open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Herfoarme tsjerke (Muntsjesyl)

De **Sylstertsjerke** of de **herfoarme tsjerke** wie in tsjerkegebou fan de Protestantske tsjerke Boerum-Muntsjesyl-Warfstermûne. De tsjerke is yn 2020 ferkocht en dêrnei fan binnen ferboud as horekagebou. It oargel ferhûze nei de tsjerke fan Terkaple. 

## Skiednis
### Foargonger
De foargonger fan de eardere herfoarme tsjerke wie in tsjerkegeobu, dat mei subsydzje fan de Steaten yn 1655 boud waard. Tsjerklik hearde it doarp by Boerum. It gyng om in sealtsjerke mei in heech skylddak en goatyske finsters. Op 13 augustus 1665 hold ds. Johannes de Grauw syn earste preek dêr. De 17e-iuwske tsjerke krige yn 1759 in nije westlike gevel en in nije preekstoel en yn 1856 waard midden op it dak in dakruter set, mei dêryn foar it earst in klok. Oant dy tiid waard it folk mei it blazen op in hoarn oproppen foar de tsjerketsjinst. Op de uterste hoeken fan it dak stiene wynwizers mei dêryn wapens. Neffens in rapport fan de gemeentearsjitekt H.A. Middag wiene de ôfmjittings fan dat gebou 11 by 9 meter. Om't dy tsjerke brekfallich waard moast it gebou tsjin it ein fan de 19e iuw ôfbrutsen wurde om plak te meitsjen foar nijbou.

Yn 2020 waard de tsjerke troch de gemeente ferkocht. It gebou is dêrnei ferboud ta in bêd-en-brochjehûs en hat in horekafunksje krige. 

### It hjoeddeiske gebou
Deselde H.A. Middag makke ek it ûntwerp foar de nijbou, in ienfâldige sealtsjerke út 1899 mei in topgevel oan de kant fan de strjitte. De tsjerke waard mooglik makke troch jeften fan de leden fan de herfoarme gemeente Muntsjesyl-Boerum. Boppe de tagong is op natoerstien de tekst *Gewisselijk is de Heere aan deze plaats Gen. 28:16  16 aug. 1819*  oanbrocht.

De klok waard op 24 maart 1943 foardere troch de besetter en soe nea werom komme. Nei de kriich sammele it doarp jild yn foar in nije klok, dy't yn 1948 getten waard. De 18e-iuwske preekstoel, dy't ynearsten noch út de âlde tsjerke meinommen wie, waard ferfongen troch in moderne preekstoel. Unbekend is wêr't de âlde preekstoel bedarre is. Yn de jierren 1982-1983 folge it fernijen fan de dakruter en waard oan de spits in koperen bal tafoege. 

## Oargel
Oarspronklik waard it oargel yn 1735 foar de roomske skûltsjerke De Toren yn Amsterdam boud. Wa' t it oargel dêr boude is ûnbekend. Yn 1879 makke de Amsterdamske oargelbouwer P.J. Adema in nij oargel foar de roomske tsjerke, wylst it besteande oargel ferhûze nei de grifformearde tsjerke fan Ommen. Technysk wie it ynstrumint it wurk fan Adema, mar it rokoko-front en in diel fan it piipwurk wie noch 18e-iuwsk. Fia de grifformearde tsjerke yn Ommen is it yn 1914 yn de herfoarme tsjerke fan Muntsjesyl telâne kommen.  Yn 1985 is it oargel restaurearre. 

Mei de ferkeap fan de tsjerke yn 2020 waard it oargel ôfbrutsen en yn 2021 troch Verschueren Orgelbouw yn de tsjerke fan Terkaple wer opboud.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Paulo R. Holvorcem

**Paulo Renato Centeno Holvorcem** (10 july 1967) is in Brazyljaanske amateurastronoom en ûntdekker fan asteroïden, út Porto Seguro yn de Brazyljaanske dielssteat Bahia.

Holvorcem studearre yn 1987 ôf mei in bachelortitel yn de natuerkunde oan de Universiteit fan Brasilia. Yn 1991 behelle er in  masterdiploma yn de meteorology. Yn 1994 promovearre er op tapaste wiskunde oan de Universidade Estadual de Campinas.

Holvorcem hat tusken 1998 en 2004 goed 300 asteroïden ûntdutsen; mear as de helte dêrfan yn'e mande mei Charles W. Juels en Michael Schwartz

Tegearre mei Juels ûntduts er de kometen C/2002 Y1 (Juels-Holvorcem) en C/2005 N1 (Juels-Holvorcem) en mei Michael Schwartz op 26 maaie 2011 yn it Tenagra-Observatoarium de komeet C/2011 K1 (Schwartz-Holvorcem)

Foar it finen fan C/2002 Y1 krigen de ûntdekkers de Harvard-Smithsonian Comet Award 2003.

De asteroïde (13421) Holvorcem waard nei him ferneamd.

## Literatuer
* : *Dictionary of Minor Planet Names*. 5e ed. Springer, Berlyn 2003, ISBN 3-540-00238-3 () 

## Keppeling om utens
*  Webstee Paulo Holvorcem
Herfoarme tsjerke (Grypskerk)

De **Herfoarme tsjerke** yn Grypskerk is in tsjerkegebou, dat yn 2019 oerdroegen waard oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken.

## Skiednis
Om it jier 1500 hinne stifte Nikolaas Grijp in kapel, dy't in jier as wat letter troch in tsjerke ferfongen waard. It tsjerkegebou waard yn 'e Tachtichjierrige Kriich yn 1582 ferneatige troch plonderjende troepen.  

Tusken 1605 en 1612 fûn de weropbou, mar no as protestantske tsjerke, plak. Yn 1856 waard de tsjerke nei it easten ta langer makke en ôfsletten mei de hjoeddeiske tagong. Ek waard om dy snuorje de tsjerke bepleistere.

Om 'e tsjerke hinne lei eartiids in grêft, mar fanwegen it oanlizzen fan de Grinzer strjitwei troch it doarp nei Fryslân yn 1845 moast de grêft dimpt wurde. 

Yn 1872 wie de spits op de tsjerke sa brekfallich woarn, dat sloop needsaaklik wie. It tuorke waard oant 2001 mei in koepel ôfsletten, doe't oan de hân fan in tekening en it foarbyld fan de tsjerkespits fan Nijehove in nije spits rekonstruearre waard. De dakruter hat as wynwizer in oan it wapen fan Nikolaas Grijp ûntliende griffioen. De 18e-iuwske klok yn it tuorke waard yn 1943 foardere en is yn 1949 ferfongen.

## Ynterieur
De tsjerke hat in stúke tonferwulft. Fan it âlde tsjerkemeubilêr is allinne de preekstoel út de boutiid fan 'e tsjerke bewarre bleaun. De âlde banken binnen ferdwûn en ferfongen troch moderne banken en stuollen. Yn 'e flier binne noch in tal sarken oanwêzich.

## Oargel
It oargel fan 'e tsjerke waard boud troch de bruorren Luitjen Jacob en Jacob van Dam en yn 1832 oplevere. De bou waard mooglik troch in legaat fan 3.300 gûne fan 'e juffer Aaltje Thomas Wiersma. Nei in brân restaurearre Petrus van Oeckelen it oargel en joech dêrby it oargel de klank, dy't karakteristyk is fan Van Oeckelen. Klaas Doornbos brocht yn 1927 feroarings oan it ynstrumint oan en nei de restauraasje fan de tsjerke wurke Mense Ruiter oan it oargel. It twamanualige ynstrumint waard yn 'e jierren 2008-2010 foar it lêst restaurearre troch oargelmakkerij Reil út Heerde. Dêrby bleaune de lettere feroarings hanthavene. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
* De tsjerke op de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken
Grifformearde tsjerke (Grypskerk)

De **Protestantske tsjerke** oan 'e Nicolaas Grijperstrjitte is it tsjerkegebou fan 'e PKN yn Grypskerk yn 'e provinsje Grinslân.
 
