open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amy Macdonald

**Amy Macdonald** (Glasgow, 25 augustus 1987) is in sjongster út Skotlân. Har debútalbum *This Is the Life* kaam yn Grut-Brittanje binnen op it twadde plak en yn Skotlân op it earste plak. Ek berikte dit album yn fjouwer dagen tiid dêr de goudene status. Ek yn Nederlân brocht it album inkele wiken yn de top 10 troch.

Sy hie yn Nederlân in hit mei de single *This is the Life*. Har plaatsjes binne ek geregeldwei te hearren by Omrop Fryslân. Har eardere hit wie *Mr. Rock and Roll*.

## Biografy
Amy stiet al fan har fyftjinde ôf op it poadium mei akoestyske optredens. Har muzyk wurdt ûnder oare beynfloede troch Travis en The Libertines. Se hie in platekontrakt mei Vertigo en is ferloofd mei fuotballer Steve Lovell.

Yn Nederlân joech sy optredens yn ít foarprogramma fan Paul Weller (2007) en yn de boppeseal fan Paradiso (3 maart 2008). Op 31 maaie 2008 wie sy ek op Pinkpop oanwêzich, krekt as yn augustus op Lowlands. Yn de telefyzjeútstjoering "Mooi! Weer de Leeuw" op 13 septimber 2008 trede sy op mei it nûmer "Mr. Rock 'n Roll".

Op 1 maart 2010 kaam de nijee single "Don't Tell Me That It's Over" út, de earste single fan har tweede album *A Curious Thing* (2010). Har tredde album, *Life in a Beautiful Light*, kaam yn 2012 út. Sawol yn Antwerpen as yn Rotterdam die hja mei oan de *Night of the Proms 2013*.

## Diskografy
### Albums
*2007 · *[[This Is the Life (album fan Amy Macdonald)|This Is the Life]]*
*2010 · *[[A Curious Thing]]*
*2012 · *[[Life in a Beautiful Light]]*

### Singles
*2007 · *[[Poison Prince]]*
*2007 · *[[L.A. (single)|L.A.]]*
*2007 · *This Is the Life*
*2008 · *[[Mr. Rock & Roll]]*
*2009 · *Run*
*2010 · *[[Don't Tell Me That It's Over]]*
*2010 · *[[Spark (single)|Spark]]*
*2010 · *[[This Pretty Face]]*
*2010 · *[[Love Love]]*
*2010 · *[[Your Time Will Come]]*
*2012 · *[[Slow It Down]]*
*2012 · *[[Pride (single)|Pride]]*
*2012 · *[[4th of July]]*

### [[Extended play|Ep's]]
* 2007 · *Amy Macdonald*
* 2007 · *Live from Glasgow*
* 2008 · *This Is the Life: Deluxe Edition*
* 2010 · *A Curious Thing: Deluxe edition*
* 2010 · *A Curious Thing: Special Orchestral Edition*
* 2011 · *Love Love UK & European Arena Tour LIVE 2010*

## Keppeling om utens
* Webstee Amy Macdonald
Kolonisaasje

**Kolonialisaasje** is it nei wenjen sette fan de eigen befolking yn in krite dy't net fan de eigen befolking bewenne wurdt.

## Iere kolonialisaasje
De âlde Griken sette har al tusken 750 en 500 foar Kristus nei wenjen yn de gebieten wat no Sisylje en Turkije is. Hja neamden dy gebieten *Nij Grikelân*. 
Fan de Wytsingen is bekend dat har minsken har yn Ierlân, Ingelân, Yslân, Grienlân en it Amearikaanske kontinent nei wenjen sette hawwe. 

### Fryske kolonialisaasje
Ek Friezen loeken fuort en kolonisearen gebieten û.o. nei Ingelân yn de 5e iuw en letter nei Noard-Fryslân.

## Kolonialisaasje fan Jeropeeske steaten op oare kontininten
### Frankryk
Frankryk hie om 1900 hinne it grutste part fan noardwest Afrika. Yn it Karibysk gebiet hawwe se hjoed noch in stikmannich eilannen. Yn Aazje hie Frankryk ûnder oaren Fietnam.

### Grut-Brittanje
It Britske Ryk wie de earste echt wrâldmacht en it grutste ryk ea. It ryk omfieme oan it begjin fan de 20e iuw in befolking fan 500 - 600 miljoen minsken, in fearn fan de wrâldbefolking fan doe, en suver 37 miljoen km², likernôch in fearn fan it wrâldoerflak.

### Spanje
De Spanjerts feroveren al rillegau it meastepart fan Súd- en Midden-Amearika. Oan it begjin fan de 19e iuw, doe't Spanje beset waard fan it Frankryk fan Napoleon, ferklearren de Súd-Amerikaanske steaten har ûnôfhinklik fan Spanje. Yn 'e rin fan dy iuw waard suver it hiele Spaanske koloniale ryk wei. De lêste koloanjes fan belang gienen ferlern yn 'e Spaanske-Amerikaanske kriich (1898-1899).

## 20e iuw
Om 1900 hinne wie suver hiel Afrika, grutte parten fan Aazje en dielen fan de Amearika's kolonialisearre troch Jeropeeske steaten. Nei it ferlies fan Dútslân yn 'e Earste Wrâldkriich mochten de Dútsers gjin koloanjes mear hawwe. 
Nei de Twadde Wrâldkriich hiene de folken yn 'e kolonialisearre steaten merkbiten dat se wol foar harsels noed stean koenen. Yn de perioade 1945 - 1975 ferklearren in soad koloniale gebieten harsels ûnôfhinklik.
Westerein

"**Westerein**" of "**De Westerein**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* De Westereen of De Westerein, in doarp yn 'e Fryske gemeente Dantumadiel
* De Westerein (Wjelsryp), in buorskip yn 'e himrik fan Wjelsryp yn 'e Fryske gemeente De Waadhoeke

* Westerein (Droegeham), buorskip yn 'e himrik fan Droegeham yn 'e Fryske gemeente Achtkarspelen
* Westerein (Nyegea), in buorskip yn 'e himrik fan Nyegea yn 'e Fryske gemeente Smellingerlân
* Westerein (Terwispel), it westlike stik fan it doarp Terwispel yn 'e Fryske gemeente Opsterlân
* Westerein Harich, in buorskip yn 'e himrik fan Harich yn 'e Fryske gemeente De Fryske Marren
Antiljaanske gûne

De **Antiljaanske gûne** of **Nederlânsk-Antiljaanske gûne** (**ANG**) is de eardere muntienheid fan de Nederlânske Antillen, dy't fan 1892 oant en ein maart 2025 yn gebrûk wie. De muntienheid waard ek op Arûba brûkt, oant dat eilân yn 1986 selsbestjoer krige en de Arûbaanske floryn ynfierde. Nei de opheffing fan 'e Nederlânske Antillen yn 2010 wie de Antiljaanske gûne noch in skoftke de muntienheid fan Karibysk Nederlân (Bonêre, Saba en Sint-Eustasius), oant dêr per 1&nbsp;jannewaris 2011 de Amerikaanske dollar ynfierd waard. Kurasau en Sint-Marten holden de Antiljaanske gûne oant 2025, doe't de âlde muntienheid ferfongen waard troch de nije Karibyske gûne. 

## Skiednis
Yn de 18e iuw sirkulearre de Nederlânske gûne yn de Nederlânske Antillen. Yn 1794 waard dit oanfold mei in tal munten dy’t spesjaal foar de Nederlânske delsettings yn West-Ynje wienen. Yn dizze tiid wie de gûne yn 20 stuorren ferdield.

