open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nynke (film)

**Nynke** is in Fryske film út 2001 ûnder rezjy fan Pieter Verhoeff (1938-2019). Verhoeff skreau ek it senario; de muzyk is fan Cees Bijlstra. De film krige twa 'Gouden Kalveren': ien foar bêste film en ien foar bêste aktrise Monique Hendrickx. Dêrneist die 'Nynke' mei foar in Oskar yn de kategory 'bêste bûtenlânske film'.

## Ynhâld
Haadpersoan Nynke is Nynke fan Hichtum, in pseudonym fan Sjoukje Bokma de Boer. De film is autobiografysk. 'Nynke' wol hegerop en komt yn ’e kunde mei studint Piter Jelles Troelstra, dy’t rjochten studearret. Se kinne tegearre goed oer literatuer, dichtsjen en oare kulturele saken prate.

Sjoukje skriuwt sels ek: it letter ferneamde 'De Tsien fan Martens Afke' (Ned.:'Afkes Tiental'); yn haadpersoan Afke sitte in soad autobiografyske eleminten fan Nynke. Nei harren trouwen krijt Sjoukje lykwols hieltiten mear in byrol, as Piter Jelles mear de sosjalistyske foaroanman wurdt. Hja is der slim ûngelokkich ûnder. Se is faak siik en komt mear en mear allinnich te stean. De sykte fan Nynke is op’t lêst sa slim dat se in senuwynsinking krijt. De film spilet yn de tiid fan de Yndustriële Revolúsje; de earste foarmen fan feminisme wurde oanrekke. Neffens har psychiater hawwe har problemen te krijen mei har ynderlike striid tusken mem-wêzen en har ambysjes. Sy en Piter Jelles groeie op it lêst dochs útinoar.

## Rolferdieling
*Nynke van Hichtum - Monique Hendrickx
*Pieter Jelles Troelstra - Jeroen Willems
*Heit Piter Jelles - Peter Tuinman
*Heit Nynke - Rients Gratama
*Nelly van Kol - Joke Tjalsma
*Cornélie Huygens - Carine Crutzen

## Prizen
*(winner) Gouden Keal - foar bêste aktrise (Monique Hendrickx)
*(nominaasje) Gouden Keal - foar bêste akteur (Jeroen Willems)
*(nominaasje) Gouden Keal - foar bêste regisseur
* Gouden Film - foar 100.000 besikers
* 3e plak op it Ynternasjonaal Filmfestival fan Emden
*(winner) bêste aktrise (sjury priis) op it Filmfestival fan Newport Beach
Nedergerjocht

In **Nedergerjocht** wie sûnt de Saksentiid de namme foar it gerjocht yn stêd en gritenij dêr't de ienfâldige saken behannele waarden. Fierders wie der it yn 1499 oprjochte Hofgerjocht foar it heger berop. It Nedergerjocht fûnise yn sivile saken yn earste oanlis, mei berop op it Hof; yn strafsaken behannele it allinnich lytse fergripen. De Frânske tiid skeakele Fryslân ek yn dit opsicht út.

Nedergerjochten behannelje bg. ferkeapen fan net-replik guod, al of gjin hypotekêre lienings, de soarch foar weesbern en it behear fan harren guod. By Tresoar binne oer de perioade ein 16e iuw-1811 mei yndeksen publisearre yn 120 bannen en op mikrofyskes.

## Boarne
* Encyclopdie van Friesland - 1958
Sint-Janskleaster

**Sint-Janskleaster** (Nederlânsk en offisjeel: *Sint Jansklooster*, Nedersaksysk: *t Klooster*) is in doarp yn de Kop fan Oerisel. It doarp mei de omlizzende gebieten wurdt Ambt Vollenhove neamd en leit yn it Lân Follenhove. Sûnt 1 jannewaris 2001 heart it by de gemeente Stienwikerlân. Sint Jansklooster hie op 1 jannewaris 2021 sa'n 2.500 ynwenners.

Sint-Janskleaster is neamd nei it konvint op de Sint-Janskamp, in kleaster dat yn 1399 stifte waard troch de bline Johannes fan Ommen.  It Sint-Janskleaster waard yn 1581 ferwoastge yn de Tachtichjierrige Kriich.

De bekendste eartiidske ynwenner fan it doarp is sûnder mis Evert van Benthem, twafâldich winner fan de Alvestêdetocht. Yn it doarp stiet in stellingmole út 1857, de *Muontsemole* en in tsjaskermole, *De Foeke*.

Sint-Janskleaster falt ûnder de Lân fan Follenhove, ek wol Lân Feno neamd, dêr't ek Barsbeek, Heetveld, Leeuwte, Moespot, Kadoelen en De Krieger ta hearre.

## Blommekorso
It doarp is yn wide omkriten bekend troch it blommekorso, dat dêr elk jier op de tredde sneon fan augustus hâlden wurdt. It korso lûkt tuzenen minsken en de regionale telefyzjestjoerder TV-East docht der ferslach fan. De pleatslike bewenners binne moannen yn it foar al mei de tariedings dwaande. De fersiering fan de metershege prealweinen wurde meast dahlia's foar brûkt. It tal dahlia's ferskilt fan 150.000 oant 350.000 stiks de korsowein. It korso lûkt op de 3e freed fan augustus troch Sint-Janskleaster.

## Tsjerklik libben
It doarp hat fjouwer tsjerkegebouwen.
* Kristlik Grifformearde Tsjerke (Molestrjitte)
* Grifformearde Tsjerke (Leeuwte)
* Grifformearde Tsjerke Frijmakke (Kadoelen)
* Herfoarme Kapel (yn gebrûk nommen yn 1909), heard by de Herfoarme gemeente Follenhove (Molestrjitte)

## Wettertoer
Tekenjend foar it doarpsbyld is de wettertoer. De toer fan 1932 wurdt hjoed-de-dei net mear brûkt as wettertoer. Sûnt 2012 is de toer ferboud ta in útsjochtoer. Ek is der in besikersintrum fan de Feriening Natoermonuminten. Sûnt de iepening yn 2014 kin de besiker mei in treppe fan 207 trêden nei in 46 meter hege romte yn de top fan de toer. Fan it heechste punt wei kin oer *De Wieden* hinne sjoen wurde. Besikers krije yn de toer ynformaasje oer de natoer. De toer is sneons iepen foar it publyk.

## Besikerssintrum De Wieden
Bûten Sint-Janskleaster leit it Besikerssintrum De Wieden fan Natoermonuminten.

## Mienskip
It doarp hat twa basisskoallen: *Eben Haëzer* (grifformeard frijmakke) en *De Wiedewereld* (protestantsk). Fierder hat it doarp in sportferiening *VHK* en in muzykferiening *Soli Deo Gloria*.

## Galery

Sint Jansklooster 2016.jpg|*De Haadstrjitte yn Sint-Janskleaster mei de wettertoer op de eftergrûn*
Restant muur Sint Janskloos.jpg|*Oerbliuwsel fan in muorre fan it eardere kleaster*


## Keppelings om utens
*Blommekorso Sint-Janskleaster
*VVV Kop fan Oerisel
Grutte wite reager

De **grutte wite reager** (*Ardea alba* of *Casmerodius albus*) is in fûgel út de famylje fan de reagers of reagerfûgels (*Ardeidae*) en it skift fan de pilekaaneftigen (*Pelecaniformes*).

## Foarkommen
De grutte wite reager is in grutte, wite reager, mei in grutte giele snaffel mei dûnkere poaten. De fûgel is sa'n 85 oant 100 sm en de wjukspanwiidte leit tusken de 145 en 170 sm. De reager weaget tusken de 1 en 1,5 kilogram.

## Fersprieding
De grutte wite reager komt foar yn Súd- en Midden-Jeropa, Afrika en ek yn Amearika oant it suden fan Kanada. Ek yn Nederlân komt de Grutte Wite Reager yn hieltyd grutter tal foar, krekt as de Lytse Wite Reager.

