open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yoko Ono

**Yoko Lennon Ono** (小野洋子, *Ono Yōko*) (Tokio, 18 febrewaris 1933) is in yn Japan berne Amerikaansk artyste en muzikant.

Yoko Ono is foaral bekend fanwegen har tredde houlik mei John Lennon, lid fan The Beatles, oan it ein fan de 60-er jierren. Tegearre krigen sy in soan, Sean Taro Ono Lennon, berne yn 1975.

## Keppeling om utens
* Offisjeel webstee
Sânfurder Ryp

**Sânfurder Ryp** of **De Ryp** is in buorskip en streeknamme dy't ta Sânfurd rekkene wurdt en leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân. In *ripe* is in sânrêch.
De namme komt ek foar as *De Rijp*, en as hûsnammen *Grutte Ryp* en *Lytse Ryp*.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Harald Bohr

**Harald August Bohr** (Kopenhagen, 22 april 1887 - dêre, 22 jannewaris 1951) wie in Deensk wiskundige. Hy wie de jongere broer fan Nobelpriiswinner Niels Bohr en wie heechlearaar oan de universiteit fan Kopenhagen. Syn ynternasjonale ferneamdens hat er te tankjen oan syn wurk oan Dirichletrigen en in stúdzje nei de Riemann-zeta-funksje, tsjintwurdich bekend ûnder de namme Bohr-Landau teorema.

By it grutte publyk wie Bohr fral bekend as fuotballer fan it Deenske team dat yn 1908 by de Olympyske Simmerspullen 1908 yn Londen twadde waard. De Denen ferlearen mei 0-2 fan Grut-Brittanje.

## Keppeling om utens
* Profyl Deensk nasjonaal team
* Stikmannich fotos fan Harald Bohr
* Argyf fan Universiteit fan Kopenhagen
Tjaardastate (Rinsumageast)

**Tjaardastate**, ek *Tjaerdastate* is in eardere stins fan Rinsumageast yn de gemeente Dantumadiel De state waard yn de rin fan de tiid tige grut, úteinlik hie it twa sealen en tweintich keamers. It hie in slotgrêft en ferskate kelders en souders. De hiele stins wie mei wyt moarmeren stien fluorre. De state hie ek in toer mei in klok, in poarte, hynstestâlen en in koetshûs. Al yn 1242 wurdt de state neamd, as dy bewenne wurdt troch Botte fan de Geast. 

## Skiednis
Yn de earste helte fan de 15e iuw wurdt Sydachus of Syds Thiarda as eigener neamd. Dy wie yn 1423 grytman fan Dantumadiel en hie noch oare funksjes. Syn soan Werp erfde letter de stins. In jongere broer, Barthold, krige yn 1452 de stins Sterkenburg yn Sibrandahûs. Dy syn neisieten neamden har letter Tjaerda/Tjarda fan Starkenborgh en fêstigen har yn de Grinslanner Ommelannen.

Werp (of Worp) hie faak spul mei syn buorman Wopke Juwsma. Yn 1465 lit hy Wopke fermoardzje en yn 1466 dy syn soan Popke. Worp hat syn fermoarde buorlju net lang oerlibbe. Syn widdo wertroude mei Aede Jongema út Boazum, wylst syn lykneamde neef fan Raerd troud wie mei Hack Eysinga fan de oanbuorjende Eysingastate. Dat om 1470 ferskynden dêr twa manlju út ien laach út in oar diel fan Fryslân. De Rauwerder Jongema skynt frijwat in rûchhouwer west te hawwen, wylst fan syn neef in soad goeds skreaun wurdt. De Jongema fan Boazum wie ien fan de rjochters fan Eastergoa, mar doe’t hy yn 1474 yn Dokkum tahâlde, waard hy dêr fermoarde. Hy soe syn wylde neef de hân boppe de holle holden hawwe. Aede Keimpes Jongema die as wraak in ferrassingsoanfal op Dokkum en ferovere dy. In oantal boargers fan Dokkum waard boeid meinomd en finzen setten yn De Geast.

De dochter fan Werp Tjaerda erft dan de State. Hja troude mei Syds Bottinga en neidat dy ferstoarn wie mei Schelte Scheltinga, dy't grytman fan Kollumerlân, Achtkarspelen en Dantumadiel wie. Yn 1515 feroveren de Geldersken de State en it doarp, en it jier letter baarnden de Boergonjers it hiele doarp plat, mar de state bleau oerein stean. Syn enoarme testamint is bewarre bleaun en dêryn stiet te lêzen dat Schelte, ien fan syn acht bern, dy't troud wie mei His fan Hermana, de state erve.

Se krigen tegearre in soan, Syds fan Tjaerda, dy't dêrnei de state bewenne. Syds' dochter Margareta fan Tjaerda erve dêrnei de state. Hja troude mei Ruurt fan Juckema, dy't ek Camminghaburch by Ljouwert en Sjaerdemaslot en Camminghahûs te Frjentsjer besieten. Hy wie tige ryk en kocht ek noch Orxmastate yn Menaam. Margaretha en Ruurt krigen twa dochters, dy't beide mei in Camstra trouden. De state bliiuwt dêrnei yn de famylje. 

Yn 1834 waard de state op ôfbraak ferkocht. Tsjintwurdich is der neat mear fan de state werom te finen.

## List fan eigeners fan de Tjaardastate
Lycklamastate

De **Lycklamastate** lei destiids efkes beëasten Wolvegea, mar it plak leit no yn Wolvegea. De state waard oan it begjin fan de 17e iuw boud troch de famylje Lycklama à Nijeholt. Op it stee dêr't de state stie steane no huzen en in fersoargingshûs. 

De state waard boud troch grytman Rinco fan Lycklama à Nijeholt. Hy wie de ôfstammeling fan Lyckle Eables Lycklama à Nijeholt, dy't it slot Friesburch yn Nijeholtpea bouwe liet. Rinco waard yn 1626 grytman fan it hjoeddeiske Weststellingwerf nei Marcus Lyclama, dy't foarhinne heechlearaar op de Universiteit fan Frjentsjer west hie. 

Syn soan Agge wenne der letter yn, en hy liet in feart grave fan Nijeholtwâlde nei de Tsjonger, dy't de namme Lycklama Feart krige. Sa koe men troch dizze feart Wolvegea berikke. Mar yn 1736 wie de state yn in sa ferfallen steat dat it ôfbrutsen waard. Tsjintwurdich is der neat mear fan de state oer.
Harnzer Wettertoer

De **wettertoer fan [[Harns (stêd)|Harns]]** waard boud yn 1931 troch Bredasche Beton Mij. De wettertoer hie in hichte fan 45,90 meter en twa wetterreservoirs fan elk 300 m3. De toer waard yn 1971 renovearre. Yn 1990 is de wettertoer ôfbrutsen nei in swiere stoarmskea.

## Keppeling om utens
* Tekening fan de wettertoer yn Harns
Postkoets

In **postkoets** is in troch hynders lutsen reau (koets) foar it ferfier fan post en reizgers. Postkoetsen rieden tusken posthaltes, plakken dêr't de hynders, koetsiers en reizgers ite, drinke en rêste koene en dêr't yn- en útstappe wurde koe.

De basis fan it lettere postkoetsesysteem yn Jeropa is al lein doe't de Romeinen in netwurk fan diken oanleine foar it fluch oerbringen fan berichten en troepen. 

Sûnt 1489 fersoarge de aadlike famylje Von Thurn und Taxis yn opdracht fan de keizer fan it Hillige Roomske Ryk in netwurk fan koerierstsjinsten dat in grut part fan Jeropa bestruts. 

