien yn 'e glêsrecyclingbak, om't se in oare gearstalling hawwe (ferskillende raanpunten); dit fersteurt it recyclingproses. Sûnt 2000 is der in apart ferwurkingssysteem foar it sammeljen fan flak glês. Gloeilampen, enerzjybesparjende lampen, tl-buizen, spegels, teeglêzen, drinkglêzen en ûneskûtels binne ek net tastien yn 'e glêskontener.

## Keppelingen om utens
* Stichting Duurzaam Verpakkingsglas
* Vlakglas Recycling Nederland
Sperma

**Sperma** (fan it Latynske *sperma*, mei deselde betsjutting) of **sied** is in troch manlju en manlike bisten produsearre lichemsfloeistof dy't as primêr bestânsdiel siedsellen (spermatozoïden) hat. 

By sûchdieren (wêrûnder de minske) wurde de siedsellen oanmakke yn 'e testikels (siedballen) en rypje se yn 'e byballen. By in ejakulaasje (siedútstoarting) wurde de siedsellen dêrwei troch de siedlieders dreaun, dêr't se har ferminge mei floeistoffen dy't produsearre wurde yn 'e siedblaaskes en de prostaat. It resultearjende mingsel is sperma. By de minske befettet sperma foar 1–3% siedsellen; de rest is siedfocht, in fiedingsryk plasma dat bedoeld is om siedsellen bûten it lichem langer yn libben te hâlden en in gruttere mobiliteit te jaan. It sperma wurdt troch de urinebuis laat en komt sa fia de penis út it lichem. De libbensdoer fan siedsellen bûten it minsklik lichem bedraacht maksimaal (ûnder de geunstichste omstannichheden) 2&nbsp;oeren.

In ejakulaasje giet ornaris mank mei in orgasme, mar is dêr net synonym mei. In trochsneed ejakulaasje befettet 3–5&nbsp;ml oan sperma (likernôch in naairing fol). Dêryn sitte normaal sprutsen 100–200&nbsp;miljoen siedsellen. Dat binne 30–50&nbsp;miljoen de mililiter. As in ejakulaasje mank giet mei (heteroseksuele) geslachtsmienskip, is der sprake fan ynseminaasje: it ynbringen fan sperma yn it lichem fan 'e partner. De siedsellen "swimme" dan mei in faasje fan 1–3&nbsp;mm yn 'e oere nei in aaisel. As se dy witte te berikken, kin befruchting plakfine: it ferranen fan in siedsel mei de aaisel om in sygoate te foarmjen, dy't him ûntwikkelje kin ta in embryo. 

Sperma kin, as it ynferzen wurdt, jierren goedbliuwe. It kin dan brûkt wurde foar keunstmjittige ynseminaasje (better bekend ûnder de Nederlânsktalige ôfkoarting K.I.). Ynferzen sperma fan beskate bisten dêr't mei fokt wurdt, lykas bollen en hynsten, wurdt ynternasjonaal hannel yn dreaun. Foar sperma fan populêre bollen en hynsten wurde faak grutte bedraggen jild delteld.
Blaffen

**Blaffen** of **byljen** is in fokalisaasje dy't almeast assosjearre wurdt mei de hûn (*Canis lupus familiaris*). Nettsjinsteande dat meitsje ek oare hûneftigen (soms) dit lûd, lykas de wolf (*Canis lupus*), de prêrjewolf (*Canis latrans*), de foks (*Vulpes vulpes*) en ferskate oare soarten foksen en jakhalzen. Blaffen is in koart en fûleindich lûd, dat oan 'e ein abrupt ôfbiten wurdt. Hûnen uterje it faak in protte kearen fluch efterinoar, hoewol't dit lûd by oare hûneftigen yn 'e regel isolearre foarkomt en mar ien kear útbrocht wurdt. By hûnen klinkt blaffen as *waf-waf-waf*, of by gruttere hûnen, dy't in stim mei in legere toan hawwe, as *woef-woef-woef*. Jonghûntsjes en folwoeksen eksimplaren fan lytsere rassen hawwe dan wer in stim mei in hegere toan. Harren manear fan blaffen wurdt **keffen** neamd, en hûntsjes fan lytsere rassen steane dêrom ek wol bekend as 'kefferkes'.