## Fuortplanting
De grutte wite reager bried yn koloanjes, it nêst is in bult tûken yn in beam. De beide âlden briede de 3 oant 6 aaien út yn in dei as 23 oant 26. De jongen kinne meast nei in wike as 7 fleane, mar se ferlitte de âlden meast net foar se sa'n 11 wike âld binne.

## Taksonomy
De grutte wite reager waard eartiids faak yn it skaai Egretta set (*Egretta alba*). Tsjintwurdich wurdt de reager faak yn it skaai Ardea set (*Ardea alba*), om't er grutte oerienkomsten hat mei in pear reagers út dat skaai. 
Der binne fjouwer ûndersoarten:
* *A. a. alba* - Jeropa, West-Aazje, Noard-Afrika
* *A. a. melanorhynchos* - Afrika
* *A. a. egretta* - Noard-Amearika, Súd-Amearika, ek wol as aparte soarte besjoen: "Amerikaanske wite reager"
* *A. a. modesta* - East-Aazje, ek wol as aparte soarte besjoen: "Easterske wite reager".
Lytse wite reager

De **lytse wite reager** (*Egretta garzetta*) is in reager út it skift fan de pilekaaneftigen. 

## Foarkommen
De lytse wite reager is in net al te grutte reager dy't hielendal wyt yn de fearren sit. De reager is mei 55 oant 65 sm in stik lytser as de grutte wite reager. Neist it ferskil yn grutte is de Lytse Wite Reager ek wer te kennen oan syn skerpe swarte snaffel.

## Fersprieding
It oarspronklik briedgebiet fan de lytse wite reager binne grutte sompen yn de waarme gebieten fan Europa, Aazje, Afrika en Austraalje. Yn de waarme gebieten is de fûgel it hiele jier troch oanwêzig. Yn it noardlik part fan syn fersprieding sa as Europa is it in trekfûgel dy't faak yn Afrika of Súd-Aazje oerwinteret.
De fersprieding fan de lytse wite reager wurdt steeds grutter. De fûgels komme ek al yn Amearika op in tal Karibyske eilannen en ek yn Suriname foar.
Ek nei it noarden ta fergrutsje de fûgels harren gebiet. Bygelyks yn de lannen fan West-Jeropa, sa as Nederlân komme de fûgels hieltiten faker ta brieden.

## Iten
De lytse wite reager beslúpt syn proai yn ûndjip wetter. Faak brûkt er syn teannen om syn proai mei triljende bewegings út syn skûlplakken te ferjeien. Hy yt fisk, kreeften en ynsekten.

## Fuortplanting
De lytse wite reager bret yn koloanjes, faak mei oare reagers. Se meitsje meast in grut nêst fan tûken yn beammen of strûken. It wyfke leit 3 oant 5 aaien, dy't troch beide âlden útbret wurde. It brieden duorret 21-25 dagen.

## Sjoch ek
* feereager
* grutte wite reager
* sompereager
Gaastmabuorren

**Gaastmabuorren** (ek:*Gaastmerbuorren*) is in buorskip oan de westkant fan Burgum. De Gaastmabuorren hearde oant sirka 1850 ta de himrik fan Hurdegaryp. De wei fan Burgum rjochting Suwâld wurdt noch hieltyd de Gaastmabuorren neamd. De namme komt ek foar as *Geastma Buyren* en *Gaastmaburen*.

Op de Gaastmabuorren stie de Groustins (1398 boud en yn 1829 ôfbaarnd).  
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Wikipedia

De **Wikipedia** is in projekt fan de Wikimedia Foundation, in yn Florida fêstige organisaasje. Wikipedia is it meast oanskreaune en suksesfolste projekt fan de foundation. It doel fan it projekt is om yn eltse taal in wikipedy, in iepen, rjochtenfrije ensyklopedy te meitsjen. Sa moat alle ynformaasje foar eltsenien beskikber komme. De projektnamme is in kombenaasje fan *[[wiki]]* en *encyclopedia*, it Ingelske wurd foar *[[ensyklopedy]]*.

## Sjoch ek
* .
* .
Wrâldsee

In **wrâldsee** of *oseaan* is in tige grutte hoemannigte sâlt wetter bûten it kontinintaal plat, as dat wetter mei dêrby de seeën dy't dermei yn iepen ferbining steane. *De wrâldsee* wurdt ek wol brûkt foar alle wrâldseeën tegearre, dy't ommers allegear ferbûn binne. De wrâldsee nimt likernôch 2/3 fan de ierde yn, wylst de wrâlddielen meielkoar 1/3 part foarmje.

Der binne fiif wrâldseeën, nei grutte: de Stille Oseaan, de Atlantyske Oseaan de Yndyske Oseaan, de Súdlike Oseaan en de Arktyske Oseaan. Sûnt 2004 is 60° suderbreedte fêststeld as de noardgrins fan de Súdlike Oseaan. Dêrmei stiet no fêst dat allinnich de Artyske Oseaan gjin ferbining hat mei de Yndyske Oseaan of de Súdlike Oseaan; oars is eltse oseaan mei in oare oseaan ferbûn.
1148

## Foarfallen
* Ferfolging fan de joaden troch de Almohaden. 
* De krúsfarders hâlde in fjildtocht tsjin Damaskus. It averjochtse gefolch is dat dit foarstendom syn belied fan net-bûn wêze opjout.

## Berne

## Ferstoarn
* 2 novimber - Malachias (54), Iersk katolyk geastlike, aartsbiskop fan Armagh en primaat fan Ierlân.
1151

## Foarfallen
* 7 septimber - Geoffrey fan Anjou stjert en wurdt opfolge troch syn soan Henry ( fan achttjin jier)

## Berne
 
## Ferstoarn
* 13 jannewaris - Suger fan St. Denis (sa. 70) - Frânsk geastlike, arsjitekt, skiedkundige en politikus
1152

## Foarfallen
* 9 maart Friedrich I Barbarossa wurdt as Dútske Kening kroane 
* Yn Sina wurde de earste raketten boud
* De tsjerke fan Ierlân erkent de autoriteit fan de paus 

## Berne
* Alfonso II fan Aragon († 1196 ) 

## Ferstoarn
* 15 febrewaris - Koenraad III -Roomsk-Dútske kening
1149

## Foarfallen
* De Twadde krústocht einiget nei de mislearre belegering fan Damaskus.
* De stêd Lareda falt yn hannen fan de Katalaanske greve Ramón Berenguer IV.
* 29 juny - Raymond fan Poitiers wurdt deadien troch Nur ad-Din yn de Slach by Inab.
## Berne
* Albertus fan Jeruzalem, ien fan de stichters fan de Karmelitenoarder
## Ferstoarn
* 27 juny - Raymond fan Antiochje
1150

## Foarfallen
* Erik IX Jedvardsson ( bynamme: de Hillige), folget syn heit op as kening fan Sweden (r. 1150 - 1160).
* Oudenaarde kriget stedsrjochten

## Berne
* Leo II fan Armeenje
 
## Ferstoarn

## Boukeunst

Ofbyld:Borgundstavechurch.JPG|*[[Staaftsjerke fan Borgund]]*, Noarwegen (om 1150)
Ofbyld:Chateau de Chillon.jpg|*[[Kastiel fan Chillon]]* Switserlân (om 1150)


## Muzyk
De muzyksamling *Symphonia armonie celestium revelationem* fan Hildegard von Bingen komt klear (om 1150)
Jachtgerjocht

It **Jachtgerjocht** wie in gerjocht dat de Jachtrjochten hanthavenje moast. 

