open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ferbûn fan de Spearen

By it **Ferbûn fan de Spearen** giet it om in teory oer it ûntstean fan de Franken.

Doe't Tasitus yn de 1e iuw, yn syn boek *De Origine et situ Germanorum*, skreaun oer alle stammen en folken yn Germaanje, bestie der noch gjin Frankysk folk. Ut healwei de 3e iuw komme lykwols de earste berjochten oer harren. En sûnt dy tiid hawwe sy ek steesoan soarge foar problemen oan de grins fan it Romeinske Ryk.

## Ferdreaun troch de see
In ferklearring, oars as gewoan dat Tasitus de stam skynber net koe, wurdt socht yn in ferbûn fan stammen. Dêrby giet it dan ynearsten om kustbewenners, de Friezen en Sjauken, dy't om 250 hinne foar it meastepart ferdreaun waarden út harren gebiet troch de stiging fan de see kombinearre mei in rige fan stoarmfloeden. Hja gienen fierder it lân yn, by de see wei. Dêrby kamen hja, by de Isel, yn kontakt mei oare stammen, lykas de Sjamaven, de Brukteren en de Tubanten, dy't ek wer plak meitsje moasten en tichter op de rivier kamen te wenjen. 

## De Romeinske grins
Om't it gebiet te lyts wie foar al dy stammen waard de druk op de Romeinske grins grutter. Earst doe't de stammen harren mear opstelden as in ienheid, de Franken, slagge it harren om de Romeinen te twingjen harren yn it ryk ta te litten. De Franken dy't fan de see kamen waarden foederaty fan it Romeinske Ryk, mei as wenplak de Kimpen en letter ek fierder nei de Belgyske seekust. De oare stammen bleaunen oan de noard- en eastkant fan de Ryn, mar krongen ek op nei it suden.

## Nammen
Dy westlike stammen wurde oantsjutten mei de namme *[[Salyske Franken]]*, wat wol útlein wurdt as *sâlte* Franken, dat wol sizze: Franken fan de see. Der wurdt lykwols ek tocht oan Franken fan de *Isala*, de Isel, nei it plak dêr't hja ynearsten telâne kamen.

De eastlike stammen wienen de *[[Ripuaryske Franken]]*, útlein as Franken *fan de igge*, dat wol sizze: Franken fan de rivier.

Foar de namme *Franken* wurdt wol tocht oan de *moedigen*, mar ek wol dat de Franken, krekt as de Saksen mei harren *Saksa*, bilen, neamd wienen nei harren wapens, de *franka*, de spearen. Dat soe in ûnderskied meitsje tusken de eastlike Germanen mei bilen, en de westlike mei spearen. Yn beide gefallen wie it wichtichste grif dat hja wapens droegen; eat dat allinnich in frijenien dwaan mocht.

## Teory
De teory dat de Franken ûntstean binne út it byinoar gean of gearwurkjen fan ferskate Germaanske folken bestie al langer. It gong dan benammen om stammen út it gebiet dêr't de Ryn de Dútsk-Nederlânske grins oer giet. Twadde helte 20e iuw is dêr bykaam dat it de folken fan de Noardseekust wêze koenen, tegearre mei de oare folken. De hjir brûkte namme foar de teory komt fan de gearwurking fan dy stammen tsjin de Romeinen.

## Sjoch ek
* Fryske myte
Dankert & Dankert

**Dankert & Dankert** is in Fryske misdiesearje oer in abbekatetwjilling, Pieter en Jelle Dankert. De tema's fan de ferhalen binne basearre op saken fan de abbekatetwjilling Wim en Hans Anker. De searje wurdt makke en regissearre troch Steven de Jong. De dûbelde haadrol wurdt spile troch Peter Tuinman. De searje is Frysktalich, útsein dat guon rollen fan bûten de provinsje oars prate en dat eltsenien yn de rjochtseale Nederlânsk praat.

## Utstjoering
Omrop Fryslân hat de twa seizoenen útstjoerd, winter 2005/6, en yn begjin 2007. It oardiel fan de sjogger wie oer it generaal dat de ferhalen wol spannend wienen. In faak-hearde klacht wie lykwols dat de byferhalen min útwurke waarden.

De KRO hat de rjochten foar de Nederlânske tillefyzje, en is fan doel de searje fan 2 augustus oant 6 septimber 2007 út te stjoeren.

## Talintejacht
Foarôfgeand oan de opnammen waard maitiid 2005 in talintejacht hâlden, *Audysje Dankert & Dankert*, wêrfan de winner in wichtige rol yn de searje krije soe. Dy talintejacht wie fan 18 maaie oant 22 juny yn sechs ôfleverings te sjen op tillevysje. Winneres waard Nynke Borgman, dy't yn it twadde ferhaal de rol fan psychopate Evelien spylje mocht. Ta fernuvering fan karkommisje en sjoggers krigen ek twa fan de ôffallers in rol oanbean. Guon oare ôffallers waarden yn de rin fan de searje frege foar figurantenrollen.

## Kontroferzes
Alhoewol't de ynbring fan de bruorren Anker net fierder gong as it oanleverjen fan de tema's en it tasjen op goed gebrûk fan de juridyske termen, smiet dit dochs argewaasje op. Sa wie fan it earste ferhaal dúdlik wer te kennen hokfoar saak fan de Ankers it tema levere hie, wat foar de neibesteanden fan in slachtoffer fan ferpleechkundige Martha U. tige pynlik wie. Fierders koe it abbekateburo fan de bruorren ek fernimme dat guon minsken harren it gedrach kwea ôf namen fan harren tsjinhingers Dankert yn de searje.

## Ofleverings
### Earste Seizoen
It earste seizoen waard opnaam yn 2005. 
It earste ferhaal wie as yntroduksje fan 13 novimber 2005 ôf as film te sjen op it Noardlik Filmfestival, hat dêrnei noch in wike langer draaid en is ek op DVD ferskynd. De filmferzje wie Nederlânsk ûndertitele. De tillevizjeútstjoering begûn ein novimber en oer hiel it seizoen hienen de ôfleverings sa'n 200.000 sjoggers.

* 1 - 3: *De Swarte Ingel*
* 4 - 5:
* 6 - 7:
* 8 - 9:
* 10 - 11:

### Twadde Seizoen
It twadde seizoen waard yn 2006 opnaam, fan july oant oktober, en waard fan 9 jannewaris oant 17 april 2007 útstjoerd.

* 12 - 14: *Jihad*
* 15 - 17: *Botte Bile*
* 18 - 20: *Skynrjocht*
* 21 - 23: *TBS*
* 24 - 26: *Frjemd Bloed*

## Akteurs
* Peter Tuinman
* Manouk van der Meulen
* Rients Gratama
* Gonny Gaakeer
* Lyan van der Meulen
* Rense Westra
* Marcel Faber
Sina (betsjuttingsside)

"**Sina**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* It grutte lân yn it easten fan Aazje: Folksrepublyk Sina.
* De steat op it eilân Formosa: Republyk Sina
Alsgemme

In **Alsgemme** is in lytse glêzen talisman, mei almeast trije minsklike figuerkes der yn ôfbylde. Der binne lykwols ek alsgemmen mei twa, en sels ek mei ien as fjouwer minskjes. De gemmen binne makke fan twa lagen kleurd glês, ien ljocht en ien donker. De kleuren binne meastal grien of blau.

Dizze talismans hienen oarspronklik in heidenske magyske betsjutting; nei gedachten moast de gemme de drager de sege yn de striid jaan. Letter waarden hja kerstene en dêrom makken hja faak diel út fan in tsjerkeskat.

De earste fan dy gemmen is weromfûn op Als. De oarsprong fan de alsgemmen leit lykwols yn it noarden fan Nederlân, yn it gebiet fan de Friezen. Se waarden foaral makke yn de Midsiuwen tusken  de 7e iuw en 10e iuw en fan it noardwesten út binne se ferspraat oer Jeropa. Dy is fûn yn de omkriten fan Kleaster Klaarkamp, yn 2009, 24 karaat mei in gouden râne. 

