open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grutte beo

De **grutte beo** of **hillige beo** (*Gracula religiosa*) is in sjongfûgel yn it skaai beo's út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). Carolus Linnaeus beskreau de soarte foar it earst wittenskiplik yn 1758. De beo is by ús tige bekend as kouwefûgel. 

## Beskriuwing

Grutte beo's wurde 27 oant 31 sm lang en ha in glânzgjend swart fearrekleed mei fearreleaze ljochtoranje of giel stikjes hûd en lellen oan 'e kop. Ek de snaffel is giel oant oranje. Opfallend binne de grutte wite plakken op 'e hânpinnen fan 'e wjukken, dy't fral goed te sjen binne yn 'e flecht.  

## Fersprieding
De grutte beo hat in grut ferspriedingsgebiet yn it súdeasten fan Aazje en telt acht ûndersoarten:

* *Gracula religiosa peninsularis*: noardeastlik Yndia
* *Gracula religiosa intermedia*: komt foar fan noardlik Yndia oant Birma, Tailân, Yndosina, súdlik Sina
* *Gracula religiosa andamanensis*: komt foar op 'e Andamanen en Nikobaren.
* *Gracula religiosa religiosa*: komt foar op Malakka, Sumatra, Java, Borneo en oanbuorjende eilannen.
* *Gracula religiosa batuensis*: de Batû- en Mentawai-eilannen (westlik fan Sumatra).
* *Gracula religiosa palawanensis*: Palawan (Súdwest-Filipinen).
* *Gracula religiosa miotera*: Simeulue (noardwestlik fan Sumatra), mooglik útstoarn yn it wyld
* *Gracula religiosa enganensis* (Engganobeo): Enggano (súdwestlik fan Sumatra).

De *[[Niasbeo|Gracula religiosa robusta]]* wurdt troch guon ek as ûndersoarte beskôge.

Op guon plakken binne ferwyldere populaasjes ûntstien, lykas op Porto Riko, yn Hongkong en Makau.

De biotoop bestiet út tropysk bosk, heech yn beamkroanen fan it reinwâld of oan 'e rânen dêrfan. As de biotoop foldocht oan 'e easken en der gjin substansjele bedrigingen oanwêzich binne, komt de fûgel algemien foar. Se ite fan alles, lykas nektar, fruchten, beien en ynsekten.

## Status
De grutte beo hat in ûnbidich grut ferspriedingsgebiet en dêrom allinnich al is de kâns op útstjerren lyts. De grutte fan 'e wrâldpopulaasje is net bekend, mar troch ferlies fan geskikt biotoop, de fûgelhannel en de jacht op 'e fûgel foar iten nimme dy oantallen wol ôf, mar net sa slim dat de fûgel bedrige wurdt. Dêrfandinne stiet de fûgel op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige klassifisearre. De troch BirdLife International as aparte soarte behannele *robusta* stiet op 'e râne fan útstjerren. De *miotera* is mooglik al útstoarn.

## Kouwefûgel
Om't de fûgel prate kin wurdt er fakentiden as hûsdier holden. Beo's kinne yn it wyld likernôch 12 jier âld wurde, yn finzenskip lykwols 20 jier.
Niasbeo

De **Niasbeo** (*Gracula robusta*) is in tige seldsume en bedrige fûgel út de famylje protterfûgels (*Sturnidae*). De fûgel waard yn 1887 troch Tommaso Salvadori as nije soarte beskreaun. Guon autoriteiten behannelje de fûgel as in ûndersoarte (*Gracula religiosa robusta*) fan 'e grutte - of hillige beo (*Gracula religiosa*). 

## Skaaimerken
De 32 sm lange fûgel is de grutste beo fan it skaai *[[Gracula]]*. De fûgel is glânzgjend swart en ferskilt fierder allinnich troch it folle gruttere plak op 'e wjukken. De soarte stiet bekend om syn poerbêste fermogen te praten. 

## Fersprieding
De fûgel is endemysk op it westlik fan Sumatra lizzende eilân Nias en oanbuorjende eilannen.

## Status
It grutste part fan it oarspronklike ferspriedingsgebiet gie ferlern troch de ferneating fan it lânseigen bosk. Ek hat te fûgel slim te lijen hân fan yllegale jacht om 't der in hege priis foar in fûgel betelle waard. By in ûndersyk op it eilân Nias yn 1990 waard gjin ien Niasbeo mear waarnommen. 

Neffens BirdLife International binne der mooglik noch twa populaasjes. Fan ien eilânpopulaasje binne twa resintere meldingen en dêr leit de saak komplisearre om 't dêr mooglik fûgels frijlitten binne. In wylde populaasje soe dêr heechút 50 folwoeksen fûgels telle. De soarte is net lang lyn ek noch op in oar eilân oantroffen. Dêr wurdt de Niasbeo goed beskerme, mar de soargen oer streuperij op it eilân binne grut. Der binne lykwols natoerbeskermers oanwêzich om dat risiko te beheinen. De populaasje wurdt dêr op 160 oant 270 folwoeksen fûgels rûsd. Op noch in oar eilân yn it ferspriedingsgebiet is de soarte útstoarn. De fûgel ferdwûn dêr nei 't der wiidweidich fallen set waarden om Shamaklysters (*Copsychus malabaricus*) te fangen.      

De Niasbeo hat de status krityk (CR, 2020) op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Yndyske beo

De **Yndyske beo** (*Gracula indica*) is in sjongfûgel yn it skaai beo's út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). De fûgel waard earder as in ûndersoarte fan 'e grutte beo (*Gracula religiosa*) behannele en guon dogge dat noch. 

## Skaaimerken

De Yndyske beo is in grutte, 23 oant 25 sm swarte protter mei giele fearreleaze lellen op 'e kop en in wyt plak op 'e wjuk. De soarte liket in soad op 'e grutte beo (*Gracula religiosa*) en wurdt ek faak as ûndersoarte dêrfan behannele, mar hy is lytser en oars as by de grutte beo slút de lel ûnder it each net oan op de lellen yn 'e nekke, dy't yn in u-foarm nei boppe rinne. Op Sry Lanka dielt er syn ferspriedingsgebiet mei de Srylankaanske beo, mar dy lêste is wat lytser, hat in steviger snaffel, is griis oan 'e basis fan 'e  snaffel, hat allinnich in keal stik hûd yn 'e nekke en faak in wyt each.

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn it súdwesten fan Yndia (Westlike Ghats) en it suden fan Sry Lanka. It natuerlike biotoop bestiet út tropysk en subtropysk bosk oant in hichte fan 2.220 m.
## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, lykwols net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde kin. De fûgel ferneart in beskate mjitte fan habitatdegradaasje. Alhoewol't de fûgel yntinsyf bejage wurdt foar de fûgelhannels, is it de minst populêre soarte fan it skaai en liket er de grutste eksessen fan 'e hannel te ûntrinnen. De Ynternasjonale Uny ta Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2024).
Srylankaanske beo

De **Srylankaanske beo** (*Gracula ptiliogonys*) is in sjongfûgel yn it skaai beo's út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). De fûgel is endemysk op Sry Lanka. 

## Beskriuwing
De swarte fûgel wurdt 21 oant 22 sm lang en liket in soad op 'e Yndyske beo (*Gracula indica*). De karakteristike giele lellen fan beo's sitte by de Srylankaanske beo lykwols allinnich yn 'e nekke en net by it each. Ek is er wat lytser en hat er in oranjereadere snaffel mei blaugriis by de basis. De twa soarten komme beide op Sry Lanka foar.

