open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spegeltest

De **spegeltest** of **spegelproef**, ek wol bekend ûnder de Ingelske namme *mirror self-recognition test* ("spegelselswerkenningstest"), ôfkoarte ta **MSR-test**, is in proef dy't dien wurde kin om te sjen oft in bistesoarte oer selsbewustwêzen beskikt. De test waard yn 1970 betocht troch de Amerikaanske psycholooch Gordon Gallup&nbsp;jr. 

It bestiet derút dat it bist ûnder algehiele ferdôving brocht wurdt en dan in merkje kriget, besteande út in stipke ferve of in fel kleure sticker op in plak dêr't er dat sels mei de eagen net gewaarwurde kin, bygelyks op 'e foarholle of op 'e kiel. As it bist wer bybrocht wurdt út 'e ferdôving, wurdt him in spegel foarholden. As it bist dan mei de poaten de fervestip of sticker ûndersiket of der fanôf besiket te kommen troch de foarholle of kiel oer de grûn of oer in foarwerp hinne te wriuwen, wurdt dat ynterpretearre as bewiis dat it bist himsels yn syn wjerbyld weromken. 

De spegeltest is tsjintwurdich in standerttechnyk foar it beoardieljen fan selsbewustwêzen yn bistesoarten. Der binne lykwols net in protte soarten dy't de test trochstien hawwe. Kritisy fan 'e test wize derop dat de spegeltest derfan útgiet dat it elts bist wat skele kin dat er in fervestip of sticker op 'e foarholle of kiel hat. Foar bisten dy't har dêr net om bekroadzje, leveret de test dan falsk negative útkomsten op. Ek is derop wiisd dat bisten selsbewustwêzen toane kinne op manearen dy't net troch de spegeltest waarnommen wurde, lykas trochdat se har eigen sang of rook ûnderskiede fan dy fan soartgenoaten. De konklúzje fan in protte kritisy is dat de spegeltest syn wearde hat, mar dat men der net op fertrouwe kin as de iennichste oanwizer fan selsbewustwêzen by bisten.

Bistesoarten dy't (anno 2025) de spegeltest trochstien hawwe, en wêrby't dus in foarm fan selsbewustwêzen fêststeld is, binne: de sjimpansee (*Pan troglodytes*), de bonobo (*Pan paniscus*), de westlike gorilla (*Gorilla gorilla*), de Borneooske orang-oetan (*Pongo pygmaeus*), de Aziatyske oaljefant (*Elephas maximus*), de tommelder (*Tursiops truncatus*), de orka (*Orcinus orca*), de swarte swurdwalfisk (*Pseudorca crassidens*), de ekster (*Pica pica*), de reuzemanta (*Mobula birostris*), de gewoane poetslipfisk (*Labroides dimidiatus*), de Atlantyske spûkkrab (*Ocypode quadrata*), de neibearoktopus (*Thaumoctopus mimicus*) en trije soarten eamels; de reade stekeamel (*Myrmica rubra*), de boskstekeamel (*Myrmica ruginodis*) en de sânstekeamel (*Myrmica sabuleti*).
Sint-Bartelemy

**Sint-Bartelemy** (Frânsk: *Saint-Barthélemy*), benammen yn it Ingelsk gauris *St. Barts* neamd, is in lyts Karibysk eilân sa’n 25 kilometer fan Sint-Marten ôf. It eilân is bekend as de eksklusyfste Karibyske bestimming, mei filla’s fan ferneamde persoanen en megajachten dy’t har havenstedsje Gustavia oandogge.

Neist syn eksklusive karakter is it eilân bekend om it fleanfjild Rémy de Haenen, dat skean tsjin in heuvel oanlein is, en hotel Eden Rock dat boppe-op in grutte rots leit.

It eilân, mei wat mear as 7000 ynwenners, wie fan de Napoleontyske tiid oant 1878 in Sweedske koloanje. Strjitnammebuorden drage noch hieltyd sawol de oarspronklike Sweedske namme as de nije, Frânske namme. Ek de Sweedske trije kroanen stiet noch yn de flagge fan it eilân.

Hast al it ferkear nei it eilân giet fia de haven fan Philipsburg, it Fleanfjild Prinses Juliana op Sint-Marten of it fleanfjild fan Grand Case op Frânsk-Sint-Marten.
Manitou

***Manitou*** (útspr.: [ˈmanitu], likernôch: "maa-ny-tû"; Ingelske útspr.: [ˈmænɪtuː], likernôch: "mê-nit-tûû") is yn 'e animistyske natoerreligyen fan 'e lânseigen Algonkwynske folken fan Noard-Amearika de fûnemintele libbenskrêft dêr't de wrâld fan trochjûn is. Dy krêft soe himsels manifestearje yn alles, fan organismen oant dingen dy't net libje, lykas stiennen en wetter, mar ek yn foarfallen. 

De term *manitou* ferwiist ek nei spesifike boppenatuerlike wêzens, geasten of godheden, dy't ornaris ferbûn binne mei ien beskaat geografysk plak, bgl. in mar, in fulkaan of in waarmwetterboarne. De heechste god fan 'e Algonkwinen, de Grutte Geast, hjit yn harren eigen talen *Āsha Manitō*, de "Goede Geast", of *Gitche Manitō*, de "Grutte Geast".

It wurd *manitou* waard foar it earst yn 1585 troch Thomas Harriot fêstlein yn in wurdlist fan it Karolina-Algonkwynsk (ek bekend as *Roanoke* of *Pamlico*), yn 'e foarm *mantóac*, mei de betsjutting "goaden en goadinnen". It wurd komt ek yn ferskate toponimen yn Noard-Amearika foar, lykas de namme fan 'e Kanadeeske provinsje Manitoba, dy't ferneamd is nei de Manitobamar. Dy lêste namme komt fan *manitou-wapow*, dat "ingte fan 'e *manitou*" betsjut, ferwizend nei de smelte yn 'e midden fan 'e mar. Oare foarbylden binne it eilân Manitoulin en de plakken Manitou yn Manitoba, Manitou Springs yn Colorado, Manito yn Illinois en Manitowoc yn Wisconsin.
Somalyske strúsfûgel

De **Somalyske strúsfûgel** (*Struthio molybdophanes*), ek bekend as de **blaunekstrúsfûgel**, is in grutte fûgel dy't lânseigen is yn 'e Hoarn fan Afrika. It is njonken de gewoane strúsfûgel ien fan 'e twa noch libjende strúsfûgelsoarten. Oarspronklik waard de fûgel as in ûndersoarte fan 'e gewoane strúsfûgel behannele, mar sûnt 2014 wurdt de Somalyske strúsfûgel as in aparte soarte behannele. Yn Kenia wurdt de fûgel troch boeren holden foar it fleis, de fearren en de aaien. 

## Taksonomy
Ut molekulêrgenetysk ûndersyk fan it DNA hat bliken dien dat de Somalyske strúsfûgel sûnt likernôch 3,6 miljoen oant 4,1 miljoen jier lyn genetysk fan 'e Noard-Afrikaanske strúsfûgel skieden waard. De Eastafrikaanske rift tsjinne dêrby as in natuerlike barriêre om it takson fan 'e oare strúsfûgels te isolearjen.  