Yn Fryslân binne ûnderwilens sa'n tweintich stiks bekend, yn ferliking mei de omlizzende lânnen is dat in soad.
Musée maritime, fluvial et portuaire de Rouen

It **Musée maritime, fluvial et portuaire de Rouen** (*See-, rivier- en havenmuseum fan [[Roeaan]]*) is sûnt 1999 in museum oer de skiednis fan de haven fan Roeaan en oer de skipfeart. It is fêstige yn in gebou dat datearret fan 1926.

De haadtemas fan it museum binne:
* de skiednis fan de haven
* de ynfrastruktuer fan de haven
* de grutte sylskippen fan Rouaan
* de keapfardij 
* de binnenfeart (mei in skutslûsmodel)
* de skipsbou
* de walfiskfeart, mei it walfiskgeramte 
* de skiednis fan de ûnderseeboat 

## Galery

Image:Vue générale du musée.JPG|Gesamtansicht des Museums
Image:Pompon Rouge 001.JPG|It binnenfeartskip *Pompon Rouge*
Image:Moteur-Sulzer-6kd31.jpg|Sulzer-motor fan 400 hk, gewicht 28 ton, ornearre foar in fiskersskip (1937)
Image:MAQUETTESCHIAF.JPG|Model fan de *Marie-Louise Schiaffino*
Image:Maquette du Petraia.jpg|Model fan de *Petraia*
Image:Squelette de baleine.JPG|Walfiskskelet
Image:Cabine radio.JPG|Neimakke radiohutte fan in skip út de sechtiger jierren 20e iuw
Image:Maquette du cuirassé Richelieu.JPG|Model fan it slachskip *Richelieu*
Marco Polo

**Marco Polo** (15 septimber 1254, Korčula of Feneesje – 9 jannewaris 1324, Feneesje) wie in hanneler en ûntdekkingsreizger. Syn beskriuwings fan de lange reis nei Sina foarmen iuwenlang foar Jeropeanen de wichtichste boarne fan ynformaasje oer Aazje.

## Skiednis
Marko gong fuort yn 1271 mei syn heit en broer fia Bagdad, Perzje en Pamir nei Peking. Yn Sina wûn Marko de geunst fan de grut-kaan Kûbilay, dy't him op ferskate reizen fuortstjoerde, û.o. nei Tibet, Burma en Yndosjina. Fan 1282 oant 1285 wie hy gûverneur fan Nanking. Yn 1295 kearde hy werom nei Feneesje.

Rillegau nei't Marco Polo werom kaam fan syn reizen rekke er belutsen by in oarloch tsjin Genua. Hy waard fêstsetten. Yn de finzenis krige er kunde oan Rustichello fan Pisa, dy't skriuwer wie. Him ferhelle Polo al syn aventoeren. Rusticello skreau dy op wat laat hat ta it boek *De Reizen fan Marco Polo*, dat ferneamd waard yn hiel Jeropa yn in tiid dat der suver neat bekend wie oer it Easten.

Guon moderne histoarisy, sa as dr. Frances Wood en Peter Jackson yn Ingelân, sette fraachtekens by de sekuerens fan Polo's ferslach, *Il Milione*. Fan dat boek binne ferskillende ferzjes bekend, dy't net hielendal meiinoar stroke.

## Keppeling om utens
* National Geographic Marco Polo: Reis fan Feneesje nei Sina
* In the Footsteps of Marco Polo: A Journey through the Met to the Land of the Great Khan
800

## Foarfallen
* maart: Karel de Grutte jout opdracht ta de bou fan in fleat yn It Kanaal en organisearret de ferdigening fan it Frankyske ryk tsjin de Wytsingen. Hy lit in float bouwe yn it Kanaal en oan de kust waarden wachttuorren boud.
* Karel de Grutte stjoert de kontroversjele Paus Leo III ûnder beskerming fan in oantal biskoppen werom nei Rome. Om dizze tiid hinne ferriist yn Ingelheim (Dútslân) in paleis foar Karel.
* 25 desimber - Karel de Grutte wurdt yn Rome troch de paus ta keizer kroane. Hy regeart oer it Frankyske Ryk (oant 814). It Byzantynske Keizerryk ferset him hjirtsjin oant 812).
* Godfred folget Sigfred op as kening fan Denemark (wierskynlike datum).

## Berne
* Rotrude, Frankysk prinsesse, wiif fan Gerard fan Auvergne (jier ±)
* Swithin, biskop fan Winchester (jier ±)
* Koenraad I, greve fan Auxerre (jier ±)
* Otfried von Weißenburg, Dútsk muonts en dichter (jier ±)
* Warin I, abd fan Corvey (jier ±)

## Ferstoarn
* 4 juny - Luitgarde (~23), wiif fan Karel de Grutte
376

## Foarfallen
* Yn de Elzas wurde de Allemannen by de stêd Kolmar troch de Romeinen, ûnder lieding fan generaal Mallobaudes ferslein yn de Slach by Argentovaria.
* De Fisigoaten slaan op 'e flecht foar de Hunnen en krije tastimming harren yn it Romeinske Ryk te festigjen. 

## Berne

## Ferstoarn
* Witimer, kening fan de Ostrogoaten, sneuvelet tsjin de Hunnen.
771

## Foarfallen
*Karel de Grutte wurdt allinichhearsker fan it Frankyske ryk nei de dea fan syn broer Karloman.

## Berne

## Ferstoarn
* 4 desimber - Karloman, mei-kening fan it Frankyske ryk.
843

## Foarfallen

* augustus - It Ferdrach fan Verdun wurdt sletten. It Frankyske ryk wurdt yn trijen ferparte. Hjirmei komt in ein oan 'e ûnderlinge striid tusken de soannen fan Loadewyk de Fromme. 
* *sûnder datum* - Yn Byzantium komt in ein oan 'e byldestriid (ikonoklasme). 
* *sûnder datum* - Kenneth MacAlpin, de kening fan 'e Gaelen, wurdt ek ta kening fan 'e Pikten kroane. Dit foarfal wurdt ornaris beskôge as de berte fan it Keninkryk Skotlân.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* grevinne Judit fan Flaanderen, keninginne-gemalinne fan Wesseks († 870)

## Ferstoarn
* 19 april - Judit fan Beieren, keizerinne-gemalinne fan it Frankyske Ryk (* 805?)
;*datum ûnbekend*
* Jia Dao, Sineesk dichter en boeddhistysk mûnts (* 779) 
* Reinald fan Herbauges, greve fan Poitiers (* ???)
Marjorie Bowes

**Majorie Bowes** († desimber 1560) wie de earste frou fan 'e Skotske tsjerkeherfoarmer John Knox. Hja wie in dochter fan Richard Bowes. De famylje Bowes wenne yn Berwick oan de Tweed. De famylje Bowes kaam yn kontakt mei Knox, doe't er dêr troch aartsbiskop Cranmer oansteld waard. Marjorie en Knox krigen twa soannen, Nathaniel en Eleazer. Nei Marjorie har ferstjerren wertroude Knox yn 1564 mei Margaret Stewart, dy't yn 'e fierte besibbe wie oan keninginne Marije I fan Skotlân.
Grinzersk

It **Grinzersk** (Grinslânsk: Stadjeders) is in Friso-Saksysk dialekt dat sprutsen wurdt yn de stêd Grins. It is in foarm fan it Grinslânsk en wurdt ek sprutsen yn 'e doarpen Haren en Glimmen.