Yn Nederlân waarden postkoetstsjinsten yn de 18e iuw en de 19e iuw fersoarge troch de firma Van Gend & Loos. Yn de 18e iuw waard ek it komfort fan de postkoets ferbettere, benammen in bettere fearring makke it reizgjen nofliker. Dy lúksere postkoets waard doe *[[diligence]]* neamd. Op de meast net ferhurde diken waarden de passazjiers nammentlik ûnhuerich troch elkoar skodde, dat men kaam faak út de liken op it plak fan bestimming oan. 

Foar de komst fan it spoar hie Jeropa in wiidweidich netwurk fan postwegen. It spoar hat yn de 19e iuw de postkoets folslein ferkrongen, om't de trein folle hurder koe en de reizger mear komfort krige.
Beginen

**Beginen** binne in roomske groep allinnichsteande froulju dy't yn ienfâld en frommens by elkoar wennet sûnder eigentlik kleasterling te wêzen. Oars as kleasterlingen lizze beginen gjin ivige belofte ôf. Al belove se keinens, se meie wol jildlik en ûnreplik guod yn eigendom hâlde. De groep ûntstie foar 1200. Yn de 13e iuw en hjir en dêr yn Fryslân, ûnder oare yn Ljouwert (1285 fermelde) en fierders nei alle gedachten yn it earste Snitser gasthûs (1206-1294). Troch it konsylje fan Fienne yn 1312 waard de groep feroardield. Dan komt in oergong nei goedkarde kleasterregels. Hjirtroch hjitte fransiskaanske tertsiaressen en regularissen letter ek (grauwe) beginen.
Hindrik Kloosterman

**Hendrik Douwe Kloosterman** (Rottefalle 9 april 1900 - 6 maaie 1968, Leien) wie in Nederlânsk wiskundige, dy't it meast bekend is fan de ynfiering fan de Kloosterman sommen.

Nei syn stúdzje oan de Universiteit fan Leien yn 1918-1922, studearre er yn Kopenhagen by Harald Bohr en yn Oxford by G. H. Hardy, nei bemidling troch Paul Ehrenfest. Yn 1924 krige er syn doktersgraad yn Leien ûnder superfyzje fan Jan Cornelis Kluyver. Fan 1926 oant 1928 studearre er yn Göttingen en Hamburch, aen wie er assistint yn Münster fan 1928-1930. Kloosterman waaard beneamd as lektor yn Leien yn 1930 en professer yn 1947. Yn 1950 waard er keazen as lid fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen (KNAW).

## Keppeling om utens
*Kloosterman-Som by ''Math World''
*Biografy by Universiteit fan Leiden; útlis en betsjutting fan syn wurk
Rindert van Zinderen Bakker

**Rindert van Zinderen Bakker** (Koartsweagen, 8 maart 1845 - It Hearrenfean, 21 jannewaris 1927) wie in timmerman, sosjalistysk politikus en Frysk skriuwer. Fan 1906-1924 wenne Bakker yn it Goai.

## Biografy
Bakker wie in soan fan keapman Klaas Tjeerds Bakker en Fokjen Rinderts van Zinderen. Nei de legere skoalle gie er yn de âldens fan alve jier earst oan it wurk by de pleatslike winkelman en dêrnei by in stuollemakkerij. Nei 't er it timmerfak ûnder de knibbel hie begûn er syn eigen bedriuw. Hy rekke belutsen by it *Algemeen Nederlandsch Werklieden-Verbond* en rjochte in ôfdieling op De Gordyk op, wêrfan't er de foarsitter waard. Yn de jierren dêrnei rekke er geandewei radikaler en omearme de stânpunten fan Domela Nieuwenhuis. Hy rekke yn dizze tiid yn 'e swierrichheden, syn saak gong fallyt, hy dronk mear as goed foar him wie en syn frou waard sawat blyn. It slagge him lykwols om syn libben wer op 'e rit te krijen. Hy waard drankbestrider, foarsitter fan de pleatslike ôfdieling fan de Sociaal-Democratische Bond (SDB) en fan it Bûn fan Algemien Kies - en Stimrjocht.

Hy wie ek in strider foar de idealen fan de Friesche Volkspartij. Yn 1891 waard hy lid fan de gemeenteried fan Opsterlân as earste sosjalist fan Nederlân. Wifkjend waard hy lid fan de SDAP. Nei 1895 wurke er gear mei Peter Wilhelm Jansen. Sa kaam er yn konflikt mei de SDAP. Fan 1895-1897 wie er lid fan de Fryske Steaten en letter haadbestjoerslid fan it Griene Krús en fan it Nut (1900). Bakker wie meiwurker fan it *Sociaal Weekblad*, it *[[Frysk Folksblêd|Fries Volksblad]]* en it *Tijdschrift voor Armenzorg*.

### Bakker as skriuwer
Yn syn mear radikale perioade wie Bakker in produktyf skriuwer fan striidlieten. Syn lieten waarden op tal fan gearkomsten songen. Sa skreau er ûnder oare *Ik ben rebel*, *Het nut van de soldatenstand* (as protest tsjin it optreden fan de militêren by it *[[Palingoproer]]*), *De advocaat*, *Broeders laat ons de kazerne slopen*, *Heb je wel gehoord van die arbeidersbond*, *Wat zijn de vrouwen nog in tel* en *De wapens neêr*. Ek skreau er ferskate toanielstikken. Yn 2019 ferskynde by de útjouwer Noordboek op De Gordyk *Aantekeningen uit mijn levensloop*.

## Wurk
**Veroordeeld? Oer de finzenskip fan Domela Nieuwenhuis (toaniel)
**Een soldaat in huis?* (toaniel)
**Wenken en wensen* (1894)
**Oud en nieuw, een tuiltje verzen* (1924)
**Koarn en tsjef*  (ferzen, 1923) mei ynlieding J. v.d. Tol
**Gedenkboek ter gelegenheid van den 70sten verjaardag van F. Domela Nieuwenhuis'', tegearre mei W. Beek (1916)
Vitus Ringers

**Vitus Ringers** (Harns, 22 jannewaris 1660 - Rie, 23 febrewaris 1725) wie in predikant en Frysk dichter.

Hy skreau in oantal lofdichten yn it Nederlânsk. Hy krige benammen betsjutting troch syn *Stichtelijk Sang-prieel belommerd met het Hoogelied Salomons ende andere Heilige gesangen* út 1686, dêr't in wisse muzikale erudysje út bliken docht. Hy ferdigene it brûken fan wrâldske meldijen foar stiftlike teksten, joech trije psalmoersettings yn it Frysk út en pleite foar it brûken fan Frysk yn de tsjerketsjinst.

## Keppelings om utens
* Oer Vitus Ringers op oudried.nl
* ''Op 't Geestelijk en Geestrijk Sang-prieel van den Eerwaardigen, Godzaaligen en zeer Geleerden, Vitus Ringers, Ph. Doct. en getrouw Dienaar des Goddelijken Woords tot Ried''.
* Vitus Ringers by it Biografysk Portaal
Martinus Baljee

**Jacobus Martinus Baljee** (Ljouwert, 9 septimber 1752 - Tandjoeng West, 18 febrewaris 1823) wie in Ljouwerter weesjonge dy't ryk waard yn Nederlânsk-Ynje. 