## Skiednis
De grutte byldbepalende sealtsjerke mei op de súdeastlike kant in klokketoer waard boud as grifformearde tsjerke en ferfong in âlder gebou oan 'e Legewei út 1901.  

Yn desimber 2011 fusearren de Grifformearde Tsjerke Grypskerk, de Herfoarme gemeente Grypskerk (en omkriten) en de Grifformearde Tsjerke fan Pitersyl ta de Protestantske Gemeente Grypskerk en omkriten. Sûnt 2012 is de grifformearde tsjerke de tsjerke fan de PKN-gemeente fan Grypskerk. 

De Herfoarme tsjerke is yn 2019 oerdroegen oan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Yn 'e Herfoarme tsjerke wurde troch de PKN noch wol tsjinsten holden. De Grifformearde tsjerke fan Pitersyl oan 'e Lauwerswei 8 is yn 2010 bûten gebrûk steld en neitiid ferboud ta wente. 

Wat letter waarden ek de grifformearde tsjerken fan Kommersyl en Nijesyl sletten en sûnt hearre ek dy gemeenteleden by de PKN fan Grypskerk. 

## Oargel
Doe 't de hjoeddeiske tsjerke boud waard, namen de grifformearden it pneumatyske oargel fan 'e firma Rohlfing (Osnabrück) út de âlde tsjerke mei. It waard yn 1966 ferfongen troch in hiele nij mechanysk ynstrumint fan 'e firma Ernst Leeflang.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Grifformearde tsjerke (Muntsjesyl)

De **Grifformearde Tsjerke** is in tsjerkegebou út 1913 fan de PKN yn Muntsjesyl.

## Skiednis en beskriuwing

De tsjerke waard yn 1913 troch de arsjitekt Lammert Reitsma as sealtsjerke boud. Oan de súdeastlike kant hat de tsjerke in út de gevel rizende klokketoer.

De ynrjochting is noch oarspronklik en ek de banken binne noch oanwêzich.  

Yn de âldjiersnacht fan 2017 op 2018 waarden de muorren en de brânskildere ramen fan de tsjerke slim bekladdere mei farve. In skjinmakkersbedriuw bea de tsjerke oan om de it gebou sûnder kosten skjin te meitsjen.

## Oargel
It oargel waard boud troch de Dútske bruorren Rohlfing út Osnabrück. It ienmanualige ynstrumint mei frij pedaal is pneumatysk en wurdt troch Mense Ruiter ûnderholden. Yn 2015 waard it oargel op 'e nij yntonearre, krige de grutte balge nij lear en binne de grutte houten pipen skjin makke.

## Keppeling om utens
* ynformaasje en disposysje oargel op de side fan de PKN-gemeente
Henri Rots

**Henri Rots** (Aalten, 2 juny 1898 - Westerbork, 28 oktober 1944), ûnder fakgenoaten ek wol **H. Rots** neamd, wie in Nederlânske arsjitekt en fersetsstrider ûnder de Twadde Wrâldoarloch.

## Libben en wurk
Rots wurke foaral yn de provinsje Grinslân. Yn syn wenplak Grins ûntwurp er in grut tal winkelpeien, ûnder oare de gevel fan in banketbakkerij oan it Akerkhof. In pear fan syn gebouwen binne oanwiisd as ryksmonumint.

Yn de Twadde Wrâldoarloch waard Rots syn went oan de *Westerhaven* yn Grins troch it ferset brûkt. Hy waard arrestearre by in oerfal en yn it neijier fan 1944 yn Kamp Westerbork fusillearre, tagelyk mei oare troch de SD oanwiisde *Todeskandidaten*, dêr't  de NSF-foaroanman Iman van den Bosch (1891-1944) ûnder wie. By harren eksekúsje wiene ûnder oaren de bruorren en oarlochsmisdiedigers Pieter (1920-1948) en Klaas-Carel Faber (1922-2012) fan Haarlim belutsen. Rots syn stoflik omskot waard ferbaarnd yn it krematoarium fan it kamp. 

In betinkstien op it yn 1946 ûntbleate Oarlochsmonumint Esserveld yn Grins hat syn namme.

## Wurk (in kar)
* 1930: Winkelpei oan it Akerkhof, Grins
* 1930: Huzeblok yn de Korrewegwijk, Grins
* 1932: Winkel mei (fan Rots sels bewenne) boppewente oan de Westerhaven, Grins
* 1937: Rintenierswent mei oanboude garaazje oan de Molenweg, Loppersum
* 1938: Protestanske tsjerke oan de Nicolaas Grijperstrjitte, Grypskerk


File:Groningen Westerhaven 11.JPG|Winkel oan de Westerhaven yn Grins, mei de boppewente dêr't Rots sels wenne (2010)
File:Loppersum. Molenweg 18.jpg|Rintenierswente yn Loppersum
File:Grypskerk, protestantske tsjerke.jpg|Grifformearde tsjerke fan Grypskerk		


## Sjoch ek
* List fan Nederlânske arsjitekten
Herfoarme tsjerke (Noardhorn)

De **Herfoarme tsjerke** fan Noardhorn yn 'e provinsje Grinslân is in 13e-iuwsk tsjerkegebou.  

## Skiednis
De tsjerke waard om 1280 hinne boud en yn 'e rin fan 'e tiid feroare. Sa binne de muorren letter ferhege en waarden der grutte finsters ynbrocht. Yn 1765 krige de tsjerke in nije toer en nei alle gedachten waard doe tagelyk it skip langer makke, itjinge oan 'e súdlike muorre noch te werkennen is. De âlde yngongen oan 'e noardlike en súdlike muorre binne tichtset en in tichtmitsele finster yn 'e súdlike muorre jout oan hoe't de oarspronklike finsters der ea útseagen. Yn 1897 waard de eastlike muorre troch in bolbliksum skeind. De top fan de gevel waard net earder as by de restauraasje fan 1975-1976 rekonstruearre.    

De tsjerke wurdt brûkt troch de Herfoarme gemeente Noardhorn-Saaksum en waard yn 2002 foar it lêst restaurearre. Der is in stifting dy't him ynset foar it behâld fan de tsjerke. 

## Ynterieur

De tsjerke hat in ryk fersierde preekstoel út 1718 mei fykwurk fan Jan de Rijk. De nachtmielstafel datearret fan 1667. Fierder steane der yn de tsjerke fiif hearebanken. De klok út 1774 waard yn opdracht fan 'e Dútsers út de toer helle en omraand. Ut de roomke tiid datearret noch in piskina yn 'e eastlike muorre. De tsjintwurdige klok waard nei de kriich getten yn opdracht fan 'e gemeente Noardhorn.

## Oargel
It oargel waard yn 1898 boud troch Jan Doornbos. Yn 'e jierren 1976-1978 waard it fergrutte ta in twamanualich ynstrumint. Dêrby waard âld materjaal brûkt fan in oargel út 1905 dat ôfkomstich wie fan 'e tsjerke fan Obergum.

## Sjoch ek
* Tsjerke fan Saaksum
## Keppeling om utens
* Disposysje en ynformaasje oargel
Lena Belkina

**Lena Belkina** (Tasjkent, 27 novimber 1987) is in Oekraynsk operasjongster.

## Keppeling om utens
* Offisjeel webstee
Liudgertsjerke (Garnwerd)

De **Liudgertsjerke** yn Garnwerd yn 'e provinsje Grinslân is in tsjerkegebou fan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Tsjerklik falt Garnwerd ûnder de PKN-Ezinge.  