## Fersprieding
Srylankaanske beo's ha in relatyf lyts ferspriedingsgebiet. Se komme allinnich lokaal foar en binne net algemien.

Alhoewol't se in foarkar ha foar reinwâlden, wurde se ek oan boskrânen, yn tunen en op plantaazjes of lanbougrûn waarnommen. Se lykje ek sekundêr bosk te tolerearjen. 

## Hâlden en dragen
It iten fan 'e soarte bestiet út fruit en sied. De fûgel briedt fan febrewaris oant maaie, somtiden ek fan augustus oant septimber. 

## Status
Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan 'e populaasje. It ferdwinen en de fragmintaasje fan habitat en de jacht op 'e fûgel foar de hannel feroarsaakje in tebekgong fan 'e oantallen. Dêrfandinne wurdt de Srylankaanske beo troch de IUCN as hast bedrige (NT, 2024) klassifisearre op 'e Reade list.
Tenggarabeo

De **Tenggarabeo** (*Gracula venerata*) is in sjongfûgel yn it skaai beo's út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). De soarte waard yn 1850 troch Karel Lucien Bonaparte as aparte soarte beskreaun op basis fan sammele fûgels fan Sûmbawa út it Ryksmuseim fan Natuerlike Histoarje yn Leien. Faak wurdt de fûgel ek behannele as in ûndersoarte fan 'e grutte beo (*Gracula religiosa venerata*).

## Skaaimerken
De tenggarabeo is fûgel mei in glânzgjend swart fearrekleed en in lingte fan 26 oant 30 sm. De fûgel hat oranje of giele lellen oan 'e kop, dy't oanslute op 'e lellen yn 'e nekke. De snaffel is giel oant oranje. Fierder hat de fûgel wite plakken op 'e wjukken dy't goed yn 'e flecht te sjen binne.

## Fersprieding
De tenggabeo is in endemyske fûgelsoarte fan 'e Lytse Sûnda-eilannen, Yndoneezje. De soarte hat in foarkar foar tropysk bosk, mar wurdt ek op plantaazjes waarnommen. 

## Status
De soarte hat in beheind ferspriedingsgebiet en dêrom bestiet der in kâns op útstjerren. In rûge rûzing fan BirdLife International yn 2016 hâldt de hiele populaasje op 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels. Njonken habitatferlies hat de fûgel benammen slim te lijen hân fan 'e fangst foar de ynlânske fûgelhannel. Yn it hiele ferspriedingsgebiet binne de oantallen tebek rûn en op guon eilannen is de fûgel al útstoarn (Sûmbawa, Adonara) of tige seldsum (Alor). It ûntsnappen fan oare beosoarten kin boppedat in genetyske bedriging foarmje foar de lêste populaasjes fan 'e soarte. De IUCN klassifisearret de fûgel as bedrige (EN, 2016) op 'e Reade list.
Kelley Mack

**Kelley Mack**, berne as **Kelley Lynne Klebenow** (Cincinnati, 10 july 1992 - dêre, 2 augustus 2025) wie in Amerikaansk aktrise. Se wie it meast bekend fan har rol as *Addy* yn it njoggende seizoen fan *[[The Walking Dead (telefyzjesearje)|The Walking Dead]]* (2018-2019). Ek spile se rollen yn de films *[[Profile (film)|Profile]]* en *[[Broadcast Signal Intrusion]]*.

Kelley Mack ferstoar op 2 augustus 2025, yn 'e âldens fan 33 jier, oan de gefolgen fan kanker.

## Filmografy

|-

|-
| 2008
| *The Elephant Garden*
| Chloe
| koarte film
|-
| rowspan="2" | 2015

| *Positive*
| Catherine
| koarte film 
|-
| *Safe and Sound*
| Sydney
| koarte film
|-
| rowspan="5" | 2016
| *The Perfect One*
| Lucy Canon
| koarte film 
|-
|-
| *Not Your Average Joe*
| Sabrina Jones
| koarte film
|-
| *The Lost*
| Stacey
| koarte film
|-
| *A Knock at the Door*
| Sara
| koarte film 
|-
| *Wheels on the Bus*
| Maggie
| 
|-
| rowspan="2" | 2017
| *Exposure*
| Pilar
| koarte film
|-
| *Slices of Life VR*
| Christina
| koarte film
|-
| rowspan="4" | 2018
| *[[Profile (film)|Profile]]*
| Converted female
| 
|-
| *Annie & Peter*
| Annie
| koarte film 
|- 
| *Long Distance Trip*
| Becca
| 
|-
| *Simón*
| Melissa Moore
| koarte film 
|-
| rowspan="2" | 2019
| *Violet*
| Katie
| koarte film 
|-
| *Vincent*
| Lia
| koarte film 
|-
| rowspan="3" | 2021
| *Lulu*
| Dom
| koarte film
|-
| *[[Broadcast Signal Intrusion]]*
| Alice
|  
|-
| *Shot in the Dark*
| Sheryl Johns
| 
|-
| rowspan="3" | 2024
| *My Own Silence*
| Kenzie
| koarte film
|-
| *Mr. Manhattan*
| Tina
| 
|-
| *Delicate Arch*
| Wilda
| 
|-
| 2025
| *Universal*
| Ricky
| 
|-

|-
| rowspan="2" | 2015
| *Unusual Suspects*
| Paige Andreas
| ôflevering: "Last Dance"
|-
| *Grayson: Earth One*
| Smirk
| ôflevering: "The Boy and the Bullet"
|-
| 2017
| *Nasty Habits*
| Mia
| ôflevering: "Rookie"
|-
| rowspan="2" | 2018
| *EverReady*
| Candice
| ôflevering: "Chapter Two: Double Booked"
|-
| *Coventry*
| Morgan
| 4 ôfleveringen
|-
| 2018-2019
| *[[The Walking Dead (telefyzjesearje)|The Walking Dead]]*
| Addy
|
|-
| 2019
| *9-1-1*
| foarbygonger
| ôflevering: "Sink or Swim"
|-
| 2020
| *Schooled*
| Danielle
| ôflevering: "Lainey's Mom"
|-
| 2022
| *Chicago Med*
| Penelope Jacobs
| ôflevering: "Mama Said There Would Be Days Like This"
|}
Eksterprotters

**Eksterprotters** (*Gracupica*) foarmje in fûgelskaai fan Aziatyske fûgels yn 'e famylje protterfûgels (*Sturnidae*).

It skaai waard yn 1831 troch de Frânske natuerûndersiker René Lesson yntrodusearre om de swartkraachprotter ûnder te bringen, dy't dêrom de typesoarte is. De skaainamme kombinearret it Latynske wurd *graculus*, dat ka betsjut, mei *pica*, itjinge "ekster" betsjut. 

## Soarten
Yn it skaai binne fjouwer soarten:
Siameeske eksterprotter

De **Siameeske eksterprotter** (*Gracupica floweri*) is in sjongfûgel yn it skaai beo's út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*).