Nei de dea fan syn âlden yn 1762, waard hy opnomd yn it nije steds-weeshûs yn Ljouwert. Dêr en letter yn Amsterdam beoefene hy de genêskunde en kaam op 19 maart 1774 ôf as twadde sjirurgyn yn tsjinst fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy yn Batavia. Nei meardere hege rangen beklaaid te hawwen, naam hy yn 1786 ûntslach út tsjinst en kocht foar ƒ 216.000 in grut lângoed. Dêrnei hie Baljee ferskillende boargerlike betrekkings, ûnder oare boargemaster fan Batavia yn tsjinst fan it lân en waard yn 1802 beneamd ta ekstra ordinêr Ried fan Ynje. Yn 1808 nom hy ûntslach en bleau oant syn dea amtleas boarger. Meidat syn houlik mei Maria Magdalena de Kienne, dy't yn 1815 ferstoar, sûder bern bleaun wie, fermakke er, út tank foar de  oplieding dy't er krige hie, in bedrach fan ƒ 190.000 oan it weeshûs fan syn jonkheid yn Ljouwert.
Hy wie befreone mei Jacobus van der Steege. 

## Keppeling om utens
* [Martinus Baljee yn de [DBNL]]
De Grutte Mûne (Broeksterwâld)

**De Grutte Mûne** is in poldermûne west fan it doarp Broeksterwâld yn it Bûtenfjild yn de gemeente Dantumadiel.

De Grutte Mûne is in foarse muonts, dy't in houten achtkant op stiennen fjildmuorren hat. De reiddutsen mûne hat in flecht fan 22,57 m. Flakby stiet de Broek- of Lytse Mûne, in lyksoartige lytsere mûne, mei deselde funksje.

## Skiednis
De hjoeddeiske Grutte Mûne waard boud yn 1887 nei't de foargonger út 1879 ôfbaarnde. Bouwer Gerben van Wieren út Jannum boude de mûne mei twa skroeven wer op. Nei't yn 'e Westereen yn 1926 in gemaal iepene waard, krige de mûne in koartere skroef. De lytste skroef waard yn 1934 oerbrocht nei de Lytse Mûne. Nei't de mûne yn 1943 in sentrifugaalpompe krige, rekke de mûne bûten gebrûk. 

Oarspronklik hie de mûne selsswichting, dy't by in restauraasje yn 1994 ferfongen waard troch âldhollânsk hekwurk. By in lettere restauraasje krigen de wjukken de selsswichting werom.  

De mûne wie ornearre foar it bemeallen fan de Broekpolder, mar meallet no yn sirkwy om't er net mear op de Fryske boezem oansletten is. Opfallend is de útsûnderlik hege útskoat fan de mûne. 

Eigner fan de Grutte Mûne is de Stifting De Fryske Mole. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank - 'Broeksterwâld, De Grote Molen'
* De Hollandsche Molen - 'De Grutte Mûne yn Broeksterwâld'
* FB-side De Grutte Mûne
Anton Wachter

** Anton Wachter ** is ín romanfiguer fan de skriuwer Simon Vestdijk. It libben fan Anton is fêstlein yn acht romans dy't ta de kearn fan in grutte oeuvre fan Vestdijk hearre. De boeken hawwe in sterk autobiografysk karakter. De earste fjouwer dielen, mei as hichtepunt "Terug tot Ina Damman" spylje yn *Lahringen* wêrmei't sûnder mis Harns bedoeld wurdt, it plak dêr't Vestdijk hikke en tein wie. De lêste fjouwer dielen beskriuwe it libben fan de medisinestudint Vestdijk yn Amsterdam.

De Anton Wachter-syklus bestiet út:
* *Sint Sebastiaan* (1939)
* *Surrogaten voor Murk Tuinstra* (1948)
* *Terug tot Ina Damman* (1934)
* *De Andere School* (1949)
* *De Beker van de Min* (1956)
* *De Vrije Vogel en Zijn Kooien* (1957)
* *De Rimpels van Esther Ornstein* (1959)
* *De Laatste Kans* (1960) 

Yn 1973 waard oan de Foarstrjitte yn Harns in byld fan Anton Wachter delsetten, makke troch Suze Boschma-Berkhout.
Nicolaas Matsier

**Nicolaas Matsier** (Krommenie, 25 maaie 1945) is in Nederlânsk skriuwer en foarfjochter fan auteursrjochten fan freelancers. Nicolaas Matsier is in pseudonym fan Tjit Reinsma. It is opfallend dat er yn it boek *Gesloten huis* syn wiere namme foar de haadpersoan brûkt.

## Biografy
Matsier studearre inkelde jierren klassike talen en filosofy. Hy wie fan 1976 oant maaie 1980 en fan ein 1983 oant en mei begjin 1986 redakteur fan it literêr tydskrift De Revisor. Neist syn eigen wurk is Matsier ek bekend as oersetter fan it wurk fan de Poalsk-Ingelske skriuwer Stefan Themerson.

Mei Johannes van Dam, Max Pam en Arthur Graaff rjochte Matsier de Freelancers Assosjaasje (FLA) op. Dizze berikte nei inkelde jierren aksjes en prosedearjen dat PCM Utjouwers yn 2002 (nei't hja sels sizze) € 2,3 miljoen oan freelancers útbetelle fanwegen it skeinen fan harren auteursrjocht. Matsier is earelid fan de FLA.

## Prizen
* 1987 - Zilveren Griffel foar *Ida stak een zebra over*
* 1995 - Ferdinand Bordewijk Priis foar *Gesloten huis*
* 1995 - Mekkapriis foar *Gesloten huis*
* 2005 - E. du Perronpriis foar *Het achtenveertigste uur*

## Bibliografy
* 1976 - *Oud Zuid* (ferhalen)
* 1979 - *Onbepaald vertraagd* (ferhalen)
* 1982 - *De eeuwige stad*
* 1982 - *Een gebreid echtpaartje*
* 1985 - *A is een aardappel*
* 1986 - *Ida stak een zebra over*
* 1994 - *Gesloten huis* (roman)
* 1995 - *Was Sinterklaas maar een gracht*
* 1996 - *Alice in Verbazië* (essays)
* 1996 - *Dicht bij huis *
* 1996 - *Druppel*
* 1998 - *Een sluimerend systeem* (essays)
* 1999 - *Elke dag vaderdag*
* 2000 - *Meneer Kortom kijkt uit het raam*
* 2001 - *Heimwee naar het heden* (werútjefte fan *Oud Zuid* en *Onbepaalde vertraagd*)
* 2003 - *De bijbel volgens Nicolaas Matsier*
* 2005 - *Het achtenveertigste uur*
* 2011 - *Het evangelie volgens Nicolaas Matsier*
* 2011 - *Met 4¾ kus - Brieven aan kinderen, maar niet alleen*, fertaling van brieven fan Lewis Carroll
* 2012 - *Notities over de man en het werk*, foarwurd yn it boek oer it wurk fan keunstner Jan van der Kooi
* 2015 - *Op 't duin - duingedichten en duingezichten* yn 'e mande mei Helmi Goudswaard en Boudewijn Bakker.

## Keppeling om utens
* Offisjele side fan Nicolaas Matsier
Trekskip

In **trekskip** (ek **trekskûte** en **lûkskip**) is in histoarysk skip mei in roefke, dat troch in hynder of troch minsken fan de wâl ôf lutsen wurdt. It trekskip waard foaral foar passazjiersferfier brûkt. 

