open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Soroästrisme

It **Soroästrisme** wie de steatsgodstsjinst fan it eardere Perzyske Ryk en is tsjintwurdich noch in lytse religy yn Iran, Yndia en Azerbeidzjan. 

De godstsjinst is neamd nei de ûnderstelde stifter, de profeet Saratûstra (Perzysk: *Zarathustra*) of Soroäster (Latyn: *Zoroaster*). Syn lear skoarret op trije pylders: goede wurden, goede dieden en goede tinzen. De godstsjinst is basearre op it dualisme. It komt derop del dat de minsk ynklamme sit tusken Ahoera Mazda, de god fan it goede, en Ariman, de god fan it kwea. Yn de ivige striid tusken beide goaden moat de minsk de side fan it goede kieze. 

Sûnt de tiid fan Sirus de Grutte (likernôch 600 - 530 f.Kr.) wie it soroästrisme it oerhearskjende leauwen yn it Perzyzke Ryk. Dat bleau sa, mei ûnderbrekkings, oant de oermastering fan Iran troch de Islam yn de 7e iuw. In protte folgelingen besleaten doe út te wiken nei Yndia, dêr't tsjintwurdich om-ende-by 90.000 (2000) parsy's wenje dy't in foarm fan dit leauwen oanhingje. Ek Freddy Mercury, de sjonger fan Queen, wie in parsy en oanhinger fan it soroästrisme.

De Parsys drage gjin karakteristike klean, alhoewol't se in koarde om de mul drage. Bysûnder is de wize dêr't sy harren deaden mei behannelen. Sy lizze de deaden boppe-op in toer en wachtsje oant it lyk opiten is troch rôffûgels. Neffens de Parsy meie de deaden net ferbaarnd wurde, omdat de reek foar harren hillich is, krektsa is it mei de deaden begrave of yn it wetter lizze, om't ek de ierde en it wetter harren hillich binne. 

It hillige boek fan it soroästrisme is de Avesta. Yn de rin fan de iuwen hat de religy grutte feroarings meimakke. Yn it begjin wie it in monoteïstyske godstsjinst, mar yn letter tiden hawwe de âlde Perzyske goaden in hieltyd gruttere plak ynnaam, as ingel of Amshaspand (aartsingel).

De enerzjy fan de skepper wurdt yn it soroästrisme werjûn troch ljocht en fjoer. Dêrom nimme ljocht en fjoer by gearkomsten in wichtich plak yn en wurde soroästrisme gebouwen fjoertimpels neamd. 

Yn it soroästrisme leauwe is der gjin libben nei de dea. Neffens dit leauwen is it sa dat de geast fan in minsk yn dit libben of yn in takommend libben him hieltyd mear ferbetterje moat oant er by steat is om by Ahoera Mazda komme te kinnen.

## Keppelings om utens
* ''Ahuramazda and Zoroastranism'', beskriuwing by Livius 
* Webstee mei teksten en plaatsjes oer it soroästrisme 
* unescoparzor.com, UNESCO Parsi Zoroastrian Project
Alde Egypte

It **Alde Egypte**, ek wol oantsjut as de **Egyptyske Aldheid**, kin yn ferskate skiften ûnderskieden wurde, fan 3200 f.Kr. oant de ferovering fan Egypte troch Aleksander de Grutte yn 332 f.Kr. It tiidrek fan it âlde Egypte omfiemet likernôch 3000 jier. Nei de oermastering fan de Masedoanjers wiene de Hellentyske Ptolematyske Keningen oant 30 f.Kr. de nije Farao's fan Egypte.

## Skiednis
De earste bewenners festigen har foar 5.000 f.Kr. as boeren op de ouwers fan de Nyl. Yn de twa millennia dêrnei bouden sy delsettings dy't harren ta doarpen ûntwikkele en ferfolgens ta stêden, dy't lykas Hierakonpolis en Nakwada inkele tûzenen ynwenners telden. Lokale keningen hearsken oer de befolking, dy't ferdield wienen yn stammen. Dy hearskers kleemden oer boppenatuerlike krêften te beskikken. Eltse stêd hie syn eigen godheid; sa beskerme de falkgod Hoarus de ynwenners fan Hierakonpolis.

Om 3500 f.Kr. begûnen de hearskers elkoar te bestriden en foelen oanswettende gebieten oan, om gruttere riken te foarmjen. Stadichoan ferienigen dy riken har, oant der mar twa keninkriken oerbleaun wiene: Boppe-Egypte yn it suden en Under-Egypte yn it noarden. 

## List fan dynastiën
De skiednis fan Egypte kin neffens ferskate tiidrekken yndield wurde. Wittenskippers binne noch hieltyd dwaande mei de yndieling fan de skiednis fan Egypte. Ornaris wurdt de skiednis fan Egypte sa yndield:

* Iere Dinastyk (1ste-2de dinasty)
* Alde Keninkryk (3de-6de dinasty)
* Earste Tuskentiid (7de-11de dinasty)
* Twadde Keninkryk (12de-13de dinasty)
* Twadde Tuskentiid (14de-17de dinasty)
* Nije Keninkryk (18de-20ste dinasty)
* Tredde Tuskentiid (21ste-25ste dinasty)
* Lette Tiid (26ste-31ste dinasty)
Stimhawwende pleats

In **stimhawwende pleats** wie yn de bestjoerlike ynrjochting fan Fryslân fan foar 1795 de grûn foar it aktyf kiesrjocht.

## Betrieme ferkiezings
It aktyf kiesrjocht wie keppele oan it besit fan de stimhawwende pleatsen. De eigeners fan de sokke pleatsen mochten in stim útbringe wa at keazen waard foar bestjoerlike, tsjerklike as rjochterlike amten yn it doarp.

De mearheid fan de doarpen bepaalden wer wa at de grytman fan de gritenij wurde mocht, teminsten der waard in trijetal foardroegen dêr't de steedhâlder ien fan beneamde. Fierder waarden ek de oare bestjoerlike en rjochterlike amten keazen en ek twa folmachten foar de Steaten fan Fryslân.

Ut de folmachten waarden dan neffens it kertier minsken keazen foar Deputearre Steaten en foar it Hof fan Fryslân.

## Hoarnleger
In protte waard dus bepaald troch de eigeners fan stimhawwende pleatsen. Troch it oankeapjen fan stimhawwende pleatsen, kamen hieltiten mear stimmen yn it besit fan in beheind tal aadlike famyljes dat sy ûnderling de funksje fan grytman en de amten by de provinsje ûnder elkoar ferdiele koene. It oankeapjen diene se benammen yn de lytse doarpen fan in gritenij. Elts doarp hie likefolle wicht yn de stimming, in mearheid fan in lyts doarp wie goedkeaper (minder pleatsen) te regeljen dan yn in grut doarp.

Om't de stim oan de pleats, as it hoarnleger, keppele wie, waard om de kosten by it keapjen fan in stim it lân fan in pleats nei de keap der faak fan wei ferkoft. Somtiden stie der op it hoarnleger net iens mear in wente.

Om dit soarte praktiken wat tsjin te gean waard yn 1748 yn it "Reglemint Reformatoir" bepaald dat der wol in hûs op it hoarnleger stean moast om stimhawwend te wêzen. It gefolch wie dat der sûnt dy tiid wol saneamde stimhúskes op de hoarnlegers delset waarden, somtiden de jûns foar de ferkiezings noch.

## Tsjerkegoed
As yn de Midsiuwen in doarp in tsjerke stichtsje woe, moasten de stimhawwende pleatsen, *de gemeene meente of [[miene miente]]*, ûnreplik goed jaan as pastorijegoed, patroangoed en as der in fikaris wie fikarygoed.
Ballomar

**Ballomar** (berne yn 140 – stoarn tusken 170 en 180), wie kening fan de Markomannen. Under de Markomanne-oarloch foarme hy in serieuze bedriging foar it Romeinske ryk.

