open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Raerderhim

**Raerderhim** (Nederlânsk en offisjeel: *Rauwerderhem*) is in eardere gemeente yn 'e midden 
fan Fryslân, noardlik fan 'e Snitser Mar. Dizze gemeente hie op 1 jannewaris 1981 in befolking fan 2.925 minsken,  en besloech in oerflak fan likernôch 35&nbsp;km².

## Skiednis

Raerderhim wie de súdwestpunt fan Eastergoa. Doe't dat bestjoerlik split waard, hearde it by de Leppa, en doe't dy yn trije parten útienfoel wie it in part fan Idaerderadiel. Perslot rekke Idaerderadiel skieden yn parten benoarden en besuden de Boarn, en foar 1500 ûntstie de gritenij Raerderhim. De grytmannen fan Raerderadiel wennen op Jongemastate by Raerd.

By de gemeentlike weryndieling fan 1 jannewaris 1984, wie it plan om Raerderhim by de nije gemeente Littenseradiel te foegjen, mar úteinlik waard it mei Idaerderadiel en it grutste part fan Utingeradiel gearfoege ta de gemeente Boarnsterhim. By de gemeentlike weryndieling fan 2014 waard Boarnsterhim opheft. De doarpen Raerd, Dearsum, Poppenwier, Sibrandabuorren en Tersoal kamen doe by Súdwest-Fryslân te hearren, wylst Jirnsum oergie nei de gemeente Ljouwert.

## Plakken
It haadplak wie Raerd, en de oare doarpen yn de gemeente wienen: Dearsum, Jirnsum, Poppenwier, Sibrandabuorren en Tersoal.

## Gebiet
De noardwestgrins fan Raerderhim wie de De Swette, mei oan de oare kant Baarderadiel. De noardeastgrins wie de âlde rin fan de Boarn, mei deroerhinne Idaarderadiel. De súdeastgrins wie de Nije Wjittering mei derfoarby Utingeradiel. Oan de súdkant wie de Snitser Mar de grins mei Doanjewerstâl, en de grins mei Wymbritseradiel yn it súdwesten waard foarme troch de Sjaardemasleat en de Spearster dyk.

## Untwikkeling ynwennertal
* 1974 - 2.541
* 1969 - 2.504
* 1964 - 2.636
* 1959 - 2.732
* 1954 - 2.886
* 1900 - 2.825
* 1848 - 2.382
* 1796 - 1.477
* 1714 - 1.200

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Raerderhim
Gritenij

In **gritenij** wie fan oarsprong it grytmanskip. Yn de Saksentiid is it ek de namme wurden foar it gebiet fan de grytman, wat oant dy tiid in diel hjitten hie. Mei't dat yn 1517 de Stellingwerven split waarden, wienen der yn Fryslân iuwenlang tritich gritenijen.

Lieder fan de gritenij, en fertsjinwurdiger fan it heger gesach, wie de grytman.

De taken fan de gritenijen feroaren mei de tiid. Oant de 16e iuw wienen de gritenijen ek ferantwurdlik foar it ûnderhâld fan de diken. Oant de Frânske tiid hie de gritenij ek de rjochterlike macht. By de Gemeentewet fan 1851 waarden gritenijen en stêden ferfongen troch gemeenten.

Fan de siswize *Op syn alve'ntritichst* (stadich) wurdt gauris oannaam dat dy ferwiist nei de alve stêden en tritich gritenijen dy't yn de steaten fan Fryslân mar stadich ta beslútfoarming komme koene. Mar dy siswize waard yn de 16e iuw al brûkt yn Hollân, allinnich mear mei de betsjutting fan *sekuer*. It hat dêrom de wierskyn dat de ferwizing nei Fryslân net de krekte útlis is.

## List fan gritenijen
De tritich gritenijen wienen:

Nei de Frânske tiid waard ek It Amelân in gritenij fan Fryslân

## Sjoch ek
* Mairie
Alde Wjittering

De **Alde Wjittering** wie de feart dy't it wetter fan de Boarn nei de Snitser Mar brocht doe't de Mûzel troch lânwinning yn de Middelsee blokkearre rekke. De Alde Wjittering rûn fan dêr't no Aldskou leit (by Akkrum) nei de noardeast-punt fan de Snitser Mar, no de Terhernster Mar.

Letter waard in Nije Wjittering groeven dy't foar it grutste part op itselde plak lei, sadat fan de Alde Wjittering allinich it stik fan de Sâlte Grêft nei de Snitser Mar oer wie. Hjoed-de-dei is ek dit lêste part fan de Alde Wjittering ferdwûn.
Flânsum

**Flânsum** is in buorskip by Raerd yn de gemeente Súdwest-Fryslân, dy't tusken de doarpen Raerd, Jirnsum en Poppenwier leit.

Tsjintwurdich bestiet Flânsum út in fiiftal pleatsen. Oant om 1818 hat der yn Flânsum noch in seisde pleats stien mei dêrby in kapel. Yn dy kapel kaam foar de Reformaasje ienris yn it jier in priester om de mis te lêzen. Nei de mis wie it dan feest. De pleats mei de kapel is om 1818 ôfbrutsen, mar noch alle jierren wurdt yn ien fan de pleatsen op Flânsum in skuorrefeest hâlden dat de Flânsumer merke neamd wurdt. 

Earder wie Flansum oer it wetter berikber fia de Flansumer Feart, dy't op de Krúsbrekken út kaam. Hjoed-de-dei komt in sydfeart noch krekt benoarden  Jirnsum út op de Mûzel.

Flânsum leit op in terp. De namme "Flânsum" hat earder "Flaersem" wêst, nei alle gedachten fan "Flear": leech, sompich gebiet. Flear (yn it Nederlânsk "Fleer") komt as famyljenamme noch yn de omkriten fan Flânsum foar.
Hotze Schuil

**Hotze Schuil** (Harns, 29 oktober 1924 – dêre, 25 novimber 2005) wie in ferneamd keatser yn it Frysk spul, dy't spile fan 1942 oant 1972. Schuil wie in Harnzer yn ieren en sinen.

## Oanfierder ivich klassemint
Hotze Schuil helle 876 punten foar it ivich keatsklassemint, dat er 28 jier oanfierd hat, oant Piet Jetze Faber syn puntetotaal ferbettere mei 9 punten.

## Grutte Prizen
Schuil stie 10 kear yn de finale fan de PC, dy't er, nei eigen sizzen 'mar' 6 kear wûn. Hy waard op it Sjûkelân 3 kear ta kening kroane. Hy wûn dêr ek noch 3 kear de lytse premy. Foar Harns wûn hy 8 kear de Bûnspartij foar senioaren. Yn syn ymposante keatskarriêre helle Schuil it rekôr-oantal fan 83 keningskippen en wie dêrmei lang de keizer ûnder keningen: op 19 july 2008 waard dat rekôr troch Chris Wassenaar ferbettere. Yn 2000 krige hy op de nijjiersresepsje fan de KNKB de earetitel "Keatser fan de Iuw".

## Stânbyld
Troch it inisjatyf fan Stifting Ouwe Seunen stiet op it Suderplein yn Harns in stânbyld fan Schuil, dat 5 july 2006 ûntbleate waard troch âld-boargemaster Arlman en trije pakesizzers fan Hotze Schuil. It stânbyld, makke troch Hans Jouta, toant *"De Lange"* yn de foar him sa typearjende opslachhâlding. It bestjoer fan KF Eendracht út Harns hinget 'Hotze' elts jier in krâns om syn nekke.