## Skiednis
It ûntstean fan it trekskip wurdt yn ferbân brocht mei de iepening fan it kanaal Willebroek - Brussel yn 1561. Bekend is dat Willem fan Oranje yn 1577 mei in trekskip oer dit kanaal reizge. Ek is bekend dat yn 1582 by Leiden ek al mei it trekskip reizge wurde koe. De âldst bekende akte foar reizgersferfier per trekskip datearret út 1618 en slacht op de rûte Brussel - Antwerpen. 
Yn het goa Hollân, Fryslân en yn Stêd en Ommelân waarden nei 1632 in protte trekfearten oanlein. De earste Nederlânske trekfeart wie de Haarlimmertrekfeart, tusken Amsterdam en Haarlim. Yn 1631 tsjinnen dizze stêden by de Steaten fan Hollân in fersyk yn om in trekfeart oan te lizzen, en yn 1634 wie de trekfeart klear. Yn de 17e en 18e iuw wiene yn dy kriten in soad ferbinings dy't mei it trekskip ûnderhâlden waarden. Ljouwert hie geregelde tsjinsten op Harns, Boalsert, Snits, Dokkum en twaris yn 'e wike op Amsterdam.  Oan de komst fan it spoar yn de 19e iuw ta, wie de meast noflike, betroubere (ûnôfhinklik fan de wyn) en goedkeapste wize fan reizgjen dy mei it trekskip. Benammen Nederlân hie in ticht netwurk fan trekfearten dy't doarpen en stêden mei inoar ferbûn. It is ien fan de foarrinners fan it nijmoadrige iepenbier ferfier west: it skip farde neffens in tsjinstregeling en naam elsenien dy't it fêstleine bedrach betelje woe mei.

## Wurkwize
It skip waard lutsen troch in hynder mei op syn rêch  it snikjong, ek wol jagertje, neamd. Dit lûken wurdt jeien neamd. It paad dêr't de skipjager oer rint hjit jaachpaad. De line waard op sekere hichte oan de mêst fêstmakke sadat dy boppe strewiel en pealwurk op de ouwer bleau. Yn bochten en op krusings mei oare fearten stiene rolpeallen dêr't de jaachline omhinne laat waard sadat it skip net yn de wâl lutsen wurde koe. Mei in hynder yn 'e draf helle sa'n skip likernôch 7 km yn de oere.

## Skipstypen
Foar de trekfeart waarden spesjale skipstypen brûkt. Sy moasten nochal licht wêze om de faasje deryn hâlde te kinnen.  Tekeningen út de 17e iuw litte sjen dat de skipkes faak in rjochte fallende stjûne hiene. Yn Grinlân en Súd-Hollân waard de snebbeschuit in soad brûkt. Yn Noard-Hollân waarden trekskippen meast as kaag oantsjut. Yn 1621  stelt it Grinzer stedsbestjoer de rûne foarstjûne ferplicht, dêrtroch ûntstie de skerpe pream. In oar skipstype dat in protte foar de trekfeart brûk waard is de snikke. Yn 1645 wurde de snikkeskippers foar it earst neamd, nammentlik yn Ljouwert.
List fan bylden op It Amelân

Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske **list fan bylden op It Amelân**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente It Amelân, wêrby't *byld* brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken. 

## Boarne
* Keunstwurk
* Keunstmoanne Boechbyld
Piet Esser

**Vincent Pieter Semeyn (Piet) Esser** (Baarn, 9 maart 1914 – Saint-Cybranet (Dordogne), Frankryk, 19 novimber 2004) wie in Nederlânske byldhouwer.
 
## Libbensrin
Pieter Esser folge fan 1934 oant 1939 lessen oan de Ryksakademy fan Byldzjende Keunsten yn Amsterdam by Jan Bronner. Yn 1938 wûn hy in sulveren medalje fan de Prix de Rome. Hy wie as opfolger fan Bronner heechlearaar oan de Ryksakademy yn Amsterdam fan 1946 oant 1979. Beroemde learlingen fan Esser binne Jan Wolkers en Jon Gardella.

Piet Esser kin beskôge wurde as ien fan de belangrykste Nederlânske portretbyldhouwers fan de tweintichste iuw en hat teffens fan grutte betsjutting west foar de Nederlânske pinningkeunst. Hy liede dêryn tsientallen keunstners op.

Hy wurdt sjoen as lid fan de Groep fan de figurative abstraksje. 

Syn portret fan Charlotte van Pallandt wurdt as ien fan de bêste út syn oeuvre rekkene. Sels fûn hy syn portretten fan Jan Buys en Else Mauhs it meast slagge.

Essers frou Dora Esser wie akwarelliste.

## Bekende wurken
Wurken fan Esser binne:
* Troelstramonumint yn De Haach
* Brederomonumint oan de Nieuwmarkt yn Amsterdam (sêne út De Spaanschen Brabander) (1968)
* *Wettersneed 1953* yn it byldepark fan Museum Boijmans van Beuningen, Rotterdam (1957)
* De barmhertige Samaritaan yn Amsterdam (1976)
* Mausoleum op de Paasberch yn Ede (1947). 
* byld Cornelis Lely op de *[[Pylder fan Lely]]* (1984, setten 2002)- it byld is yn 2003 op fersyk fan de keunstner weihelle.


Ofbyld:Westbroekpark 1.jpg|Troelstramonumint yn it Westbroekpark, De Haach
File:Denhaag kunstwerk Esser icarus.jpg|'Ikarus' fan Piet Esser yn De Haach (1974)
Amsterd2.jpg|*Bredero*, Amsterdam
Schaatsrijder Piet Esser Camminghaplantsoen Utrecht.JPG|*De schaatsenrijder*, Utert
20140612 Cornelis Lely door Piet Esser Lelystad.jpg|*Ir. Cornelis Lely*, Lelystêd
Gottfried Wilhelm Leibniz

**Gottfried Wilhelm Leibniz**, ek as Leibnitz, von Leibniz stavere (Leipzig, 1 july 1646 – Hannover, 14 novimber 1716) wie in mearsidige Dútske wiskundige, filosoof, logikus, natuerkundige, histoarikus, rjochtsgelearde en diplomaat en wurdt beskôge as ien fan de grutste tinkers fan de 17e iuw. Hy ûntwikkele min of mear tagelyk mei (mar ûnôfhinklik fan) Isaac Newton in tûke fan de wiskunde dy't bekend stiet as de 'calculus' (differinsjaal- en yntegraalrekkenjen). Wa fan de twa de earste wie mei dy wichtige bydrage oan de wiskunde, hat ta in geweldich spul laat tusken dizze hearen. Leibniz stiet te boek as in foarrinner fan de Dútske Ferljochting, de *Aufklärung*.

Yn de filosofy wurdt hy sjoen as rasjonalist. Hy wurdt beskôge as in optimist, dit nei oanlieding fan syn oertsjûging dat it hielal, dêr't wy yn libje, it bêste universum is dat God skeppe koe. Syn filosofy is net allinnich suver rasjonalistysk. Oan de iene kant is it djip woartele yn de Skolastyk, oan de oare kant rint er foarút, en antisipearret op lettere ûntwikkelingen yn logika, biology, geology, mynbou, wierskynlikheidslear, linguïstyk en ynformatika. Dêrnjonken skriuwt hy ek oer polityk, rjocht, etyk, teology, skiednis en filology. Syn bydragen binne ferspraat oer in protte publikaasjes, net-publisearre manuskripten en fral yn tsientûzenen brieven. Oant en mei de dei fan hjoed, 300 jier nei syn dea, bestiet der gjin folsleine edysje fan Leibniz syn skriften. 

## Literatuer
*   *Leibniz - An Intellectual Biography*, Cambridge University Press, Cambridge (2008) ISBN 978-0-521-80619-0
Willebroek

**Willebroek** is in plak en gemeente yn de provinsje Antwerpen. De gemeente telt rom 23.000 ynwenners. Willebroek leit by de Rupel en wurdt trochsnien troch it Kanaal Brussel-Schelde.

## Kearnen
Neist Willebroek sels bestiet de gemeente noch út de deelgemeenten Blaasveld, Heindonk en Tisselt. Ten noarden fan it sintrum fan Willebroek, tsjin de Rupel, leit it buorskip Klein-Willebroek.

