open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serengeti

De **Serengeti**  is in ferneamd natuergebiet yn it noarden fan Tanzania (East-Afrika). Oan 'e noardkant fan 'e Serengeti rint it natuergebiet troch yn it Nasjonaal Park Masai Mara yn Kenia. Serengeti is fral bekend troch de ûnbich grutte populaasjes migrearjende bisten en it wurdt as ien fan 'e meast biodiverse ekosystemen fan 'e wrâld beskôge.

It wurd Serengeti komt út de taal fan 'e Masai en betsjut soksawat as it plak dêr't it lân gjin ein kent, itjinge in ferwizing is nei de útwrydske savannes. 
## Skiednis
Ut ûndersyk fan fossilen is oantoand dat it gebiet al miljoenen jier ferlyn it leefgebiet wie fan 'e *Homo habilis*, in foarâlder fan 'e minske, wat it gebiet wichtich makket foar de stúdzje fan 'e minsklike evolúsje.

It gebiet krige yn 1951 offisjeel beskerming as it Nasjonaal Park Serengeti fanwegen de útsûnderlike natuer. Yn 1981 folge de opname fan it gebiet op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO fanwegen it útsûnderlik ekologysk belang. 

## Geografy
It Serengeti-ekosysteem is likernôch 30.000 km² grut, wylst it nasjonale park sels likernôch 14.750 km² grut is. It leit fan noardlike Tanzania oant yn Kenia's Masai Mara. 

De hichte fan it gebiet leit tusken 920 oant 1850 m boppe seenivo. It gebiet hat in grut ferskaat oan lânkippen lykas grutte iepen savannes, dêr't de grutte sûchdieren weidzje. Alde graniten rotsformaasjes biede bisten lykas liuwen en loaihoarsen skûlplakken. Tige wichtich foar it wetter yn it gebiet, fral yn  'e drûge tiid, foarmje de rivieren. Fierder biede bosken en wiete gebieten skûl- en briedplakken oan in grut tal soarten.  

## Migraasje

De Serengeti is wol it meast bekend fanwegen de Grutte Migraasje. Likernôch oardel miljoen wyldebisten trekke mei sebra's en gasellen alle jierren yn in grutte sirkel troch it gebiet op 'e strún nei fretten.

## Fauna
Njonken grutte katten en herbivoaren libje mear as 500 fûgelsoarten yn it gebiet. In soad bisten binne tige wichtich foar de ekology fan it gebiet en guon binne bedrige, lykas de swarte noashoarn, de wylde hûn en de jachtloaihoars. Mei de oangrinzgjende gebieten lykas Ngorongoro, Masai Mara, Grumeti en Maswa foarmet Serengeti in ûnbidich natuergebiet dat de bisten frij lit trekke.

## Behear
Alhoewol't it gebiet beskerme is wurdt ek de Serengeti bedrige troch ûntbosking, de befolkingsgroei, streuperij en troch de oerheid útstelde ynfrastruktuerprojekten dy't de trekrûtes fersteure kinne.

It Nasjonaal Park Serengeti wurdt offisjeel beheard troch de Tanzania National Parks Authority (TANAPA). Dy oerheidsynstânsje is ferantwurdlik foar it behearsen fan toerisme en de beskerming fan it park neffens de Wildlife Conservation Act en oare nasjonale wetten.
Australyske wilster

De **Australyske wilster** (*Peltohyas australis*, synonym: *Charadrius australis*) is in endemyske fûgelsoarte út Austraalje.

## Ferskining
De opfallende soarte wurdt 19 oant 23 sm lang en is boppe sânkleurich oant readbrún mei in opfallend swart strekepatroan op 'e boppedielen. De foarholle en de kiel binne okerkleurich mei in oangrinzgjende brede swarte streek fan 'e krún oer it each. Fierder hat de fûgel in swarte bân yn 'e nekke, dy't by it skouder nei de midden fan it boarst oer de búk rint. 

## Fersprieding
De soarte wurdt selden by wetter sjoen en libbet yn drûge, keale, flakke stien- en woastyneftige ynlânske gebieten mei mar in bytsje begroeïng. Ek wurdt er wol op omdolle lân sjoen. It ferspriedingsgebiet leit foar it grutste part yn it midden en suden fan Austraalje.  

## Hâlden en dragen
De fûgel bout it nêst yn in kûltsje op 'e grûn mei dêromhinne wat stientsjes en sân. Der wurdt twa of trije aaikes lein, dy't by it ferlitten fan it nêst bedutsen wurde. Hy briedt yn kombinaasje mei rein it hiele jier troch.

## Status
Australyske wilsters komme yn grutte dielen fan Austraalje foar en de kâns op útstjerren is allinnich dêrom al lyts. Der is gjin rûzing fan 'e hiele populaajse en der is likemin in oanlieding om te tinken dat de soarte efterút giet. Dêrfandinne wurdt de fûgel troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2024) klassifisearre.
Swartboarstwilster

De **swartboarstwilster** (*Erythrogonys cinctus*) is in fûgel fan it monotypyske skaai swartboarstwilsters (*Erythrogonys*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*)

## Ferskining

De 17,5 oant 19 sm lange fûgel is likernôch like grut as de bûnte wilster. Op 'e kop, boppe it each en yn 'e nekke is de fûgel swart. Oer it boarst hat de fûgel in brede boarstbân, dy't mei in fine streek oanslút op in swarte bân yn 'e nekke. De kiel is wyt en kontrastearret mei it swart dêromhinne. Op 'e flanken hat de fûgel in kastanjebrún plak. De rêch is griisbrún, lykas ek de boppewjukken. De fûgel hat in readrôze snaffel mei in donkere punt en de poaten ha ek in readrôze kleur, mar wurde ûnder de knibbel laaigriis.

## Fersprieding
De swartboarstwilster komt ferspraat foar yn 'e binnenlannen en kustgebieten fan Austraalje en it sintrale suden fan Nij-Guineä. Syn leefgebiet bestiet út ûndjip wetter by swiet- en brakwettersompen, klaaiputten, slibfjilden by wettersuveringsynstallaasjes en gebieten dy't splis steane. Yn tiden fan drûchte lûke fûgels nei de kusten en briede dêr dan ek.   

## Status
Swartboarstwilsters ha in grut ferspriedingsgebiet en dêrom allinnich al is de kâns op útstjerren lyts. In rûzing fan 2023 giet út fan 16.700 oant 66.700 folwoeksen fûgels. De soarte komt relatyf algemien foar, mar yn it suden fan West-Austraalje is de fûgel seldsum en op Tasmaanje is it in swalker. Der is gjin oanlieding om te tinken dat de oantallen tebek rinne. Dêrfandinne stiet de fûgel as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Skânsspringen op de Olympyske Winterspullen 2026

skânsspringen op 'e **[[Olympyske Winterspullen 2026]]** wurdt fan 7 oant en mei 16 febrewaris hâlden yn de *Predazzo Ski Jumping Stadium* yn Predazzo, Itaalje. De formule fan de lannewedstriid by de manlju wie feroare tenei bestie in team noch mar út twa springers en net mear út fjouwer springers.