Tusken 1799 en 1828 sirkulearre de reaal op dizze eilannen. De Nederlânske gûne waard wer yntrodusearre yn 1828, no ferdield yn 100 sinten. De Antiljaanske gûne waard yn 1892 ynfierd as muntjild en yn 1900 ek as papierjild. Yn 1940 waard, as gefolch fan de Twadde Wrâldkriich, de Antiljaanske gûne ûntkeppele fan de Nederlânske gûne. Ynstee dêrfan waard de munt keppele oan de Amerikaanske dollar. De wikselkoers waard fêstlein op 1 USD = 1,79 ANG. De wearde fan de Antiljaanske gûne wie dus net hielendal lyk oan dy fan de Arûbaanske floryn.

## Munten
Understeande munten wurde brûkt:
*1 sint
*5 sint
*10 sint
*25 sint
*50 sint
*1 gûne
*2½ gûne
*5 gûne

Ek wie der in munt fan 2½ sint. Dy munt waard foar 2025 al lang net mear útjûn.

## Biljetten
Understeande bankbiljetten wurde brûkt:
*5 gûne
*10 gûne
*25 gûne
*50 gûne
*100 gûne
*250 gûne

De biljetten fan 5 gûne waarden foar 2025 net mear útjûn. De biljetten fan 250 gûne waarden oer it algemien amper brûkt.

## Keppeling om utens
* De bankbiljetten fan de Nederlânske gûne.
Parkgebiet It Oranjewâld

**Parkgebiet It Oranjewâld** is in gebiet mei in nijsgjirrich histoarysk karakter east fan It Hearrenfean.

## Geografy
It park leit east fan It Oranjewâld en de Hearrenfeanske wenwyk Skoatterwâld en benoarden de Skoatterlânskewei mei de doarpen Aldskoat en Mildaam. Yn it gebiet leit it buorskip Brommegea.

It gebiet wurdt ek oanjûn troch de boerden 'Parklânskip'.

## Beskerme doarpsgesicht
Parkgebiet It Oranjewâld wurdt yn 2008 wierskynlik oanwiisd as beskerme doarpsgesicht.

## It besjen wurdich
* Belvedêre
* Museum Belvedêre yn it Museumpark Lângoed It Oranjewâld
* Lângoed It Oranjewâld 
* De Oertún, kuierpark
* Lângoed Oranjestein
* Oranjewâld Festival, muzykfestival op it mêd fan klassike muzyk, elts jier begjin juny yn it Parkgebiet holden

## Kuierje
Troch Steatsboskbehear is in oantal kuierrûtes yn it parkgebiet útsetten.

## Fytse

* Jabikspaad. In fytsrûte en in kuierrûte dy't rint fan Sint Jabik oer It Hearrenfean en Parkgebiet It Oranjewâld nei Hasselt.
1662

## Foarfallen
* 1 febrewaris - It VOC-garnizoen yn Fort Zeelandia jouwe har oer oan 'e Sineeske kriichshear Koxinga (Zheng Chenggong). Hjirmei komt in ein oan hast fjirtich jier Steatske hannelsmacht op Formosa (Taiwan).
* 21 maaie - Kening Karel II fan Ingelân boasket oan 'e Portegeeske prinsesse Katarina fan Braganza. As breidsskat draacht Portegal de Yndyske stêd Bombay oan Ingelân oer.
* *sûnder datum* - Amsterdam is útgroeid ta de machtigste hannelsstêd yn de wrâld en hat mear as 100.000 ynwenners.
* *sûnder datum* - Frankryk anneksearret Dúntsjerk.
* *sûnder datum* - Der wurdt in oerienkomst sletten tusken de Republyk fan de Feriene Nederlannen en Ingelân, mar der is twifel oer hoe lang dy oerienkomst stânhâlde sil.
* *sûnder datum* - De tsjerke fan Harich stoart yn.

## Berne
* 26 april - Marije Louise fan Orléans, keninginne-gemalinne fan Spanje († 1689)
* 30 april - keninginne Marije II fan Ingelân, Skotlân en Ierlân († 1694)

## Ferstoarn
* 9 febrewaris - Judith Shakespeare, Ingelsk húsfrou, dochter fan William Shakespeare (* 1585)
* 19 augustus - Blaise Pascal,  Frânsk filosoof, teolooch, wis -en natuerkundige (* 1623)
Cor Hoekstra

**Cor Hoekstra** (Frjentsjer, 26 april 1931 – It Oranjewâld, 29 febrewaris  1996) wie in Frysk cartoonist. In soad fan syn wurk brocht hy út ûnder de artystenamme **CORK**.

## Biografy
Hoekstra waard oarspronklik ooplaat ta ûnderwizer. Yn syn militêre tsjinsttiid begûn er te tekenjen foar it personeelsbled fan de Ljouwerter Fleanbasis. Nei fiif jier as ûnderwizer wurke te hawwen oan de Albertine Agnesskoalle yn It Oranjewâld, sei hy yn 1961 de skoalle farwol. Al yn syn ûnderwiisperioade boude hy syn "praktyk" op. Hy stjoerde syn cartoons nei de Friese Koerier en dêrnei nei in grut tal oare blêden. Earst yn Nederlân, mar nei ferrin fan tiid ek nei ferskate bûtenlânske kranten en tydskriften wêrûnder de Haagse Post, Panorama, Revu, Frankfurter Allgemeine, East-Jeropeeske, Japanske en Arabyske blêden. Yn 1990 waarden se yn 35 lannen publisearre.

De namme CORK ûntstie by tafal trochdat guon de namme Cor H. oanseagen foar Cor K. Yn syn cartoons hat hy him benammen rjochte op misstannen yn ferskate sektoaren fan de maatskippij. Yn it begjin wienen se noachal ûnskuldich: in lantearnepeal dy't wetter ynstee fan ljocht jout. Letter wist hy hierskerp yn byld te bringen wat der yn de maatskippij mis wie: loftfersmoarging, mismanagement, sportferdwazing en telefyzjeferslaving wienen bekende tema’s dy't it libben fan de boarger soer makken. Syn cartoons fan it fuotbal en fan "fuotbalsupporters" wienen populêr by de redaksjes mar net  by de fuotballeafhawwers.

Ek de ynspriraasje dy't hy opdien hat út it militêre bedriuw hat er yn syn hiele karriêre brûke kind. Minsken yn unifoarm en autoriteiten rôpen by him al gau argewaasje op. Dizze argewaasje ferwurke hy yn syn cartoons. Oare items wienen de technyk en it miljeu. De tekenstyl fan CORK wie tige werkenber.

Yn 1971 krige hy de "Award for Magazine Art". In Amerikaanske sjuery keas him op grûn fan 300-400 tekeningen dy't ferskynden yn kranten yn de Feriene Steaten, Japan en ferskate oare lannen. Dizze priis betsjutte in ekstra erkenning foar CORK.

Yn de jierren 80 fan de 20e iuw fersoarge CORK de efterside fan it tydskrift De Strikel, dêr't hy ek spottende Fryske striptekeningen foar makke. Op polityk mêd wie hy net echt aktyf, benammen omdat hy, sa't er sels sei, te sekundêr wurke, dus efter de aktualiteit oan.. Dochs hater oan de ein fan syn libben syn ljocht skine litten oer de Ljouwerter polityk. Hy hie dêrby de gek mei de kultuerpolityk en de finansjele debâkles.

Yn it argyf fan CORK, bewarre yn Tresoar yn Ljouwert, wurde tûzenen cartoons, ferskate boeken en artikelen en ek dokuminten bewarre oer syn kontakten mei opdrachtjouwers en ôfnimmers. Ek wurdt der Frysk materiaal bewarre oer syn koarte gearwurking mei de kabaretier Rients Gratama yn it programma “Se moatte it mar witte”. De bedoeling is om de cartoons te digitalisearjen.
## Bibliografy
* *A. Roma*, oer it Twadde Fatikaansk konsyllje
* *Handboek soldaat*, persiflaazje
* *De wereld van CORK*

## Keppelings om utens
* Cartoons fan CORK by Tresoar (argyf)
Welgelegen (Akkrum)

**Welgelegen** is in yn 1924 oprjochte gebou yn Akkrum. It bestiet út tsien húskes en in haadgebou en foarmet in soarte hofke. Welgelegen is yn 1924 boud as bepaling út it testamint fan juffer Suster van der Vegt út Akkrum. It gebou is ûntwurpen neffens de Amsterdamske skoalle troch S.F. Hoekstra (1883-1946).