## Evolúsje fanit ynwennertal
### 19e iuw

### 20e iuw oant werynrjochting gemeenten

### Nei de gemeentlike weryndieling

## Berne
* Jean Adriaensens (1931), Belgysk hurdfytser
* Fons De Wolf (1956), Belgysk hurdfytser
* Jef De Smedt (1956), Flaamsk akteur
* Joseph Sebrechts (1885-1948), sjirurch yn Brugge

## Partnerstêd
*  Boussu (Belgje)
* Kiremba (Boerûndi)

## Ferskaat
* Yn de gemeente leit it fort Breendonk en de olympyske roeibaan Hazewinkel.
* Wannes Van de Velde song yn 1988 it liet: *De Brug Van Willebroek.*

## Keppeling om utens
* Webstee fan de gemeente
* Skiednis, hiemkunde & dialekt fan Willebroek
* Vaertlinck - Wurkgroep foar hiemkunde en genealogy yn Willebroek
Snikke

In **snik** of **snikke**  wie in sylskip mei ien mêst foar de binnenfeart. It wie in populêr skipstype foar de beurtfeart. Njonken dat wie it ek in fiskersskip mei twa mêsten, in type dat fral op de Waadsee brûkt waard. Wierum, Peazens-Moddergat, it Amelân en Skiermûntseach hiene snikken foar de fiskerij.
Dy skippen waarden yn nauwe fearten, at der gjin wyn wie, faak lutsen, sadat 'snik' faak ûnterjocht as synonym foar trekskip brûkt wurdt.  Allinnich yn de provinsje Grinslân wie it brûken fan snikken yn de trekfeart algemien.

### Fryske snikke
Oars as de Grinzer snikke wiene de Fryske wol sylskippen. Sy hiene in grutseil en in lytse gaffel. De Fryske snik wie betreklik lang neffens syn breedte en de efterkant hie follere, tsjalkeftige foarmen. Ek hie de Fryske ferzje yn lytsere roef ôf in lytse kajút op it efterskip. Fierders wie der noch de *lytse snik*, mei foar en efter rjocht fallende stjûnen.

Fryske snikken wiene fral beurtskippen. Sy woegen sa'n 15 oant 30 ton en wiene sa'n 15 meter lang. Fryske snikken waarden sawol fan hout as (letter) fan stiel makke. Guon stielen Fryske snikken waarden letter omboud ta jachten. In houten Fryske snikke wurdt bewarre yn it Suderseemuseum yn Inkhuzen.

### Grinzer sniklietsje
Yn it Grinzersk bestiet in lietsje, dat algemien bekend wie.  At de snik hast by it pleisterplak oankaam wie, blies de skipsjager op syn hoarn, sadat de passazjiers op 'e tiid farske kofje krije koene, en men begûn te sjongen:
:*Moeke, moak de kovvie kloar*,*snikke komt van Stad*.*Wie hebt zo'n laange raize doan**en nog gain kovvie had*.
::oersetting:
:Mem, set de kofje mar fast klear,de snikke komt út de stêd.Wy hawwe in lange reis folbrochten noch gjin kofje hân.

### Noard-Dútske snik
Dizze snik wie mear as 10 m lang, nochal swier boud (sa’n 40 ton), hie in folle kop, mei in steile, súntsjes bûgde stjûne, in trochrinnend dek en in ‘’bun’’ om de fongen fisk yn te bewarjen. Oan de foarste mêst hie hja in fok en klúffok en oan de eftermêst in trijehoekich seil mei beam. Ofbyldings litte in tsjalkeftich skip sjen. It brûkme fan de snikke is dokumintearre foar  Wierum (1658), Ternaard (1687), en Holwert (1692). Yn de 18e iuw wreide it brûkme fan de Snikke him út ta Sâltkamp,  It Amelân,  Norderney, Bremerhaven enHelgolân. Lykwols warden de snikken yn de 19e iuw faak ferfongen troch de hurder silende botters en sloepen (of *schaluppen*). Yn Sleeswyk-Holstein  bleaune snikken noch in skoft yn brûkme by de frachtfeart, foaral de *Helgoländer Schnigge* (of *Eiderschnigge*), ek wol *Kuff* neamd. At der gjin wyn wie waard dit type lutsen troch saneamde *Malihynders*,

## Keppeling om utens
*Alde binnenfeartskippen
Jamison-delling

De **Jamison-delling** is in part fan de kleau fan de Coxsrivier yn de Blue Mountains fan New South Wales. It leit likernôch 100 kilometer westlik fan Sydney, de haadstêd fan New South Wales, en in pear kilometers súdlik fan Katoomba, de wichtigste stêd fan Blue Mountains.

## Skiednis
De delling hat de namme krigen fan Sir John Jamieson (1776-1844). It wie gûverneur Lachlan Macquarie dy't de delling de namme joech. Jamieson wie in wichtich lânbesitter en dokter, dy't yn 1815 mei de gûverneur de Blue Mountains besocht. Letter, doe't de doarpen yn de omkriten harren al ûntwikkelen, hat Charles Darwin yn dit gebiet west. Hy slepte by de *Weatherboard Inn* yn Wentworth Falls yn 1836, en makke in kuiertocht by de Jamison Creek lâns oant de kliffen fan de Jamison-delling, dêr't hy bot ûnder de yndruk wie fan it gehiel. Syn rûte is no de *Darwins Walk* neamd. De kuiertocht begjint by Wilson Park, dan nei Wentworth Falls en troch nei de Jamison Creek oant boppe-oan de kliffen.

## Beskriuwing

De Jamison-delling rint fan it noard-easten krekt bûten Katoomba oant oan de Coxsrivier. Yn dizze rjochting is de delling likernôch tolve kilometer lang. Fan it westen nei it easten rint de delling fan Narrow Neck Plateau oant Kings Tableland oan ta, wat de delling hast tsien kilometer breed makket. Lykas gâns de regio fan Sydney en de Blue Mountains, bestiet ek it gebiet fan de Jamison-delling út sânstien.

De delling is tige beboske, mei oer it grutste part fan it gebiet eukaliptus beammen. Op plakken mei mear wetter, binne der ek semi-reinboskbeammen te finen. De noardlike klif is bot kartele. Dat komt troch de miljoenen jierren fan wettererodaazje. Wetterrinnen binne bygelyks Jamison Creek, Valley of the Waters Creek, Gordons Creek, Leura Falls Creek, Kedumba River en Causewau Creek. Ek binne der in stik as wat wetterfallen, wêrûnder Wentworth Falls, Empress Falls, Vera Falls, Gordon Falls, Leura Falls en Katoomba Falls.

Yn dit part fan de delling hat der lange tiid in rioelsuveringsynstallaasje sitten. De ynstallaasje is sletten yn de 90'er jierren fan de 20e iuw.

De ienichste berch fan de delling is Mount Solitary, dy't fan east nei west yn de delling rint. Hy is ferbûn mei it Narrow Neck Plateau troch in lange berchkaam, dêr't ek de Ruined Castle op stiet, in grutte stienformaasje dêr't benammen in protte kuierders op ôf komme. 

Súdlik fan Mount Solitary, komt de delling út by de Coxsrivier en Lake Burragoran; de mar is ûntstien nei de bou fan de Warragamba-Daam. Dêr is in stik fan trije kilometer lân dat ferbean is foar it publyk om it wetter foar Sydney te beskermjen. Troch it gebiet rint ek in heechspanningslieding fan east nei west.

## Aktiviteiten
De Jamison-delling is in populêr gebiet foar kuierders en kampearders. Der is in grut netwurk fan kuierrûtes troch it noardlike part fan de delling, wêrûnder de Darwins Walk. Fierders binne der ek kuierrûtes by de kliffen fan Leura en Katoomba.