## Skiednis
Fan 'e tsjerke is it fiifsidige koer it âldste diel, dat yn it begjin fan 'e 13e iuw boud waard. It skip is fan lettere tiid en moat tsjin 'e ein fan 'e 14e iuw boud wêze. De âlde toer stoartte yn 1738 foar in grut part yn en waard yn 1751 mei de westlike muorre op 'e nij boud. Dat jier is te lêzen op 'e stien, dy't neffens de tekst yn 1816 in âldere stien ferfong.

Patroanhillige fan 'e tsjerke wie nei alle gedachten de apostel Liudger. Oant 1888 hong yn 'e toer in klok út 1520, wêrfan it ynskrift ferwiisde nei de hillige.

## Ynterieur

Yn de tsjerke is in sarkofaachdeksel fan reade sânstien te sjen út de 12e of 13e iuw. De deksel is dekorearre mei sinnerêden. Kânsel en hearebank binne 18e-iuwsk. Ek de tige moaie nachtmielstafel yn Loadewyk XIV-styl is 18e-iuwsk. It yn 'e tsjerke healrûne koer is fersierd mei hege, ûndjippe spitsbôgen mei dêryn ûnder djippere rûnbôgenissen.

## Oargel
It oargel waard yn 1809 yn opdracht fan Carolus Justus Lewe, hear fan Aduard, boud troch Lambertus van Dam út Ljouwert. Yn 1834 waard it oargel troch syn soannen útwreide mei in twadde manuaal. It oargel hat 18 registers; it pedaal is oanhongen. De tuorren binne fersierd mei bylden fan S. van Lekkum, dy't it Leauwe, de Hope en de Leafde symbolisearje. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
* Kerkfotografie: ôfbylden fan de Liudgertsjerke
Rama (god)

**Rama** is ien fan de meast oanbeane goadenyn it hindoeïsme. Yn in soad hindoeïstyske streamingen wurdt Rama beskôge as de sânde ynkarnaasje (*avatar*) fan Visjnoe, yn ûnder oare as de Alderheechste Persoanlikheid of heechste manifestaasje fan God-energyen, God sels.
## referinsjes
Alde Tsjerke (Sâltkamp)

De **Alde Tsjerke** is de eardere herfoarme tsjerke fan Sâltkamp yn 'e provinsje Grinslân. Tsjintwurdich wurdt de tsjerke beheard troch de Stifting Alde Tsjerke Sâltkamp, dy't it gebou iepenstelt foar kulturele aktiviteiten en foar spesjale tsjinsten.

## Skiednis
Yn 1836 krige Sâltkamp foar it earst in eigen tsjerke. Foar dy tiid moasten de bewenners foar de preek rinne oer it likernôch 2,5 kilometer lange tsjerkepaad nei Fjouwerhûzen. 

De tsjerke waard op it eardere bolwurk fan 'e skâns boud, dêr't eartiids de Alde Batterij lei. It giet om in ienfâldige sealtsjerke mei in rjocht sletten koer. De tsjerke hat in tuorke mei in fisk as wynwizer, dy't de bannen fan it doarp mei de fiskerij symbolisearret. Yn 'e eastlike muorre binne twa ovale finsters ynbrocht. It tsjerkhôf om 'e tsjerke hinne waard yn 1855 yn gebrûk nommen en bleau yn gebrûk oant de oanlis fan in nij tsjerkhôf yn 1895.

De tsjerke wie nei de doleânsje wat te grut woarn en sadwaande koe it gebou wol mei wat minder banken ta. Yn 'e frijkommen romte yn it koer waard in nije mozaïekflier lein. It middenpaad krige yn de Twadde Wrâldkriich nije fliertegels. De net sa hiel âlde klok waard yn de kriich foardere en nei de befrijing ferfongen troch in troch Van Bergen getten klok.

De tsjerke waard yn 'e jierren 2010-2011 restaurearre en geskikt makke foar multyfunksjoneel gebrûk. It oargel en de preekstoel bleaune yn de tsjerke.

## Oargel
It oargel yn 'e tsjerke waard yn 1976 oankocht en wie doe in 150 jier âld ynstrumint. It hie earder yn 'e Herfoarme evangelisaasjekapel fan Feandam stien, mar foar dy tiid noch yn de tsjerke fan 'e Grinzer Pein. De basis foar it ynstrumint soe boud wêze troch Van Oeckelen. It oargel waard troch Mense Ruiter restaurearre en efter de oargelkas fan 'e foargonger út 1928 boud.

## Sjoch ek
* Nije Tsjerke (Sâltkamp)
Tsjerke fan Nijtsjerk (It Hegelân)

De **Tsjerke fan Nijtsjerk** is in oarspronklik 13e-iuwske tsjerke op in wier yn 'e gemeente It Hegelân yn 'e provinsje Grinslân. De tsjerke is in ryksmonumint en eigendom fan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken.

## Skiednis

De tsjerke fan Nijtsjerk hat gruttendiels 13e iuwske-muorren fan kleastermoppen. Yn 1629 fûn in grutte ferbouwing plak, werby de westlike muorre fan lytsere bakstien op 'e nij mitsele waard. De súdlike muorre waard ôfbrutsen en oant likernôch in meter ûnder de daklist wer mei de âlde kleastermoppen opboud. Dat barde nei't Piet Hein de Sulverfloat oermastere en Evert Lewe, dy't kollator fan de tsjerke en oandielhâlder fan de Westyndyske Kompanjy wie, de tsjerke opknappe liet en in dakruter joech mei in wynwizer mei de liuw fan it skaai Lewe. Ek waarden de lytsere romaanske finsters ferfongen troch gruttere rûnbôgefinsters. In gevelstien boppe de westlike tagong betinkt dy ferbouwing.
 
## Ynterieur
Yn 'e tsjerke stiet oan 'e eastlike muorre in 18e-iuwske preekstoel mei efterskot en klankboerd. De hearebank út 1680 is fersierd mei de wapens fan Von Inn- und Kniphausen en Lewe. Oer de flier fan it middenpaad lizze in tal âlde sarken, werfan de âldste út 1564 datearret. De liedklok is út 1762 en getten troch A. Petit. It mechanyske oerwurk is út likernôch 1900.

## Oargel
Yn 'e tsjerke stiet in ienmanualich oargel út 1883 fan 'e firma Van Oeckelen. It oargel besit sân registers op ien manuaal en hat in oanhongen pedaal. De hege tuorren binne mei elts in swarte rôffûgel fersierd, de middelste toer mei muzykynstruminten. Sûnt de bou is der neat mear oan it oargel feroare. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Nije Tsjerke (Sâltkamp)

De **Nije Tsjerke** is de tsjintwurdige PKN- en earder de grifformearde tsjerke fan Sâltkamp yn 'e provinsje Grinslân.

## Skiednis

Nei de Ofskieding fan 1834 tsjerkten de Sâltkamper Cocksianen yn Houwersyl, dêr't de ôfskieden gemeente sûnt 1840 in eigen tsjerkje yn gebrûk hiene. It tal ôfskieden leden naam ta en yn 1882 krige Sâltkamp oan 'e Doarpsstrjitte in eigen kristlik-grifformearde tsjerke. Nei de feriening fan 'e Kristlik Grifformearde Tsjerken en Nederdútsk Grifformearde Tsjerken yn 1892 ûntstiene de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân en waard de Sâltkamper tsjerke de grifformearde tsjerke. 

Yn 1965 waard foar de gemeente oan 'e H.J. Siccamastrjitte in modern tsjerkegebou boud. Nei de foltôging waard de âlde tsjerke út 1882 ôfbrutsen. 

