open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jiertiid

In **jiertiid**, of **seizoen** (fan it Aldfrânske *seson* of *seison*, dat "siedderstiid" betsjutte), binne fjouwer jierliks weromkommende perioades fan trije moannen. Elts fan dizze jiertiden hat har eigen skaaimerken. De jiertiden fine plak troch it draaien fan de ierde om de sinne hinne.

Yn it grutste part fan de wrâld wurdt der ûnderskied makke tusken de fjouwer jiertiden maaitiid, simmer, hjerst en winter. Net yn alle gebieten fan de wrâld wurdt der in ferdieling fan fjouwer jiertiden oanholden. Sa wurdt der op de evener sprutsen fan in wiet en in drûch seizoen, en bin der plakken yn Austraalje wêr't hja seis jiertiden kenne.

## Astronomy
Yn de astronomy begjint in seizoen op it stuit dat de sinne op in kearkring of de evener komt. Dat bart op in sekuer fêststeld momint, bygelyks op 21 juny om 13:43. It tiidstip ferskilt fan jier ta jier. Yn skrikkeljierren falt it begjin fan in seizoen yn in protte gefallen in dei earder.

## Meteorology
Yn de meteorology begjinne en einigje de seizoenen op fêste datums.

Foar it noardlik healrûn binne dizze datums:
* De maaitiid rint fan 1 maart oant en mei 31 maaie.
* De simmer rint fan 1 juny oant en mei 31 augustus.
* De hjerst rint fan 1 septimber oant en mei 30 novimber.
* De winter rint fan 1 desimber oant en mei 28 febrewaris, yn in skrikkeljier wurdt dit 29 febrewaris.

Op it súdlik healrûn bin dit tsjinoerstelde datums:
* De maaitiid rint fan 1 septimber oant en mei 30 novimber.
* De simmer rint fan 1 desimber oant en mei 28 febrewaris, yn in skrikkeljier wurdt dit 29 febrewaris.
* De hjerst rint fan 1 maart oant en mei 31 maaie.
* De winter rint fan 1 juny oant en mei 31 augustus.

## Oars
* In jiertiid wurdt ek wol in seizoen neamd. It wurd seizoen wurdt ek foar oare tapassings brûkt.
Allianz Arena

De **Allianz Arena** is in fuotbalstadion yn München mei 66.000 sitplakken. It stadion is yn 2005 iepene en der spylje twa klups, TSV 1860 München en Bayern München. De iepeningswedstriid fan de wrâldfuotbalkampioenskippen fan 2006 waard yn dit stadion spile. 

## Kleuren
It stadion kin fan kleur feroarje. As Bayern München thús spilet, dan is it stadion read. As 1860 München thús spilet, dan is it stadion blau. Foar oare wedstriden, bygelyks fan it Dútske nasjonale team, wurdt de neutrale kleur wyt brûkt.

## Kapasiteit
Yn it stadion binne 66.000, as de steanplakken meirekkene wurde is der yn totaal plak foar 69.901 minsken. It tal sitplakken op de ûnderste ring is 20.000, de middelste hat 24.000 en boppe kinne 22.000 minsken sitte. Fan de 66.000 sitplakken binne 2.000 *business seats*, 400 sitplakken foar parse.
Allinnich by wedstriden fan de DFB (Dútske Fuotbal Bûn) meie der 69.901 minsken yn it stadion. By wedstriden fan de FIFA en UEFA meie der net mear as 66.000 minsken yn it stadion.
BSV Kickers Emden

**BSV Kickers Emden** (Sealterfrysk: *BSB Kickers Oamde*) is in fuotbalklup út Emden. De BSV is yn 1946 ûntstien en se spylje yn it Embdena-Stadion. It logo fan de BSV is de 'ottifant' dy't troch de Emdenaar Otto Waalkes ûntworpen is.

## Skiednis
Yn 1991 kaam de ploech foar it earst yn de eardere *[[Oberliga Nord]]*. Yn 1994 waard de klup kampioen fan de Oberliga Nord, mar yn de neikompetysje slagge it de ploech net en kom yn de Twadde Bundesliga. Neffens de offisjele sifers wienen der 12.000 by de wedstriden yn de neikompetysje, it echte oantal wurdt op 14.000 rûsd.

Yn it seizoen 2007/08 promovearre BSV Kickers Emden nei de krekt nei oprjochte Tredde Bundesliga. Yn seizoen 2008/09 einige Emden op it 6e plak yn de Tredde Bundesliga, mar koe om finansjele redenen net mear meidwaan yn it betelle fuotbal.  Dêrom begûn Emden it seizoen 2009/10 yn de Oberliga Niedersachsen.

## Hichtepunten
*1951 Kampioen Amateuroberliga Niedersachsen-West (Nei it spyljen fan neikompetysje promovearre nei de Oberliga Nord)
*1970 Kampioen Verbandsliga Niedersachsen-Nord
*1989 Kampioen Verbandsliga Niedersachsen
*1991 Kampioen Verbandsliga Niedersachsen (Promovearret nei de Amateuroberliga Nord)
*1994 Norddeutscher Amateurkampioen (Nei it spyljen fan neikompetysje promovearre nei de 2. Bundesliga)
*1996 Niedersächsischer Verbandspokalwinner
*2000 Niedersächsischer Verbandspokalwinner
*2000 Kampioen Oberliga Niedersachsen/Bremen
*2003 Kampioen Oberliga Niedersachsen/Bremen
*2005 Kampioen Oberliga Nord (Promovearret nei de Regionalliga Nord)
*2008 Kwalifikaasje foar de 3. Liga
*2008 Kwalifikaasje foar de DFB-Pokal
*2009 Niedersächsischer Verbandspokalwinner
*2009 Dielname oan de DFB-Pokal

## Keppeling om utens
* Side fan BSV Kickers Emden
Simon (apostel)

De apostel **Simon** is ien fan de tolve learlingen fan Jezus út it Nije Testamint. Yn it Evangeelje fan Lukas 6:15 en de Hannelingen fan de Apostels 1:13 wurdt er *Simon de [[Seloat]]* neamd. Hy is ien fan de meast dizenige apostels, want der is amperoan oer him skreaun ûtsein syn namme. De namme fan Simon komt yn alle passaazjes fan de synopsis en Hannelingen foar en yn de list mei apostels, sûnder fierdere gegevens. Om Simon fan Simon Petrus te ûnderskieden, waard er *Kananaios* neamd yn it Evangeelje fan Matteüs 10:4 en Evangeelje fan Markus 3:18).

Syn hjeldei is yn de Roomsk-Katolike Tsjerke op 28 oktober, yn de Koptysk-Otterdokse Tsjerke en Eastersk-Otterdokse Tsjerke op 10 maaie.
Egbert Douwes

**Egbert Douwes** (Jiskenhuzen, 1723 - De Jouwer, 1802) wie de stifter fan it bedriuw dat hjoed de dei ferneamd is ûnder de namme Douwe Egberts.
Egbert Douwes wie de âldste soan fan de Jiskenhúster timmerman Douwe Egberts en fan Grietje Greolts út De Jouwer. Neidat Douwe yn desimber 1927 al jong ferstoarn wie, krige Grytsje yn de maitiid fan 1728 noch in trijeling. Se gie mei de bern werom nei har berteplak en fertsjinne dêr de kost as ‘coopvrouw’.

Yn dizze tiid befarden Jouster skippers fanôf De Kolk de grutte wetters, benammen de Eastsee. Egbert Douwes makke inkele reizen op sa'n kofskip en fertsjinne genôch jild foar in winkeltsje. 