## Taksonomy
De fûgel waard yn 1897 troch Richard Bowdler Sharpe as in soarte mei de namme *Sturnopastor floweri* beskreaun, in earbetoan oan Stanley S. Flower, de doetiidske direkteur fan it museum yn Bangkok. Letter waard de fûgel as ûndersoarte fan 'e Yndiaaske eksterprotter behannele, mar sûnt 2021 wurdt de fûgel wer troch it International Ornithological Congress erkend as in aparte soarte.  

## Skaaimerken
De Siameeske eksterprotter hat in swart boarst en swarte boppedielen mei in wite búk, stút en skouderstreek. Ek hat er in wyt plak op it wang. De snaffel is puntich en gieleftich mei in oranje basis.

Siameeske eksterprotters ha in soad fan Yndiaaske eksterprotters, mar ha mear wyt yn 'e foarm fan streken op 'e foarkant fan 'e kroan. De keale readoranje hûd om it each is grutter as by de Yndiaaske eksterprotter, mar net sa grut as by de Javaanske eksterprotter.   

## Fersprieding
De fûgel komt foar fan súdlik en eastlik Birma en súdlik Sina oant Tailân, Laos en Kambodja. Se wurde yn iepen lânskip, op rysfjilden, by strewellen en yn tunen waarnommen. De fûgel is yn Singapoer yntrodusearre, mar der binne gjin briedgefallen bekend. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar it wurdt oannommen dat de oantallen tebekrinne, mar net sa rap om de fûgel as bedrige te beskôgjen. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer klassifisearret de soarte op 'e Reade list as net bedrige (LC, 2022).
Javaanske eksterprotter

De **Javaanske eksterprotter** (*Gracupica jalla*) is in sjongfûgel yn it skaai eksterprotters (*Gracupica*) út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*).

## Skaaimerken
De Javaanske ekstersprotter wurdt trochstrings 22 sm lang en hat in soad fan 'e Yndiaaske eksterprotter. It fearrekleed is ôfwikseljend swart en wyt en om it each hat er in readoranje fearreleas plak. 

## Taksonomy
De Javaanske eksterprotter waard koartlyn noch as ûndersoarte fan 'e Yndiaaske ekstersprotter (*Gracupica contra*) beskôge. Doe't út ûndersyk bliken die dat de Yndiaaske ekstersprotter feitlik út trije ferskillende soarten bestie, wie ien dêrfan, de Javaanske eksterprotter, al yn it wyld útstoarn.

## Fersprieding
Eartiids kaam de soarte yn it suden fan Sumatra, op hiel Java en op Baly foar. Net lang ferlyn wie de fûgel noch ien fan 'e meast algemiene fûgels fan it iepen lânskip. Ek wist de fûgel him oant yn 'e jierren 1990 goed oan 'e feroaringen fan it lânskip oan te passen. Ek yn 'e stêden hiene grutte groepen Javaanske eksterprotters harren sliepplak.   

## Status
De Javaanske eksterprotter is yn in tige koart skoft folslein út it wyld ferdwûn. Om't de soarte earder ta de *Gracupica contra* mei in folle grutter ferspriedingsgebiet rekkene waard, wie wie der foar syn delgong mar in bytsje omtinken.

Yn 'e lette jierren 1990 soarge de ynlânske fûgelhannel foar it ynstoarten fan 'e wylde populaasjes. De massale fangst soarge der foar dat de soarte yn in pear jier tiid seldsum waard, wylst de fûgel op itselde stuit oeral op Java en Baly yn hûnderttûzenen kouwen te finen wie. In twadde driuwende faktor liket it swiere gebrûk fan pestisiden west te hawwen, de fûgel socht syn iten faak yn agrarysk lânskip en dat wurdt troch ûndersyk ek ûnderskreaun. Alhoewol't de fûgel al tige seldsum wie, waard de beskerming fan 'e soarte yn 2018 ûnder druk fan hannelers yn Yndoneezje foar in lyts skoft weromdraaid en dat hat de fûgel ek net holpen.  

Oannommen wurdt dat de wylde populaasjes op Sumatra al earne tusken 1990 en 2000 útstoaren. Yn 2010 wie it grutte ferspriedingsgebiet fan 'e soarte op Java werombrocht ta in lyts gebiet om Jogjakarta hinne en bestie der noch in lytse populaasje op Baly, mooglik ôfkomstich fan ûntsnappingen.

Nei alle gedachten is de soarte hjoed-de-dei yn it wyld útstoarn en oars binne der nog mar in hiel pear wylde, ûntsnapte fûgels oer. Sûnt 2022 is der in fokprogramma gestart bij Cikananga Wildlife Center (CCBC) mei as doel de genetyske diversiteit te behâlden en de fûgel ta te riedem op in mooglike weryntroduksje.
The Walking Dead (telefyzjesearje)

**The Walking Dead** is in Amerikaanske telefyzjesearje oer in groep minsken dy't besykje te oerlibjen yn in wrâld fol sombys. De rige is basearre op de troch Robert Kirkman, Tony Moore en Charlie Adlard betochte lyknamige tekenteltsjes en waard ûntwikkele foar telefyzje troch senarist en regisseur Frank Darabont. It ferhaal spilet him ôf yn en om Atlanta (Georgia).

## Eftergrûn
Under de rige feroarje de personaazjes sterk, bygelyks harren karakter en har ûnderling fertrouwen. Ek komme ferskate etyske kwestjes oan bar, lykas skelen tusken minsken mei ferskate mieningen. Yn it begjin fan de rige liket de groep hecht oan elkoar te hingjen, mar elkenien sil mear en mear op eigen manneboet hannelje. It wantrouwen tusken de oerlibjenden wurdt grutter hoe langer de searje duorret.

Yn de searje wurdt der mei ferskate termen oer de sombys praat, neigeraden de groep fan oerlibjenden. Yn de groep fan Rick brûkt men de term *"walkers"*. Oare oerlibjenden meitsje gebrûk fan termen as *"biters*, *lame-brains*, *roamers*, *floaters* of *lurkers*. It wurd *somby* wurdt gjin inkelde kear brûkt yn de searje.

## Rolferdieling
### Haadrollen

### Weromkommene rollen

* Oant 2018 wiene dit ferskate aktrises.
† Personaazjes dy't de searje net oerlibben.
Albert Goodwin

**Albert Goodwin** (Maidstone, 17 jannewaris 1845 - Londen, 7 april 1932) wie in Ingelske keunstskilder en akwarellist, benammen bekend troch syn lânskippen. Hy waard beynfloede troch William Turner en de prerafaëliten.

## Libben en wurk
Goodwin waard berne yn in boufakkershúshâlding mei njoggen bern. Yn it earstoan like der gjin kâns te wêzen om te studearjen, mar fanwegen syn útsûnderlike artistike talint mocht er yn 'e lear gean by de pre-rafaëlyske skilders Arthur Severn en Ford Madox Brown.Doe't er 15 jier wie eksposearre er syn earste wurk oan 'e Royal Academy of Arts. Hy waard in protegé fan 'e ferneamde keunstkritikus John Ruskin, dy't him (tegearre mei de wetterferveskilder Arthur Severn]]) yn 1872 meinam op in reis nei Itaalje. Goodwin bleau letter yn syn libben in soad reizgjen, en skildere ûnder oare yn Yndia, it Midden-Easten en reizge in nei Kanada yn 1890, begelaat troch syn neef en kollega-keunstner Sidney Goodwin.  De measte fan syn wurken spylje har lykwols ôf yn Grut-Brittanje.