Yn it Grinzersk is minder werom te finen fan in Frysk substraat as by de dialekten út de Ommelannen, trochdat it fan âldshear in Saksysk-talige stêd wêst hat. Troch ymmigraasje út oare parten fan Nederlân, fral troch studinten, wurdt it Grinzersk op it stuit bedrige. Trochdat dy ymmigranten út oare parten fan Nederlân gjin Grinslânsk sprutsen, is it Nederlânsk de ienige wyse wêrop de Grinzers mei de minsken út de oare parten fan Nederlân kommuniseare kinne. Hjirtroch wurdt it Grinzersk hieltyd minder sprutsen.
Willem Teellinck

**Willem Teellinck** (Sieriksee, 4 jannewaris 1579 - Middelburch, 8 april 1629) wie in predikant yn Middelburch. Hy wie oanhinger fan de Fierdere Reformaasje.

Willem Teelinck waard, begjin jannewaris 1579 yn Sieriksee berne as soan fan Joost Teellinck, dy't ûnder oaren boargemaster wie. Ut deselde húshâlding kaam ek in broer fan Willem, Eeuwout Teellinck dy't ûntfanger-generaal fan Seelân wurden is.

Ynearsten woe Willem foar syn stúdzje teology studearje, mar it waard krekt as by syn bruorren in rjochtenstúdzje. Dizze folge er yn Leien, Saint Andrews yn Skotlân en Poitiers yn Frankryk. Yn 1603 waard er dokter yn de rjochten. Dêrnei makke er in reis nei in freon Banbury yn Ingelân. De Puriteinske famyljes dy't er dêr mei yn de kunde kaam, en harren sterke leauwen, waarden ta syn ideaalbyld.

## Bibliografy
* Meertens, P.J., *Letterkundig leven in Zeeland in de zestiende en de eerste helft der zeventiende eeuw* haadstik IV: *Godsdienstig leven na de Reformatie* sd. 173 o/m 178 *Willem Teelinck* 
* Hof, W.J. op 't, *Willem Teellinck (1579-1629). Leven, geschriften en invloed*, Kampen: De Groot Goudriaan, 2008.
Slach by Ane

De **Slach by Ane** wie op 28 july 1227 tusken it leger fan biskop fan Utert Otto II fan Lippe en in grutte troep opstannige Drinten ûnder lieding fan Rudolf fan Coevorden. Tichtby Coevorden, by it plakje Ane waard it biskoplik leger troch de Drinten ferslein; biskop Otto II ferlear dêr it libben. De nederlaach soe de oanlieding wurde fan de Frysk-Drintske oarloch.

De slach wurdt beskreaun yn de saneamde Narracio út 1232.
Orestes (Romeinsk politikus)

**Flavius Orestes** (ferstoarn op 28 augustus 476) wie in Romeinsk politikus en militêr, dy't in skoftlang de werklike macht yn hannen hawn hat yn it West-Romeinske Ryk. Syn soan Romulus Augustulus wie de lêste Romeinske keizer.

## Libben
Orestes wie berne as soan fan in aadlike Romeinske famylje yn Pannoanje. Syn heit wie Tatules en syn skoanheit "comes" (greve) Romulus, de militêre lieder yn Noricum (dux Norici). 

Doe de Romeinske provinsje Pannoonje oan Attila ôfstean waard, makke Orestes as diplomaat diel út oan it hof fan Attila. Hy moast der de ûnderhandelings liede tusken Attila en keizer Falentinianus III.

Yn 475 waard Orestes beneamd ta *[[magister militum]]*, de heechste militêr yn it leger en patrisius troch West-Romeinske keizer Julius Nepos. Eferôf besjoen wie dit net sa'n beste set fan de keizer, want al gauris pliige Orestes in steatsyngryp yn Ravenna, de haadsted en loekte de macht nei him ta. Keizer Iulius Nepos flechte sûnder fjirdere striid fuort nei Dalmaasje, der soe dizze keizer troch regeare oant syn dea yn 480.

Orester besocht himself net ta nije keizer te troane, derfoar hie hy te weinich status en stipe, en der kaam noch by dat de kâns dat de kezier yn it easten him erkenne soe, nihil wie. Derom skowde Orestes syn tolfierige soan Flavius Romulus nei foaren as de nije keizer en behalde sels de werklike macht. Hy keas *Romulus Augustus* as keizersnamme foar syn soan. 

De nije keizer waard troch it East-Romeinske ryk net erkend, mar omdat yn it easten in boargeroarloch woede koe der net militêr yngriepe wurden tsjin Orestes. Lykwols wie der in soad ûntefredens en kaam der ferset út ûnferwachte hoek. Der kaam in opstân fan it leger dat late waard troch de Germaanske haadling Odoaker. As oanfierder fan it Germaanske hierlingerleger makke dizze gebrûk fan de situaasje en sette it leger oan ta in opstân. Op 28 augustus 476 waard Orester flakby Piacenza te finzen nommen en liet Odoaker him fuortendaliks deadzje. Yn in pear wike tiid waard Ravenna ynnommen en Romulus Augustus ôfsetten.
Seno (keizer)

**Seno** (Latyn: *Flavius Zeno*; sa. 425 – 9 april 491), ek wol neamd **Seno de Isaurjer**, berne as **Tarasicodissa**, wie keizer fan it East-Romeinske Ryk fan 9 febrewaris 474 oant syn dea op 9 april 491 (mei ûnderbrekkings).

## Skiednis
Seno wie in haadling fan de Isaurjers, in striidber folk dat earder wenne yn it gebiet om de tsjintwurdige stêd Adana yn Turkije. Alhoewol’t it folk al in skoft diel útmakke fan it Romeinske Ryk, wienen sy altiten rûch bleaun. Under keizer Leo I hienen de Isaurjers in wichtige posysje krigen yn de haadstêd Konstantinopel. Sy waarden brûkt as tsjinwicht tsjinoer de grutte ynfloed fan de Goaten en Alanen yn dy tiid.

Seno boaske mei Ariadne, de dochter fan Leo I, en krige twa soannen: Leo en Seno. Hy soe syn soannen beiden oerlibje. Leo II, soe tenearsten de opfolger wurde fan keizer Leo I. Hy waard tegearre my syn heit keizer fan it easten. Mar doe’t Leo II yn febrewaris 474 ferstoar bleau syn heit allinne oer as keizer. 

Mei Seno kamen de Isaurjers op de troan en dat joech oanlieding ta ûnderlinge striid. Oare haadlingen ûnder de Isaurjers woenen ek ynfloed hawwe, wylst de Byzantinen fan harren ôf woenen. Sa kaam it dat al trije moanne nei de dea fan Leo II, ZSno fan de troan ferdreaun waard troch Ferina (de frou fan Leo I) mei har broer Basiliskus.
Seno flechte nei Isaurje, wêr’t hy earst ek noch oanfallen waard troch Illus, in Isaurjer dy't him ferbûn hie mei Basiliskus. Dizze Illus soe lykwols letter Seno wer helpe de troan werom te krijen. Yn augustus 476 kaam Seno as keizer werom. Ferina besocht letter noch in pear kear om Seno te fermoardzjen, (tegearre mei wer Illus, dy't sy yn 476 nota bene noch besocht hie te fermoardzjen), lykwols sûnder sukses. Yn 484 hie Seno ek te krijen mei Leontius as tsjinkeizer. 