Op 11 maart 1753 iepene Egbert Douwes mei syn frou Akke Thijsses in winkeltsje yn koloniaal guod oan de Midstrjitte op De Jouwer. It winkeltsje krige de namme *[[De Witte Os]]*. Douwe en Akke ferkochten guod út de Nederlânske koloanjes en út Nederlân sels, bygelyks tabak, sûker, rys, kaniel, sjerp, jittik en sûkelarje. Fansels waarden ek de produkten ferkocht dêr't Douwe Egbert tsjintwurdich ferneamd om is, kofje en tee.

Op 10 jannewaris 1755 krigen se in soan, Douwe Egberts (1755 - 1806). Under dy syn namme waard it bedriuw letter ferneamd. Dat hie wierskynlik te krijen mei de grutte útwreidings fan it bedriuw ûnder lieding fan Douwe Egberts.
Flevomar

De **Flevomar** wie eartiids in grutte mar op it plak dêr't no parten fan Flevolân, de Markermar en de Iselmar lizze. De mar wurdt troch Pomponius Mela, in Romeinske ierdrykskundige, yn syn *[[De Choreographia]]* út 44 nei Kristus it *Lacus Flevo* neamd. Oare boarnen sprekke oer *Flevum*. 

Nei de Romeinske Tiid ûntwikkele de Flevomar him troch it ôfbrekken fan de wâlen, ta de Almere, de mar dy't letter de namme oan de stêd Almere jaan soe. Wierskynlik ûntstie yn de Iere Midsiuwen, troch it stigen fan de seespegel en it ôfgraven fan de feangrûnen troch de Friezen yn West-Fryslân, in ferbining troch it Fly tusken de Almere en de Waadsee. Sadwaande ûntstie de Sudersee yn de 13e iuw. 

Flevomar wie ek de namme foar de polders fan Noard- en Súd-Flevolân oant it stuit dat dy yn 1957 en 1968 drûchlein wienen en gjin diel mear wiene fan de Iselmar.
Kaap de Goeie Hope

**Kaap de Goeie Hope** (Afrikaansk: *Kaap die Goeie Hoop*) is de namme fan it súd-westlikste puntsje fan Afrika en Súd-Afrika. By Kaap de Goeie Hope komme de waarme Beguelastream en de kâlde Agulhasstream elkoar temjitte.

De kaap wurdt faak sjoen as oergong tusken de Yndyske Oseaan en de Atlantyske Oseaan, mar dy oergong leit by it 200 kilometer eastliker lizzende Kaap Agulhas, dat de meast súdlike punt fan Afrika en Súd-Afrika is.

## Skiednis
De earste Jeropeanen dy't yn dizze kriten kamen wienen Portegezen, dêr't Bartolomeus Diaz yn 1488 de earste fan wie dy't om de kaap hinne farde. Yn dizze tiid dienen de Portegezen in protte ekspedysjes by de kust fan Afrika del, hieltiid fierder nei it suden. Der wurdt sein dat Bartolomeus de kaap earst de namme *Cabo Tormentosos* (Kaap fan de Stoarmen) joech, mar dat Johan II fan Portegal de namme feroare ta *Cabo de Bõa Esperança* (Kaap fan de Goeie Hope), omdat dy ûntdekking in seerûte nei Yndia ienfâldiger makke.

Op 6 april 1652 stifte Jan van Riebeeck dêr in Nederlânske delsetting foar de Feriene Eastyndyske Kompanjy. Fan dy delsetting út ûntwikkele har in koloanje, ûnder oare troch it takennen fan lân oan de frijboargers, minsken dy't harren yn it gebiet fêstigje woenen. Yn de earste 150 jier dêrnei fêstigen hast allinnich Nederlanners, Dútsers en Frânsen har yn it gebiet en groeide it gebiet rap út nei it noarden en easten. 

Yn 1795, nei de Kafferkriich, kamen de Ingelsken yn it gebiet oan, mar yn 1803 waard it gebiet wer op harren oermastere. Letter, yn 1806 kamen de Ingelsken werom, se krigen de kaap yn 1814, mei it ûndertekenjen fan de Ingelsk-Nederlânske Oerienkomst fan 1814, hielendal yn hannen. It bleau in Britske Koloanje oant en mei de stifting fan de Súd-Afrikaanske Uny, it lân dat no Súd-Afrika is, yn 1910.
West-Dútslân

**West-Dútslân**, offisjeel **Bûnsrepublyk Dútslân**, wie in it westlike part fan it hjoeddeiske Dútslân, sûnder de DDR. 

## Skiednis
Nei it ferlies fan Nazi Dútslân yn 1945 besetten de Alliearden it westlike part fan Dútslân. De Sowjetuny krige it eastlike part fan it hjoeddeiske Dútslân, it eardere Dútske grûngebiet beëasten de rivieren Oder en Neisse kamen by Poalen. De haadstêd soe krektlyk skieden wurde troch de Alliearden yn it westen en de Sowjets yn it easten.
Yn it westen kamen lytse dielen fan it eardere Nazi Dútslân by Nederlân, Belgje en Frankryk. Op 23 maaie 1949 waard West-Dútslân as Bûnsrepublyk Dútslân oprjochte, de ûnôfhinklikens ferklearring duorre lykwols oant 5 maaie 1955. It Saarlân hearde nei de Twadde Wrâldkriich by de Frânske besettingssône en waard yn 1947 in autonome regio, yn 1957 kaam it Saarlân by West-Dútslân. West-Dútslân lei yn Kâlde Kriich yn de frontliny, om dy reden wie it tige fan belang dat West-Dútslân by de NAFO komme soe, dat barde op 9 maaie 1955.

Nei de ein fan de Berlynske Muorre op 9 novimber 1989 koene West- en East-Dútslân werienige wurde. Dat barde op 3 oktober 1990.

## Dielsteaten
De steat bestie út de hjoeddeiske dielsteaten:
# Baden-Wuertemberch (*Baden-Württemberg*)
# Beieren (*Bayern*)
# Bremen
# Hamburch (*Hamburg*)
# Hessen
# Nedersaksen (*Niedersachsen*)
# Noardryn-Westfalen (*Nordrhein-Westfalen*)
# Rynlân-Palts (*Rheinland-Pfalz*)
# 1957: Saarlân (*Saarland*)
# Sleeswyk-Holstein (*Schleswig-Holstein*)

West-Berlyn (*Berlin*) hearde formeel net by de Bûnsrepublyk.
Dútske Keizerryk

It **Dútske Keizerryk** (Dútsk: *Deutsches Kaiserreich*), ek wol it **Keizerryk Dútslân**neamd, is de oantsjutting dy't pas letter op it aljemint kaam as namme foar it earste Dútske Ryk yn it tiidrek 1871-1918. Offisjeel hjitte it Dútske Keizerryk 'it Dútske Ryk' (Dútsk: *das Deutsches Reich*) dat weromferwiist nei it eardere Hillige Roomske Ryk. De namme Dútske Ryk bleau oant de ein fan de Twadde Wrâldkriich yn 1945.

## Demografy
Easterlauwersk Fryslân

**Easterlauwersk Fryslân** wie eartiids it gebiet tusken de rivieren de Lauwers, dy't in grins foarme tusken Westerlauwersk Fryslân en Easterlauwersk Fryslân, en de Weser. Under oare de Grinzer Ommelannen en de Dútske lânstreek East-Fryslân makken diel fan it gebiet út. 

