open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Annatsjerke (Winsum)

De **Annatsjerke** is in tsjerkegebou yn Winsum, yn 'e Fryske gemeente De Waadhoeke (foarh. Littenseradiel). It is de grifformearde tsjerke fan Winsum, dy't noch altyd yn gebrûk is by de grifformearde gemeente fan it doarp. Nettsjinsteande it feit dat de Nederlânsk-Herfoarme Tsjerke en de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân yn 2004 fúzjearre binne ta de Protestantske Tsjerke yn Nederlân, hawwe de grifformearde en herfoarme gemeenten yn Winsum nammentlik noch altyd net de lapen gearsmiten (en meitsje dêr ek gjin risselwaasje ta).

## Beskriuwing
De Annatsjerke stiet oan 'e súdwestlike grins fan 'e beboude kom fan Winsum, oan 'e Spannumerdyk, dy't dat út giet nei Spannum. It gebou makket as sadanich diel út fan 'e Brêgebuorren, ien fan 'e beide histoaryske buorrens fan Winsum (de oare is de Tsjerkebuorren mei de herfoarme Marijetsjerke).

De Annatsjerke waard yn 1891 boud nei in ûnwerp fan W.Th. Nauta fan Hilaard. De tsjerke is net ferneamd nei de hillige Anna, mar nei in Anna Strikwerda, in grifformearde sindelinge út Winsum dy't yn 'e tweintichste iuw yn Afrika fermoarde is. 

It oargel is boud troch Bakker & Timmenga en datearret út 1897. Dêrfoar is gebrûk makke fan âldere eleminten fan omtrint 1750, dy't ôfkomstich wiene fan it oargel fan 'e minnistetsjerke yn Stienwyk. De Annatsjerke waard yn 1971 yngeand ferboud; doe is û.m. de âlde pastory sloopt, sadat der rjochts fan 'e tsjerke (lofts as men der foar stiet) in oanbou setten wurde koe. Ek hie de Annatsjerke oarspronklik in lyts tuorke, dat letter fuorthelle is.

## Sjoch ek
● Marijetsjerke (Winsum)
Aktueel (tydskrift)

***Aktueel*** wie in Nederlânsk tydskrift dat foar it meastepart manlju as doelgroep hie. It wie in wykblêd wêryn't publisearre waard oer de entertainmentyndustry, sport en misdie. Fierders stiene der artikels yn oer aktuële ûnderwerpen, mei dêropta ien of twa neakenfotoreportaazjes fan jonge froulju. 

*Aktueel* ûntstie yn 1982 troch in nammewiziging fan it yn 1978 oprjochte tydskrift ***Rits***. Nei 24 jier lang ferskynd te wêzen as *Aktueel*, folge op 21&nbsp;juny 2006 in twadde nammeferoaring. Dêrnei gie it wykblêd fierder as ***Aktueel Sportief***. It rjochte him fan dat stuit ôf benammen op sport, en de eroatyske ynhâld ferdwûn suver hielendal út it tydskrift.

Al yn maart 2009 waard de namme foar de trêde kear feroare. It blêd kaam doe ***Aktueel MAN*** te hjitten, mei in ynhâld dy't wer mear op manlju en minder algemien op sport rjochte wie. De nije formule holp lykwols net om 'e oplaach te fergrutsjen; it tydskrift rekke finansjeel yn 'e benearing, en waard yn 2012 úteinlik opheft.
Geweld

**Geweld** is it mei opsetsin brûken fan fysike krêft, itsij troch dêrmei te driigjen of troch it wier yn 'e praktyk te bringen, tsjin jinsels, tsjin in oare persoan of tsjin in groep of mienskip. Dit hat as eigentlik of wierskynlik gefolch lichaamlike ferwûnings, psychologyske trauma's, stjergefallen of behoeftigens. De Wrâldsûnensorganisaasje wreidet dizze gongbere definysje út sadat it begryp 'geweld' net inkeld it mei opsetsin brûken fan fysike krêft omfiemet, mar ek fan politike macht. 

Geweld tsjin jinsels kin selshoffening of selsmoard wêze. Geweld tsjin oaren sûnder dat dêr deaden by falle, wurdt oer it algemien oantsjut as mishanneling. Dêrfan besteane ferskate soarten, lykas frouljusmishanneling, bernemishanneling en bistemishanneling. Geweld tsjin oaren oant de dea derop folget, is moard. Húslik geweld is geweld tsjin leden fan 'e eigen húshâlding. Sinleas geweld is in oantsjutting foar geweld omreden fan it geweld sels, yn 'e regel yn it útgeanssirkwy. Ynstitúsjonalisearre kollektyf geweld troch lannen en oare organisaasjes wurdt oarloch neamd. Seksueel geweld wurdt dien omreden fan seksuële opwining, en kin him uterje yn seksuële yntimidaasje, seksuële oantaasting of ferkrêfting. 

Op wrâldnivo resultearre geweld yn it jier 2013 yn 'e dea fan nei skatting 1.280.000 minsken, in oansjenlike taname yn ferhâlding mei de likernôch 1.130.000 minsken dy't yn 1990 troch geweld om it libben kamen. De stjergefallen fan 2013 koene opdield wurde yn likernôch 842.000 selsmoarden; 405.000 gefallen fan ynterpersoanlik geweld (d.w.s. misdriuwen); en 31.000 gefallen fan kollektyf geweld (ynkl. oarloch en deastraffen). It measte geweld kaam yn 2013 yn Afrika foar, dêr't fan eltse 100.000 minsken 60,9 troch geweld om it libben kamen.

Fan 'e 405.000 gefallen fan ynterpersoanlik geweld yn 2013 waarden likernôch 180.000 feroarsake troch it gebrûk fan in fjoerwapen (wêrfan de measten yn 'e Feriene Steaten), wylst 114.000 troch it gebrûk fan in skerp foarwerp ombrocht waarden en de restearjende 111.000 op oare manearen. Foar elts stjergefal troch geweld binne der tûzenen ferwûnings troch geweld, dy't liede ta hûnderten doktersbesiken en tsientallen opnames yn it sikehûs. Foar slachtoffers dy't geweld oerlibje, hat harren ûnderfining gauris libbenslange negeative konsekwinsjes, lykas lichaamlike beheinings, psychologyske trauma's, eangst, in oanhâldend gefoel fan ûnfeiligens, it ferlies fan fertrouwen yn oare minsken, ensfh.

In protte foarmen fan geweld binne foar te kommen. Der bestiet in sterke relaasje tusken it brûken fan geweld en faktors dy't te beynfloedzjen binne, lykas it earmoedenivo en/of ynkommen fan 'e dieder(s), it gebrûk fan alkohol of drugs troch de dieders, it bestean fan seksisme, rasisme en oare foarmen fan diskriminaasje, it bestean fan rjochtsûngelikensens tusken de geslachten en/of tusken befolkingsgroepen, en it ûntbrekken fan feilige, stabile en opfiedende relaasjes tusken âlden en bern. Strategyen om sokke ûnderlizzende oarsaken oan te pakken, kinne effektyf wêze yn it foarkommen fan geweld.
Katie Kox

**Katie Kox**, echte namme: **Amanda Savini** (op Hawaï, 17 desimber 1985), is in Amerikaansk neakenmodel, stripper en pornografysk aktrise fan etnysk Italjaansk komôf. Har artystenamme wurdt ek wol misstavere as Katie Koxxx of Cathy Cox. Hja sette yn 2008 útein mei in wurkpaad yn 'e Amerikaanske pornoyndustry en spile yn frijwat films. Yn 2011 waard Kox nominearre foar in prestizjeuze AVN Award.