Karel V krige it Jachtrjocht neidat er Fryslân ferovere hie. Hy beneamde in plomgreve (Boyn Benedixsoan, 13 july 1525), dy't it ferpachte oan steedhâlder, rieden en hearskippen. By plakkaat fan 3 jannewaris 1542 waard it Jachtrjocht jûn oan de steedhâlder. In nij plakkaat 1579 ferdûbele de boetes. It Bilt waard steedhâlderlik jachtgebiet. Dat hâlden de Prins fan Oranje en de Fryske Nassau's, dy't yn 1749 ek de steedhâlderlike Jachtrjochten yn It Oranjewâld krigen. Peallen mei it wapen fan de prins beakenen it gebiet ôf (sjoch: Moaie Peal). Sûnt 1602 wie it Jachtrjocht noch mei klam foarbehâlden oan steateleden, deputearren, leden fan it Hof, grytmannen, boargemasters en eigenierden. Oare Jachtrjocht-ordonnânsjes (1609, 1628, 1640 en 1653) stelden de Jachttiid, de Jachtgerjochtigden en boetes fêst. Earst wienen der in plomgreve en in houtfester. De Steaten ferienigen dy amten yn ien persoan (1619, salaris F920,- plus in tredde fan 'e boetes).

Yn 1748 waard Willem IV opperhoutfester mei dizze plakferfanger en fjouwer masterfeinten foar elk fan de distrikten. Sy foarmen mei-inoar in Jachtgerjocht mei wetjouwend foech en jurisdiksje. De lêste Fryske feroardering wie fan 1789. Dy waard yn 1795 bûten wurking steld.
It risseltaat wie alteraasje. Dêrom kaam der in Jachtwet-ordonnânsje (1799) dy't hast gelyk wie oan dy fan 1789. Sûnt dy tiid kamen der Jachtwetten foar it hiele lân.

## Boarne
1153

## Foarfallen
* 24 maaie- Malcolm IV wurdt kening fan Skotlân
* Anastasius IV wurdt paus 
## Berne
 
## Ferstoarn
* 24 maaie - kening David I fan Skotlân 1124-1153
* 20 augustus - Bernard fan Clairvaux - stifter fan it kleaster Clairvaux
* 11 july - Paus Eugenius III - paus fan 1145 oant 1153
1155

## Foarfallen
* Freark Barbarossa wurdt as roomsk-Dútske Keizer yn Rome kroane

## Berne
* 11 novimber - kening Alfûns VIII fan Kastylje (†&nbsp;1214)

## Ferstoarn
* keizer Konoe fan Japan (r. 1142 - 1155)
* kening Sigurd II fan Noarwegen  (*&nbsp;1133)
1156

## Foarfallen
* It meast ferneamde hospitaal fan it midsiuwske Damaskus wurdt boud. It An-Nuri hospitaal, ferneamd nei kening Nur ad-Din Zinghi.
* Kening Willem I fan Sisylje ferslacht de Byzantinen by Brindisi en har ferôverings komme rillegau yn syn hannen.
* Willem I fan Sisylje en Paus Adrianus IV slute in ferdrach yn Benevento.
* Eastenryk wurdt ûnôfhinklik fan Beieren.
* Otto de Rike wurdt Markgreve fan Meißen
 
## Berne
*27 oktober - Raymond VI, greve fan Toulouse en Rouergue oant 1222

## Ferstoarn
* Hoël III, Hartoch fan Bretanje
* 20 july - Toba, Keizer fan Japan (* 1104) 
* 25 desimber - Sverker I fan Sweden
1157

## Foarfallen
* Ein fan it bewâld fan Sandzjar oer de Seltsjoeken.
* Konsylje fan Reims. De earste gearkomst oer in metoadyske bestriding fan kataren en oare ketters. Earste oanset ta de lettere ynkwisysje.
* Floris III fan Hollân wurdt Greve fan Hollân en Seelân. 
* Stifting Kleaster Ludingatsjerke yn Mullum ( reguliere kanunniken )
* Sancho III folget syn heit Alfons VII op as Kening fan Kastylje.
* Ferdinand II folget syn heit Alfons VII op as Kening fan León.

## Berne
* Leopold V fan Eastenryk (†&nbsp;1194)
* 8 septimber Richard I Liuwenhert, kening fan Ingelân (†&nbsp;1199) 

## Ferstoarn
* 5 augustus - Durk VI fan Hollân, greve fan Hollân en Seelân.
* 15 maaie - Juri Dolgoruki, Foarst fan Rostow (*&nbsp;1090)
* 21 augustus - Alfons VII fan Kastylje, kening fan Kastylje (*&nbsp;om&nbsp;1090)
Alvestêde Fytsfjouwerdagetocht

De **Alvestêden Fytsfjouwerdagetocht** ís in yn 2013 foar it earst holden Alvestêdetocht op 'e fyts oer fjouwer dagen yn augustus. (Dat it wat oars as de Alvestêdetocht fan 240 km. op 'e fyts dy't op Pinkstermoandei ferriden wurdt). By de Fytsfjouwerdagetocht wurdt moarns starten yn Snits fanút de feemerkhal oan de Almastrjitte. De ôfstannen lizze tusken de 65 en de 100 km deis, yn totaal sa'n 300 km.

;Rûtes mei ôfstannen:
Rûte 1: 100 km, Snits-Dokkum-Ljouwert-Snits
Rûte 2: 70 km, Snits-Boalsert-Harns-Frjentsjer-Snits
Rûte 3: 75 km, Snits-Warkum-Hylpen-Starum-Snits
Rûte 4: 65 km, Snits-Drylts-Sleat-Snits
Dielnimmers dy't by alle kontroleposten harren kaart ôfstimpelje litte, krije in Alvestêdekrúske. Der binne mei-inoar alve ferskillende krúskes te heljen. 
Elk moat sels foar in sliepplak soargje.
Alvestêdekuiertocht

De **Alvestêdekuiertocht** wurdt sûnt 1946 alle jierren yn maaie hâlden. Yn fiif dagen moat 205 kilometer rûn wurde. Guonts dy't  soks tefolle fine as net oankinne, kinne ek in stik fan de rûte rinne. De tocht begjint en einiget yn Ljouwert.

## Rûtes

dei 1 : fan Ljouwert nei Sleat
dei 2 : fan Sleat nei Warkum
dei 3 : fan Warkum nei Frjentsjer
dei 4 : fan Frjentsjer nei Dokkum
dei 5 : fan Dokkum nei Ljouwert

Wa't yn syn eigen fakânsje lâns de alve stêden rinne wol, kin by it VVV in spesjaal arranzjemint boeke. De bagaazje wurdt yn dat geval neibrocht.

## Keppeling om utens
* Webside Alvestêdekuiertocht
Tineke Dijkshoorn

**Tineke Dijkshoorn** (23 septimber 1952), ek **Tineke Dijkshoorn-Olsthoorn,** is een reedrydster út Schipluiden. TYn de Fjirtjinde Alvestêdetocht op 26 febrewaris 1986 wist hja fan de 862 froulju dy't meidiene oan de tocht as earste te einigjen.