## Medaljespegel
De top-7 fan lannen dy't by it skânsspringen medaljes wûn hawwe by de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
#### Grutte delgong
K-punt 125 meter

#### Gewoane delgong
K-punt 95 meter

#### Lannen
Grutte delgong K-punt 125 meter

Gewoane delgong K-punt 95 meter
Swartboarstwilsters

**Swartboarstwilsters** (*Erythrogonys*) foarmje in monotypysk fûgelskaai yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

## Soarten
Australyske wilsters

**Australyske wilsters** (*Peltohyas*) foarmje in monotypysk fûgelskaai yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

## Soarten
Shorttrack op de Olympyske Winterspullen 2026

It Shorttrack op 'e **[[Olympyske Winterspullen 2026]]** wurdt fan 10 oant en mei 20 febrewaris hâlden yn Milaan, Itaalje yn de *Forum di Milano*. 

## Forum di Milano
De  orum di Milano waard yn 1988 boud foar binnensporten. Wilens de Olympyske Winterspullen fan 2026 waard hjir it Keunstriden en it Shorttrack hâlden. 

## Medaljespegel
De top-6 fan lannen dy't by de shorttrack medaljes wûn hawwe by de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
#### 500 meter

#### 1000 meter

#### 1500 meter

#### 3 km ôflossing

#### 5 km ôflossing

#### Mingde Estafette

## Utslaggen Fryske dielnimmers Shorttrack 2026
Skeleton op de Olympyske Winterspullen 2026

It Skeleton op 'e **[[Olympyske Winterspullen 2026]]** wurd fan 12 oant en mei 15 febrewaris yn it *Cortina Sliding Centre* holden.

## Cortina Sliding Centre
De baan fan 1.749 yn totaal meter bestiet út 16 bochten, de manlju en froulju lizze deselde ôfstân ôf. De bouw fan de nije baan begûn yn febrewaris 2024 op itselde plak fan de de Olympyske Bobbaan fan 1956 *Pista olimpica Eugenio Monti* yn Cortina d'Ampezzo dat foar dizze spullen dan ek ôfbrútsen waard. De nije baan sil mei de Spullen fan 2026 noch net folslein ree wêze. 

## Medaljespegel
De top-3 fan lannen dy't by it skeleton medaljes wûn ha op de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
### Yndinvidueel

### Lannen
Skyrinnen op de Olympyske Winterspullen 2026

De **[[Skyrinnen]]** op de Olympyske Winterspullen 2026 is yn it *Centro del fondo e del biathlon Fabio Canal* yn Tesero fan 7 oant en mei 22 febrewaris. Foar it earst sille de manlju en froulju deselde ôfstannen rinne. 

## Medaljespegel
De top-7 fan lannen dy't by it Skyrinnen medaljes wûn ha op de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
### Sprint
#### Lannen Sprint frije styl

#### Sprint  klassyke styl

### Estafette
#### 4x7,5 km

### Klassike styl
#### 50 km

### Frije styl
#### 10 km

### Skiatlon
#### 20 km

## Sjoch ek
*Skyrinnen op de Paralympyske Winterspullen 2026
Snowboarden op de Olympyske Winterspullen 2026

It **[[snowboarden]]** op de Olympyske Winterspullen 2026 wie yn it *Livigno Snow Park* fan 5 oant en mei 18 febrewaris.

## Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it Snowboarden medaljes wûn ha op de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
#### Halfpipe

#### Parallelreuzeslalom

#### Snowboardcross

#### Slopestyle

#### Big Air

## Sjoch ek
*Snowboarden op de Paralympyske Winterspullen 2026
Andeswilsters

**Andeswilsters** (*Oreopholus*) foarmje in monotypysk fûgelskaai yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). Hjoed-de-dei is der mar ien soarte yn it skaai, mar út it lette pleistoseen is de útstoarne *Oreopholus orcesi* bekend, dy't yn Ekwador libbe.

## Soarten
Andeswilster

De **Andeswilster** (*Oreopholus ruficollis*) is in fûgel fan it monotypyske skaai Andeswilsters (*Erythrogonys*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*)

## Ferskining
De Andeswilster is in rjochtopsteande wilster fan 25 oant 29 sintimeter mei in lange en smelle snaffel. It fearrekleed is meast gielbrún mei in swier streke  rêch. De kop en it kin binne krêmkleurich mei in donkerder krún en in donkere eachstreek. De kiel is oranjebrún plak en de nekke en it boarst binne griis. In lyts mar dúdlik swart plak is op 'e búk te sjen. Yn 'e flecht binne de wite ûnderkanten fan 'e wjukken sichtber.

## Fersprieding
Andeswilsters komt yn West- en Súd-Amearika foar. Se wurde ferdield yn twa ûndersoarten:

* *O. r. pallidus* : noardlik Perû .
* *O.r. ruficollis* : fan sintraal Perû nei Tierra del Fuego.

De noardlike ûndersoarte is fral in stânfûgel fan 'e drûge kust fan Noard-Perû. De súdlike ûndersoarte (de nominaat *ruficollis*) briedt op 'e Patagoaynske steppes, de gerslannen fan 'e kâlde en drûge heechflakte Puna en de sânige, hast ûnbegroeide gebieten fan 'e súdlike Andes yn Argentynje, Bolivia, Sily en Perû. Bûten de briedtiid migrearret de fûgel nei it eastlike lânbougebieten fan Oerûguay en Argentynje.

## Status
De rûzing fan 'e populaasjegrutte fan 'e nominale ûndersoarte *O.r. ruficollis* is minder as 10.000 fûgels (Wetlands International, 2023). Nei alle gedachten leit it oantal heger as der rekken holden wurdt nei de grutte fan it ferspriedingsgebiet en de frekwinsje fan waarnimmingen. Foar de ûndersoarte *O. r. pallidus* is gjin rûzing. De  totale populaasjegrutte is dêrom ûnbekend, mar wurdt net as lyts beskôge.

Op 'e Reade list fan 'e IUCN stiet de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2025) klassifisearre.
Alpineskyen op de Paralympyske Winterspullen 2026

De **[[Paralympyske Winterspullen 2026]]** It alpineskyen hat plak yn de *Olimpia delle Tofane*, fan 7 oant en mei 15 maart yn Cortina d’Ampezzo yn Itaalje. Op de piste dêr't yn 1956 it Olympyske alpineskyen plak hie.

## Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it alpineskyen medaljes wûn ha by de Paralympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
### Sittend
#### Ôfdaling

#### Super G

#### Reuzeslalom

#### Slalom

#### Super-Kombinaasje

### Fisueel Beheind
#### Ôfdaling

#### Super G

#### Reuzeslalom

#### Slalom

#### Super-Kombinaasje

### Steand
#### Ôfdaling

#### Super G

#### Reuzeslalom

#### Slalom

#### Super-Kombinaasje

## Sjoch ek
* Alpineskyen op de Olympyske Winterspullen 2026
Skyrinnen op de Paralympyske Winterspullen 2026

It **[[skyrinnen]]** op de Olympyske Winterspullen 2026 is yn it  *Centro del fondo e del biathlon Fabio Canal* fan 10 oant en mei 15 maart. Foar it earst sille de manlju en froulju deselde ôfstannen rinne.

## Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it Skyrinnen medaljes wûn ha op de Paralympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
#### 4 x 2,5 km

### Sittend
#### 1,5 km

#### 10 km

#### 20 km

### Fisueel beheind
#### 1,5 km

#### 10 km

#### 20 km

### Steand
#### 1,5 km

#### 10 km

#### 20 km

## Sjoch ek
* Skyrinnen op de Olympyske Winterspullen 2026
Wilsters

**Wilsters** (*Pluvialis*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

It skaai bestiet út middelgrutte waadfûgels mei koarte poaten en in koarte, stevige snaffel. Yn it briedkleed ha de soarten in opfallende swarte búk mei faak in oangrinzgjende wite bâne. De boppedielen binne bûnt mei gouden en brune plakken. Bûten de briedtiid binne se griisbrún. De slykwilster kypt der wat út: hy is grutter en foarser as de oare soarten en hat yn it briedkleed boppe gjin goudkleurige mar sulvergrize plakken.    

Wilsters binne trekfûgels. Se briede op iepen lânskippen lykas tûndra's, gersfjilden en kustgebieten. Se trekke oer grutte ôfstannen nei harren  oerwinteringsgebieten.

It iten bestiet meast út ynsekten, wjirms en wringeleazen. 

## Soarten
Der binne fjouwer soarten bekend:
Sulveralken

De **sulveralken** (*Aethia*) binne in skaai yn de famylje fan de alkfûgels (*Alcidae*) fan'e Grutte Oseaan. Der binne 5 soarten.

## Soarten
* *Soarte* Japanske alk (*Synthliboramphus wumizusume*)
* *Soarte* sulveralk (*Synthliboramphus antiquus*)
* *Soarte* Meksikaanske alk (*Synthliboramphus craveri*)
* *Soarte* Guadalupe-alk (*Synthliboramphus hypoleucus*)
* *Soarte* Kalifornyske alk (*Synthliboramphus scrippsi*)
Snowboarden op de Paralympyske Winterspullen 2026

It **[[snowboarden]]** op de Paralympyske Winterspullen 2026 is yn it *Cortina Para Snowboard Park* fan 7 oant en mei 14 maart.

## Medaljespegel
De top-10 fan lannen dy't by it Snowboarden medaljes wûn ha op de Paralympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
### Snowboard cross
;SB-LL1

;SB-LL2

;SB-UL

### Banked slalom
;SB-LL1

;SB-LL2

;SB-UL

## Sjoch ek
* Snowboarden op de Olympyske Winterspullen 2026
Lytse alken

De **lytse alken** (*Aethia*) binne in skaai yn de famylje fan de alkfûgels (*Alcidae*). Der binne 4 soarten.

## Soarten
* *Soarte* dwerchalk (*Aethia pusilla*)
* *Soarte* plomalk (*Aethia pygmaea')
* *Soarte* [[toefalk]] (*Aethia cristatella*)
* *Soarte* [[pappegaai-alk]] (*Aethia cristatella'')
Amerikaanske wilster

De **Amerikaanske wilster** (*Pluvialis dominica*) is in waadfûgel út 'e famylje fan 'e wilsterfûgels.

## Ferskining
De fûgel hat in soad fan 'e besibbe gewoane wilster (*Pluvialis apricaria*) en de Sibearyske wilster (*Pluvialis fulva*). It is in relatyf grutte wilster, mar wat lytser as de gewoane wilster en de slykwilster, mar dúdlik grutter as de 18 sintimeter lange bûnte wilster.

Yn it briedkleed hat de fûgel goudkleurige plakken op 'e rêch en krún mei in swarte kop, hals en búk en fierder swart oant it each by it mantsje. Winterdeis ferdwynt it swart en is de búk ljochtbrún stippele. De slykwilster hat simmerdeis ek in swarte ûnderkant, mar is fan boppe mear sulvergriis stippele.

De Amerikaanske wilster is wat slanker as de gewoane wilster en stiet heger op 'e poaten. Ek liket er wat grizer as de gewoane wilster. De Amerikaanske en Sibearyske wilster waarden eartiids ta ien soarte rekkene.

## Fersprieding
De Amerikaanske wilster briedt op 'e Arktyske tûndra's fan Noard-Kanada en Alaska. It is in trekfûgel dy't oerwinteret yn Súd-Amearika. De fûgels fleane tusken jannewaris en april fan Súd-Amearika oer Midden-Amearika en oer pleisterplakken yn 'e midden fan 'e Feriene Steaten nei de noardlike briedgebieten. Yn 'e hjerst fleane se mear eastlik oer see, oer it westen fan 'e Atlantyske Oseaan en de Karibyske See nei de oerwinteringsgebieten yn Argentynje en Oerûguay.

Yn Nederlân wurdt de soarte alle jierren as dwaalgast waarnommen. Sûnt 1989 binne der mear as 60 waarnimmingen dien fan 'e soarte. 
## Hâlden en dragen

It iten fan 'e Amerikaanske wilster bestiet út wringeleazen, beien, sied en blêd. It nêst is beklaaid mei moas, drûch gers of blêd en leit op 'e grûn. Der wurde fjouwer wite oant bleekgiele aaikes mei donkerbrune en swarte spikkels lein. De jongen kinne al gau nei it útkommen rinne.

De soarte hat ien fan 'e langste bekende migraasjerûtes fan alle fûgels, mei in lingte fan mear as 40.000 km (hinne en werom), wêrfan't 3.500 km oer de iepen oseaan giet.

## Status
De Amerikaanske wilster hat in tige grut ferspriedingsgebiet en alhoewol't de soarte ôfnimt, wurdt er troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*,  ) klassifisearre. Yn it lêste part fan 'e 19e iuw hat de jacht op 'e soartefoar de konsumpsje tige swier west, dêr't de populaasje nea wer fan wersteld is. De wrâldwide populaasje wurdt op ien miljoen oant seis miljoen folwoeksen fûgels rûsd (2020).
Sint-Rochustsjerke (Montpellier)

De **Sint-Rochustsjerke** (Frânsk: *Église Saint Roch*) yn Montpellier yn it Frânske departemint Hérault is in 19e-iuwsk tsjerkegebou. De tsjerke stiet oan it Sint-Rochusplein yn it sintrum fan 'e stêd en is wijd oan 'e pesthillige Rochus, dy't yn Montpellier berne is. De tsjerke stiet oan ien fan 'e pylgerrûtes nei Santiago de Compostella. 

## Skiednis
Op it plak stie foar de bou fan 'e hjoeddeiske tsjerke sûnt 1622 de ruïne fan 'e Sint-Paulustsjerke. Dy tsjerke wie fernield by de lêste belegering fan 'e stêd doe't de katolike troepen fan Loadewyk XIII fan Frankryk in ein makke oan it Hugenoatebewâld yn Montpellier. 

Yn' e 19e iuw woe it stedsbestjoer woe de wyk om it Sint-Rochusplein renovearje en de plannen foar de bou fan 'e Rochustsjerke waarden úttekene troch de arsjitekt Jean Cassan. De styl is neogoatysk.