## Libben en karriêre
Kox waard yn 1985 berne yn 'e Amerikaanske steat Hawaï. Nei 2005 sette se yn Las Vegas, yn Nevada, útein mei in karriêre as stripper, wylst se dêrnjonken ek parttime wurke as sekretaresse by in kredytuny en as servearster yn in kafee. Yn Las Vegas kaam Kox yn 'e kunde mei pornoregisseur en -filmprodusint Rick Barcode, dy't har yn 'e Amerikaanske pornoyndustry yntrodusearre en mei wa't se letter trouwe soe. Yn 2008 makke se mei 24 jier har debút yn in pornografyske film. 

Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) spile Kox sûnt yn mear as 130 films, û.m. foar sokke foaroansteande labels as Elegant Angel, Digital Playground, Zero Tolerance, Jules Jordan Video, Hustler Video, New Sensations, Evil Angel, Digital Sin, Devil's Film, Wicked Pictures, Vivid Entertainment en Adam & Eve. Fierders hat se ek wol wurke foar minder bekende studio's, lykas Pure Play Media, Third Degree Films, Mile High Media en West Coast Productions. En teffens hat se in protte yn 't spier west foar pornowebsiden op it ynternet, wêrûnder BangBros, Reality Kings, Brazzers, Naughty America en Blacks on Blondes.

Kox har gearwurking mei Rick Barcode resultearre yn har webside KatieKox.com, dy't talein is op ynterrasiale pornografy en films op it mêd fan oerhoer. Kox waard yn 2011 nominearre foar in prestizjeuze AVN Award (de Oscar fan 'e pornowrâld), yn 'e kategory ûnderwurdearre stjer fan it jier. Fierders wie se dat jiers ek nominearre foar in Xbiz Award, wylst se yn 2010 twa Urban X Awards wûn. Njonken har aktearwurk is Kox ek aktyf as neakenmodel en hat se posearre foar fotoreportaazjes yn ferskate neakenblêden. Har karriêre as stripper hat se opjûn om har mear ta te lizzen op it meitsjen fan films.

## Lichemsskaaimerken
Katie Kox is blank, mei blauwe eagen en blûn hier. Neffens har offisjele opjefte is se 1.69&nbsp;m lang, mei in gewicht fan 61&nbsp;kg, en kupmaat 36DD, dêr't se yn maart 2009 in boarstfergruttingsoperaasje foar ûndergien hat. Behalven troch har earlellen hat Kox ek piercings troch har beide spiennen, in tongpiercing en in nâlpiercing. Fierders hat se op har ûnderrêch in floral-tatoeaazje en oan 'e rjochterkant fan har bikinyline noch in lytse tatoeaazje.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Katie Kox
* Blôch fan Katie Kox
* Katie Kox op Twitter
* Biografy en filmografy fan Katie Kox yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Katie Kox yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
* Biografyske gegevens fan Katie Kox op ''FreeOnes''
Kredytuny

In **kredytuny** is in koöperative feriening mei útsletten oanspraaklikheid sûnder winsteachmerk, wêryn't ûndernimmers har per regio of per brâns organisearje om inoar jild te lienen. Troch risikosprieding kinne ûndernimmers op in ferantwurde wize jild útliene of dat just foardieliger en makliker liene as by in bank. Sawol kredytjouwers as kredytnimmers binne lid en mei-eigner fan 'e koöperaasje. Dize manear fan wurkjen befoarderet de ûnderlinge solidariteit. Ek kinne de kredytjaande leden as finansjeel begelieder optrede foar de kredytnimmers, dy't faak begjinnende ûndernimmers binne. Alle leden fan 'e kredytuny diele oan 'e ein fan it jier yn in eventueel posityf saldo.

Yn Nederlân wie de oprjochting fan kredytunys oant 2014 ûnderwurpen oan tige yngeande regeljouwing en tafersjocheasken fan De Nederlânske Bank (DNB). Dat hie in beheinende wurking. Dit belied is feroare, en op 21&nbsp;jannewaris 2014 waard de Kredytuny Midden-Nederlân (oprjochte op 2&nbsp;oktober 2013) de earste kredytuny yn Nederlân dy't in troch de Autoriteit Finansjele Merken (AFM) ferliende ûntheffing fan kêst 4:3 fan 'e Wet Finansjeel Tafersjoch krige.
Paul Tissandier

**Paul Tissandier** (19 febrewaris 1881 – 11 maart 1945) wie in Frânsk fleander út de pioniersdagen fan de loftfeart.

## Biografy
Tissandier wie in soan fan fleander Gaston Tissandier (1843–1899) en neef fan Albert Tissandier, Gaston's broer.

Tissandier begûn syn karriêre as hjitte-luchtballonpiloat. Letter gie er oer op loftskippen en úteinlik fleantugen. Hy wie in learling fan de Amerikaan Wilbur Wright. Yn 'e mande mei greve Charles de Lambert Yn 1920 rjochte er yn 1920 it earste glydboatefabryk fan de wrâld op yn Nanterre.

De *Aero Club Paul Tissandier* út Saint-Cyr-l'École waard nei him ferneamd.

## Paul Tissandier Diploma
It *Paul Tissandier Diploma* is in ynternasjonale priis dy't yn 1952 yn it libben roppen waard troch de *[[Fédération Aéronautique Internationale]]* ta oantins fan Tissandier dy't ponghâlder fan de FAI fanôf syn stichting oant 1919 en sekretaris-generaal fan 1913 oant 1945 wie. It diploma is ornearre foar persoanen dy't troch harren inisjatyf, wurk en tawijing de fleanderij foarút holpen hawwe, benammen de privee- en sportfleanderij.

## Keppelings om utens
*  ''Les berceaux de l'aviation''
*  Paul Tissandier sur un biplan Wright
*  Webside fan l'Aéroclub Paul Tissandier
*  Parsefotoos fan Paul Tissandier op Plateforme Isidore
Batthyany's Dea

***Batthyany's Dea*** is in gedicht fan 'e hân fan 'e Fryske skriuwer en dichter Eeltsje Hiddes Halbertsma (1797-1858). It waard foar it earst los publisearre yn 1849, mar letter, yn 1871, mei it oare wurk fan 'e bruorren Halbertsma gearfoege ta de ferneamde samling *[[Rimen en Teltsjes]]*. *Batthyany's Dea* is tagelyk in treurdicht foar Lajos Batthyány, de earste premier fan Hongarije, dy't nei de Hongaarske Opstân fan 1848 terjochtsteld waard, en in protestliet oer dy gong fan saken. It is dúdlik út 'e tekst dat Halbertsma him tige oer dizze kwestje opwûn; net inkeld beklaget er him yn dit fers oer de dea fan Batthyany, mar hy driget ek de ferantwurdliken mei ferjilding. It gedicht hat as ûndertitel *Ut de Oarloch fan Eastenryk jin Hongarije*, en is datearre "Grou, 2 novimber 1849" (krapoan in moanne nei de eksekúsje fan Batthyány op 6&nbsp;oktober fan dat jier).