## Skiednis
Om 1760 hinne wurdt de tún fan Welgelegen oan it Heechein opnij oanlein troch Augustinus Lycklama à Nijeholt, grytman út Aldeboarn. Hy lit ek in simmerwente, de Koepel bouwe. Om de tún kaam in twa meter hege ringmuorre. 

### Suster van der Vegt
Suster wie ienichst bern fan Rinse Wiebes van der Vegt en Janke Annes Annes. Har âlden tsjinnen op de pleats fan Sake Meintes Visser en Suster Sijnes van der Goot. Suster is yn 1841 neamd nei dy boerinne dy’t earder troud west hat mei Jentje Klazes de Groot. Janke hâlde dêr yn 1843 in grutte erfenis fan oer. Dizze bestie út de tún mei koepel, de pleats Welgelegen. Troch fererving waard Suster letter tige begoedige mar stoar as âldfaam. 
### Testamint
Yn har testamint fan 1924 bepaalt Suster van der Vegt dat muorre en koepel ôfbrutsen wurde moatte. Dy moatte romte meitsje foar in kompleks fan tsien wenten mei in haadgebou. De reginten beslisse nei in soad protest fan Akkrumers dat de koepel stean bliuwt. Der wiene destiids noch net folle sosjale foarsjennings en in soad earme minsken wienen ôfhinklik fan famylje, tsjerke of woldiedichheid
Welgelegen wie ornearre foar: 
* Widdo’s
* Net-troude froulju sûnder ynwenjende bern
* Fan fatsoenlike komôf
* Belidend protestantsk wêze
* Bining mei Fryslân hawwe of Fryske âlden hawwe
* Te min jild hawwe foar in soargeleaze âlde dei. 
Reginten bepaalden oft froulju talitten waarden. Tichtby Welgelegen leit Coopersburg dat ek in soarte sosjale foarsjenning út dy tiid wie.

## Hjoed-de-dei
Welgelegen wurdt no bestjoerd troch de Stifting Welgelegen mei reginten dy’t yn de teekoepel by inoar komme. Troch de ferbettere sosjale wetjouwing is de talitting fan bewensters wol oanpast. De wenten binne noch orizjineel. De grutte tún dy’t yn Ingelske lânskipsstyl út 1929 wurdt troch in túnman ûnderholden. Tún en koepel binne yn 2004 opkreaze.

## Keppeling om utens
*Webstee Welgelegen
De Griene Mole

**De Griene Mole** op De Jouwer waard om 1800 hinne boud. It moletype is in spinnekopmole op stelling, de ienige yn Fryslân. De funksje is poldermole. Eigener is de gemeente De Fryske Marren. It is in ryksmonumint.

De mole is net mealree op wynkrêft, mar in diselmotor út 1937 kin it wurk noch goed oan.

De kape fan de mole is grien, mar yn 2007 is der in blau seil oerhinne hong, trochdat stoarmskea de kape beskeadige hie. Der wurdt wurke oan in restauraasjeplan.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân
* List fan ryksmonuminten op De Jouwer
Welgelegen

* Welgelegen as gebou yn Akkrum.
* De nôtmole Welgelegen as nôtmole op It Hearrenfean
* De boarch Welgelegen by Hoogezand-Sappemeer yn Grinslân.
* De wei Welgelegen by Jobbegea.
* Welgelegen in streek by Jobbegea
* De stjelp Welgelegen yn Wognum.
Friese Koerier

De ***Friese Koerier*** wie in Fryske krante dy't de fuortsetting wie fan de *[[Heerenveense Koerier]]*, in yllegaal fersetsbledsje út de Twadde Wrâldoarloch. Yn de oarloch wienen der in folle mear yllegale bledsjes mei de namme Koerier. De *Hearrenfeanster Koerier* ferskynde tusken 16 maart 1945 en 23 maaie 1952. Nei 1953 waard de namme feroare yn *Friese Koerier*. 

De earste haadredakteuren wienen Sjoerd van der Schaaf, en Fedde Schurer dy't letter allinnch haadrekteur waard. Dêrnei waard Laurens ten Cate haadredakteur. De (wat linkse) krante waard meast om It Hearrenfean hinne en yn súd-, súdeast en midden-Fryslân lêzen troch sa'n 20.000 abonnees (1958). De krante waard ek lêzen yn súdwest Drinte en de Kop fan Oerisel.

Per 1 novimber 1969 is de *Friese Koerier* opgien yn de *[[Ljouwerter Krante]]*
De Koerier

**De Koerier** wie in wykliks hûs-oan-hûsblêd yn Fryslân fan 1977 oant 1 jannewaris 2013; it blêd waard útjûn troch de NDC Mediagroep.

De krante hie in oplage fan 50.000 eksimplaren en waard sûnt 1977 ferspraat. De redaksje siet oan de Hearrewâl op It Hearrenfean yn in regiokantoar fan de Ljouwerter Krante.

De Koerier wie ien fan de twa fergese kranten dy't alle wiken op woansdei op It Hearrenfean en omkriten rûnbrocht waarden. De oare krante is de Heerenveense Courant. 

## Fersprieding
Akkrum - Aldeberkeap- Aldeboarn - Aldehaske - Aldeouwer - Aldemerk - Aldetrine – Aldhoarne - Aldeholtpea – Aldskoat - Bantegea - Basse - Blesdike - Boyl - Bontebok - Dolsterhuzen - De Hoeve - De Jouwer - De Knipe - De Langelille - De Tynje - Eagmaryp - Follegea - Finkegea - Gersleat - Goaiïngaryp – Haskerdiken – Haskerhoarne  - It Hearrenfean - Hoarnstersweach – Jiskenhuzen- - Jistergea Jobbegea - Jobbegea Skuorregea – Jonkerslân - Ketlik – Langsweagen - Langwar - Legemar - Lúnbert – Lúkswâld - Mildaam – Munnikebuorren - Nes - Nijbrêge - Nijhoarne – Nijeberkeap - Nijehaske - Nijeholtpea - Nijetrine - Noardwâlde - Easterstreek - Eastersee - It Oranjewâld - Ossenzijl - Ousterhaule – Ousternijegea - Paasloo - Pepergea - Reahel – Rotstergaast - Rotsterhaule - Rottum - Skarsterbrêge - Skerpenseel - Sint Jansgea – Sint Nyk - Slikenboarch - Sonnegea - Spangea -Ter Idzard - Terbant - Terkaple - Teroele - Tsjalbert –Tsjerkgaast – Vegelinsoard - Fjouwerhûs - Willemsoard - Witte Paarden - Wolvegea - Ychten - Ychtenbrêge -Iselham - Sânhuzen.
Museumlângoed It Oranjewâld

It **Museumlângoed It Oranjewâld** is in gebiet yn It Hearrenfean by it Museum Belvedêre dat oanlein is yn in barokstruktuer, dêr't eleminten út de Ingelske lânskipstyl yn makke binne.

De ferieniging *Freonen fan it Museumlângoed It Oranjewâld* fersoarget rûnliedings yn en presintaasjes oer it gebiet.

## Keppeling om utens
*''Oranjewoud'', steatsboskbehear
Oranjewâldfontein

De **Oranjewâldfontein** is in fontein en in sinnewizer yn It Oranjewâld súdeast fan It Hearrenfean.