Der waard tusken 1861 oant 1867 boud, mar de tsjerke waard nea foltôge. Allinnich it skip mei de krúsribferwulften en de tagongsportalen waarden ôfboud. De tuorren en it koer bleaune ûnfoltôge. Oan it dwersskip en de sydkapellen waard nea in begjin makke. 

Under de tsjerkeskatten is û.o. in byld fan Sint-Rochus. De tsjerke hat glêsramen út de 19e en 20e iuw.

## Oargel
It oargel fan 'e tsjerke waard nei alle gedachten yn 1845 boud en is dêrmei âlder as de tsjerke. Bouwer wie de firma Daublaine & Callinet en it bedoeld as  it koeroargel foar de katedraal fan Montauban, dêr't it yn 1873 ferfongen waard troch in oargel fan Vincent Cavaillé-Coll. 

## Sint-Rochusdei
De tsjerke besit boppedat reliken fan 'e hillige, lykas in stik tsjeak en in stik fan 'e skonke en is dêrmei ek in beafeartstsjerke. Op 16 augustus wurdt Sint-Rochusdei fierd en op dy dei wurde de stêd en húsdieren oan 'e ein fan 'e misse segene. Tal fan prosesjes fine op dy dei plak yn 'e stêd.
Fluitwilster

De **fluitwilster** (*Charadrius melodus*) is in Noardamerikaanske fûgel yn it skaai bûnte wilsters  (*Charadrius*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). 

## Ferskining

It likernôch 18 sm lange fûgeltsje is trochstrings krekt wat grutter as in dûkelmantsje. De fûgels ha skiere boppedielen en oranje poaten en yn 'e flecht opfallend wite stút. Yn it briedkleed hat de fûgel in smelle donkere boarstbân, winterdeis is de boarstbân ferdwûn en is de snaffel hielendal donker. Hy ferskilt fan it dûkelmantsje troch de tsjokkere snaffel, blekere rêch en de poaten binne helderder as by de Amerikaanske bûnte wilster.       

## Fersprieding
Fluitwilsters wurde ferdield yn twa ûndersoarten:

* *C. m. circumcinctus*: it súdlike part fan Sintraal-Kanada en de noardlike-sintrale Feriene Steaten.
* *C. m. melodus*: eastlik Kanada en de noardeastlike Feriene Steaten.

De *circumcinctus* hat yn it briedkleed faak in sletten boarstbân, wylst dy fan 'e *melodus* meast ûnderbrutsen is. Dêrnjonken is de *melodus* boppe faak wat bleker.
 
Yn it briedseizoen is de fûgel oan 'e Atlantyske kust fan Nijfûnlân oant Noard-Karolina te finen en fierder briedt er oan 'e Grutte Marren en yn it Midwesten fan Kanada en Feriene Steaten. De soarte nêstet en libbet op sân- en stienstrannen mei in bytsje fegetaasje. Hy oerwinteret yn 'e Golf fan Meksiko (*circumcinctus*) en de súdlike Atlantyske kust (*melodus*) fan 'e Feriene Steaten.

## Hâlden en dragen
De fluitwilster foerazjearret oan 'e kustline fan strannen en oan 'e wetterkant. Syn dieet bestiet út ynsekten, ferskate wjirms en skulpdieren. It nêst is ienfâldich, faak tusken gerspôlen. De aaikes wurde om bar troch it mantsje en it wyfke útbret.   

De ynkubaasjetiid duorret likernôch 27 dagen en de piken kinne yn 'e regel 30 dagen nei it útkommen fleane. Tusken dy tiid steane piken bleat oan in soad gefaren. De âlden beweitsje harren piken sekuer en besykje alle mooglike bedrigingen lykas krieën, katten of waskbearen by de jongen wei te lokken troch te dwaan as se ferwûne binne.  

## Status
BirdLife International rûsde de populaasje fan 'e soarte yn 2020 op 7.600 oant 8.400 folwoeksen fûgels en oannommen wurdt dat de oantallen tanimme. De oerwinteringsgebieten wurde lykwols beynfloede troch útdrûging fan 'e strannen, fersteuring en de oanlis fan ynfrastruktuer. Dêrfandinne wurdt de soarte op 'e Reade List fan 'e IUCN as hast bedrige (*Near Threatened*, 2020) klassifisearre.

De populaasje fan 'e Grutte Marren is in tige lytse populaasje. Eartiids brieden dêr hast 800 pearkes fluitwilsters, mar tsjin 'e ein fan 'e jierren 1980 waarden noch mar 13 pearkes teld. Yn 2025 waard bekend dat it tal briedpearen troch beskermingsmaatregelen groeid wienen oant 88 briedpearkes.
Kylsturtwilster

De **kylsturtwylster** (*Charadrius vociferus*) is in waadfûgel út 'e famylje wilsterfûgels (Charadriidae).

## Ferskining
De kylsturtwylster is in relatyf grutte wilster fan 23,5 oant 26 sm lang. De nekke is lang en hy hat in swarte snaffel en in lange sturt. Yn 'e flecht is syn readbrune stút goed te stjen. De fûgel hat brede wite wjukbannen en in dûbele swarte boarstbân. Jonge fûgels ha mar ien boarstbân.  

## Fersprieding
Kylsturtwylsters komme foar fan Alaska en Sintraal-Kanada oant Perû. De fûgel wurdt yn trije ûndersoarten ferdield.

* *C. v. vociferus*: Kanada, Feriene Steaten en Meksiko.
* *C. v. ternominatus*: de Bahama's en de Grutte Antillen (lytser boud as de *C. v. vociferus*, grizer en fealer fearrekleed).
* *C. v. peruvianus*: fan westlik Ekwador oant noardwestlik Sily (lytser en mear readbrún op 'e stút as de *C. v. vociferus*)

### Nederlân
De soarte is in seldsume swalker yn West-Europa en is mar ienris yn Nederlân waarnommen. Yn 2005 wie in kylsturtwilster ferskate dagen te sjen yn 'e Rottige Meente op 'e grins fan Fryslân en Oerisel. 

## Status
In rûzing fan 2023 giet út fan 2,3 miljoen folwoeksen fûgels. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne en dat de populaasje yn trije generaasjes mear as 20% ôfnommen is. De fûgel wurdt troch de IUCN as hast bedrige (*Near Threatened*) op 'e Reade list klassifisearre.
Amerikaanske bûnte wilster

De **Amerikaanske bûnte wilster** (*Charadrius semipalmatus*) is in waadvogel yn it skaai bûnte wilsters (*Charadrius*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De donkere rêch ûnderskiedt de Amerikaanske bûnte wilster fan 'e  fluitwilster.  De Amerikaanske bûnte wilster is sa'n 18 sm lang en wat lytser as de bûnte wilster. Fan hiel tichteby is te sjen dat er tusken de teannen ûnfolsleine swimflueskes hat. By in briedend mantsje ûntbrekt nochal ris it wyt boppe it each en hy hat in oranjegiele eachring. Winterdeis is it swart op 'e kop en de swarte bân oer it boarst ferfongen troch brún. Jonge fûgels ha donkerder poaten. 

## Fersprieding
De soarte briedt op 'e Alaskaanske tûndra's, yn Yukon en de noardwestlike gebieten en súdlik fan Nunavut yn Kanada. De fûgel trekt om te oerwinterjen nei it suden fan 'e Feriene Steaten, de Kariben en de kusten fan Midden- en Súd-Amearika.

## Status
Neffens in rûzing fan 2023 soe de wrâldpopulaasje út 500.000 oant 1.000.000 folwoeksen fûgels bestean. It is net alhiel dúdlik hoe't de populaasje him ûntjout en it ûndersyk leit tusken ôfnimmend en stabyl. Dêrfandinne wurdt út foarsoarch der fanút gien dat de soarte yn oantallen wat ôfnimt. De IUCN klassifisearret de fûgel op 'e Reade list as net bedrige.
Falklânwilster

De **Falklânwilster** (*Anarhynchus falklandicus*) is in fûgeltsje út it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De fûgel wurdt as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.

## Ferskining
Falklânwilsters binne knobske fûgels fan 17 oant 19 sm lang. Yn it briedkleed hat er in readbrune krún en in dûbele swarte boarstbân, alhoewol't dy op 'e Falklâneilannen faak ûnderbrutsen is. Bûten it briedseizoen is er minder opfallend en ljochter, mar hat er noch jimmeroan twa dúdlike boarstbannen. 

De krún fan folwoeksen wyfkes is doffer as dy fan it mantsje. Wat swart is by it mantsje is brúneftich by it wyfke en de boppeste boarstbân hat oeral wite plakjes. 

## Fersprieding
Falklânwilsters briede yn it suden fan Súd-Amearika yn Argentynje, Sily en de Falklâneilannen. 

It biotoop bestiet út grintkusten, sânstrannen, wiete savannes en greiden mei koart gers, meast by wetter. Bûten de briedtiid wurdt er ek op sânbanken sjoen. It is meast in kustfûgel, mar hy briedt oant hichten fan 1200 m yn it suden fan Argentynje.  

## Hâlden en dragen
De measte fûgels út Sily en Argentynje en alle fûgels fan Fjoerlân migrearje nei it noarden nei it suden fan Oerûguay en it súdeasten fan Brazylje. De populaasje fan 'e Falklâneilannen is dêrfoaroer stânfûgel. Bûten it briedseizoen is de fûgel sosjaler en wurdt dan yn losse groepen fan likernôch 200 fûgels sjoen.

Falklânwilsters foerazjearje oan 'e râne fan 'e brâning, tusken oanspielde kelpmatten, tusken koart gers en oan rânen fan dobben. Se ite meast lytse wringeleazen, wjirmkes, ynsekten en spinnen. 

De briedtiid leit yn 'e regel tusken septimber oant jannewaris, mar kin langer duorje. It nêst is in kûltsje yn 'e grûn, bytiden mei wat begroeiïng beklaaid. In lechsel bestiet út twa oant fjouwer aaikes en beide âlden briede. 

## Taksonomy
Tradisjoneel waard de Falklânwilster yn it grutte skaai *[[Charadrius]]* set. Ut genetyske stúdzjes die bliken dat de soarten fan dat skaai net nau oan inoar besibbe binne. Yn 2023 ha Clements et al. de resultaten dêrfan yn harren systematyk ferwurke en in grutte groep soarten út *Charadrius* ferwidere en by it skaai *Anarhynchus*' foege. Yn dy groep stiet de Punawilster it tichtste by de Falklânwilster.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2024) op 'e Reade list.
Fopke Folkema

**Fop(k)je Folkema** (Dokkum, 19 oktober 1690 - Amsterdam, 31 desimber 1752 ) wie in gravearster en etster.

## Biografy
Fopje Folkema waard berne yn Dokkum as dochter fan Johannes Jacobs. Folkema (ek: Folckama, Tsjummearum 1735), goud - en sulversmid en graveur, en Brechtsje Jacobs Faber (Amsterdam, 1728). Se hie in suster Anna (1695 -1768) en broer Jacob (Jacob Amsterdam, 1767). Har heit, ôfkomstich út Makkum, en har mem, út Inkhuzen, wiene yn Dokkum op 23 maart 1684 troud. . Om 1708 hinne ferhuze de húshâlding Folkema nei Amsterdam, dêr't har nei wenjen sette oan de Westermerk. Yn 1722 (û.m. 2 april Amsterdam) boaske Fopje Folkema mei Pieter Prishard (1691–foar 1753).  Ut dit houlik binne gjin bern bekend. By har ferstjerren, yn 1752, wie Fopje Folkema widdo.

## Wurken
Fopje Folkema wurke nei alle gedachten benammen gear mei har suster en har broer. Der is net in soad eigen wurk fan har bekend. De printen fan de dwerch Robertus Satanius (1716), de dwerch Suavius Mellidonius (1720), de dwerch Jan Hagel as in Hollânske boatsfeint (1720) en de dwerch *Patrones der Scheel-heyd yn de Opera der Heese Concertridders* (1720) binne fan har hân. Oare etsen út de rige *Het Dwergentooneel*, dy't   de kolleksje fan it Ryksmuseum Amsterdam hat, binne yn'e mande mei oaren makke.

Nei har houlik is Fopje Folkema nei alle gedachten ophâlden mei wurkjen.
Fokker F.25

De **Fokker F.25 Promotor** wie in fjouwerpersoans sakefleachtúch mei in triuwskroef en twa sturtbeammen dat yn in lytse searje boud waard troch de Nederlânske fleantúchbouwer Fokker. It tastel waard fierhinne eksklusyf ûntwurpen foar de Frits Diepen Vliegtuigen N. V.  en like in soad op it Difoga 421 - fleantúch dat yn it geheim yn de Twadde Wrâldoarloch ûntwikkele wie. De F.25 die ek tinken oan it foaroarlochske G.1-ûntwerp.  

Dit earste nei-oarlochske model fan Fokker makke syn earste flecht op 20 oktober 1946 en waard letter dat jier tentoansteld op 'e Paryske Loftshow.  Under de proefflechten waard de berekkene faasje net helle om't de romp mear luchtwjerstân bea as ferwachte. De romp waard dêrnei ferlinge, mar dat brocht wer oare problemen mei. De propelleras moast no ek ferlinge wurde, mar troch it triljen fan de ferlingde as rekken no de aslagers stikken.

De takomst foar de F.25 seach der net goed út. Net allinnich fanwege dizze technyske problemen, mar ek omdat der in soad oanbod wie fan soartgelikense fleantugen, no't yn Amearika tûzenen oarlochsfleantugen omboud waarden foar privee/saaklik gebrûk.

Fokker wurke tagelyk oan de S.11. Uteinlik waard it projekt foar de F.25 yn 1949 stopset. De 21ste F. 25 wie doe yn oanbou. Alle F.25's binne yn 1947 -1950 sloopt.

## Technyske feiten
Wittenskiplike konsensus

In **wittenskiplike konsensus** is de hearskjende opfetting fan 'e wittenskiplike mienskip yn in beskate dissipline. De term 'konsensus' ferwiist nei in algemiene oerienstimming, dy't lykwols net needsaaklikerwize unanym hoecht te wêzen. In wittenskiplike konsensus kin boppedat meitiid ferskowe of alhiel weifalle, op basis fan nij bewiismateriaal dat oan it ljocht bringt dat eat oars yninoar stekt as earder tocht waard.

Wittenskiplike konsensus wurdt berikt troch konferinsjes, publikaasjes, replikaasje (wêrby't men de ûndersiken fan oaren neidocht en deselde resultaten kriget) en kollegiale toetsing. It kin lykwols dreech wêze om oan bûtensteanders oer te bringen dat der in wittenskiplike konsensus oer in beskaat ûnderwerp berikt is, om't de debatten en diskusjes dy't in normaal ûnderdiel fan 'e wittenskip foarmje, as teken fan ûnienichheid opfetten wurde kinne. 

Der gappet ditoangeande in djippe kleau tusken de wittenskip en oare dielen fan 'e maatskippij, lykas religy, polityk of de hearskjende opiny fan leken. Der besteane ûnderwerpen dy't religieus, polityk en/of maatskiplik omstriden binne, mar dêr't yn 'e wittenskip al sa lang in konsensus oer bestiet dat se mank wittenskippers alhiel net kontroversjeel mear binne. Bekende foarbylden fan dat soarte ûnderwerpen binne de evolúsjeteory en de reäliteit fan klimaatferoaring.
Qiuzhudingfoks

De **qiuzhudingfoks** (útspr.: [ʨʰouʈʂudiŋ], ferienfâldige: "tsjoo-tsjû-dyng") of **Qiu Zhudings foks** (wittenskiplike namme: *Vulpes qiuzhudingi*) is in útstoarn sûchdier út it skift fan 'e rôfdieren (*Carnivora*), de famylje fan 'e hûneftigen (*Canidae*) en it skaai fan 'e foksen (*Vulpes*). Dit bist wurdt ek wol de **Tibetaanske foks** neamd, hoewol't dy namme ornaris beskôge wurdt as in synonym foar de Tibetaanske sânfoks (*Vulpes ferrilata*). De fossilen dy't yn 'e Himalaya fan súdwestlik Tibet fan 'e qiuzhudingfoks weromfûn binne, datearje út it Mioseen en it Plioseen, fan likernôch 5,1–3,6&nbsp;miljoen jier lyn

## Taksonomy
It holotype fan 'e qiuzhudingfoks is in inkele tosk dy't yn 2006 yn 'e Zandadobbe yn súdwestlik Tibet fûn waard en dy't troch de ûndersikers net by lykfol hokker bekende soarte thúsbrocht wurde koe. Yn 'e folgjende jierren waarden twa oare fossilen opdobbe, fan in ûnderkaak en guon oare tosken. 

De qiuzhudingfoks waard yn 2014 foar it earst wittenskiplik beskreaun troch de Sineeske paleöntolooch Wang Xiaoming en syn kollega's Tseng Zhijie, Li Qiang, Gary T. Takeuchi en Xie Guangpu. Hja basearren har dêrby op fossile resten dy't oantroffen wiene yn 'e Zandadobbe en it Kunlunberchtme yn súdwestlik en westlik Tibet. De wittenskiplike namme dy't se it bist meijoegen, *Vulpes qiuzhudingi*, is in earbetoan oan Qiu Zhuding, in paleöntolooch fan 'e Sineeske Akademy fan Wittenskippen.

## Datearring
It wurdt ornearre dat de qiuzhudingfoks libbe fan it Let-Mioseen oant it Ier-Plioseen, fan likernôch 5.080.000 oant 3.600.000&nbsp;jier lyn.

## Evolúsje
It tinken manke saakkundigen is dat de qiuzhudingfoks de foarâlder is fan 'e hjoeddeistige poalfoks (*Vulpes lagopus*). Dat soe de Out of Tibet-teory ûnderstypje, te witten: dat ferskate tsjintwurdige Arktyske bistesoarten eins ôfstamje fan foarâlden dy't op it Tibetaansk Plato libben. Neffens dy teory soene de kâlde en drûge klimatologyske omstannichheden dêre de oangeande bisten taret hawwe op in bestean ûnder noch ekstremere omstannichheden yn 'e poalstreek.

## Ekology
De qiuzhudingfoks wie yn haadsaak in karnivoar. Hoewol't hjoeddeistige foksesoarten har dieet faak oanfolje mei plantaardich materiaal, en dêrtroch foar omnivoaren oanmurken wurde moatte, soe it skoan kinne dat de qiuzhudingfoks in poere karnivoar wie dy't inkeld fleis friet. Syn tosken hawwe lytse útstekseltsjes, wêrmei't se tige goed oanpast binne om troch fleis hinne te snijen.
Pûnawilster

De **Pûnawilster** (*Anarhynchus alticola*) is in fûgel út it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De soarte is neamd nei de Pûna, in oare namme foar it Heechlân fan Bolivia.

## Ferskining
De Pûnawilster is in kompakte fûgel fan 16,5 oant 17,5 cm lang mei swarte poaten en in swarte snaffel. It gesicht is wyt mei in swarte bân oer de foarholle en in breed swart diagonaal masker oer it gesicht dy't efter it each oergiet yn in dizich swart plak. De krún en nekke binne kanielkleurich en der rint in dizige sânkleurige bân oer it boarst. De boppedielen binne dofbrún en fan ûnder is de fûgel wyt. Wyfkes binne doffer en de swarte plakken by it mantsje kinne brún wêze. Jonge fûgels binne boppe brún en ûnder wyt en misse it swart en it rustbrún. It ferskil tusken briedkleed en net-briedkleed is net hiel grut. De grutste ferskillen binne dat de tekening yn it briedkleed wat skerper is en dat de boarstbân yn it briedkleed wat mear oanwêzich is. 

## Fersprieding
De soarte briedt yn 'e Andes, fan Perû oant it noardwesten fan Argentynje en it noarden fan Sily. De soarte is foar it grutste part in stânfûgel, mar guon lûke nei de Pasifyske kust, dêr't er yn Ica en Tacna waarnommen is yn it suden fan Perû en yn it meast noardlike part fan Sily, fral fan maaie oant oktober. De  soarte is monotypysk, dat wol sizze dat der gjin ûnderferdieling is yn ûndersoarten. Pûnawilsters ha in opfallend hoekige kop mei in koarte dikke  nekke.  

De fûgel libbet op hichten tusken 2400 en 5000 m yn sompenen by swietwetter- en sâltwettermarren. 

## Hâlden en dragen
Oer it iten en it foerazjearjen fan 'e fûgel is net in soad bekend, wol dat er ek lytse skaaldieren yt. 

It briedseizoen leit fral tusken septimber en oktober, somtiden oant jannewaris. In lechsel bestiet út twa oant fjouwer aaien en wurdt tusken koart en ticht gers lein. Bûten it briedseizoen kin er yn losse groepen fan heechút 30 fûgels sjoen wurde. 