## Literatuer
* Jelle Bangma, Ate de Jong en Wio Joustra, *De Lange, Hotze Schuil - keizer onder de kaatskoningen*.
Katalaansk

It **Katalaansk** is in Romaanske taal. Dizze taal wurdt meast sprutsen yn Spanje, Andorra, Frankryk en Itaalje. Katalaansk liket wol wat op Spaansk, mar it is mear besibbe oan it Oksitaansk.

Yn Andorra, is it Katalaansk de offisjele taal. Yn Spanje wurdt it sprutsen yn Kataloanje, op de Balearen en yn in part fan Falensia. It is yn dy gebieten in offisjele taal, lykas it Spaansk. Oer de grinzen fan dizze gebieten wurdt de taal ek noch sprutsen, mar dêr is dy net offisjeel. Yn Itaalje wurdt in âld dialekt fan it Katalaansk allinnich sprutsen yn Algêro op Sardynje, dêr't it ek in offisjele taal is, njonken it Italjaansk. Yn Frankryk wurdt it sprutsen yn Roussillon. It Katalaansk hat likernôch 12 miljoen sprekkers, foar it grutste part yn Spanje.

It Katalaansk is lykas oare Romaanske talen ûntstien út it Latyn, dat troch de Romeinen nei Spanje brocht is, en hat him dêr fierder ûntwikkele. Yn de 15e, 16e en 17e iuw wie it Katalaansk ferbean, en yn de tiid fan Franco wie dat wer sa, mar op it stuit wurdt it lokaal mear brûkt as it Spaansk.

Yn Falensia wurdt dizze taal *Falensiaansk* neamd. Der binne lju dy't sels hawwe wolle dat it Falensiaansk in aparte taal is, mar it ferskil tusken de dialekten yn Falensia en yn Kataloanje is net grut. It is sels sa dat de ferskillen binnen Falensia grutter binne as de ferskillen tusken buordialekten binnen en bûten Falensia.

De ISO 639 taalkoades foar it Katalaansk binne "ca" en "cat". Om't it  meast, lykas wenst op it ynternet, de twaletterige koades brûkt, wurdt de Katalaansk Wikipedy oantsjut mei de koade "ca:".

## Katalaansk hjoeddeis
Katalaansk is opnij in sichtbere taal wurden dy't libbet. Kranten (avui, el Punt), trûbadoers mei as ferneamdste LIuis LIach, in bloeiende popsêne. Om yn tsjinst te kommen fan de Katalaanske oerheid is it goed om de Katalaanske taal yn wurden en op skrift te behearskjen. It leger en middelber ûnderwiis binne folslein yn it Katalaansk en it Kastyljaansk wurdt as twadde taal jûn. Oan de universiteit yn Kataloanje wurdt yn it Katalaansk en ek yn it Kastyljaansk en Ingelsk lesjûn. De rjochtspraak is noch yn it Kastyljaansk, mar as de nije Estatut (lokale grûnwet) goedkard wurdt dan moatte rjochters twatalich wêze. Yn Barselona is altyd mear Katalaansk te sjen en te hearren ynstee fan Kastyljaansk. Yn Perpigan yn Frankryk is de oplibbing fan de taal wat foarsichtiger, mar dôchs binne alle strjitnammen dêr twatalich wurden. Fan febrewaris 2006 ôf hat de Katalaanske mienskip in eigen domeinnamme krigen: .cat.

## Keppeling om utens
*   ''Són bojos, aquests catalans!?''  Mar it bliuwe nuvero lju dy Katalanen  (Fryske ûndertitels) ) - (*YouTube*)
Lytse premy

De **lytse premy** betsjut yn it keatsjargon in tredde priis. In tredde priis wurdt helle troch ferliezende heale-finalisten (*[[keatsjargon#op 'e fjouwer|op 'e fjouwer]]* of *[[keatsjargon#op 'e trije|op 'e trije]]*).

Yn de keatssport bestie earder de tradysje om oan de heale finalisten mei it leechste nûmer op de dielnimmerslist in fjirde priis ta te kennen en oan dy mei it heechste nûmer de tredde priis, omdat dy lêsten teoretysk langer yn kompetysje wiene foar priis en premy. It leechste nûmer wie yn dat ferbân fan it partoer dat neffens it ferrin fan de keatspartij (rekken hâldend mei steande nûmers) it earst oan bar wie de heale-finale te spyljen.

In lytse premy is yn klasseminten goed foar ien punt. De namme *lytse premy* is yn tsjinstelling ta de *premy*: it spyljen fan de finale.
Keatsjargon

**Keatsjargon**

* Alles oan de hang: Stân wêrby mei it folgjende punt de partij beslist wurdt.
* Balkearder: In keatser sûnder opslach- en perkfunksje.
* Biltske telling: Telling wêrby it partoer dat as earste 30 punten hellet in partij wint.
* Ferkeard opslein: Unreglemintêre opslach.
* Fiif gelyk, seis gelyk: Stân wêrby mei it folgjende punt de partij beslist wurdt.
* Knapper: In bal dy't mei in want mei in nap útslein wurdt mar net goed yn 'e nap komt
* Lytse premy: Tredde of fjirde priis
* Oan west: Of de bal is earst oanrekke troch in meistanner en wurdt dêrnei slein, óf de bal rekket yn 'e flecht in spiler (meistanner as tsjinstanner) oan 'e lea.
* Oerrinne: By it opslaan de foarste line fan it opslachfak oanreitsje of passearje.
* Op 'e dea stean: De tsjinstanner hat fiif earsten en seis punten (wedstrydpunt).
* Op 'e fjouwer of op 'e trije stean: Yn de heale finale stean
* Premy: twadde priis
* Priis en premy: "*om priis en premy keatse*": yn de finale stean
* Pripper: Opslachbal dy't krekt oer de foarline, of neist de sideline yn it perk komt.
* Snitser telling: It winnend partoer krijt 7 punten takend, it ferliezend partoer it behelle tal earsten foar en 7 punten tsjin.
* Spatskerm: (Yllegale) nap yn in keatswant
* Steand nûmer: Frije tagong nei de foljende omloop as der yn it ferrin fan in keatspartij in ûneven tal partoeren yn de striid is.
* Switsersk systeem:
* Skjin earst: In earst dat sûnder tsjinpunten wûn as ferlern wurdt.
Gangnihessou

**Gangnihessou**, of *Ganjé Hessû* (regearre sa. 1600-1625), is de earste fan de tradisjonele "tolve keningen fan Dahomey." 

## Komôf
Neffens de ferhalen kaam Gangnihessou út in dynasty dy't yn de 16e iuw út Tado oan de Mono, dat no yn Togo leit, nei Allada kamen, en dêr keningen waarden fan Grut Ardra. Hy wie ien fan fjouwer bruorren. Ien fan harren wie kening fan Grut Ardra, en nei syn dea waarden syn gebieten ferdield oer syn trije bruorren. Sa ûntstie, njonken Grut Ardra en Lyts Ardra ek Dahomey, al wie dat lêste doe noch net grutter as it Abomey-plato.

## Kening
Ganjé Hessû soe om 1620 hinne kening west hawwe. Hy moat fan de troan stutsen wêze troch syn broer Dakodonou wylst er rûnreizge troch it keninkryk. Syn symboalen wienen it mantsje fan de gangnihessou-fûgel, in tromme en in jeistôk mei in smythout. (De fûgel wie in sprekkend symboal foar syn namme.)

## Histoarysk
It is net hielendal dúdlik oft er histoarysk al kening west hat. It soe ek kinne dat er in lieder fan kwizekwânsje wie dy't troch de krêft fan syn advizen de saken fan de mienskip regele, wylst earst syn broer Dakodonou as earste de titel fan kening oannaam. Yn elts gefal waard Tako Donû dúdlik yn syn tiid as kening beskôge.