Yn 1984 waard se Nederlânsk kampioen inline skaten yn Hattem. Tineke Dijkshoorn is yn 2010 beneamd as earelid fan KNSB gewest Súd-Hollân

Op 18 jannewaris 2021 waarden Tineke Dijkshoorn en de earst einige froulju fan 1985, Lenie van der Hoorn en 1997, Klasina Seinstra, alsnoch huldige as winners. Ut hannen fan de foarsitter fan de Feriening de Fryske Alvestêden krigen se in oarkonde en in faas dêr't de rûte op ôfbylde stie. De nammen fan de winnaressen op het monumint Alvestêderider waarden op 23 novimber 2022 ûntbleate.
1154

## Foarfallen
* 19 desimber - Hindrik Plantagenet, greve fan Anjou en Hartoch fan Normandje, pakesizzer fan Hindrik I fan Ingelân, wurdt kening fan Ingelân. De nije Ingelske Paus Adrianus IV draacht him ek de kroan fan Ierlân op.
* In Arabyske boarne neamt foar it earst de stêd Rävala (Reval).
* William I wurdt kening fan Sisylje 
## Berne
* 11 novimber - Sancho I, Kening fan Portugal († 1211)* 
## Ferstoarn
* 25 oktober - Stephen fan Ingelân (* 1097)
* 3 desimber - Paus Anastasius IV, (Paus fan 1153 oant 1154)
Ingvaeones

De **Ingvaeones**, ek *Ingaevones* of *Noardseegermanen,* is in sammelnamme foar Germaanske stammen dy't benammen  oan de Noardseekust wennen. De yndieling komt út it boek ''Germania'' fan Tacitus, dy't neist de Ingvaeones de Irminones en de Istvaeones as groepen binnen de West-Germanen neamde.

Ta de Ingvaeones hearden de Angelen, Juten, Chauken en Saksen. It kontakt tusken al dizze stammen wie sa dat ûntjouwings dield waarden; der wie in mienskiplike kulturele identiteit dy't earst nei it Grutte Folkeferfarren út inoar rûn. De Frisii hearden net by de Ingvaeones, al wurde se troch harren lettere taal faak ferkeard opnommen. De midsiuwske Friezen stamje lykwols ôf fan Angelsaksyske ymmigranten dy't de namme fan de oarspronklike bewenners fan it gebiet oannamen.

De saneamde Ingvaeoanske talen binne in famylje fan talen mei in stik of wat mienskiplike kenmerken. De term is lykwols ferâldere fanwegen syn etnyske konnotaasje; Men sprekt tsjintwurdich leaver fan Noardseegermaanske of Kustgermaanske talen.
1158

## Foarfallen
* Alfons VIII fan Kastylje folget Sancho III op. 

## Berne
* 23 septimber - Gottfried IV, Soan Kening Hindrik II fan Ingelân, lettere hartoch fan Bretanje 
* Albrecht de Grutske, lettere Markgreve fan Meißen. 
* Marguerite fan Frankryk, dochter fan Loadewyk VII fan Frankryk (died 1197) 
## Ferstoarn
* 31 augustus - Kening Sancho III fan Kastylje
Hof fan Fryslân

It **Hof fan Fryslân** wie in regearingskolleezje yn Ljouwert dat yn 1499 oprjochte waard troch Albrecht fan Saksen om mei de steedhâlder bestjoer en rjochtspraak út te oefenjen. It Hof bestie oant en mei 1811. 

Oant yn de Opstân tsjin Spanje (1576) wie it Hof de lânshear tadien; dat de riedshearen moasten ferfongen wurde. It Hof kaam fan sân, oer njoggen op 12 leden, (dy't foar it libben beneamd wiene) en moast him nei 1581 - ûndanks tsjinstân - ta de justysje bepale. Politike macht wie dêrmei útsletten. It Hof wie allerearst foar de strafrjochtspraak fan swiere delikten yn earste ynstânsje: oertrêdings hannelen de Nedergerjochten ôf (mei in berop op it Hof). 
Yn sivile saken wie it Hof eins allinnich beropsynstânsje. It Hof spruts sûnt 1504 rjocht nei de saneamde Saksyske Ordonnânsje yn 1602 ferfongen troch de 'Statuten, Ordonnantiën en Costumen', wersjoen yn 1723.
Fan grut belang wie dêrneist it Romeinsk Rjocht.

### Bataafske Republyk
Op 27 maart 1798, ûnder de Bataafske Republyk, krige it Hof in nije namme: *Hof van het voormalig gewest Friesland*. It gerjochtshof fan it Departemint fan de Iems soe oarspronklik yn Grinslân fêstige wurde, mar dit plan is nea útfierd. Op 15 july 1802 krige it Hof har âlde namme werom: "Hof fan Fryslân".

## Literatuer
* Fruin, Robert, *Geschiedenis der staatsinstellingen in Nederland tot den val der Republiek* (2e bewurke druk, De Haach 1922) 266-267.
* Schouten, P., e.o., *Hedendaagsche historie of tegenwoordige staat van Friesland 4* (Amsterdam, Leden, Doardt, Harns 1789) 139-171.
* Vries, O., e.o., *De heeren van den raede. Biografieën en groepsportret van de raadsheren van het hof van Friesland, 1499-1811* (Hilfertsom 1999) 11-177.

## Keppeling om utens
* Hof van Friesland (1499-1811): historici.nl
Epemastate

**Epemastate** is in state yn Ysbrechtum, datearjend fan 1625. 

Yn 1651 komt de state yn besit fan Doeke Martena fan Burmania, grytman fan Wymbritseradiel. De state is sûnt dy tiid hieltyd yn de famylje bleaun, letter troch trouwen fan dochters yn de famylje 
Van Welderen Rengers, Van Harinxma too Slooten oant de barones van Harinxma thoe Slooten, har man jonkhear Cornelis van Eysinga en, sûnt 2006, jonkhear Tjalling van Eysinga ta.

It gebou is tal fan kearen ferboud. Under oare yn 1825 en yn 1894 doe't it gebou fan binnen en bûten yn neorenêssânse styl ferboud is, dêrby binne in bulte oarspronklike eleminten ferdwûn. 

De tún om it hûs waard yn 1825 troch Lucas Pieters Roodbaard omboud ta in park yn de Ingelske lânskipsstyl. Oan 'e ein fan de 19e iuw is it park op in tal plakken feroare. Nei 1990 is it park wer safolle mooglik werombrocht nei it ûntwerp fan Roodbaard.

Alle tiisdeis wurdt yn de moanne augustus in rûnlieding fersoarge troch de state. De state is in troulokaasje en de keamers fan boppeste ferjipping kinne hierd wurde.

Yn oktober 2021 waard buorkundich makke dat Tjalling van Eysinga Epemastate te keap set hat mei it each op it behâld yn de takomst. Ier yn 2022 waard se state kocht troch de Stichting Stinze-Stiens. dy't it stypjen en behâld fan histoarysk wichtige gebouwen, parken en tunen as doel hat. 

Epemastate hat nei 1651 trettjin generaasjes, yn 375 jier, yn hannen fan de Van Burmania's, de Rengers en de famylje Eysinga-Van Harinxma thoe Slooten west. 


IJsbrechtum Epema State Poortgebouw 2010.JPG|Poartgebou Epemastate (1880; foto 2010)
IJsbrechtum Epema State inrijlaan 2010.JPG|Oprydleane Epemastate (2010)
Snits Stinswier efter Epemastate 14.JPG|Stinswier efter Epemastate


## Keppeling om utens
* webstee fan Epema State
Fogelsanghstate

**Fogelsanghstate** is in state yn Feankleaster. Hy is koart nei 1644 boud troch Sjouck fan Fogelsangh op grûn fan it eardere norbertiner frouljuskleaster De Oliveberch. 

Nei de dea fan Sjouck komt de state yn besit fan har twa soannen Durk fan Fogelsang en Pibo fan Doma. Durk fan Fogelsangh wenne allinnich simmers op de state om't er gemeentesiktaris wie fan Frjentsjer en net sa fier fan syn wurk wenje koe. Syn soan Hylke fan Fogelsangh hat noch in skoftsje op Fogelsanghstate wenne. Nei it ferstjerren fan Durk yn 1664 wurdt Pibo fan Doma allinnich eigener.

Pibo fan Doma wenne ek net op Fogelsangstate. Nei syn ferstjerren kaam de state yn besit fan syn dochter Catharina en dêrnei har soan Jacob van Rosema, mar de state bleau ûnbewenne. De boel fertutearze dan ek slim.
Jacob wie net troud en mei syn ferstjerren kaam it hús yn besit fan Anna van Scheltinga dy't troud wie mei Johannes van Glinstra, dy't grytman wie fan Tytsjerksteradiel. Harren dochter Wya Chatarina van Glinstra erft de state. Sy troude mei de lettere grytman fan Kollumerlân, Willem Hendrik van Heemstra. Yn 1730 waard it hús hielendal ferboud.