De grifformearde tsjerke fusearre yn 2005 mei de herfoarme gemeente fan Sâltkamp. De herfoarme tsjerke waard ôfstjitten en ûnderbrocht yn in stifting, sadat de grifformearde tsjerke, dy't tsjintwurdich de namme "Nije Tsjerke" hat, no it iennige tsjerkegebou yn Sâltkamp is.

## Oargel
De skiednis fan it oargel giet werom op in ynstrumint fan Hermanus Knipscheer út Amsterdam, dy't it oargel foar in tsjerke yn Noard-Hollân boude. Yn 1875 ferhûze it oargel nei de grifformearde tsjerke fan Hattem, dy't it ynstrumint yn 1908 te keap oanbea. De grifformearde tsjerke fan Sâltkamp kocht it oargel oan en de firma Dekker út Goes boude it op yn 'e tsjerke oan 'e Doarpsstrjitte. Yn 'e jierren 1949-1950 wreide Mense Ruiter de disposysje út. 

Bakker & Timmenga ferhûze it oargel yn 1968 nei de nijbou en boude it efter in nije oargelkas wer op. By de weropbou waard it ynstrumint modernisearre en útwreide mei in Bourdon 16 op it pedaal.

De firma Reil út Heerde fierde yn 2017 grut ûnderhâld út.

## Sjoch ek
* Alde Tsjerke (Sâltkamp)
## Keppeling om utens
* Disposysje oargel op de side fan Oargelmakkerij Reil
Slach om Sâltkamp

De **Slach om Sâltkamp** yn de Tachtichjierrige Kriich sette op 5 oktober 1589 útein mei in belis fan de skâns by it doarp Sâltkamp. Nei fiif dagen joech it Spaansksinnige garnizoen him oan de Fryske troepen ûnder lieding fan Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg oer.  

## Oanrin nei it belis
Earder moasten de Steaten-Generaal in soad terrein priis jaan oan de Spanjerts. Troch it oerrinnen fan de Fryske steedhâlder George fan Lalaing, greve fan Rennenberch, foelen yn 1580 Grins en de Ommelannen yn Spaanske hannen. Yn 1584 waard Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg steedhâlder fan Fryslân en oant 1589 besocht er twaris de gebieten werom te feroverjen. Dat mislearre lykwols en dêrom besocht er de strategy te feroarjen troch de ferbinings fan de stêd Grins te blokkearjen. Foar dat doel liet Willem Loadewyk as tarieding in nije skâns op de Fryske kant fan it Ryddjip oan de Lauwers by Muntsjesyl oanlizze. Noch yn itselde jier besocht de Spaanske legeroanfierder Francisco Verdugo dy skâns te oermasterjen, itjinge mislearre.

De Sâltkamper skâns wie mei in garnizoen fan 84 man ûnder lieding fan Hindrik van Os beset. Eins wie Tjaert Herema foar de fêsting ferantwurdlik, mar dy wie op it stuit fan de oanfal op de Tammingaboarch yn Hornhuizen. Op 5 oktober 1589 foel Willem Loadewyk mei 400 striders de skâns oan. Nei in belis fan fiif dagen foelen de ferdigeningswurken yn de hannen fan de Steatske troepen. By de oermastering kaam luitenant Hindrik van Os om it libben; hy waard beïerdige yn de tsjerke fan Ulrum.

## Oanfal en betsjutting
Mei de oermastering fan de skâns hiene de Steaten-Generaal it Reiddjip yn hannen en dêrmei ferlear de stêd Grins de ferbining mei de see. Grins beävensearre dêrnei in tagong ta de see oer it lân oer de haven fan Delfsyl, mar in pear jier letter waard dat mei de besetting fan Delfsyl ek ûnmooglik.    

De Slach om Sâltkamp foarme de oanset foar de lettere fal fan Grins, dy't der ta liede dat yn 1594 alle noardlike lânsdielen ûnderdiel waarden fan de Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen.

Sûnt 2007 wurdt yn Sâltkamp alle fjouwer jierren yn septimber de Slach om Sâltkamp as toeristysk spektakel neispile.
Tsjerke fan Hornhuzen

De **Tsjerke fan Hornhuzen** is in tsjerkegebou yn Hornhuzen yn 'e Grinslânske gemeente It Hegelân. De tsjerke is 19e-iuwsk, wylst de toer út de 15e iuw datearret. Sûnt 1978 is de tsjerke yn it besit fan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. De tsjerke docht hjoed-de-dei tsjinst as doarpshûs.

## Skiednis
De tsjerke waard om 1170 hinne boud as ûnderdiel fan it oanbuorjende Aldekleaster. Dy tsjerke baarnde neffens in skriuwen fan abt Menko lykwols ôf yn 1247. Nei de brân easke de biskop fan Münster de skea te fergoedzjen. Der waard in nije tsjerke boud yn letromaanske styl. Hokker patroanhillige de tsjerke hân hat is ûnwis, it soe neffens in segel fan pastoar Rembertus út 1414 om Marije gean, mar neffens in segel fan pastoar Derck út 1515 om Nikolaas. 

De boppebou fan de letgoatyske toer gyng yn 1815 ferlern en waard oant de hichte fan de tsjerke ôfbrutsen. De toer krige wat letter in nij dak mei in spits. Al sûnt de bou fan de toer hâlde twa swiere steunbearen de toer op syn plak. 

De letromaanske tsjerke waard healwei de 19e iuw ôfbrutsen en op de âlde fûneminten ferfongen troch it hjoeddeiske lytsere neogoatske gebou. Yn 1989 waard de toer, it dak en it muorrewurk restaurearre. It eksterieur en ynterieur fan de tsjerke folgen yn 1996.

## Ynterieur
It ynterieur wurdt oerkape fan in houten tonferwulft. Oer de flier lizzen in tal grêfsarken, dêrûnder dy fan Allert Tamminga út 1498. De hearebank datearret út de 18e iuw en besit in houtfike opsetstik mei de wapens fan 'e famyljes Meckema fan Aylva-fan Camstra mei oan wjerskanten ienhoarns, dy't de wapens fêsthâlde. Yn 'e toer hinget in klok fan Hans Falck, getten yn 1617. It meganyske smei-izeren oerwurk datearret fan 1679.

## Oargel
Wa't de bouwer fan it oargel yn 'e tsjerke fan Hornhuzen west hat is ûnbekend. It is ea makke foar in partikulier út Delft, dy't it ferkocht oan in blineynstitút yn Amsterdam, dêr't it troch Hermanus Knipscheer del set waard. It blineynstitút wie net sa op it skik mei it oargel en liet tusken 1827 en 1932 in nij oargel troch Jonathan Bätz bouwe. De Herfoarme gemeente fan Hornhuzen kocht it oerstallige oargel oan, dêr't it yn 1833 yn gebrûk nommen waard. Nei de bou fan 'e neogoatyske tsjerke boude Petrus van Oeckelen it oargel op 'e nij op efter in nije oargelkas. Jan Doornbos feroare it ynstrumint yn 1899 en makke fan it twamanualige ynstrumint in ienmanualich oargel. It twadde manuaal waard wer brûkt foar it oargel fan 'e fermanje yn Noardhorn.

Yn 1962 fierde de firma Vierdag in restauraasje út.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Christoff De Bolle

**Christoff De Bolle** (Ninove, 18 juny 1976), fral bekend as **Christoff**, is in Flaamske sjonger en radiopresintator.

Tegearre mei syn ek ferneamde suster Lindsay brocht er ferskate duëtten út. Njonken syn solokarriêre makke Christoff De Bolle benammen sûnt 2015 ek namme mei it schlagertrio Klubbb3, dat njonken him fierder bestiet út Jan Smit en Florian Silbereisen.