## Beskriuwing
 
Oer it generaal is de fûgel wakker gelyk oan 'e gewoane strúsfûgel, mar de nekke en dijen fan 'e Somalyske strúsfûgels binne blau (ynstee fan rôze) en wurde helderblau by it mantsje as de briedtiid oanbrekt. De nekke mist in typyske brede wite ring en de sturtfearren binne wyt. De mantsjes binne grutter as de wyfkes. Foar safier bekend binne Somalyske strúsfûgels yn grutte te ferlykjen mei oare strúsfûgels, mar wat omfang oanbelanget trochstrings faaks krekt wat lytser (teminsten neffens de nominaatfoarm *S. c. camelus*). Neffens rapporten weaget de Somalyske strúsfûgel yn finzenskip likernôch 105 kg, mar dat leit by wylde fûgels nei alle gedachten krekt wat oars.

## Fersprieding
Somalyske strúsfûgels wurde yn 'e Hoarn fan Afrika oantroffen, fral yn noardeastlik Etioopje, súdlik Dzjibûty, it grutste part fan Kenia en yn it grutste part fan Somaalje. 

## Hâlden en dragen
De Somalyske strúsfûgel ûnderskiedt him ekologysk fan 'e gewoane strúsfûgel, mei wa't er in part fan syn ferspriedingsgebiet dielt, troch de foarkar te jaan oan boskeftige, tichter begroeide gebieten, dêr't er fan 'e begroeiing fret, wylst de gewoane strúsfûgel benammen op iepen savannes foerazjearret. Der binne ek meldingen fan krusings tusken de twa taksa.

## Status
Neffens in IUCN-rapport út 2006 wie de Somalyske struisfûgel yn 'e jierren 1970 en 1980 in gewoane fûgel yn 'e sintrale en súdlike regio's fan Somaalje. Nei it politike ferfal fan dat lân en it ûntbrekken fan in effektive natuerbeskerming binne syn ferspriedingsgebiet en oantallen dêr lykwols krompen troch de wylde jacht op fleis, medisinale produkten en aaien, wêrtroch't de fûgel dêr stadichoan mei útroeging bedrige wurdt. Drûchte en streuperij hat de fûgel ek resint tegearre mei giraffen yn it noarden fan Kenia op 'e râne fan útstjerren brocht. Ien fan 'e lêste bolwurken fan 'e soarte is it Keniaanske Natuerreservaat Samburu.
Campione d'Italia

**Campione d'Italia** is in plak en gemeente yn 'e Italjaanske provinsje Como en de regio Lombardije en leit oan de Mar fan Lugano.

Campione d'Italia is in Italjaanske eksklave (leit folslein bûten de rest fan Itaalje) en foarmet in enklave yn it kanton Ticino yn Switserlân. Lykas de kraai fljocht, is it sawat 1 km fan Itaalje, mar fanwegen it drege terrein is de ôfstân oer de dyk 10 km. De rêst fan it lân is oer de mar te beriken nei it noarden ta as nei it súden ta.

De gemeente krige de status fan in enklave doe't it kanton Tisino yn 1798 besleat om part te wurden fan Switserlân, wylst de ynwenners fan Campione besleaten om diel út te meitsjen fan Lombardije. De namme *d'Italia* waard tafoege yn 'e tiid fan Mussolini.

Oant 1 jannewaris 2020 wie Campione d'Italia in belestingfrij gebiet., bekostige út de opbringsten fan it Casino di Campione.

## Referinsjes

## Eksterne ferwizings
* Jan S. Krogh's Geosite: Oer Campione d'Italia
PC 1910

De **[[PC]] fan [[1910]]** waard op woansdei 3 augustus ferkeatst. It wie de 59ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 9 Osinga en partoer 11 Werkhoven. De 59ste edysje waard wûn troch it partoer fan Catrinus Werkhoven, Sytze Abeles Kooistra beide fan Wytmarsum en Tjeerd Wiebrens Kooistra, fan Ljouwert. Catrinus Werkhoven waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
Douwe van der Berg hie op de earste list in steand nûmer en gie derom daalks troch nei de twadde list. Op de twadde list hie Rogchus Vellinga in steand nûmer en gie fan de earste list daalks troch nei de tredde list.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
PC 1909

De **[[PC]] fan [[1909]]** waard op woansdei 4 augustus ferkeatst. It wie de 58ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 15 Werkhoven en partoer 24 Kuperus. De 58ste edysje waard wûn troch it partoer fan Catrinus Werkhoven, Sytze Abeles Kooistra en Rein Zaagemans, alle trije fan Wytmarsum. Catrinus Werkhoven waard ta kening útroppen.

## Steande nûmers
Sjoerd Dijkstra hie op de earste list in steand nûmer en gie derom daalks troch nei de twadde list. Op de tredde list hie Jan Sjoerds Kuperus in steand nûmer en gie daalks troch nei de heale finale. 

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Oranjehalskasuaris

De **oranjehalskasuaris** (*Casuarius unappendiculatus*) is in fûgel dy't net fleane kin yn it skaai kasuarissen (*Casuarius*) út 'e famylje kasuarisfûgels (*Casuariidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard foar it earst beskreaun yn 1860 troch Blyth. It is in endemyske fûgelsoart fan Nij-Guineä.

## Skaaimerken

De oranjehalskasuaris is hast like grut as de helmkasuaris en wurdt likernôch 1,5 oant 1,8 meter heech. De fûgel hat hurde swarte fearren, in blauwe kop mei in trijhoekige helm en in readoranje nekke. De poaten binne tige foars en ha in lange, dolkeftige klau oan 'e binnenste tean. Mantsjes en wyfkes sjogge der allyk út, mar it mantje is mei 30 oant 37 kg minder swier as it wyfke fan likernôch 58 kg. Op 'e strúsfûgel, de Somalyske strúsfûgel en de helmkasuaris nei is it de swierste fûgel fan 'e wrâld.

## Fersprieding
De soarte libbet yn 'e kustsompen en leechlânreinwâlden fan Nij-Guineä en op 'e eilannen Japen, Batanta en Salawati (Yndoneezje). Fierder wurdt de fûgel waarnommen yn Papoea Nij-Guinea oant de rivier de Ramu yn 'e provinsje East-Sepik. Se komme leaver net op hichten heger as 490 m boppe seenivo. 

## Hâlden en dragen
De oranjehalskasuaris yt meast fruchten en lytse dieren (ynsekten en lytse wringeleazen).

It mantsje boud in goed ferside sittend nêst, wêryn't it wyfke trije oant fiif griene aaien leit. Dêrnei giet it wyfke nei in oar mantsje (polyandry) en it mantsje briedt de aaien út en bringt de piken grut.

## Status
Der hat altiten in soad jacht op 'e fûgels west en eartiids foarme de jacht gjin bedrigiging foar de populaasjes. Troch houtkap en it omsetten fan bosken yn lânbougrûn, in bettere ynfrastruktuer en it besit fan fjoerwapens is de jachtdruk lykwols tanommen en kromp it habitat. Dêrom waard de oranjehalskasuaris sûnt 1994 as kwetsber op 'e Reade list fan 'e IUCN klassifisearre. Yn 2017 waard dúdlik dat de ynfloed fan 'e jacht oerdreaun wie en dêrfandinne waard de soarte wer as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre en sûnt net feroare (2025). Dochs is de oranjehalskasuaris sûnt 2022 de meast bedrige fan 'e trije besteande kasuarissoarten. Jacht wurdt noch altyd beskôge as de grutste bedriging. De lânseigen befolking brûkt de bonken en aaien en nimme de jongen mei om se foar it fleis te hâlden. As houtkap mear gebieten fan it bosk iepenet, sil de jacht in grutter probleem wurde. It oantal fûgels wurdt rûsd op 10.000 - 19.999 fûgels (2015) en de oantallen nimme ôf.
Edward Blyth

**Edward Blyth** (Londen, 23 desimber 1810 – dêre, 27 desimber 1873) wie in Britske soölooch, apteker en hanneler yn spesimins en libbene bisten. Hy wie ien fan de grûnlizzers fan de soölogy yn Yndia. Hy wie benammen dwaande mei ornitology.