## Tekst
:::::::::**Batthyany's Dea**

**Utlis**: it 'Ongerslân' (klam it earste wurdlid) is in âlde beneaming foar Hongarije; in 'Ongersman' is dan in Hongaar, en it 'Ongersfolk' binne de Hongaren. Yn 'e Hongaarske Opstân fan 1848 kaam it Keninkryk Hongarije yn opstân tsjin 'e oerhearsking troch it Keizerryk Eastenryk. It Keninkryk Kroaasje, in diel fan Hongarije, focht oan 'e Eastenrykske kant (dêrfandinne "Eastenryk syn rôfkroäten"). Doe't de Hongaren it lieken te winnen, waarden se yn 'e rêch oanfallen troch de Russen ("No kaam Ruslân mei syn benden / Ut it hege noarden op"). Dêrnei wie it gau dien mei de opstân. Guon Hongaarske lieders wisten op 'e tiid nei it Osmaanske Ryk te ûntkommen, dêr't se polityk asyl krigen ("Mar de sultan fan Turkije / Toande jit in minsklik hert").
Wetterskip De Waadkant

It **Wetterskip De Waadkant** wie ien fan de wetterskippen dy't yn Fryslân foarme waarden by de twadde grutte wetterskipsfúzje yn 1997. Yn 2004 binne de lêste fiif boezemwetterskippen opgien yn it Wetterskip Fryslân. It haadkantoar wie yn Stiens.

It wetterskip ûntstie út it byinoar gean fan de wetterskippen Tusken Waed en Ie en Noardlik Westergoa.
Laurenstsjerke (Donkerbroek)

De **Laurenstsjerke** is de tsjerke fan de herfoarme PKN-gemeente fan Donkerbroek-De Haule. Dêrneist hat de gemeente noch de eardere grifformearde tsjerke, dy't krekt as de Laurenstsjerke in ryksmonumint is. 

## Skiednis

De earste stien foar de trijesidich sletten sealtsjerke waard op 23 april 1714 lein. De nijbou ferfong doe de oanspronklik oan de hillige Laurentius wijde midsiuwske tsjerke. By de bou waarden de âlde fûneminten en it frijkommen materjaal fan de midsiuwske tsjerke op 'e nij brûkt. It tuorke boppe de gevel is in tafoeging út ± 1850. 

De tekst fan de barokke gevelstien mei it wapen de famylje Lycklama à Nijeholt boppe de tagong waard yn de Frânske tiid fuortkapt. 

De tsjerke waard yn de jierren 2007-2008 restaurearre.

## Ynterieur
De renêssânse preekstoel en it doopstek waarden fan de midsiuwske tsjerke oernommen en stamme út de 17e iuw. Foar it meitsjen fan mear romte is yn 1836 in kreake ynboud, dy't rêst op twa Doryske pylders.

## Oargel
It ienmanualige oargel komt oarspronklik út de roomske tsjerke fan Jutfaas yn de provinsje Utert. It ynstrumint soe neffens ynskripsjes op it piipwurk troch de Brabânner Matthijs Verhofstadt boud wêze en ferhûze yn 1879 nei de herfoarme tsjerke fan Donkerbroek. Bakker & Timmenga restaurearre it ynstrumint yn 1986. 

## Klokkestoel
Op it hôf stiet in klokkestoel mei twa âlde klokken. De grutste klok waard yn 1520 getten troch Geart fan Wou en Johan Schonenborch. Net bekend is wa't de oare 14e iuwske klok getten hat. Beide klokken binne yn de Twadde Wrâldkriich út de klokkestoel weihelle. De lytsere klok waard letter yn Giteren werom fûn en de grutte klok op it klokketsjerkhôf fan Hamburch. 

Moarns om 08.00 oere en op jûntiid om 18:00 liede se de grutte klok, wylst de lytsere klok middeis om 12:00 oere te hearren is.  

## Tsjerke fan Haule
Oant 2023 hearde de Tsjerke fan De Haule ek by de PKN-gemeente. Dy tsjerke waard lykwols yn jannewaris fan dat jier ferkocht oan partikulieren.
## Keppeling om utens
* Ynformaasje en disposysje oargel
Ban

## Geografy
* Ban (Boerkina Faso), in plak yn Boerkina Faso
* Ban (Roemeenje), in plak yn Roemeenje
* Ban-de-Laveline, in gemeente yn Frankryk
* Ban-de-Sapt, in gemeente yn Frankryk
* Ban-sur-Meurthe-Clefcy, in gemeente yn Frankryk

## Oar
* ban (ekskommunikaasje), it rjocht fan 'e paus fan Rome en hege geastliken yn oare kristlike tsjerkgenoatskippen om lju te ekskommunisearjen of "yn 'e ban te dwaan"
* ban (titel), in histoaryske titel foar steedhâlder of lânfâd yn beskate gebieten op 'e Balkan, benammen yn Kroaasje
* ban (ienheid) of hartley, in yn ûnbrûk rekke diminsjeleaze ienheid foar ynformaasje
* ban (muntienheid, in oare namme foar de Roemeenske leu
* ban (ynternet), it útsluten fan in account of IP-adres
* Body Area Network (BAN), in gehiel fan mei-inoar ferbûne mjitynstruminten op it lichem
Ban (titel)

In **ban** is in histoaryske titel yn dielen fan 'e Balkan, dy't tusken de sânde en de tweintichste iuw yn gebrûk wie. Dizze oantsjutting hat in ferskaat oan presize betsjuttings hân, mar koe dêrby ornaris gearfette wurde as steedhâlder, lânfâd of ûnderkening. It amt fan in ban hjit in **banskip**; it gebiet dêr't sa'nent oer hearsket is in **banaat**.

## Etymology
'Ban' komt fan it let Proto-Slavyske wurd **banъ*, dat lykwols gjin Slavyske oarsprong hat, mar oer it algemien beskôge wurdt as in lienwurd út in Turkske taal. De measte saakkundigen binne fan betinken dat it ôflaat is fan 'e Pannoanysk-Avaarske namme Bayan, dy't sels wer fan 'e Proto-Turkske woartel **bāj-* komt, dat "rykdom", "foarst" en "manlike houlikspartner" betsjut. Dit Proto-Turkske wurd is mooglik wer in lienwurd op grûnslach fan it Perzyske *bay*, fan it Proto-Iraanske **baga*, dat "god" of "hear" betsjut. Mar it is ek mooglik dat it wol in taaleigen Turksk wurd wie, dat weromgie op it Proto-Altayske **bēǯu*, dat "talryk" of "grut" betsjutte.

## Histoarysk gebrûk
De bekendste ban wie histoarysk de ban fan Kroaasje. Dat wie oarspronklik in titel foar regionale bestjoerders, mar nei't it Keninkryk Kroaasje yn 1102 in personele uny oangie mei it Keninkryk Hongarije, waard der noch mar ien ban oansteld, dy't funksjonearre as de Kroätyske ûnderkening of steedhâlder fan 'e kening fan Hongarije. Letter waarden der, nei't men oannimme mei nei foarbyld fan 'e steatkundige sitewaasje yn Kroaasje, ek bans oansteld foar oare dielen fan it Keninkryk Hongarije, lykas it Banaat Bosnje (dat bestie fan 1154 oant 1377) en it Banaat Macsó (of Mačva, no yn Servje), dat bestie fan 1254 oant 1496. Yn Kroaasje bestie it banskip as ynstitút fuort oant it útinoarfallen fan Eastenryk-Hongarije yn 1918. Sûnt 1225 foarme de Eastkroätyske krite Slavoanje in apart banaat.