Ek yn 1873 waard de state modernisearre, yn ferbân mei de besite fan Kening Willem III oan Fryslân.

## Feankleaster Bosk
It park fan sawat 12 bunder stiet bekend as de Feankleaster bosk. It is oanlein troch Lucas Pieters Roodbaard tusken 1838 en 1844, yn de Ingelske lânskipsstyl. Yn it park binne ûnder oaren in trije-earmige brêge en ferskeidene fivers en wetterpartijen makke.
Ek is der in iiskelder (±1871) oanlein yn in keunstmjittige hichte.

## Museum
Fogelsanghstate is fan 1948 ôf brûkt as úthôf fan it Frysk Museum. Mar yn 2000 komt dêr in ein oan. De eigeners Kyria Livia d’Asembourg barones van Harinxma thoe Slooten en har man Charles Alfred greve de Marchant et d’Asembourg, rjochtsje de “Stifting Fogelsangh State” op om jild byinoar te sammeljen om Fogelsanghstate op te knappen. Yn 2003 is it wurk dien en giet de state wer iepen as museum. Fan 2004 ôf wurdt de *Kolleksje Van Iddekinge*, yn brûklien jûn troch de Nederlânske Kastielestifting, tentoansteld.


Ofbyld:Feankleaster Fogelsanghstate foar ferbou 1873 efterside.jpg|1873
Ofbyld:Feankleaster Fogelsangh foar de ferbou 1873.jpg|1873
Ofbyld:Feankleaster Fogelsangh skou yn wenkeamer 1981.jpg|skou (1981)
Ofbyld:Feankleaster Fogelsanghstate saneamde koepelkeamer út 1840 1987.jpg|Koepelkeamer
Ofbyld:Feankleaster Fogelsanghstate wenkeamer súd fan de hal 1987.jpg|wenkeamer
Ofbyld:Feankleaster Fogelsanghstate foarside fan de brêge ôf july 2009.jpg|foarside 2009


## Sjoch ek
* Fryske musea
Staniastate (Oentsjerk)

**Staniastate** is in state yn Oentsjerk, neamd nei Jeppe fan Stania, leat fan it út Reitsum kommende skaai Stania.

Jeppe fan Stania liet de state bouwe oan it begjin fan de 16e iuw. Doe't der yn 1650 gjin Stania-neikommelings wienen, gie de state oer op de Waltas en doe de Aylvas. Per slot ferkoft Ernst Douwe van Aylva Staniastate yn 1688.

Yn 1734 kaam de state yn besit fan Hans Hindrik fan Haersma, grytman fan East-Dongeradiel, dy't it om 1740 nij bouwe liet en de nije tún ûntwerpe liet troch Johann Hermann Knoop. Nei de dea fan Fan Haersma ferkochten syn erven Staniastate oan Jan de With, gesachfierder fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy, dy't it *Hofwegen* neamde, nei syn skip. Syn soan Michael ferkocht Staniastate oan Jabik Nanning baron fan Toers.

Yn 1813 waard de state troch brân slim skansearre. Yn  1843 waard Theo M.T. Looxma eigner en boude in nij Staniastate mei túnoanlis fan Lucas Pieters Roodbaard. Staniastate kaam yn 1877 oan syn skoansoan W.J. fan Welderen baron Rengers. De baron Rengers wenne yn Ljouwert, mar hie de state as simmer-residinsje.

Nei it ferstjerren fan de baron yn 1932 kocht it Sint Anthony Gasthûs yn Ljouwert Staniastate en stelde it beskikber as úthôf foar it Frysk Museum (1934 - 1954). Yn 1953 kocht jonkhear Van Loon de state, dy't oan in stifting kaam en dêrnei as konferinsjeoard brûkt waard. Der wie doe in permaninte lânboutentoanstelling en in jongereinherberch yn in bygebou.

Sûnt 1977 is Staniastate besit fan de gemeente Tytsjerksteradiel. Begjin njoggentiger jierren gie it eigendom oer op *Stania Behear*, dy't der in ûnder oaren in restaurant yn hawwe.

## Eigeners
* oant 1441 Taecke Stanye
* Sipcke Beyntema / Stania
* 1448, 1467 Abbe Stanye
* Syds te Reytseim 
* Abbe Stanye
* 1511, 1520 Jeppe Stanye
* 1548 erfgenamt fan Jeppe Stania
* 1640 jonkhear Weleveld
* 1698, 1700 jonker Sjuck Gerrolt fan Burmania
* 1728 jonker Julius Ritske fan Sixma
Lex Frisionum

De **Lex Frisionum** (Wet fan de Friezen) is in skrift dêr't it gewoanterjocht fan it Fryske folk in optekene is. De Lex Frisionum waard foar it earst op skrift steld tusken 785 en 793. It rjocht dat yn de Lex Frisionum optekene is, bestie wierskynlik al iuwen. Pas op inisjatyf fan Karel de Grutte waard it op papier set. It beskriuwt hokker straffen der stiene op deaslach, ferwûning, stellerij en ynbrek op de houlikswetten. Foar sokke fergripen moast in boete betelle wurde, oan it slachtoffer (of de neibesteanden), of oan de kening, of allebeide.

 
Yn de Lex Frisionum stien ek bepalingen oer de gong fan it proses, sa wienen der fêste rjochtsdagen, *"placita generalia"*, dêr't alle dingplichtigen byien kamen. Yn it âlde rjocht bepaalde de kleier op hokker grûn it geding fierd waard. Dêrby jilde de rigel: dêr't gjin kleier is, is ek gjin rjochter. Wat ynhâlde dat allinnich rjocht sprutsen wurde koe as it slachtoffer of syn famylje de moed hienen om te kleien. Yn alle oare gefallen dus net. Omdat bûten in attrappearring op 'e die bewiis sûnder opspoaringstsjinst hast net te leverjen wie, spile it godsoardiel in wichtige rôle. En nei alle gedachten waard ek brûk makke fan eden.   

Yn de iere Midsiuwen wie *[[Frisia]]* folle mear as de hjoeddeiske provinsje Fryslân: it wie de hiele kuststripe fan Flaanderen, oer Hollân, oant Noard-Dútslân. De Lex Frisionum jilde foar dat hiele gebiet. 
Alle kennis oer de Lex is basearre op de âldst printen ferzje fan de Lex Frisionum fan 1557. De boekprinter Joannis Basilius Herold út Basel fersoarge doe in boekwurk dêr't hy alle Germaanske wetten út de tiid fan Karel de Grutte yn opnaam, wêrûnder de Lex Frisionum. Bûten tafoegings troch oaren, steane der ek artikels yn de Lex Frisionum dy't letterlik oernommen binne út oare Germaanske wetten. 