## Biografy
Blyth waard berne yn Londen as soan fan in skroar. Hy besocht earst in karriêre op te bouwen as apoteker, mar hold dêr yn 1837 op om him te rjochtsjen op in karriêre as skriuwer en redakteur. Hy krige yn 1841 in baan oanbean as konservator by it museum fan de *Asiatic Society of Bengal* yn Kalkutta, Yndia. Foar dit museum makke Blyth in katalogus oer de Aziatyske fûgelsoarten dy't yn it museum te sjen wiene. Hy mocht sels net in soad fjildwurk dwaan, mar krige syn ynformaasje foar de katalogus fan Hume, Tickell, Swinhoe en oaren.

Yn 1854 troude Blyth en besocht er syn lege salaris as konservator wat oan te foljen troch ûnder in pseudonym te skriuwen foar de *Indian Sporting Review*. Hy regele ek de hannel fan eksoatyske bisten tusken Yndia en rike Britske samlers. Dêrtroch kaam er yn kontakt mei ûnder oaren Charles Darwin en John Gould.

Op de IOC World Bird List steane 196 troch Blyth beskreaune fûgels dy't anno 2013 as soart jilde.  

Yn 1863 twong syn fermindere sûnens Blyth om syn baan as konservator op te jaan en werom nei Ingelân te gean en dêr fierder te gean mei syn hannel yn spesimins en libbene bisten. 

Hy ferstoar yn 1873 oan in hertsykte.

## Publikaasjes
* 1835 - 1837: Trije artikels yn *The Magazine of Natural History*
* 1863: *Catalogue of Mammalia in the Museum of Asiatic Society*. Calcutta. Savielle & Cranenburgh, Bengal Printing Company Limited, 187 siden. 
* *The natural history of the Cranes* (postúm útbrocht yn 1881)
PC 1908

De **[[PC]] fan [[1908]]** waard op woansdei 29 july ferkeatst. It wie de 57ste edysje fan it evenemint. De finale gie tusken it partoer 11 Boorsma en partoer 19 Hiemstra. Hiemstra hie yn de heale finale in steand nûmer en gie derom nei de tredde list daalks troch nei de finale. De 57ste edysje waard wûn troch it partoer fan Roelof Boorsma fan Wommels, Hans Schaafsma fan Arum en Uiltje Tijmstra, fan De Lemmer. Uiltje Tijmstra waard ta kening útroppen.

## Earste list

## Twadde list

## Tredde list

## Heale finale

## Finale
Dwerchkasuaris

De **dwerchkasuaris** (*Casuarius bennetti*) is in fûgel yn it skaai kasuarissen út de famylje kasuarusfûgels (Casuariidae). De soarte is endemysk yn Nij-Guineä.

## Beskriuwing

De dwerchkasuaris is de lytste fan 'e trije kasuarissoarten en wurdt likernôch ien oant oardel meter grut en weaget 17,6 oant 26 kg. Lykas syn sibben kin er net fleane en hat er in hurd en stiif swart fearrekleed en in trijehoekige helm op 'e kop. Hy ferskilt fan 'e helmkasuaris mei't er gjin hingjende lellen oan 'e hals hat. De poaten binne grut, krêftich en ha dolk-eftige klauwen oan 'e binnentean. Wyfkes ha in wat hegere helm, binne trochtrings wat grutter en haffdn kleuren op 'e bleate hûd binne felleer.

## Fersprieding
It ferspriedingsgebiet wreidet him út oer wâlden fan Nij-Guineä op hichten oant 3.600 meter boppe seenivo. Fierder wurdt de fûgel op 'e eilannen Japen en Nij-Brittanje oantroffen, dêr't se mooglik yntrodusearre binne. 

Yn 'e bergen bewennet er tichte hellingbosken. De dwerchkasuaris komt ek foar yn leechlânbosken yn gebieten dy't net bewenne wurde troch oare kasuarissoarten yn noardeastlik Papoea Nij-Guineä.

Hjoed-de-dei wurdt de soarte meast yn twa ûndersoarten ferdield:

* *Casuarius bennetti bennetti*: Nij-Guineä útsein Fûgelkop, ynklusyf Japen en Nij-Brittanje. 
* *Casuarius bennetti westermanni*: noardwestlik Nij-Guineä (Fûgelkop)

## Hâlden en dragen
Se ite fruchten, ynsekten en oare lytse bisten. De fûgel is meast solitêr. Somtiden kin de fûgel yn dielen fan syn ferspriedingsgebiet seizoensmigraasjes ûndernimme. 

## Status
Der bestiet gien rûzing oer de grutte fan 'e wrâldpopulaasje, mar de soarte wurdt omskreaun as oer it algemien seldsum, alhoewol't de soarte ek lokaal algemien is yn noardeastlik Nij-Guinea. De fûgel is tige ôfhinklik fan boskhabitat en om't it boskareaal yn it ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel ôfnimt, wurdt der oannommen dat ek de dwerchkasuaris yn oantallen ôfnimt. Op de fûgel wurdt jage, mar de ynfloed dêrfan is net grut. De soarte wurdt sûnt 2015 troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre.
Kasuarissen

**Kasuarissen** (*Casuarius*) binne in skaai fan grutte rinfûgels út de famylje kasuarisfûgels (*Casuariidae*). In kasuaris is in foarse fûgel sûnder wjukken. Se libje yn 'e reinwâlden fan Austraalje, Nij-Guineä en oanbuorjende eilannen. Kasuarissen binne omnivoaren en sykje nei fruit op 'e grûn en yn leechhingjende tûken, mar ek nei poddestuollen, ynsekten, kikkerts, slangen en oare lytse bisten steane. In helmkasuaris kin 40 oant 50 jier wurde.

## Skaaimerken
It skaai bestiet út trije tige ferlykbere soarten. Se ha allegear in helderblauwe hals en kop en wurde 1 oant 1,70 m grut. De piken binne brún mei donkerbrune streken. Oer it generaal is it wyfke grutter en swierder en helderder fan kleur. Nei in jier binne de fûgels folgroeid en hawwe se it swarte fearrekleed fan 'e folwoeksen fûgel. De noardlike of oranjehalskasuaris en de dwerchkasuaris binne relatyf ûnbekende fûgels. Sels oer de gewoane of súdlike kasuaris fan Queensland, Austraalje, is net in soad bekend, alhoewol't it de tredde grutste fûgel is nei de strúsfûgel en de emoe. 