Fierders waard ek de regio it Banaat (dêrfandinne de namme), dy't no yn 'e Servyske provinsje de Woiwodina leit, lange tiid bestjoerd troch in ban. Yn it histoaryske Foarstedom Wallachije (no ûnderdiel fan Roemeenje) wie de titel 'ban' fan 'e trettjinde oant de njoggentjinde iuw yn gebrûk foar de provinsjale gûverneurs fan 'e lânstreken Olteenje en Severyn.
Raleftigen

De **raleftigen** (wittenskiplike namme: *Ralli*) foarmje in ûnderskift fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*) en it skift fan 'e kraanfûgeleftigen (*Gruiformes*). Ta dizze taksonomyske groep hearre mear as 150 soarten fûgels, wêrfan't de bekendste de merkel (*Fulica atra*) en it reidhintsje (*Gallinula chloropus*) binne. Raleftigen komme op alle wrâlddielen foar, útsein Antarktika. Se hawwe har oanpast oan alle biotopen behalven woastinen, de poalstreken en it diel fan heechberchtmen boppe de sniegrins.

## Famylje-opbou
Ralfûgels

De **ralfûgels** (wittenskiplike namme: *Rallidae*) foarmje in famylje fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), it skift fan 'e kraanfûgeleftigen (*Gruiformes*) en it ûnderskift fan 'e raleftigen (*Ralli*). Ta dizze famylje hearre teminsten 130 libbene soarten, wêrûnder de yn Fryslân bekende merkel (*Fulica atra*) en it reidhintsje (*Gallinula chloropus*). Dêropta binne der noch 23 oant 25 resint (yn 'e lêste fiifhûndert jier) útstoarne soarten. Ralfûgels binne lytse oant middelgrutte fûgels dy't in oansjenlik ferskaat oan oanpassings fertoane. Hoewol't in protte soarten assosjearre wurde mei sompen en oare wetterrike kriten, komme se oeral op 'e wrâld foar, útsein yn drûge woastinen, yn 'e poalkriten en boppe de sniegrins yn heechberchtmen. Frijwol alle soarten ralfûgels hâlde fan tichte plantegroei dêr't se har yn ferskûlje kinne.

## Untwikkeling
De wjukken fan 'e ralfûgels binne koart en rûn, en de soarten dy't fleane kinne, binne sadwaande gjin loftakrobaten. Wol kinne se, as se ienris yn 'e loft binne, harren flecht lange tiid folhâlde. By stoarm wurde se lykwols maklik fan koerts blaasd, wat de reden is dat de ralfûgels safolle ôfhandige eilannen kolonisearre hawwe. Fan 'e mear as 150 histoarysk bekende soarten ralfûgels hawwe 31 soarten har ûntjûn ta flechtleaze fûgels. Dat is in earsten foarbyld fan parallelle evolúsje yn it bisteryk. Behalven de swakke flechtfermogens spile dêrby ek in rol dat in soad ralfûgels leaver te foet útnaaie as fuortfleane as der gefaar driget, yn 't bysûnder as der sprake is fan tichte begroeiïng dy't beskûl biede kin. Guon fleanende soarten ferlieze fierders dochs al tydlik it fermogen om te fleanen as se ferfearje. En ta einbeslút waard troch it libben op eilannen dy't ûnberikber wiene foar grûnrôfdieren de needsaak om te fleanen eliminearre.

## Famylje-opbou
Echte ralfûgels

De **echte ralfûgels** (wittenskiplike namme: *Rallinae*) foarmje in ûnderfamylje fan 'e klasse fan 'e fûgels (*Aves*), it skift fan 'e kraanfûgeleftigen (*Gruiformes*), it ûnderskift fan 'e raleftigen (*Ralli*) en de famylje fan 'e ralfûgels (*Rallidae*). Ta dizze taksonomyske groep hearre 35 libbene soarten mei dêropta nochris teminsten 12 resint (d.w.s. yn 'e lêste fiifhûndert jier) útstoarne soarten. De bekendste soarte echte ralfûgel is de teapert (*Crex crex*), dy't foarhinne ek rûnom foarkaam yn Fryslân.

## Famylje-opbou
Sandy Wenderhold

**Sandy Wenderhold** (Amsterdam, 29 febrewaris 1968) is in Nederlânsk útjouster en filmprodusinte fan pornografy. 

## Libben en karriêre
Wenderhold waard yn 1968 yn Amsterdam berne as de dochter fan pornoprodusint Jan Wenderhold, dy't al sûnt 1965 aktyf wie yn 'e Nederlânske pornoyndustry. Yn 1968 rjochte er mei syn doetiidske kompanjon Joop Wilhelmus it pornografyske tydskrift *[[Chick (tydskrift)|Chick]]* op. Nei't de beide mannen spul krigen hiene, ferskynden der jierrenlang twa ferskillende edysjes fan *Chick*: dy fan Wilhelmus yn Doardt, en dy fan Wenderhold yn Wormerfear. Uteinlik kocht Wenderhold de 'Doardter' ferzje op en brocht de titel *Chick* ûnder yn it troch him oprjochte bedriuw Sansyl B.V., dat er ferneamde nei syn dochters Sandy en Sylvana.

Sandy Wenderhold folge yn 1998 har heit op as haadredaktrise fan *Chick* en algemien direktrise fan Sansyl B.V., dat doe fêstige wie yn Utgeast. Wenderhold, dy't sels mem fan fjouwer soannen is, fertelde yn 2006 yn in fraachpetear dat se sels eins frijwat keken (*preuts*) is. Yn har jonkheid hearde se as tennisster ta de top fan Nederlân, mar se joech har sportkarriêre oer om't se in grouwéligen hekel hie oan it geduerige reizgjen nei toernoaien. It blêd *Chick*, dat oan 'e ein ta it 'flaggeskip' fan Sansyl B.V. bleau, waard yn 2008 opdoekt. Sansyl omfiemet fierders ek twa ynternetbedriuwen, in postoarderbedriuw, in fotostudio en twa útjouwerijen.
Recording Industry Association of America

De **Recording Industry Association of America** (**RIAA**) is in organisaasje dy't de Amerikaanske muzykyndustry fertsjintwurdiget. De leden binne platemaatskippijen en distributeurs fan muzykprodukten dy't neffens de RIAA sels 85% fan alle legaal ferkochte muzyk yn 'e Feriene Steaten produsearje, distribuëarje en ferhannelje.

De RIAA waard yn 1952 oprjochte en is fêstige yn 'e Amerikaanske haadstêd Washington, D.C. It oarspronklike doel fan 'e organisaasje wie om 'e auteursrjochten fan 'e produsearre muzyk te behearen, om út namme fan 'e oansletten platemaatskippijen mei de fakbûnen te ûnderhanneljen, en om ûndersyk te dwaan dat ferbân hold mei de muzykyndustry en de oerheidsregels dy't dêrop fan tapassing wiene. Teffens waard der troch de RIAA in standerdisaasje fan lûdsdragers trochfierd, dy't resultearre yn 'e stereofoanyske plategroef en trije formaten grammofoanplaten: fan 33⅓, 45 en 78 toeren.

Tsjintwurdich is it doel fan 'e RIAA:
# it beskermjen fan 'e auteursrjochten en yntellektuële eigendomsrjochten fan artysten út 'e Amerikaanske muzykyndustry;
# it dwaan fan ûndersyk op it mêd fan 'e Amerikaanske muzykyndustry;
# it yn 'e rekken hâlden fan en kommentaar jaan op relevante wetten, regels en beliedspunten.
Oangeande dat lêste punt hat de RIAA sûnt 2001 elts jier tusken $2&nbsp;miljoen en $6&nbsp;miljoen útjûn om te lobbyen by de Amerikaanske polityk.