Guon kuiertochten duorje wol trije dagen. Oefene kuierders kinne lykwols yn ien dei nei Mount Solitary rinne.
Aukje Wijbenga

**Aukje Wijbenga-de Boer** (Hijum, 1927 - Mûnein, 25 septimber 2009) wie in skriuwster fan skiedkundige boeken oer de doarpen Mûnein en Readtsjerk. Teffens hie hja in soad niget oan genealogy.

Se ferfear fan de pleats 'Fjildsicht' yn it Bûtefjild ûnder Readtsjerk nei in wenstee oan de haven yn Mûnein. Trochdat se net mear op de pleats buorken kaam der mear tiid frij foar har hobby. Neidat it boek “It doarp op it fuottenein” in 1998 in grut súkses waard wie de tiid ryp foar Mûnein. Dat wie tagelyk it begjin fan it boek 'Mûnein fan buorskip nei doarp'. Se mocht dêrfoar yn 2007 de Kultuerpriis Tytsjerksteradiel ûntfange. Ek hie hja ynteresse oan Fryske hynders, de skotsploech, folksdûnsjen en tradisjonele dracht.

Wijbenga hat ek in tal jierren warber west yn de kommisje *Cultureel Erfgoed Trynwalden* en by doarpsbelang Mûnein en Readtsjerk. Hja wie boaske oan Gauke Wijbenga.

Yn Mûnein is in strjitte nei har neamd.
Ethica ordine geometrico demonstrata

**Ethica, Ordine Geometrico Demonstrata** (*Etyk neffens in geometryske metoade útiensetten*) is in filosofysk boek fan Baruch de Spinoza. It wie skreaun yn it Latyn en waard postúm yn 1677 publisearre. It tema fan it boek is it efterheljen fan de rasjonele opbou fan it universum en it plak fan de minsk dêryn. It wurk giet sawol oer metafysika as oer de etyk. 

Trochdat Spinoza jong ferstoarn is, wurdt it boek fan him algemien beskôge as syn *[[magnum opus]]*. In protte ûnderwerpen dy't er yn behandele wurde, wienen troch him lykwols earder al, yn eardere publikaasjes trochtocht. De geometryske metoade en de logyske opbou fersterke it byld dat it bedoeld wie as in ôfrûne gehiel. 

## Keppeling om utens
* Nederlânske oersetting fan Dionijs Burger, fia de webstee fan it Spinozahús
Tsjebbe de Jong

**Tsjebbe de Jong** (Boalsert, 2 maart 1901 – dêre, 12 jannewaris 1979) wie redakteur fan it Bolswards Nieuwsblad. Hy wie ien fan de beide haadredakteuren dy't op 16 novimber 1951 foar de plysjerjochter yn Ljouwert ferskine moasten. De Jong waard oanklage foar it misledigjen fan de kantonrjochter fan It Hearrenfean mr. S.R. Wolthers. Wolters hie earder yn de rjochtseal  in fertochte de gek oanstutsen dy't Frysk prate foar it gerjocht. De opskuor dy't de rjochtsaak joech waard letter Kneppelfreed neamd.
Thorfinn Karlsefni

**Thorfinn Karlsefni** (Þorfinnur Karlsefni) wie in Yslânsk ûntdekkings- en hannelsreizger. Hy kaam út in tige begoedige en ynfloedrike famylje út Skagafjörður, noard-Yslân; wie de soan fan Thórdar Hesthöfðar ('Hynstekop') en syn frou Thorunn.

## Grienlân
Thorfinn wie nei Grienlân fard om te hanneljen. Hy oerwintere dêr en troude dêr yn 1002 mei Gudrid Thorbjarnardottir, de widdofrou fan Thorstein Eriksson. Om 1009 hinne late er in ekspedysje mei trije skippen en sa'n 160 kolonisten nei Amearika, troch de Wytsingen *Vínland* *(Wynlân)* neamd.

## Amearika
Yn Amearika oankaam waard in kamp boud oan in baai, dy't Thorfinn Straumsfjord neamde. Fermoedlik wie dat earne op Newfoundland. Dêr waard dy earste simmer harren soan Snorri Thorfinnson berne, de earste Europeaan dy't yn Amearika berne waard, foar safier't wy witte. Nei in swiere winter giene de Wytsingen it nije foarjier fierder nei it suden. By de mûning fan in rivier stiften se doe in permaninte delsetting dy't hja Hóp neamden. It takom jier koe it hanneljen mei de lânseigen Yndianen begjinne. De Wytsingen neamden harren *Skraelingen*. Dit gie in skoft goed, mar waard elts jier dreger, oant de Yndianen sels de Wytsingen oanfoelen. Thorfinn en dy sloegen op de flecht, mar Freydís Eiríksdóttir skelde de manlju foar lefferts út, naam it swurd fan in deade lânsman en joech in oarlochsgjalp. De Yndianen wiene tige ûnder de yndruk fan dizze blonde Wytsingfrou, dat se flechten. Thorfinn hie gjin ferlet fan in kriich mei de Yndianen, ek om't se net manmachtich wie, en besleat werom te gean nei de Straumsfjord, en lang om let sette men wer ôf nei Grienlân. Sy hiene doe sa'n trije jier yn Hóp wenne.

## Trivia
* De Yslânske byldhouwer Einar Jónsson makke begjin 20e iuw in stânbyld fan Thorfinn Karlsefni, dat noch hieltyd yn Philadelphia stiet.

## Boarne
De ***Grœnlendinga saga*** ("Sêge fan de Grienlanners") en *[[Eiríks saga rauða]]* binne Yslânske sêges; se foarmje de haadboarnen dy't de Noardske ûntdekking en koloanisaasje fan Noard-Amerika ferhelje.

De sêge wurdt bewarre yn it let 14e-iuwske Flateyjarbók, dêr't it barren tusken 970 oant 1030 yn beskreaun wurdt. In protte fan it ferhaal is betocht, mar der sil ek histoarysk wiere feiten yn sitte.

## Keppeling om utens
* Biografy by ''Dictionary of Canadian Biography Online''
Thorstein Eriksson

**Thorstein Eriksson** (Þorsteinn Eiríksson) wie in soan fan Erik de Reade en broer fan Leif Eriksson, Thorvald Eriksson en Freydís Eiríksdóttir.

Hy laat mei syn frou Gudrid Thorbjarnardottir in ekspedysje fan sa'n 25 man fan Grienlân nei Amerika, of sa't de Wytsingen it neamden *Vínland* *([[Wynlân]])*. De hiele simmer swalken se oer see om úteinlik wêr op Grienlân út te kommen, dêr't Thorstein stoar.

## Boarne
De ***Grœnlendinga saga*** ("Sêge fan de Grienlanners") en *[[Eiríks saga rauða]]* binne Yslânske sêges; se foarmje de haadboarnen dy't de Noardske ûntdekking en koloanisaasje fan Noard-Amerika ferhelje.

De sêge wurdt bewarre yn it let 14e-iuwske Flateyjarbók, dêr't it barren tusken 970 oant 1030 yn beskreaun wurdt. In protte fan it ferhaal is betocht, mar der sil ek histoarysk wiere feiten yn sitte.
Idzerd Frans van Humalda van Eysinga

Jhr. mr. **Idzerd Frans van Humalda van Eysinga** (Ljouwert, 26 jannewaris 1843 - De Haach, 24 april 1907) wie in Nederlânsk politikus.