## Libben
Yn 'e âldens fan tolve krige De Bolle sjongles en song er yn it koar fan de parochytsjerke yn Hemelrijk, in wyk fan Denderleeuw. Op syn fyftjinde die er mei oan de Flaamske Soundmixshow mei it nûmer "Voor jou" fan Luc Steeno. Yn 1993 die er mei oan de Belgyske foarseleksje foar it Eurofyzje Sjongfestival mei it nûmer "Zendt een S.O.S.. Yn 2002 die De Bolle wer mei, no mei it nûmer "Op naar de top".    

Sûnt septimber 2012 presintearre De Bolle op sneintemiddeis de Flaamske top 10 op Flaamske omrop Radio 2.

De Bolle waard yn Flaanderen fjouwerris ûnderskieden mei de Flaamske priis *Music Industry Award* (MIA) yn de kategory "Vlaams populair". Dat barde yn 2011, 2013, 2014 en 2016. Op de "Annes Vlaamse Muziek Awards" wûn er yn 2012 en 2013 de priis foar de bêste manlike artyst-schlager".

Christoff De Bolle hie sân jier in relaasje mei in man. Nei 't hja út inoar wiene krige er in jier letter in relaasje mei in oare man. Hy wennet yn Wetteren, in doarp oan de Skelde.

## Keppeling om utens
* Diskografy
Tsjerke fan Westernieland

De **Tsjerke fan Westernijlân** (*Kerk van Westernieland*) is in 13e-iuwsk tsjerkegebou fan de Stifting Alde Grinslânske Tsjerken.

## Skiednis

Eartiids stie de oarspronklik oan Marije wijde tsjerke yn it midden fan it doarp. Yn 1717 spielde de Krystfloed in grut diel fan Westernijlân fuort en sûnt stiet de tsjerke oan 'e westlike râne fan it doarp. Westernijlân waard letter eastliker wer opboud.  

De tsjerke is in romanogotysk bouwurk út de 13e iuw, de toer mei sealtek waard yn 'e 14e iuw oanboud. 

Yn 'e 19e iuw waard de tsjerke bepleistere mei in wite pleisterlaach, dy't nei de grutte restauraasje fan 2001-2003 op 'e nij oanbrocht waard yn in giele kleur. 

De herfoarme tsjerke waard yn 2008 oerdroegen oan 'e Stifting Alde Grinslânske Tsjerken. Tsjerklik heart protestantsk Westernieland by de PKN gemeente Winsum-Halfambt. De tsjerke wurdt noch regelmjittich brûkt.

## Ynterieur
Oarspronklik hie de tsjerke yn elts travee in koepelferwulft, mar dy binne der yn 1831 útbrutsen en ferfongen troch in blaufarve balkeplafond. Njonken in preekstoel út 1660 hat de tsjerke in 17e-iuwske hearebank en in pear 17e- en 18e-iuwske sarken.

## Oargel
De tsjerke besit in oargel út 1893 fan de firma Van Oeckelen, Glimmen. It oargel hat ien manuaal mei sân registers en oanhongen pedaal.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Michaeltsjerke (Mensingeweer)

De **Michaeltsjerke** is in tsjerkegebou yn Mensingeweer yn 'e provinsje Grinslân. It is in ienfâldige sealtsjerke út de 13e iuw. De toer is letter oanboud en 17e- of 18e-iuwsk. De tsjerke is eigendom fan 'e PKN-gemeente Liens-Mensingeweer.

## Skiednis

Alhoewol't skriftlike boarnen ûntbrekke, wurdt der oannommen dat de tsjerke yn 'e 13e iuw ûntstien is. Yn 'e 14e iuw foarme Mensingeweer ien parochy mei Maarslag, werfan de tsjerke yn 1811 ôfbrutsen waard. De tsjerke is boud mei grutte kleastermoppen. Nei it bepleisterjen yn 1842 is fan it oarsponklike mitselwurk allinne noch op de earste ferdjipping in fragmint fan bline nissen mei dekoratyf mitselwurk te sjen. 

Unwis is it oft de tsjerke ea stiennen ferwulften hân hat. Yn 'e 18e iuw krige de tsjerke in nije kapkonstruksje. Doe is nei alle gedachten ek it balkeplafond ferfongen troch it hjoeddeiske houten tonferwulft. 
 
Sûnt 1955 is de tsjerke ferneamd nei de aartsingel Michael. 

## Ynterieur
De preekstoel fan de Michaeltsjerke stamt út 1743. Yn it middenpaad en de dooptún lizze in pear âlde sarken. Mooglik binne ûnder de kalklagen fan 'e binnenmuorren noch muorreskilderings út de roomske tiid.  

## Oargel
It oargel fan 'e ferneamde oargelbouwer Arp Schnitger waard oarspronklik yn 1698 boud foar de Petrustsjerke yn Piterbuorren. It oargel hie acht registers en krige in pear jier letter in oanhongen pedaal fan Johannes Radeker. It fykwurk foar de oargelkas waard levere troch houtfiker Jan de Rijk.

Yn 1901 woene de tsjerkfâden fan Piterbuorren in nijmoadrich oargel en sa is it oargel yn Mensingeweer telâne kommen. It oargel hie yn 'e Petrustsjerke in leas rêchwurk, dat mei de boarstwarring efter bleau en net mei ferhûze. By de weropbou yn Mensingeweer krige it in nije wynfoarsjenning en in nij leas rêchwurk, dat lykwols by de restauraasje fan de tsjerke yn 2003 ferwidere waard.

By de lêste restauraasje troch Mense Ruiter yn 2010-2011 bleaune de troch oargelmakker Lohman yn 1867 útfierde feroarings yn 'e disposysje hanthavene.
Sint-Willibrordustsjerke (Kloosterburen)

De **Sint-Willibrordustsjerke** is it tsjerkegebou Kleasterbuorren fan de roomsk-katolike Liudgerparochy, dêr't njonken Kleasterbuorren ek de plakken Bedum, Wehe-den Hoorn, Uithuizen en Delfsyl ûnder falle.

## Skiednis
Nei de reformaasje bleaune de ynwenners fan it doarp trou oan it âlde roomske leauwe. Wat dêrby in rol spile wie dat in pear boarchhearen yn de omkriten wegeren oer te gean op de nije lear. Sa bleau ek nei de konfiskaasje fan de katolike besittings en de oerdracht fan de tsjerke oan de kalvinisten it doarp dochs katolyk. Nei't de fiering fan de roomske misse foar in skoft folslein ferbean wie, folge in tiid fan tolerearjen, oant yn 1842 it parochiale libben mei de bou fan in wettersteatstsjerke hersteld waard.  

Mei't dy earste katolike tsjerke sûnt de reformaasje al gau wer te lyts waard, koe mei finansjele help fan de heareboeren út de omkriten yn de jierren 1860 in grutte pseudobasilyk boud wurde. Arsjitekt wie Pierre Cuypers, dy't yn Fryslân ek ûntwerpen foar tsjerken yn Blauhûs, Heech, Nes, Dokkum en Wytgaard levere.

De tsjerke waard foltôge mei de bou fan it koer yn 1904 neffens in ûntwerp fan Joseph Cuypers en Jan Stuyt. Yn 1908 waard by de tsjerke in pastory boud, dy't yn 1971 lykwols wer ôfbrusten is. 

By in restauraasje fan de tsjerke yn de jierren 1990 waarden wer laaien op it dak lein en binne de dakkapellen rekonstruearre.

## Ynterieur

It ynterieur is foar it measte noch orizjineel. Nei it Twadde Fatikaanske Konsylje waard in folksalter lein, mar de kommunybank bleau bewarre. Ek de bylden oan de pylders hawwe de twadde byldestoarm fan de jierren 1960-1970 oerlibbe. It heechalter en de sydalters binne ôfkomstich út it atelier Cuypers-Stolzenberg, Roermond. De brânskildere ramen mei foarstellings út it libben fan patroanhillige Willibrord binne makke troch de glesker Nicolas út Roermond. De krúswei datearret fan 1890 en is levere troch de firma Ferlemont, Den Bosch.   