De RIAA is oansletten by de Ynternasjonale Federaasje fan de Fonografyske Yndustry (IFPI), en is as sadanich yn 'e Feriene Steaten ferantwurdlik foar de sertifisearring fan goudene en platina singles en albums.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan 'e Recording Industry Association of America
Titan Books

**Titan Books**, of ek wol de **Titan Publishing Group**, is in Britske útjouwerij dy't fêstige is yn 'e Londenske buert Bankside. It bedriuw waard yn 1981 oprjochte, en is ûnderdiel fan 'e Titan Entertainment Group, dy't ek de eigner is fan Titan Magazines, in útjouwerij fan tydskriften.

Titan Books leit him benammen ta op it útjaan fan boeken op in stikmannich mêden:
* romans dy't basearre binne op films en tillefyzjesearjes;
* neislachwurken op it mêd fan films;
* grafyske romans en strips;
* science fiction- en fantasyromans.

De útjouwerij is benammen tige sterk op it terrein fan grafyske romans, en hat datoangeande in fûnskatalogus fan mear as 1.000 titels, wêrûnder grutte nammen as *[[Batman]]*, *[[Doctor Who]]*, *[[Family Guy]]*, *[[Superman]]*, *[[The Simpsons]]*, *[[Star Wars]]*, *[[Teenage Mutant Ninja Turtles]]*, *[[Transformers]]* en *[[World of Warcraft]]*.

Titan publisearret fierders ek coffee table books oer ûnderwerpen as animaasje, popkultuer, foarwerpen dy't sammele wurde kinne, en fantasykeunst.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan Titan Books
Roger Sommer

**Roger Sommer** (Pierrepont (Frankryk), 4 augustus 1877 - Sainte-Maxime, 14 april 1965) wie in Frânsk fleander út de pionierstiid fan de loftfeart. 

Hy wie in soan fan Alfred Sommer, in Belgysk yndustrieel. Roger Sommer wie noch jong doe't er by de fleanderij belutsen rekke. Yn 1909 ferbriek er it fleanduerrekord fan Wilbur Wright mei 2 oere 27 min. 15 sek.. Dêrnei waard er fleantúchbouwer. Hy boude 182 fleantugen. Sommer wie in freon fan loftfeartpionier en oarlochsheld Roland Garros. 

Sommer's bedriuw, mei de namme Sommer, is no in part fan Sommer-Allibert. Roger Sommer wie de heit fan Raymond, François en Pierre Sommer.

## Patinten
* 1910 UK patint 13005 (û.o. skokbrekkers)
Sneuveljen

It **sneuveljen** of it **fallen yn 'e striid**, **fallen op it slachfjild**, ensfh., is it ferstjerren fan in persoan as gefolch fan ynterpersoanlik geweld yn it ramt fan in oarlochssitewaasje. Immen dy't sneuvele is, wurdt in **sneuvelde** of **fallene** neamd. Sokken binne faak leden fan 'e striidkrêften, mar ek boargers kinne yn in oarloch sneuvelje.

Yn Ingelsktalige lannen sprekt men foar militêren dy't sneuvele binne fan *killed in action*, letterlik "deade yn aksje", of frij fertaald "omkommen op it slachfjild". Dizze term wurdt faak ôfkoarte ta KIA. Troch de militêre gearwurking yn 'e NATO, dêr't it Ingelsk de fiertaal is, binne dy termen sûnt de 1980-er jierren ek it militêre jargon fan 'e striidkrêften fan net-Ingelsktalige lannen (lykas Nederlân) binnenkrongen. In oanbesibbe term is *died of wounds* (DOW), letterlik: "stoarn oan wûnen", wêrmei't ferwiisd wurdt nei immen dy't in militêre konfrontaasje oerlibbe hat mar letter oan 'e oprûne ferwûnings ferstoarn is. De NATO brûkt dêrfoar de ôfkoarting DWRIA, dat stiet foar *died of wounds received in action*: "stoarn oan wûnen oprûn op it slachfjild".

De fallenen, alteast dejingen dy't yn resinte oarloggen sneuvele binne, wurde faak betocht by plechtige betinkings, lykas de Deadebetinking, elts jier op 4&nbsp;maaie, as yn Nederlân dejingen betocht wurde dy't sneuvele binne yn 'e Twadde Wrâldoarloch en alle militêre konflikten dêr't Nederlân nei 1945 oan dielnommen hat. In soad lannen hawwe fierders in Grêf fan de Unbekende Soldaat, dêr't bûtenlânske steatshaden en regearingslieders by steatsbesiken in roukrâns lizze kinne ta oantins oan 'e sneuvelden.
Treftsjerke (Appelskea)

De **Treftsjerke** is de eardere herfoarme tsjerke fan Ald-Appelskea. De tsjerke waard yn it jier 2000 foar de earetsjinst sletten, waard dêrnei in atelier en is hjoed-de-dei in bêd en brochje-adres. 

## Skiednis

Noch foar it jier 1328 waard yn de buorskip Terwisscha in oan de hillige Nikolaas wijd tsjerkje boud. De tsjerke wie ek ornearre foar de bewenners fan de buorskippen Aakingea en De Bult. Fanwegen de iensume lokaasje op de heide fan dat tsjerkje waard foar it troch de turfwinning groeiende Appelskea oan de feart in nije tsjerke boud. 

It âlde tsjerkje yn Terwisscha hie oarspronklik in sealtektoer, mar om't de toer de klok net mear drage koe waard dy yn 1857 (of 1858) ôfbrutsen en ferfongen troch in klokkestoel. Yn 1903 baarnde de âlde tsjerke út en kaam dêr it tsjintwurdige gebou foar yn it plak. 

De klokkestoel waard yn 1986 fernijd. Under it wulfdak hinget in yn 1435 troch J. van Bomen getten klok mei in diameter fan 88,1 sintimeter.  

Sûnt 2001 is de Treftsjerke oernommen troch in partikulier. It gebou is in ryksmonumint fanwegen ûnderdielen fan de tsjerke.
De Oerdracht (Haulerwyk)

**De Oerdracht** is de eardere grifformearde tsjerke fan Haulerwyk. Tsjintwurdich is it ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente Haulerwyk-Waskemar. De tsjerke wurdt lykwols net brûkt troch de PKN, mar troch de Evangelyske gemeente Roderesch-Haulerwyk.

## Skiednis
Nei de ôfskieding fan 1834 ûntstie der ek in ôfskieden gemeente yn Haulerwyk. De gemeente kaam ynearsten by inoar by Auke Rienks de Boer, dy't yn it doedestiidske Beneden-Haulerwyk (tsjintwurdich Waskemar) wenne. Op 15 april 1838 waard de gemeente ynstitúsjonearre troch dûmny Hendrik de Cock. Foar de bou fan it earste tsjerkje stelde Auke Rienks de Boer in stik grûn njonken syn hûs beskikber. Ynearsten foarmde de gemeente ien gehiel mei Donkerbroek, mar yn 1873 ûntstie dêr in selsstannige gemeente. It ledetal fan de gemeente naam ta en yn 1876 kaam der in nije tsjerke op in nij plak oan de Haadwei Boppe. It tsjerkje yn Waskemar is doe ôfbrutsen. 

Nei ferrin fan tiid waard ek dy tsjerke te lyts en ferfongen troch de krústsjerke fan 1929-1930. It âlde tsjerkegebou is doe noch in skoft brûkt as ferieningsgebou en leslokaal en waard yn 1963 lang om let ôfbrutsen. Achter de tsjerke is doe it nije ferieningsgebou *Pro Rege* boud, dat yn 1996 wer is ferfongen troch nijbou. 