## Grut Ardra
Soenen de ferhalen folge wurde, dan wiist it tal fan bruorren der op dat Gangnihessou feitlik de broer west hawwe moat dy't as kening fan Grut Ardra kening oer de trije lannen wie. Der binne yndie ek ferhalen dy't him yn dy funksje neame. Dêryn is dan Dogbagrigenu de broer dy't Dahomey krijt, en is Dakodonou de soan fan Dogbagrigenu.
Ierde

De **Ierde** (symboal: ) is, fan de sinne ôf, de tredde planeet fan ús sinnestelsel, yn in baan tusken Fenus en Mars yn. De Ierde is de planeet dêr't wy op libje.

## Ofstannen
De Ierde stiet likernôch 149.600.000 kilometer fan de sinne, dêr't er yn 365,2425 dagen omhinne draait. De Ierde hat in trochsnee fan 12.756,3 kilometer, en draait yn likernôch 24,3 oeren om syn as. De draaiïngsas fan de Ierde stiet net rjocht op de baan fan de Ierde, wat de oarsaak is fan de jiertiden. Om de Ierde draait de Moanne.

## Eigenskippen
De Ierde is de ienige planeet yn ús sinnestelsel mei in oerflak dat foar in part wetter is. It wetter is mear as 70% fan de oerflakte, en de grutte fjilden lân en wetter foarmje de sân wrâlddielen en de fiif oseanen. De atmosfear fan de Ierde is foar it grutste part stikstof, mar ek noch foar mear as in fiifde soerstof. Der is ek in lyts part koalsoer, mar troch fotosynteze wurdt dat ôfbrutsen, en komt de soerstof wer frij.

## Sjoch ek
* Ierdwittenskip
* Wrâlddielen en lannen
Poppekaartsje

In **poppekaartsje** is printwurk dêr't in gesin berjocht mei docht fan  de berte fan in poppe.

## Ynhâld
Op in poppekaartsje stiet meast de namme en ropnamme fan de nijkommeling, de nammen fan de âlden, en dy fan de oare bern yn it gesin. Fierders stiet der faak in útnûging te popbesjen te kommen. Oan dy tekst is dan meast in ôfbyld tafoege dy't eat mei in poppe te krijen hat, lykas in widze of in earrebarre. Hjoed de dei is dit ek wolris in foto fan de lytse poppe sels.

## Foarbyld

9 moanne moast ik wachtsje
mar fan no ôf kinne wei tegearre boartsje
tige blier binne wei mei de berte fan LIA 
SUSKE fan CHRIS dochter fan Rudie en Jikke
Jikke en Lia sliepe fan 13.00 oant 15.00
wolle jimme komme om een poppeslokje 
skilje dan earst efkes
Kalkûnen 14
8401 JA DE Gerdyk 
0513-462297
Grafyske technyk

De **Grafyske Technyk** omfettet alle tapassings dy't it doel hawwe in ôfbyld te meitsjen. Dit kinne techniken wêze dy't ien inkeld eksemplaar opleverje, lykas skildertechnyk. Mar it kinne ek techniken wêze dy't grutte oplagen fan in ôfbyld oanmeitsje, lykas de printtechnyk.
Printwurk

**Printwurk** is it produkt fan de printtechnyk. Dit omfet boeken, kranten, tydskriften, keunstreproduksjes, ensafuorthinne. Mar ek oare saken as de tekst op doazen en op hoesen, oant printsjekaarten en lytse poppekaartsjes ta.
Griene Dyk

De **Griene Dyk** is de eastlike part fan de Himdyk, fan Snits oant it Slachtegat, dêr't er oanslút oan de Hearrenbuorch. De Griene Dyk is oanlein yn 12e iuw as de súdeastlike en súdlike dyk om de Raerderhim. Benoarden Snits sleat de Griene Dyk oan op de dyk om de Skerhim.

De Griene Dyk wurdt ûnderbrutsen troch de silen foar de doarpen yn de Raerderhim: De Offenwierster Syl, de Loaiïngeaster Syl, de Goaiïngeaster Syl, de Gauster Syl, de Sybrandabuorster Syl , de Tersoalster Syl en de Abbenwierster Syl. By Snits krúst ek de Snitser Aldfeart de dyk. Hjir lei oarspronklik de Griendykster Syl, dy't letter ferfongen is troch de slûs De Domp.

De oarspronklike funksje fan de dyk wie dy fan slieperdyk. Letter is it mear in polderdyk wurden, dy't beskermje moat tsjin opstood wetter út de Súdwesthoeke. Mar der hawwe ek wolris trochbraken wêst. Yn 1464 is bygelyks de Offenwierster Syl in kear trochbrutsen, en ek yn 1825 moat de dyk trochbrutsen wêze, wêrtroch in grut part fan de Raerderhim ûnder wetter stie.

## Sjoch ek
* Grienedykkleaster
Snitser telling

De **Snitser telling** is in telsysteem dat in soad brûkt wurdt by it keatsen, benammen by it keatsen yn kompetysjeferbân binnen in feriening.

By de Snitser telling is it totaal fan de foar-earsten oer in foarôf fêststeld tal keatspartijen beskiedend foar de winst. It winnend partoer krijt lykwols gjin 6 mar 7 punten takend en ferliezend partoer (meastentiids) 7 tsjinearsten. De punten wurde oan de yndividuele keatsers takend.

As by spilers it totaal tal foar-earsten gelyk is, dan telle de tsjin-earsten, binne dy ek gelyk dan telt it puntetotaal-foar yn de beskiedende earsten en binne dy ek gelyk dan telt it puntetotaal-tsjin yn de beskiedende earsten. As dy lêsten ek gelyk binne kin der noch sjoen wurde nei it tal partijen dy't wûn of ferlern binne of nei de ûnderlinge útslaggen fan gelyk einige spilers. Der binne yn de rin fan de tiid pleatslik (lytse) fariaasjes op dizze telling ûntstien.
De Peazens

De **Peazens** wie in rivierke dat by de Dokkumer Ie begûn, en fan dêr nei it noarden en noardeasten rûn oant de doarpen Peazens en Moddergat, dêr't it yn de Waadsee útkaam. Oan de seekant is it yn 1449 ôfsletten, sûnt wettere De Peazens ôf op de Dokkumer Ie. De mûning yn de Dokkumer Ie is yn 1665 in daam makke. Nei de oanlis fan de feart Dokkum-Ealsum waard it wetter ôffierd troch it Noarderfallaat op de Dokkumer grêft.

Fan Dokkum (Noarderfallaat) foarby Ealsum is no de Ealsumer Feart de normale rin fan de Peazens. Fierder nei it westen kringelet noch de Alde Peazens. Wat fierder nei it noarden foarmet de Jaarlasleat in ferbining mei de Suderie.

Fan likernôch 1500 oant de gearfoeging yn 1984 hat de Peazens de skieding west tusken West- en East-Dongeradiel.

## De namme
Yn it ferline kaam de stream ek as *Pasen* foar. A.J. van de Aa jout yn syn *Het Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden* as eardere namme *de Donger*. Hjoed-de-dei wurdt dat beskôge as in optochte namme as ferklearring foar de nammen fan de Dongeradielen. De namme bliuwt lykwols ûnwis; it is net dúdlik oft it doarp Peazens de namme fan it wetter oernaam hat, of oarsom. As oplossing is útsteld dat de Peazens faaks de *Noarderie* wêze koe dy't de reden is dat de *Suderie* net allinnich mar *Ie* is.
Leppe Akwadukt

It **Leppe Akwadukt** (offisjeel Fryske namme) is in akwadukt tusken Nes en Akkrum, dêr't De Boarn by oer de A32 hinne giet. 