## Adema-0argel
Petrus van Oeckelen boude yn 1846 it oargel foar de tsjerke, dat mei ferhûze nei de nije basilyk. Yn 1890 woe it parochybestjoer fanwegen de steat fan it oargel ôf en sette it te keap. Yntusken kocht de parochy in "Amerikaansk oargel". Yn de jierren 1920 krige Joseph Adema út Amsterdam de opdracht in nij oargel te bouwen, dat yn 1925 yn gebrûk nommen waard. It oargel hie santjin registers. 

Mei de fernijings fan it Twadde Fatikaanske Konsylje ferhûze it koar fan it oksaal nei ûnder. Dêrtroch waard ek it oargel op de tribune net mear brûkt, want ûnder stie in elektronysk oargel en it ûnderhâldskontrakt foar it Adema-oargel waard beëinige. It Adema-oargel rekke yn ferfal, en de tsjerkerestauraasje fan 1996 makke dy sitewaasje noch slimmer. Yn de 21e iuw krige it ferfallen ynstrumint de status fan ryksmonumint, wertroch't in restauraasje mooglik waard.  

Adema's Tsjerkeoargelbou út Hillegom fierde de restauraasje út. Yn jannewaris waard it weropboude oargel yntonearre en op freed 11 maaie waard it oargel op 'e nij yn gebrûk nommen.

## Keppeling om utens
* Kerkfotografie: ôbylden fan de tsjerke
* Disposysje oargel
Francisco de Zurbarán

**Francisco de Zurbarán** (Fuente de Cantos, Badajoz, 7 novimber 1598 - Madrid, 27 augustus 1664) wie in keunstskilder fan 'e Spaanske Gouden Iuw fan de keunsten; syn wurk wurdt ta de barok rekkene.

Hy is foaral bekend om syn religieuze skilderijen mei ôfbyldingen fan muontsen, nonnen en martelders, en om syn stillibbens. Zurbarán krige de bynamme "Spaanske Caravaggio" fanwegen it krêftich tapassen fan *clair-obscur* dêr't er yn útblonk.

## Styl
It is net witten oft Zurbarán de gelegenheid hân hat om de skilderijen fan Caravaggio te sjen, mar syn wurk hat wol in ferlykber gebrûk fan clair-obscur en tenebrisme (dramatyske beljochting). De skilder dy't neffens guon keunsthistoarisy de grutste ynfloed op syn strange komposysjes hie wie Juan Sánchez Cotán. Polychrome byldhoukeunst - dy't yn Sevilla yn de tiid fan Zurbaráns leartiid in nivo fan ferfining berikt hie dat dat fan de lokale skilders te boppe gie - soarge foar in oar wichtich foarbyld foar de jonge keunstner; benammen it wurk fan Juan Martínez Montañés leit ticht by dat fan Zurbarán.

Zurbarán skildere syn figueren rjochtstreeks út de natoer. Hy hie in bysûndere jefte foar it skilderjen fan, foaral wite, draperyen; de huzen fan de wytreade kartuzers binne sadwaande ek rynsk oanwêzich yn syn skilderijen. Hy soe syn hiele, oars bloeiende, karriêre fêsthâlde oan deselde wurkwize op in pear útsûnderingen nei. Zubaratáns súkses bleau folslein beheind ta Spanje.

De lette wurken fan Zurbaran, lykas de *Sint Franciscus* (1658-1664; Alte Pinakothek) litte de ynfloed fan Bartolomé Murillo en Titiaan sjen yn harren lossere pensielgebrûk en sêftere kontrasten.

## Utstallingen
Zurbarán wie it ûnderwerp fan in grutte útstalling yn 1987 yn it Metropolitan Museum of Art yn New York , dy't yn 1988 nei Galeries nationales du Grand Palais yn Parys reizge. Yn 2015 presintearre it museum Thyssen-Bornemisza yn Madrid Zurbarán nochris.

## Galery


Ofbyld:Francisco_de_Zurbarán_-_Christ_on_the_Cross_-_WGA26051.jpg|*Kristus oan it krús*, 1627 (290 x 168 sm), Art Institute, Chicago.
Ofbyld:Francisco_de_Zurbarán_026.jpg|*Sint Serapius*, 1628 (120 x 103 sm), Wadsworth Athenaeum (Connecticut).
Ofbyld:Zurbaran.jpg|thumb|*It opbierde lichem fan Sint Bonaventure*, 1629 (250 x 225 sm), Louvre, Parys
Ofbyld:Francisco_de_Zurbarán_057.jpg|*Sint Franciscus knibbelet mei in holle yn syn hannen*, 1658 (84 x 53 sm), Alte Pinakothek, München
Ofbyld:Francisco de Zurbarán 006.jpg|*Agnus Dei*, om 1635–1640, Prado Madrid


## Keppeling om utens
* Francisco de Zurbarán op Artcyclopedia mei in protte ferwizings
Punysk skrift

It **Punysk skrift** is in útwreiding fan it Fenisysk alfabet, dy't brûkt waard om yn de Punyske taal te skriuwen. Der wurde lykwols twa farianten fan ûnderskaat:

* It Aldpunysk skrift; it tradisjoneel skrift dat benammen brûkt waard foar ynskripsjes yn bygelyks monuminten.
* It Nijpunysk skrift; dat in mear kursive foarm hie, en waard foar alle oare dingen brûkt .

It Punysk skrift waard oant de fjirde iuw n.Kr. brûkt, dêrnei't it ferfongen waard troch it Latynsk alfabet.

## Letters
It Punysk skrift befette 22 konsonanten, lykas it Fenisysk alfabet. It Punysk skrift like in soad op it Fenisysk alfabet, mar fan guon letters ferskilden justjes de útspraak mei dy fan it Fenisysk alfabet.

## Sjoch ek
* Punysk
* Fenisysk alfabet

## Keppeling om utens
* Punysk alfabet op Omniglot
Aleksander Nevskitsjerke (Rotterdam)

De **Tsjerke fan de hillige otterdokse grutfoarst Aleksander Nevski**  (Russysk: Церковь Святого Александра Невского, Tserkov Sviatogo Aleksandr Nevskogo; Nederlânsk: *Kerk van de Heilige rechtgelovige grootvorst Alexander Nevski*) is in russysk-otterdoks tsjerkegebou oan de Schiedamsesingel yn Rotterdam. De tsjerke heart ta it bisdom fan De Haach en Nederlân fan it Patriarchaat fan Moskou en is it earste tradisjoneel russysk-otterdokse tsjerkegebou yn Nederlân. De tsjinsten wurde yn it Tsjerkeslavysk fierd en de wichtichste lêzings wurde wjerhelle yn it Nederlânsk.

## Skiednis
De Rotterdamske tsjerke waard stifte troch archimandryt Dionysius, dy't sûnt 1936 as preester ferbûn wie oan de kapel fan de Hillige Marije Magdalena yn De Haach.  
Yn de Twadde Wrâldkriich wie archimandryt Dionysius aktyf belutsen yn it ferset en regele ûnderdûkplakken, û.o. foar in joadinne. Doe't by in ynfal de ûnderdûkte frou net fûn waard, skreau Dionissios dat ta oan de mirakuleuze ynfloed fan in ikoan fan de Mem Gods en die it ûnthjit om nei de kriich in tsjerke yn Rotterdam te bouwen, dy't wijd waard oan de ikoan fan de Mem Gods fan it "Flugge Ferhear". De russysk-otterdokse parochy waard yn 1946 stifte en der waarden tsjinsten fierd yn in hierde romte fan in muzykskoalle en letter op in wenskip. Sûnt 1959 hiene de russysk-otterdoksen in kapel yn in wente oan de Persijnstraat.