Hy wurdt 1,50 oant 1,60 m lang en weaget likernôch 60 kg. De fûgels yn it skaai hawwe allegear in helm; in bonkeëftige, poreuze struktuer op 'e kop. It is net hielendal dúdlik hokker doel dy helm hat. Hypotezes binne dat de fûgel de helm brûkt om de kop te beskermjen as de fûgel troch de begroeiïng strúnt, it in helpmiddel is by temperatuerregeling of as lûdsfersterking tsjinnet. De fuotten hawwe trije teannen, wêrfan de binnenste tean in skerpe klauw hat. De fûgels kinne goed rinne en helje 50 km/oere. Se kinne 1,50 m heech springe en binne poerbêste swimmers.

## Soarten
Der wurde 3 libbene soarten erkend:

Der is ek in fossile soarte bekend, de lydekkerkasuaris of Lydekkers kasuaris (*Casuarius lydekkeri*), út it Pleistoseen fan Austraalje en Papoea Nij-Guineä.
Suske en Wiske

**Suske en Wiske** is in striprige makke troch de Flaamske striptekener Willy Vandersteen, en fan 1974 ôf troch Studio Vandersteen. Ek it nijste boek wurdt hieltiid noch útbrocht ûnder de namme *Willy Vandersteen*: (380) 2025.

## Albums
De binne 5 of 6 albums fan yn it Frysk útbrocht:

Friese Pers Boekerij:
* De pompesetters 1979 - De pompenplanters (176) 1979

Le Chat Mort
* It woelige Waad 1997 - De woelige Wadden (190) 1982
* De goalgetter 1999 - De goalgetter (225) 1990
** SC It Hearrenfean-edysje
** Cambuur-edysje

Standaard, Antwerp
* De alvestêdestunt	2007 - De elfstedenstunt (298) 2007

Le Chat Mor:
* De boartlike boarre 2008 - De koddige kater (74) 1965
Krassen (kriefûgels)

**Krassen**, **kraskjen** of **skrassen** is de gongbere oantsjutting foar de folkalisaasje fan kriefûgels (*Corvidae*). Sokke fûgels bringe in ferskaat oan lûden fuort, dy't foar it minsklik gehoar allegearre rou, skel en snijend klinke, en ek as komme se djip út 'e kiel wei. De gearstalling fan dy komplekse fokalisaasjes en wat de fûgels der krekt mei kommunisearje wolle, wurdt anno 2025 noch min begrepen troch ornitologen.

Krieën, lykas de swarte krie (*Corvus corone*), de roek (*Corvus frugilegus*) en de raven (*Corvus corax*), hawwe in foarm fan krassen dy't klinkt as *kô-kô-kô* of mear as *kaa-kaa-kaa*. In besibbe soarte, de ka (*Coloeus monedula*) tanket syn (klankneibearende) namme sels oan dy rop. De krekte klank fan dy fokalisaasje fariëarret fan soarte nei soarte, en binnen soarten bestiet der in regionale fariaasje. It *kô-kô-kô* wurdt faak utere yn in rige wurdlidden dy't (foar it minsklik ear) identyk klinke. It kin ek wêze dat ien inkeld *kô* hinne en wer "keatst" wurdt tusken twa fûgels dy't blykber yn petear binne. Ek komt it foar dat der in lang oanhâlde *kòòò* klinkt (faak utere troch in fûgel dy't op in tûke yn in beam sit, folge troch in rige koartere klanken: *kô-kô-kô-kô-kô*.

Oare leden fan 'e famylje fan 'e kriefûgels, lykas de ekster (*Pica pica*) en de houtekster (*Garrulus glandarius*), hawwe har eigen wize fan krassen. De rop fan 'e ekster is bygelyks in tige werkenbere fokalisaasje, dy't klinkt as *kch-kch-kch*. It kin wêze dat dat wol tsien kear efterinoar werhelle wurdt. It klinkt suver wol wat as stikt de fûgel earne yn en besiket er datjinge út 'e kiel op te hoastjen. By in protte soarten kriefûgels feroaret it patroan fan it krassen en it tal kearen dat der roppen wurdt yn reäksje op foarfallen yn harren om-en-by, lykas de oankomst of it fuortfleanen fan soartgenoaten of de oanwêzigens fan minsken of rôfdieren.
Andelst

**Andelst** is in doarp yn 'e gemeente Overbetuwe yn 'e Nederlânske provinsje Gelderlân.

It doarp is al âld en wurdt al sûnt de Romeinske tiid bewenne. It plak ûntwikkele him op in ferheging yn it lân om oerstreamingen de baas te bliuwen.  

Yn it jier 885 waard it plak 'Andassale' neamd, in namme dy't ferwiist nei "seal fan Ando". Yn 1295 waard it doarp 'Anders' neamd.  

Yn it doarp stiet de herfoarme tsjerke mei in romaansk, 11e-iuwsk skip, in toer út 1400 en in goatysk koer út 1440. Oant 1846 stie west fan it doarp in kastiel, it Hûs Andelst.   

Oan 'e noardlike kant fan it doarp leit it treinstasjon Zetten-Andelst. 

Oant 2001 hearde it doarp by de gemeente Valburg. It âlde gemeentehûs stie yn Andelst, dat no brûkt wurdt as ferpleechhûs.
Wrâldkampioenskip fuotbal 2026

It **Wrâldkampioenskip fuotbal 2026** sil de 23e edysje wêze fan 'e FIFA Wrâldbeker, organisearre troch FIFA, en sil spile wurde yn 'e Feriene Steaten, Kanada en Meksiko. It toernoai sil plakfine yn 11 stêden yn 'e Feriene Steaten, twa yn Kanada, en trije yn Meksiko. It sil spile wurde fan 11 juny oant 19 july. 48 teams sille meidwaan. De gaststêd waard keazen op 13 juny 2018 yn Moskou, Ruslân, en fersloech Marokko yn 'e bod om de FIFA Wrâldbeker 2026 te organisearjen.  

## Stadions
### Kanada

### Feriene Steaten

### Meksiko

## Groepen
*De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 32.*

## Groepsfaze

## Knock-outfase
** tusken heakjes de útslach nei strafskoppen*

## Keppeling om utens
* Offisjele webside fan de FIFA
Thomas Horsfield

**Thomas Horsfield** (Betlehem, Pennsylvania, 12 maaie 1773 – Londen, 24 july 1859) wie in Amerikaanske dokter en natuerûndersiker dy't in soad wurke hat yn Yndoneezje, en ferskate soarten planten en bisten út 'e regio beskreau.

## Libben en wurk
Horsfield studearre genêskunde oan de Universiteit fan Pennsylvania. Yn 1799 akseptearre hy in baan as sjirurch op it skip *China*, in keapfardijskip dat nei Java farre soe. Hy reizge oer Batavia en wie ûnder de yndruk fan 'e skientme fan 'e regio. Yn 1801 sollisearre er om sjirurch te wurden by it Nederlânske Koloniale Leger yn Batavia. Hy krige dêr in baan en krige belangstelling foar de floara, fauna en geology fan 'e regio. Benammen bestudearre er de planten en de ynsekten fan 'e regio. Ien fan 'e earste fan in protte soarten dy't nei him neamd waarden, wie de flinter, *Taenaris horsfieldii*. De Britske East-Yndyske Kompanjy naam Java yn 1811 oer fan de Nederlanners. Horsfield soe him dêrnei dwaande hâlde mei it sammeljen fan planten en bisten foar syn freon Thomas Raffles. 