Humalda van Eysenga wie in soan fan Earste Keamerlid en Minister fan steat jhr. Frans Julius Johan van Eysinga en Johanna Henriëtta Reinoudina Boelens.
Humalda van Eysinga wie lid fan de Steaten fan 1871 oant 1884 (foar it kiesdistrikt Ljouwert) en lid fan Deputearre Steaten fan 8 july 1874 oant 1 oktober 1879. Wie lid fan de Twadde Keamer fan de Steaten-Generaal fan 16 septimber 1879 oant 15 april 1884, ôffurdige foar it distrikt Dokkum, en lid fan de Ried fan Steat fan 1 maaie 1884 oant 24 april 1907.

Yn Fryslân tige warber as bestjoerder. As skoalleopsjenner en mei-oprjochter fan de Feriening Folksûnderwiis sette er him yn foar ferbettering fan it ûnderwiis. Hy wie saakkundige op it mêd fan administrative rjochtspraak en 23 jier steatsried. Hy wie fierders in goede pianist en organist en komponearre ûnder oaren koarwurk.
Tafelberch (Súd-Afrika)

De **Tafelberch** by Kaapstêd yn Súd-Afrika, is in tafelberch op de westlike kaap dy’t útsjocht oer Kaapstêd. De berch komt werom yn de flagge fan Kaapstêd en oare lokale skaaimerken. It is in grutte toeristelûker foar Kaapstêd en Súd-Afrika. De berch makket ûnderdiel út fan it Nasjonaal park Tafelberch.

Yn Kaapstêd wurdt de Tafelberch wol as referinsjepunt brûkt foar it reizgjen yn de stêd. De rjochting en ôfstân wurdt ôflaat fan de Tafelberch. 

## Skaaimerken
De Tafelberch is in berch mei in platte kop, in plato. De lingte hjirfan is likernôch trije kilometer, omklamme mei steile kliffen. Oan de eastkant fan de Tafelberch leit Duvelspyk en oan de westkant fan de Tafelberch steane de Tolve Apostels en de Liuwkop.

It heechste punt op de Tafelberch is *MacLear syn Beaken* op 1086 meter. 19 Meter heger as it kabelkarrestasjon op de berch. Dit plak hat namme fan Sir Thomas Maclear krigen, dy’t yn 1865 hjir it klipstalbeaken boud hat. Fan in echte top is net te sprekken, omdat de hiele boppekant fan de berch relatyf flak is

## Skiednis

De earste minske wêrfan bekend is dat dy de top fan de Tafelberch helle hat wie Antonio de Saldanha yn 1503.

Fiif damen binne boud tusken 1896 en 1907 op de berch, de Woodhead, de Hely-Hutchinson, De Villiers, Alexandria en de Victoria reservoirs binne boud as wetterfoarsjenning foar Kaapstêd. In kabelkarreferbining waard oanlein fan Kampsbaai nei de Tafelberch. Sadwaande koe it materiaal foar de damen oanbrocht wurde. De ferbining is der no net mear, mar de rêsten fan de ankerpunten binne der noch wol. Tsjintwurdich wurde de damen net mear brûkt, omdat de damen net mear genôch wetter brochten foar de stêd.

Sûnt 1998 is de berch in nasjonaal park.

## Kabelkarre

Oan de westkant fan de berch kin hja mei in kabelkar nei de top fan de Tafelberch komme. It is in wichtige toeristelûker foar Kaapstêd. Neist in machtich moai útsjoch oer Kaapstêd, is der boppe op de berch ek in restaurant, winkeltsjes en kuierpaden.

De kabelkarren binne allinnich yn wurking mei goed waar, omdat hurde wyn it gefaarlik makket. Besikers moatte der om tinke om by helder waar te gean, omdat op in dizige dei der in saneamd *tafeldoek* om de berch hinne hinget wat it útsjoch min makket.

De kabelkarre is der al sûnt 4 oktober 1929. In nije ferzje waard op 4 oktober 1997 yn gebrûk naam. Hjirtroch kinne der no 65 yn stee fan 25 minsken de kear yn in kabelkarre. De nije karren binne rûn en draaie ek rûn by de gong nei de top, sa krijt eltsenien in goed útsjoch út de kar wei.

## Natuer
Op de Tafelberch groeit de ferneamde Kaapse Fynbos. Der wurdt rûsd dat der wol 2200 ferskate plantesoarten op de berch groeie.

It meast foarkommende bist op de berch is de dassie, in bist mei de grutte fan in hazze, it hat wol wat wei fan in brune marmot. Se binne in protte te sjen by it boppeste kabelkarrestasjon. Ek binne der bavianen, mangoesten, slangen en lânskylpodden te fine. Ek libje der guon Himalayageiten, dy’t yn 1936 ûntsnapt binne út in bistetún yn Kaapstêd.

De lêste liuw waard al yn 1802 op de berch dea sketten.
Stedssilhûet

In **stedssilhûet**, meast bekend ûnder Ingelske term ***skyline***, kin it best útlein wurde as it profyl fan in stêd mei oer it algemien hege bebouwing of oare stedske struktueren. It kin ek beskreaun wurde as de keunstmjittige hoarizon fan in stêd. Benammen wolkekliuwers en oare yn it each springende gebouwen binne in belangryk part fan in stedssilhûet. De stedssilhûet foarmet faak it skaaimerk fan in stêd.

Yn Nederlân is Rotterdam is meast ferneamd as it giet om de stedssilhûet fan in stêd. It is ien fan de wichtichste heechboustêden fan Jeropa. Oer de hiele wrâld hat Hongkong de measte heechbou, dêr steane 7.659 registrearre heechhûsen, dan New York City mei 5.571 en São Paulo mei 4.803 hege gebouwen (útsein telefyzjetuorren, stadions, tsjerken en moskeeën). 

De Amearikaanske stêd Chicago wurdt wol sjoen as it berteplak fan de wolkekliuwer, omdat hjir yn 1885 mei de bou fan it *Home Insurance Building* it earste gebou mei staalskelet boud is. Chicago hat ek lange tiid it heechste gebou fan de wrâld hân mei de Willis Tower, foarhinne de Sears Tower, dat in hichte fan 442,3 meter hat.

## Skiednis

Ferneamd as it om de stedssilhûet fan in stêd giet is it Italjaanske doarp San Gimignano. Hjir bouden yn de 12e en 13e iuw de rykste famyljes hege tuorren om sjen te litten waard de rykste famylje wie. Op it hichtepunt stienen der sa’n 70 tuorren yn it doarpke. Tsjintwurdich binne der noch trettjin fan oer.

Yn de Jeropeeske midsiuwen foarmen stedsmuorren en tsjerketuorren de stedssilhûet fan plakken. Yn de rin fan de tiid, en mei it begjin fan de Yndustriële Revolúsje, feroare dat allegear. Yn stee fan tsjerketuorren waarden de fabriken, en benammen de hege skoarstiennen fan de fabriken de eachlûkers. Noch wer letter, mei de ûntwikling fan de radio en telefyzje, kamen de stjoermêsten fan radio en letter de telefyzje. In goed foarbyld hjirfan is de CN Toer yn Toronto, dat lang tiid it heechste gebou fan de wrâld west hat. In útsûndering hjirop is de Eiffeltoer, dat yn 1889 as keunstwurk foar de Wrâldtentoanstelling boud is en foar it 100-jierich bestean fan de Frânske Revolúsje.

Sa no en dan binne der ek oare gebouwen dy't de stedssilhûet foarmje. Bygelyks koeltuorren fan kearnsintrales, silo's en heechovens.

Sûnt it begjin fan de 20e iuw binne de wolkekliuwers yn opkomst. Benammen yn de Feriene Steaten binne in protte fan sokke gebouwen hinne set. De earste stêden dy’t ferneamd binne om harren wolkekliuwers binne New York en Chicago. Benammen de heechbou fan New York foarmet in grutte toeristenlûker foar de stêd.