## Skiednis
Foar ús ynformaasje oer Ballomar binne wy ôfhinklik fan de skriften fan Kassius Dio, dy't oer him skriuwt ûnder it regear fan keizer Markus Aurelius Nei alle gedachten hearde er ta in eal laach. Hy is berne yn Moraavje. Om 165 hinne wie Ballomar kening fan de Markomannen en hie er ek in grutte oanhing ûnder de Kwaden. Hy slagge deryn in koälysje te foarmjen mei Germaanske folken lykas de Sueven en Fandalen en net-Germaanske folken as de Jazygen, de Roksolanen en de Alanen.

Yn de saneamde Markomanne-oarloch wie Ballormar foaral yn it begjin (168-170) in bedriging foar it Romeinske Ryk doe't de Markomannen it Romeinske Ryk ynkrongen. De Romeinske skiednisskriuwers fergelykje dizze bedriging mei de situaasje dêr't Rome him yn befûn yn de Twadde Punyske oarloch. Letter wie er foaral de mediator by de ûnderhannelingen tusken de Romeinen mei oare folken. Ballomar sleat yn 176 in fredesferdrach mei de Romeinen, dat it jier derop al brutsen waard. 

Oer syn fierdere libben en stjerren is neat bekend.

## Sjoch ek
* Markomanne-oarloch
* Markus Aurelius

### Boarne
* Kassius Dio, *Skiednis fan it Romeinske ryk, haadstik LXXII*
Skoatter Uterdiken

De **Skoatter Uterdiken** is in stripe lân tusken De Tsjonger en de Ychtendyk, mei in pear pleatsen. It leit oan de rjochter ûnderouwer fan De Tsjonger foar De Langelille oer.

Doe't it súdlike part fan Skoatterlân it Easterseesterlân waard, bleau de stripe grûn tusken Tsjonger en de dyk by Skoatterlân hearen. Fandêr ek de 'Skoattersyl', dêr't De Tsjonger de âlde seedyk krúst. It gebiet is by de gemeentelike weryndieling fan 1934 dochs by Lemsterlân kaam maar kaam letter yn De Fryske Marren te lizzen.

## Doarp
It plak 'Aldegea' dat yn dit gebiet lei, waard yn 1515 ferwoastge troch Floaris fan Egmond, Steedhâlder fan Fryslân út reden fan Prins Karel. Wat oerbleau wie in streek mei in pear pleatsen. 
Ek sûnder buorren hat *Skoatter Uterdiken* noch lang doarpssteat hân, mar nei't it yn 1964 mar 21 ynwenners mear hie, is it oan Bantegea tafoege. De strjitte nei Bantegea hjit noch Skoatteruterdiken.

## Untwikkeling ynwennertal
* 1964 - 21
* 1959 - 33
* 1954 - 31
* 1909 - 47
* 1899 - 43
* 1889 - 58
* 1879 - 54
* 1844 - 30
Champs-Élysées

De **Champs-Élysées** (folút **Avenue des Champs-Élysées**) is de meast djoere en breedste strjitte fan Parys, dy't ferneamd is nei de Elysyske Fjilden (letterlik: "Leane fan de Elysyske Fjilden"). Troch de bioskopen, kafees en winkels is it ien fan de ferneamdste strjitten fan de wrâld. Mei in hier fan trochstrings mear as €900.000,- per jier per 100m² is it ek noch ien fan de djoerste strjitten fan de wrâld. De namme is ôfkomstich út de Grykske mytology, wêryn de Elyseeske fjilden it ferbliuwplak is fan de gelokkigen. 

De Champs-Élysées stiet bekend as de moaiste strjitte fan de wrâld. It lûkt dan ek in soad rike en ferneamde minsken oan. De komst fan ynternasjonale winkels lykas McDonalds en Starbucks soarge foar in feroaring yn it oansjen fan de strjitte. De gemeente hat besletten om dizze banalisearring tsjin te gean. Sa hat de gemeente de Sweedske winkel H&M ferbean om in filiaal te iepenjen yn de strjitte.

## Skiednis
De Champs-Elysées wie earst in leane mei fjilden en merkepleinen. Oant yn 1616 Maria de Medici der de lange tún fan de Tuilerieën út te wreidzjen. In iuw letter yn 1716 is op de kaart fan Parys noch hieltyd sichtber dat de strjitte noch net ien lang gehiel is. Yn 1724 waard it ien gehiel en waard de strjitte ferlingd. 

Oan 'e ein fan de 18e iuw wie de Champs-Elysées in populêre strjitte. De beammen wienen sa dik wurden dat der rjochthoekige gersfjilden kamen. De tunen fan de huzen lâns de Fauborg St honore, fergroeiden mei de beplanting lâns de Champs-Elysées. De grutste fan dizze huzen wie it Elysée, in heale sirkel fan huzen dy’t no de noardside fan de rotonde om de Place de la Concorde foarmet. Keninginnen Marie Antoinette folge muzyklessen yn it grutte Hotel de Crillon oan it plein. De Champs-Elysées waard eigendom fan de stêd yn 1828. Dêrnei waarden der stoepen, fonteinen en gaslantearns oanlein. Troch de jierren hinne is de strjitte ferskillende kearen ferboud. De lêste kear wie yn 1994, doe binne de stoepen breder makke. 

De Champs-Elysées hat faak it toaniel west fan grutte militêre paraden lykas de yntocht fan de Dútsers nei de slach om Frankryk op 14 juny 1940. Mar ek de yntocht fan de Amerikanen nei de befrijing fan Parys op 25 augustus 1944. 

## Eveneminten
* Elts jier op Quatorze Juillet komt de grutste militêre parade fan Jeropa oer de Champs-Élysées, ûnder tafersjoch fan de presidint fan Frankryk. 
* Fan ein novimber oant ein desimber wurdt de strjitte fersierd mei feestferljochting. 
* De Champs-Élysées is sûnt 1975 it einpunt fan de lêste etappe fan de Omgong fan Frankryk.
* Mar ek barre der spontane gearkomsten lykas yn de âldjiersnacht, mar ek de winst fan it Frânske fuotbal alvetal.
Strjitten yn Hallum

De **Strjitten yn [[Hallum]]:**

## A
* Antsjemastreek -  

## C
* Cannegieterstrjitte -  

## D
* De Aak -  
* De Boech -  
* De Boeier -  
* De Botter -  
* De Foarplecht -  
* De Goudkamp -  
* De Koarte Five -  
* De Pream -  
* De Prysterfinne -  
* De Reed -  
* De Roef -  
* De Singel -  
* De Skou -  
* De Snikke -  
* De Stins -  
* De Stringen -  
* De Trânse -  
* De Tsjalk -  
* De Tsjotter -  
* Deniastate -  
* Doniaweg -  

## F
* Finne -  

## G
* Gedempte Haven -  
* Gerbadastrjitte -  
* Goslinghastraat -  
* Griene dyk -  
* Grote Streek -  

## H
* Hegebuorren -  
* Hijumerweg -  
* Hoge Herenweg -  

## I
* It Apelhôf -  
* It Blikkelân -  
* It Pypke -  
* It Skipperslân -  
* It Skûtsje -  

## J
* Jipperdastrjitte -  
* Jouwsmabuorren -  
* Jouwsmastraat -  
* Juffer Frederikestrjitte -  

## K
* Kelnersweg -  
* Lytse Streek -  
* Langebuorren -  
* Ljouwerterdyk -  
* Luniastate -  
* Lytse Buorren -  

## M
* Mariëngaarderwei -  
* Meekmawei -  
* Memerdastate -  
* Miedpad -  
* Mounebuorren -  

## N
* Nieuwebildtzijl F -  
* Noorderleeg -  
* Noordermiedweg -  

## O
* Offingaweg -  
* Offingastate -  
* Ondersmastate -  

## P
* Paradijs -  
* Piebewei -  
* Poartebuorren -  

## R
* Rûnwei -  

## S
* Spoekepaad -  
* Stjûrmanstún -  
* Sudermiedwei -  
* Sythiemastrjitte -

## T
* Trekwei -  
* Tsjerkepaad -  
* Twa Brêgen -  

## V
* Vijfhuisterdijk -  

## W
Wildlandsweg -
Wytgatswel

De **wytgatswel** of it **wytgatsweltsje** (*Delichon urbicum*) is ien fan de soarten út de famylje fan de swellen dy't yn Fryslân geregeld te sjen is.