Sûnt 1 maaie 2004 foarmet de grifformearde gemeente mei de herfoarme gemeente de protestanske gemeente Haulerwyk-Waskemar. Twa gebouwen yn ien doarp wie foar de PKN tefolle romte, wylst de Evangelyske gemeente fan Roderesch foars groeide en om romte ferlegen siet. Yn 2019 sette de Evangelyske gemeente fan Roderesch in sustergemeente yn Haulerwyk op, dêr't al in soad leden fan de Evangelyske gemeente wennen.  

## Oargel
It oargel yn de tsjerke datearret fan 1990. It ynstrumint is boud troch it Grinslânske oargelbedriuw Mense Ruiter en waard op 8 desimber 1989 yn gebrûk nommen. It front fan it âlde oargel út 1922 bleau by de nijbou fan Mense Ruiter bewarre. By de bou fan it nije oargel makke Mense Ruiter gebrûk fan piipwurk en in tal registers fan it âlde Standaart-oargel.

## Sjoch ek
* De Bining
Just Another Heartache

***Just Another Heartache*** is in liet fan 'e Amerikaanske sjongster Chely Wright. It heart ta it sjenre fan 'e countrymuzyk.
__NOTOC__
## Produksje
*Just Another Heartache* waard skreaun en komponearre troch Ed Hill en Mark D. Sanders, en produsearre troch Tony Brown foar platemaatskippij MCA Nashville. It waard op 29 novimber 1997 útbrocht as de twadde single fan it album *[[Let Me In (album fan Chely Wright)|Let Me In]]*, nei *Shut Up and Drive* (1997) en foàr *[[I Already Do]]* (1998). 

## Ynhâld
*Just Another Heartache*, dat "neat oars as nij leafdesfertriet" betsjut, hat in doer fan 2:41 minuten en is skreaun yn it ik-perspektyf. De sjongster fertelt dat se in nije freon hat en hopet dat dit de wiere Jakob is. Hja hat lykwols al tefolle teloarstellings op it mêd fan 'e leafde meimakke, en is dêrfandinne skruten om der fol foar te gean. Yn it refrein sjongt se dat se út alle macht hopet dat it net wèr neat oars as nij leafdesfertriet wurde sil. 

## Hitlisten
Yn 'e Feriene Steaten berikte *Just Another Heartache* it 39e plak yn 'e countryhitlisten. Yn Kanada kaam it net fierder as it 51e plak.

## Keppelings om utens
*''Just Another Heartache'' op YouTube
Moving Target

## Films
* *[[Bersaglio Mobile]]*, in Italjaanske film út 1967, ynternasjonaal útbrocht as *Death on the Run* en *Moving Target*
* ''Moving Target'' (Amerikaanske film út 1988), in Amerikaanske tillefyzjefilm út 1988
* ''Moving Target'' (Italjaanske film út 1988), in Italjaanske film út 1988
* ''Moving Target'' (film út 1997), in Amerikaanske film út 1997
* ''Moving Target'' (film út 2011), in Britske film út 2011

## Literatuer
* *[[The Moving Target]]*, in roman fan Ross Macdonald út 1949
* *[[A Moving Target]]*, in bondel essays fan William Golding út 1982
* ''Moving Target'' (roman fan Elizabeth Moon), in roman fan Elizabeth Moon út 2004 (yn 'e Feriene Steaten publisearre as *Marque and Reprisal*)

## Muzyk
* ''Moving Target'' (album fan Gil Scott-Heron), in album fan Gil Scott-Heron út 1982
* ''Moving Target'' (album fan Royal Hunt), in album fan Royal Hunt út 1995
* ''Moving Target'' (album fan Simon Townshend), in album fan Simon Townshend út 1985
** ''Moving Target'' (liet), in liet fan Simon Townshend út 1985

## Oar
* ''Moving Target'' (fideospultsje), in fideospultsje fan Players Premier Software
Command Decision

## Films en toaniel
* ''Command Decision'' (film), in Amerikaanske film út 1948
* ''Command Decision'' (toanielstik), in toanielstik út 1948

## Literatuer
* ''Command Decision'' (roman fan William Wister Haines), in roman fan William Wister Haines út 1947
* ''Command Decision'' (roman fan Elizabeth Moon), in roman fan Elizabeth Moon út 2007
Ansible

In **ansible** (útspr.: ['ænsɨbəl], likernôch: "ensubbul") is in fiktyf stik technology dat faak foarkomt yn boeken en films dy't ta it sjenre fan 'e science fiction hearre. It makket direkte of flugger-as-ljocht-kommunikaasje mooglik, en kin sûnder neamensweardige tuskenlizzende tiidromte berjochten ûntfange fan en ferstjoere nei in soartgelikens apparaat oer lykfol hokker ôfstân, al bedraacht dy ek hûnderten of sels tûzenen ljochtjierren.

De term waard yn 1966 foar it earst brûkt troch de Amerikaanske skriuwster Ursula K. Le Guin, yn har science fiction-roman *Rocannon's World*. It is in gearlûking fan it Ingelske wurd *answerable*, dat "beäntwurdber" betsjut, mei't it apparaat de brûkers by steat steld om binnen in reedlike tiid antwurden te krijen op harren boadskippen, sels as sawol boadskip as antwurd ynterstellêre ôfstannen ôflizze moatte. Yn it boek *The Dispossessed*, út 1974, ek fan Le Guin, wurdt ferteld oer de útfining fan 'e *ansible*. It idee efter de *ansible* en de namme fan it apparaat binne sûnt liend troch in protte oare science fiction-skriuwers, wêrûnder Orson Scott Card, Elizabeth Moon en Kim Stanley Robinson.

Yn 'e reäliteit is der op dit stuit sels gjin teoretyske manear om in ansible te bouwen, mar de hjoeddeistige kennis fan 'e natuerkunde slút de mooglikheid fan sa'n apparaat ek net alhiel út. Neffens de spesjale relativiteitsteory soe sa'n masine dan lykwols yn 'e praktyk berjochten fan 'e takomst nei it ferline ferstjoere, wat foar swierrichheden soargje kin yn 'e wet fan oarsaak en gefolch. Dêrom binne saakkundigen fan betinken dat it prinsipe fan 'e ansible úteinlik ûnmooglik blike sil.
Doarpstsjerke (Easterwâlde)

De **Doarpstsjerke** is ien fan de twa tsjerken fan de PKN-gemeente fan Easterwâlde. 

## Gemeente
De PKN-gemeente ûntstie mei de fúzje op 11 april 2010 fan de herfoarme gemeente Easterwâlde-De Fochtel en de grifformearde gemeente fan Easterwâlde. De tsjerketsjinsten wurde ornaris holden yn de gruttere, eardere grifformearde, tsjerke It Anker, wylst de foarhinne herfoarme Doarpstsjerke brûkt wurdt foar bysûndere fierings en rou- en troutsjinsten. Besletten waard om de herfoarme kapel fan De Fochtel net mear te brûken. It ryksmonumint út 1928 wurdt sûnt ferhierd as meditatyf sintrum en Bed & Breakfast. 

## Skiednis

De Doarpstsjerke waard yn 1735 boud yn opdracht fan Daniël de Blocq-Lycklama à Nijeholt en ferfong in gotysk tsjerkje út de 14e iuw. It ryksmonumint is in trijesidich sletten sealtsjerke mei in houten tuorke boppe de gevel. Boppe de yngong binne gevelstiennen oanbrocht, wêrfan't de wapens yn de Frânske tiid fuorthakt binne. Njonken de tagong is in sinnewizer oanbrocht. 