Yn 1819 twong in minne sûnens him om it eilân te ferlitten. Hy gie nei Londen, en waard dêr konservator fan it museum fan de (Britske) East-Yndyske Kompanjy.

Horsfield skreau *Zoological Researches yn Java and the Neighbouring Islands* (1824). Tegearre mei Nicholas Aylward Vigors klassifisearre er ek in tal fûgels. Se skreaune hjiroer ûnder oare *A description of the Australian birds in the collection of the Linnean Society; with an attempt at arranging them according to their natural affinities* (Trans. Linn. Soc. Lon. (1827). Tegearre mei botanisy Robert Brown en John Joseph Bennett publisearre er *Plantae Javanicae rariores* (1838-52).

Horsfield waard yn 1826 assistint-sekretaris fan de Zoological Society of London. Yn 1833 wie er belutsen by de oprjochting fan de organisaasje dy't letter útgroeie soe ta de Royal Entomological Society of London.

Horsfield beskreau 24 genera en 93 nije fûgelsoarten (28 mei oaren) dy't yn 2024 noch erkend wurde.

## Publikaasjes
* *An experimental dissertation on the Rhus vernix, Rhus radicans and Rhus glabrum, commonly known in Pennsylvania by the names of poison-ash, poison-vine and common sumach.* Cist, Philadelphia 1798.
* *Impressions of dried plants from Java.* 1812.
* *Systematic arrangement and description of birds from the island of Java.* 1820.
* *The History and antiquities of Lewes and its vicinity.* Baxter, Lewes 1824.
* *Zoological Researches in Java and the Neighbouring Islands.* Kingsbury, Parbury & Allen, Londen 1821–1824.
* *A descriptive catalogue of the lepidopterous insects contained in the Museum of the Honourable East India Company.* Parbury & Allen, Londen 1828/29.
* *The history, antiquities and topography of the county of Sussex.* Baxter, Lewes 1835.
* *Plantae javanicae rariores, descriptae iconibusque illustratae, quas in insula Java, annis 1802–1818.* Allen, Londen 1838–52.
* *Essay on the cultivation and manufacture of tea in Java.* Cox & sons, Londen 1841.
* *A catalogue of the lepidopterous insects in the Museum of the Hon. East-India Company.* Allen, Londen 1857–59.
Lydekkerkasuaris

De **lydekkerkasuaris** of **Lydekkers kasuaris** (*Casuarius lydekkeri*) wie in kasuarissoarte, dy't yn it lette pleistoseen útstoar. De fûgel is allinnich fan fossilen bekend. 

De fossilen dy't by de beskriuwing fan 'e soarte yn 1911 brûkt waarden binne neffens de tradysje yn 'e Wellingtongrotten fûn yn Nij Súd Wales, Austraalje. Yn âldere boarnen wurde dy fynsten oan it Nij-Seelânske Wellington ferbûn. De eksakte oarsprong en komôf fan dy earste fynsten binne ûnwis en in bliuwend ûnderwerp fan diskusje. Letter binne fynsten fûn út it lette Pleistoseen yn 'e sompen fan Pureni op Papoea Nij-Guineä. 

De fossilen binne fragmintarysk en der is gjin kompleet skelet fan 'e lydekkerkasuaris. De besteande fossilen ferwize dúdlik nei in kasuaris, in grutte rinfûgel sûnder fleanfermogen en besibbe oan 'e besteande kasuarissen. De bonkjes binne lytser as dy fan 'e moderne soarten en dêrfandinne wurdt de soarte ek wol pygmeekasuaris neamd.

Twa belangrike publikaasjes oer de fossilen datearje fan 1962 en 1988. Ut ûndersyk fan 1962 troch A.H. Miller ("*The history and significance of the fossil Casuarius lydekkeri*") hat dúdlik bliken dien dat it om in kasuaris giet en net om in emoe. Dêrnjonken konkludearre Miller ek dat de komôf fan 'e Wellingtonfossilen ûnwis is.

Yn in twadde ûndersyk út 1988 fan P.V. Rich, Michael Plane, N. Schroeder ("*A pygmy cassowary (Casuarius lydekkeri) from late Pleistocene bog deposits at Pureni, Papua New Guinea"*) waard konkludearre dat de fossilen út Pureni, Papoea Nij-Guineä in soad lykje op it typemateriaal fan *C. lydekkeri*. Se ferskille fan 'e noch libjende soarten en se beskôgje de *C. lydekkeri* (lykas bekend út de âldere fossilen) as in jildige namme, mar misse foldwaande materiaal om út te meitsjen of it om in aparte soarte giet of in fragmintearre diel fan in ûndersoarte fan besteande soarten.
Yucatángaai

De **Yucatángaai** (*Cyanocorax yucatanicus*), ek stavere as **Jûkatangaai**, is in fûgelsoarte yn it skaai maskergaaien (*Cyanocorax*) út de famylje kriefûgels (*Corvidae*).

## Beskriuwing

De Yucatángaai is in swarte en blauwe kriefûgel. By folwoeksen fûgels is de snaffel swart, by jonge fûgels giel. Se ha ynearsten in wyt fearrekleed. Nei it útfleanen hâlde se noch in oantal wiken in wyt. Tsjin 'e ein fan 'e simmer krije se it fearrekleed fan folwoeksen fûgels.

## Fersprieding
De soarte libbet yn Belize, Gûatemala en Meksiko en telt twa ûndersoarten:

* *Cyanocorax yucatanicus yucatanicus*: Yucatán, noardlik Belize en noardlik Gûatemala.
* *Cyanocorax yucatanicus rivularis*: Tabasco en Campeche.

De fûgel is algemien yn iepen bosken. It binne bolbjurken fûgels dy't yn groepen fan fiif oant 25 fûgels foarkomme.

## Status
In rûzing út 2019 giet út fan in populaasje fan 50.000 oant 500.000 folwoeksen fûgels. Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is en dêrfandinne wurdt de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2020) klassifisearre op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Alfred Malherbe

**Alfred Malherbe** (Port Louis yn Mauritsius, 14 july 1804 – Metz yn Frankryk, 14 augustus 1865) wie in Frânske jurist, en natuerûndersiker (foaral ornitolooch). Hy waard benammen bekend om syn monografy oer de spjochten.

## Biografy
Malherbe waard berne op it eilân Mauritius. Syn âlden, Pierre Marie François Malherbe en Rosalie Le Meusnier Molineuf, kamen oarspronklik út Metz. Yn 1810 ferovere Ingelân Mauritsius wêrnei't syn âlden werom nei Frankryk flechten en him efterlieten by syn beppe. Sy stoar koart dêrnei en Malherbe gie ek nei Frankryk en waard dêr oplaat ta jurist. Yn 1827 koe er him as rjochter fêstigje by de magistratuer fan de stêd Sedan en fiif jier letter yn Metz dêr't er dêrnei opklom ta foarsitter fan de rjochtbank. 

Yn syn frije tiid wied er dwaande mei natuerhistoarysk ûndersyk oan planten en spesjaal ek fan fûgels. Dêrneist ûntjoech er him as in wittenskiplik yllustrator fan fûgels. Hy bestudearre de fûgelkolleksjes út Algerije en fan Sisylje en publisearre dêroer. Syn wichtichste wurk is in monografy fan de spjochten dêr't er de Levaillantspjocht (*Picus vaillantii*) yn beskreau en ferneamde nei de Frânske ûndersiker François Levaillant. Yn 1863 waard er direkteur fan it natuerhistoarysk museum fan Metz.