It keunstwurk is in mitsele bouwurk út 2001 mei in diameter fan 22 meter. Yn de gnomon, mei in hichte fan 4 meter, is in fontein makke dy't op bepaalde tiden wetter spuitet. It wetter rint middels sân goatsjes nei de oeren (6, 8, 10, 12, 14, 16 en 18 oere). It skaad fan de gnomon jout de tiid oan. Yn dizze klok spylje dus de sinne, skaad en wetter in rol. It noarden is 12 oere, it easten 18 oere, it westen 6 oere. It keunstwurk hâldt gjin rekken mei de werklike tiid troch it jier hinne. It totale bouwurk leit binnen in rotonde yn wenwyk It Oranjewâld-Noard.
Ypke Gietema

**Ypke Gietema** (Maarn, 4 jannewaris 1942- 9 maart 2013) wie in Nederlânske politikus foar de PvdA.

De dûmyssoan Ypke Hein Gietema groeide op yn Koarnjum. Nei de HBS yn Ljouwert studearre hy sosjology oan de RuG en waard dêrnei yn 1969 beneamd as dosint en koördinator by de destiidske sosjale academy (ASCA) yn Grins. Yn 1974 waard hy keazen as riedslid fan de gemeente Grins. Hy folge yn 1978 Max van den Berg op as wethâlder fan Romtlike Oardering. Gietema ûntwikkele him as ien fan de driuwende krêfen efter ferskate - faak kontroversjele - bouprojekten yn de stêd, lykas de nijbou fan it Grinzer Museum. 

Gietema rekke yn augustus 1990 belutsen yn in polityk reltsje oer de kosten fan de ynrjochting fan de wethâlderskeamers. It tydskrift *Eigen Huis en Interieur* ûntfâlde dat syn fergadertafel en de byhearrende stuollen mei inoar mear as 5.300 gûne koste hie. De opposysjepartij GrienLinks easke klearrichheid. Gietema neamde de krityk *"ûnsinnich"*. 

Yn 1992 gie Gietema ôf nei oanlieding fan de Grinzer Kredytbank-affêre. Yn datselde jier krige hy de Rotterdam-Maaskantpriis foar syn bydrage oan de arsjitektuer.

Nei syn ôfgean as wethâlder krige Gietema te kampen mei sykte. Letter hold hy him dwaande mei *"it realisearber meitsjen fan foar de mienskip wichtige saken yn de romste sin fan it wurd en dat benammen yn gearhing mei foarjouwing en ynrjochting fan de iepenbiere romte"*. Yn 1996 wie hy sjueryfoarsitter fan de twajierlikse Omjouwingsarsjitektuerpriis. 

Oer Gietema waard in 2007 troch Jasper Huizinga en Lotte Veltman de dokumintêre *"Ypke"* makke.

In funksje yn de lanlike polityk hat er, nei eigen sizzen, nea ha wold. *"Lit my mar lekker kloaie yn de provinsje"*, wie syn biedwurd. 

## Bibliografy
* , *Ex-wethouder Gietema: Een aantrekkelijk gebouw is mooi, maar de openbare ruimtes geven aan de stad haar karakter*, interview bij het vertrek van Gietema als wethouder van Groningen, yn: Binnenlânsk Bestjoer, 1992
*Gietema, Ypke et al, *De omslag: Ypke Gietema en de stad Groningen*, útjûn by de útrikking fan de Rotterdam-Maaskantpriis, Rotterdam, 1992
Schutzstaffel

De **SS** of **Schutzstaffel der NSDAP** waard yn 1925 oprjochte as liifwacht fan Adolf Hitler. De earste SS-lieder mei de titel Reichsführer-SS wie Joseph Berchtold, syn opfolger wie Erhard Heiden mei Heinrich Himmler as plakferfanger. Op 6 jannewaris 1929 wurdt Himmler Reichsführer-SS. 

Foar de Twadde Wrâldkriich wie de SS in paramilitêre organisaasje fan de NSDAP. De SS hie syn eigen unifoarmen en militêre rangen. Dêrneist is de SS bekend wurden om syn nuvere ideologyen oer rasseskieding en om syn eigensinnige rituelen.

Yn de Twadde Wrâldkriich wie de Waffen-SS it elitekorps fan it Dútske leger, de SS-Totenkopfverbände wie ferantwurdlik foar de útfiering fan de Holocaust, de Sicherheitsdienst mei dêrûnder de Gestapo moasten de ynljochtingen sammelje en in geheime plysjetaak útfiere.

De Allgemeine SS wie in sivyl ûnderdiel fan de SS, dat ferantwurdlik wie foar de administraasje. Nederlân hie yn it tiidrek 1940-1945, lykas in protte oare Europeeske lannen, syn eigen Nederlânske SS.
 
By de Neurenberger prosessen waard de SS formeel ta kriminele organisaasje ferklearre.

## Bekende SS'ers
* Adolf Eichmann
* Heinrich Himmler
* Josef Mengele
Waffen-SS

**Waffen-SS** wie de militêre tûke fan de nazi organisaasje Schutzstaffel (SS). De Waffen-SS hie yn 1940 oarspronklik fiif militêre ienheden fan meiinoar 19.000 man: 

1. SS Panzer Division *Leibstandarde Adolf Hitler*
2. SS Panzer Division *Das Reich*
3. SS Panzer Division *Totenkopf*
4. SS Polizei Division
5. SS Panzergrenadier Division *Wiking*

Yn 'e rin fan de tiid groeide de Waffen-SS fan 5 nei 38 difyzjes, mei-inoar hast in miljoen soldaten. By de Prosessen fan Neurenberch is de Waffen-SS ta kriminele organaasjes feroardiele.

## Difyzjes

## Ferwizing nei boarne


## Keppeling om utens
* Waffen-SS-difyzjes
Gestapo

De **GESTAPO** (ôfkoarting fan **Ge**heime **Sta**ats**po**lizei; Frysk: Geheime Steatsplysje) wie in ûnderdiel fan de Schutzstaffel (SS) yn it tiidrek 1933-1945. Hermann Göring wie stifter fan de organisaasje en Heinrich Himmler wie fan 20 april 1934 ôf de befelhawwer. 

Op 17 juny 1936 waard Heinrich Himmler troch it „Erlass des Führers und Reichskanzlers über die Einsetzung eines Chefs der deutschen Polizei im Reichsministerium des Inneren“  lieder fan de folsleine Dútske plysjemacht. Himmler skifte de plysjemacht yn "Ordnungpolizei" en de "Sicherheitpolizei". De Gestapo waard in part fan de "Sicherheitpolizei".

Himmler makke fan de Gestapo in organisaasje en stop fijannen fan it Tredde Ryk.
Yn 1946 waard de Gestapo, mei de SS en de SD, by de Neurenboarch prosessen ta kriminele organisaasje ferklearre. 

## Sjoch ek
* Adolf Eichmann
Tsjechoslowakije

**Tsjechoslowakije** wie fan 1918 oant 31 desimber 1992) in lân yn Jeropa. It kaam nei de Earste Wrâldkriich fuort út it oar earder Jeropeesk lân Eastenryk-Hongarije. Op 1 jannewaris 1993 ûntstiene út Tsjechoslowakije twa aparte steaten, te witten Tsjechje en Slowakije.


File: Czechoslovakia01.png
File:Czechoslovakia.png
Horatius Hiddema van Knyff

**Horatius Hiddema van Knyff** (Ljouwert 1703 - 1770) wie grytman fan Ferwerderadiel.

Van Knyff waard der yn 1758 fan fertocht dat hy gearspande mei de Frânsen en tsjin Oranje wie. Op 2 juny 1748 waard syn  Lauta Stins yn Wier yn de brân stutsen. Dit barde yn de tiid fan it Pachtersoproer wêrby't de belesting op nôt ferpachte waard. No ferwiist de namme Lautawei noch nei it plak dêr't de stins stien hat.
1663

## Foarfallen
* 4 maart - De Prins Edward-eilannen wurde ûntdutsen troch de Nederlanner Barend Barendssoan Lam dy't op it skip de *Maerseveen* ûnderweis is nei Batavia yn Nederlânsk-Ynje. 
* *sûnder datum* - Harich krijt in nije tsjerke.
* *sûnder datum* - Pestepidemy yn Amsterdam: ien op de sân Amsterdammers stjert.
* *sûnder datum* - Ek yn Amsterdam wurdt begûn mei de twadde faze fan de Grutte Utlis. De grêftegurdle wurdt trochlutsen fan de Leidsegrêft oant de Amstel.
* *sûnder datum* - De boarch fan Kleef ûndergiet in stalferwikseling ta barokslot, ûnder lieding fan arsjitekt Pieter Post; oanlis hjir fan de steedhâlderlike residinsje *Prinzenhof*.