## Oare nammen
Yn 't Frysk wurdt de wytgatswel  ek wol de hússwel neamd. Oare talen: *[[Noardfrysk]]*: Sarkswaalk; *[[Grinslânsk]]*: hoesswaalfke; *[[Nederdútsk]]*: huusswalwe; *Dútsk*: Mehlschwalbe; *Nederlândsk*: huiszwaluw; *Ingelsk*: House Martin.

## Foarkommen
De Wytgatswel is sa'n 13 sm lang en waacht 16 oant 25 gram. De fûgel hat in blauswarte kop, rêch, wjukken en sturt. De ûnderkant is wyt en ek de stuit. De stuit hat net sa'n djippe ynsnijde swellesturt as bygelyks de boereswel mar is wol dúdlik te sjen. 

## Fersprieding
De wytgatswel libbet meast yn it kultuerlânskip, yn it iepen fjild ta oant yn de stêd. It is in briedfûgel in hiel Jeropa, oant in hichte fan 2000&nbsp;m. Fierders komt er ek noch yn Aazje foar oant yn it noardwesten fan Sibearje, Japan en it noardwesten fan Afrika. De fûgels binne dêr meast fan april oant septimber. Winterdeis libje de Jeropeeske wytgatswellen súd fan de Sahara oant Súd-Afrika.

Yn Nederlân hawwe de oantallen wytgatswellen ôfnomd.  Yn 1970 wiene der noch sa'n 400.000-500.000 briedpearen en yn 2013-2015 noch mar sa'n 70.000-100.000. Yn de stêden is de wytgatswel ferdwûn. Hy stiet op de Nederlânske Reade list fan fûgels as 'gefoelich'. Yn Fryslân briedt de wytgaswel foaral by Gaasterlân en om it Lauwersmar hinne.

## Iten
It iten fan de wytgatswel bestiet út lytse fleanende ynsekten dy't de fûgel yn it iepen fjild yn de loft fangt. 

## Fuortplanting
De wytgatswellen bouwe harren nêst meast tsjin bûtenmuorren ûnder oerstekkende dakrânen. It bestiet út modder dy't mei spui opmitsele wurdt yn de foarm fan in heale bol mei in nauwe yngong oan de boppekant. Ien as twa kear per jier wurde trije oant fiif wite aaien lein dy't troch de beide âlden yn 12 oant 15 dagen útbret wurde. De jongen wurde dan noch sa'n trijenheale wike troch de âlden fuorre.

## Undersoarten
De wytgastswel telt 2-3 ûndersoarten:
* *Delichon urbicum urbicum*, West-, Midden-, Noard-Jeropa oant West-Sibearje
* *Delichon urbicum meridionale*, Súd-Jeropa, Noard-Afrika oant Midden-Aazje
* *Delichon (urbicum) lagopodum*, Noardeast-Aazje; dizze ûndersoarte wurdt ek as aparte soarte beskôge: *[[Sibearyske wytgatswel]]*

## Sjoch ek
* List fan fûgels
* Sovon - Huiszwaluw
Imhotep

**Imhotep** (fl. 2650-2600 f.Kr.) wie fizier fan farao Djoser, de twadde farao fan de tredde dynasty fan it Alde Keninkryk yn it Alde Egypte. Neist fizier wie hy ek arsjitekt, skriuwer fan medyske wurken, hegepryster fan Ptah en Ra en hy wie riedsman fan de farao. 

## Imhotep de man
Imhotep is it meast ferneamd as fizier fan farao Djoser. Hy hat it ûntwerp fan de treppepiramide fan Djozer betocht. In grut kompleks mei dêryn allegear ferskillende religieuze en keninklike bouwurken en dat foar it earst yn stien. Imhotep is berne yn in gewoane boargersfamylje, mar troch syn yntelliginsje koe er hegerop komme. Hy tsjinne ûnder oare as hegepryster fan de god Ptah. Neffens in myte, dy't jierren letter nei syn dea optocht is, soe hy de soan wêze fan de god Ptah mei in minsklike frou as mem. Yn guon fermiddens wurdt Imhotep beskôge as it earste sjeny yn de wrâld wêr't in beskriuwing fan is. 

De tombe fan Imhotep is noch net fûn, mar der wurdt fanút gien dat grêf nummer 3.518 by Sakkara mooglik fan him is.

## Imhotep as god
Imhotep is ek nei syn dea ferneamd en syn rom waard grutter yn ferrin fan iuwen. Nei twatûzen jier waard er ta in god ferklearre. Hy soe in soan wêze fan de god Ptah. Imhotep waard de skutspatroan fan de genêskunde, de hegere kennis en it skriuwen. Fanwege syn kennis fan de genêskunde waard hy troch de Griken fergelike mei de god Asklepios. Omdat hy ek ferbûn wie mei it skriuwen waard hy ek wol ôfbylde mei de god Thoth. 

Op ôfbylden is Imhotep in gewoane man, mei in muldoek en in bleat boppelichem. Hy wurdt ôfbyld mei keale holle of in plassekape en hat de tekenen fan de god by him.
Skelwurd

In **skelwurd** is in wurd om in persoan of in groep út te skellen of bespotlik te meitsjen. Yn Fryslân krigen de ynwenners fan kriten en doarpen faak in skelnamme. Hast elk doarp krige sa'n skelnamme of bynamme. Guon hawwe in histoaryske eftergrûn, fan oaren is it ûntstean ûnbekend. Waling Dykstra hat der in hiel soad sammele yn syn *[[Uit Friesland's Volksleven]]*.

Foarbylden binne de ynwenners fan: 
Akkrum - skytstuollen
Aldeboarn - tuorkemjitters
Baard - katten
Burgum - kowesturten
Dokkum - granaten
Drachten - bôlen
De Jouwer - keallepoaten
Foudgum - deaden
Frjentsjer - klokkedieven
Grou - tsiisferdûnsers, tsyskedûnsers
Harns - tobbedûnsers
Hurdegaryp - oaljekoeken
Jirnsum - katten
De Lemmer - bokkings
Mantgum - Kaäniten
Nijewier - Woartelstêd
Snits - dúmkefretters
Terherne - poasken
Tsjom - lyntsjesnijers
Wergea - brêgebidler
Wurdum - tuorkefretters
Sebeare

**Sebeare** is in Frysktalige band út Easterein, oprjochte yn 1992.

## Keppeling om utens
* Artikel oer Sebeare
Grienskonk

De **grienskonk** (*Tringa nebularia*) is in fûgel út de famylje fan de snipfûgels (*Scolopacidae*). 

## Foarkommen
In folwoeksen grienskonk wurdt sa'n 35 sm. grut, krekt wat grutter as de Tsjirk. De wjukspanwiidte is sa'n 70 sm en de fûgel waacht in 280 gram. De fûgel hat griisgriene poaten en in lange snaffel dy't krekt in bytsje nei boppe bûget. De boppekant fan de fûgel hat griisbrune fearren, de ûnderkant is in stik ljochter, hast wyt fan kleur. De Grienskonk kin ek swimme en dûke, dit lêste dogge se benammen at se achternei sitten wurde troch in rôffûgel.