## Literatuer
*C. Scholten, 'De munten in de Lex Frisionum', *Jaarboek van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Munt- en Penningkunde* (1943-1945) 1-68.
*W. Krogmann, 'Entstehung und Eigenart der Lex Frisionum', *Philologia frisica* 62 (1963) 76-103
*Harald Siems, *Studien zur Lex Frisionum* (Ebelsbach am Main, 1980; bewurking fan proefskrift München 1979)
*Karl August Eckhardt - Albrecht Eckhardt, *Lex Frisionum*, Hannover, 1982, ISBN 3775251340, ek online te rieplachtsjen
*Jean Baerten, 'L'interprétation de la Lex Frisionum en matière monétaire. Considérations méthodologiques', *Studia varia Bruxellensia* (1994) 3-12.
*Rijk Timmer, 'Restanten van Oud-Germaans recht in de Lex Frisionum', *Pro Memorie* (2000) 17-45.
*N.E. Algra, *Zeventien keuren en vierentwintig landrechten*, twadde  printinge, Doorn, 1991, ISBN 9074284043, ek online te rieplachtsjen
*D.J. Henstra, *The evolution of the money standard in medieval Frisia (C.600-c.1500)* (Hilversum: Utjouwerij Verloren, 2000; ek proefskrift Grins 2000, ISBN 9036712025) - ek online te rieplachtsjen
*D.J. Henstra, "Het probleem van de geldbedragen in de Lex Frisionum".* Jaarboek voor Munt- en Penningkunde*, 88 (2001) 1-32

## Keppeling om utens
*Lex Frisionum op Wikiboarne
*Lex Frisonum
Frisiavones

**Frisiavones** neamden de Romeinen de minsken besuden de Ryn. De minsken dy’t fierder oer de Ryn wennen, dus net ta it Romeinske Ryk hearden, waarden Frisii (Friezen)  neamd.
Yn 47 waard besluten om de Ryn ta grins fan it Romeinske ryk te meitsjen. De Frisiavones dy’t besuden de Ryn wennen, waarden dêrmei al yn it ryk opnaam, mar de Frisii net. Yn hjoeddeisk Fryslân binne dan ek gjin forten fûn.
Legaat

In **[[legaat (neilittenskip)|legaat]]** is in erfmakking by testamint.

Yn ferskeidene Fryske doarpen waarden op fêste tiden oan earmen útkearings jûn. Begoedige lju stiften gasthuzen of weeshuzen. Wa't minder dwaan koe joech in legaat. Te neamen binne û.o.:
* Van Stratenfûns - It Amelân
* Brouwersfûns - Berltsum
* Baaiemuoisjild en Renemafûns - Winsum
* 'It Besprek'- Wurdum
It legaat fan arsjitekt Abe Bonnema joech in soad alteraasje. Hy hie yn syn Legaat oan Ljouwert de bepaling opnommen dat it jild brûkt wurde moast foar in nij Frysk Museum op it Saailân yn Ljouwert.
Jakob fan Aaken

**Jakob fan Aaken** ( - Ljouwert, 1532) wie de boumaster fan de Aldehou yn Ljouwert. Sa as út syn namme al bliken docht, kaam er wierskynlik út it Dútske Aken. 

## De bou fan de Aldehou
Hy sette yn 1529 útein mei it fûndearjen fan de Aldehou. Boumaster Fan Aaken wie fan heit op soan in hurde ûndergrûn wend en it bouwen op de Fryske klaai wie foar him sûnder mis in besykjen, in eksperimint. Hy liet in grutte djippe kûle grave, dêr't er oant op in djipte fan 1,15 meter bar om bar hurde kalk en taaie klaailagen yn smiet. Doe koe in begjin makke wurde mei it bouwen fan 'e toer. Al rillegau bliek it fûnemint net goed genôch. Jakob fan Aaken stoar al yn 1532, nei't sein waard mei út fertriet om it fersakjen fan de Toer.

## Fan Aaken yn literatuer en toaniel
Om Fan Aaken ûntstie in oerlevering, troch Tseard Velstra bewurke ta it toanielstik "It heechste rjucht ef de boumaster fen de Aldehou", yn 1910 opfierd.
It falt net mear nei te gean wat no histoarysk wie en wat út de folksmûle optekene waard.
S.J. van der Molen en Piter Terpstra bewurken de stof op 'e nij yn 1957. Skriuwer Douwe Annes Tamminga hat yn 1985 ek in roman oan Fan Aaken wijd, 'De boumaster fan de Aldehou'.

Teäterprodusint Jan-Dirk van Ravesteijn. skreau de musical "Mooi Mislukt" oer de bou fan de Aldehou. De *one-man-musical* gie yn premjêre op 15 juny 2010 en waard twa wike lang op de earste ferdjipping fan de toer spile. Simmer 2011 wie der nochris in foarstelling. Yn it stik jouwe wichtige persoanen út dy tiid harren fyzje op de bou. Neffens de skriuwer hie Van Aaken net allinne skuld oan it fersakjen fan de toer.

Van Ravesteijn einiget it stik mei: 
:"Wat mislukt is kan best mooi zijn. 
:Wie bepaalt wat schoonheid is?
:Wat verschuilt zich achter een plaatje? 
:Een verhaal, geschiedenis. 
:Als je die kent kijk je anders en waardeer je ook de vorm. 
:Wie bepaalt wat schoonheid is? 
:Wie bepaalt die norm?"
(út Mooi Mislukt)

## Oer de man sels
Der binne net in soad boarnen dy't oer Fan Aaken sels giene. Wat wy al oer him witte hat te krijen mei syn iten. Hjirûnder folget in stikje dat yn de 16e iuw oer him skreaun is:

:*Di boumaster fon da Aldehou to Liowerd forthiana deis en braspenning.*
:*Iens up en dei kaem er t’hûs end frega sîn wif huet hia ita scoedon.*
:*Hiu hîe en pot mei grîene earton oer den flîer stêan en lîet him dá sian.*
:*Men dy baes lika det iten naut gûod ta end, wîlst er da pot umskupte, snaude hy hir ta:*
:*is det nu iten for en man, der deis en braspenning forthianath?*

## Sjoch ek
*List fan Nederlânske arsjitekten
Besprek

It **Besprek** is in legaat út de 16e iuw. Dit fûns út Wurdum krijt jild út de ferhier fan 30 pûnsmiet lân ûnder Wytgaard; dat lân wurdt ek It Besprek neamd. Sûnt de 16e iuw waard turf en iten útdield oan grifformearde (herf.) net-bedielde earmen.

*Stichting het Wirdumer Besprek* beheart it fûns.
Folkert Harmens Kuipers

**Folkert Harmens Kuipers** (*Cooper*; 23 oktober 1843, Akkrum - 31 desimber 1904, New Rochelle) wie in sakeman-filantroop. Hy is de stifter fan Coopersburg yn Akkrum ( 8 jannewaris 1901, in tehûs foar 44 âlden fan dagen boppe de 65 jier yn Akkrum, en fan in soartgelikens tehûs yn Chicago. Kuipers emigrearre yn 1866 nei Amearika en stifte dêr grutte 'stores' yn Chicago (1866) en New York.

## Libben en wurk
Kuipers wie de soan fan Willem Harmens Kuipers en Yttje Rommerts de Vries. Hy boaske Antoinette Geraline De Graaff. Yn 1866, doe't er 23 wie, emigrearre it húshâlden nei Amearika, dêr't er syn namme feroare ta *Frank H. Cooper*. By syn earste omswalkingen kaam er yn stêden as Buffalo en Chicago, dêr't er in ûndernimming begûn. Hy bedarre op 't lêst yn New Yorkotte yn New York, dêr't er tegearre mei syn kompanjon Harry Siegel in grut warehûs oprjochten hat dat noch altyd bestiet, fergelykber mei Harrods of La Fayette. Op dit gebou liet hy in fjoertoer sette, dy't jûns en nachts syn ljochtbondel oer New York skine liet om dat warehûs yn de belangstelling te setten. Yn lettere jierren is de fjoertoer derwei helle troch oare ûndernimmers.

Yn 1902 ferkoft Cooper syn oandiel oan Siegel, mar sûnder him hie de saak net mear it âlde sukses. Cooper syn jonges gongen yn it selde slach fan saken, mar net ien fan harren hie sa'n sukses as harren heit.