It wie net mooglik om de Boarn dêrby ûnferoare te litten, om't it akwadukt dan te ticht op it fiadukt fan de N392 lizze soe. Dêrom hat De Boarn hjir in nije lus krigen, sadat it akwadukt wat noardliker leit. Foardiel wie boppedat, dat earst it akwadukt "drûch" boud wurde koe en De Boarn letter omgroeven is. De bou begûn yn 1993 en it akwadukt waard iepensteld foar ferkear yn 1997.
Rykswei 32

De **Rykswei**, ek **A32**, is in autosneldyk, fan Meppel oer It Hearrenfean nei Ljouwert.

## Skiednis
It earste fak dat iepene waard wie 31 desimber 1953
fan Knooppunt It Hearrenfean oant Haskerdiken. Yn de rin fan 50 jierren binne ek de oare parten iepensteld. Yn 2000 waard it Knooppunt It Hearrenfean fan in rotonde feroare yn in klaverblêd.

## Knooppunten
De A32 begjint by it Knooppunt Lankhorst dêr't er oanslút op de A28 nei it suden, nei Swol. By It Hearrenfean leit tusken ôfslach 12 en 13 it Knooppunt It Hearrenfean, mei ferbining mei de A7, nei De Jouwer en nei Drachten. De A32 einiget by Wurdum, dêr't de wei as de N32 fierder giet nei Ljouwert.

## Ofslaggen
# Meppel-Súd
# Meppel
# Meppel-Noard
# Havelte
# Havelterberg
# Stienwyk
# Stienwyk-Noard
# Wolvegea
# Teridzert
# It Hearrenfean-Súd
# It Hearrenfean
# It Hearrenfean-Sintrum
# Akkrum
# Grou
# Reduzum
# Wurdum

## Akwadukten
Fan Akkrum nei Grou giet de A32 ûnder twa akwadukten troch. Earst it Leppe-akwadukt foar de Boarn en dan it Akwadukt Mid-Fryslân foar it Prinses Margrietkanaal. 


 Ofbyld:A32-heerenveen-leeuwarden-009.jpg|A32 Knooppunt It Hearrenfean
 Ofbyld:A32-heerenveen-leeuwarden-021.jpg|A32 Leppa Akwadukt by Akkrum
 Ofbyld:Akwadukt_Mid-Fryslan_02.JPG|A32 Akwadukt Mid-Fryslân by Grou
Meinesleat

De **Meinesleat**, earder ek wol *Meinsleat*, is in feart yn It Hearrenfean en De fryske Marren, dy't de ferbining foarmet tusken Akkrum en Terherne. De Meinesleat begjint oan de westkant fan Akkrum, yn de Kromme Knillis. Dêr wei rint de sleat nei it súdwesten en krúst er it Diel. Dêrnei giet er fierder oant er op it Krúswetter by Terherne útkomt.

De Meinesleat jildt tegearre mei de Nesker Sylroede as alternatyve ferbining tusken Grou en de Snitser Mar, foar wa net oer it Prinses Margrietkanaal wol. It part besuden it Diel jildt as iepenbier far, foar de ferbining mei it Hearrenfean. Yn Akkrum leit oan de súdeastkant de jachthaven Tusken de Marren. Alles byelkoar kin it er botte drok wêze.
Trije keninkriken fan Koreä

De **trije keninkriken fan Koreä** wienen de keninkriken Koguryo, Baekje en Silla. dy't fan de 1e iuw f.Kr. oant en mei de 7e iuw it Koreaanske Skiereilân en in grut part fan Mantsjoerije behearsken.

Fan âlds wurdt 57 f.Kr. sjoen as it begjin fan de perioade fan de trije keninkriken. Yn dat jier waard Saro, it lettere Silla, yn it súeasten fan it skiereilân in keninkryk. Yn 37 f.Kr. stifte Jumong it keninkryk Koguryo, op de iggen fan de Jalu, de rivier dy't no de grins fan Koreä mei Sina foarmet. Nei sizzen wie er ien fan de Fujo út Mantsjoerije, dy't nei it suden flechte wie. Yn 18 f.Kr. gong Onjo, in jongere soan fan Jumong wer súdliker, en stifte yn it súdwesten fan it skiereilân it keninkryk Baekje, mei as haadstêd in stêd yn it gebiet dêr't no Seûl leit.

Sa ûntwikkelen him yn Koreä trije grutte keninkriken. Net hindere troch Sina, dêr't oan it begjin fan de 3e iuw de Han-dynasty einige, ûntstie in mienskiplike Koreaanske kultuer. De keninkriken wreidden út oant se hiel it skiereilân omfetten. Yn it noarden wreidde Koguryo him ek noch út mei grutte stikken Mantsjoerije. Ek krige it in twadde haadstêd, Nangnang, it hjoeddeiske Pjongjang. Uteinlik krige Silla de oerhân. Yn 660 slagge it der yn Baekje te oerweldigjen. Doe, mei de Sineeske Tang-dynasty as bûnsgenoat koe it yn 668 ek Koguryo ynnimme, wat beskôge wurdt as it ein fan de perioade.
Snitser Mar

De **Snitser Mar** leit east fan Snits. De mar leit yn fjouwer gemeenten, en dêrmei yn elts fan de Fryske Fearnen. It grutste part leit yn De Fryske Marren, yn Sânwâlden, de noardeastkant leit yn De Fryske Marren, yn Eastergoa. In tipke yn it suden heart ta Súdwest-Fryslân, yn Westergoa, en de westkant is part fan Snits, ien fan de Alve Stêden.

## Lizzing
Troch de Snitser Mar rint it Prinses Margrietkanaal. De Terhernster Slûzen jouwe tagong ta de Terhernster Mar nei it noarden. It Krúswetter is de tagong ta de Modderige Geau yn it suden. Fia it Krúswetter ferbynt de Houkesleat de mar mei Snits.

Krekt eastlik fan de mar lizze noch mear marren, dy't somtiden ek ta de Snitser Mar rekkene wurde: de Sâltpoel is fia it Hearregat ferbûn mei de mar en de Goaiïngarypster Puollen fia de Sibesleat. De Sâltpoel is fia it Hearresyl wer ferbûn mei de Terkaplester en Terhernster Puollen. Meiïnoar foarmje dizze marren it drokste wettersportgebiet fan Fryslân.

Oan de westkant lizze trije eilantsjes, de Roospôlen. 
Yn it súdwesten leit in lang eilân, de Sweagen, troch Houkesleat en Krúswetter los fan de ouwer en troch de Kolmar los fan it Grutskar.
Noardlik fan de Sweagen leit de Roekepôle.

Healwei, eastlik fan de mar, leit in pier dy't de slûzen beskermje moat foar hege weachslach by hurde wyn. Op dat plak is ek in kamping festige en stiet in paviljoen.

## Skiednis
De mar is yn de Midsiuwen ûntstien troch ûntginning fan it fean. Troch de Snitser Mar rint in sânrêch dy't bekend stiet as de Gravinnewei. It is in brede ûndjipte fan hurd brúnread sân en rint fan Jongebuorren nei Offenwier. Yn eardere tiden waard by in lege wetterstân dizze sânrêch brûkt om troch de Snitser Mar te wâdzjen.

## Toerisme
Njonken foar it wettertoerisme wurdt de Snitser Mar brûkt foar hurdsilerij. Der wurdt hjir in rige fan losse wedstriden ferfarre, en ek wurde op de mar wedstriden fan it SKS skûtsjesilen hâlden. Mar it wichtichste evenemint op dit wetter is de Snitswike.

## Literatuer
* : *[https://www.jvdn.nl/Downloads/WG/2001/TWG2001_054-066.pdf Het ontstaan van het Sneekermeer in relatie tot de ontginning van een laagveengebied, 950-1300]*, Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis 10 (2001); webferzje 2006
Lamantinen

De **lamantinen** (*Trichechus*) foarmje in skaai fan grutte wettersûchdieren út 'e famylje fan 'e lamantyneftigen (*Trichechidae *) yn it skift fan 'e seekij.