## Fersprieding
De grienskonk libbet benammen yn ûndjip wetter sa as sompen, marren en rivieren yn it noarden fan Jeropa, útsein Yslân. By't winterdei lûke guon fûgels nei West en Súd-Jeropa, de measten oerwinterje lykwols yn de tropen.

## Iten
De grienskonk yt wjirms, kreeften en ynsekten en harren larven. Ut en troch pakt er mei syn lange snaffel ek wol lytse fiskjes út it ûndippe wetter.

## Fuortplanting
De briedtiid is fan maaie oant july. It nêst is in kûltsje op de grûn mei wat plantemateriaal oanklaait. It wyfke leit fjouwer 5 sm. grutte aaien, dy't troch de beide âlden sa'n 24 as 25 dagen bebret wurde. De jongen ferlitte fuortendaliks de earste dei al it nêst.

## Sjoch ek
* List fan fûgels
De tolve asega's

**De tolve asega's** is in ûntsteanssêge foar it Fryske rjocht.  De sêge is allinnich oerlevere yn 15e- en 16e-iuwske ferzjes, mar hat âldere woartels. De âldste farianten wurde fernijd yn in ôfskrift fan it Ommelanner Lânrjocht fan 1448, yn it *Jus Municipale*, de *[[Gesta Fresonum]]* en *Thet Freske riim* (om 1500). Der is ek in ferzje út Sijbekarspel yn West-Fryslân út 1662 bewarre bleaun. 
De sêge slút mooglik oan by it ferhaal dat Karel de Grutte - neffens de biograaf Einhard - de wetten fan al syn ûnderdienigen opskriuwe liet.  De minsken wiene tige wiis mei Karel de Grutte, dy't as de grûnlizzer fan de Fryske frijheid sjoen waard en ferbûnen him mei allerhande ferhalen. 

## Sêge
Keizer Karel de Grutte joech de Friezen harren frijheid, op betingst dat sy harren gewoanterjocht mei alle regionale fariaasjes opskreauwen.

It opskriuwen fan it Fryske rjocht waard opdroegen oan tolve asega's, Fryske rjochters. Hja slaggen der jier nei jier net yn om it foarinoar te krijen en op it lêst waard de keizer sa lulk dat er sei dat se it wurk binnen in beskate tiid ôfmeitsje moasten, oars waarden se op in seeskip setten sûnder roer en seilen. Dochs krigen se it opskriuwen fan it Fryske rjocht net op tiid klear en de straf waard útfierd. It skip kaam yn in swiere stoarm telâne en de tolve rjochters tochten dat se net lang mear te libjen hienen, doe't se in trettjinde man oan board seagen, dy’t it stjoerleaze skip op ûnneigeanbere wize nei de kant stjoerde. Oankommen oan lân, sloech de rêder mei syn stêf op 'e grûn en op dat plak ûntsprong in boarne. Hy nûge de tolve rjochters út om de boarne hinne in sit te nimmen. Sels gong er op in grutte stien sitten en diktearre de rjochters dêrop it Fryske rjocht. Dêrmei koenen dy feilich weromkomme by de keizer.

## Betsjutting
It is dúdlik dat de betsjutting fan dat ferhaal foar in grut part ferlern gien is. It dúdlikst blykt dat út it ûnbestjoerbere skip, dat fansels net botte helpe kin by it opskriuwen fan rjocht, en dat ek grif net it normale middel wie om minsken foar altiten fuort te stjoeren. Earder soe it figuerlik wêze kinne dat rjochters sûnder wet binne as seelju op in ûnbestjoerber skip.

In foar de Kristlike tiid wichtiger punt is de natoer fan de net-minsklike stjoerman. In ynterpretaasje soe wêze kinne dat de Kristus sels de Friezen harren rjocht jûn hat. Mar in foar-kristlike ynterpretaasje soe wêze kinne dat dyselde wetten streekrjocht fan de god fan it rjocht, Forsite, kaam binne.
Tjirken

De **tjirken** of **tsjirken** (*Tringa*) binne in skaai yn de famylje fan de Snipfûgels. 

## Skaaimerken
It binne meast net al te grutte waadfûgels mei lange poaten en in lange snaffel dy't meast yn it undjippe wetter har iten byinoar skarrelje.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: snipfûgels (*Scolopacidae*)
** *Skaai*: **tjirken** (*Tringa*)
*** *Soarte*: sewyt (*Tringa erythropus*)
*** *Soarte*: tjirk (*Tringa totanus*)
*** *Soarte*: sompetsjirk (*Tringa stagnatilis*)
*** *Soarte*: grienskonk (*Tringa nebularia*)
*** *Soarte*: bûnte grienskonk (*Tringa guttifer*)
*** *Soarte*: grutte gielskonk (*Tringa melanoleuca*)
*** *Soarte*: lytse gielskonk (*Tringa flavipes*)
*** *Soarte*: iensume tjirk (*Tringa solitaria*)
*** *Soarte*: wytgattjirk (*Tringa ochropus*)
*** *Soarte*: bosktjirk (*Tringa glareola*)
Stasjon Ljouwert-Kammingabuorren

It **Stasjon Kammingabuorren** (**Lwc**) is in stasjon yn it easten fan de stêd Ljouwert, yn de wyk Kammingabuorren. It stasjon waard op 2 juny 1991 iepene doe't de bou fan de nijbouwyk Kammingabuorren hast dien wie. It stasjon leit oan it spoar fan Ljouwert nei Grins. It stasjon hat gjin stasjonsgebou of loket, mar wol in 'abri' en in kaartautomaat. De treinen op it spoar fan Ljouwert nei Grins binne fan Arriva.

## Treintsjjinsten

Sjoch foar it meast aktuele tsjinstroaster op de side fan Arriva.
Poask

De **poask** as **snotterpoask** (*Gymnocephalus cernuus*) is in swietwetterfisk dy't lânseigen is yn rûchwei de noardlike helte fan Jeropa (wêrûnder de  Benelúks) en noardwestlik Sibearje. Hy komt as eksoat ek foar yn 'e Grutte Marren fan Noard-Amearika, dêr't er de lânseigen fauna grutte skea tabrocht hat. De poask heart ta de famylje fan de bearzen.

### Algemien
De poask wurdt oant 25 sm lang.

### Ekologyske betsjutting
De poask komt algemien foar yn iepen wetter. Yn de paaitiid yn april-juny foarmje de poask grutte iezings. Se ridzje yn ûndjip wetter op wetterplanten, stiennen en obstakels. De poask is neist de foarn it wichtichste fretten foar de ielguos.

## Ferskaat
Yn de 18e iuw waard it stjerrebyld ‘Fisken’ yn it Frysk wol ‘Piter Poasken’ neamd. In poask is in slimerich fiskje. Wy kenne hjoed-de-dei noch de útdrukking ‘sa ferkâlden as in poask’. En fan ien dy’t net sa grut fan stal is, kin men sizze: *It is mar sa’n poask.*

## Keppeling om utens
* Fishbase: ynformaasje oer de poask
Skriezen

De **Skriezen** (*Limosa*) binne in skaai út de famylje fan de Snipfûgels. 

## Skaaimerken
It binne meast grutte waadfûgels mei lange poaten en in lange snaffel. It binne echte trekfûgels, in wyfke fan de gewoane Skries hat ek it wrâldrekord fan de langste flecht sûnder stopjen fan de lânfûgels.