Fanwege al dizze problemen koe Seno him kwealik bemuoie mei it westlike part fan it Romeinske ryk. Hy stipe Julius Nepos, in neef fan Leo I as keizer yn it westen oant syn dea yn 480, mar doe hie Nepos feitlik al gjin macht mear oer it grutste diel fan it West-Romeinske ryk. Wol hat er al it mooglike dien om de opstanneling Orestes mei syn soan Romulus Augustulus tsjin te wurkjen. Dêrby sluet hy in pakt mei de oanfierder fan de Germanen yn it Romeinske leger yn Itaalje Odoaker, dy't tsjin Orestes yn opstân kaam. Hy gong der mei akkoard dat Odoaker himsels ta kening beneamde yn Itaalje en dat der gjin nije keizer yn it westen kaam. Nei it ôfsetten fan Romulus Augustulus yn 476 en de dea fan Nepos yn 480 wie Seno de ienige keizer fan it Romeinske ryk, dat feitlik allinnich noch út it easten bestie.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Seno (AD 474-491), yn ''DIR'' (1998), (Ingelsk)
Friso-Saksyske dialekten

De **Friso-Saksyske dialekten** binne in groep Nederdútske dialekten dy't yn gruttere of mindere mjitte troch it Frysk beynfloede binne. It giet hjir net om in gearhingjende taalgroep of taalfamylje, mar om in stikmannich dialekten dy't deselde karakteristiken diele om't se deselde (Fryske) ynfloed ûndergien hawwe.

## Karakteristiken
Foar it meastepart hawwe de gebieten dêr't sokke taalfarianten sprutsen wurde, yn it ferline Frysktalich west, mar is it Frysk der fan 'e lette Midsiuwen oant de njoggentjinde iuw ferkrongen troch de opmars fan Nederdútske taalfoarmen. Krektsa hat it bgl. west yn 'e Grinzer Ommelannen, dy't oant de fyftjinde iuw Frysktalich wiene, en mei East-Fryslân, yn noardwestlik Dútslân, dêr't it Eastfrysk op it eilân Wangereach sels noch oant yn 'e tweintichste iuw sprutsen waard.

By it Oertsjongersk is it krekt oarsom: de Stellingwerven makken yn 'e Midsiuwen diel út fan it âlde Oerstift, dêr't ek Drinte, Oerisel en de stêd Grins ta hearden. Dat wie al sûnt de Iere Midsiuwen in Nederdútsktalich gebiet. Pas letter kamen de Stellingwerven ta Fryslân te hearren. It Stellingwerfsk hat sadwaande in Fryske ynfloed fan bûtenôf ûndergien, en itselde jildt oant op in beskate hichte foar it Grinzerske dialekt fan 'e stêd Grins. Hast alle oare Friso-Saksyske taalfoarmen binne krekt Nederdútske dialekten dy't har op in Frysk substraat fêstige hawwe, en dus fan binnenút troch it Frysk beynfloede binne.

Oan 'e oare kant fan Westerlauwersk Fryslân komme de ferlykbere Friso-Frankyske dialekten foar, dat Nederfrankyske taalfoarmen op in Frysk substraat binne (lykas it Westfrysk, it Wetterlânsk en it Saansk).

## Dialekten
De Friso-Saksyske dialekten kinne opdield wurde yn guon dy't in sterkere ynfloed fan it Frysk ûndergien hawwe, en guon wêrby't dy ynfloed minder grut west hat.
* poer Friso-Saksysk:
** Eastfrysk Plat
** Grinslânsk:
*** Aldamtstersk
*** Feankoloniaalsk
*** Hegelânsk
*** Pompstersk
*** Westerkertiersk
*licht Friso-Saksysk:
** Bremerlânsk (yn it Lân Woersten en it Hodelerlân)
** Ditmarstersk
** Eiderstedsk
** Grinslânsk:
*** Grinzersk
*** Noarddrintsk
*** Westerwâldsk
** Jeverlânsk
** Stellingwerfsk
Dalmaasje

* Dalmaasje (regio), in regio yn Kroaasje
* Dalmaasje (Romeinske Ryk), in provinsje fan it Romeinske Ryk
* Fenesiaansk Dalmaasje, in diel fan 'e Republyk Feneesje
* Keninkryk Dalmaasje, in ûnderdiel fan it Keizerryk Eastenryk, dat bestie fan 1815 oant 1918
Dalmaasje (Romeinske Ryk)

**Dalmaasje** (*Latyn: Dalmatia*) wie de namme fan de Romeinske provinsje dy't tsjin Itaalje oer oan de oare kânt fan de Adriatyske See lei. Oars as de hjoeddeiske regio Dalmaasje omfieme Dalmaasje yn de Romeinske tiid gâns de eastlike Adriatyske kust.

## Skiednis
### Foar de Romeinen
Ear't de Romeinen nei it gebiet kamen hienen de Illiirjers dêr in eigen ryk hân. Dat hie in skoftke by it ryk fan Aleksander de Grutte heard, mar nei syn dea wer frij wurden wie. De Dalmaasjers hienen harsels yn 180 f.Kr. losmakke fan dit Illiryske ryk.

### Romeinske provinsje
De skiednis fan de Romeinske provinsje Dalmatia begûn yn 168 f.Kr. doe't de Romeinen de kuststrook oermasteren. Dy krieg doe de namme Illyrikum nei it folk dat dêr wenne. Yn 156 f.Kr. foelen de Romeinen ek it binnenlân yn en fersloegen de Dalmaasjers definityf. De Dalmaasjers waarden twongen belêstings te beteljen. Oan it begjin fan de 1e iuw folge de rest fan it binnenlân en om-ende-by 10 n.Kr., ûnder keizer Augustus, waard Illyrikum yn twa provinsjes spjalt: *Dalmatia* yn it suden, *[[Pannoanje|Pannonia]]* yn it noarden. Fan dy tiid ôf oerspielde de Romeinske kultuer it Illiryske gebiet en de Dalmaasjers namen dy sûnder fierdere tsjinstân oer.

### Ein fan it ryk
Op it ein fan it West-Romeinske ryk wie Dalmaasje hieltiid noch in part fan it ryk. Yn 475 waard Julius Nepos ôfsetten as keizer en kaam Romulus Augustulus op de troan. Dizze keizer waard yn 476 op syn bar ofsetten, troch de Germaanske generaal Odoaker. Keizer Julius Nepos flechte nei Dalmaasje en bleau der hearskjen oant syn dea yn 480, wêrnei it gebiet by Odoaker syn ryk foege waard. Odoaker krige te meitsjen mei ynfallen troch de Eastgoaten en moast him út Dalmaasje fuortlûke. Fan 488 oant 526 hearske de Eastgoatyske kening Diderik de Grutte oer Dalmatia en dêrnei yn 535 waard it wer beset troch de Romeinske keizer Justinianus I. Sûnt dy tiid wie it gebiet wer part fan it Romeinske ryk, dat letter it Byzantynske Ryk neamd waard.

## Geografysk

In grut part fan de Dinaryske Alpen leinen op it grûngebiet fan Dalmaasje. Derbûten hearde ek it mearpart fan de Adriatyske kust by de provinsje. De haadstêd wie Salonae, it tsjinwurdige Solin. Keizer Diokletianus makke de provinsje ferneamd trochdat er in pear kilometer besuden Salonae in fersterke paleis bouwe liet, op it stee dêr't no Split leit. Oare wichtige stêden yn de Romeinske tiid wiene:
* Zagabria (Zagreb)
* Sadrum (Zadar)
* Spalatum (Split)
* Ragusa (Dubrovnik)
* Saravesium (Biograd na Moru) (ek wol: Urbs Blanca Ad Mare)
* Fiumi (Rijeka)
* Mostrae (Mostar)
* Saraeevi (Sarajevo)
* Sebenikum (Šibenik)
* Tenenium (Knin)
* Karlavium (Karlovac) 
* Malari (Makarska)
* Pula (Pula)
156 f.Kr.

## Foarfallen
* De Romeinen oermasterje de Dalmaasjers yn de ynlannen fan Dalmatia en twinge harren om belêstingen te beteljen.