Malherbe is de auteur fan fjouwer geslachtsnammen fan fûgels (bygelyks *Chloropicus*) en 19 soarten. Dit wiene benammen nammen foar de sjochtesoarten út gebieten bûten Europa lykas de Temminckspjocht, *Yungipicus temminckii* dy't er neamde nei Coenraad Jacob Temminck. Boppedat beskreau er mear as 30 ûndersoarten. Der binne ek bisten as earbetoan nei him ferneamd lykas de oranjefoarhollekakariki (*Cyanoramphus malherbi*).

## Yllustraasje út de monografy oer de spjochten

Ofbyld:Monographie des picidées - Mégapic impérial et mégapic à bec d'ivoire.jpg|Hânkleurde stiendruk fan Alfred Malherbe út syn monografy fan de spjochten. Foaroan: Keizerspjocht. Eftergrûn: Grutte ivoarsnaffelspjocht
File:Malherbe 105.jpg|*Melanerpes santacruzi*
File:Kaktusspecht Melanerpes cactorum.jpg|Kaktusspjocht (*Melanerpes cactorum*)


## Publikaasjes

(Karút)
* *Notice sur quelques espèces de chênes et spécialement sur le chêne liège (*Quercus suber*)* (Verronnais, Metz, 1839).
* *Faune ornithologique de la Sicile avec des observations sur l’habitat ou l’apparition des oiseaux de cette île, soit dans le reste de l’Europe, soit dans le Nord de l’Afrique* (S. Lamort, Metz, 1843) lire en ligne sur Gallica
* *Catalogue raisonné d’oiseaux de l’Algérie, comprenant la description de plusieurs espèces nouvelles* (Verronnais, Metz, 1846) 
* *Nouvelle classification des picinées ou pics, devant servir de base à une monographie de ces oiseaux grimpeurs* (S. Lamort, Metz, 1849).
* *Ascension à l’Etna, ou Fragment d’un voyage en Sicile et en Italie* (Imprimerie de Nouviau, Metz, 1851).
* *Faune ornithologique de l’Algérie* (J. Verronnais, Metz, 1855).
* *Description de quelques grimpeurs du genre linéen* Picus (J. Verronnais, Metz, 1857).
* *Revue des collections composant, en 1857, le Muséum d’histoire naturelle de la ville de Metz* (J. Verronnais, Metz, 1857).
Fiskjen

**Fiskjen** is it besykjen om fisk te fangen. Dat wurdt dien om oan iten te kommen, mar ek as in foarm fan rekreaasje. As it giet om it beropsmjittich (en faak grutskalich en meganisearre) fangen fan fisk, as sektor fan 'e ekonomy dy't ornaris by de lânbou skaard wurdt, sprekt men fan fiskerij. Dat wurdt almeast op iepen see bedreaun. Fiskjen foar eigen gebrûk of by wize fan rekreaasje wurdt yn 'e regel oan it strân dien en yn binnenwetters lykas rivieren, beken, marren, puollen en kanalen. De fisk wurdt ornaris út it wyld weifongen, mar it kin ek wêze dat der fiske wurdt yn spesjaal foar dat doel fan fisken foarsjoene fiskfivers op 'e gerjochtichheid fan in fiskferiening. 

Metoaden om te fiskjen, binne hânfiskjen, spearfiskjen, netfiskjen, sleepnetfiskjen (of *trawling*), fûkefiskjen, angelfiskjen, langelinefiskjen, bôgefiskjen en fiskjen mei fiskfâlen. Der binne ek destruktiver foarmen dy't yn 'e measte lannen en territoaria yllegaal binne, lykas elektrokúsje (troch it gebrûk fan elektrisiteit), dynamytfiskjen (mei eksploazjes) en syanidefiskjen (troch fergiftiging). 

De term 'fiskjen' wurdt ek brûkt foar it fangen fan oare wetterdieren, dy't dúdlik gjin fisken binne, lykas kreefteftigen (krabben, kreeften en garnalen), skaaldieren (moksels en oesters), inketfisken (oktopussen) en stikelhûdigen (seekomkommers, seestjerren en seekladden). De oantsjutting 'fiskjen' wurdt lykwols yn 'e regel net brûkt foar it fangen fan fisk dy't yn koaien of fivers kweekt is yn fiskkwekerijen. Likemin sprekt men fan 'fiskjen' as men it oer de jacht op walfiskeftigen hat, dat ynstee walfiskfeart neamd wurdt.

Fiskjen is al in wichtich diel fan 'e minsklike kultuer sûnt de tiid dat alle minsken noch jager-sammelders wiene. It is ien fan 'e mar inkele itensprodusearjende aktiviteiten dy't fan 'e prehistoarje oant yn 'e moderne tiid fuortbestien hawwe, en dêrby sawol de Neolityske Revolúsje as de Yndustriële Revolúsje oerlibbe hawwe. Neffens sifers fan 'e FAO, de lânbou-organisaasje fan 'e Feriene Naasjes, wiene der yn 2020 wrâldwiid mear as 39&nbsp;miljoen minsken dy't fiskjen as breawinning hiene. De fiskerij- en fiskkwekerijsektors biede yn ûntwikkelingslannen, direkt en yndirekt,  wurk oan mear as 500&nbsp;miljoen minsken. Yn 2005 waard der wrâldwiid per persoan 14,4&nbsp;kg út it wyld fongen fisk iten, mei dêropta nochris 7,4&nbsp;kg kweekte fisk.
Opportunisme

**Opportunisme** (fan it Italjaanske *opportunismo*) is it jins eigen foardiel dwaan mei omstannichheden dy't geunstich foar jinssels útpakke, sûnder jin op lykfol hokker wize ek te bekroadzjen om etyske beswieren of om wat de gefolgen fan jins hanneljen foar oaren wêze sille. Immen dy't sûnder prinsipes út eigenbelang hannelet, wurdt dêrom ek wol in **opportunist** neamt. De term wurdt net inkeld foar minsken brûkt, mar ek by biologyske beskriuwings foar bisten dy't eltse kâns oangripe om oan iten te kommen. In omnivoar lykas de waskbear (*Procyon lotor*), dy't net sinnich is en yt wat der op syn paad komt, kin yn dat ramt bygelyks in opportunist neamd wurde. Opportunisme, of sekuerder: opportunistysk gedrach, is in wichtich konsept yn stúdzjefjilden lykas soölogy, ekonomy, etyk, psychology, sosjology en politikology.