Goodwin skildere benammen sfearfolle lânskippen, stedsgesichten, havensênes en seegesichten, soms yn in histoaryske kontekst. Hy wurke benammen yn wetterferve en waard yn 1876 lid fan 'e Royal Watercolour Society. De ynfloed fan William Turner is ûnmiskenber yn syn wurk, sûnder syn prerafaëlityske oplieding hielendal op te jaan. Guon fan syn lettere skilderijen dogge sterk tinken oan Claude Monet. Nei 1900 eksperimintearre er ek mei inket yn wetterferve om de sfearfolle effekten yn syn wurk te ferbetterjen.

Goodwin hie in lange karriêre, en makke mear as 800 skilderijen. Hy ferstoar yn 1932 yn de âlderdom fan 87 jier. Syn wurk is ûnder oaren te sjen by Tate Britain, de Manchester Art Gallery, de Art Gallery of New South Wales, en it San Diego Museum of Art.

## Galery

Ofbyld:Goodwin, Ely Cathedral.jpg|*[[Katedraal fan Ely|Ely Cathedral]]*
Ofbyld:Bell Brothers Ironworks at Port Clarence - Albert Goodwin (1845-1932).jpg|*Bell Brothers Ironworks at Port Clarence*
Ofbyld:In the smoke of his burning-Albert Goodwin.jpg|*In the Smoke of his burning*
Ofbyld:Westminster-Albert Goodwin.jpg|*[[Westminster]]*
Ofbyld:Albert Goodwin View of Whitby 1905.jpg|*View of [[Whitby]]*
Ofbyld:Goodwin, Hastings.jpg|*[[Hastings]], Winter Sunset*
Ofbyld:Goodwin, Whitby.jpg|*Whitby*
Ofbyld:Goodwin, York.jpg|*The Evening Service, [[Salisbury (Ingelân)|Salisbury]]*
Ofbyld:Goodwin, Corfe.jpg|*The Village of Corfe*
Ofbyld:Goodwin, Basl.jpg|*Basl*
Ofbyld:Goodwin, Venice.jpg|*[[Feneesje|Venice]]*
Ofbyld:Goodwin, Surinam.jpg|*Sunset, The Lion's Mouth [[Suriname]]*


## Keppelingen om utens

*Visual arts (BBC)
*Albert Goodwin (The Victorian Web)
*Visionary Landscapes (Maidstone Museum)
*Artcyclopedia - Albert Goodwin
*Chris Beetles (Art Gallery)
*Tate Gallery
*Manchester Art Gallery
*Tyne & Wear Museums database
*ArtMagick
Swartkraachprotter

De **Swartkraachprotter** (*Gracupica nigricollis*) is in sjongfûgel yn it skaai beo's út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*).

## Skaaimerken
De fûgel is in 26 oant 30 sm lange fûgel mei in swart en wyt fearrekleed. De kop is wyt mei in giel, fearreleas plak om it each en in swarte kraach om 'e nekke. De mantel, rêch en wjukken binne donkerbrún, hast swart. De búk is wyt, faak mei in griisbrune tint. De sturt is wyt. De measte dekfearren en slachpinnen fan 'e wjukken ha wite punten en de primêre dekfearren binne hielendal wyt. De fûgel hat in swarte snaffel en de poaten binne grizich. Mantsjes en wyfkes binne itselde. Jonge fûgels binne bruner en ha in streekte nekke en boarst. Se ha ek in plak by it each, mar gjin kraach.    

## Fersprieding
Swartkraachprotters komme foar yn Súd-Sina, Birma, Laos, Kambodja, Fjetnam en Tailân. De soarte is yntrodusearre yn Taiwan, Maleizje en Singapoer. De habitat bestiet út gerslân, drûge bosken, kultuergrûn en om bewenning hinne. De fûgel hat in foarkar foar leechlân, mar wurdt oant 2000 m boppe seenivo waarnommen.

## Hâlden en dragen
De fûgels foerazjearje op 'e grûn, somtiden by fee. Se ite ynsekten, wjirms en sied. Se briede fan febrewaris oant maaie yn Tailân, maart oant july yn Sina en april oant augstus yn Birma. It nêst sit yn 'e beam en is grutte koepelfoarmige konstruksje, makke fan tûkjes, strie, gers en fearren. Se briede ek yn koloanjes. In lechsel bestiet út trije oant fiif aaien. 
## Status
Om't in soad natuer feroaret yn lânbougrûn en de fûgel ek by minsken foarkomt wurdt der oannommen dat de oantallen fan 'e populaasjes tanimme. Dêrfandinne wurdt de fûgel troch de IUCN as net bedrige (LC, 2024) op 'e Reade list klassifisearre.
Andreas Baader

**Andreas Bernd Baader** (München, 6 maaie 1943 - Stuttgart, 18 oktober 1977) wie in foarman fan de lofts-ekstremistyske terreurgroep Rote Armee Fraktion (RAF)

## Libbensrin
Baader wie de soan fan in histoarikus dy't yn 'e Twadde Wrâldkriich sneuvele wie. Foardat er yn it lofts-radikale aksjewêzen telâne kaam, late er it libben fan in rebelske bohemien. Makke gjin inkelde skoalle ôf en hie in tal losse wurkplakken. En wie in bekende yn de Dútske lhbt-mienskip.

Yn 1968 waard Baader tegearre mei ûnder oaren Gudrun Ensslin feroardiele ta trije jier sel fanwegen brânstichting yn twa warehuzen yn Frankfurt am Main. Se waarden yn juny 1969 frijlitten doe't se yn heger berop gien wiene, mar dûkten ûnder doe't dit ôfwiisd waard. Baader waard yn april 1970 opnij oppakt. In wapene groepke ûnder lieding fan Ensslin wist him op 14 maaie 1970 te befrijen. Se krigen hjirby help fan de linkse sjoernaliste Ulrike Meinhof. Dizze befrijingsaksje wurdt sjoen as it earste wapenfeit fan de Rote Armee Fraktion.

De groep, neist Baader, Ensslin en Meinhof besteande út Horst Mahler, Holger Meins, Jan-Carl Raspe en noch ferskate oaren, wie yn de twa jier dy't folgen ferantwurdlik foar meardere bankoerfallen, ynbraken en bomoanslaggen. Hjirby foelen yn totaal fjouwer deaden en mear as 30 ferwûnen. Op 15 juny 1972 waarden de wichtichste kopstikken, ûnder wa't Baader wie, oppakt en letter ta libbenslange finzenisstraf feroardiele. Fanwegen it grutte gefaar foar de Dútske mienskip waarden de oppakte groepsleden yn ekstra bewaakte ynrjochtingen pleatst en waard der yn Stuttgart-Stammheim sels in nije, hypermoderne finzenis boud. 

Op 18 oktober 1977 ferstoar Baader yn syn sel oan de gefolgen fan in skotwûn. Dyselde moarns waarden ek Ensslin en Raspe dea yn harren sellen oantroffen. Irmgard Möller, in fjirde RAF-lid, waard swier ferwûne fûn mei in stekwûn. Yn de moannen foarôfgeand oan Baaders dea besocht de saneamde twadde generaasje fan de RAF mei ferskate gewelddiedige aksjes de Dútske steat te twingen om Baader en de oare finzen RAF-leden frij te litten, ûnder oare troch de ûntfiering fan wurkjouwersfoarsitter Hanns Martin Schleyer. Ien dei nei it ferstjerren fan de trije finzen RAF-leden waard it lichem fan Schleyer fûn.
Janey Tetary

**Janey Tetary**, berne as **Tetary Begum Janey**, (Moniar, Patna (Britsk-Ynje), ± 1856 – Zorg en Hoop (Suriname), 26 septimber 1884) wie in Hindoestaanske kontraktarbeider, opstânslieder en fersetsstrider yn de Nederlânske koloanje Suriname.