Opmerklik is it ûntbrekken fan in hoanne op de toer. Ynstee dêrfan foarmet in hazzewynhûn de wynwizer op de toer, wylst de wynwizer boppe it koer de foarm fan in hazze hat.     

By de tsjerke stiet in klokkestoel, dy't der al wie doe't Jacobus Stellingwerf de âlde tsjerke yn 1724 tekene. De klokkestoel is fernijd yn 1967. Under it wulfdak hingje twa klokken: ien klok út 1492 dy't letter mei behâld fan de dekoraasje en it opskrift op 'e nij getten waard en noch in moderne klok út 1936.

## Oargel
It 24 registers tellende oargel datearret út 1866. It is boud troch timmerman Hendrik Jannes Noorman út Easterwâlde en waard yn de jierren 1998-1999 restaurearre troch Bakker & Timmenga.
## Keppeling om utens
* Disposysje op de side ''Kerk en Orgel
Henri Fabre

**Henri Marie Léonce Fabre** (Marseille, 29 novimber 1882 – Le Touvet, 29 juny 1984) wie in Fransk yngenieur en loftfeartpionier. Yn 1910 boude er *Le Canard*, it earste wetterfleantúch dat mei súkses op wetter lâne.

## Libben en wurk
### Komôf en stúdzjes
Fabre werd geboren in een rijke redersfamylje uit Marseille. Hy krige middelber ûnderwiis oan it pleatslike jezuïetenkolleezjee en studearre dêrnei wittenskippen oan de universiteit fan Marseille. Nei't er yn  Marseille ôfstudearre wie, helle Fabre noch it yngenieursdiploma oan de *École Supérieure d'Électricité* (Supéléc) yn Parys.

### Wetterfleantúch
Fabre, dy't mâl fan fleantugen wie, bestudearre de ûntwerpen fan Louis Blériot en Gabriel Voisin en dreamde fan it ûntwikkeljen fan in wetterfleantúch. Syn heit joech him 100.000 Frânske frank ta foldwaan en Fabre spandearre goed fjouwer jier oan it ûntwerpen, testen en de realisaasje fan in wetterfleantúch mei trije driuwers. It tastel fan it type canard krige de tapaslike namme *Le Canard* ('De Ein'). 

Op 28 maart 1910 stiigde Fabre, dy't noch nea flein hie, op foar in manmachtich publyk oan it Étang de Berre ûnder Martigues. Hy waard assistearre troch Louis Paulhan dy't ek meiholpen hie by de ûntwikkeling fan it tastel. Nei in flecht fan benei 600 meter boppe de mar lâne *Le Canard* op it wetter en wie sadwaande it alderearste wetterfleantúch fan de wrâld dat dat mei súkses die. Deselde deis makke it fleantúch noch fjouwer flechten. Fabre boude noch in stikmannich tastellen fan itselde ûntwerp dy't dêrnei as basis brûkt waarden troch Glenn Curtiss en Gabriel Voisin  foar harren eigen wetterfleanmasines.

### Fabrikant
De ûndernimmende Fabre begûn yn de Earste Wrâldkriich in fleantúchfabryk mei sa'n 200 arbeiders dat allinne wetterfleantugen makke. Nei dy oarloch sette er al in punt efter de fleantúchbou en waard er yngenieur-saakfierder fan in masinefabryk dat allerhanne sektoaren út de yndustry masines levere. Letter ûntwurp er noch in *bateau-clac*, in optearbere boat. Yn 1927 waard Fabre lid fan de *Académie de Marseille*.

Yn 1980 ferskynde syn autobiografy *J'ai vu naître l'aviation*. Hy stoar yn 1984 yn de âldens fan 101 jier.

## Earbetoan
Op 30 maart 2010 joech it Frânske postbedriuw *La Poste*, een betinkingspostsegel út by gelegenheid fan de hûndertste jierdei fan de earste flecht fan *Le Canard*.

## Literatuer
* *Les 3 hydravions d'Henri Fabre*, 1979

## Keppeling om utens
* *  Biografy oer Henri Fabre en syn earste wetterfleantúch
Wintergast

**Wintergast** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't hjerstmis syn noardliker leine briedgebiet ferlit om yn súdliker oarden mei in mylder klimaat te oerwinterjen. Foarbylden fan wintergasten yn Nederlân en oanbuorjende lannen yn Noardwest-Jeropa binne de lytse swan, de readwjuk, de rotgoes en de rûchpoatmûzefalk. Dy soarten briede yn Skandinaavje en noardlik Ruslân, en binne dêr dus simmerfûgels. Simmerfûgels yn Nederlân oerwinterje faak yn Afrika en binne dêre wintergasten, sa't bgl. it gefal is mei de boereswel, de skries en de teapert. 

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jierfûgel
*jiergast
*simmerfûgel
*simmergast
*stânfûgel
*trochtrekker
Trochtrekker

**Trochtrekker** of **trochtsjogger** is in term út 'e biology foar in bistesoarte dy't by syn seizoensbûne trek in gebiet passearret sûnder dêr foar langere tiid te bliuwen. Soks is benammen bekend fan trekfûgels, mar ek by û.m. flearmûzen en trekflinters komt it foar. De oantsjutting 'trochtrekker' wurdt lykwols mar komselden brûkte foar yn see libjende bisten lykwas fisken en seesûchdieren, nettsjinsteande it feit dat dy ek yn grutte groepen fan it iene nei it oare plak migrearje. Echte trochtrekkers yn Nederlân binne fûgels as de dûmnylyster, de fiskearn, de grienskonk, de lytse miggesnapper en it wytgatsje.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jierfûgel
*jiergast
*simmerfûgel
*simmergast
*stânfûgel
*wintergast
Stânfûgel

**Stânfûgel** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't it hiele jier troch op itselde plak (of dêr hiel tichtby) bliuwt en dus yn it gefal fan Nederlân it hiele jier troch yn Nederlân foarkomt. Sokke fûgels witte de minne omstannichheden dy't mank geane mei de winter (lykas gebrek oan fretten) te oerwinnen. Foarbylden fan jierfûgels binne de ekster, de fazant, de grutte eksterspjocht, de hauk, de hûsmosk, de swarte krie, it swartkopke en de wâldûle.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jierfûgel
*jiergast
*simmerfûgel
*simmergast
*trochtrekker
*wintergast
Simmergast

**Simmergast** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't by 't simmer yn (û.m.) Nederlân foarkomt, mar hjir net briedt. In simmergast moat net betize wurde mei in simmerfûgel, wat in fûgelsoarte is dy't simmerdeis yn (û.m.) Nederlân foarkomt èn briedt, mar foar de winter syn briedgebiet folslein ferlit. Yn Nederlân en de rest fan Noardwest-Jeropa komme hast gjin poere simmergasten foar. Wol komme guon hjir net briedende fûgelsoarten hjir it hiele jier troch foar, mar sokken wurde gjin simmergasten, mar jiergasten neamd.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jierfûgel
*jiergast
*simmerfûgel
*stânfûgel
*trochtrekker
*wintergast
Simmerfûgel