It ferskil mei oare seekij is dat Lamantinen mar seis halswringen hawwe, en ôfrûne sturten. Lamantinen binne herbivoaren, dy't libje oan kusten mei ûndjip wetter dêr't se meast dwaande binne mei gerskjen.

Der binne trije soarten fan lamantinen:
* De Karibyske lamantyn of manaty (*Trichechus manatus*), dy't libbet fan it súdeasten fan Noard-Amearika oant it noardeasten fan Súd-Amearika.
* De Afrikaanske lamantyn (*Trichechus senegalensis*), dy't libbet oan 'e westkust fan Afrika.
* De Amazônelamantyn (*Trichechus inunguis*), dy't gjin neilen hat, en libbet oan 'e eastkust fan Súd-Amearika.

De Floaridamanaty wurdt meast sjoen as in ûndersoarte fan 'e Karibyske lamantyn.
Martinus fan Tours

**Martinus fan Tours** (*&nbsp;316 of 336 yn it Romeinske plak Savaria, hjoed-de-dei Szombathely yn (Hongarije)- † 8 novimber 397 yn Candes (hjoed-de-dei Candes)  wie yn 'e 4e iuw biskop fan Tours yn Frankryk en in wichtige grûnlizzer fan it kristendom yn Frankryk. Martinus stiet by ús ek bekend as Sint-Marten. 

Martinus wie de soan fan in Romeinsk magistraat. Doe't er fyftjin wie, gong er yn it leger en kaam sa yn Galje. Doe't er achttjin jier wie waard er doopt. Syn wurkpaad yn it leger einige yn 356 en hy waard learling fan Hillarius fan Poirtier. Likernôch yn 360 waard er kluzener by Ligugé. Hy krige dêr safolle folgelingen dat dêr it earste Frânske kleaster ûntstie.

Yn 371 waard er keazen ta biskop fan Tours, mar hy wie ek hieltyd noch dwaande as mûnts en yn likernôch 375 stifte er by Tours it kleaster Marmoutier. 

## Ferstjerren
Yn 397 ferstoar Martinus yn Candes, dêr't er bemiddele by in konflikt tusken geastliken. Nei it him slagge wie it skeel by te lizzen waard er siik en stoar dêr. Syn lichem waard werombrocht nei Tours en dêr begroeven. Om syn grêf hinne ûntstie in plak fan ferearing en letter waard der oer it grêf in basilyk boud. De tsjerke waard yn 'e Frânske Revolúsje ferneatige, mar tjin 'e ein fan 'e 19e iuw waard dêr wer in nije Sint-Martenbasilyk boud.   

Nei syn dea ûntstienen tal fan leginden oer Martinus. Neffens ien fan dy leginden fûn Martinus himsels te min doe't de ynwenners fan Tours him as biskop kieze woenen. Hy woe dat amt leaver net en dêrom soe er him ferside holden ha yn in guozzehok. De guozzen makken lykwols sa'n soad leven, dat se syn skûlplak ferrieden. Troch de guozzen waard er fûn en doe ta biskop beneamd. 

Martinus waard ien fan 'e populêrste hilligen yn Europa en in grut tal plakken en tûzenen tsjerken waarden nei him ferneamd. Syn nammedei wurdt hieltyd noch fierd as Sint-Marten. Sint-Martinus is de earste yn it westerske kristendom fereare hillige, dy't net as martler stoar.

## Hagiografy
Fuort nei syn dea skreau Sulpicius Severus de *Vita Martini* (± 396). Neffens dy hagiografy snie Martinus as Romeinsk soldaat yn Amiens syn mantel (cappa) midstwa om sa in bidler te helpen. Dy nacht ferskynde Kristus oan him, klaaid yn in heale mantel.   

Nei syn dea waard it oerbleaune stik mantel (de cappella, letterlik "lytse mantel") as in relikwy bewarre. Foar de Frankyske keningen wie dy heale mantel in hillich beskermingsobjekt fan it Ryk en it plak dêr't de mantel bewarre waard, hjitte de capella. Dat wie doe net in grutte tsjerke, mar in lytse romte, spesjaal foar dy heale mantel. Sa krige capella de betsjutting lytse tsjerke of gebedsromte. Yn ús taal waard dat kapel.
Abbegea

**Abbegea** is in terpdoarp yn Súdwest-Fryslân, mei likernôch 261 ynwenners (2011). Oant 2011 lei Abbegea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

Abbegea leit oan de Twiska, krekt noardlik fan de Himdyk, en de Abbegeaster Opfeart foarmet de ferbining nei it noarden mei De Wimerts. Ta it doarp hearre ek de buorskippen Abbegeasterketting en Pikesyl (foar in part).

Oan de noardkant fan it doarp is in nijbouwyk. Men kin mei de boat oan Abbegea ta komme.

## Skiednis

Abbegea is ûntstien op in terp tusken 1000 en 1200. 

Eartiids wie hjir in parochy Gertrudistsjerke wijd oan de hillige Gertrudis. De herfoarme tsjerke is noch  út de Midsiuwen. De toer hat in houten dakruter mei in klok út 1647. Sûnt 1989 is it âlde tsjerkepaad nei Westhim fernijd.

## Gertrudislien
By testamint bepaalde pastoar Goffa Adema (†* july 1508 ) de bestimming fan it Sint-Gertrudislien. It jild út de ferhier fan in oantal pleatsen moast te'n goede komme oan de neisieten. Binne dy der net dan meie oaren dit brûke om foar doomny te learen. De gemeente is mei de tsjerkefâden it bestjoer.
De stifting hat in moaie drinkhoarn yn besit.
Sjoch hjirfoar ek it boek:
* - Geschiedenis van het Sint Geerttruidsleen te Abbega 1508 - 1933

## Wetterskip
It wetterskip Abbegea ûntstie doe't men oan it begjin fan de 20e iuw in bettere wetterbehearsking ha woe yn it gebiet fan it wetterskip De Skerwolder- en Moarra-Himmen.

## Mienskip
Abbegea hat in feriening foar Doarpsbelang. De oranjeferiening fersoarget ien kear yn de twa jier de doarpsfeesten. Abbegea hat mei Folsgeare en Easthim it kontaktbledsje 'Kontakt'. Fierders hat it doarp in biljertferiening, frouljusklup "De Kwebbels", it Abbegeaster Skûtsje, wurkgroep *Burenhulp*, in âlderein- en jongereinsoas.

Yn 1983 krige Abbegea in nije basisskoalle: "Bernegea", dy't yn 2012 slute moast omreden it te lytse tal bern. De skoalle fusearre doe mei basiskoalle "East Kime" yn Easthim ta "East Kime/Bernegea". Yn 2015 moast dy skoalle lykwols ek slute en dy fusearre mei "De Gearrin" yn Folsgeare. Sûnt dy tiid hat dy skoalle it Yntegraal Bernesintrum (IKC) foar de trije doarpen west. Yn 2018 moast dy lykwols ek slute en fusearre mei dy fan Nijlân.

### Befolking
*1954 - 275
*1959 - 261
*1964 - 240
*1969 - 216
*1974 - 199
*1999 - 268
*2002 - 264
*2004 - 270
*2006 - 263
*2021 - 245

### Bustsjinst
De busline troch Abbegea wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt troch Abbegea:

* **Line 39 Ferwâlde - Snits:** Ferwâlde - Parregea - Dedzjum - Blauhús - Westhim - *Abbegea* - *Pikemar* - Drylts - Snits

## Strjitten yn Abbegea

* *Abbegeaster Ketting* - buorskip Abbegeasterketting
* *Hissedyk* -
* *Moarrewei* rjochting Moarre
* *Pikesyl* - buorskip Pikesyl
* *Rige* -
* *Skoalstrjitte* -
* *Twiska* - buorskip Twiska
* *Wartenterp* - doarp Warten

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.