## Klassifikaasje
* *Famylje*: snipfûgels (*Scolopacidae*)
** *Skaai*: **skriezen** (*Limosa*)
*** *Soarte*: skries (*Limosa limosa*)
*** *Soarte*: Hudsonskries (*Limosa haemastica*)
*** *Soarte*: heawylp of reade skries (*Limosa lapponica*)
*** *Soarte*: moarmerskries (*Limosa fedoa*)

### Utstoarne soarten
Fierder binne der ek twa fossilen fûn fan útstoarne skriezen. By Lompoc yn de Feriene Steaten is *Limosa vanrossemi* fûn. Ek yn Frankryk is in fossyl fûn dy't de namme *Limosa gypsorum* krige hat, mar it is net dúdlik at dit no in skries as in wylp wie. Miskien is dit ek wol in foarâlder fan de skriezen en wylpen en miskien ek wol oare snipfûgels.
Sewyt

De **sewyt** (*Tringa erythropus*) is in fûgel út de famylje fan de snipfûgels (*Scolopacidae*). In oare fryske namme foar dizze fûgel is de **swarte tjirk**.

## Foarkommen
De sewyt wurdt in 29 oant 33 sm grut, mei in wjukspanwiidte fan 47 oant 53 sm. De fûgels wage 135 oant 250 gram. It mantsje is by't simmerdei roetswart, mei lange dûnkerreade poaten. Winterdeis is de fûgel mear griisbrún mei wite flekken. Dan liket er in protte op de tjirk. In ferskil is wol dat de sewyt in langere tinnere snaffel hat. Ek is allinne it begjin fan de ûndersnaffel read en net de hiele snaffel sa as by de tjirk.

## Fersprieding
De sewyt siket yn de briedtiid sompen en wiete gebieten yn it binnenlân op fan Laplân en Sibearje. Bûten de briedtiid ferbliuwt der meast oan de see en by marren. De measte fûgels oerwinterje yn Afrika mar ek om de Middellânske See hinne. Ek is der in lyts tal fûgels dy't oan de Noardsee yn Nederlân en Grut-Brittanje oerwinterje. Yn Nederlân binne se it meast mei de fûgeltrek te sjen, bygelyks yn de Peazemerlannen.

## Iten
De sewyt wâdet by it itensykjen faak oant syn bûk yn it wetter yn djipper wetter as de oare Tsjirken, wurdt it noch djipper dan kin er ek wol swimme. De Sewyt yt meast lytse fiskjes, kreeften en wetterynsekten, dy't der yn it ûndjippe wetter siket.

## Fuortplanting
De sewyt bret fan maaie oant july. De fjouwer aaien wurde yn in nêst op de grûn troch it mantsje útbret. 

## Sjoch ek
*List fan fûgels
Sêge

In **sêge** (komt fan it Dútske *was gesagt wird*, "wat sein wurdt") is in folksferhaal dêr't almeast in geografyske  bysûnderheid of in boppenatuerlik ferskynsel yn ferklearre wurdt. It meastepart fan de sêgen giet oer spûken, tsjoenderij, hekserij, wiersizzerij en oer boppenatuerlike wêzens lykas klopgeasten, wearwolven, ierdmantsjes (kabouters), mearminnen en boemannen. De ôfrin fan in sêge is faak somberder as dat fan in mearke. 

## Wat in sêge net is
Goaden komme meastentiids net foar yn in sêge. Soenen dy der al yn foarkomme dan is net mear in sêge, mar in myte. Krektsa is it mei libbensbeskriuwings fan hilligen, dat binne nammentlik legindes. Faak wurde sêgen ûnrjochtlik leginden neamd. Oars as by mearkes spilet in sêge him ôf yn in beskate tiid op in beskaat plak.

## List mei Fryske sêgen

* De tolve asega's
* De trije bruorren
* Hessel Hermana
* It Frouke fan Starum
* It soldaatsje fan Barrahûs
* Kromme Knillis
* Magnus Forteman
* Sako Reinalda
* Rikst fan it Oerd
* Fan dae koningen Kaerl ende Redbad
* Okke Hel
* Wandasêge

## Sjoch ek
*folksferhaal
*oerlevering
*leginde
*myte

## Keppelings om utens
* 
* Wikiboarne: Sealterfryske Sêgen
Sephyros

**Sephyros** wie in Fryske Gothicmetalband oprjochte yn Ljouwert en wie aktyf tusken 2002 en 2010. Yn 2007 brocht de band de EP *Anemos* út.

## Biografy
De band waard oprjochte yn 2002, lykwols wienen der yn it earste jier noch wat besettingswikselings. De earste moannen waarden bestege oan it skriuwen fan eigen nûmers, mar al gau trede de groep ek op. It publyk reagearre posityf en ek de media wienen foar it meastepart posityf.

Sephyros hat spile as stipjend optreden foar bands as: Delain, Autumn, The Gathering, Asrai, Nemesea en After Forever.

Yn 2008 die de band in goai nei de Lytse Priis fan Fryslân mar kamen net oan de finale ta. Nei 2009 is de band der mei ophâlden.

## Styl
De muzyk is te omskriuwen as in kombinaasje fan symfonyske metal en gothic metal, wylst de groep it lienen fan folk, punk en progmetal ek net mije. Opfallend derby wie dat de band in fioelist hie.

## Bandleden
Sûnt Sander Stegeman en syn opfolger Niko van der Hoek de groep ferlitten hawwe, is de gearstalling:
*Menno Terpstra - toetsen
*Jeroen Bakker - gitaar
*Paul Keuning - bass / grunt /sjongen
*Ruben Wijga - fioele 
*Janneke de Boer - sjongen 
*Peter Rinia - drums

## Diskografy
;EP
* Anemos - (2007) - *útbrocht yn eigen behear*

;Demo
* Sephyros - (2004)
* Solemn Oath - (2005)
810

## Foarfallen
* july - Kening Godfryd fan Denemark plonderet it Fryske kustgebiet oan en hellet in rike bút binnen. Letter dit jier wurdt er lykwols deadien troch syn eigen liifwachten, wêrnei't er opfolge wurdt fan syn omkesizzer Hemming. 
* *sûnder datum* - Karel de Grutte hjit de bou fan floaten op alle befarbere rivieren ta ferdigening tsjin 'e ynfallen fan 'e Wytsingen.
* *sûnder datum* - Kening Pippyn fan Itaalje belegeret Feneesje, en nei 6 moannen jout de stêd belies.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* kening Halfdan de Swarte fan Noarwegen († 860)

## Ferstoarn
* 8 july - kening Pippyn fan Itaalje (* 773)
;*datum ûnbekend*
* Alburga fan Wilton, Angelsaksysk hillige (* 7??)
* kening Godfryd fan Denemark (* 7??)
Strjitten yn Hollum

De **Strjitten yn [[Hollum]]:**

## A
* Abraham Fockstrjitte, 

## B
* Badwei, 
* Boskwei,
* Botte Neijstrjitte, 
* Brakspolle, 
* Burenleane, 

## C
* C Schellingerstrjitte, 
* Corn. Bruinpaad, 

## D
* De Hagen, 
* De Meer, 
* De Plaats, 
* dr. W H v Rietschotenstrjitte, 

## E
* Eeuwe de Vriesstrjitte, 

## F
* Fabrykswei, 
* Fennewei, 

## H
* H Barentsstrjitte, 
* H D Katstrjitte, 
* H Visserstrjitte, 
* Hearenwei, 

## J
* J Bakkerstrjitte - 
* J de Vriesstrjitte - 
* J Jacobswei - 
* J W Burgerstrjitte - 
* Jacob Visserpaad - 
* Jan Roepespaad - 
* Jhr. H.J. Orttstrjitte - motorstrânrêdingsboat Jhr H.J. Ortt lei yn stasjon Hollum fan 1950 - 1955. Yn de fiif jier dat de boat op het eilân wie, hawwe him gjin bysûndere rêdings foardien. De eardere rêdingboat hat no in fêst lisplak yn Jachthaven Lunegat yn Dokkumer Nije Silen.