Yn dit Easterlauwersk Fryslân waard it Eastfrysk sprutsen. In dialekt fan it Frysk dat hjoed de dei allinnich noch yn Sealterlân sprutsen wurdt en yn de rin fan de Midsiuwen yn it gebiet hieltiid minder sprutsen waard. East-Fryslân hat syn Fryske karakter behâlden, yn de provinsje Grins wurdt dy noch mar sporadysk weromfûn.
Avérotoer

De **Avérotoer** is in kantoargebou yn Ljouwert. It gebou is 77 meter heech en is dêrmei it op ien nei heechste kantoargebou fan Ljouwert en oer alles it tredde heechste gebou fan de stêd. Allinnich de Achmeatoer, fan 114 meter, en de Bonifatiustsjerke, fan 88, binne heger. 

It gebou waard yn 1991 oplevere en hat 17 ferdjippings. De Avérotoer waard ûntworpen troch Bonnema arsjitekten.
Deutsche Bank Park

It **Deutsche Bank Park**, better bekend ûnder de oarspronklike namme it *Waldstadion* en fan 2005 oant 2020 as it *Commerzbank-Arena*, is in fuotbalstadion yn Frankfurt mei 48.500 sitplakken. It stadion is yn 2005 iepene en der spylje twa klups, Eintracht Frankfurt en FSV Frankfurt. 

## Kapasiteit
Yn it stadion binne 48.500 sitten; as de steanplakken meirekkene wurde is der yn totaal plak foar 52.300 minsken. Bij konserten is de kapasiteit likernôch 65.000.

## Kampioenskippen
*WK fuotbal 1974,
* WK fuotbal 2006,
* EK fuotbal 1988,
* EK fuotbal 2024
Concord (Nij-Hampshire)

**Concord** is de haadstêd en op twa nei grutste stêd fan de Amerikaanske steat Nij-Hampshire. Yn de stêd wenje 42.392 minsken (2007). Yn 1725 waard Concord stifte en yn 1808 ta haadstêd keazen fan Nij-Hampshire.

## Klimaat

Yn jannewaris is de temperatuer trochstrings 20&nbsp;°C en yn july is dat 28.3&nbsp;°C.

## Keppeling om utens

www.onconcord.com
Aristokrasy

**Aristokrasy** (*[[Gryksk]]: ἀριστεύς ("beste") + κρατεῖ ("hearskjen")*) is in steatsynrjochting dêr't it liederskip yn hannen is by dyjingen dy't achte wurde dêr it meast geskikt foar te wêzen, de *aristokraten*. De Grykske oarsprong fan it wurd suggerearret de betsjutting: *regearre troch de besten*. Faak is der mar in lytse groep fan aristokraten, wêrtroch de steatynrjochting dan ek in oligargy is. It kin ek sa wêze dat aristokraten net wier de bêsten binne, mar allinnich de ryksten; yn dat gefal is de aristokrasy ek in plutokrasy. De term 'aristokrasy' wurdt ek in protte brûkt as oantsjutting foar de maatskiplike klasse dêr't de aristokraten ta hearre.

## Yn de skiednis
Aristokrasy giet faak tegearre mei in monargy. In de histoarje hawwe de eallju en de geastliken meastentiids de rol fan aristokraten op har nommen. 

### Demokrasy
Demokrasyen hawwe ek hast altiten beheind west ta in lytsere as gruttere groep minsken dy't kiesrjocht hawwe. Dat jildt ek foar de parlemintêre demokrasy. By de earste parlemintêre demokrasyen mochten allinnich manlju dy't mear as in bepaald bedrach oan belesting betellen har stim útbringe en keazen wurde; hjoeddedei meie almeast allinnich folwoeksenen stimme, en allinnich at ja by harren folle ferstân binne. Sadwaande binne demokrasyen ornaris ek foarmen fan aristokrasy, mar mei sa'n grutte groep fan *geskikten* dat it oer it algemien net mear as in beheining sjoen wurdt. Al is it sa dat idealiter yn in betrieme demokrasy dy persoanen it direkte liederskip hawwe dy't dêr it meast geskikt foar binne.

## Hjoed de dei
Nettsjinsteande it feit dat yn distiid it meastepart fan alle lannen demokratysk wurden is, komme yn de measte lannen de regearders hieltyd noch út in beheind fermidden. Yn guon lannen hawwe rike minsken fan net-aadlik komôf de aristokratyske rol fan de eallju út eardere tiden oernommen. Yn oare lannen is kampanjefieren sa djoer dat it allinnich troch de riken dien wurde kin. Dizze demokrasyen binne dan plutokrasy-eftich. Yn lannen dêr't dit net sa is, giet parlemintêre demokrasy faak gear mei in boppelaach yn 'e befolking dêr't de measte fertsjinwurdigers út fuortkomme.
Dútske Ryk

It **Dútske Ryk** is in begryp dat ornaris brûkt wurdt foar it Dútske Keizerryk dat bestie tusken 1871-1918. Lykwols hold it Dútske Ryk pas op te bestean mei de ûndergong fan Nazi Dútslân yn 1945. Fan it tiidrek 1871-1945 wurdt it Dútske Ryk yn trije skiften yndield.

## Dútske Keizerryk
It Dútske Keizerryk waard bestjoerd troch in keizer, nei de ein fan de Earste Wrâldkriich yn naaide de keizer út nei Nederlân wêrtroch it ophold te bestean yn 1918.

; Keizers 
* 1871-1888: Wilhelm I
* 1888: Freark III
* 1888-1918: Wilhelm II

## Weimarrepublyk
De Weimarrepublyk ûntstiet direkt nei de Earste Wrâldkriich as in federale republyk. 

; Presidinten
* 1919-1925: Friedrich Ebert
* 1925-1934: Paul von Hindenburg

## Nazi Dútslân
* Nazi Dútslân - is it Tredde Ryk en waard ek wol sa neamd, it ûntstiet nei de beneaming fan Adolf Hitler as diktator en hâldt op te bestean mei de ein fan de Twadde Wrâldkriich. Nei 1943 waard it ek wol it Grutdútske Ryk neamd. Nei de dea fan Adolf Hitler yn 1945 is Karl Dönitz foar de lêste wiken fan de Twadde Wrâldkriich presidint fan Nazi Dútslân.
Lourdes

**Lourdes** is in stêd en gemeente yn it departemint Hautes-Pyrénées yn Frankryk en it grutste katolike beafeartsplak fan Frankryk. It plak leit yn it suden fan it lân yn 'e útrinners fan 'e bergen fan 'e Pyreneeën en der wenje goed 13.000 minsken (2023).

## Skiednis

Yn 1858 ferklearre de 14 jier âlde Bernadette Soubirous dat hja tusken 11 febrewaris en 16 july ferskate kearen ferskiningen fan Maria, de mem fan Jezus, sjoen hie yn 'e Grot fan Massabielle.

Yn 1864 waard der in stânbyld oprjochte ta eare fan Us-Leaffrou fan Lourdes op it plak dêr't de ferskiningen barden. Ek waard der in kapel boud dy't al gau te lyts wie. Dy soe letter as krypte tsjinje foar de earste basilyk, de Basilyk fan de Unbesmodzge Untfinzenis. Yn 'e rin fan 'e tiid waarden dêr noch twa basiliken en ferskate oare gebouwen by boud, dy't tsjintwurdich allegearre diel útmeitsje fan it hillichdom fan Us-Leaffrou fan Lourdes. 

Bernadette Soubirous gie letter yn it kleaster en waard yn 1933 hillich ferklearre.

## Genêzingen
Yn 'e rin fan 'e skiednis hat de Roomsk-Katolike Tsjerke ferskate wûnderbaarlike genezingen erkend. Dêrfoar waard yn 1905 it 'Buro fan de medyske fêststellings' en yn 1947 it 'Ynternasjonaal Medysk Komitee fan Lourdes' oprjochte. Op 11 novimber 2005 waard troch it Fatikaan de 67e offisjele wûnderbaarlike genêzing erkend. 