Yn it minsklik hâlden en dragen hat opportunisme te krijen mei it spanningsfjild tusken wat lju yn teory fine fan beskate dieden, en wat se yn 'e praktyk dogge as se mei mooglikheden en útdagings konfrontearre wurde. In opportunist besiket der foar himsels foardiel út te heljen wannear't in mooglikheid him dêrta foardocht. Dêrby sil er syn eigenbelang boppe oare belangen stelle, yn tsjinstelling mei in earder fêststeld prinsipe, of yn tsjinstelling mei in prinsipe dat in hegere prioriteit hawwe moatte soe. Dêrom wurdt opportunistysk hâlden en dragen ornaris beskôge as op syn minsten moreel twifelich en soms sels as folslein yllegitym. Opportunisme wurdt dêrom sjoen as in karakterflater, en persoanen dy't har deroan oerjouwe, kinne it stimpel asosjaal op drukt krije as har hâlden en dragen skamteleas genôch is, bygelyks troch iepentlik en sûnder jildich ekskús de nedichheden, winsken en belangen fan oaren mei fuotten te trêdzjen.
Sawa

In **sawa** (fan it Maleiske *sawah*) of **rysfjild** is in ikker foar de bou fan rys. It ferskilt fan in gewoane ikker trochdat rys in semy-akwatysk lânbougewaaks is, dat yn steand wetter groeie moat. Dêrta binne sawa's bedike of ommuorre mei lege wâlen fan liem. Yn heuveleftich terrein, dêr't it wetter normaliter by de heuvelskeanten del rinne soe, wurde sawa's yn terrasfoarm oanlein. 

Om't de rys spesifike easken hat om optimaal te groeien, is de wetterhúshâlding tige wichtich. Pas as it tiid is om 'e rys te rispjen, kin men it wetter fuortrinne litte, hoewol't it ek dan faak noch stean bliuwt as der in twadde rispinge oanplante wurde moat. Behalven rys wurdt ek taro op dizze wize ferboud. 

It wetter yn 'e sawa's tsjinnet net inkeld as groeimiljeu foar de rys en ta yrrigaasje, mar komt ek grûneroazje foar. In bykommend foardiel is dat ûnkrûd foar it meastepart net yn it wetter groeie kin. Yn it wetter fan 'e sawa's wurdt faak fisk útset. Sa tsjinje de fjilden behalven as ikker ek as fiskkwekerij. De fisken wurde letter wer fongen en opiten, en ûnderwilens bedongje se mei har kjitte de rys en frette de larven fan langpoaten op dy't har yn it wetter ûntwikkelje. Dat lêste bestriidt dan wer de fersprieding fan sykten lykas malaria. Wat it wetter en de fisken net bestride, binne de rotten, dy't troch de lânbougewaaksen en de hege wetterstân oanlutsen wurde. Dy kinne mei har fraat in protte skea oan 'e rispinge tabringe. Guon soarten binne sels nei dizze foarm fan lânbou ferneamd, lykas de rysfjildrôt (*Rattus argentiventer*) en de lytse rysfjildrôt (*Rattus losea*).

Der binne trije soarten sawa's: dy't ôfhinklik binne fan reinwetter, dy't op keunstmjittige wize befloeid wurde, en dy't yn moerasgebieten oanlein binne. Yn it wetterryk lânskip fan sawa's kin net folle fee holden wurde, hoewol't men yn 'e doarpen tusken de sawa's yn faak wol wat hinnen en in pear bargen hâldt. Fan âlds wurdt it lânwurk yn 'e sawa's mei de hân dien, of oars mei help fan in wetterbuffel. 

De ierste sawa's waarden yn it Neolitikum troch de Pre-Austronezyske en Hmong-Miën-kultueren oanlein yn it streamgebiet fan 'e rivier de Jangtsekiang yn súdlik Sina. Dêrwei fersprate dizze lânboutechnyk him oer grutte dielen fan Aazje, Oseaanje en Madagaskar. Tsjintwurdich binne sawa's ien fan 'e dominante foarmen fan bou yn Pakistan, Yndia, Sry Lanka, Nepal, Bûtan, Bangladesj, Birma, Tailân, Laos, Kambodja, Fjetnam, Maleizje, Brûnei, Yndoneezje, de Filipinen, Sina, Taiwan, Noard-Koreä, Súd-Koreä en Japan. Se komme ek foar yn noardlik Iraan, Mongoalje, noardlik Itaalje, de Camargue yn Frankryk, dielen fan 'e regio Falinsia, de Ebrodelta en de Guadalquivir yn Spanje, de Artibonitedelling yn Haïty, de Sacramentodelling yn Kalifornje en oan 'e easkust fan Brazylje.
Maskergaaien

De **maskergaaien** of **ravensgaaien** (*Cyanocorax*) foarmje in fûgelskaai út de famylje kriefûgels (*Corvidae*). De typesoarte fan it skaai is de brune gaai (*Cyanocorax morio*). 

## Beskriuwing
Se wurde likernôch 25 oant 40 sm lang en ha in slank oant stevich bealchje mei sterke skonken en sterke klauwen. Meastentiids ha se in kombinaasje fan blauwe, swarte, fiolette, poarperen of wite kleuren. Guon soarten ha túfkes. Se ha lytse oant middelgrutte snavels, dy't geskikt binne foar it iten fan fruchten, ynsekten en lytse proaidieren. 

## Hâlden en dragen
De fûgels binne tige sosjaal en wurde faak yn lytse groepen of famyljeferbân waarnommen. Se binne ek lûdroftich, yntelligint en nijsgjirrich. Guon soarten libje heech yn 'e beammen, oaren mear yn legere dielen fan beammen of strûken of oan boskrânen. Se bouwe harren nêsten yn beammen of strûken en in lechsel bestiet út 2 oant 5 aaien, beide âlders briede en fuorje de jonge fûgels. 

## Fersprieding
De soarten komme meast foar yn Midden- en Súd-Amearika.

## Soarten
It skaai bestiet út 20 soarten.
Brune gaai

De **brune gaai** (*Cyanocorax morio*) is in fûgelsoarte yn it skaai maskergaaien (*Cyanocorax*) út de famylje kriefûgels (*Corvidae*).

## Taksonomy
De brune gaai stie earder yn it eigen skaai *Psilorhinus*. Nei molekulêre fylogenyske stúdzjes die bliken dat it skaai *Cyanocorax* parafyletysk wie oan *Psilorhinus* en om dat op te lossen waard *Psilorhinus* opnommen yn it skaai *Cyanocorax*.

## Skaaimerken

Brune gaaien ferskille geografysk yn 'e fearren. Der binne twa haadgroepen: noardlike fûgels binne hast folslein donkerbrún mei ljochtbrún oan 'e ûnderkant, wylst de súdlike fûgels in wite búk ha mei helderwite einen oan 'e bûtenste sturtfearren. Dêrtusken foarmet Veracruz yn Meksiko in tuskensône. 

Folwoeksen fûgels ha swarte snaffels en poaten. Jonge fûgels hawwe giel op 'e poaten en snaffel en in giele eachring.

## Fersprieding
De soarte komt foar yn Midden-Amearika en wurdt ornaris ferdield yn trije ûndersoarten: 

* *Cyanocorax yucatanicus palliatus*: meast súdlik Teksas en noardeastlik en eastlik Meksiko .
* *Cyanocorax yucatanicus morio*: fan súdeastlik Meksiko oant westlik Panama .
* *Cyanocorax yucatanicus vociferus*: noardlik Yucatán.

Somtiden wurdt de *Cyanocorax yucatanicus cyanogenys* (súdeastlik Meksiko oant noardwestlik Panama) as in fjirde ûndersoarte neamd, mar meast wurdt dy yn 'e nominaatfoarm opnommen.

## Hâlden en dragen
Brune gaaien foerazjearje yn beammen, mar ek wol op 'e grûn. Se frette wat se krije kinne: ynsekten en wringeleazen, mar ek hagedissen, nektar en fruit. Ek frette se aaien of jonge fûgels út oare nêsten, mar soks dogge se nei alle gedachten allinnich as der oars net genôch te fretten is.     