## Berne

## Ferstoarn
Dalmaasje (regio)

**Dalmaasje** (*[[Kroatysk]]: Dalmacija*) is in regio yn Kroaasje, oan de Adriatyske See. De haadstêd fan Dalmaasje is Split.
480

## Foarfallen

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Anisius Manlius Boëtius, Romeinsk filosoof, wiskundige en skriuwer († 524)

## Ferstoarn
475

## Foarfallen
* De West-Romeinske keizer Julius Nepos docht ôfstan fan Auvergne yn ruil foar de stipe fan de Fisigoaten. 
* Keizer Julius Nepos moat flechtsje nei Dalmaasje as gefolch fan in opstân yn it leger troch Orestes. 
* Romulus Augustulus de soan fan Orestes wurdt troch it leger útroppen ta de nije keizer yn Itaalje.
* Basiliskus besiket Zeno, keizer fan it East-Romeinske ryk fan de troan te ferdriuwen.

## Berne

## Ferstoarn
Westerwâldsk

**Westerwâldsk** is it Grinslânske dialekt dat yn Westerwâlde praat wurdt en dat it meast op it Dútsk liket. Der binne yn it Westerwâldsk grutte analogiên mei it Nedersaksysk yn it oangrinzgjende Dútslân, mar in protte fan dy wurden wurde hjoed de dei net mear brûkt. Yn dit *[[Ommelannen|Ommelân]]* wie yn histoaryske tiden gjin Frysk praat. De ferbûnskip mei it dialekt út it Iemslân is midlikerwys feroarzake trochdat Westerwâlde lang part wêst hat fan Westfalen, dêr't it Iemslân doedestiids ek ta hearde. It eigen karakter fan it dialekt fan Westerwâlde is fierder fersterke trochdat it letter in aparte hearlikheid wêst hat. Ek spile de isolearre lizzing fan it gebiet dêrby in wichtige rol. Dy situaasje feroare doe't it Bourtangermoeras ûntgûn waard. De iennige doarpen dêr't noch Westerwâldsk sprutsen wurdt, binne Onstwedde en Sellingen. Tusken dizze doarpen bestiet ek noch in lytse fariëteit.

## Skaaimerken
It Grinslânsk is in Friso-Saksyske taal. It Westerwâldsk is in Saksyske taal en hat dan ek meer oerien mei it Westfaalsk, as mei it Frysk. Wurden lykas *nich* foar "net" (Twintsk: *nich*) en *schoof* foar in skeau (Twintsk: *schoof*) ferdúdlikt de relaasje mei it Westfaalsk. In skaaimerk dat it Westerwâldsk dúdlik Grinslânsk makket, is it aksint, dat net op dat fan it Westfaalsk liket, mar op dat fan de oare Grinslânske dialekten. Troch de hjoeddeiske ynfloed fan de njonkenlizzende Grinslânske dialekten, Aldambtsk en Feankoloniaalsk, hat it Westerwâldsk yndirekt wol in lytse ynfloed fan it Frysk ûndergean.

### oa of ao
Yn it Westerwâldsk wurde beide foarmen brúkt. De foarkar gong yn it ferline nei *ao*, mar is yn de rin fan de skiednis nei de *oa* gean, lykas de stavering fan de oare Grinslânske dialekten.

### Tiidwurdferfoeging
It Westerwâldsk kriget, krekt as it Drintsk en it Twintsk, in -t by de meerfâldsfoarmen. Ek dit leit de klam op it Saksyske/Westfaalske karakter fan it Westerwâldsk.

### Ferlytswurden
Yn it Westerwâldsk wurdt in ferlytswurd foarme mei *-ken*, wat oars is as de Hegelânner *-ke* en *-je*, it Grinzer *-ien* en it Feankoloniaalske *-chie*. It foamjen fan ferlytswurden mei *-ken* komt ek foar yn it oangrinzgjende de Iemslânsk, mar dêrby hat it al in ûmlautfokaal, dy't yn it Westerwâldsk net foar komt.

## Foarbyld
Zoowat daardehaalf stiege jaor leden luipt zi up Dreikeuningen noch up Westerwoolde mit de steern rund. Dei wörde veur heur oet draogen as n laange stok, daor n schienvatken an hung dat t eiwege licht verbeelden mus. De drei keuningen zölf haar laange, witte gewaoden an, n goldpampieren krone up de kop en n staf in de haand. Zi zungt n wunderliek leidken van de geboorte van os leiwe Heer. As t leidken daon waar, kreegt zi van de vrou n stôk spek of n metwôrst.
Befolking

Under **befolking** wurde alle ynwenners fan in bepaald gebiet rekkene. Dat gebiet kin bygelyks in lân, in regio of in stêd wêze. De befolking wurdt ek wol *populaasje* neamd. De eleminten fan de befolking binne de *ynwenners*. Faak wurdt it wurd *befolking* brûkt as synonym foar ynwennertal: it tal fan minsken dy't wenje yn it gebiet.

## Oflate begripen
De befolkingstichtens jout oan hoefolle minsken op in oerflakte-ienheid wenne.

Befolking en befolkingstichtens fan in gebiet binne statistyske gegevens dy't op tal fan plakken werom te finen binne, bygelyks yn atlassen. Ofhinklik fan hoe't dy gegevens brûkt wurde sille, kinne de sifers opsplitst wurde nei befolkingsgroepen, âldens of geslacht. In oersjoch fan de sifers dy't nei in bepaalde eigenskip opsplitst binne is in befolkingsgearstalling.

In gebiet mei relatyf in bytsje befolking hjit tinbefolke, en mei in protte befolking tichtbefolke. Nederlân is in foarbyld fan in tichtbefolke gebiet. Binnen Nederlân is dan de Rânestêd wer tichtbefolke en it noard-easten fan Nederlân (Fryslân, Grinslân, Drinte) tinbefolke.

## Sjoch ek
*
Ostrogoaten

De **Ostrogoaten** (*Eastgoaten*) foarmen mei de Fisigoaten de twa haadgroepen dêr't it (East-)Germaanske folk fan de Goaten harren yn splitste. Dy splitsing barde healwei de 3e iuw.

## Skiednis

### Op de flecht foar de Hunnen
Yn de earste helte fan de 4e iuw hiene de Ostrogoaten ûnder de keningen Achiulf en Ermanerik in florearjend ryk yn de Oekraïne. Lykwols hiene sy om-ende-by 375 te krijen mei de komst fan de Hunnen, in ruterfolk út Aazje wei. Yn hiel koarte tiid foel it Ostrogoatyske Ryk útinoar troch oanhâldende oanfallen fan de Hunnen. In part fan it folk ûnderwurp him oan de Hunnen, in oar part socht syn taflecht yn de Krim en wer in oar part luts yn de rjochting fan de Djepnr en letter nei de Donau ûnder lieding fan Alateus en Safraks.

### Ostrogoaten binnen it Romeinske Ryk
Doe't de Ostrogoaten ûnder lieding fan Alatheus en Safraks besochten har yn it Romeinske Ryk te festigjen, krigen sy ynearsten dêrfoar gjin tastimming. Op dat stuit hienen de Romeinen te krijen mei rebûlje fan de Fisigoaten, it oan de Ostrogoaten besibbe folk dat allyksa op drift rekke wie foar de Hunnen, mar dat wol troch de Romeinen talitten wie. De Ostrogoaten lutsen har likernôch neat fan it ferbod oan en stieken de Donau-grins oer, dêrby ûnderfûnen sy amper tsjinstân en sleaten har oan by de Fisigoaten. Yn 378 fersloegen Fisigoaten en Ostrogoaten tegearre it Romeinske leger fan keizer Falens by Adrianopel. Yn de fredespetearen dy't letter hâlden waarden krigen Alateus en Safraks lân tawiisd yn Pannoanje as festigingsgebiet.

In oare groep Ostrogoaten ûnder lieding fan Odotius waard yn 386 talitten yn it Romeinske Ryk. Ek dat kontakt ferrûn net freedsum. Yn Traasje waard Odotius fermoarde en syn folk twongen him yn Anatoalje (Turkije) te festigjen. Yn 399 kaam dy Ostrogoatyske stam yn opstân en waard dêrby laat troch Fribigild. Dy opstân soe delslein wurde troch de Romeinen.
Giele luzerneflinter

De **giele luzerneflinter** (*Colias hyale*) is in soarte yn it skaai fan de luzerneflinters (*Colia*).