## K
* Kekelbuorren, 

## L
* Lombokwei, 

## M
* Molewei, 
* mr Adriaan de Bruinestrjitte, 

## N
* Noarderwei, 

## O
* O P Lapstrjitte - 
* Oostakkers - 
* Oosterhiem - 
* Oosterhiemwei - 
* Oosterleane - 
* Oranjewei - neamd nei de kleur stiennen. It sânbêd wie net geskikt foar de protte transporten fan de besetter nei de West Batterie. Dêrom begûnen de Dútsers al gau mei it befluorjen fan it paad. Dizze stiennen wien read/oranje fan kleur. Doe't de strjite klear wie duorrre it net lang of de Hollumers hienen it oer de ‘Oranjewei'

## P
* P Miedewei, 
* Plantsoenstrjitte, 

## R
* Reddingboatwei, 
* Ridderwei,  

## S
* Suderleane, 
* Swanneplein, 
* Skoallestrjitte, 
* Spinhússtrjitte, 

## T
* Terpelannen - 
* Tsjettepaad - 
* Trapwei - 
* Tsjerkepaad - wurdt yn de folksmûle Ea'tesreed neamd. It hjit Tsjerkepaad, omdat dit foar de ynwenners fan Sier de rûte west hawwe sil nei de, oan Sint Magnus wijde, RK-tsjerke en neide Reformaasje nei de Herfoarme tsjerke 
* Tusken Diken -

## V
* Van Douwenwei, 

## W
* Westakkers, 
* Westerleane, 

## Y
Yme Dunenwei.
Kearnenerzjy

**Kearnenerzjy** is enerzjy dy't frij komt by kearnreaksjes, reaksjes dêr't de atoomkearnen by belutsen binne. By it winnen fan kearnenerzjy wurdt de enerzjy opfongen as waarmens en troch in kearnsintrale mei turbines omset yn elektrisiteit.
Hans G. Kresse

**Hans Georg Kresse** (Amsterdam, 3 desimber 1921 - Doorwerth, 12 maart 1992) wie in Nederlânske striptekener en yllustrator. In protte beskôgje him as ien fan de bêste realistyske tekeners yn 'e wrâld.

Yn 1976 krige hy de *Stripschapsprijs* foar syn hiele oeuvre en in jier letter waard hy yn Frankryk ûnderskieden mei de *[[Prix Alfred]]*. Stifting 'De Kresse-rûnte' waard yn 1990 oprjochte mei it doel om it wurk fan Kresse foar it neiteam te bewarjen en om publikaasjes te fersoargjen.

## Wurk
* *Tarzan van de Apen* (1938-1940)
* *Tom Texan* (1940)
* *Robby* (1945-1946)
* *De gouden dolk* (1946)
* *Per atoomraket naar Mars* (1946)
* Erik de Noarman (1946-1964)
* *De grote otter* (1947)
* *Xander* (1947-1948)
* *Matho Tonga* (1948-?)
* *Kommer* (1950)
* *De zoon van het oerwoud* (1954)
* *Schatteneiland* (1954)
* *Roland de Jonge Jager* (1957)
* *Pim en de Venusman* (1959-1960)
* *Zorro* (1964-1967)
* *Spin en Marty* (1965)
* *Bonanza* (1965-1966)
* *Vidocq* (1965-1970)
* *Erwin, de zoon van de Noorman* (1966-1975)
* *Minimic* (1970)
* *Mangas Coloradas* (1971-1972)
* *Wetamo* (1972-1973)
* Yndianenrige: rige strips oer de skiednis fan de Yndianen yn Noard-Amearika (1973-1978), wêrûnder:
** diel 1: *De meesters van de donder*
** diel 2: *De kinderen van de wind*
** diel 3: *De gezellen van het kwaad*
** diel 4: *De zang van de prairiewolven*
** diel 5: *De weg van de wraak*
** diel 6: *De welp en de wolf*
** diel 7: *De gierenjagers*
** diel 8: *De prijs van de vrijheid*
** diel 9: *De eer van een krijger*
* *Alain d'Arcy* (1977-1978)
* *De boogschutter*

## Erik de Noarman yn it Frysk
Fan de rige Erik de Noarman binne trije dielen yn it Frysk ferskine. De ferhalen binne oerset troch Jan van Houten. 

* *It spoar fan it swurd* (1997)
* *It paad fan ´e ferskrikkings* (1999)
* *De wei fan ´e ferflokten* (2001).

## Keppeling om utens
*Fansite
Fryske greven

De **Fryske Greven** wienen de greven dy't de kustprovinsjes regearden fan it tsjintwurdige Nederlân. Oant en mei healwei de 11e iuw waard nammentlik it kustgebiet oantsjutten mei de beneaming *[[Fresia]] (Fryslân)*, nei it eardere Fryske ryk dat yn de 8e iuw troch de Franken oermastere waard. Dêrom wurde de greven dy't yn dat tiidrek hearske hawwe *Fryske greven* neamd. Letter soene oare beneamings yn swang komme, bygelyks foar de greven fan Hollân en Seelân.

## Sjoch ek
* Brunoanen
* Gerulfingen
Rynlân (Hollân)

**Rynlân** wie yn de midsiuwen in goa yn it suden fan Súd-Hollân. It omfieme in gebiet oan wjerskanten by de Alde Ryn del fan Bodegraven ôf. Yn it suden grinze it oan Masalân en yn it noarden oan Kinmerlân en Nifterlake.
Mariager

**Mariager** is in plak en eardere gemeente yn Denemark oan de Mariagerfjord. It plak hat 2.503 ynwenners (2006). Sûnt de weryndieling fan 2007 is it in part fan de gemeente Mariagerfjord. Mariager is stifte yn de 15e iuw en waard neamd nei 'Us Leaffrouwe Maria'.

Mariager is bekend fan syn roazekwekerijen en fanwege sâltwinning (dêr is in Sâltmuseum).
Amazône (rivier)

De **Amazône** is de op ien nei langste rivier fan 'e wrâld en fierhinne de wetterrykste fan al, de rivier befettet nammentlik in fiifde part fan de hoemannichte natuerlike swietwetter op 'e wrâld. De rivier hat in lingte fan 6530 km, ûntspringt yn Perû en komt út yn de Atlantyske Oseaan yn Brazylje. De rivier streamt foar it grutste part troch it Amazônegebiet en it Amazônereinwâld. Yn de reintiid kin de rivier hiel breed wurde, op guon plakken wol 40 km breed.

## Rin
### Bopperin
De Amazone ûntspringt op 5200 meter hichte yn de snie fan de Andes. Op 190 km fan de Grutte Oseaan leit yn Peru in gletsjer dy't sjoen wurdt as de boarne fan de Amazône. Al gau krijt de Amazone, dy't dan noch ferskate oare nammen hat, wêrfan't de Marañón de ferneamste is, selskip fan tsjientallen oare rivieren foardat er yn Brazylje belannet; de Ucayali de grutste. As de Amazône yn Brazylje oankomt is der útwaakst ta in reusachtige wetterstream.

## Middenrin
Fierder stream ôf krijt er fanút it noarden in protte wetter te ferwurkjen út it Heechlân fan Guyana, wêrfan't de Rio Negro de grutste leveransier is. Ut it suden krijt er alyksa in soad oanfier fan wetter út it Heechlân fan Bolivia en it Heechlân fan Brazylje. It binne de Rio Purús en benammen de Rio Madeira dy't dêroan bydrage. 

### Utrin
As de Amazône yn de Atlantyske Oseaan útkomt hat er it wetter ôffierd fan om-ende-by 1100 sydrivieren. De Amazône bringt leafst 190.000 kubike meter wetter de sekonde nei de oseaan. De wetterstream hat yn de rin fan miljoenen jierren in slinke op de oseaanboaiem útsliten fan inkele hûnderten kilometers lingte en it gielkleurige wetter fan de Amazône is te ûnderskieden fan gewoan seewetter oant 320 kilometer út de kust.