## Berne
* 5 april - Harmannus Huber, Frysk jurist en politikus († 1730)

## Ferstoarn
* july - Hendrickje, Nederlânsk mêtresse fan Rembrandt van Rijn († 16??)
Oertún (It Oranjewâld)

**De Oertún** is in park yn it parkgebiet Oranjewâld eastlik fan It Hearrenfean yn Fryslân. It park is ûnderdiel fan it gebiet Lângoed Oranjewâld, dat yn de 17e iuw troch Albertine Agnes fan Nassau oanlein waard. Yn de 18e iuw waard it park yn barokstyl oanlein. Yn de 19e iuw waard nei de sloop fan de âlde bouwurken *Huize Oranjewoud* boud. Troch nije eigners waard De Oertún oarekant de dyk yn de Ingelske lânskipsstyl ynrjochte. It park fan Oranjestein eastlik fan De Oertún waard troch Lucas Pieters Roodbaard yn deselde styl oanlein. Yn 1953 waard De Oertún eigendom fan gemeente It Hearrenfean. Fan de Lindeleane ôf is it park frij tagonklik en fergees.
1667

## Foarfallen
* jannewaris-july - Yn 'e Twadde Ingelske Oarloch tusken de Republyk fan de Feriene Nederlannen en Ingelân wurdt de Ingelske súdeastkust blokkearre. Essequebo, Suriname en Tobago wurde troch de WIC werovere op 'e Ingelsen.
* 6 april - De stêd Dubrovnik (Ragûsa) en omkriten wurde troffen troch de swiere ierdbeving fan Dubrovnik. Yn 'e mande mei de oanhâldende ekonomyske krisis yn it Middellânske-Seegebiet foarmet dit barren it begjin fan 'e ein foar de Republyk Ragûsa. 
* 8 maaie - Kening Loadewyk XIV fan Frankryk falt de Spaanske Nederlannen binnen. Dit is it begjin fan 'e Devolúsjeoarloch tusken Frankryk en Spanje.
* ein maaie - By Dendermonde is Loadewyk XIV fan Frankryk twongen him fanwege oerstreamings werom te lûken.
* 12 juny - Jean Baptiste Denis en Paul Emmeretz fiere de earste bloedtransfúzje by in minske út. Se brûke dêrfoar bloed fan in laam.
* 16 juny - Troch de Steaten-Generaal fan 'e Republyk fan 'e Feriene Nederlannen wurdt oktroai ferliend oan Christiaan Huygens foar it troch him útfûne slingeroerwurk.
* 17 juny - De Steatske float ûnder Michiel de Ruyter fiert yn it ramt fan 'e Twadde Ingelske Oarloch de Tocht nei Chatham út troch de Medway op te silen. Dêrby wurde fiif Ingelske oarlochsskippen ferbaarnd en it Ingelske flaggeskip mei weromsleept nei de Republyk.
* 6 july - Dowaai falt yn 'e hannen fan Loadewyk XIV fan Frankryk.
* 31 july - De Frede fan Breda wurdt sletten tusken Ingelân en de Republyk fan 'e Feriene Nederlannen om in ein te meitsjen oan 'e Twadde Ingelske Oarloch.
* 5 augustus - Ingelân ratifisearret de Frede fan Breda. Under de betingsten fan dat ferdrach behâlde de Ingelsen Nij-Amsterdam (dat omneamd wurdt ta New York), mar jouwe se de folle wichtigere eilannen Sint-Eustatius en Saba werom. Fierders kriget de Republyk Suriname yn besit en ek Kormantyn, in fort yn West-Afrika. It Ferdrach fan Breda ferrommet fierders de Akte fan Navigaasje en Ingelân moat syn oanspraken op Pulau Run yn de Banda eilannen op. It ferdrach is in grutte oerwinning foar de Republyk en benammen foar riedpinsjonaris Johan de Witt.
* 26 septimber - In Siuwske ekspedysje mei sân skippen feroveret it Ingelske fort Paramaribo yn it sûkerrike Suriname.
* *sûnder datum* - Kening Loadewyk XIV fan Frankryk ferskerpet de tariven tsjin 'e Steatske hannel.

## Berne
* 30 novimber - Jonathan Swift, Iersk skriuwer († 1745)

## Ferstoarn
* 29 jannewaris - Jan Oostervelt, Frysk sulversmid (* 1583). *(datum beïerdiging)*
* 18 juny - Louise Henriëtte fan Oranje-Nassau, hartoginne-gemalinne fan Brandenburch (* 1627)

## Literatuer
;poëzij
* John Milton, *[[Paradise Lost]]* (oerset yn it Frysk as *It Paradys Ferlern*)
Tsjibbe Gearts van der Meulen

**Tsjibbe Gearts van der Meulen** (Burgum, 6 maaie 1824 - 16 maart 1906) (meast **Tsjibbe Gearts** neamd) wie in Fryske skriuwer en fierder klokmakker, postrinner, drukker, redakteur en útjouwer fan de Burgumer Krante (Bergumer Courant).

## Biografy
Tjibbe wie de soan fan klokmakker Geert Tjeerds van der Meulen en Grietje Douwes Duursma fan Boalsert. Ek Tjibbe waard klokmakker, mar de boekhannel en de drukkerij bleaune him boeien. Yn 1858 boaske er oan Grietje Pieters Peereboom, dochter fan de plysjekommissaris út Boalsert. Hja krigen tegearre trije soannen.
Nei 't er in skoftke postkantoarhâlder west hie, begûn er yn 1878 mei skriuwen en útjaan fan it *Weekblad voor Tietjerksteradeel en omstreken*. Dy soe letter de *Bergumer Courant* hjitte. Hy die dat yn syn eigen drukkerij yn de Skoalstrjitte fan Burgum. Letter waard de drukkerij yn de Legestrjitte fêstige.  De printerij waard doe yn it wurk holden troch syn soannen Wigger Arnoldus en Sophius Cornelis.

### Wurk
Tsjibbe Gearts wie in echte folkskriuwer. Hy skreau toanielstikken en kluchten, foardrachten, epigrammen, ferhalen, sangboekjes, oratoariumteksten en noch folle mear. Mei syn freon Waling Dykstra makke er stikjes foar de Winterjûnenochten 1860-1862.

Tsjibbe Gearts kin karakerisearre wurde as in romantikus, wat nayf, mei in boartlike geast. Syn stikjes hingje oer nei it groteske en hy hie in grutte ferearing foar de adel. Polityk wie er it liberalisme it neist en nige er nei de Ferljochting. Hy mocht graach de nearzige ortodoksy de gek oanstekke. Hy makke in reis nei de Feriene Steaten en hat dêr wiidweidich ferslach fan dien; hy stipe emigraasje.

As sjoernalist wie er subjektyf (wat doetiids net sa frjemd wie) mei in protte each foar detail, sa at bygelyks bliken docht út syn 'Nei s'Gravenhage yn July 1905', dêr't er sels it kapsel fan guon politisy yn beskriuwt. 

## Bibliografy

In soad artikelen fan Tsjibbe Gearts ferskynden yn tydskriften en jierboekjes, lykas Iduna, Swanneblommen, de Fryske Húsfreon, de Bijekoer en de Friesche Volksalmanak.