## Keppeling om utens
*Webstee fan Abbegea
Bonkefeart

De **Bonkefeart** of de **Bonke** is in feart yn de gemeente Ljouwert. De feart foarmet de earste ferbining benoarden de stêd fan it Alddeel mei de Dokkumer Ie. De Bonkefeart rint east-west, krekt noardlik fan de Grinzer Strjitwei, likernôch fan de Hegebrêge oant Snakkerbuorren. Oan de oare kant fan de Dokkumer Ie, rint de Taniamear fierder nei it westen.

De Bonkefeart lei oarspronklik yn Ljouwerteradiel, mar yn de rin fan ferskate gemeentlike weryndielings is er earst de grins tusken de gemeenten, en letter part fan Ljouwert wurden. De Bonke is no fral ferneamd om't de Alvestêdetocht dêr einiget, en fan it ferske *Bonkefeart* fan Anneke Douma.

### Oer de Bonke
Yn 2009 hat de gemeente Ljouwert nei oanlieding fan lûden fan bewenners fan 'e Vrijheidswijk oan 'e Bonke in wetterpjutteboartersplak, in fuotbalfjild en in doarpsgreide foar de buordoarpen ynrjochte, ûnder de projektnamme *Oer de Bonke*. Dit strân, yn 'e folksmûle de *Bonkebeach* neamd, kin op in grutte populêrens ûnder de jongerein en de bewenners fan 'e njonkenlizzende studinteflats rekkenje.

### Keunstwurk
Op 28 novimber 2019 waard in nij ljochtkeunstwurk oer de Bonkefeart ûntbleate: *De Finishboog*. It keunstwurk is in idee en ûntwerp fan keunstnersduo Tijdmakers, dat bestiet út Saskia Hoogendoorn & Lieuwe Martijn Wijnands. Tijdmakers liet him foar har idee & ûntwerp ynspirearje troch de ikoanyske foarm fan it Alvestêdekrúske: de bôge foarmet de boppekant fan it krúske en de wjerspegeling de ûnderside. Troch yntegrearre blau LED-ljocht, in dei en nacht werkenber symboal. In oantinken foar wa ’t *de tocht der tochten* ea riden hat, in langstme foar wa't útsjocht nei de folgjende Alvestêdetocht. De stielen blau ferljochte bôge is 17,17 meter breed en 12,15 meter heech.
Swingel

**Swingel** is in Frysk tydskrift útjûn troch de Ried fan de Fryske Beweging. It earste nûmer ferskynde yn begjin 2000. It blêd wurdt útjûn mei stipe fan de provinsje Fryslân. Yn de begjinjierren ferskynde Swingel ûnregelmjittich, tsjintwurdich trije kear jiers. De stikken yn Swingel geane meast oer Fryske taal en kultuer yn de breedste sin fan it wurd. 

It ‘full color magazine’ giet net allinne nei de stipers fan de Ried, mar wurdt ûnder oare ek ferspraat yn sikehuzen en biblioteken. De oplage is om de 600 stik hinne. Der is in fêste redaksje. Sûnt juny 2013 is Pier Bergsma einredakteur.

## Keppeling om utens
* Swingel op ynternet
Pojola

**Pojola** (*Noardlân*) is yn de Finske mytology it lân yn it noarden, en it lân fan de Lappen. It is it lân oer de noardlike eachein, en hat de funksje fan it lân fan de tsjinstanner, somtiden it lân fan it tsjoed, wylst Väinölä it thúslân fan de helden is.

Pojola is it lân fan Louhi, in machtige, lilkaardige tsjoenster, dyt wennet yn in berch, djip in Pojola. Ferskate ferhalen yn de Kalevala hannelje oer in held dy't nei Pojola komt om de hân fan in tochter fan Louhi. Mar de Kalevala ferhellet ek fan de kriich tusken Väinölä en Pojola.

## Muzyk
* Jean Sibelius skreau yn 1906 de symfoanyske fantasy *Pohjolan tytär* ('Pohjola's dochter'), op. 49.
Finske mytology

De **Finske mytology** is in mytology basearre op animisme. Noch yn de 18e iuw wie dit yn Finlân in libbene sprutsen tradysje. De grutste skreaune boarne is de Kalevala gearstald troch Elias Lönnrot.

Yn dy ferzje komme ferskate mytologyske plakken foar:
* Kaleva 
* Pojola - Noardlân
* Tuonela - It lân fan de deaden
* Väinölä
Mytology

In **mytology** is in gearhingjende groep fan myten, dy't tegearre in religieus systeem befetsje. Mytologyen ferhelje meast fan it ûntstean fan de wrâld en de goaden en minsken yn dy wrâld. Somtiden komt ek de ein fan de wrâld der yn foar. By útwreiding wurde ek de sêgen, oer de libbens fan de helden fan de minsken, rekkene ta de mytology dêr't hja op basearre binne.

## Mytologyen
* Finske mytology
* Fryske mytology
* Germaanske mytology
* Grykske mytology
* Keltyske mytology
* Romeinske mytology
Seekij

De **Seekij** (*Sirenia*) is in skift fan seesûchdieren, yn de klasse fan de sûchdieren. Seekij binne herbivoaren dy't yn ûndjip kustwetter libje.

## Oanpassings oan it wetter
Al is in seeko in sûchdier, hy ferskilt in soad fan oare sûchdieren om't er him oanpast hat oan it libben yn it wetter. It lichem is torpedofoarmich wurden. De earms binne finfoarmich wurden, al hawwe se meast al noch neilen. De skonken binne ferdwûn, en fan de skammel is allinnich in oerbliuwsel tebek; it ûnderliif is feroare yn in grutte sturtfin dy't de seeko op en del gean lit om foarút te kommen. De foarm fan de kop is ek oanpast oan it wetter. De eagen binne lyts en de bûtenste parten fan de earen binne fuort. Ek kin de seeko ûnder wetter syn noasgatten ôfslute.

## Untstean
Seekij binne ûntstean út lânsûchdieren dy't in evolúsjonêre nis follen dy't se ek hjoeddeisk noch hast allinnich folje: It gêrskjen yn leech seewetter. Se kamen ier yn it Eoseen al foar yn Jeropa, en yn de rin fan it Eoseen hawwe se harren oer hiel de tropen ferspraat. It tal fan seekij wie it grutst yn de tropyske natuer fan it Mioseen.

## Libben
Ek hjoed-de-dei libje seekij yn tropysk wetter. Se libje yn in soartemint fan keppels, famyljes dêr't eltse seeko solitêr yn libbet, mar net al te fier útelkoar. Guont seekij kinne sântich jier âld wurde.

## Klassifikaasje
De seekij (*Sirenia*) binne in skift fan seesûchdieren, besibbe oan de slurfdieren (*Proboscidea*), mei twa hjoeddeiske famyljes:
* *Klasse*: sûchdieren (*Mammalia*)
** *Skift*: **seekij** (*Sirenia*)
*** *Famylje*: lamantyneftigen (*Trichechidae*)
*** *Famylje*: doejongeftigen (*Dugongidae*)
Ek binne der in pear útstoarne famyljes.