Hoewol't hûnen eins domestisearre wolven binne, ferskilt it blaffen fan hûnen sterk fan dat fan wolven. Blaffen foarmet by wolven mar 2,4% fan alle fokalisaasjes. It wurdt brûkt foar it ôfjaan fan warskôgings, by ferdigening en om protest tsjin in sitewaasje oer te bringen. By hûnen foarmet blaffen lykwols it meastepart fan 'e fokalisaasjes. Hûnen blaffe yn alderhanne sitewaasjes. De oarsaak fan dat ferskil kin it oanhâlden fan it hâlden en dragen fan jongen (dy't ek by wolven mear blaffe) yn folwoeksen bisten wêze, mooglik yn reäksje op 'e omgong mei mear op auditive waarnimming rjochte minsken, dy't lichemstaal minder goed begripe.

Hûnen dy't tefolle blaffe, kinne troch de eigner, mar fral ek troch de buorlju fan 'e eigner, as ekstreem yrritant ûnderfûn wurde. Eksessyf geblaf suggerearret in ûnderlizzend probleem. Sa kin it gean om in hûn dy't te min lichemsbeweging kriget en dêrtroch tefolle enerzjy hat, of om in hûn dy't geastlik net genôch stimulearre wurdt, troch bgl. boartsjen. Oare redens kinne wêze: pine, eangst, ferfeling, frustraasje, skiedingseangst of eksessyf territoriaal hâlden en dragen (d.w.s. it oanhâldende fielen fan oanstriid ta it warskôgjen fan potinsjele ynkringers). Oplossings kinne wêze: it identifisearjen en sa mooglik weinimmen fan 'e oarsaak fan it blaffen, it brûken fan positive trainingsmetoaden om it probleemgedrach te korrizjearjen, of it freegjen fan advys en help oan ekspêrs, lykas in kynologyske feriening, in profesjonele hûnetrainer of in bistedokter.
Lúkse

**Lúkse** is it gehiel fan produkten en tsjinsten dat inkeld betelber is foar de riken of de superriken. It binne oer it algemien net saken dy't yn 'e earste libbensbehoeften foarsjogge, mar wol dingen dêr't in konsumint in beskaat nut fan hawwe kin. It ferskil mei goedkeapere alternativen sit him yn 'e hege standert fan 'e tsjinsten en de hegere kwaliteit, djoerdere materialen en kostberder fabrikaazjewize (faak hânmjittich fakmanskip) fan 'e produkten. By in oerdie oan lúkse, sprekt men fan dekadinsje, in begryp dat tige negative konnotaasjes hat.

Yn 'e ekonomy is **lúkseguod** of **sekundêr guod** spul dat as tsjinstelde foar needsaaklik of primêr guod oer pleatst wurdt. Primêr guod is in sammelnamme foar alle produkten dêr't ek fraach nei is as der gjin ynkommen is, d.w.s. dêr't men net sûnder kin. By in stiging fan it ynkommen sil der by needsaaklik guod in minder as evenredige stiging fan 'e fraach nei dat guod ûntstean. Guod wêrfan't de fraach omleech giet by in stiging fan it ynkommen is ynferieur guod. As it ynkommen mar genôch stiget, sil úteinlings frijwol alle guod ferfongen wurde troch in djoerder alternatyf dat yn 'e eagen fan 'e oangeande konsumint mear winske is. Op it stuit fan ferfanging wurdt it ferfongen guod ynferieur guod, ek as it by in leger ynkommen noch lúkseguod wie.
Onomatopee

In **onomatopee** (fan it Aldgrykske ὄνομα, *onoma*, "namme", en ποιὦ *poiéō*, "ik meitsje") of **klankneibearing** is in wurd dat op fonetyske wize in net-fokaal lûd neibeart of suggerearret, en dat diel útmakket fan 'e wurdskat (sa't dy fêstlein is yn wurdboeken) fan ien of mear talen. In onomatopee of **onomatopoësis** is ek in stylfiguer, wêrmei't yn ien of mear al of net besteande wurden in lûd neibeard wurdt.