* Tryntsje Rommelpôt (1850)
* Myn suchten en myn sangen (1859) 
* Mâl út, mâl thús ( klucht, 1859)
* Fan De Wylp nei Ljouwert en fan Ljouwert nei de Wylp (1861)
* Foardrachten yn rym en ûnrym (1864)
* Moaie blommen fan ús Fryske Letterkroane (1880)
* Jan en janke (operatekst 1897)
* De reis nei de Jichtmasters (1898). 
* It measte fan syn wurk is samle yn it 700 siden tellende "Ald en Nij", yn 1908 postúm útjûn troch syn soan Wigger Arnoldus van der Meulen (Burgum, 28 novimber 1866 - Ljouwert, 23 augustus 1936).

De folsleine list publikaasjes is fia de auteursnamme te finen op de site fan Tresoar.

## Biografyen
* , *Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 3* (1914)
* , *Letterkundig woordenboek voor Noord en Zuid *(1952)
* , *De Nederlandse en Vlaamse auteurs* (1985)

## Literatuer
* , *Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse* (1957); 
* , *Wâldman en wrâldboarger* (1974); 
* , *Lyts hânboek fan de Fryske literatuer* (1977); 
* , *Proza van het platteland* (1984);

## Keppeling om utens
*  Side fan Tresoar
* Oer Tsjibbe Gearts op it webstee fan Burgum
1668

## Foarfallen
* De  tsjerke fan Himmelum wurdt boud.
* 2 maaie: De Frede fan Aken wurdt tekene, it ferdrach wiist inkele gebieten yn de Súdlike Nederlannen, dêrûnder de stêden Doornik en Rijsel ta oan Frankryk.
* Nederlân giet Triple Alliânsje oan mei Sweden en Ingelân dy't as doel hat om in ein te meitsjen oan it konflikt tusken it danich ferswakke Spanje en de sterke sinnekening yn de Súdlike Nederlannen.

## Berne
* 31 desimber - Herman Boerhaave, Nederlânske humanist en skiekundige († 1738)

## Ferstoarn
* Douwe Aukes - Fryske kaptein foar de VOC en in seeheld. (*1612)
1669

## Foarfallen
* Hennig Brand ûntdekt fosfor.
* Amsterdam begjint mei de oanlis fan strjitferljochting.
* 8 maart: De fulkaan de Etna barst út. De histoarysk grutste erupsje hâldt oant 11 july oan. De stêd Catania wurdt foar in part en in pear doarpen hielendal mei lava bedutsen. 20.000 Minsken komme om.

## Berne
* 20 febrewaris - Cornelis Sweerts, Nederlânsk dichter († 1749)

## Ferstoarn
* 14 febrewaris - Theodorus à Brakel, Nederlânsk predikant en publisist (* 1608)
* 23 febrewaris - Lieuwe fan Aitzema, Frysk diplomaat, skiedskriuwer, libbensgenieter en libertyn (* 1600)
* 4 oktober - Rembrandt fan Ryn, Nederlânsk keunstskilder
* 29 oktober - Petrus Moll, Frysk klassikus (* 1596)
1670

## Foarfallen
* 9 febrewaris: Troanwiksel yn Denemark, op de ferstoarne Freark III (Denemark en Noarwegen) folget Kristian V (Denemark en Noarwegen).
* Spinoza jout syn *Tractatus Theologico-Politicus* út. Hy stelt dêryn dat *demokrasy fan alle regearingsfoarmen dejinge is dy't it meast natuerlik is en it meast yn gearklank mei de yndividuele frijheid*
* Yn Amsterdam wurdt de Meagere brêge oer de Amstel boud, tsjintwurdich it bekendste brechje fan de stêd
* Marcello Malpighi ûntdekt mei help fan in mikroskoop de bloedlichemkes en wurdt de grûnlizzer fan de mikroskopy.

## Berne

## Ferstoarn
* 19 febrewaris - Freark III fan Denemark, kening fan Denemark en Noarwegen
* 31 maart - Jacob Westerbaen, Nederlânsk dichter
1664

## Foarfallen
* maaie - Steatske troepen ûnder de Fryske steedhâlder Willem Freark fan Nassau-Dietz falle it Prinsbisdom Meunster binnen en nimme de Dijlerskâns yn.
* 24 septimber - Peter Stuyvesant kapitulearret en draacht Nij-Amsterdam oer oan de Ingelsen.
* *sûnder datum* - Bernard fan Galen, biskop fan Meunster, ferdriuwt de Steatske troepen út 'e Dijlerskâns, in fort dat sy foar de greve fan East-Fryslân beset holden.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*Sikke fan Goslinga, Frysk steatsman en diplomaat († 1731)

## Ferstoarn
* 31 oktober - Willem Freark fan Nassau-Dietz, steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte (* 1613)
1671

## Foarfallen
* *sûnder datum* - De Dútske wiskundige Gottfried Wilhelm Leibniz bout in meganyske rekkenmasine dy't fermannichfâldigje en diele kin.
* *sûnder datum* - Robert Boyle ûntdekt in brânber gas. Letter blykt dat wetterstof te wêzen.
* *sûnder datum* - Ein fan de pest yn Nederlân. Likernôch 20.000 minsken binne troch de epidemy ferstoarn.

## Berne
* begjin maart - Rob Roy MacGregor, Skotsk folksheld († 1734)
* 11 oktober - kening Freark IV fan Denemark († 1730)

## Ferstoarn
1673

## Foarfallen

* De earste bebouwing fan De Gordyk wurdt omjûn troch in skâns fanwege de strategyske lizzing foar de ferdigening fan Fryslân.
* 21 augustus - Slach by Kijkduin: Admiraal De Ruyter foarkomt mei help fan Kornelis Tromp de lâning fan in Ingelsk-Frânsk leger by Den Helder.
* 12 novimber Troepen fan de Republyk feroverje ûnder lieding fan Willem III Bonn; dêrtroch wurde de Frânske oanfierlinen nei troepen yn de Republyk ôfsnien. Under ynfloed fan de Dútske keizer foarmje stees mear steaten in koalysje tsjin Frankryk.
* 12 juny oant 1 july, Maastricht wurdt belegere en bombardearre en ferovere troch it Frankryk fan de Sinnekening Loadewyk XIV. Kapitulaasje op 1 july.

## Berne
* 27 septimber - Gerard Wigmana, Frysk keunstskilder († 1741)

## Ferstoarn
* 17 febrewaris - Molière, Frânsk dramaturch en toanielskriuwer
* 13 maaie begroeven - Johann Sebastian Bach, Dútsk komponist en oargelist
* 17 augustus: Reinier de Graaf, Nederlânske dokter en astronoom (* 1641)
* 13 oktober: Kristoffer fan Gabel, Deenske steatsman, steedhâlder en adviseur fan Freark III. (* 1617)
1674

## Foarfallen
* 1 augustus - In wynhoas teheisteret de stêd Utert; it skip fan 'e Domtsjerke stoart yn en dêrtroch komt de toer folslein los fan it koar te stean. Ek de Piterstsjerke rekket slim skansearre.
* 11 augustus - Yn 'e Slach by Seneffe (yn Henegouwen) nimt in Steatsk-Spaansk-Dútsk leger ûnder lieding fan steedhâlder Willem III fan Oranje-Nassau it op tsjin 'e Frânsen ûnder Loadewyk II fan Boerbon-Condé.
* septimber - Willem III fan Oranje-Nassau nimt de fêsting yn Grave yn, mar it slagget him net en tsjoch fierder op yn Frankryk. 
* septimber - De Steaten-Generaal ferklearje it steedhâlderskip fan Hollân, Seelân, Utert, Oerisel en Gelderlân erflik foar de neiteam fan Willem III fan Oranje-Nassau.