## Kleur fan de syrivieren
It rivierenstelsel fan de sydrivieren fan de Amazône falt yn twa soarten útinoar. De giele rivieren en de blauswarte rivieren. De giele rivieren komme út de Andes fan Perû en binne giel fanwege it protte alluviaal slib dat sy befetsje. De kleare blauwswarte rivieren binne earm oan slib en komme út geologysk tige âlde massieven lykas it Guyanese skyld. De Rio Negro is dêr in foarbyld fan.

## Diskusje oer de lingte
De measten fan de gesachhawwende geografyske ynstânsjes beskôgje de Amazône as de op ien nei langste rivier fan 'e wrâld. De lingte fan de Amazône is  troch ferskate geografen fêststeld; hy is tusken de 6259 km en 6800 km. lang. Omdat de útkomsten fan de ferskate mjittings fan de Afrikaanske rivier de Nyl tusken de 5499 km en 6695 km lizze, beskôget in lytse minderheid de Amazône as de langste rivier fan 'e wrâld. De ferskillen tusken de mjittings binne faaks it resultaat fan de ferskate definysjes. 

Yn juny 2007 wienen der inkele Brazyljaanske wittenskippers dy't seine dat de boarne fan de Amazône yn it suden fan Perû leit en net yn it noarden, sadwaande soe de Amazône in lingte hawwe moatte fan 6800 km. As dy bewearing troch it meastepart fan de gesachhawwende ynstansjes oernommen wurdt, sil de Amazone de langste rivier fan wrâld wêze.

## Fuotnoaten
Frânske Tiid

De **Frânske tiid ** is yn de noard-jeropeeske en Dútske skiedskriuwing (Dútsk: *Franzosenzeit*; Lúksemboarchsk: *Fransousenzäit*) it tiidrek fan 1795 oant 1815. Yn dy jierren stie in grut part fan Jeropa direkt as yndirekt ûnder Frânsk bewald as lei yn de Frânske ynfloedssfear. 

## Nederlân
Yn de Frânske tiid (ek wol **Frânsk-Bataafske tiid** neamd) is ek Nederlân in fazalsteat fan Frankryk en (sûnt 1810) part fan Frankryk.

It omfet de tiidrekken:
*Bataafske Republyk (1795-1806)
*Keninkryk Hollân (1806-1810)
*Earste Frânske Keizerryk (1810-1815)

Yn 1795 wurdt de Nederlânske Republyk troch de Frânsken beset, dêr't Fryslân troch har ûnôfhinklike posysje ferlear. De eigen admiraliteit en leger, en it Hof fan Fryslân holden op te bestean. De Fryske eallju rekken har foarrjochten kwyt en yn 1811 moast de ferneamde Universiteit fan Frjentsjer har doarren slute. Fryslân waard in provinsje. De keapfardij en fiskerij kamen troch de oanhâlde Ingelske blokkade sawat folslein stil te lizzen, mar dêr tsjinoer belibbe de Fryske lânbou gouden tiden en wie selden sa winstjouwend.

### Wichtige gefolgen
De wichtichste effekten fan de Frânske Tiid wiene:
* It ein fan de Nederlânske republyk en it begjin fan it keninkryk fan de Nederlannen. In sintralisearre steatsbestel ferfong it federale model.
* De definitive ekonomyske oerwinning fan Grut-Brittanje op Nederlân. Nederlân ferlear de Kaapkoloanje en de koloanjes yn Guyana en Seylon oan de Britten. De Feriene Eastyndyske Kompanjy waard yn 1798 ûntbûn.
* Ynfiering fan de earste Nederlânske grûnwet, it Boargerlik Wetboek, de Boargerlike Stân, de tsjinstplicht, it kadaster, achternammen, hûsnûmers en standerdmaten en -gewichten: de kilo, meter en liter.
* Oprjochting fan it Keninklik Ynstitút fan Wittenskippen, de Keninklike Bibleteek en de Nasjonale Keunst-Galery, de foarrinner fan it Ryksmuseum.

## Literatuer
* , *Een revolutie ontrafeld* - oer de Frânske tiid yn Fryslân. Utj. Van Wijnen, Frjentsjer.
## Sjoch ek
*Kollumer Oproer
Nick

**Nick** is in Ingelske foarnamme fan Gryksk komôf. Yn Nederlân wurdt het brûkt as in manlike foarnamme; in ferkoarting fan Nikolaas.
Neön

**Neön** is in gemysk elemint mei symboal Ne en atoomnûmer 10. It is in kleurleas edelgas.

## Untdekking
Neön is yn 1898 ûntdutsen troch William Ramsay en Morris Travers, suver op tagelyk mei de ûntdekking fan ksenon en krypton. It Grykske wurd *neon* betsjut *nij*.

## Tapassings
## Opmerklike eigenskippen

## Isotopen

Fan neön komme trije stabile isotopen foar: 20Ne (90,48%), 21Ne (0,27%) en 22Ne (9,25%). Fia neutroanemisje en α-ferfal kinne út 24Mg en 25Mg de isotopen 21Ne en 22Ne produsearre wurde. Isotopysk ûndersyk fan bûtenierdske rotsblokken hat oantoand dat yn it hielal 21Ne produsearre wurdt. Dat hâldt yn dat neön brûkt wurde kin foar it bepalen fan de âlderdom fan dit soarte rotsen en meteoriten.

## Toksikology en feiligens
Neön is net brânber, eksplosyf of fergiftich. It wurdt ferhandele yn silinders dy't ûnder hege druk stean. By it te fluch ûntsnappen fan it gas kinne brânwûnen op hûd of sykhelorganen ûntstean.

## Keppeling om utens
* Webstee mei ynformaasje oer neön
Nordalah

**Nordalah** wie in Fryske greve dy't libbe om-ende-by 800. 

Hy hie it bewâld oer in gebiet dat lei tusken it Fly en de Medemelacha, in rivierke dat eartiids by Medemblik yn de Sudersee mûne. Nei gedachten wie dat de goa Wieringen.

Nordalah syn heit wie Alfbard ek wol bekend as Abba.  Hy stoar om 810 hinne. Hy wie de heit fan Gerulf I.
Nordahla's regear waard foarôfgien troch dat fan syn heit Alfbard en hy waard opfolge troch Dirk.

## Literatuerferwizing
* , *Frieslands Oudheid, Het rijk van de Friese koningen, opkomst en ondergang*, Utert-2000, side 188.
Katolisisme

It **katolisisme** is de grutste streaming yn sawol it westersk kristendom, as it kristendom as gehiel. De namme is ôflaat fan it wurd katolyk en komt út it Gryksk (καθολικός-ή-όν - katholikos), wat algemien of universeel betsjut. 

It katolisisme is foaral oriïntearre op de Roomsk-Katolike Tsjerke. By de Roomsk-Katolike Tsjerke hearre teffens ferskate mei de paus yn ferbân steande eastersk-katolike tsjerken, bygelyks de Koptysk-Katolike Tsjerke en de Maronityske Tsjerke. Al dizze tsjerken beskôgje de paus as plakferfanger fan Jezus Kristus op ierde en gean der fanút dat der mar ien en deselde roomsk-katolike lear dy't yn de rin fan de iuwen troch dogmaferklearrings en dekreten op konsilys fêstlein is.