In protte onomatopeeën jouwe de lûden wer dy't bisten meitsje: piipje, kwêkje, mêkje, gnoarje, miaukje, siizje, tsjilpe, roekoeje, tsjotterje, gûnzje, ensfh. Yn it ferlingde dêrfan wurde guon soarten fûgels oantsjut mei in onomatopee fan it lûd dat se meitsje, lykas koekoek, tsjiftsjaf, skries en oehoe. Ek lûden fan foarwerpen en foarfallen wurde faak werjûn mei in onomatopee: "tiktak" foar (it lûd fan) in wekker, "dingdong" foar in klok of doarbel, "tring" foar in fytsbel of doarbel, "toet" of "tút" foar in klakson, "boem" foar wat dat delkomt of earne tsjinoan botst, "bats" foar eat dat yn it wetter falt, ensfh. 

Bernetaal bestiet faak foar in grut part út onomatopeeën. Mei't lytse bern faak de echte oantsjuttings foar dingen noch net witte, neame se dy faak nei it lûd dat se hearre. In kat wurdt dan "miau", in hûn "waf", in auto "toet-toet" en in rjochtingoanwizer "tiktak". Aldelju geane dêr faak in skoftke yn mei, mar úteinlings besykje se ornaris om it bern de echte wurden oan te learen.
Jann-Berghaus-Brücke

De **Jann-Berghaus-Brücke** is in brêge oer de Iems tusken it Dútske plak Bingum en de stêd Lier. De brêge foarmet ûnderdiel fan 'e Bundesstraße 436 en in omlieding by ôfsluting fan 'e Iemstunnel, bygelyks foar frachtweinen mei gefaarlike stoffen. 

## Earste brêge
De earste brêge op it plak fan 'e hjoeddeiske Jann-Berghaus-Brücke waard yn 'e jierren 1937-1940 as in draaibrêge boud. Yn april 1945 waard dy brêge opblaasd.

## Twadde brêge
Tusken 1948 en 1950 waard in nije brêge boud. By de iepening wie it de grutste draaibrêge fan 'e wrâld. Dy waard fanwegen brekfalligens yn 1991 ôfbrutsen. De brêge droech de namme fan Jann-Berghaus (1870–1954), dy't û.o. presidint fan it Ostfriesische Landschaft wie en him tige ynsette foar de regionale belangen.

## Tredde brêge
Yn 'e jierren 1989-1991 waard in nije Jann-Berghaus-Brücke yn 'e foarm fan in baskulebrêge boud. De brêge hie in trochfarbreedte fan 40 m. Op 17 maaie 1991 waard de brêge iepene. De boukosten bedroegen DM 40.100.000.

Oan 'e Iems leit yn Papenburg de Meyer Werft, dy't oseaanskippen boud. Om de bou fan gruttere skippen mooglik te meitsjen, krewearre de werf foar in ferbreding fan 'e trochfariepening fan 'e brêge. Dêrmei waard yn 'e simmer fan 2008 útein set. Yn 'e maaitiid fan 2010 wie it wurk fan in ferbreding fan 'e trochfarbreedte oant 63 m foltôge.


Klappbruecke Ems B436 IMGP9964.jpg|De baskulebrêge foar 2008.
Leer - Emsstraße - Jann-Berghaus-Brücke 70 ies.jpg|Nei de ferbreding fan 'e trochfariepening 2008-2010.