## Heechbou yn Fryslân
Yn Fryslân hat allinnich Ljouwert in namme as it giet om de stedssilhûet. Yn Ljouwert steane inkele ferneamde gebouwen wêrûnder de Achmeatoer (115 meter) en de Averotoer (77 meter). De Achmeatoer is fuort ek it heechste gebou fan it noarden.

## Ferneamd stedssilhûet stêden
*New York City
*Frankfurt am Main
*Chicago
*Hongkong
*Singapore
*Shanghai
*Rotterdam
*Kuala Lumpur
Monebuorren

**Monebuorren** is in útbuorrentsje ûnder Parregea yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân, foar 2011 Wûnseradiel. Op de terp dêr't Parrega foar in part op boud is, wiist op in âlde delsetting. De nammen fan de beide ûtbuorrentsjes Jousterp en Eangterp tsjûgje net fan sa'n âlde bewenning. It ûtbuorrentsje Monebuorren kin lykwols bêst it *Monichesloe* wêze dat yn in list fan kleasterbesit fan 855 neamd wurdt. 

De namme komt ek foar as *Mone buiren* (1700) en *Maenbuyren* (1664). It earste part fan de namme soe om in ferbastering fan "mande" gean.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
De Wâldfinnen

**De Wâldfinnen** of **De Wâldfennen** is in polder oan de eastkant fan Langwar en Boarnsweach. De polder wurdt begrinze troch de Skarster Rien, de Langwarder Wielen en de A7. Oan de súdkant rint de Hollandiastrjitte, dy 't Skarsterbrêge ferbynt mei De Jouwer. Yn de noggentjinde iuw hearde de polder ta it wetterskip de Wâldfinnen. 

Yn de polder leit oan de kant fan Boarnsweach in djip sângat, de Put fan Nederhorst. De Put, faak ‘it gat’ neamd, ûntstie troch sânwinning foar de oanlis fan de A7 tusken Snits en De Jouwer. It wetter wurdt brûkt foar fisk- en rekreaasjeplasse. Sa binne der geregeld dûkers te finen. Oan de put leit ek in strantsje. 

Troch de polder rint fan de Put fan Nederhorst yn eastlike rjochting fan de A7 de dyk ‘Wâldfinnen’. Hjiroan leit bungalowpark en jachthaven de Wâldfinnen.
Folmole

In **folmole** of **foldersmole** is in yndustrymole dy't brûkt waard om te 'foljen'. 

Foljen is in neibewurking fan weefde wollen stof dêr't de kwaliteit sterk troch ferbettere. Dy wollen stof wie in tuskenprodukt fan de lekkenyndustry. De bedoeling wie om de weefselstruktuer tichter en fêster te meitsjen. Om dat klear te krijen moast de stof oerenlang, foar sommige kwaliteiten sels dagen oanien, knette wurde. Dêrta stienen yn de begjintiid foetfolders yn in kûpe en stampten mei harren fuotten op it wiete lekken. Dêrby waarden tafoegings lykas ierde, urine en sjippe brûkt om it ferfiltsjen te befoarderjen. 

Letter waarden folmoles, oandreaun troch hynders, wyn of wetter tapast, dy't mei houten stampers it lekken bewurken. 

By de mei wetter oandreaune folmole koe it skeprêd útwindich fan de mole oanbrocht wêze, mar yn de stêden wie dat meastentiids ynwindich. It wetter streamde dan ûnderlâns de mole troch in dûker.
Loksbientsje

In **loksbientsje** is in lyts, langfoarmich bonkje út kop fan in skylfisk. It bonkje soe de drager dêrfan lok bringe.

Rudolf Wilhelm Canne hat in skets skreaun mei de titel 'Loksbientsje'.
Rudolf Wilhelm Canne

**Rudolf Wilhelm Canne** (Wûns, 10 desimber 1870 - Amsterdam, 3 novimber 1931) wie in ûnderwizer, haad fan in skoalle yn Amsterdam en toanielskriuwer.

Canne soarge foar psychologyske djipggong yn syn toanielstikken. Syn blijspullen en kluchten binne fan minder belang. Canne skreau ek ferhalen (*Rûchkâlt*, 1926) en biografyen fan Auke Boonemmer en Jan Cornelis Pieter Salverda. Fierders wie er redakteur fan It Heitelân.

## Wurk
*Libbensstriid (1905)
*Fen't hirde libben (1906)
*Yn dúnjende djipte (1908)
*It njuggende gebod (1912)
*Dêr wier ris... (1916, syn bêste wurk)
*Hwa't sûnder sûnde is... (1919)
*Rjochten en plichten (1924)
*De forlerne soan (1925)
*Peaske (1929, mei Y. C Schuitemaker)
Liiflân

**Liiflân** is in histoarysk lân/regio yn de Baltyske Steaten. De grinzen binne net krekt oan te jaan omdat dy yn 'e rin fan de tiid hieltyd ferskoden. Liiflân omfiemet rûchwei de súdlike helte fan Estlân en in part fan Letlân, benoarden de rivier de Dvina.

It gebiet hat al iuwenlang in ryk etnysk ferskaat. Der wennen Dútsers, Sweden, Liven, Esten, Letten, Litouwers, Poalen, Wytrussen en Russen yn it gebiet.

## Keppeling om utens
Riga

**Riga** (Letsk: *Rīga*) is de haadstêd fan Letlân en is de grutste stêd fan de Baltyske Steaten. Der wenje sa likernôch 700.000 minsken.

## Geografy
De stêd leit oan de rivier de Dvina oan de Eastsee (Golf fan Riga), 7m boppe seenivo.

## Skiednis
Riga is yn de lette 12e iuw ûntstien as hannelsstêd mei in grutte Dútske ynfloed. Yn de lette 17e iuw kaam Riga by Sweden, mar yn 1710 kaam Peter de Grutte fan Ruslân en ferovere Riga. Yn de Earste en Twadde Wrâldkriich hawwe de Dútsers Riga beset. Nei de Twadde Wrâldkriich wie Riga oant 1991 in stêd yn de Sowjetuny. Dêrnei waard Letlân ûnôfhinklik en Riga waard de haadstêd.

## Befolking
De measte lju binne Letsk (45,7%) en 38,3% (2014) is Russysk. Fierders binne der minderheden fan Wyt-Russen, Poalen en Oekraïners.

;Histoarysk ynwennertal
* 1800 - 29.500
* 1920 - 185.100
* 1940 - 353.800
* 1945 - 228.200
* 1970 - 731.800
* 1990 - 909.135
* 2000 - 764.329
* 2008 -	719.613

## Panorama

## Keppeling om utens

* Hiemside fan de stêd Riga (*Letsk, Russysk, Ingelsk, Frânsk*
De Feniks (Nes)

**De Feniks** (Nederlânsk: *De Phenix*) is een nôtmûne yn Nes op It Amelân. 

Yn Nes stienen al sûnt 1629 nôtmûnen. De hjoeddeiske mûne waard yn 1880 boud as ferfanging fan in ôfbaarnde foargonger. De namme fan de mûne is in ferwizing nei de herrizenis út de jiske. De mûne waard yn 1951 en 1981 restaurearre. Yn 1980 waard de mûne eigendom fan de gemeente Amelân.

It is in houten achtkante mole, mei stiennen fjildmuorren, dekt mei reid. De roeden fan de mûne binne 18 meter lang en hawwe it âldhollânsk hikwurk mei seilen. De ynrjochting bestiet út in keppel mealstiennen en inkelde oare ûnderdielen. De mûne is de ienige grûnsiler-nôtmole yn Fryslân. Frijwillige mûnders litte de mûne geregeldwei draaie.

## Keppeling om utens
* Molendatabank
* De Hollandsche Molen
* De Feniks Amelander Historie