## Mytyske seekij
Seekei mei it boppenliif út it wetter wurde wol sjoen as de oarsprong fan ferhalen oer mearminnen en sirenen. Dizze útlis is ek de oarsprong fan de Latynske namme fan de seekij.
Wringedieren

De **wringedieren**, **rêchbonkedieren** of **fertebraten** (wittenskiplike namme: *Vertebrata*) foarmje in ûnderstamme fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*), de boppestamme fan 'e nijmûnigen (*Deuterostomata*) en de stamme fan 'e rêchstringdieren (*Chordata*). Ta dizze ûnderstamme hearre û.m. de sûchdieren, fûgels, reptilen, amfibyen en fisken, mei yn totaal sa'n 64.000 wittenskiplik beskreaune soarten. Dêrmei foarmje de wringedieren fierwei de grutste groep binnen de rêchstringdieren, dy't út likernôch 67.000 soarten besteane.

## Skaaimerken
Wringedieren ûnderskiede har fan 'e oare rêchstringdieren trochdat by har it rêchpiid beskerme wurdt troch in wringe. Alle wringedieren hawwe in  ynwindich skelet mei draaibonken (*wervels*) dêr't in sintraal senuwstelsel trochhinne rint. De measte soarten hawwe ek in plasse (*skedel*), kaken, en twa pear lidden. De plasse beskermet de harsens, en de eagen en earen, wat nei alle gedachten laat hat ta gruttere yntelliginsje. De draaibonken (of wringen) foarmje mei-inoar de wringe of rêchbonke, dêr't it rêchpiid binnenyn sit. De wringe as gehiel jout stevichheid oan it skelet en makket gruttere groei mooglik.

Ta de wringedieren wurde ek de slymnjoggeneachfisken (*Myxini*) rekkene, dat kaakleaze fisken binne, dy't gjin echte wringe hawwe. Har neiste sibben, de njoggeneachfisken (*Pteromozontida* of *Hyperoartia*), hawwe lykwols àl in wringe, dat se hearre perfoarst ta de wringedieren. Men soe sadwaande stelle kinne dat de namme "wringedieren" net sa goed keazen is, om't dy net de hiele lading dekt. Mei't de slymnjoggeneagen har fan 'e neiste net-wringedieren ûnderskiede trochdat se in plasse hawwe, wurde de wringedieren yn wittenskiplike fermiddens ek wolris de *Craniata* of **plassedieren** neamd.

## Klassifikaasje
Rêchstringdieren

De **rêchstringdieren**, **gordadieren** of **gorda's** (wittenskiplike namme: *Chordata*) foarmje in stamme fan it ûnderryk fan 'e echte dieren (*Metazoa*) en de boppestamme fan 'e nijmûnigen (*Deuterostomata*). Ta de rêchstringdieren hearre û.m. de sûchdieren, fûgels, reptilen, amfibyen en fisken. It binne bisten dêr't it lichem fan bestevige is troch in rêchstring, in stevige mar holle koarde fan senuwweefsel dy't troch de rêch rint.

Net by alle soarten is it rêchstring oanwêzich yn it folgroeide bist; by gâns soarten hat it embryo al in rêchstring, mar ferdwynt dat letter, of wurdt it ferfongen troch in wringe, wat winliken simpelwei in fierder evoluëarre foarm fan in rêchstring is. Wol hawwe alle soarten in sturt, al kin dy rudimintêr wêze, lykas dat by de minske it gefal is. Der binne rûchwei 67.000 ferskillende soarten rêchstringdieren, wêrfan't likernôch de helte bestiet út bienfiskeftigen (*Osteichthyes*).

## Untwikkeling
De rêchstringdieren ûntjoegen har foar it earst yn 'e tiid fan 'e saneamde Kambryske Eksploazje (fan bistesoarten), yn it tiidrek fan it Kambrium, sa'n 541 miljoen jier lyn. De earste soarten lieken nei alle gedachten sterk op it hjoeddeistige lansetfiskje. De neiste sibben fan 'e rêchstringdieren binne de stikelhûdigen (*Echinodermata*) en de ikelwjirms (*Hemichordata*). Dy lêste bisten waard foarhinne sels ek wol ta de rêchstringdieren rekkene, mar tsjintwurdich sjocht men har as in aparte stamme binnen de gruttere groep fan 'e nijmûnigen.

Karakteristyk foar sawol stikelhûdigen, ikelwjirms as rêchstringdieren is dat se yn 'e primêre foarm in sessile (fêstsittende) libbenswize hawwe. Soks sjocht men noch werom by seeleeljes (*Crinoidea*) en sekpipen (*Ascidiacea*), dat primitive fertsjintwurdigers fan 'e nijmûnigen binne. Om't se sterk op 'e larven fan sekpipen lykje, wurdt oannommen de "hegere" rêchstringdieren har ûntjûn hawwe út 'e larvale foarmen fan sessile soarten, wêrby't op in stuit it folwoeksen stadium ferlern gie.

## Stamme-opbou
Dieren

De **dieren** of **bisten** (wittenskiplike namme: *Animalia*) foarmje yn 'e taksonomyske yndieling fan libbene organismen in ryk, dat yn 'e mande mei de riken fan 'e planten (*Plantae*), skimmels (*Fungi*), protisten (*Protista*) en guon lytsere groepen organismen it domein of bopperyk fan 'e eukaryoaten (*Eukaryota*) opmakket. (De eukaryoaten steane dan wer op ien hichte mei de baktearjes (*Bacteria*) en de oerbaktearjes (*Archaea*).)

Dieren binne rjusellige organismen dy't foar it meastepart mobyl binne, wat sizze wol dat se har spontaan en ûnôfhinklik bewege kinne. Harren lichemsfoarm berikt op in beskaat stuit yn harren libben it punt dat it in fêste foarm kriget (ophâldt mei groeien), al binne der guon soarten dy't letter yn it libben in proses fan metamorfoaze trochmeitsje. Alle dieren binne heterotroof en moatte dus oare libbene (of deade) organismen opite om harsels fan enerzjy te foarsjen, dy't se frijmeitsje troch in reäksje mei soerstof. Biologysk sjoen is de minske gewoan ien fan 'e withoefolle bistesoarten.

Fan 'e measte groepen dy't tsjintwurdich ta de dieren rekkene wurde, geane de fossile (foar-)foarmen tebek oant de saneamde Kambryske Eksploazje, sa'n 542 miljoen jier lyn. De bekenste groepen bisten (dy't it bekendst binne om't de soarten dy't derta hearre it grutst fan stal binne) hearre ta de stamme fan 'e rêchstringdieren (*Chordata*) en dêrbinnen ta de ûnderstamme fan 'e wringedieren (*Vertebrata*). Dy groepen binne û.m. de sûchdieren, reptilen, fûgels, fisken en amfibyen. Oare grutte groepen binne de lidpoatigen (mei û.m. de ynsekten, spineftigen, kreefteftigen en tûzenpoatigen), de ferskate groepen wjirms, de weakdieren, de spûnsdieren en de kwabben.

It diereryk kin yn trije haadgroepen yndield wurde op grûn fan kompleksiteit en it al of net besitten fan beskate lichaamlike skaaimerken:
* spûnsdieren (*Parazoa*)
* muldieren (*Mesazoa*)
* orgaandieren (*Eumetazoa*)
In yngeandere, taksonomyske ûnderferdieling wurdt hjirûnder jûn.

## Klassifikaasje fan dieren
Soölogy

**Soölogie** (of *dierkunde*) is in stúdzjefjild fan de biology dat dieren bestudearret.

Ear't yn 1859 de evolúsjeteory publisearre waard, wie de soölogy fral beskriuwend. Foar de 16e iuw bestie de Soölogy sels allinnich út it garjen fan beskriuwings fan dieren. Fan de 19e iuw ôf komt der ek ûndersyk nei it oerlibjen en útstjerren fan soarten.