## Berne
* 10 jannewaris - Reinhard Keiser, Dútsk komponist († 1739)
* 24 desimber - Regnerus fan Andringa, Frysk regint († 1754)

## Ferstoarn
* 10 jannewaris - Jacob de Witt, Hollânsk politikus (* 1589)
* 8 novimber - John Milton, Ingelsk dichter (* 1608)

## Literatuer
;poëzij
* Joost van den Vondel, *[[Ter Zelver Bruiloft]]* (oerset yn it Frysk as *De Brulloft fan it Laam*)
Oklahoma

**Oklahoma** is ien fan de steaten fan de Feriene Steaten. De haadstêd is Oklahoma City.

## Skiednis
Eartiids waard Oklahoma befolke troch Yndianestammen as de *Caddo*, dêr't noch altyd ôfstammelingen fan yn de steat wenje.

Dêrnei wie it gebiet lange jierren yn hannen fan de Frânsken, útsein inkelde desennia op de ein fan de 18e iuw doe't Spanje de kontrôle hie. Lang om let ferkocht Frankryk yn 1803 Oklahoma oan de Feriene Steaten.

Yn de tritiger jierren fan de 19e iuw waarden in protte Yndianen út oare parten fan it lân nei de regio oerbrocht. Ien fan dizze Yndianestammen, de Choctaw-Yndianen, joegen oan Oklahoma harren namme. Yn harren taal betsjut *okla* soksawat as "folk" en *homa* "read". Plakken as Tulsa, Thalequah en Muskogee binne stifte troch Yndianen.

Fan de Yndianestammen hienen guon swarte slaven yn tsjinst. Under de Amerikaanske Boargeroarloch keazen bepaalde stammen de side fan de Konfederaasje, wêrfoar't sy nei de ôfrin fan de kriich swier straft wurde soenen troch de federale regearing. 

Yn 1889 naam de oerheid de Yndianen al harren lân wer ôf en joech it fergees fuort oan blanke kolonisten. Op 16 novimber 1907 waard Oklahoma de 46e steat fan de Feriene Steaten.

Yn it begjin fan de 20e iuw waard der begûn mei grutskalige oaljewinning yn de omjouwing fan Tulsa, dat hie as gefolch dat in soad minksen nei it gebiet ta kamen. Tidens de krisisjierren late dat ta grutte drûchte en ferkeard brûken fan de grûn, dêr't de saneamde Dust Bowl troch ûntstie. Fruchtbere ierde waard yn grutte stoarmen fuortblaasd wêrtroch in protte boeren de steat ûntflechte moasten. Dat wie ûnderwerp fan de roman *The Grapes of Wrath* fan John Steinbeck en fan de foto's van Dorothea Lange.

## Geografy
Oklahoma is 181.196 km² grut en heart by de *Sintral* tiidsône. De steat grinzet yn it noarden oan de steaten Kansas en Kolorado, yn it westen oan Nij Meksiko, yn it easten oan Missoery en Arkansas en yn it suden oan Teksas.

De wichtichste rivieren binne de Red, de Arkansas en de Súd Kanadian. Yn Oklahoma lizze in soad grutte en lytse marren, lykas Lake Teksoma en Eufala Lake.

It súdeasten fan de steat is foar it meastpart heuveleftich. Lykwols leit de heechste punt yn it uterste noardwesten, nammentlik de top fan Black Mesa (1516 meter).

## Bestjoerlike yndieling
Oklahoma is ûnderferparte yn 77 countys.

## Berne yn Oklahoma

* John Michael Talbot

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan de steat
* Toeristyske ynformaasje oer de steat
1675

## Foarfallen
* 20 jannewaris - Steedhâlder Willem III ferskynt foar de Steaten fan Gelre, en wiist de him oanbeane hartochstitel ôf.
* 25 maart - De Steaten fan Fryslân beneame Hindrik Casimir II fan Nassau-Dietz ta gelegenheid fan syn achttjinde jierdei ta steedhâlder. Se ferklearje it steedhâlderskip erflik yn de manlike line fan it Hûs Nassau-Dietz.
* 29 oktober - De Dútske wiskundige Gottfried Wilhelm Leibniz brûkt foar it earst it \int_{}^{\_}-teken foar yntegralen
* 4 novimber - De fjirde Allerheljenfloed treft de Nederlânske kust. De Westfryske Omringdyk bejout it. Foar de lêste kear oerstreamt West-Friesland.
* *sûnder datum* - De astronoom John Flamsteed begjint mei it opstellen fan in stjerrekatalogus en nûmeret alle fêste stjerren.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*John Erskine, greve fan Mar, Skotsk ealman en jakobyt († 1732)

## Ferstoarn
* begjin febrewaris - Gerrit Dou, Nederlânsk keunstskilder (* 1613) 
* 8 septimber - grevinne Amalia fan Solms, gemalinne fan steedhâlder Freark Hindrik (* 1602) 
* 15 desimber - Johannes Vermeer, Nederlânsk keunstskilder (* 1632)
Joseph Berchtold

**Joseph Berchtold** (Ingolstadt, 6 maart 1897 - Herrsching am Ammersee, 23 augustus 1962) wie kommandant fan de Schutzstaffel (SS), fan 1926 oant 1927. 

Berchtold hie al yn 'e Earste Wrâldkriich fochten dêr't er oan 'e ein fan de rang fan twadde luitenant hie. Yn 1920 waard er lid fan de NSDAP. Hy wie de opfolger fan Julius Schreck as *[[Reichsführer SS]]* yn 1926. Nei't er troch Heinrich Himmler opfolge waard yn 1927 hied er gjin hege funksje binnen it nazi-rezjym.
1677

## Foarfallen
* 11 april - De Slach by Kassel of Slach oan de Penebeek draait út op in Frânske oerwinning. It gefolch is dat in gedielte fan Flaanderen by Frankryk komt (Sint-Omaars, Kassel, Belle, Ieper).
* 21 septimber - Jan van der Heijden en syn broer krije oktroai op in brânspuit dy't sûnder ûnderbrekking wetter leverje kin.

## Berne
* 4 febrewaris: Johann Ludwig Bach, Dútske komponist († 1731)

## Ferstoarn
* 18 jannewaris - Jan van Riebeeck, stifter fan de earste Jeropeeske koloanje yn Súd-Afrika
* 21 febrewaris - Baruch de Spinoza, Nederlânsk filosoof
* 30 july - Fabian fan Fersen, Sweedsk militêr en steatsman (* 1626)
* 9 novimber - Aernout van der Neer, Nederlânske skilder (* 1603)
* 12 desimber - Jacob Binckes, Frysk seeheld (* 1637)
1678

## Foarfallen
* 10 augustus - De Frede fan Nimwegen makket in ein oan 'e Frânsk-Nederlânske Oarloch tusken Frankryk en de Republyk fan de Feriene Nederlannen.
* *sûnder datum* - Robert Hooke formulearret syn Wet fan Hooke
* *sûnder datum* - Jehan Maurits fan Nassau-Siegen lit by Berch en Dal in grêfmonumint bouwe.
* *sûnder datum* - Minne fan Coehoorn boasket yn Britsum oan Magdalena fan Scheltinga.