## Foarkommen
In seldsume trekflinter dy’t yn wikseljende oantallen per jier yn Nederlân sjoen wurdt. De oantallen wurde de lêste jierren minder. Oant juny wurde measte giele luzerneflinters sjoen yn Limburch. Dernei wurde hja mear ferspraat oer it hiele lân oantroffen. 

## Flinter
De wjuklingte is likernôch 20 oant 25 mm. De boppekant fan de wjuk is spits mei in donkere tekening. De grûnkleur fan de mantsjes is ljocht grieneftich giel. De Giele Luzerneflinter rêstet noait út mei sprate wjukken.

(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - male dorsal.jpg|*Colias hyale* ♂
(MHNT) Colias hyale - Novy Jicin Moravie Czech Republic - male ventral.jpg|*Colias hyale* ♂△	


## Fleantiid
De earste flinters wurde sjoen yn maaie en juny. De neikommelingen derfan fleane fan july ôf. 

## Rûp
De rûpen wurde sjoen fan heal juny ôf. Op plakken dêr't de flinter sjoen wurdt oerwinteret de soarte as healwaaks rûp. De rûp fret fan de Luzerne, Wikje en Klaver. 

## Sjoch ek
* List fan flinters
Hodelerlân

It **Hodelerlân** (Dútsk: *Land Hadeln*) is in histoaryske regio en in earder distrikt mei as haadplak Otterndorf oan de Nedersaksyske Elbe, yn de trijehoek tusken de mûnings fan de Elbe en de Weser. Tegearre mei it Lân Woersten foarmet it noch hjoed in typysk, relatyf sletten, Frysk kultuergebiet. De namme komt al yn it Aldsaksysk foar, nammentlik yn de namme *Gau Haduloha*. 

Yn de Midsiuwen waard it Hodelerlân kolonisearre troch Fryske emigranten. Tsjintwurdich is it part fan de *landkreis* (distrikt) Cuxhaven yn de dielsteat Nedersaksen.
Oerjade

**Oerjade** of *Rjustringen* wie yn de Midsiuwen in Frysk goa, dat it hjoeddeiske Bâtjadingen, grutte parten fan it hjoeddeiske Jadeboezem en guon parten fan it Jeverlân en de Fryske Wede omfette. It wie nau ferbûn mei de oare beide geaen yn it easten fan it Eastfryske skiereilân, Ostringen en Wangerlân, dy't letter tegearre it Aldenboarchsk Fryslân foarmen.
3e iuw f.Kr.

De **3e iuw f.Kr.** of **tredde iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 300 f.Kr. oant 31 desimber 201 f.Kr.



300 f.Kr.
299 f.Kr.
298 f.Kr.
297 f.Kr.
296 f.Kr.
295 f.Kr.
294 f.Kr.
293 f.Kr.
292 f.Kr.
291 f.Kr.

290 f.Kr.
289 f.Kr.
288 f.Kr.
287 f.Kr.
286 f.Kr.
285 f.Kr.
284 f.Kr.
283 f.Kr.
282 f.Kr.
281 f.Kr.

280 f.Kr.
279 f.Kr.
278 f.Kr.
277 f.Kr.
276 f.Kr.
275 f.Kr.
274 f.Kr.
273 f.Kr.
272 f.Kr.
271 f.Kr.

270 f.Kr.
269 f.Kr.
268 f.Kr.
267 f.Kr.
266 f.Kr.
265 f.Kr.
264 f.Kr.
263 f.Kr.
262 f.Kr.
261 f.Kr.

260 f.Kr.
259 f.Kr.
258 f.Kr.
257 f.Kr.
256 f.Kr.
255 f.Kr.
254 f.Kr.
253 f.Kr.
252 f.Kr.
251 f.Kr.

250 f.Kr.
249 f.Kr.
248 f.Kr.
247 f.Kr.
246 f.Kr.
245 f.Kr.
244 f.Kr.
243 f.Kr.
242 f.Kr.
241 f.Kr.

240 f.Kr.
239 f.Kr.
238 f.Kr.
237 f.Kr.
236 f.Kr.
235 f.Kr.
234 f.Kr.
233 f.Kr.
232 f.Kr.
231 f.Kr.

230 f.Kr.
229 f.Kr.
228 f.Kr.
227 f.Kr.
226 f.Kr.
225 f.Kr.
224 f.Kr.
223 f.Kr.
222 f.Kr.
221 f.Kr.

220 f.Kr.
219 f.Kr.
218 f.Kr.
217 f.Kr.
216 f.Kr.
215 f.Kr.
214 f.Kr.
213 f.Kr.
212 f.Kr.
211 f.Kr.

210 f.Kr.
209 f.Kr.
208 f.Kr.
207 f.Kr.
206 f.Kr.
205 f.Kr.
204 f.Kr.
203 f.Kr.
202 f.Kr.
201 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
331 f.Kr.

## Foarfallen
* 1 oktober - Yn de Slach by Gaugamela wurdt it Perzyske leger troch Aleksander de Grutte ferneatigjend ferslein; kening Darius III fan Perzje moat flechtsje.
* De Libyske stêd Syrene jout him oer oan Aleksander de Grutte.

## Berne

## Ferstoarn
4e iuw f.Kr.

De **4e iuw f.Kr.** of **fjirde iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 400 f.Kr. oant 31 desimber 301 f.Kr.



400 f.Kr.
399 f.Kr.
398 f.Kr.
397 f.Kr.
396 f.Kr.
395 f.Kr.
394 f.Kr.
393 f.Kr.
392 f.Kr.
391 f.Kr.

390 f.Kr.
389 f.Kr.
388 f.Kr.
387 f.Kr.
386 f.Kr.
385 f.Kr.
384 f.Kr.
383 f.Kr.
382 f.Kr.
381 f.Kr.

380 f.Kr.
379 f.Kr.
378 f.Kr.
377 f.Kr.
376 f.Kr.
375 f.Kr.
374 f.Kr.
373 f.Kr.
372 f.Kr.
371 f.Kr.

370 f.Kr.
369 f.Kr.
368 f.Kr.
367 f.Kr.
366 f.Kr.
365 f.Kr.
364 f.Kr.
363 f.Kr.
362 f.Kr.
361 f.Kr.

360 f.Kr.
359 f.Kr.
358 f.Kr.
357 f.Kr.
356 f.Kr.
355 f.Kr.
354 f.Kr.
353 f.Kr.
352 f.Kr.
351 f.Kr.

350 f.Kr.
349 f.Kr.
348 f.Kr.
347 f.Kr.
346 f.Kr.
345 f.Kr.
344 f.Kr.
343 f.Kr.
342 f.Kr.
341 f.Kr.

340 f.Kr.
339 f.Kr.
338 f.Kr.
337 f.Kr.
336 f.Kr.
335 f.Kr.
334 f.Kr.
333 f.Kr.
332 f.Kr.
331 f.Kr.

330 f.Kr.
329 f.Kr.
328 f.Kr.
327 f.Kr.
326 f.Kr.
325 f.Kr.
324 f.Kr.
323 f.Kr.
322 f.Kr.
321 f.Kr.

320 f.Kr.
319 f.Kr.
318 f.Kr.
317 f.Kr.
316 f.Kr.
315 f.Kr.
314 f.Kr.
313 f.Kr.
312 f.Kr.
311 f.Kr.

310 f.Kr.
309 f.Kr.
308 f.Kr.
307 f.Kr.
306 f.Kr.
305 f.Kr.
304 f.Kr.
303 f.Kr.
302 f.Kr.
301 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
356 f.Kr.