## Beafearten
It hiele jier troch, mar benammen fan maart oant oktober, komme pylgers út hiel Jeropa, en fan oer de hiele wrâld nei it hillichdom om der te bidden en harren te laavjen oan it saadswetter dêr't heilsume kwaliteiten oan taskreaun wurde. 

## Foto's

Sanctuary of Our Lady of Lourdes 07 2021 09.jpg|Basilyk fan Lourdes
Lourdes boulevard de la grotte 9.jpg|Saadswetter
LA GROTTE.JPG|De grot mei Marije


## Keppeling om utens
* De offisjele webstee fan Lourdes
FeanFan

***FeanFan*** is in supporterblêd fan SK It Hearrenfean. It blêd wurdt makke troch Aksje '67 en de FeanFan Supportersklub (oprjochte yn 1981) en wurdt yn *full-color* drukt. De *FeanFan* ferskynt seis kear yn it jier, om de twa moannen. 

It blêd wurdt yn in oplaach fan 5.500 eksemplaren ferspraat ûnder de stipers fan de Feanfan Supportersklub en de leden fan de Undernimmerssoasjeteit fan SK It Hearrenfean.

## Oars
*Mei in Feanfan wurdt ek wol in oanhinger fan SK It Hearrenfean bedoeld.
Almere (mar)

De **Almere** wie in mar of binnensee dy't op it plak lein hat, dêr't no parten fan Flevolân, de Markermar en de Iselmar lizze. De mar wurdt neamd yn it libbensferhaal fan de Angelsaksyske biskop Bonifatius. Hy fear yn 753 oer de *Aelmere* (mei it wurd 'ael' wurdt mooglik 'iel' bedoeld). Nei alle gedachten hat it wetter yn de Almere yn dy tiid swiet oant swak brak west. De tsjerke fan Utert hat fiskrjochten yn de mar hân.

## Untstean en ein fan de Almere
Yn 44 nei Kristus neamde Pomponius Mela, in Romeinske ierdrykskundige, yn syn "De Choreographia" it wetter noch *Lacus Flevo*. Oare boarnen sprekke fan *Flevum*, dat flystream betsjut. De Flevomar ûntwikkele him nei de Romeinske Tiid troch ôfslach fan de wâlen ta de Almere. 

Uteinlik hawwe inkele faktoaren der foar soarge dat út de Almere de Sudersee ûntstien is, te witten:

* It stiigjen fan de seespegel as gefolch fan de opwaarming troch it Midsiuwsk Klimaatoptimum.
* It ôfgraven fan stikken fean troch de Friezen yn West-Fryslân, dêr't it Fly en de ferbining tusken de Almere en de Waadsee troch ûntstien is.
* Troch oerstreamingen, bygelyks de Alderheljenfloed fan 1170.

## Oars
*De stêd Almere yn Flevolân is letter nei de Almere ferneamd.
Forinsisme

**Forinsisme** is it proses fan hinne-en-wer reizgjen tusken de wengemeente en de wurkgemeente. In *forins* of *pindeler* is in persoan dy't dat docht.

It wurd *forins* komt foar yn ferskillende termen. *Forinzeferkear* is bygelyks alle ferkear dat tusken hûs en wurk pindelt. In * forinzetrein* is in trein dy't bedoeld is foar it forinzeferkear. In *forinzestêd* is in stêd dêr't in protte forinzen yn wenje. In *forinzegebiet*, of *forinzewensône*, is it gebiet om de foarstêden fan in stêd dêr't 15% fan de wurkjende befolking yn dy bepaalde stêd wurket.

## Komôf wurd
It wurd *forins* komt fan it Latynske *forenses* it meartal fan *forensis*, mei de betsjutting: *dat wat by it [[foarum (Rome)|foarum]] (de merk) heart*. It wurd wie oarspronklik de beneaming foar de benammen Dútske merkelju, dy't fan bûten de stêd kamen. De beneaming waard yn Amsterdam oernomd doe't sy oergean om dejingen dy't bûten de stêd wurken, mar der net wennen, te belêsten.

## Referinsjes
Lolke Adema

**Lolke Adema** of** Lollius Adama** (Frjentsjer 1544 - 1609) wie heechlearaar filosofy oan de universiteit fan Frjentsjer en apteker yn Snits. Hy wie de soan fan Sjouck Lolckes dy't om 1640 hinne troude mei Barre Jans. 

Syn pakesizzer Lollius Adema (1737-1811) wie abbekaat yn Snits.
Goffa Adema

**Goffa Adema** († july 1508) wie in pastoar yn Abbegea.

By testamint bepaalde hy de bestimming fan it Sint-Geertruideslien. It jild út de ferhier fan in tal pleatsen moast ten goede komme oan de neisieten. Binne dy der net dan meie oaren dit brûke om foar predikant te learen. Yn de rin fan de tiid waarden ek oare stúdzjes en saken stipe, bygelyks goeie doelen yn it útlân. 

Yn novimber 2009 waard mei in gearkomste yn Abbegea stilstien by it 500-jierrich bestean fan it lien. It fûns hat yn dy tiid ûnder oare in beurs jûn oan Tjalling Koopmans (1910-1985), dy’t yn 1975 de Nobelpriis foar de Ekonomy wûn hat. In oare studint dy’t brûk makke hat fan it fûns is Lolle Nauta, dy’t jierrenlang ideolooch west hat fan de Partij fan de Arbeid.

De gemeente is mei de tsjerkefâden it bestjoer. De stifting hat in moaie drinkhoarn yn besit. 

## Literatuer
*  - Geschiedenis van het Sint Geerttruidsleen te Abbega 1508 - 1933
Offenhuzen

**Offenhuzen** wie in state by Achlum fan de aadlike famylje Offenhuzen. De famylje wenne dêr yn de 16e en 17e iuw. Feddrick fan Offenhuzen waard yn 1567 grytman fan Frjentsjerteradiel. Mei dy syn dochters is it geslacht útstoarn.
Ieslumbuorren

**Ieslumbuorren** is in buorskip west fan Hitsum yn 'e himrik fan Mullum yn de gemeente Harns. 

De buorskip leit westlik fan Sopsum ûnder Hitsum, noardwestlik fan Achlum en mank mei de buorskip Ludum foarmet er it súdeastlike bûtengebiet fan Harns.

Ieslumbuorren is fan oarsprong in terp en kaam foar as *Eslum* (1418), *Eeslum* (1511), *Ezelum* {1546), *Eslemsburen* (1840), *Yslumbuorren*, *IJslumburen* en *IJslumbuurtche polder*. Mei de lêste waard yn de 20e iuw foar in grutter gebiet oantsjut. De namme is nei alle gedachten ôflaat fan de persoansnamme Ese, dus in delsetting, buorren fan Ese.

Mei it hjoeddeistige Ieslumbuorren wurdt de bewenning noardlik fan de noardlike takke fan de Achlumer Feart mei ornearre, mei bewenning oan de Ludingawei en de Ieslumbuorren, dêr't de terpbewenning noch hieltyd te sjen is.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Slingeraap

**Slingeraap** is in aktiviteit wêrby't mei in tou oer in brede feart slingere wurde moat. It wurdt simmerdeis sûnt 1983 hâlden yn Akkrum.
Boppe De Boarn hinget oan in grutte kraan in slingertou. Dielnimmers moatte yn dit tou springe en sa fier mooglik op de oare wâl delkomme. It rekord stiet op ûngefear 16 meter. 

It Frysk Kampioenskip Slingeraap lûkt altyd in soad minsken, der wurde ek faak telefyzjeopnames fan makke. Der meie net mear as 230 dielnimmers meidwaan. Der komme ek in protte fierljeppers op ôf. Der wurdt sprongen yn 4 kategoryen. Lykas by in soad aktiviteiten yn Akkrum leverje de bruorren Anker it wedstrydkommentaar.