## Berne
* 4 maart - Antonio Vivaldi, Italjaansk komponist († 1741) 

## Ferstoarn
* 4, 5 of 14 maaie - Anna Maria fan Schurman, Dútsk-Frysk taalkundige, teologe, dichteresse en keunstneresse (* 1607) 
* 1 septimber - Jan Brueghel de Jongere, Nederlânsk skilder (* 1601)
* 19 septimber - Kristoffel Bearend fan Galen, prinsbiskop fan Meunster (* 1606)
* 10 oktober - Jehannes fan Glinstra, abbekaat, skepen en pinsjonaris fan Ljouwert (* 1612)
* 19 oktober - Samuel van Hoogstraten, Nederlânske skilder (* 1627)

## Literatuer
;romans
* John Bunyan, *[[The Pilgrim's Progress]]* (oerset yn it Frysk as *De Pylgerreize*)
1679

## Foarfallen
* 5 febrewaris - De Dútske keizer, Frankryk en Sweden tekenje de Frede fan Nimwegen.
* 23 augustus - Mei de ûndertekening fan it Ferdrach fan Fontainebleau komt der in ein oan de Skânske Oarloch. Denemark moat ûnder druk fan Frankryk it werovere gebiet wer oan de Sweden weromjaan.
* desimber - Yn it fuotspoar fan Simon van der Stel fêstigje har de earste kolonisten yn Stellenbosch, yn Súd-Afrika. 
* *sûnder datum* - Antony van Leeuwenhoek ûntdekt de siedsel
* *sûnder datum* - De lêste Hear fan Vianen út it Hûs fan Bredero stjert sûnder mannelike neikommelingen. De frije hearlikheid giet yn 'e froulike line oer op it geslacht Von Lippe.
* *sûnder datum* - Willem van Haren wurdt grytman fan Doanjewerstâl.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* Willem Loré, Frysk wetterboukundige († 1744) 

## Ferstoarn
* 1 jannewaris - Jan Steen, Nederlânsk skilder (* 1625 of 1626) 
* 5 febrewaris - Joost van den Vondel, Nederlânsk dichter en toanielskriuwer (* 1587)
Bomstersyl

**Bomstersyl** is in militêre fersterking by Nijesyl út 1500 oan de Lauwers yn de opstân tsjin Albrecht fan Saksen. Yn de ûngetiid moast in diel fan de besetting nei hûs ta en Albrecht fersloech de rest en ferneatige de stelling.
 
De "Bom" is de beneaming fan in leech stik lân dat troch wetter ynsluten is.
Yn 1562 waard de taak fan it Bomstersyl oernomd troch it Nije Syl by it buorskip Okswert. Tsjintwurdich is dat de gemeente Súdhorn yn Grinslân.
1680

## Foarfallen
* 8 july - De earste dokumintearre tornado yn Noard-Amearika makket in deadlik slachtoffer yn Cambridge (Massachusetts).
* 14 novimber - Astronomen wurde de Grutte Komeet fan 1680 gewaar.
* *sûnder datum* - Christiaan Huygens ûntwerpt de buskrûdmotor.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* Swartburd, Ingelske seerôver († 1718)

## Ferstoarn
* 17 febrewaris - Jan Swammerdam Nederlânsk mikroskopist (* 1637)
* 4 oktober - Jacobus Sibrandi Mancadan, Frysk keunstskilder en boargemaster (* 1602)
;*datum ûnbekend*
*Mary Carey, lady Carey, Ingelsk skriuwster en dichteresse (* 1609)
Slavyske talen

De **Slavische talen** hearre by it Yndo-Jeropeeske talen skift fan taalfamyljes. Hja wurde oer it algemien yn it easten fan Jeropa praat, mar ek yn Ruslân.

## Oersjoch fan Slavyske talen

**Eastslavyske talen**
* Oekraynsk
* Roeteensk
* Russysk
* Wytrussysk

**[[Westslavyske talen]]**
* Kasjûbysk
* Poalsk
* Polabysk *útstoarn*
* Silezysk
* Slowaaksk
* Sorbysk
* Tsjechysk

**Súdslavyske talen**
* Bosnysk
* Bulgaarsk
** Banat-Bulgaarsk
* Kroätysk
** Burgenland-Kroätysk
** Molise-Kroätysk
* Masedoanysk
* Servysk
* Sloveensk
** Prekmurees
** Resianees
* Tsjerkeslavysk *inkeld yn liturgy*

## Sirillysk
Yn guon lannen wurdt der foar it skriuwen fan de taal it Sirillysk alfabet brûkt. Dat is yn Bulgarije, Noard-Masedoanje, Oekraïne, Ruslân, Servje en Wyt-Ruslân

## Sjoch ek
*Oerslavysk
1681

## Foarfallen
* 28 febrewaris – Kening Karel II fan Ingelân skinkt in oarkunde oan 'e quaker William Penn, wêryn't dy de rjochten kriget op in ûnbidich grut gebiet yn Noard-Amearika. Dit wurdt beskôge as de stifting fan 'e koloanje Pennsylvania.
* 4 maart - De Ingelske kening Karel II skinkt in gebiet oan de eastkust fan Noard-Amearika oan de Quaker William Penn. Nei him wurdt it lân letter Pennsylvania neamd.
* septimber - Frânske troepen besette Straatsburch.

## Berne
* 14 maart - Georg Philipp Telemann, Dútsk komponist († 1767)
* 23 oktober - Jetske Reinou van der Malen, Frysk dichteresse († 1752)

## Ferstoarn
* Frâns Doeke van Cammingha fan It Amelân
* 8 desimber - Gerard Terborch, Nederlânsk keunstskilder
Sorben

De **Sorben** binne in Slavyske minderheid (likernôch 20.000 minsken kinne noch Sorbysk prate; 60.000 fiele harren Sorben) yn it easten fan Dútslân yn de dielsteaten Saksen en Brandenburch. Hja libje yn in gebiet dat sa'n 80 kilometer súd-eastlik fan Berlyn leit. Hja prate in Slavyske taal, it Sorbysk, dat twa farianten hat: it Heechsorbysk en it Leechsorbysk. De Sorbyske taal hat likernôch 50.000 sprekkers. Dy binne allegear twatalich: Sorbysk en Dútsk.

De Sorben binne de neisieten fan Slavyske folken dy't in iuwmannich lyn yn it gebiet twisken de Elbe en Oder wenne ha. De Slavyske Sorben, dy't meiïnoar middenmank in Germaanske taal (Dútsk) libje, binne besibbe oan de ynwenners fan Poalen en Tsjechje.

De Sorben waarden ek eartiids, lykas alle oare Slavyske folken, Wenden neamd. Yn tekstboeken oer de Midsiuwen sjocht men dy namme werom as *Wendyske stêden*. Dat binne dan dy stêden fan de Hânze dy't by de Eastsee lâns lizze. De namme Wenden wurdt hjoed de dei as misledigjend beskôge.

## Ferneamde Sorben
* Jakub Bart-Čišinski 
* Jurij Brězan 
* Jurij Chěžka 
* Róža Domašcyna 
* Jurij Koch 
* Mato Kosyk 
* Marja Krawcec 
* Kito Lorenc 
* Jakub Lorenc-Zalěski 
* Mina Witkojc 
* Handrij Zejler

## Keppelings om utens
* It Domowina Ynstitút
* SERBSKE NOWINY - Sorbyske krante
* SERBSKI INSTITUT - Sorbyske skiednis en kultuer
* Wikipedy yn it Heechsorbysk (hsb)
1683

## Foarfallen
* Mole "De Rat" yn Drylts wurdt boud yn de Saanstreek
* Hindrik Kasimir II trout mei syn nicht Henriëtte Amalia fan Anhalt-Dessau (1666 - 1726)
* Juny - In enoarm Ottomaansk leger fan 140.000 man belegeret Wenen.
* 12 septimber - It Belis fan Wenen wurdt brutsen by oankomst fan in striidmacht fan 30.000 Poalske, Eastenrykske en Dútske troepen ûnder lieding fan de Poalske kening Jan Sobieski.
* Op Mauritsius wurdt foar it lêst in dodo sjoen.

## Berne
* 28 febrewaris - René Antoine Ferchault de Réaumur, natuerkundige (†  1757)
* 1 maart - Caroline fan Brandenburch-Ansbach, frou fan George II fan Grut-Brittanje
* 10 novimber - kening George II fan Grut-Brittanje. 
* 19 desimber - kening Filips V fan Spanje.

## Ferstoarn
* 18 febrewaris - Nicolaes Berchem, Nederlânsk keunstskilder
* 19 maart - Thomas Killigrew (71), Ingelsk toanielskriuwer
* 12 septimber - Alfûns VI fan Portegal (40), Portugeesk kening fan 1656 oant 1683
* 9 desimber - John Oldham (30), Ingelsk dichter
* 15 desimber - Izaak Walton (90), Ingelsk skriuwer
* 25 desimber - Kara Mustafa (49), Ottomaansk fjildhear