## Bou fan de tsjerke
Troch de oanwaaks fan it tal russysk-otterdoksen yn de lêste desennia waard it jimmeroan needsaakliker in echte tsjerke yn Rotterdam te bouwen. Foar dat doel waard in stifting oprjochte. Yn 2002 krige de parochy tastimming sa'n tsjerke te bouwen. Op 19 septimber 2002 waard de earste peal yn 'e grûn slein en op 13 novimber waard de earste stien segene. Op 7 maaie 2003 waard de koepel mei it krús set. 

De tsjerke waard op 20 juny 2004 ynwijd troch metropolyt Kirill fan Smolensk en Kaliningrad, in konselebraasje mei aartsbiskop Simon fan Brussel en Belgje en biskop Athenagoras fan Sinope, wêrby't ek geastliken út Ruslân, Belgje en Nederlân en gasten út Sint-Petersburch oanwêzich wiene.

## Ynterieur
De ikonostaze waard makke troch learlingen fan de ikoanenskilderskoalle fan de Moskouse Geastlike Akadeemje. Fierder hat de tsjerke in gouden kroanluchter en gouden alterbeklaaiïng.
Bisdom Grins-Ljouwert

It **bisdom Grins-Ljouwert** (Latyn: *Dioecesis Groningensis-Leovardiensis*) is ien fan de sân roomske bisdommen yn de Nederlânske tsjerkeprovinsje.

It bisdom mei de sit yn de stêd Grins omfiemet Grinslân, Fryslân en Drinte en de Noardeastpolder.

## Skiednis
Om de ynfloed fan de reformaasje yn te dykjen, fûn der yn 1559 in weryndieling fan bisdommen plak. Sa ûnstiene foar it earst de bisdommen Ljouwert en Grins. Dy bisdommen ûntstiene út eardere dielen fan de bisdommen Utert, Münster en Osnabrück. As katedraal tsjinne foar it bisdom Ljouwert de Sint-Fituskatedraal en foar Grins de Martinytsjerke.  

It bisdom Grins bestie oant Maurits fan Oranje de stêd Grins op 22 july 1594 oermastere. Twa dagen letter waarden al de bylden en alters yn de Martinytsjerke ferwidere. It bisdom waard troch de nije kalvinistyske oerheid opheft, op de fiering fan de roomske misse waard it near lein en de geastliken waarden ferballe of twongen oer te gean op de nije leare. De roomske Tsjerke gyng sûnt dat stuit ûndergrûnsk en rûnreizgjende preesters fersoargen temûk it geastlike gerak fan minsken, dy't trou bleaune oan Rome.   

Mei de nije grûnwet fan it Keninkryk fan de Nederlannen fan 11 oktober 1848 krige de Roomsk-Katolike Tsjerke it rjocht om de tsjerklike hiërargy wer yn te rjochtsjen. Der ûnstiene doe fiif bisdommen. It gebiet wat tsjintwurdich ûnder it bisdom Grins-Ljouwert foel waard ynearsten by it aartsbisdom Utert foege.   

Pas op 16 july 1955 waard it bisdom Grins stifte út in diel fan it aartsbisdom Utert. De nije katedraal waard Sint-Joazefkatedraal. Ek hat der praat west om it katolike Twente by it nije bisdom te foegjen, mar kardinaal Alfrink hat dat tsjinholden.

Op 26 novimber 2005 waard Ljouwert oan de namme fan it bisdom tafoege. As ko-katedraal tsjinnet de Ljouwerter Sint-Bonifatiustsjerke. 

## Patroanhilligen fan it bisdom
* Sint-Bonifatius

## Sjoch ek
* List fan biskoppen fan Grins-Ljouwert

## Keppeling om utens
* Side fan it bisdom
Bisdom Haarlim-Amsterdam

It **bisdom Haarlim-Amsterdam** (Latynsk: *Dioecesis Harlemensis-Amstelodamens*) is ien fan de sân roomske bisdommen yn de Nederlânske tsjerkeprovinsje.

## Skiednis
#### Earste stifting
Yn it ramt fan in weryndieling fan de tsjerklike hiërargy yn Nederlân stifte paus Paulus IV op oantrunen fan lânfâld Filips II yn 1559 fiif nije bisdommen. It bisdom bestie mar in koart skoftke, want yn 1578 foel Haarlim yn de hannen fan de kalvinisten en de biskop moast de stêd útflechtje. Oant dy tiid hie it bisdom mar twa biskoppen hân:    
   
* Nicolaas fan Nieuwland (1562–1569)
* Godfried fan Mierlo (1571–1587)

#### Twadde stifting
Yn 1833 waard in apostoalysk ordinariaat yn Haarlim stifte mei as ordinarius Cornelis Ludovicus van Wijckersloot van Schalkwijk (1786–1851). It bisdom Haarlim waard op 5 maart 1853 stifte en de earste biskop wie Franciscus Josefus van Vree.

Op 16 july 1955 waard it bisdom Haarlim opdield. It súdlike diel komt oerien mei de provinsjegrinzen fan Súd-Hollân mei in pear gemeentes fan Utert en is it doe stifte bisdom Rotterdam, wylst de provinsje Noard-Hollân en it súdlike diel fan Flevolân ûnder it bisdom Haarlim falle. 

Sûnt 2008 hat it bisdom de namme Haarlim-Amsterdam.

## Katedraal
De katedraal fan it bisdom is de katedrale Bavobasilyk yn Haarlim. 

## Patroanhillige
* Patroanhillige fan it bisdom is Sint-Bavo.

## List biskoppen

## Keppeling om utens
* Side fan it bisdom
Aartsbisdom Utert (roomsk-katolyk)

It **aartsbisdom Utert** (Latyn: *Archidioecesis Ultraiectensis*) is it roomsk-katolike aartsbisdom yn Nederlân. Oant 1559 foel it bisdom Utert as suffragaanbisdom ûnder it aartsbisdom Keulen. De wrâldske hearskippij fan de biskoppen besloech it gebiet fan it prinsbisdom Utert.

## Skiednis
Stifter fan it bisdom Utert wie Willibrord, dy't fan 695 oant 739 de earste biskop wie. Sûnt de reorganisaasje fan de tsjerklike yndieling troch Karel de Grutte yn de 9e iuw hearde oant 1559 hast hiel Nederlân boppe de grutte rivieren mei Seelân ta dat bisdom. In lyts stikje fan Fryslân (Achtkarspelen), Grinslân en eastlik Gelderlân foelen lykwols ûnder it bisdom Múnster. Dêrfoaroer leine in pear Dútske gebieten (Bentheim, Emmerik, Elten en Griethausen) wer yn it bisdom Utert. It bisdom Utert foel sûnt 799 ûnder it aartsbisdom Keulen. 

Utert wie in prinsbisdom en de prinsbiskop hie njonken geastlike rjochten ek wrâldske rjochten, dy't er yn it Nedersticht en it Oersticht útoefene. De lêste prinsbiskop wie Hindrik fan Beieren. Yn 1528 droeg er fanwegen ûnrêst en opskuor it besjoer fan it sticht Utrecht oer op keizer Karel V. Dat betsjutte tagelyk it ein fan de politike selstannigens fan it sticht.