Op sneon 25 augustus 2012 waard foar it tritichste jier it Iepen Frysk Kampioenskip Slingeraap organisearre. Besletten waard om al fan de earste edysje it etiket ‘Iepen Frysk Kampioenskip’ derop te plakken. De organisaasje wie nammentlik bang dat nei in slagge premiêre in oar doarp der nei it Frysk kampioenskip fan troch gean soe. Op mear plakken yn Nederlân wurdt ek oan Slingeraap dien.
Iesdoarp

In **Iesdoarp** of **brinkdoarp** is ien fan de doarpsfoarmen op de sângrûnen yn Nederlân, oer it algemien ûntstien yn de Hege Midsiuwen. Iesdoarpen binne in soad te finen yn Drinte, lykas Diever, Orvelte, Dwingelo en Vledder. Ek Assen, Emmen en Grins binne fan oarsprong iesdoarpen. In oar gebiet mei in soad oarspronklike iesdoarpen is It Goai, bygelyks Laren). Fierders binne se te finen yn Noard-Brabân en Limburch. Fryske iesdoarpen lizze yn de Stellingwerven, lykas Aldeberkeap en Bakkefean, mar Feankleaster yn de noardlike Wâlden.

De doarpen hawwe in oantal mienskiplike skaaimerken:
#Der is in brink.Oarspronklik lei sa’n brink oan de râne fan it doarp (fergelykje it mei it  Ingelske *brim* = "râne") dêr’t de kij en skiep jûns en moarns gearkamen. Op dy brink waarden iken of popelieren set om te brûken as boumaterialen. Troch it waaksen fan de doarpen kaam dy brink letter faak yn it sintrum fan it doarp te lizzen. Boppedat waarden op de brink merken hâlden, dêr’t in sintrale funksje troch krige. It moat ûnderskieden wurde fan it ier-midsiuwske tij, dat meastal in mear minsklike funksje hie, en dus net foar it fee.
#Der is in ies.De ies wie de mienskiplike ikker. Faak lei dy wat heger as it doarp. Dy hege lizzing is diels ûntstien troch de wize fan bedongjen fan de essen, en foar in part trochdat dy plakken al heger leinen.
#Der is in beek.Yn beekdellings lei meastentiids healân dat winterfoer foar it fee opsmiet.
#By de beek lâns lizze mieden, fergelykje it Ingelske *meadow*) en healannen.Dy miedlannen waarden mienskiplik beweide troch kij. De wietere healannen waarden ien kear yn’t jier meand.
#Der is in 'fjild' (heide).Op dat fjild waard de skiep fan it doarp hoede troch de doarpsharder. Ferskate nammen wize noch op de relaasje tusken doarp en fjild, lykas Dwingelderveld (it fjild fan Dwingelo, no in nasjonaal park) en Orvelterveld (it fjild fan Orvelte, no in lânbougebiet mei nije pleatsen).
#De pleatsen steane by elkoar yn it doarp.

It iesdoarpelânskip waard yn it ferline gauris as in frij statysk model beskôge. Dat statyske model waard yn 2004 útinoar raffele en ûntmytologisearre yn it proefskift *Het Drentse Esdorpenlandschap* fan de Grinzer heechlearaar Theo Spek. De ûnderdielen fan it model blike tige ferskillende âlderdom te hawwen, dat binne net as ien gehiel ûntstien. Sa waard de seaddebedonging pas in grut tal iuwen nei it ûntstien fan de iessen ynfierd, en bestiet der ek op ynternasjonaal nivo gjin strakke romtlike histoaryske bân tusken beide fenomenen.

## Sjoch ek
* Himrik
Wurkgelegenheid

**Wurkgelegenheid** is in term dy't oanjout oft der genôch wurk is foar de beropsbefolking fan in streek of lân. Der is folsleine wurkgelegenheid at alle wurknimmers dy't wurkje wolle in arbeidsplak krije kinne. It ûntbrekken fan wurkleazens is *net* itselde as it hawwen fan in folsleine wurkgelegenheid. It tanimmen fan de beropsbefolking en in ôfnimmen fan de wurkleazens hingje trochstrings wol mei inoar gear.

De wurkgelegenheid fan in projekt of sektor kin ûnderferdield wurde yn trije kategoryen: 

# Direkte wurkgelegenheid: oantal minsken binnen in projekt of sektor
# Yndirekte efterwertse wurkgelegenheid: wurkgelegenheid by de taleverjende yndustry oan in projekt of sektor dy't ferbân hâldt mei it oangiene projekt of de oangiene sektor
# Yndirekte foarwertse wurkgelegenheid: wurkgelegenheid dy't ûntstean kin as gefolch fan spin-off effekten troch in nij projekt.
Gondelfeart

In **gondelfeart** is in optocht op it wetter, dêr't taskôgers bylâns stean. De dielnimmende fartugen binne trochstrings keunstich fersierd of ferljochte mei lampkes rûnom in tema; soms is de tocht sintraal regele, faak drage ferienings, strjitten of bedriuwen soarch foar ien boat en binne der prizen te fertsjinjen mei de fersiering fan de boat. Ek is der nei ôfrin faak in gesellich feest mei de priisútrikking, myzyk en sjo's.

In soad gondelfearten wurde holden yn it wetterrike westen en noarden fan Nederlân, mar op oare plakken wurde se ek wol holden. Doe't yn De Knipe de feart tichtsmiten waard in de sechtiger jierren waarden de gondelfearten op boereweinen hâlden. Al docht de namme oars fermoeden, de fartugen binne meastentiids gjin gondels.

## Plakkenmei gondelfearten
* Aldeboarn - alle jierren op de lêste freed fan augustus, op De Boarn.
* Appingedam - alle jierren ûnderdiel fan de Damster Stedsfeesten, earste freed fan septimber
* Giteren (3e sneon fan augustus (jierliks)
* Koedijk (by Alkmaar): alle jierren op de 3e sneon fan augustus
* Giessen-Oudekerk - Giessenburg - Hardinxveld-Giessendam (op de Giessen): even jierren, twadde sneon yn septimber. Dat yn 2008 op 13 septimber.
* Alphen oan de Ryn- alle jierren op de dei foar de Alfenske jiermerk, dy't op de tredde woansdei fan septimber komt.
* Bredevoort (op de âlde stedsgrêft (alle jierren, it lêste wykein fan augustus, earste wykein fan septimber))
* Belt-Schutsloot (2e freed fan augustus (alle jierren))
* Dwarsgracht (1e sneon fan augustus (alle jierren).

## Keppeling om utens
* Gondelfeart fan Aldeboarn
* Gondelfeart op de Giessen
* Gondelfeart Belt-Schutsloot
* Gondelfeart yn Bredevoort
Leeljes (famylje)

De **leeljes** of **leeljefamylje** (*Liliaceae*) is in famylje fan iensiedblêdige planten. 

De soarten yn dizze famylje binne oerbliuwende planten mei woartelstokken, bollen of knollen. It blomdek bestiet út twa krânsen fan trije blêdsjes. Der binne likefolle moaltriedden as blomdekblêden. It fruchtbegjinsel is boppestânich en trijehokkich. De frucht is meastal in doasfrucht, mar kin ek in bei wêze.

## Taksonomy
De famylje hat in lange taksonomyske skiednis hân: de omskriuwing fan de famylje is yn de rin fan de tiid sterk feroare. Yn it APG II systeem (2003) hat de famylje mear as 600 soarten.