## Foarfallen
* Filippus II fan Masedoanje begjint mei syn suksesfolle striid om de macht yn Grikelân.

## Berne
* 26 july Aleksander de Grutte

## Ferstoarn
323 f.Kr.

## Foarfallen
* july-desimber - Nei de dea fan Aleksander de Grutte falt syn grutte ryk útinoar as syn wichtichste generaals dêr allegear in eigen stikje fan besykje te bemachtigjen.

## Berne

## Ferstoarn
* 10 of 11 july - Aleksander de Grutte, Gryksk feroverder en keizer
Darius III

**Darius III** of **Darius Kodomannus** wie de lêste kening fan it Perzyske Ryk út de dynasty fan de Achaimeniden. Hy hearske fan 336 f.Kr. oant 330 f.Kr. en syn hiele regear hat sawat allinnich yn it teken stien fan de striid tsjin Aleksander de Grutte.

## Skiednis
Darius waard berne yn de wichtige famylje fan de Achaimeniden. Hy wie in neibern fan de eardere kening Darius II. Yn 336 f.Kr. waard er troch tadwaan fan Bagoas, in tige ynfloedryk persoan op de troan set. Mei deselde Bagoas krige hy it fuort oan de stôk, doe't er syn eigen koers farre woe. Der ûntstie in striid om de macht dy't troch Darius wûn waard.

Yn 334 f.Kr. rekke it Perzyske ryk yn oarloch mei de Griken doe't Aleksander de Grutte mei in leger fan om-ende-by 35.000 man oer de Hellespont Perzje ynloek. Neffens it Perzyske leger wie dat mar in lyts leger en Darius wie fan betinken dat er gjin partij hawwe soe oan de Griken. Dochs waard elts treffen wûn troch de Griken en de hiele kust fan Turkije kaam yn harren besit. Om in ein te meitsjen oan de Grykske driging brocht Darius in geweldich leger byelkoar en loek op tsjin Aleksander. Hy wachte de Griken op by Gaugamela oan de Tigris. Sa gau as de Griken harren op de Perzyske massa stoarten, ferlear Darius lykwols syn selsbehearsking en flechte fuort, wylst syn leger sûnder oanfierder folslein útinoar slein waard. Tsjin de ferhâldings yn waard de slach troch de Griken wûn. 

Nei de slach setten de Griken de jacht yn op Darius, dy't no yn in hopeleaze situaasje telâne kaam wie. 
Troch ien fan syn eigen tsjinners waard er yn 330 f.Kr. fermoarde, wat de ein wie fan de dynasty fan de Achaemeniden, dy't sûnt de 7e iuw f.Kr. it Perzyske ryk regearre hienen.
336 f.Kr.

## Foarfallen
* Darius III, in prins út de syline fan de Achaemeniden wurdt kening fan de Perzen.
* Aleksander de Grutte folgt syn heit op as kening fan Masedoanje.

## Berne

## Ferstoarn
* kening Filippus II fan Masedoanje, (fermoarde)
* kening Arses fan it Perzyske ryk, (fermoarde)
* Bagoas, ynfloedrike minister oan it Perzyske hof (fermoarde)
Perzyske Ryk

It **Perzyske Ryk** is de namme dy't brûkt wurdt foar it tiidrek tusken 559 f.Kr. en 651 n.Kr. dat it tsjintwurdige Iran regearre waard troch in tal dynastyen. It begûn mei de stifting fan it keninkryk Perzje yn 559 f.Kr. troch kening Syrus de Grutte, de earste fan de Achaemeniden dy't de ferdielde keninkriken by inoar brocht. De ein fan it Perzyske Ryk kaam ûnder it regear fan de Sassaniden dy't yn 651 troch de Islamiten ferslein waarden.

## It ûntstean fan it Ryk
Om 559 f.Kr. ferienige Syrus de Grutte de yn dy tiid ferdielde keninkriken fan de Perzen en Meden. Hy makke in ein oan it wichtige Middenryk dat troch syn pake Astyages regearre waard. Sius neamde himsels shah en gong fierder mei syn oermasterings. Hy oermastere Lydje yn Lyts-Aazje en brocht syn manlju nei Sintraal-Aazje. De âlde stêd Babylon foel yn syn hannen en dêrtroch neamde se him in oermasterder fan goede wil. Hy stelde in ferneamd hânfest op dêr't er yn taseit om Babylon net te terrorisearjen of har ynstellings en kultuer te ferneatigjen. 

De soan fan Sirus, Kambyses II, foege troch oermasterings Egypte ta oan it Perzyske ryk. It Ryk soe har grutste útwreiding berikke ûnder Darius I. Dy liede syn legers de fallei fan de rivier de Indus yn en nei Jeropa ta. Yn Grikelân waard syn ynvaasje hoholden nei't er de ferneamde Slach by Marathon ferlear. In soan fan Darius, Kserkses soe it letter op 'e nij besykje, mar ferlear allyksa tsjin de Griken, yn de Slach by Salamis yn 480 f.Kr.

Doedestiids wie it Perzyske ryk fan Agaemeniden it grutste en krêftichste ymperium oant dan ta. Wat foaral wichtich wie, it ryk waard goed laat en wie tûk organisearre. Under Darius waard it keninkryk yn om-ende-by tweintich provinsjes ferdield dat fan *[[satraap|satrapen]]* (gûverneurs) late waard. Hy sette in belestingsysteem op, yntrodusearre it postsysteem fan de Assyrjers dat er fierder útwreide en liet wegen oanlizze dat benammen de hannel fertuten die. Ek naam er fan it Assyryske ryk it gebrûk oer fan geheime aginten, de "Eagen en Earen fan de Kening", dy't him ynljochtings joegen oer de stân fan saken yn it ryk. De Perzen lieten de lokale kultueren gewurde en dat die it ymperium fertuten, meidat de oermastere folken gjin ferlet hienen fan in opstân. 

Tidens it tiidrek fan de Agaemeniden, wie it Zoroastrisme de godstsjinst fan de hearskers en it meastepart fan de befolking. Dy religy leit de klam op de universele striid tusken goede en kweade goaden. It Zoroastrisme en har mystike lieders, de saneamde Magy, hearre by de Perzyske kultuer.

## Sjoch ek
* Keningen fan Perzje
Sassanidyske Ryk

It **Sassanidyske Ryk** wie in histoarysk Perzysk ryk dat regearre waard troch de dynasty fan 'e Sassaniden. Behalven oer it eigentlike Perzje (Iraan) hearsken hja yn in snuorje dy't duorre fan 'e 3e iuw oant healwei de 7e iuw ek oer Mesopotaamje, Syrje, Palestina, Egypte en dielen fan Sintraal-Aazje.

## Skiednis
It keningshûs fan de Sassaniden waard stifte troch Ardasjir I, neidat er yn 224 de lêste kening fan de Parten ferslein hie. In soan fan him, Sjapoer I, stie bekend as ien fan de grutste fijannen fan it Romeinske Ryk en waard troch harren beskôge as in gewelddiedige oermasterer. 

Om 241 hinne, wie it Romeinske Ryk de dominante macht yn it Heine Easten en wienen de Perzen skatplichtich oan de Romeinen. Under Sjapoer kamen de Perzen yn opstân en foelen de Romeinske gebieten binnen. Sy oermasteren Syrje, Armeenje, en de stêden yn Mesopotaamje. De Romeinen koenen hjir mar in bytsje tsjinoer stelle. Allinnich keizer Falerianus I hie yn 260 sukses doe't er de Perzen út Syrje ferdriuwe koe. Syn sukses wie mar fan koarte doer, want troch in list foel er Sjapûr yn hannen. 

De 65-jierrige keizer waard tige min behannele en lang om let terjochtsteld en as opsette trofee oeral tentoansteld. Hjirnei foelen hja Syrje opnij yn, mar waarden lykwols ferslein troch Kallistus Ballista, de prefekt dy't troch Gallienus, de soan en opfolger fan Falerianus oansteld wie. It weromtsjende Sassanidyske leger waard opnij en yn de rêch oanfallen troch Odaenatus, kening fan Palmyra, dy't de Sassanidyske Perzen ferdreau en Mesopotaamje wer oermastere.