Op oantrunen fan kening Filips II krige Utert yn 1559 fanwegen de politike sitewaasje de status fan aartsbisdom en waarden der nije bisdommen (Dimter, Haarlim, Ljouwert, Grins en Middelburch) stifte. Yn 1580 fûn de reformaasje yn Utert plak en hold it aartsbisdom Utert op te bestean. Nederlân hie dêrnei iuwen gjin katolike hiërargy mear en de katolike tsjerke moast ûndergrûnsk fierder en waard letter, nei't de skerpe rântsjes der wat ôf wiene, tolerearre. De Republyk wie yn dy tiid in missygebiet, dat fanút it bûtelân troch in apostoalysk Fikaris *in partibus infidelium* (yn de gebieten fan de ûnleauwigen) de katolike mienskip oanstjoerd waard. Yn april 1723 fûn der in skuorring yn de Roomsk-Katolike Tsjerke plak en ûntstie de Aldkatolike Tsjerke. 

Yn 1848 makke de nije grûnwet fan Thorbecke it mooglik om de tsjerklike hiërgargy fan de Roomsk-Katolike Tsjerke yn Nederlân wer op te bouwen. It aartsbisdom Utert waard troch paus Pius IX yn 1853 wer hersteld. It gebiet fan it aartsbisdom besloech njonken it hjoeddeiske gebiet ek it tsjintwurdige bisdom Grins-Ljouwert, dat yn 1956 in apart bisdom waard. Earste biskop wie Johannes Zwijsen.

## Katedraal
* Oant de reformaasje wie de oan Sint-Marten wijde domtsjerke de katedraal. De katedraal fan it bisdom is de yn 1470-1550 yn goatyske styl boude Sint-Katarinakatedraal.

## Patroanhillige
* Martinus fan Tours

## Biskoppen fan it aartsbisdom sûnt 1853

## Keppeling om utens
* Side aartsbisdom Utert
Johannes van der Heide

**Johannes van der Heide** (Harns, 21 augustus 1918- Harns, 19 augustus 1978) wie in keatser út Harns. Hy is in telch fan'e famylje Van der Heide út Harns. Hy wûn twa kear de Jong Nederlânpartij mei Fr. Helfrich. Yn 1937 mei Sj. de Jong, yn 1938 mei B. Zuiderhof.

## Bynamme
Hy is yn Harns ek bekend mei syn bynamme Swarte Hannes.
Herman van der Heide

**Hermanus Jan (Herman) van der Heide** (Snits, 12 augustus 1917 – 13 desimber 1998) wie in byldhouwer, dy ôfstamt fan'e famylje Van der Heide út Harns.

## Libben en wurk
Van der Heide wie ûnder oare dekorateur by ferskate bedriuwen en wie as byldhouwer autodidakt. Hy folge yn'e Twadde Wrâldkriich jûnslessen tekenjen en skilderjen oan 'e Grinzer Akademy Minerva en letter oan 'e Frije Akademy yn De Haach). Yn 1947 hat er him festige yn Amsterdam as byldzjend keunstner. Oant 1955 wurke er dêr as tentoanstellingsynrjochter. Yn 1951 moete er by it Iepenloftmuseum foar byldhoukeunst Middelheim yn Antwerpen de abstrakt wurkjende keunstner Hans Ittmann, die't him yntrodusearre as lid fan *Kreaasje* (Nederlânsk: *Creatie*). Tusken 1951 en 1959 wie Van der Heide ek lid fan *De Nije Ploech* yn Voorburg en, nei de opheffing fan *Kreaasje*, lid fan 1955 oant de opheffing yn 1969 lid fan 'e *Liga Nije Bylden* mei oare byldzjend keunstners en arsjitekten (ûnder wa Dirk Sterenberg). Mei dizze Liga eksposearre hy syn wurk by de tentoanstelling *Kleur* (1958) yn it Stedsk Museum Amsterdam. Gearwurking tusken byldzjende keunstners en arsjitekten, die't de Liga propagearre, waard troch Van der Heide en Sterenberg realisearre by de bou fan ferskate brêgen yn Amsterdam, fan hokker Van der Heide de liningen die. It wurk fan'e keunstner, dy't ûnderwiis joech oan 'e Keninklike Haachske keunstakademy, wurdt rekkenne ta it konstruktivisme.

## Wurken (seleksje)
* *Brêgeknuffel* (1962), Sloterbrêge, Haarlemmermeer
* Monumint Vaz Dias (1965) foar Mozes Salomon Vaz Dias (1881-1963), Weesperstrjitte/Vaz Diasbrêge, Amsterdam
* Brêgeleuning (1965), M.S. Vaz Diasbrêge (mei arsjitekt Dirk Sterenberg), Amsterdam
* Brêgeleuning(1965), Hortusbrêge, Amsterdam
* Brêgeleuning(1970), Nassaukade/2e Hugo de Grootstrjitte, Amsterdam
* Sûnder titel (1972), Oldelft, Willem van Aelststraat, Delft
* *De Beam* (1973), Ljouwert
* Sûnder titel (?), Eewal, Ljouwert (wiske yn 2008)
* *Objekt* (1974), foargevel gemeentehûs, Bussum

## Fotogalery

File:Vaz Dias Herman van der Heide Weesperstraat Amsterdam.jpg|Monumint voor M.S. Vaz Dias (1965), Amsterdam
File:Brugknuffel Sloten Badhoevedorp.jpg|*Brugknuffel* (1962), Sloterbrêge, Haarlimmermar
File:Zeilsport.JPG|*Zeilsport* (1963), Snits
File:Delft kunstwerk oldelft beton.jpg|*Oldelft* (1963), Delft
File:Assen - Herman van der Heide - zonder titel.jpg|Sûnder titel (1972), Assen
File:Herman van der Heide Vondelstraat Leeuwarden.JPG|*De Boom* (1973), Ljouwert (foar ferhuzing)
File:De boom.JPG|*De Boom*, Ljouwert (sûnt ferhuzing) 
File:Herman van der Heide Eewal Leeuwarden.JPG|Sûnder titel, (oant 2008 oan de) Iewâl, Ljouwert
Bisdom De Bosk

It **bisdom De Bosk** (Latyn: *Dioecesis Buscoducensis*) is ien fan de sân roomsk-katolike bisdommen yn de Nederlânske tsjerkeprovinsje. De biskop hat de sit yn De Bosk.

## Skiednis
It earste bisdom De Bosk waard troch Paulus IV mei de bul "Super Universas" op 12 maaie 1559 út gebieten fan it bisdom Luik oprjochte. It bisdom foel ûnder it aartsbisdom Mechelen en de katedraal fan De Bosk waard de oan Jehannes de Evangelist wijde Sint-Jan. Op 20 maart 1561 waard Franciscus Sonnius as earste biskop beneamd. 

Nei de ynfiering fan de reformaasje waarden de bisdommen yn de Noardlike Nederlannen opheft. Dat barde ek mei it bisdom De Bosk, doe't de troepen fan de Republyk yn 1629 de stêd oermasteren. It bisdom waard feitlik opheft en it gebiet wer by it bisdom Luik foege.

Yn 1657 waard it Apostoalyske Fikariaat De Bosk stifte en dêrnei soe mear as 200 jier in fikaris it bisdom bestjoere. Op 15 july 1801 waarden dielen fan it ophefte bisdom Antwerpen by it fikariaat foege en op 22 maart 1803 waarden dielen fan it fikariaat wer ôfstien foar de stifting fan it Apostoalysk Fikariaat Breda. De gebieten fan de ophefte Apostoalyske Fikariaten Grave-Nijmegen en Ravenstein-Megen waarden by De Bosk foege.

De feroarings yn de grûnwet fan 1848 makke de werynrjochting fan de biskoplike hiërargy mooglik. Op 4 maart 1853 waard it bisdom De Bosk op'e nij ynsteld.

## Katedraal
* Sint-Janskatedraal

## Patroanhillige
Patroanhillige fan it bisdom is Jehannes de Evangelist. It symboal fan Jehannes de Evangelist, in earn, komt foar yn it wapenskyld fan it bisdom. 

## Biskoppen

## Keppeling om utens
* Bisdom De Bosk