**Simmerfûgel** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't by 't simmer yn (û.m.) Nederlân briedt, mar syn briedgebiet foar de winter folslein ferlit. It begryp simmerfûgel moat net betize wurde mei in dieltrekker, in fûgel dy't syn briedgebiet yn (û.m.) Nederlân by 't winter mar foar in diel ferlit, noch mei in simmergast, in fûgel dy't de simmer yn (û.m.) Nederlân trochbringt, mar hjir net briedt. Foarbylden fan echte simmerfûgels binne de boereswel, de giellegou, de koekoek, de lytse hôfsjonger (*fitis*), de skiertsjilling, de skries en de teapert.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jierfûgel
*jiergast
*simmergast
*stânfûgel
*trochtrekker
*wintergast
Jiergast

**Jiergast** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't it hiele jier troch wol yn  (û.m.) Nederlân foarkomt, mar hjir net briedt. Foarbylden fan jiergasten yn Nederlân binne de bûnte grilk, de jolling en de wilster.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jierfûgel
*simmerfûgel
*simmergast
*stânfûgel
*trochtrekker
*wintergast
Jierfûgel

**Jierfûgel** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't it hiele jier troch yn (û.m.) Nederlân foarkomt. Jierfûgels binne der yn twa kategoryen:
* Stânfûgels: fûgels dy't it hiele jier troch op itselde plak bliuwe. Foarbylden binne de ekster, de fazant, de grutte eksterspjocht, de hauk, de hûsmosk, de swarte krie, it swartkopke en de wâldûle.
* Dieltrekkers: fûgels dy't foar de winter mar foar in diel har briedgebiet ferlitte, trochdat de noardlike populaasjes oerwinterje yn gebieten dêr't de súdlike populaasjes by 't simmer briede. Foarbylden binne de bûnte lyster, de protter, it readboarstke, de toefein, it waarlamke en de wylde ein.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*dwaalgast
*jiergast
*simmerfûgel
*simmergast
*stânfûgel
*trochtrekker
*wintergast
Dwaalgast

**Dwaalgast** is yn 'e biology in term foar in bist dat mar komselden yn in beskaat gebiet sinjalearre wurdt. Der kin mei ferwiisd wurde nei seesûchdieren, flearmûzen of ynsekten, mar yn 'e regel wurde der fûgels mei oantsjut. Dwaalgasten komme yn it gebiet dêr't se opmurken wurde, normaalwei net foar. Faak is sa'n bist útwykt út syn natuerlike ferspriedingsgebiet fanwegen ekstreme omstannichheden, lykas kjeld, drûchte, sykte of gebrek oan fretten. By fûgels, flearmûzen en fleanende ynsekten kin it ek wêze dat se troch in stoarm fan koerts blaasd binne. Fierders kinne, fral by seesûchdieren, ek oriïntaasjeswierrichheden in rol spylje.

Foarbylden fan dwaalgasten yn Nederlân binne fûgelsoarten as de boskgoars, de snie-ûle, de griiskopspjocht en de griene reager, seesûchdieren as de klapmûtse, de ringelrobbe, de gewoane dolfyn en it tommelmantsje, en flinters as de apolloflinter, it geraniumblautsje en de keningspaazje.

## Sjoch ek
*dieltrekker
*jierfûgel
*jiergast
*simmerfûgel
*simmergast
*stânfûgel
*trochtrekker
*wintergast
Dieltrekker

**Dieltrekker** of **dieltsjogger** is in ornitologyske term foar in fûgelsoarte dy't by 't simmer yn (û.m.) Nederlân briedt, mar syn briedgebiet foar de winter foar in part ferlit. Dêrby wurdt dan yn 'e súdliker dielen fan it briedgebiet de fuorttrekkende simmerpopulaasje yn 'e winter ferfongen troch in oare populaasje, dy't by 't simmer yn it noardlike diel fan it briedgebiet libbet. It begryp dieltrekker moat net betize wurde mei in simmerfûgel, in fûgel dy't syn briedgebiet yn (û.m.) Nederlân by 't winter folslein ferlit. Foarbylden fan dieltrekkers binne de bûnte lyster, de protter, it readboarstke, de toefein, it waarlamke en de wylde ein.

## Sjoch ek
*dwaalgast
*jierfûgel
*jiergast
*simmerfûgel
*simmergast
*stânfûgel
*trochtrekker
*wintergast
Bonifatiustsjerke (Makkingea)

De **Bonifatiusstsjerke** oan de Brink yn Makkingea is in tsjerke fan de protestanske streekgemeente *Frieslands End*. Under de gemeente falle njonken Makkingea ek de plakken Boyl en Elslo. De tsjerke is in ryksmonumint.

## Skiednis
De tsjerke waard boud yn 1775 en ferfong in âlder tsjerkje. Oarspronklik wie dy tsjerke foar de reformaasje oan de hillige Bonifatius wijd. Jacobus Stellingwerf tekene de tsjerke yn 1722 as in ienfâldich sealtsjerkje sûnder toer en mei in houten klokkestoel, dêr't twa klokken yn hongen. 

De âldste klok yn de toer stamt út 1463 en hat in diameter fan 101 sintimeter. De klok draacht in râneskrift mei ôfbylden fan hilligen. In twadde klok waard yn 1776 getten en gyng yn de Twadde Wrâldkriich troch foardering fan de besetter ferlern. Yn 1949 is de lêste klok ferfongen troch in nije klok mei in diameter fan 80,1 sintimeter, dy't getten waard troch de Bruorren Van Bergen, Midwolda.

De tsjerke waard yn de jierren 2000-2001 restaurearre. 

## Ynterieur

Mei de lêste restauraasje binne de sarken fan de famylje Lycklama à Nijeholt wer foar it ljocht helle. De âldste sarken stammen fan 1609. De tsjerke is yn it besit fan in âlde steatebibel út 1781, dy't yn 2008 restaurearre waard. 

## Oargel
It seraphine-oargel fan de herfoarme tsjerke is yn it lêste fearn fan de 19e iuw boud troch de bruorren Adema út Ljouwert. Bakker & Timmenga joech it yn 1927 in plak yn de tsjerke en restaurearre it ynstrumint yn 1978.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Henk Krist

**Henk Krist** (Ljouwert, 3 jannewaris 1952) is in Nederlânsk keunstskilder.

Henk Krist waard berne yn in grifformearde húshâlding. Hy gie nei de HBS yn Ljouwert ynearsten oan 't wurk yn de psychiatry. Dêrneist skildere er. Hy folge in opleiding ta byldzjend keunstner oan de doedestiidske Akademy Vredeman de Vries yn Ljouwert. Yn 1983 waard syn wurk foar it earst útstald. Dêrnei eksposearre er op ferskate plakken yn Nederlân en yn Gint yn België. De skilderijen fan Krist binne figuratyf. Syn oeuvre bestiet foar it grutste part út lânskippen en ôfbylden fan tragyske en iensume minskefigueren. 

Yn 2009 waard yn Museum Willem van Haren op It Hearrenfean en yn galery "De Roos van Tudor" yn Ljouwert in oersjochtentoanstelling fan syn wurk holden.

## Galery

File:Avondwandeling bij de zwette.jpg|'Jûnskuier by de Swette'
File:Roeien om niet te hoeven roeien.jpg|*Roeien om niet te hoeven roeien*
File:Familie opstellingen het vertrek.jpg|*Familie opstellingen het vertrek*
File:Parade.JPG|*Parade*


## Bibliografy
**Wat te doen op aarde: Henk Krist, schilderijen* (yn it Ingelsk oerset as *"What's to be done on earth : Henk Krist, paintings"*), Ljouwert, 2009

## Keppeling om utens
* Website Henk Krist