It nêst wurdt yn in beam of grutte strûk boud troch beide skaaien. In lechsel bestiet ornaris út trije aaien, mar somtiden wol oant seis. De ynkubaasje duorret tusken 18 en 20 dagen. Allinnich it wyfke briedt en it mantsje fuorret har yn 'e briedtiid. It komt foar dat fûgels fan in earder lechsel helpe mei it grutbringen fan 'e jongen. De helpfûgel jout it iten net sels oan 'e jonge fûgels, mar brint it nei ien fan 'e âlden.     

## Status
De populaasje waard yn 2019 op 2 miljoen folwoeksen fûgels rûsd. De soarte wurdt op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2020) neamd.
Wytkielekstergaai

De **wytkielekstergaai** (*Cyanocorax formosus*) is in fûgelsoarte yn it skaai maskergaaien (*Cyanocorax*) út de famylje kriefûgels (*Corvidae*).

## Taksonomy
De wytkielekstergaai waard yn 1827 troch de Ingelske natuerûndersiker William Swainson beskreaun en betocht foar de soarte de binominale namme *Pica formosa*. *Formosa* komt fan it Latynske *formosus*, itjinge "moai" betsjut. De wytkielekstergaai waard mei de swartkielekstergaai earder yn it skaai *Calocitta* set. Doe't út molekulêre fylogenetyske stúdzjes lykwols bliken die dat it skaai *Cyanocorax* parafyletysk wie oan *Calocitta*, waarden de twa soarten by it skaai *Cyanocorax* ûnderbrocht. 

## Skaaimerken

De 43 oant 56 sm lange gaai hat in lange sturt en in sierlike fearren op 'e krún. De kop en kiel binne meast wyt en wurde omfieme troch in smelle swarte râne. It boarst, de búk en de ûnderbúk binne wyt, wylst de wjukken, mantel en sturt blau binne. De sturt hat ek wite rânen. De poaten en it each binne swart en de fûgel hat in donkergrize snaffel. Wyfkes binne lykas mantsjes, mar doffer fan boppe en hat in smellere boarstbân en koartere sturt. 

By de nominaatfoarm is de túf swart, wylst by de twa ûndersoarten dêr ek blau en wyt foarkomt. Fierder ûnderskiede de ûndersoarten har fan 'e nominaatfoarm troch minder swart.

## Fersprieding
De wytkielekstergaai libbet yn Midden-Amearika fan westlik Meksiko oant westlik Kosta Rika. De soarte wurdt yn trije ûndersoarten ferdield mei de folgjende fersprieding: 

* *Cyanocorax formosus formosus* - komt foar yn kustgebieten fan súdlik Meksiko (Colima, Michoacán en Puebla oant Oaxaca).
* *Cyanocorax formosus azureus* - komt foar op 'e Pasifyske hellingen fan súdeastlik Meksiko (Chiapas) en Gûatemala.
* *Cyanocorax formosus pompatus* - komt foar yn it drûge binnenlân fan súdlik Meksiko (Oaxaca) oant noardwestlik Kosta Rika.

## Hâlden en dragen
It habitat fan 'e wytkielekstergaai bestiet út drûge oant healfochtige bosklânskippen fan seenivo oant 1250 meter. It is in gewoane fûgel yn toarn-, galerij-, leafbosken en kultivearre gebieten lykas kofjeplantaazjes. De fûgel is omnivoar en yt ynsekten, larven, kikkerts, hagedissen, aaien en piken, mar ek sied, nôt, fruit en nektar. 

## Status
De soarte hat in frij grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klasifisearret de soarte dêrfandinne as net bedrige (*Least Concern*, 2020). De populaasje wurdt rûsd op in heal miljoen oant fiif miljoen folwoeksen fûgels (2016).
Tsjerke fan Andelst

De **Tsjerke fan Andelst** is in hersteld herfoarme tsjerkegebou yn it Gelderske doarp Andelst. De tsjerke wie eartiids wijd oan Sint-Fitus en tocht wurdt dat it ien fan 'e âldste tsjerken fan 'e Betuwe is. Sûnt 2004 wurdt de tsjerke brûkt troch de Hersteld Herfoarme Gemeente fan Andelst-Zetten.  

## Skiednis
De âldste dielen fan 'e tsjerke datearje út 'e 10e of 11e iuw. De parochy fan Andelst wurdt foar it earst yn dokuminten út 1330 fan 'e Utertske Dom neamd. De tsjerke kin fan 1200 oant 1330 ta de tsjerke fan Herveld heard hawwe en waard yn dat lêste jier in selsstannige parochytsjerke.
 
Om 1400 hinne waard de hjoeddeiske tsjerketoer tsjin de westlike muorre fan 'e tsjerke boud. It koar waard yn 1440 foltôge. Yn 'e tiid fan 'e reformaasje kaam de tsjerke yn protestantske hannen. De noardlike muorre fan it skip waard yn 1794 fan bakstien werboud.

Tusken 1928 en 1930 fûn in yngreven restauraasje plak. Doe waard it fûnemint fan 'e súdmuorre fan it skip ferfongen. Fiif romaanske rûnbôgefinsters binne doe yn 'e muorre set. It oantal finsters yn 'e noardmuorre waard útwreide fan trije nei fiif.

Yn 2004 naam de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke fan Andelst it beslút om net mei te gean yn 'e Protestantske Tsjerke yn Nederlân. Op 1 july 2004 gongen se selsstannich fierder as de Hersteld Herfoarme Tsjerke. 

## Beskriuwing
### Skip
It âldste diel fan 'e tsjerke is it romaanske skip, dat 11e-iuwsk of sels 10e-iuwsk is. De westlike muorre hat twa rûnbôgefinsters, dy't tichtmitsele waarden mei de bou fan 'e toer en bestiet fral út yn regelmjittich ferbân mitsele dowestien. 

De súdlike muorre is in griemmank fan ferskillende soarten stien lykas dowestien, fjildstiennen en basalt en bestiet ek út in binnen- en bûtenmuorre, opfolle mei kalkspeesje mei skerven, stien en resten fan Romeinske dakpannen. De hjoeddeiske fiif rûnbôgefinsters datearje fan 'e restauraasje fan 1928-1930, mei as foarbyld in besteand (mar tichtmitsele) finster.

De noardlike muorre waard yn 1794 op it oarspronklik dowestiennen fûnemint werboud yn bakstien. De muorre hie trije finsters, mar dêr binne yn 1928-1930 twa finsters oan tafoege. Yn dy tiid waard ek in portaal tsjin 'e muorre oanboud.

### Koar

It bakstiennen goatyske koar datearret neffens in gevelstien yn 'e súdlike muorre út 1440. It koer hat hege goatyske spitsbôgefinsters en in laaien tek. It tek is nei alle gedachten 16e-iuwsk.

### Toer
De trijelidde toer waard yn 1400 tsjin 'e westkant fan it skip boud en hat in achtsidige spits, dy't mei laaien beklaaid is. De klok waard yn 1784 getten troch Henricus Petit út Aarle-Rixtel. Yn 'e Twadde Wrâldkriich waard de klok foardere troch de Dútske besetters, mar nei de befrijing weromfûn. 

It oerwurk waard yn 1930 makke troch B. Eijsbouts.