## Biografy
Tetary waard berne yn 1856 yn Moniar, Patna en waard grutbrocht as moslim. Se wie op jonge jierren skieden en wie bekend fan it ferdigenjen fan froulju dy't min behannele wiene troch harren man.

Op 11 septimber 1880 tekene Tetary en har soan Boodhoo fan 10 jier kontrakten yn Yndia om yn it bûtenlân te wurkjen. It kontraktnûmer wie I / 491.  De yngongsdatum wie 26 novimber 1880 en de rintiid fiif jier. Se wie 24 jier âld, 1,465 meter lang, hie in brune hûdskleur en in swolm boppe har rjochtereach.
Op 11 septimber 1880 gie it Ingelske sylskip *Ailsa II* út Garden Reach út Calcutta wei mei bestimming Paramaribo. Har sosjale karakter die bliken doe't der by de oertocht de mûzels útbriek oan board fan it skip. Tetary stipe har bange mei-migranten, holp by it fersoargjen fan'e siken en twong by de kaptein medyske foarsjenningen ôf foar alle opfarrenden.  
Op 26 novimber 1880 kaam de Ailsa II yn Paramaribo oan. Se waarden kontraktearre by plantaazje *Zorg en Hoop* by de rivier de Commewijne yn Suriname, dat ûnder Nederlânske kontrôle stie.

Yn 1884 late Tetary it kollektive arbeidsferset fan in groep "Hindoestaanske" kontraktarbeiders tsjin eksploitaasje, neidat planters in petysje yntsjinne hiene by it koloniale bestjoer om strafferoarderings te feroarjen. Se protestearren ek tsjin de lege leanen en drege taken dy't se krigen op 'e sûkerplantaazje. Doe't it leger en de plysje oproppen waarden om harren opstân del te slaan, mobilisearre se froulju om te fjochtsjen bewapene mei stiennen en flessen dy't se sammele hiene.

Sy waard fermoarde troch plysjes, nei alle gedachten op advys fan 'e koloniale amtner Barnet Lyon, en stoar op 26 septimber 1884 troch in skot yn har efterholle fan tichteby. Seis oare kontraktarbeiders waarden ek deadien.

## Stânbyld foar Janey Tetary
Op 24 septimber 2017 is yn Paramaribo in byld fan Janey Tetary ûntbleate. It stiet tsjinoer it eardere gebou fan it Ymmigraazjedepartemint. It byld is makke troch de keunstner George Ramjiawansingh. It toant Tetary op it stuit fan de striid op de plantaazje. Yn'e hân omheech hat se de hals fan in flesse of krûk fêst, klear om te smiten.
Op it plak fan it byld fan Janey Tetary stie earder it boarstbyld fan Barnet Lyon. Dat byld is op 16 septimber 2017 fuorthelle en stiet no yn de tún fan it depot fan it Surinaamsk Museum. De ferfanging fan it boarstbyld fan in koloniale bestjoerder troch it byld fan in deasketten opstannige kontraktarbeider is ta stân kaam troch de ynspannings fan de Kulturele Uny Suriname.
Gudrun Ensslin

**Gudrun Ensslin** (Bartholomä, 15 augustus 1940 - Stuttgart, 18 oktober 1977) wie in Dútsk terroriste.

Yn 1970 wy sy ien fan de oprjochters fan de lofts-ekstremistyske terreurgroep Rote Armee Fraktion (RAF). Nei't se in relaasje begûn mei mei-oprjochter Andreas Baader waard Ensslin ynfloedryk yn de radikalisearring fan Baaders loftse ideeën en waard se ien fan de yntellektuele lieders fan de beweging.

## Libben en dea
Ensslin wie hikke en tein yn Bartholomä as fjirde fan sân bern yn in luthersk dûmnysgesin. Se die it goed op skoalle en lies graach de Bibel. Se begûn te studearjen en kaam dêr yn de kunde mei Bernward Vesper, in Dútske skriuwer. Mei him rjochte se yn 1963 in lytse útjouwerij op, de *Studio für neue Literatur*. Yn 1965 ferhuze se mei Vesper nei West-Berlyn, yn 1967 krige sy mei Vesper in bern.  Ensslin naam al diel oan demonstraasjes tsjin kearnwapens en Amerikaanske bases yn Dútslân, mar doe't har houlik mei Vesper stikken begûn te rinnen, gie se har alhiel mei loftse groepearringen dwaande hâlden.

Se ferliet har man en bern yn jannewaris 1968. Mei Andreas Baader, dy't se yn de simmer fan 1967 moete hie, besleat se aktyf tsjin "it systeem" fjochtsjen. Yn'e nacht fan 2 april 1968 brutsen der brannen út yn twa warehuzen yn Frankfurt am Main. Baader, Ensslin en twa oaren waarden trije dagen letter oppakt en yn oktober 1968 feroardiele ta trije jier finzenskip. Se waarden yn juny 1969 alwer frijlitten en tsjinnen in fersyk oant heger berop yn. Doe't dat lykwols ôfwiisd waard, dûkten sy ûnder. Baader waard oppakt, mar Ensslin, trije oare froulju (wêrûnder Ulrike Meinhof) en in ûnbekend bleaune man befrijden him út in biblioteek, dêr't er sûnder hânboeien wat ûndersyk dwaan mocht. Ien personielslid waard delsketten en rekke slimferwûne. Dit wie it begjin fan de gewelddiedige aksjes fan de groepearring en de RAF. Ensslin en de oaren waarden de meast sochte persoanen yn Dútslân. Se waard op 7 juny 1972 yn Hamburg oppakt, en letter ta libbenslange finzenisstraf feroardiele. Fanwegen it grutte gefaar foar de Dútske mienskip waarden de oppakte groepsleden yn ekstra bewaakte ynrjochtingen pleatst en waard der yn Stuttgart-Stammheim sels in nije, hypermoderne finzenis boud. 

Op 18 oktober 1977 ferstoar Ensslin yn har sel. Dyselde moarns waarden ek Ensslin en Raspe dea yn harren sellen oantroffen, offisjeel waard har dea en dy fan de twa oaren as selsmoard ferklearre. Irmgard Möller, in fjirde RAF-lid, waard swier ferwûne fûn mei in stekwûn. Yn de moannen foarôfgeand oan Baaders dea besocht de saneamde twadde generaasje fan de RAF mei ferskate gewelddiedige aksjes de Dútske steat te twingen om Ensslin en de oare finzen RAF-leden frij te litten, ûnder oare troch de ûntfiering fan wurkjouwersfoarsitter Hanns Martin Schleyer. Ien dei nei it ferstjerren fan de trije finzen RAF-leden waard it lichem fan Schleyer fûn.
Ulrike Meinhof

**Ulrike Marie Meinhof ** (Aldenburch, 7 oktober 1934 - Stuttgart, 9 maaie 1976) wie in Dútsk sjoernaliste en terroriste. Yn 1970 wy sy ien fan de oprjochters fan de lofts-ekstremistyske terreurgroep Rote Armee Fraktion (RAF). 