### Skaaien
* *[[Calochortus]]*
* *[[Cardiocrinum]]*
* *[[Clintonia]]*
* *[[Erythronium]]*
* *[[Fritillaria]]*
* *[[Gagea]]*
* *[[Korolkowia]]*
* *[[Lilium]]*
* *[[Lloydia]]*
* *[[Nomocharis]]*
* *[[Notholirion]]*
* *[[Scoliopus]]*
* *[[Streptopus]]*
* *[[Tricyrtis]]*
* *[[Tulipa]]*
Grut-Haersmastate

**Grut-Haersmastate** wie in state yn Aldegea dy't tusken 1660 en 1666 bouwe litten waard troch Aulus fan Haersma (1611-1669). Dat geslacht út Eastermar stoar út mei it ferstjerren fan Sybrand fan Haersma, grytman fan Achtkarspelen, yn 1839. 

Grut Haersma lei súdwest fan it doarp. Der is neat mear fan werom te finen. De 17e-iuwske state hie in heech sealtek tusken trepgevels. De brede foargevel hie oan beide kanten fan de foardoar pilasters en trije grutte ruten. Oan de efterkant stie in skuorre mei bygebouwen. Om it grutte hiem rûn in grêft mei singels.

Aulus fan Haersma, grytman fan Smellingerlân, kocht yn 1646 in sate mei lannen yn Aldegea. De pleats, earder yn it besit fan it Benediktiner nonnekleaster yn Smelle Ie, krige de namme *Haersma State*. Dy state stie beëasten de herfoarme tsjerke. Om 1665 liet Van Haersma foar syn soan in nije state bouwe oan de Skeane Heawei, dy't de namme *Grut Haersma State* krige. *Grut Haersma* bleau yn besit fan dizze family en waard dêrmei feitlik de amtswenning fan de grytmannen fan Smellingerlân. 

Yn froulike line fererve de state yn de 19e iuw yn de family Van Vierssen. Grytman Hector Livius Haersma van Vierssen wenne der oant syn ferstjerren yn 1839. Yn 1841 waard besluten ta ferkeap fan de state en it byhearrende lân. De state waard ôfbrutsen, dielen derfan waarden brûkt troch Martinus Manger Cats foar de bou fan Haersma State yn Drachten. It lân waard yn acht dielen ferkocht.
De Aldegeaster Skomskowers

De **Aldegeaster Skomskowers** is in sloeproeiferiening út Aldegea. Doe't der yn 1999 in iepen sloeperoeidei wie, waard besluten in feriening op te rjochtsjen.

## Keppeling om utens
*Webstee fan de Aldegeaster Skomskowers
Henk Gemser

**Henk Gemser** (Berltsum, 6 april 1940) is in earder sportlearaar, reedrydcoach en trainer út Aldehaske. 

## Libben
Nei de HBS gie er nei de Sportakademy yn Amsterdam. Yn it earstoan lei Gemser him ta op atletyk, hurdfytsen en swimmen. Hy hat ek meidien oan it Fryske kampioenskip koartebaanriden. Yn 1962/1963 wie er ien fan de 58 toerriders fan de Alvestêdetocht. 

As sportoffisier yn it leger waard er frege as trainer fan de kearnploech en yn 1969 kaam hy yn tsjinst by de KNSB. Hy wie yn tsjinst by it CIOS mar waard detasjearre by it ridersbûn. Yn 1976 waard er trainer fan de sprintkearnploech mei Lieuwe de Boer, Eppie Bleeker en Sies Uilkema. It soe duorje oant 1979 doe't er ûntslein waard doe't er him net stil hâlde koe tsjin de bestjoerders.

Nei de mislearre Olympyske Spullen yn Sarajevo waard der wer in berop op him dien. Mei manlju as Hein Vergeer, Jan Ykema, Geert Kuiper, Hein Vergeer, Gerard Kemkers en benammen Ids Postma helle er as coach grutte suksessen.

Gemser stiet bekend om syn taalgebrûk. Sa kaam er mei de útdrukkings "Yn gesprek mei it iis", "Jonge hûnen", "op de winkel passe".

Hy is bestjoerslid fan sportkoepel NOC*NSF. Yn 2010 wie er Chef de Mission wêze foar de Olympyske Winterspullen yn it Kanadeeske Vancouver. 

## Keppeling om utens
*Oer Henk Gemser
Flaeijelfeest

It **Flaeijelfeest** is in feest dat sûnt 1977 alle jierren op de lêste sneon fan septimber organisearre wurdt yn Aldhoarne en Nijhoarne. 

It feest wurdt hâlden nei de eardere risptiid, op de lêste sneon fan septimber op it bûten De Horne oan de Skoatterlânskewei. Doel fan it evenemint is om it eardere libben op it plattelân sjen te litten yn de foarm fan in grut iepenloftmuseum, sawol ridend as yn bedriuw. It Flaeijelfeest ûntstie yn 1977 doe 't yn de achtertún fan húsdokter Frans Pellikaan in terskdemonstraasje jûn waard.

De boere-optocht wurdt riden troch in soad âld lânboureau en oar reau út it ferline. De masines en it âlde ark wurde lutsen troch hynders en geane fan de doarpen nei it feestterrein. Dêr is noch in soad te sjen fan it boerelibben by âlds: in doarpsstrjitsje mei in soad winkels, mar ek in spitkeet, smidterijen en tsiismakkerijen. Boppedat binne der in soad âlde trekkers en oare âlde masines te sjen. Fierders binne der ferskate attraksjes as ringriden om de sulveren flaeijel en "Flaeijelhingjen" (wa't it langst oan de terskkneppel, de flaai, hingje kin).

## Keppeling om utens
*Webstee Flaeijelfeest
Chef de mission

**Chef de mission** is de persoan dy't de lieding hat oer in Olympysk en Paralympysk team.

Syn foarnaamste taak is te soargjen foar in optimale tarieding. De Chef de mission is ek de sprekbuis en it boechbyld fan it team en moat soargje foar in sûne sportive sfear en motivaasje.

De chef de mission fan it Nederlânske team wurdt keazen troch it bestjoer fan it NOC*NSF. Foar de Spullen fan 2008 wie dat Charles van Commenée, de technysk direkteur fan it NOC*NSF. Foargongers fan him wiene ûnder oaren Joop Alberda, Peter Vogelzang en Jan Loorbach. 

## Nederlânske chefs de mission Olympyske Spullen

## Nederlânske chefs de mission Paralympyske Spullen
Lângoed Keningsbergen

**Koningsbergen** of **Keuningsbargen** is in gebiet by Aldeholtpea ten easten fan de Finkegeafeartwei en ten suden fan de Stellingenwei. De Stellingenwei wie de wichtichste ferbiningswei tusken Fryslân en Drinte. It lânhûs moat sa'n 350 meter fan de Stellingenwei stien hawwe.

It lânhûs "Koningsbergen" mei byhearrende bosken waard yn 1805 oankocht foar 1105 goudgûnen troch it echtpear Roelof Sjoerts Hofstee en Popkjen Pieters. Der soe eartiids in stins op dit stee stien hawwe dat letter ôfbaarnd is. In ûnderskrift fan ien fan de bekende reizgjende tekener Jacobus Stellingwerf is: "Het huis Lieuwenburg onder Oldeholtpade in de grietenij van Stellingwerf Westende, behorende den Heere Augustinus Lycklama à Nijeholt 1723". Trochdat de grûn om it lânhûs yn de sechtiger jierren ôfgroeven is, kin net mear neigien wurde oft mei dizze stins "Lieuwenburg", "Leemburg" bedoeld wêze kin.

Oer it lângoed bestiet in ferhaal dat hjir in fjildslach yn it jier 28 n.Kr. west hawwe soe tusken Fryske legers en de Romeinen. Hjirfoar binne lykwols gjin oanwizings fûn.