De opfolgers fan Sjapoer hawwe noch faak, mei wikseljend sukses, oarloch fierd tsjin de Romeinen en harren opfolgers it Byzantynske Ryk. Dizze oarloggen soenen beide riken sadanich útputte, dat mei de opkomst fan de Arabieren de Sassaniden relatyf besjoen maklik ferslein wurden koene yn 637 yn de Slach by Kadisija. 

De lêste kening fan it Sassanidyske Ryk wie Yazdegerd III (632–651), dy't in 14-jier duorjende kriich fierde tsjin it iere Islamityske Kalifaat.

## Sjoch ek
* Perzyske Ryk
* Partyske Ryk
9

## Foarfallen
* De Romeinen meitsje in ein oan de opstân yn Illyrikum.
* Yn de Farusslach wurdt it Romeinske leger ûnder Farus ferneatigjend ferslein troch in Germaanske aliânsje laat troch Arminius. 
* De Romeinske provinsje Illyrikum wurdt yn twa parten splitst: Pannoanje en Dalmaasje. 

## Berne
* Fespasianus, Romeinske keizer.

## Ferstoarn
* Publius Quinctilius Varus, Romeinske generaal.
Farusslach

De **Farusslach** of de **Slach yn it Teutoburgerwâld** wie in fjildslach yn it Teutoburgerwâld yn 9 n.Kr. flakby Kalkriese (Dútslân). Yn de slach waarden trije legioenen (it XVIIe, XVIIIe en XIXe) fan de Romeinen ferneatigjend ferslein troch in alliânsje fan Germaanske stammen.

## Oanlieding
Under keizer Augustus besochten de Romeinen om de grins op te skowen nei de rivier de Elbe. Sy woenen it oermastere gebiet dat sy Germaanje neamden, krektsa besette as Galje en der ek in Romeinske provinsje fan meitsje. Lykwols ferrûn de pasifikaasje dy't op de oermastering folge muoisum. Hieltyd wer ûntstienen der opstannen ûnder de Germaanske folken en moast it leger yngripe. 

Under lieding fan Herman, in haadling fan de stam Sjerusken dy't in skoft yn it leger fan de Romeinen tsjinne hie, kamen de Germanen massaal yn opstân. De Romeinen stjoerden de Romeinske generaal Farus op him ta mei in leger dat út likernôch 18.000 soldaten bestie. De Germanen gongen de konfrontaasje út 'e wei. Doe't it Romeinske leger op 'e weromreis wie nei syn kampen yn Ksanten om dêr de winter troch te bringen rûn it tichtby Kalkriese yn in leach. De Romeinen waarden troch de feriene Germaanske kriichsmacht ûnder lieding fan Herman hieltyd fierder it úngastfrije *Teutoburgerwâld* ynlutsen. It wâld wie sa min troch te kommen dat de Romeinen harren slachlynje net byinoar hâlde koenen. De útstrekte leger koe dêrtroch maklik oanfallen wurde troch de Germanen. Yn in pear dagen tiid waard it Romeinske leger útmoarde. Doe't by de slach de ûndergong net mear te kearen wie, sloech de Romeinske oanfierder Farus de hân oan himsels. 

Neffens de skriuwer Suetonius waard de Romeinske keizer Augustus sa kjel troch de útkomst fan de slach dat er syn burd en hier moannen oanien groeie liet, as blyk fan rou. Fan Suetonius komt ek de anekdoate dat de keizer oant syn dea wol gauris ropt hawwe soe: "Quinctilius Varus, jou my myn legioenen werom!". 

## Gefolch
De útkomst fan de slach en de muoisume striid dy't derop folge soe der ta liede, dat de Romeinen harren nei 16 n.Kr. weromlûke út Germaanje en fan de Ryn de noardgrins fan it Romeinske ryk makken.

## Keppeling om utens
* Dútske Webstee oer de Farusslach
* , artikel oer de Farusslach, 2003, (Dútsk).
* Kalkriese Museum

## Boarne
* Meidenbauer, J., *Lexicon van Historische Misverstanden* (oersetten troch K. Moerbeek en J. Traats), Amsterdam, 2005
16

## Foarfallen
* By Velsen wurdt troch de Romeinen it earste fort Flevum boud.
* It Romeinske leger hellet ûnder oanfiering fan Germanikus by Idistaviso in muoisume oerwinning op de feriene Germaanske kriichsmacht ûnder lieding fan Arminius.
* Keizer Tiberius jout it Romeinske leger befel harren werom te lûken út Germaanje. De Ryn wurdt hjirtroch de noardsgrins fan it Romeinske ryk.

## Berne

## Ferstoarn
Auger-Elektroane-Spektroskopy (AES)

**Auger-Elektrone-Spektroskopie** (AES) is in analysemetoade fan oerflakken mei help fan Auger-Elektroanen.

As men yn fakúm in materiaalmeunster bestrielet mei (primêre) elektroanen mei in enerzjy fan sa'n 1 oant 10 keV, dan stjoert it materiaal sels wer elektroanen út. De sekondêre elektroanen hawwe alle grutten fan enerzjy, mar dêrtusken falle guon skerpe piken op, de saneamde Auger-elektroanen. De Auger-elektroanen hawwe in enerzjy, dy't beskaat wurdt fan de eleminten yn it materiaal fan it meunster. 

Rjochts is it effekt sketst foar n [molekule] mei twa banen. Sokke banen hawwe in foar elk element karakterike energy. As no de molekule fan in primêr elektron troffen wurdt, dan kin ien fan de beide binnenste elektroanen in hegere energy krije en dêrtroch yn in hegere baan brocht wurde. Nei in beskate tiid fâlt dat dan yn syn âlde baan werom (oanjûn mei in pylk en in leech blau plak), wêrby't dan in energy frijkomt krekt gelyk oan dat ûnderskied yn energy fan dy beide banen. Dy energy wurdt dan meidield (pylk mei krol) oan wer in oar elektron, dat dan as Auger-elektron útstjoerd wurdt en ek in leech plak efterlit.

Auger-gegevens komme gewoanlik beskikber as spektra yn ôflate (differinsjearre) foarm. Dat is rjochts werjûn foar koper-nitride. Dat levert in dúdlike pyk op foar stikstof (N) op 400 eV. Koper hat folle mear elektroanen yn folle mear banen en jout dus folle mear piken, nammentlik by 920eV (mäd two Litjere) en by 70 eV. 

Auger-elektroanen út djippere lagen ferlieze har karakteristike enerzjy troch botsen tsjin heger lizzende atomen. De analysearbere elektroanen komme dêrom allegear út de boppeste 0,5 oant 3 nanometer, dus 2 oant 10 atoomlagen. Dêrom is AES foaral in oerflakte-technyk. Troch sputter-etsen yn fakúm kinne lykwols lagen fuorthelle wurde, dat dan kin me djipper mmjitte. Sa kin men hele djipte-profilen krije.

Wannear de metoade tapast wurdt yn in [Raster-Elektroane-Mikroskoop], dan kinne ek bylden fan de fersprieding fan beskate eleminten yn in meunster makke wurde. By 10 keV primêre enerzjy en in lytse stream is de straal sa fyn, dat men dêrby in oplossend fermogen fan o,3 /um berikke kin. De grutste gefoeligens fan 0,1 à 1 atoompersint krijt men by gruttere stream en it gehalte oan in beskaat elemint kin binnen in faktor twa krekt metten wurde. Dêrmei is AES folle betrouberder as Sekondêre-Ioane-Massa-Spektroskopy (SIMS), mar wol folle minder gefoelich.

## Keppeling om utens
* ekfrysk/auger.htm