### Yn it Westen

Der binne in protte fan Rome ûnôfhinklike tsjerken dy't ek by it katolisisme rekkene wurde. Dizze tsjerken binne rjochtstreeks of net rjochtstreeks ûntstien út de Uny fan Utert (1889). Dizze tsjerken binne stean net yn ferbining mei de paus fan Rome, en jilde dêrtroch as skismatysk. Yn harren lear wike sy nochal ôf fan de Roomsk-katolike. Der wurdt noch in liturgy brûkt dy't basearre is de Tsjerke fan Rome, mar lykwols harren eigen evolúsje troch makke hat. Dizze tsjerken binne û.o.:

* Ald-Katolike Uny fan Utert
** Ald-Katolike Tsjerke (yn Nederlân; sûnt 1723)
** Ald-Katolike Tsjerke yn Dútslân
** Ald-Katolike Tsjerke fan Eastenryk
** Ald-Katolike Tsjerke yn Tsjechje
** Kristlik Katolike Tsjerke fan Switserlân
* guon oare katolike tsjerken
** Ald-Katolike Mariavityske Tsjerke
** Ald-Katolike Tsjerke fan Amearika
** Ald-Roomsk-Katolike Tsjerke yn Jeropa
** Ald-Roomsk-Katolike Tsjerke yn Noard-Amearika
** Filipynske Unôfhinklike Tsjerke
** Katolike Mariavityske Tsjerke yn Poalen
** Meksikaansk-Katolike Tsjerke
** Poalsk-Katolike Tsjerke
** Poalske Nasjonale Katolike Tsjerke (yn de Feriene Steaten en Kanada)

### Yn it Easten

De Roomsk-katolike tsjerke en de ferskate Eastersk-ortodokse Tsjerken gongen útinoar yn 1054, neidat der in splitsing kaam tusken de paus fan Rome en de patriarch fan Konstantinopel. 

De Easterske kristenen dy't de posysjes fan de patriarch fan Konstantinopel diele, wurde wol tegearre de Ortodoksen neamd. Hja neame harsels de 'ortodoksen' of de rjochtsinnigen. Sy akseptearje net de oanspraken fan de paus op it primaat fan jurisdiksje oer de hiele wrâldtsjerke. Boppedat binne sy ûnderling sterk ferdield. Op bepaalde essinsjele punten komt it leauwen lykwols oerien mei dat fan de Roomsk-katoliken.

De measte Easterske kristenen neamme harren útsein ortodoks ek *katolikos* of katolyk, om dêrmei oan te jaan dat sy, neffens eigen opfettings, yn de tradysje steane fan de iene tsjerke fan Kristus, dy't katolyk, - dus algemien of universeel jildich is. Hjirmei wurdt lykwols net fuortendaliks de ienheid en ferbûnens mei de Hillige Stoel fan Petrus yn Rome bedoeld, lykas de westlike ynterpretaasje fan it wurd katolyk trochstrings is.

## Keppeling om utens
* Nederlânske biskopskonferinsje 
* Nederlânsk sykporteal
* Flaamske biskopskonferinsje
* Flaamsk sykporteal
Masalân

**Masalân** wie yn de midsiuwen in goa yn it suden fan Súd-Hollân. It omfieme in gebiet oan wjerskanten fan de útrin fan de Maas. Yn súdlike rjochting grinsde *Masalân* oan *Scaldemarland*, dat harren útstrekke by de iggen del fan Easterskelde. Yn noardlike rjochting grinze it oan Rynlân, it gebiet oan wjerskanten fan de Alde Ryn, fan ôf Bodegraven.
Deenske kroan

De **Deenske kroan** (Deensk: *danske krone*) is de muntienheid fan it lân Denemark en de autonome gebieten Grienlân en de Faeröer. De munten wurde yn alle trije gebieten brûkt, mar op it stuit brûke de Faeröer eigen papierjild. Grienlân hat dit earder ek hân en it wie de bedoeling dat dit yn 2008 wer ynfierd wurde soe. Lykwols soe dat jild dan allinnich yn Grienlân brûkt wurde kinne, wat in grûn wie om soks net te dwaan. In kroan kin opdield wurde yn 100 øre. Troch ynflaasje binne der lykwols gjin munten mear fan minder as 50 øre. De ISO 4217-koade is DKK.

De kroan is yn 1873 ynfierd as mienskiplike munt fan gâns Skandinaavje. By it loslitten fan de goudstandert yn 1914 is dy munt lykwols opsplitst yn de *Deenske kroan*. de Noarske kroan en de Sweedske kroan. Sûnt dy tiid hat de Deenske kroan altiten de offisjele Deenske munt west.

De kroan is keppele oan de euro fia ERM II, it wikselkoerssysteem fan de Jeropeeske Uny. Foar't de Deenske kroan oan de euro keppele wie, wie der keppele oan de Dútske mark. Denemarken hat betongen dat it net daalks meidwaan hoegde mei de yntroduksje fan de Euro. Oant no ta is der tefolle wjerstân ûnder de befolking om der op oer te gean.

## Bankbiljetten
Jeropeesk Wikselkoersmagnisme

It **European Exchange Rate Mechanism** (**ERM**) (Jeropeesk Wikselkoersmagnisme) wie in ekonoamysk systeem om de Jeropeeske wikselkoers te stabilisearjen as tarieding foar de Jeropeeske Ekonomyske Monetêre Uny en de yntroduksje fan de Euro.

Tegearre mei de ecu wie it *European Exchange Rate Mechanism* ein fan de grûnslaggen fan de ekonoamyske uny. It joech faluta's ien wikselkoers foar de ecu oer.

Der wie hope dat it meganisme helpe soe en stabilearje de wikselkoers. De handel yn 'e Jeropeeske lannen soe groeie en der soe in delgeande ynflaasje komme. 

It ERM joech nasjonale faluta's in boppe- en in ûndergrins dêr't de faluta's net bûten komme mochten.

Op 16 septimber 1992 koe it Britske pûn en de Italjaanske lire net binnen dy stelde grinzen bliuwe. Yn 1993 binne de faluta boppe- en ûndergrins feroare nei 15 %.

## ERM II
Yn 1999 kaam de **ERM II** foar de ERM yn it plak. De Grykske en Deenske munt waarden in part fan it systeem, mar Grikelân waard yn 2001 in part fan de Eurosône. Dêrom bleau de Deenske kroan in skoftlang de iennige ERM II munt. 

Op 28 juny 2004 waarden de muntienheden fan Estlân, Litouwen en Sloveenje in part fan it meganisme, 
Op 2 maaie 2005 waarden de muntienheden fan Syprus, Letlân en Malta in part fan it meganisme.

Op 28 novimber 2005 waard de muntienheid fan Slowakije in part fan it meganisme.
Breinigerberg

**Breinigerberg** is ien fan de 17 *[[Stadtteil]]e* fan de stêd Stolberg yn Noardryn-Westfalen yn it westen fan Dútslân. It doarp hat likernôch 916 ynwenners (2017) en in oerflak fan 4 km².
Dampkring

In **dampkring** as *atmosfear* wurdt foarme troch de gassen dy't om in planeet hingje. Yn it bysûnder is it dampkring fan de Ierde. Yn de dampkring wurde gassen fêsthâlden troch de swiertekrêft. In part, fral lichtere gassen, kin lykwols ûntkomme. Foar de Ierde wurdt dat oanfolle troch fulkaangassen.

It part fan de ierdwittenskip dat de dampkring as stúdzjeobjekt hat is de dampkringwittenskip.
Mearum (gemeente)

**Mearum** wie in gemeente yn it Westerkertier fan de provinsje Grinslân mei 10.062 ynwenners (1 jannewaris 2006) en hie in oerflak fan 64,97 km² (wêrfan 0,28 km² wetter). De gemeente Mearum waard oprjochte yn 1811. Haadplak fan de gemeente Mearum wie Mearum.

Sûnt 1 jannewaris 2019 makket de eardere gemeente Mearum tegearre mei de eardere gemeenten Gruttegast, De Like en Súdhorn diel út fan de gemeente Westerkertier.