As begoedige sakeman kaam Folkert alle jierren werom nei syn bertedoarp om by syn âlden oan te gean. Hy waard rekke troch de earmoede fan de âlderein dy’t er om him hinne seach en rjochte in stifting op. Dy stifting hie as doel om earmelju ûnderdak en fersoarging te jaan yn in fersoargingstehûs dat yn 1900 klear wie en de namme fan de woldogger krige: Coopersburg. 
Folkert Kuipers leit mei syn frou yn in prealgrêf by Coopersburg begroeven.
Eksteur

In **eksteur** wie yn de midsiuwen de earste plysjeman. De eksteurs fierden it befel fan de grytman út,  dy't doetiids wetjaande foech hienen. Under in eksteur wurken de adstinten. 

## Boarne
Fryske giele stien

Fryske **Giele stien** wurdt makke fan in fan natuere gielbakkende klaaisoarte dy't ôfgroeven wurdt tusken Boalsert en Tsjom. Dêrom wurdt by hânfoarmen it brûken fan sân mijd. Meastentiids sit dizze klaai ûnder de saneamde knipklaai en bestiet út swiere kalkhâldende klaai mei in pear savelige laachjes. Fryske Giele Stiennen wurdt benammen foar gevels brûkt.
## Boarne
Drabbelkoek

In **Drabbelkoek** is in rûne koek fan tarwemoal, bûter, molke en sûker. Sa'n koek wurdt makke troch slierten daai troch bûter te *drabbeljen*.

Drabbelkoeken wurde sûnt 1850 troch de firma Haga yn Snits bakt en yn bussen mei in ôfbyld fan in Fryske sjeas en de Snitser Wetterpoarte ferkocht.
Ek yn museumdoarp Allingawier wurde drabbelkoeken makke, dy't yn it kofjehûs ferkocht wurde.
Hikke

In **hikke** is stek fan hout dat brûkt wurdt om sleatsdammen mei ôf te sluten. In hikke bestiet almeast út fiif of seis horizontale en trije oant fjouwer fertikale planken. De boppeste horizontale 'planke' is yn 'e regel eins in balkje. Soms binne der foar de stevichheid noch in pear planken diagonaal tafoege. 

Hikken wurde oerdwers op 'e daam setten en oan wjerskanten mei touwen fêstbûn oan 'e daamspeallen. Oan 'e hikke wurde de touwen fêstmakke oan 'e beide uterste fertikale planken. It horizontale plankwurk stekt dan noch sa'n 30&nbsp;sm út, wat faak genôch is om 'e daam hielendal ôf te sluten foar bisten, hoewol't minsken har der dan yn 'e regel noch wol boppe de sleat lâns omhinne swinge kinne troch har goed oan 'e daamspeal fêst te hâlden. By âldere dammen, dy't fansiden gjin betonplaten hawwe, moatte loft en rjochts yn 'e ûnderwâl faak noch in pear lytsere stekjes tafoege wurde tusken de sleatskant en daamspeal.

By hikken dy't op dammen oanbrocht binne dêr't relatyf in protte ferkear te ferwachtsjen is, lykas yn natoergebieten, leannet it om metalen knieren oan te bringen dêr't se op draaie kinne. De hikspeallen moatte dan wol fan in swierder kaliber wêze as dat gebrûklik is, mei't it hiele gewicht fan 'e hikke dan op ien peal rêst as de hikke iepen stiet. Ornaris wurde hikken lykwols iepene en sletten troch oan ien kant it tou los te meitsjen en se iepen te draaien troch de oare daamspeal mei touwen as knier te brûken. Om't se breder binne as de romte tusken de peallen, kinne hikken mar ien kant út iepene wurde. Boeren ergerje har faak grien en blau oan doarpslju of stedsjers dy't om 'e iene of de oare reden op har lân wêze moatte, en dan hikken wol iepen, mar net wer tichtdogge; as in hikke tichtbûn stiet, hat dat in reden.

Der binne yn Fryslân ferskate soarten hikken dy't ôfwike fan 'e standertfariant. Sa komt yn 'e Wâlden bygelyks de wringe foar. Dat is in tige ienfâldige fariant fan 'e hikke, mei't men yn 'e Wâlden seit: "In peal mei in prikke is in wâldmanshikke". Fierders wurdt in hikke om it hiem fan in boerepleats of in state mei ôf te sluten fan 'e iepenbiere dyk in homeie, hameie, homei of hamei neamd (Biltsk: *hogemei*, fan it Frânske *hamée*). De homeie komt foar yn âlde hierkontrakten; hy moast troch de pachter ûnderholden en by it ferhúzjen oan 'e opfolger oerdroegen wurde, inkeldris tsjin de rûsde wearde.

## Sjoch ek
* stek (ôffreding)
* homeiepeallen
* wringe (stek)
Wringe (stek)

In **Wringe** is in hikke mei tradisjonele foarm, faak primityf makke mei sturt (as tsjinwicht) dat op ien fan de daampeallen steunt en dêrom draaiend iepen en ticht dien wurde kin. Wringen wiene benammen yn De Wâlden te finen.
Ielbûs

In **Ielbûs** wie in skip mei boeiermodel. Oant nei 1900 waard in ielbûs brûkt om iel fan de Fryske binnenfiskers op te heljen. De iel waard dan mei Aken nei Londen ferfierd.

## boarne
* Encyclopedie van Friesland - 1958
Jan Abels

**Jan Abels ** wie in wettergeus fan Dokkum. Syn útfalsbasis wie Emden: hy wie in broer fan Fokke Abels.

Jan Abels is berne yn Dokkum en is ien fan de wichtichste wettergeuzen út de begjinjierren fan de Tachtichjierrige Oarloch. 
Tegearre mei de legerlieder Loadewyk fan Nassau, de broer fan Willem fan Oranje hienen sy ien doel foar eagen: de oermastering fan Grins. Jan Abels hie sân skippen. De Amsterdammers Jan Broeck en Hindrik Thomassoan Laers holpen him. Mar de hartoch fan Alva ferslacht in pear moanne letter it leger fan Loadewyk. De wettergeuzen kinne neat mear dwaan, se nimme de flechtsjende soldaten mei en ferlitte de stêd. 
Jan Abels hiert heal febrewaris 1569 yn Norden in boat. Mei dy boat rôft er in West-Frysk skip mei tsiis en nimt in skip út Delfsyl yn besit. Ek plonderet er in Amsterdamsk skip. Hy helle mear manskippen oan en feroveret noch fiif skippen. Syn soan Focke dy’t op 1 april 1572 helpt Den Briel yn te nimmen, ferkeapet de spullen dy’t plondere binne yn Emden en Norden yn East-Fryslân.
Kleastersyl

**Kleastersyl** is in âlde syl dy't lein is troch it Kleaster Ealsum yn de Leppedyk by Aldskou. Nei de oanlis fan de Nije Slachte is Kleastersyl ferfallen.
Nachtfrijen

**Nachtfrijen** wie it fan snein op moandei opsitten fan in frijer by syn faam yn de ûnferljochte hûskeamer of yn de tsjustere stookhutte. By it nachtsitten hearden tradisjonele foarskriften: 
* klokslach acht oere der wêze
* om de oare wike by it famke komme;
Ofreizgje foár tolven wie in teken dat de kennismakking net foldien hie. De tsjerke bestried it Nachtfrijen. Yn de 20e iuw ferdwûn it Nachtfrijen troch mear frije tiid en feroare ynsichten wêrtroch't men inoar faker en op oare plakken treffe koe.
Odulf

**Odulf** wie in kanunnik fan Utert en freon fan Biskop Freark fan Utert. Bestried ketterijen yn en om Starum om 830 hinne. Stifte yn Starum in kapittel, letter in abdij. Syn feestdei is 12 juny, Odulf is patroanhillige fan Ypekolsgea en Bakhuzen.