## Keppeling om utens
*Oer de skiednis fan Aldeholtpea en omkriten
Augustinus Lycklama à Nijeholt (1670-1744)

**Augustinus Lycklama à Nijeholt** (1670 - 22 juny 1744, Beetstersweach) wie in ôfstammeling fan de Lycklama à Nijeholt-famylje. Hy wie de soan fan de grytman fan Eaststellingwerf, Lubbert Piers Lycklama à Nijeholt. 

Hy waard 20 jannewaris 1693 grytman fan Opsterlân en yn itselde jier lid fan de Deputearre Steaten fan Fryslân. Hy wenne op syn bûtenpleats yn Beets en begûn yn 1704 it grutte feankanaal te graven, de Opsterlânske Kompanjonsfeart, dat by De Gerdyk begjint en troch syn neisieten fuortsetten is troch Bakkefean, Easterwâlde en Appelskea, dêr't it hûs fan de kompanjons nei him 'Augustinusstate' neamd is.

Hy troude twa kear. Earst 14 jannewaris 1693 mei Houkje fan Glinstra, doopt yn Ljouwert 18 augustus 1671, al gau nei har houlik ferstoarn, dochter fan Hector, grytman fan Tytsjerksteradiel, en fan Eritia Willemsdr. fan Vierssen. Dêrnei troude er fannijs 24 febrewaris 1695 mei Detsje of Dids fan Andringa, berne op De Lemmer 28 febrewaris 1677, ferstoarn te Beets 28 july 1719 en dêr begroeven, dochter fan Tinco, grytman fan Lemsterlân, en fan Eritia fan Scheltinga.
Ien fan dizze houliken waard troch Abelus S. Siccama besongen. 

Ut it twadde houlik kamen 9 bern, wêrûnder Livius Suffridus en Tinco. Ien soan Daniël de Blocq (1702-81) waard grytman fan Opsterlân en in oare soan, Regnerus (1700-56) grytman fan Lemsterlân letter fan Utingeradiel. De jongste dochter, Romelia, of R. Margaretha (1709-74) boaske 7 septimber 1732 mei Martinus fan Bouricius, dy't 1 july 1755 âld 47 jier ferstoar. In oare dochter Eritia (1700-62) boaske Sake Alefs fan Idsinga.

Augustinus hat ek wenne op it Lângoed Keningsbergen yn Aldeholtpea. Hy is bysetten yn it famyljegrêf yn Beets. In mânske stien siert dêr syn lêste rêstplak.
Klaas Runia

**Klaas Runia** (Aldskoat, 7 maaie 1926 - Kampen, 14 oktober 2006) wie in grifformearde dûmny, teolooch en sjoernalist.

## Libben
Hy hearde ta de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân (tsjintwurdich ûnderdiel fan de Protestantske Tsjerke yn Nederlân) en wie jierrenlang heechlearaar oan de Teologyske Hegeskoalle Kampen (Oudestraat) (tsjintwurdich Teologyske Universiteit Kampen).
Runia kaam út in húshâlding fan sân bern. Nei it gymnasium studearre hy fanôf de twadde helte fan 1945 oan de Frije Universiteit Amsterdam teology en studearre al ôf mei 21 jier. Yn 1949 waard er dûmny yn Marknesse. Yn 1950 troude hy mei de predikantsdochter Riek Feenstra, en waard yn 1952 dûmny yn Dokkum. Yn 1955 promovearre hy oan de Amsterdamse Frije Universiteit by professor Gerrit Cornelis Berkouwer op in proefskrift oer de Switserske teolooch Karl Barth. Syn dissertaasje hie as titel "De Theologische tijd bij Karl Barth".

Yn 1956 krige er syn earste heechlearaarskip: hy waard heechlearaar oan The Reformed Theological College yn it Australyske plak Geelong.
Yn 1971 waard Runia yn Kampen it heechlearaar oan de grifformearde Teologyske Hegeskoalle. Hy dosearde dêr praktyske teology en gie yn 1992 mei emeritaat.

Neist it heechlearaarskip wie Runia ek sjoernalistyk aktyf. Jierrenlang ferskynden der berjochten fan syn hân yn it Frysk Deiblêd en it Centraal Weekblad. Fan 1972 oant 1996 wie hy as haadredakteur oan it lêste ferbûn. Syn bydragen behandelden ferskate kristlike ûnderwerpen wêryn't hy him ôfsette tsjin de saneamde moderne teology.

## Wurk
**De theologische tijd bij Karl Barth*, 1955, proefskrift
**Het hoge Woord in de lage landen*, 1985
**Waar blijft de kerk?*, 1988 
**Wegen en doolwegen in de nieuwere theologie*, 1993
**De zondag onder druk*, 1996
**Op zoek naar de Geest*, 2000
Hessel fan Aysma

**Hessel fan Aysma** (Marrum?, 1527 of 1528 – Ljouwert, 1 augustus 1592) wie in Fryske jurist en steatsman. Hy wie riedjouwer fan Grins (1559-1568) en lid fan it Ferbûn fan Eallju. Yn 1558 is hy nei Emden flechte. Yn 1577 kaam er werom nei Fryslân en waard lid fan Deputearre Steaten. Yn 1578 waard er presidint fan it Hof. As gesant gie er yn 1584 nei Frankryk en yn 1585 nei Ingelân.

Troch greve Leicester waard Fan Aysma lid fan de Ried fan Steat en yn 1587 haad fan de Leicesterske Partij yn Fryslân. Sa kaam er yn konflikt mei Karel Roarda en Willem Loadewyk. Aysma waard doe finzen set yn syn eigen hûs.
Allingastate

**Allingastate** is in ein 20e iuw boude state op in lângoed krekt bûten Allingawier. Allingastate wie fan 2004 oant 2016 eigendom fan Stifting Aldfaers Erf Rûte. De state is boud troch Yde Schakel. By de state is in poartegebou.

Sûnt 2016 is de Allingastate in gastferbliuwplak.
Besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld

**Besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld** is in besikerssintrum fan Natoermonuminten bûten Appelskea. 

It leit yn it Nasjonaal Park Drintsk-Fryske Wâld. It is berikber mei auto en fyts. Yn het besikerssintrum Drintsk-Fryske Wâld is in soad ynformaasje te finen oer de pleatslike natoer lykas de planten en dieren yn it natoergebiet yn Fryslân en Drinte. Middels in tentoanstelling kin men hjir in soad oer leare. Der is ek ynformaasje oer wannel- en fytsrûtes te keap. Ek mei fusuele middels as film wurdt der in soad oer de pleatslike planten en heidefjilden jûn.

Bûten it sintrum is in boartersplak foar bern.
Keatsferiening Willem Westra

**Keatsferiening Willem Westra** is de keatsferiening fan it doarp Arum. Al op 18 maaie 1793 wurdt der yn de Ljouwerter Krante oer it keatsen yn Arum skreaun. *Keatsferiening Arum* waard oprjochte op 15 septimber 1895. De namme waard yn 1923 "Willem Westra" nei de oprjochter fan it Nederlânsk Keatsbûn. Willem Westra is berne oan it Keatsplein.

Oan it begjin waard der keatst oan it Keatsplein, letter waard by grutte wedstriden spile op de "koalsiederij" en noch wer letter nei it hjoeddeiske plak. 