## Libbensrin
Ulrike Meinhof waard berne op 7 oktober 1934. Har heit Werner Meinhof wie keunsthistoarikus en har mem wie histoarika. Har heit ferstoar yn 1940 oan kanker. Nei't yn 1949 ek har mem Ingeborg oan kanker ferstoarn wie, krigen Ulrike en har âldere suster Wienke, Renate Riemeck, in âlde stúdzjefreondinne fan har mem dy't in skoft by har yn wenne hie, as fâd.

Yn 1955 koe Ulrike mei tank oan in stúdzjebeurs filosofy, pedagogyk, sosjology en germanistyk studearje yn Marburg. It folgjende akademyjier gie se nei Munster dêr't se aktyf waard binnen de *Sozialistische Deutsche Studentenbund* (SDS) en der yn 1957 wurdfierder waard foar de kommisje *anty-atoomdeaden*. Fan 1959 oant 1969 skreau se foar it loftse blêd *"Konkret"* en wie der fan 1962 oant 1964 haadredakteur. Yn 1961 boaske se mei Klaus Rainer Röhl, de útjouwer fan *"Konkret"*, mei wa't se yn 1962 in twilling krige. Ein 1967 rûn it houlik op 'e non.

Nei de moardpoging op 11 april 1968 op Rudi Dutschke waard Meinhof hieltyd radikaler en hieltyd minder ree kompromissen te sluten. Op 2 april wie brân stichte yn twa warehuzen yn Frankfurt am Main. By it proses tsjin de brânstichters learde Meinhof de oankleien Thorwald Proll, Horst Söhnlein en de lettere RAF-oprjochters Andreas Baader en Gudrun Ensslin kennen. Yn har kollum yn *"Konkret"* skreau se: *"De wet dy't troch brânstichting oertrêden wurdt, beskermet net de minske, mar it eigendom."* Dêrmei wurke se mei oan in opfetting dy't yn de hjerst fan 1968 populêr waard yn de rûnten fan de *Ausser-Parlamindaryske Opposition* (apo), te witten: dat geweld tsjin persoanen net tastien wie, mar tsjin saken al. 

Yn 1970 produsearre Meinhof de telefyzjefilm *"Bambule"*, dêr't se ek it senario foar skreau. Dit senario waard in jier letter yn boekfoarm útjûn, ûnder de titel *"Bambule. Fürsorge – Sorge für wen?"* It boek waard al gau in klassiker yn de literatuer oer de opfiedingsprinsipen fan de 1960-er jierren.

Op 14 maaie 1970 die se mei oan de earste wapene aksje fan de RAF, Meinhof en trije oare froulju (wêrûnder Gudrun Ensslin) en in ûnbekend bleaune man befrijden Baader út in finzenis biblioteek, dêr't er sûnder hânboeien wat ûndersyk dwaan mocht. Ien personielslid waard delsketten en in oar rekke slimferwûne. Konsekwinsje fan Meinhofs belutsenheid by dizze aksje wie dat sy per direkt har twa bern efterlitte moast. Dêrnei partisipearre se yn bankoferfallen en bomoanslaggen oant se yn de jûn fan 15 juny 1972 oppakt waard yn Langenhagen. Dêr soe se oernachtsje yn it appartemint fan Fritz Rodewald, in learaar dy't yndertiid desertearre Amerikaanske soldaten ûnderdak joech. Hy hie Meinhof dy middei by de plysje oanjûn.

Op 29 novimber 1974 waard Meinhof feroardiele ta acht jier finzenisstraf. Se waard op 9 maaie 1976 dea fûn yn de finzenis. Neffens offisjele boarnen hie se har ophongen, mar omstannichheden oangeande har dea litte lykwols romte foar alderhande spekulaasjes.
Keppel

In **keppel** is in sosjale groep fan mienskiplik libjende organismen. Dizze oantsjutting wurdt eins inkeld brûkt foar sûchdieren, en dan noch spesifyk foar middelgrutte of grutte herbivoare sûchdieren. Sa sprekt men fan in keppel skiep, in keppel kij of in keppel oaljefanten, mar in kloft (herbivoare, mar lytse) grûniikhoarntsjes of prêrjehûnen wurdt in koloanje neamd, en in kloft (middelgrutte, mar karnivoare) wolven hjit in ridel.

It foardiel fan it diel útmeitsjen fan in keppel is foar herbivoaren dat ien of inkelen har om-en-by yn it each hâlde kinne, wylst de mearderheid mei in gerêst hert weidzje kin. Foar rôfdieren is it dreger om in keppel oan te fallen as in solitêr bist. En as it rôfdieren dochs slagget om in lid fan 'e keppel te gripen, dan kinne de oare leden fan 'e keppel ûntkomme wylst dy inkeling ferslynd wurdt.

Yn dat ljocht is in keppelbist foar de dea opskreaun as it it kontakt mei de rest fan 'e keppel ferliest. De strategy fan rôfdieren is der dêrom ek faak op rjochte om ien inkeld lid fan 'e keppel, by foarkar in jong, âld of troch sykte of ferwûnings ferswakke bist, fan 'e keppel te isolearjen. Dat dogge se troch harsels tusken dat yndividu en de keppel yn te pleatsen.

Binnen in keppel bestiet der in rangoarder mei ien dúdlike lieder. Ofhinklik fan 'e soarte kin dat in mantsje wêze, lykas by in keppel harten, of in wyfke, lykas by in keppel oaljefanten. Jonge bisten steane ornaris ûnderoan de rangoarder. Dat wol lykwols net sizze dat se troch de heger pleatste leden mar oan har lot oerlitten wurde. Bygelyks by muskusoksen, mar ek by oaljefanten, wurde de jongen krekt yn 'e midden fan 'e keppel pleatst, wylst de sterkere folwoeksen bisten, dy't heger yn 'e rangoarder steane, har as bewekkers oan 'e râne fan 'e keppel posysjonearje.

It hâlden fan keppels fee wie in wichtige stap yn 'e histoaryske ûntwikkeling fan 'e minskheid. Ynstee fan op wylde bisten jeie te moatten foar it fleis, waard it dêrtroch mooglik om it fleis deunby te hâlden. Wol moasten dêrfoar de feekeppels tsjin rôfdieren beskerme wurde. It hoedzjen fan fee yn keppels is ûnderdiel fan 'e domestisearring fan bisten troch de minske.
Swaarm

In **swaarm**, **swarm** of **swerm** is in sosjale groep bisten, wêrby't de oantsjutting spesifyk ferwiist nei fleanende bisten, lykas fûgels, ynsekten (bgl. bijen, meepsen of sprinkhoannen) of flearmûzen. 

Swaarmjen is in foarm fan kollektyf hâlden en dragen, wêrby't de bisten dêr't de swaarm út bestiet, in diel fan har yndividualiteit opjouwe yn ruil foar stipe fan soartgenoaten. Swaarmen bewege har nammentlik faak troch de loft as wiene se ien inkeld superorganisme, ferlykber mei hoe't iezings fisken har ûnder wetter bewege. Dêrby past elts yndividu syn fljochbewegings oan oan 'e leden fan 'e swaarm om him hinne. 