## Status
It is net bekend hoe't de soarte him ûntwikkelet, mar it ferspriedingsgebiet is relatyf grut. De Ynternasjonale Uny foar Natuerbehâld beskôget de soarte as net bedrige en klassifisearret de fûgel dêrom as *Least Concern*. De wrâldpopulaasje wurdt op 4.000 oant 7.000 fôlwoeksen fûgels rûsd (2023).
Jan Dijkstra

; Jan Dijkstra kin ferwize nei: 
* in Frysk boargemaster berne yn 1910, Jan Dijkstra (boargemaster)
* in Frysk siseleur berne yn 1928, Jan Dijkstra (siseleur)
Kaspyske wilster

De **Kaspyske wilster** (*Anarhynchus asiaticus*, synonym *Charadrius asiaticus*) is in waadfûgel út 'e famylje fan wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

De Kaspyske wilster wurdt 19 oant 21 sm lang. Yn 'e briedtiid is it mantsje goed te werkennen troch it oranjebrune boarst, dat ûnder mei in smelle swarte bân ôfset wurdt. Fierder hat de fûgel sawol yn as bûten de briedtiid in opfallend brede wite eachstreek. Jonge fûgels, wyfkes en folwoeksen mantsjes bûten de briedtiid ha in soad fan 'e woastynwylster (*Anarhynchus leschenaultii*) en de Sibearyske sânwilster (*Anarhynchus mongolus*). Dy soarten binne like grut en ek meast griisbrún. De Kaspyske wilster is lykwols eleganter fan foarm en hâlding mei spitse wjukken.     

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn iepen en drûch gerslân, mar ek sâlte gebieten yn Sintraal-Aazje, fral noardlik en eastlik fan 'e Kaspyske See en fierder yn Kazachstan en oant yn Noardwest-Sina. Hy oerwinteret yn Afrika. De soarte is net ferdield yn ûndersoarten.

Yn West-Europa is de fûgel in seldsume swalker.

## Status
Kaspyske wilsters ha in grut ferspriedingsgebiet. Dêrom allinnich al is de kâns op útstjerren lyts. De populaasje wurdt der lykwols fan fertocht stadich ôf te nimmen. De IUCN klassifisearre de fûgel as net bedrige (*Least Concern*, 2018) op 'e Reade list. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2016 op 40.000 oant 55.000 fûgels rûsd.

De grutste bedriging foar dizze soarte is de ferneatiging fan natuerlike steppes en greidlannen troch oerbeweiding en yntinsivere lânboupraktiken, benammen yn it Jeropeeske briedgebiet fan syn ferspriedingsgebiet (del Hoyo et al. 1996), dêr't de soarte no as regionaal útstoarn beskôge wurdt (BirdLife International 2015).
Riquewihr

**Riquewihr** (Dútsk: Reichenweier of Reichenweyer) is in doarp en gemeente yn it Frânske departemint Haut-Rhin. Riquewihr hat krapoan 1000 ynwenners (1 jannewaris 2023). 

Troch de histoaryske arsjitektuer is Riquewehr tige bekend ûnder toeristen. Sûnt de 16e iuw is der net in soad oan it doarpsbyld feroare. Ek is it doarp bekend fanwegen de Riesling en oare winen dy't dêr produsearre wurde. Riquewihr leit oan 'e Route des Vins.

## Geografy
Riquewihr leit 11 kilometer fan Colmar en tichteby oare doarpen lykas Ribeauvillé, Hunawihr, Eguisheim en Kaysersberg.

## Skiednis
 
Yn 1320 krige it plak stedsrjochten, mar hjoed-de-dei is it gewoane gemeente en wurdt it in doarp neamd. Oarspronklik wie it plak eigendom fan 'e hartoggen fan Wuertemberch. Troch de hartoggen waard it plak yn 'e 16e iuw protestantsk. Riquewihr ûntwikkele him as in sintrumdoarp foar de hannel yn Dútske en Elzasser wyn. Yn 1793 waard Riquewihr troch Frankryk anneksearre.

Yn 'e Twadde Wrâldkriich wie it plak wer tydlik ûnderdiel fan Dútslân. It plak bleau sparre faor grutskalige fernielingen yn dy tiid. 

## It besjen wurdich

* Riquewihr wurdt troch midsiuwske fortifikaasjes omklamme mei stedsmuorren en tuorren lykas de Doldertoer en de 13e-iuwske stedspoarte.
* Boppe it plak stiet it kastiel fan 'e hartoggen fan Wuertemberch, dat om 1540 hinne foltôge waard.
* De haadstrjitte Rue du Général-de-Gaulle mei in grut tal fakwurkhûzen fan 'e 16e oant 18e iuw, lykas û.o.
** Nû 16: Maison Liebrich (1534)
** Nû 13: Maison Behrel mei in harkeniel út 1514
** Nû 42: Maison à l'Étoile út 1686
* De Église Sainte-Marguerite is in 13e-iuwske tsjerke, dy't hjoed-de-dei troch protestanten yn gebrûk is. 
* De lytse Rue des Juifs komt út op it Cour des Juifs, it âlde joadske getto dêr't begjin 15e iuw in pogrom plakfûn.
* Oan 'e ein fan it Cour des Juifs is in smelle trochgong mei in houten trep nei de festingmuorren en de 18 m hege Tour du Voleurs (dievetoer), oarspronklik boud yn 1291.

### Befolkingsûntwikkeling

## Eveneminten
* Feneesjaanske Parade, begjin july
* Optocht en fjoerwurk op 13 july, Bastille-Dei 14 july
* Krystmerk om 21 desimber hinne

## Keppeling om utens
* Toeristeburo Ribeauville-Riquewihr
Turckheim

**Turckheim** (Dútsk: Türkheim im Elsass) is in gemeente yn it Frânske departemint Haut-Rhin yn 'e regio Grutte Easten. De gemeente hat goed 4.100 ynwenners (2023) en is ûnderdiel fan it arrondissemint Colmar-Ribeauvillé.

## Skiednis
De omkriten fan Turckheim waarden al yn 'e Romeinske tiid bewenne. De namme komt nei alle gedachten fan 'e Germaanske stamme Thuringii, dy harren hjir nei de fal fan it Romeinske Ryk nei wenjen sette. Iere foarmen fan 'e namme fan it plak binne Thorencohaime en Thuringheim.

Yn 1312 krige Turckheim de status fan frije ryksstêd yn it Hillige Roomske Ryk. Rillegau dêrnei waard útein set mei de bou fan muorren, wêrfan't in grut part noch te sjen is. Yn 1354 foege Turkheim him by it Dútske tsienstêdebûn, in bûn fan tsien frije keizerlike stêden yn 'e Elzas dy't ûnthieten inoar te hellpen by it ferdigenjen fan harren rjochten en privileezjes. Nei de Frede fan Westfalen yn 1648 waard de Elzas formeel Frânsk, mar Turckheim en oare stêden fan it bûn wegere ynearsten trou te swarren oan'e Frânske kening. 
 
Yn 'e Frânsk-Nederlânske Kriich (1672-1679) fûn op 5 jannewaris 1675 de Slach by Turckheim plak, wêrby't de Frânske troepen ûnder generaal Turenne de Eastenrykske en Prusyske legers fersloegen. Mei de Frede fan Nijmegen (1678‑1679) waard it plak definityf oan Frankryk tawiisd en kaam der in ein oan it tsienstêdebûn.

Nei de Frânsk-Dútske Kriich (1870‑1871) waard it stedsje tegearre mei de Elzas wer ûnderdiel fan it Dútske Keizerryk, mar nei de Earste Wrâldkriich kaam it plak wer by Frankryk. 

Foar Turckheim kaam yn febrewaris 1945 mei de striid om 'e Sek fan Colmar de ein fan 'e Twadde Wrâldkriich. 

## It besjen wurdich
* Turckheim hat in goed bewarre midsiuwsk sintrum mei trije stedspoarten (Porte de France, Porte de Munster, Porte de Brand) en resten fan 'e âlde muorren. 
* Yn 'e Grand'Rue binne fakwurkhûzen en tradisjonele gevels te sjen. 
* De Église Sainte‑Anne hat in romaanske toer út de 12e iuw, de rest fan 'e tsjerke is fan lettere tiid.  
* It stedhûs is 17e-iuwsk.

Yn Turckheim wurdt de tradysje dat de nachtwacht yn midsiuwske klean tusken maaie en oktober de ronde docht noch jimmeroan yn stân holden.

### Museum
It Musée mémorial des combats de la poche de Colmar betinkt de fûle striid yn 'e winter fan 1944-1945 om de Sek fan Colmar hinne.


F Grand-Est Turckheim 01.jpg|Frânske poarte.
F Grand-Est Turckheim 05.jpg|Sint-Annatsjerke.
47 Grand Rue in Turckheim (1).jpg|Fakwurkhûs Grand'Rue.
Javaanske wilster

De **Javaanske wilster** (*Anarhynchus javanicus*) is in fûgel út it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) yn 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De fûgel is in monotypyske soarte

## Ferskining

De Javaanske wilster is in relatyf lytse wilster. De boppekant fan it lichem is brún, wylst de ûnderkant wyt is. Hy hat in wite kraach, in wite foarholle en in wynbrau. Yn it briedkleed hawwe briedende fûgels in oranje tint efter it each en om 'e kraach. Jonge fûgels lykje op 'e folwoeksen bûten it briedseizoen, mar se hawwe ljochtkleure fransjes oan 'e boppefearren.

Javaanske wilsters ha in soad fan it dûkelmantsje (*Charadrius alexandrinus*), mar se kinne ferskille troch it waarm brune plak efter de earen, it ûntbrekken fan oranje op 'e krún yn it briedkleed en de ljochtere poaten. Se hawwe ek oerienkomsten mei de Maleiske wilster (*Charadrius peronii*), mar dy hat altiten wite franjes oan 'e brune boppefearren en waarmere tinten op de kop.

## Fersprieding
De Javaanske wilster komt fan Java oant de Lytse Sûnda-eilannen foar en libbet dêr op strannen, sânbanken, estuaria, fivers en wiete fjilden.

## Status
De fûgel wurdt op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2021) klassifisearre. In rûzing fan 2013 giet út fan in folsleine populaasje fan 1300 oant 4000 folwoeksen fûgels. De soarte hat in stabile ûntwikkeling.
Madagaskarwilster

De **Madagaskarwilster** (*Anarhynchus thoracicus*; synonym: *Charadrius thoracicus*) is in waadfûgel yn it skaai dûkelmantsjes (*Anarhynchus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

It briedkleed fan 'e frij lytse wilster bestiet út in wite foarholle, in swarte bân oer de krún en in swarte eachstreek dy't oer it each trochrint. 
De efterkant fan 'e krún en de rêch binne middelbrún mei ljochtere úteinen oan 'e fearren, sadat de fûgel dêr bûnt is. De ûnderkant is wyteftich mei oranje tinten en in frije brede swarte bân oer it boarst.

## Fersprieding
De soarte is endemysk op Madagaskar oan 'e westlike en súdlike kust fan Andriamandroro oant Tapera yn in gebiet fan sa'n 139 km². De fûgel briedt dêr fan 'e delling fan 'e Mahavavy-rivier yn it noarden oant Fort-Dauphin yn it súdeasten.

De nêsten lizze op gerslannen, modderbanken, sâltwettersompen en oan marren en mangrovebosken. Fierder as in pear km it binnenlân yn briede se net. It is net bekend as de fûgel migrearret. De Tsimanampetsotsa-mar en de Marambitsy-baai binne de gebieten mei it heechste oantal briedpearkes. 

## Status

De hiele populaasje wurdt op 1.800 oant 2.300 folwoeksen fûgels rûsd en de oantallen nimme ôf. Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de fûgel as kwetsber (2023) klassifisearre. De soart wurdt bedrige torch it lege briedsukses (neffens rûzingen 22,9%), it stadige fuortplantingstempo en syn tekoart oan oanpassingsfermogen by feroaring fan habitat. In soad natuerlike gebieten dêr't de fûgel foarkomt wurdt yn rysfjilden en garnalekwekerijen omset.
Sint-Egidiustsjerke (Abbeville)

De **Sint-Egidiustsjerke**  (*Église Saint-Gilles*) is in monumintale goatyske tsjerke yn 'e Frânske stêd Abbeville. De tsjerke is sûnt 1926 in histoarysk monumint (*monument historique*). 

## Skiednis
De bou fan 'e tsjerke is lestich fêst te stellen. Oannommen wurdt dat de tsjerke al yn 1205 bestie. 
 
Yn 1414 fûn in werbou fan 'e tsjerke plak yn 'e styl fan 'e flamboyante gotyk. Dêrnei folge tusken 1485 en 1528 in útwreiding.  

Yn 1720 waard in klokketoer tafoege, dêr't oarspronklik 10 klokken yn hongen. Mei't yn 1729 twa pylders it bejoegen storte it ferwulft fan 'e tsjerke yn. Yn 1765 sloech de bliksem yn wêrtroch de klokketoer skansearre rekke en it oerwurk ferlern gie.

De tsjerke waard yn 'e tiid fan 'e Frânske Revolúsje ûntwijd en as opslach foar feefoer brûkt.

In neogoatyske restauraasje folge yn 1874. De tsjerke krige doe ek in oargel op 'e kreake boppe de yngong fan it skip.

## Ferneatiging
De bombardeminten op Abbeville fan 20 maaie 1940 ferneatigen in grut part fan 'e tsjerke. Yn 'e Twadde Wrâldkriich waard pryster Pierre Carpentier fanwegen fersetswurk yn 1942 deportearre nei Bochum en yn 1943 yn 'e âldens fan 31 jier eksekutearre.  

## Restauraasje
Nei de Twadde Wrâldkriich waard de tsjerke restaurearre yn in eigentiidske styl mei pylders fan beton en houten ferwulften. Yn 'e tsjerke is in krús mei in korpus út de 16e iuw. De ramen binne modern en de bylden fan in Madonna en Sint-Egidius datearje fan 'e 20e iuw. Ek de krúswei is modern. De restauraasje fan 'e tsjerke is yn 1967 foltôge.