Alle jierren is der merkekeatsen en in wedstryd tsjin keatsferiening Achlum. It sit de feriening wat dwers dat it in hiel soad prizen wûn hat, mar nea de Bûnspartij. It ledebledsje hjit "De Skille".
Harmen Sytstra

**Harmen Sytses Sytstra** (Mullum, 14 jannewaris 1817 -  Baard, 4 april 1862) wie in Fryske skriuwer en skoalmaster.

## Libben
Harmen ferlear al jong syn beide âlden en groeide op by syn beppe. Letter learde hy it bakkersfak by syn omke. Syn earste literêr wurk bestie út in tal gedichtsjes. Yn syn frije tiid studearre er talen en wiskunde. Yn 1842 helle er in ûnderwizersgraad. Yn 1843 krijt er wurk as ûnderwizer yn Seisbierrum. Letter stie er foar de klasse yn Arum, Frjentsjer, Burgum en Baard.

Hy wie yn 1844 mei Tiede Roelofs Dykstra ien fan de oprjochters fan it Ald Selskip, it 'Selscip foar Frysce Tael in Scriftekinnisse'. Yn neifolging fan de Halbertsma's joech er in ferskaat oan rimen en teltsjes, oan natoerlyryk en oan sjongsume lieten. It bekende liet 'De Wâldsang' ('Moai sûnder wjergea binne de Wâlden...') is fan him, op in wize út de opera *Le nozze di Figaro* fan Mozart. Yn 1845 ferskynde it tydskrift Iduna. Dat orgaan fan it Selskip ferskynde foar rekken fan Sytstra. Hy wie besiele fan it ideaal om Fryslân op 'e nij ferrize te litten, sa't hy him foarstelde dat it ea west hie: grut en frij. 

Harmen Sytstra ûntwurp in eigen stavering foar it Frysk, de Idunastavering, nei in idee fan De Haan Hettema. Dy stavering die bot tinken oan dy fan de midsiuwske Fryske wetsteksten. Dat kaam him op in protte krityk te stean en fûn gjin neifolging. It soe te fier fan it deistich Frysk ôfstean, dêr't bygelyks Halbertsma syn stavering op basearre.

Yn 1851 waard Iduna it tydskrift fan it Selskip, dat yn dy snuorje ek begûn mei in jierboekje. Harmen Sytstra hat ek in protte bydroegen oan jierboekjes, almanakken ensfh. Ek skreau er gedichten, mearkes, leginden en beskôgings. 
Harmen stoar mei 45 jier oan tyfus. Hy leit begroeven yn Baard, achter it skip fan 'e tsjerke. Syn wurk is werom te finen by Tresoar.

## Houlik
Sytstra boaske op 31 oktober 1852 oan Aukje Tabes Kooistra (Ternaard, 1821). Ut dat houlik waarden berne:
1. Sytse Harmens Sytstra: Baard, 22 augustus 1853.
2. Tabo Wiger Harmens Sytstra: Baard, 26 augustus 1856.
3. Onno Harmens Sytstra: (Baard, 10 oktober 1858 - Ljouwert, 20 novimber 1939)

## Bibliografy
* Tsien tuwsen uwt de lotterij 1841 
* It boask fan de kasteleins dochter (toanielstik) 1842
* Hwet habba da Fryske scriûers yn acht to nimmen 1845
* Gelukkig Hansje (skoalboakje) 1846
* Iduna (tydskrift) 1845-1862
* Friesche Spraakkunst (net ôfmakke) 1854-1961
* Blau-Mandeis-Krante 1856-1857
* Friesk riim, en onriim 1860
* Blomlêzing út 'e gedichten fen H.S. Sytstra (2e pr. 1911) 1894
* Striid en dream (karlêzing út proaza en fersen) 1948 

## Keppelings

* [Temanûmer fan it literêr tydskrift [Ensafh] oer Harmen Sytstra.]
De Hege Gerzen

**De Hege Gerzen** is in terrein foar deirekreaasje oan de Liemerige Wei by Aldemardum. By it strân oan de Iselmar is in paviljoen. Fierders is der in midgetgolfbaan en in fjild foar follybal en badminton.
Katarina fan Aleksanderje

**Katarina fan Aleksanderje** (287-305) is in hillige dy't fral yn de Midsiuwen tige populêr wie. Hja soe om hals brocht wêze fanwege har leauwen om't hja Kristus har faamwêzen tasein hie en dêrom keizer Maksentius net boaskje woe.

## Twifel
Katarina fan Aleksanderje hearde ta de populêrste hilligen fan de Midsiuwen. Mei dêrtroch is har libbensskiednis sa oerladen mei legindefoarming dat oer de wiere gong fan saken sa goed as neat mei wissichheid te sizzen falt. 

Guon twifelje sels slim at hja ea bestean hat. Dêrom waard se yn 1969 mei guon oare hilligen (wêrûnder de hillige Margareta fan Antiochje, de hillige Kristoffer en op in wat oare wize de hillige Niklaas) fan de hilligenkalinder helle. Dochs komt se wer yn it direktoarium foar as frije gedachtenis, omdat dizze skrap-aksje, lykas wol mear yngrepen út dy perioade, al ferskate kearen ûnterjochte blykt is en it boppedat net wierskynlik is dat sa'n grutskalige ferearing op neat basearre wêze soe.

## Leginde
Neffens de leginde wie Katarina in frommes út in romroft patrysjerslaach. Hja koe alle wurken fan Plato al út de holle doe't se noch mar fyftjin jier âld wie. Se wie de Kristus mei hert en siel tagedien, en beloofde him har faamwêzen. Noch mar krekt neidat sy dat dien hie, rekke keizer Maksentius fereale op har. Op har wegering om mei him te trouwen, woe hy hat twinge har leauwe ôf te swarren ûnder bedriging mei grouwélige folterings. Ek stjoerde er syn fjirtich heidenske wiisgearen op har ôf om har te bekearen. Dat pakte lykwols oars út, en ynstee fan Katarina waarden de wiisgearen bekeard, ta it Kristendom. Dêrnei woe Maksentius har ferpletterje litte mei in rêd mei skerpe izeren punten. Ynstee fan Katarina bruts lykwols it rêd, troffen troch it wjerljocht. Hy woe har ferbaarne litte, mar it fjoer waaide útinoar en ferbaarnde de boalen. Op it lêst slagge it om har te ûnthalzjen. Ut har halswûne streamde molke dy't de stêd fan de pest befrijde.

Yn de Kristlike keunst is in rêd it fêste symboal (attribút) dêr't Katarina fan Aleksanderje mei ôfbyld wurdt.

## Ferskaat
* De nammedei fan Katarina is 25 novimber.
* De Russysk-ortodokse tsjerke fiert har feestdei op 24 novimber, omdat keizerinne Katarina de Grutte har nammedei net gearfalle litte woe mei it eindei fan it feest fan Marije yn de timpel.
* Sint-Katarina is ek in merkeldei. 
* Greve Loadewyk fan Male liet yn 1370 in Sint-Katarina-kapel, de Grevekapel, bouwe yn Koartryk as mausoleum foar himsels.
* It plak Sint-Katryn yn West-Flaanderen is ferneamd nei Katarina fan Aleksanderje.
* De Russyske Oarder fan de Hillige Katarina is nei dizze Hillige neamd.
Murnser Klif

It **Murnser Klif** is in yn de foarlêste iistiid, it Salien, optriuwde rêch fan balstienliem yn Gaasterlân besuden Murns (gemeente Gaasterlân-Sleat). It klif wie in natoerlike seewarring tsjin it wetter fan de Sudersee en hjoeddeis noch foar it wetter fan de Iselmar. De hichte is trochstrings 2,50 meter boppe NAP.
Dúndelle

**Dúndelle** is in ferwaarme iepenloftswimbad oan de Mjumster Wei by Bakkefean. It leit yn de bosken en hat ferskate baden, in glydbaan en in sinnefjild. It rekreaasjesintrum Dúndelle hat fierders in midgetgolfbaan, in doalhôf en in partysintrum.