De stipe dy't leden fan 'e swaarm dêrfoar weromkrije, nimt de foarm oan fan feilichheid, tsjin oanfallen fan rôffûgels (dy't muoite hawwe om ien yndividu út in swaarm te isolearjen), mar ek tsjin minne waarsomstannichheden by 't winter, of om enerzjy te besparjen op 'e fûgeltrek.
Gielkopstaar

De **gielkopstaar** (*Ampeliceps coronatus*), ek **gielkopmaina** of **gielkopprotter**, is in sjongfûgel út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). It is de iennige soarte yn it monotypyske skaai *Ampeliceps*.

## Beskriuwing
Gielkopstaren binne middelgrutte protters en wurde 19 oant 21 sm lang. Se ha in swart fearrekleed mei in goudgiele foarholle en kroan, in goudgiele kiel en in oranjegiel plak om it each. Opfallend is ek it giele plak op 'e wjuk. De sturt is koart en stomp. It wyfke is minder giel op'e kroan en kiel as it mantsje.   

## Fersprieding
De soarte komt foar fan Yndia oan Fjetnam en it noarden fan Maleizje en bewennet bosk yn leechlân en heuvels. Dêr foerazjearret er yn pearkes of lytse groepen yn 'e beamtoppen.  

## Status
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de soarte yn oantallen ôfnimme troch ferlies fan habitat, al is dat net sa slim dat de soarte as beskôge wurde kin. De IUCN klassifisearret de fûgel op 'e Reade list as net bedrige (LC, 2016).
Katedraal fan Amalfi

De **katedraal fan Amalfi**  (Italjaansk: *Cattedrale di Sant'Andrea of Duomo di Amalfi*) is in 9e-iuwske tsjerke yn 'e Italjaanske stêd Amalfi, 62 km súdeast fan Napels. De katedraal is wijd oan 'e apostel Andréas. Sûnt 1986 is de tsjerke de sit fan it aartsbisdom Amalfi-Cava de’ Tirreni.

De tsjerke is ferskillende kearen ferboud en feroare, sadat hjoed-de-dei de tsjerke romaanske, goatyske, barokke en rokoko ynfloeden fertsjintwurdiget. Underdiel fan it kompleks is de basilyk dêr't Sint-Andréas begroeven is. 

## Skiednis
De earste tsjerke, no it biskoplik museum, waard yn 'e 9e iuw op 'e ruïnes fan in eardere timpel boud. In twadde tsjerke waard yn 'e 10e iuw súdlik dêrfan boud en dat is no de katedraal. Yn 'e 12e iuw foarmen de twa tsjerken in romaansk seisskippich tsjerkegebou, yn 'e 13e iuw werombrocht ta fiif skippen om plak te meitsjen foar it yn 'e Arabysk-Normandyske styl boude Paradyskleaster.    

Yn 1206 waarden yn 'e tiid fan 'e Fjirde Krústocht de reliken fan Andréas bút makke en troch kardinaal Pietro Capuano nei Amalfi brocht. Twa jier letter wie de krypt klear en koene de reliken nei de tsjerke brocht wurde.  

Foar de âlde tsjerke waard tusken de 12e en 13e iuw de klokketoer boud. De bekroaning fan 'e tsjerke is fersierd mei moarmer en majolika yn 'e Arabysk-Normandyske styl. De kapellen fan 'e tsjerke binne ôfwikseljen goatysk en renêssânse, mei in skip yn 'e 18e-iuwske barokstyl.     

Yn 1861 stoarte in part fan 'e gevel yn, wêrtroch't it atrium skansearre rekke. De hiele foargevel waard dêrnei yn in ryk fersierde styl werboud neffens in op 'e Italjaanske gotyk ynspirearre ûntwerp fan Errico Alvino. De gevel is te fergelykjen mei de eardere gevel, mar riker fersierd. De foltôging wie yn 1891.
Amalfi

**Amalfi** is in lytse stêd oan 'e Amalfikust yn 'e provinsje Salerno en 'e regio Kampaanje fan Itaalje. It is in lyts toeristysk plak mei likernôch 4.600 ynwenners. It plak stiet op 'e UNESCO Wrâlderfgoedlist.

## Skiednis
Amalfi waard yn it jier 339 stifte as in hannelspost.

Yn 'e Hege Midsiuwen wie it in stedsteat, de Republyk Amalfi, en ien fan 'e acht maritime republiken. Dat makke it ien fan 'e wichtichste hannelssintra oan 'e Middellânske See. Yn 'e 11e iuw waard hjir de Tabula Amalphitana opsteld, wêryn't it seerjocht fêstlein waard. Dy wetten bleaunen oant de 16e iuw fan tapassing. Iuwenlang profitearre Amalfi ek fan it bloeiende ambacht fan papierproduksje, dat *bambagina* hjit.

## Geografy
Amalfi leit op in skiereilân oan 'e westlike kust fan Itaalje, himelsbreed likernôch 15 kilometer westlik fan Salerno en goed 40 kilometer súdlik fan Napels. De provinsje wêryn't de stêd leit is fruchtber en ferneamd om 'e produksje fan sitroenen en de limoncello-likeur dy't dêrfan makke wurdt. De stêd wurdt omfieme troch steile berchhellingen.

## It besjen wurdich
* Duomo di Amalfi

## Ferfier
Amalfi is berikber fanút Napels oer de A3 en de SP1, en fanút Salerno oer de A3 en de SS163. Fan 'e lofthavens is de ynternasjonale loft haven fan Napels it meast deunby.
Jan-Carl Raspe

**Jan-Carl Raspe** (Seefeld, Eastenryk, 24 july 1944 - Stuttgart, 18 oktober 1977) wie in Dútske terrorist, oansletten by de lofts-ekstremistyske terreurgroep Rote Armee Fraktion (RAF)

## Libbensrin
Jan-Carl Raspe groeide op yn East-Berlyn. Doe't de Berlynske Muorre yn 1961 boud waard, wie er yn West-Berlyn. Hy bleau hjir by syn omke en muoike wenjen. Yn 1963 helle er syn middelbereskoallediploma en studearre skiekunde oan de Frije Universiteit fan Berlyn. In jier letter stapte er oer op sosjology en studearre dêryn cum laude ôf.

Yn 1967 wie hy mei-oprjochter fan de Kommune II; hjir learde hy ek Marianne Herzog kennen, in freondinne fan Ulrike Meinhof.  Yn dizze tiid wurket er ek as ferslachjouwer en docht ferslach fan de besite fan de Amerikaanske vice-presidint Hubert Humphrey oan West-Berlyn, en in mislearre ludike oanslach op him. Fierder hâldt it ferset tsjin de Needwetten him dwaande, en demonstrearret er tsjin de besite fan de sjah fan Perzië, wêrby't de studint Benno Ohnesorg deasketten wurdt troch de plysje. 
Yn 1969 stapt er út Kommune II en lûkt konklúzjes út dit, neffens him, minsklik opsicht positive mar troch politike isolaasje mislearre eksperimint.

Earne ein 1970 sluet er him oan by de "Rote Armee Fraktion". Yn de simmer 1972 waard Raspe, tegearre mei Andreas Baader en Holger Meins troch de plysje yn Frankfurt am Main oppakt. Hy waard ta libbenslang feroardiele foar syn belutsenens by in rige bomoanslaggen dy't oan fjouwer minsken it libben koste. Ek waard er fertocht fan in bankoerfal en fan in ynbraak yn in gemeentehûs om dokuminten te stellen.