## Parten fan de Soölogy
* dierfysiology (mei û.a. histology en embryology)
* anatomy en morfology
* gedrachsbiology
* ekology en populaasjebiology

Stúdzje fan diergroepen:
* entomology (ynsekten)
* herpetology (reptilen en amfibyen)
** batrachology (amfibyen)
* ichtyology (fisken)
* karsinology (kreefteftigen)
* malakology (weakdieren)
** konkology (skelpen)
* mammalogy (sûchdieren)
* ornitology (fûgels)
Naurû

De **Republyk Naurû** (*Republik Naoero, Republic of Nauru*) is in eilânsteat yn Mikroneezje. De ûnoffisjele haadstêd is Yaren mei 1.100 ynwenners. De offisjele taal is Naurûaansk. Op Fatikaanstêd en Tûvalû nei is Naurû de steat mei it lytste ynwennertal fan de wrâld, likernôch 12.800.


Nauru-parliament.jpg|It parlemintsgebou fan Naurû
The site of secondary mining of Phosphate rock in Nauru, 2007. Photo- Lorrie Graham (10729889683).jpg|
View of Nauru airport.jpg|It fleanfjild fan Naurû
1666

## Foarfallen
* 11-14 juny - Yn it ramt fan 'e Twadde Ingelske Oarloch boekt de Steatske float ûnder Michiel de Ruyter in nipte oerwinning yn 'e Fjouwerdeiske Seeslach tsjin 'e Ingelsen.
* 4-5 augustus - Yn it ramt fan 'e Twadde Ingelske Oarloch wurdt de Steatske float troch de Ingelsen ferslein yn 'e Twadeiske Seeslach.
* 13 augustus - De Steatske admiraal Cornelis Tromp wurdt ûntslein fanwegen ynsubordinaasje. Hy wie in treflik floatfâd, mar kaam der iepentlik foar út dat er in Oranjeman wie.
* 19 augustus - De Ingelske skout-by-nacht Robert Holmes fart it Fly op en tebaarnt 150 skippen op 'e rede fan Skylge.
* 20 augustus - De Ingelske skout-by-nacht Robert Holmes lit it doarp West-Skylge plonderje en platbaarne; hast 300 huzen geane yn flammen op en 2.000 minsken komme om. Dit foarfal giet de skiednis yn as de Ramp fan 1666.
* 2-6 septimber - De Grutte Brân fan Londen: de Ingelske haadstêd Londen brânt frijwol folslein ôf. Op Skylge wurdt dit as in straf fan God beskôge.
* *sûnder datum* - De Ingelske natuerkundige Isaac Newton ûntdekt de Wet fan de Swiertekrêft.

## Berne
* 16 augustus - Henriëtte Amalia fan Anhalt-Dessau, regintesse fan Fryslân, Grinslân en Drinte († 1726)
* 6 septimber - tsaar Ivan V fan Ruslân († 1696)
* 17 oktober -  Elizabeth Huber-De Hertoghe, Frysk regintefrou († 1751)
* 17 oktober - Jehan Willem fan Saksen-Eisenach, Dútsk ealman, skoansoan fan Willem Freark fan Nassau-Dietz († 1729)

## Ferstoarn
* 6 augustus - Tsjerk Hiddes de Vries, Frysk admiraal en seeheld (* 1622)
* 26 augustus - Frans Hals, Flaamsk-Nederlânsk keunstskilder (* 1583) 
;*datum ûnbekend*
*Gysbert Japiks, Frysk skriuwer en dichter (* 1603)

## Literatuer
;toaniel
* Molière, *[[Le Misanthrope]]* (oerset yn it Frysk as *In Fijân fan Minsken*)
Klaipeda

**Klaipeda** (*[[Litousk]]: Klaipėda*) is de ienige seehaven fan Litouwen en is in stêd mei likernôch 194.4000 ynwenners (2002).

Klaipeda is in haven oan de Eastseekust, net fier fan de Neman. It is in grutte fearhaven mei fearen nei Denemark, Dútslân en Sweden. De stêd hat in skildereftich oansjen troch de huzen mei ramtwurkarsjitektuer. 

## Untwikkeling ynwennertal
* 2002 - 194.400
* 1989 - 202.900

## Keppeling om utens
* Webstee fan de stêd Klaipeda.
Nyk de Vries

**Nyk de Vries** (Noardburgum, 2 jannewaris 1971) is in Fryske muzikant en skriuwer fan proazagedichten .

Nei syn slagjen foar it vwo oan it Lauwers College yn Bûtenpost ferhuze er nei de stêd Grins. Hy woe earst wat mei muzyk dwaan, mar it konservartoarrium spruts him net oan. Hy sluet letter mei súkses syn stúdzje Skiednis ôf. Anno 2019 wennet en wurket De Vries yn Amsterdam. 
 
## Skriuwer
Syn debútroman "Rezineknyn", yn 2000 útjûn troch Utjouwerij Frysk en Frij, spilet him foar in grut part ôf yn syn bertedoarp. Yn 2003 ferskynt de Nederlânske oersetting as *Rozijnkonijn*. Nyk de Vries foarmet mei Meindert Talma de redaksje fan it Frysktalich moanneblêd De Blauwe Fedde, dêr't yn 2001 yn boekfoarm de libbensferhalen fan 15 eigensinnige Friezen fan ferskynden ûnder de titel *De Blauwe Fedde yn petear* (Friese Pers). Yn 2006 ferskynt de roman 'Prospero', wêrfoar't in Nederlânske oersetting makke wurdt.

Yn it literêre tydskrift Hjir publisearret Nyk de Vries al sûnt 2003 syn proazagedichten. Dy binne opnommen yn *Motorman* dat in 2007 tagelyk ek yn it Nederlânsk ferskynde. Mei Meindert Talma, Albertina Soepboer, Tsead Bruinja, Jaap Krol en Abe de Vries foarmen se in nije generaasje Fryske skriuwers dy't út Grins wei ek it nije medium ynternet brûkten om de Fryske literatuer ûnder de oandacht te bringen.

Yn 2010 ferskynde *Per ongeluk reed ik naar het zuiden* en it jier dêrop noch in bondel mei proazagedichten: *De dingen gebeuren omdat ze rijmen*.

Yn 2016 wûn De Vries de Piter Jellespriis foar syn roman 'Renger' dy't yn 2015 ferskynde by de Arbeiderspers. 

Nyk de Vries waard 21 novimber 2019 yn Ljouwert troch deputearre Sietske Poepjes beneamd ta de twadde Dichter fan Fryslân; hy folge Eeltsje Hettinga op. 

## Muzikant
Muzikaal begûn de Vries syn karriêre as sjonger fan gitaarband The Amp, letter makke hy diel út fan de Frysk/Grinzer band Meindert Talma & the Negroes.

## Wurk
* *Rezineknyn* (roman 2000, Nederlânske oersetting yn 2003)
* *De Blauwe Fedde Yn Petear* (ynterviewboek, red. Nyk de Vries en Meindert Talma, 2001), 
* *Prospero* (roman 2006, Nederlânske oersetting yn 2007)
* *Motorman* (Fryske en Nederlânske proazagedichten, 2007)
* *Per ongeluk reed ik naar het zuiden* (2010), Belcampo-rige
* *De dingen gebeuren omdat ze rijmen* (2011), Nederlânsktalige bondel mei proazagedichten
* *Renger* (2015), roman (Fryske en Nederlânske edysje)
* *Asman* (2021), gedichten
* *Tagelyk* (2023), muzykalbum en harkboek mei it Artvark Saxophone Quartet
* *De Baptisten* (2025), coming-of-age-roman

## Keppelingen om utens
* Webstee fan Nyk de Vries
* Skriuwersynformaasje by Sirkwy
* DBNL-profyl