## Keppeling om utens
* Sint-Odulf yn de Acta Sanctorum
*St.Odulphuspaad

## Boarne
*  Encyclopedie van Friesland - 1958. *Odulf*
Poepekrús

In **poepekrús** is in krús dat yn de barm fan 'e dyk útgroeven is. Earder by û.m. Jistrum, Hurdegaryp en Bakkefean, dêr't earder neffens oerlevering in 'poep' fermoarde wêze soe.

It poepekrús oan de Harstewei by Jistrum is yn de 20e iuw noch lang ûnderhâlden. Oan de Simmerdyk tusken Hurdegaryp en Burgum, njonken pleats nûmer 40, is it Poepekrús mei in tinkstien yn de foarm fan in metalen krús sichtber makke.

## It Swartkrús
De namme It Swartkrús wurdt ek wol oan in poepekrús taskreaun, mar de iennige sêge - út dy kontreien - dy’t earst yn 1968 troch Dam Jaarsma opskreaun waard, wol hawwe dat it om in soldategrêf giet. Dy sêge wurdt yn de wiky It Swartkrús ferteld.


Ofbyld:Jistrum, Harstewei, Poepekrus.jpg|*Poepekrús oan de Harstewei by Jistrum* (mei in ûnbekende frou)
File:Burgum, Simmerdyk, poepekrús.jpg|It poepekrús oan de Simmerwei ûnder Burgum
Rak

In **rak** is in rjocht stik dyk, in rjocht stik yn in bochtich farwetter, as in part fan in sylrûte.

Op it wetter is in rak lestich foar de skipfeart at it net besyld is. Dit jildt fral dêr't in wetter ferskate rakken efter elkoar hat, in duvelsrak, as dêr't wyn en stream it besyljen fan in rak ornaris ûnmûglik meitsje, in rak fan ûngemak. Der binne in hiel soad *Rakken* yn Fryslân.

## Literatuer
* Encyclopedie van Friesland - red. J.H. Brouwer, J.J. Kalma , W. Kok en M. Wiegersma (Amsterdam: Elsevier, 1958), *Rak*.
Soeskreakeling

In **soeskreakeling** is in kreakeling dy’t by begraffenissen iten wurdt. Soeskreakelingen wurde op in ôfsluten plaat bakt en krije dêrtroch de typyske loftigens. Der sit gjin sûker yn dizze gebaksoarte, wol speserijen.
Tolhiksbosk

De **Tolhiksbosk** is in bosk fan 10 bunder ûnder Aldhoarne by it Tsjongerkanaal en eastlik fan de dyk nei Aldeberkeap. Hy is yn 1954 troch Steatboskbehear oankocht. Op it terrein de oerbliuwsels fan in 17e iuwske skâns.
Likeblom

In **Likeblom ** (Lykster Tûkje) is in tûkje mei blommen fan kleure papier. Likeblommen waarden troch froulju makke yn De Like en troch reedriders as priis mei nei hûs ta nommen. In soad lân om De Like ( ek de namme fan in rivierke tusken Drinte en Grinslân) stie eartiids winterdeis ûnder wetter. De mar fan De Like waard dan folle grutter, de tsjerke fan Midwâlde en kastiel Nienoard stienen op in sânrêch en bleaunen sadwaande drûch stean. By froast wie it in sport om op redens nei de stêd Grins te riden. Op de weromreis waard dan in Likeblom meinommen yn it knoopsgat. Grinslanners rieden fan de stêd nei De Like om mei in "Laiksterstroek" werom te kommen.

It soe begûn wêze mei in tûkje hulst mei beien. Letter soe dat ferfongen wêze troch ien dy't makke wie fan krêppapier, sitspapier, bûgde wylgeteannen en wyt hânjern. Oan twa mei read en grien papier omwuolle tûkjes waarden njoggen blommen fan sitspapier fêstmakke. It moast op in spesjale manier knipt en krolle wurde. Yn elts gefal moasten der trije blommen fan goud- of sulverpapier oan sitte. 

Al begjin 19e iuw gewoan. Fgl. Eeltsje Halbertsma: *[[De Likeblommen]]* dat in ûnderdiel is fan de folle gruttere ballade *De winter fen 1624 yn it wetterlân*. Dêrby ferdrinkt in reedrydster en wurdt op in slide thúsbrocht. De skilder Christoffel Bisschop makke in skilderij fan in jonge út Hylpen mei in Likeblom yn it knoopsgat. It doek hinget yn it Frysk Skipfeart Museum yn Snits.

It wie ek de namme fan de pleatslike autobusûndernimming. Eartiids waarden ek de rânen fan wollen tekkens en sûkersekjes der mei fersierd. Ek it winkelsintrum is hjirnei neamd. Op de medalje foar fertsjinsten en bûtengewoane prestaasjes foar De Like stiet in likeblom ôfbylde.
Moaie Peal

De **Moaie Peal** is de namme fan it krúspunt op de dyk Sint Jabik - Minnertsgea - Wier. De Steedhâlder hie nei 1579 it Jachtrjocht op It Bilt. Op de njoggen moaie "Limytpeallen" om de gritenij hinne stie: "Steedhâlders Frije Jacht". Allinnich foar dit krúspunt is de namme bewarre, de peal hat dêr stien oant 1795. In trijesprong noardlik fan Miedum hjit ek De Moaie Peal, nei in hantwizer.

It plak wurdt ek neamd as *Moaije Peal*, *Mooie Paal* en it eardere *Bolkesyl*, dy't ferwiist nei de syl dy't der stien hat foar't it Bilt drûch kaam te lizzen.

Der steane likernôch 10 huzen en pleatsen oan de streek. Oant 1932 stie der in mûne dy't dat jiers ôfbaarnd is en dêrnei ôfbrutsen waard.

Moaie Peal wie in wichtich krúspunt en lei op it punt dêr't trije gemeenten, Barradiel, It Bilt en Menameradiel, byinoar kamen. It streekje hie jierrenlang in tramstasjon op de line Ljouwert - Sint-Jabik, dat hjoed-de-dei in busgaraazje en einpunt fan in busline is. Dat busstasjon hjit Moaie Peal, dêr't de namme by busreizgers yn de omkriten fan bekend is.

Yn 2005 waard in nije "moaie peal" pleatst op it plak fan de eardere grins tusken Barradiel en It Bilt yn it ramt fan it 500 jierrich bestean fan It Bilt.  

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Ulepanne

In **ûlepanne** is in dakpanne mei in iepening dy't tsjin ynreinen beskerme wurdt troch in útstekkende bûgde râne. Ulepannen wurde brûkt troch de lytse stienûle. Ulepannen waarden yn it earstoan brûkt foar it ferljochtsjen en ûntluchtsjen fan de Fryske boereskuorre. Yn súdwest-Fryslân wienen oan it begjin fan de 20e iuw noch in soad ûlepannen. Op in sydkant lizze der dan trije oant fiif. Tsjintwurdich wurde foar ferljochting dakruten brûkt of trochskinende golfplaten, mar foar ûntluchting waarden letter ûlepannen brûkt dy’t om de twa of trije meter, ien meter ûnder de skuorrenaal, tsjin inoar oer lizze.
Ferskot

**Ferskot** is in boarchsom dy’t by ferhier fan sates of losse stikken lân troch de hierder oan de ferhierder betelle waard. It Ferskot moast de hierder behinderje om it lân mei in hûs te beswierjen – of by ferhier fan lân mei hûs - it hûs boppe de normale reparaasjes te ferbetterjen. It beswierjen fan in lân mei in hûs  of it ferbetterjen fan it hûs wie neidielich foar de lânhear. Dit omt de ferhierder nei it ferstriken fan de hiertermyn neffens jildend rjocht ( sjoch ek: ôfkeap ) de wearde fan it hûs of ferbettering betelje moatte soe.  Nei ôfrin fan de hiertermyn krige de hierder it Ferskot werom, al as net fermeardere mei rinte. It Ferskot wurdt faaks ten ûnrjochte ‘Foarskot’ neamd.