Op 18 oktober 1977 ferstoar Raspe yn syn sel oan de gefolgen fan in skotwûn. Dyselde moarns waarden ek Ensslin en Baader dea yn harren sellen oantroffen. Irmgard Möller, in fjirde RAF-lid, waard swier ferwûne fûn mei in stekwûn. Yn de moannen foarôfgeand oan Raspe syn dea besocht de saneamde twadde generaasje fan de RAF mei ferskate gewelddiedige aksjes de Dútske steat te twingen om Raspe en de oare finzen RAF-leden frij te litten, ûnder oare troch de ûntfiering fan wurkjouwersfoarsitter Hanns Martin Schleyer. Ien dei nei it ferstjerren fan de trije finzen RAF-leden waard it lichem fan Schleyer fûn.
Hânkarre

In **hânkarre** of **skokarre** is in ferfiermiddel mei twa tsjillen dat troch in persoan op gong brocht wurdt. In karre kin lutsen wurde of treaun wurde. In stekwein, in soad yn gebrûk by ferhuzingen, is yn wêzen ek in soarte fan hânkarre. 
In foarbyld fan in fjouwertsjilige troch in persoan lutsen wein is de bolderwein. In hânkarre mei ien tsjil wurdt in kroade neamd.

Hânkarren waarden en wurde foar tal fan doelen brûkt, net allinnich foar it ferfier fan lêsten, mar ek as in mobile negoasje (bakkerskarre, iiskarre, draaioargel). Lettere ûntwikkelingen binne de bakfyts en de hûnekarre.

Nei de Twadde Wrâldoarloch is de hânkarre stadichoan út it strjitbyld ferdwûn. De opkomst fan betelbere motorisearre alternativen, dêr't sûnder fysike ynspanning mear lading mei ferfierd wurde koe, wie hjirfan de oarsaak, ek yndirekt omdat it ferkear hieltyd drokker en flugger waard en it dêrtroch hieltyd gefaarliker waard foar immen om mei in hânkarre troch de strjitten te gean om te ferkeapjen. Yn de jierren '60 fan de tweintichste iuw binne de measte hânkarren ferfongen troch bestelbuskes en lytse frachtweinen. Dy trend waard yn minder wolfarrende lannen letter ynset.


File:"Mush-Fakers" and Ginger-Beer Makers (6795271398).jpg|In karre mei negoasje. Londen 1877
File:A man is suffering pulling a trash.jpg
File:Bakkerskar van bakkerij Jos Maesbroeck, asset x2cVtGGZUWWWrcLOO8JrAuKC.tif|In bakkerskarre	
File:DIA40176 Spijkenisse Voorstraat petroleumhandelaar Louwen 1968.jpg|Petroaljeman mei syn karre, 1968
Miaukjen

**Miaukjen** is in fokalisaasje fan ferskate kateftigen, mar it is benammen bekend fan 'e hûskat (*Felis catus*). It wurd sels is in klankneibearing of onomatopee; it lûd klinkt dus as *miau*, hoewol't it op ferskillende toanen, mei ferskillend folume en mei ferskillende yntinsiteit utere wurde kin. It kin ek lang of koart oanholden wurde en it kin sels mear as ien wurdlid omfetsje (bgl. *miau-au* of *mjê-ah-au*). By jongkatsjes is it miaukjen altyd folle heechtoaniger as by folwoeksen dieren en klinkt it mear as *miuw*. 

Yn it wyld komt miaukjen by de hûskat eins inkeld foar by jongkatsjes dy't tsjin 'e mem miaukje. Folwoeksen bisten miaukje mar komselden tsjininoar. It miaukjen fan folwoeksen katten dy't troch minsken as húsdier holden wurde, moat dêrom as in postdomestikaasjeferlinging fan it miuwkjen fan jongkatsjes beskôge wurde. Dat komt om't katten hiel gau leare dat se it bêste de oandacht fan it baaske lûke kinne troch lûd te jaan. It kin ek foar in diel in reäksje wêze op it feit dat baaskes faak de gewoante hawwe om tsjin harren katten te praten.

Kateftigen kommunisearje ûnderling foar it meastepart fia de rooksin (troch it efterlitten fan rookflaggen) en mei lichemshâldings. Mar minsken, dy't sokke kattetaal net fersteane, hawwe ferlet fan auditive sinjalen, en katten wenne dêr hiel gau oan. Katten hawwe spesifike manearen om te miaukjen foar ûnderskate dingen. As men langere tiid in kat hat, kin men gauris oan 'e klank, de toan, it folume en de lingte fan it miaukjen al gewaarwurde wat de kat wol. "Ik wol derút, lit my nei bûten ta" klinkt dan dúdlik oars as "Ik haw honger, jou my iten".
Do-skoet

De **do-skoet** (*Cepphus columba*) is in fûgel út de famylke fan alkfûgels (*Alcidae*).

## Skaaimerken
 
De do-skoet is in middelgrutte fûgel fan 30 oant 37 sm. De soarte is yn it simmerkleed foar in grut part swart mei wite wjukdeakfearren. De wjukken binne ûnder griis en de snaffel is lang en smel en hy hat reade poaten. Winterdeis sjocht de fûgel der hiel oars út en is er wyteftich mei donkere dielen op it bealchje.

## Fersprieding
Do-skoeten komme oan 'e noardlike Pasifyske kusten foar. Yn Japan en Meksiko wurdt de fûgel allinne winterdeis sjoen en yn Kanada komt de fûgel as trekfûgel foar. De soarte is it hiele jier troch yn dielen fan de Feriene Steaten en Sibearje te sjen. Do-skoeten wurde yn fiif [ûndersoarte]]n ferdield:

* *Cepphus columba snowi*: Koerilen (guon behannelje de snowi as in aparte soarte).
* *Cepphus columba kaiurka*: fan 'e Komandorski-eilannen oant de westlik-sintrale Aleoeten.
* *Cepphus columba columba*: fan noardeastlik Sibearje oant de Beringsee en westlik Alaska.
* *Cepphus columba adiantus*: fan 'e sintrale Aleoeten súdlik oant Washington.
* *Cepphus columba eureka*: Oregon en Kalifornje.

It habitat bestiet út de rotseftige kusten oan 'e noardike Stille Oseaan en is meast by ûndjipper kustwetter fan minder as 50 m oantroffen. Hy wurdt selden fier it lân yn sjoen. 

## Hâlden en dragen

Se dûke om te jeien op fiskjes en wringeleazen. Yn 'e regel briede se yn lyste groepen fan minder as 50 fûgels op kliffen, faak by ûndjip wetter. Nêsten sitte in holte of in spjalt. De soarte is monogaam en hy bliuwt sels bûten de briedtiid by de koloanje, alhoewol't fûgels yn Alaska en Kalifornje resp. nei it suden en noarden trekke.    

## Status
Yn 1993 waard de grutte fan 'e populaasje op 235.000 fûgels rûsd. Oannommen wurdt dat de populaasje stabyl is. Dêrfandinne klassifisearret de IUCN de soarte as net bedrige (LC, 2018) op 'e Reade list.
Seeskoeten

**Seeskoeten** (*Cepphus*) foarmje in fûgelskaai út de famylje alkfûgels (*Alcidae*). 

## Soarten
Der binne trije soarten seeksoeten: