Rhauderfehn

**Rhauderfehn** (Sealterfrysk: *Rauderfeen*) is in gemeente yn de dielsteat Nedersaksen, yn 'e lânkring Lier yn 'e histoaryske gemeente Oerledingerlân yn East-Fryslân. It haadplak is Westrhauderfehn. Rhauderfehn is ferneamd om syn ferskaat oan wiken en tradisjonele feankultuer. Mei syn  is it de fjirde gemeente yn 'e lânkring Lier. De ynwenenrs binne ferspraaat oer 103 km². Ostrhauderfehn, heart lykwols net ta Rhauderfehn en is in selsstannige gemeente yn 'e lânkring Lier. De gemeente waard yn 1973 oprjochte út 9 oant doe ta selsstannige doarpsgemeenten. 

De namme fan 'e gemeente komt fan de yn 1769 stifte feankoloanje mei deselde namme, dy't op syn bar wer neamd is nei it âlde geastdoarp Rhaude yn it noardwesten fan 'e gemeente. Njonken Rhaude binne Backemoor en Collinghorst de âldste doarpen. Grutte parten fan it grûngebiet waarden yn 'e 18e en 19e iuw troch feanters oanmakke. 

Ekonomysk wurdt Rhauderfehn skaaimerke troch lânbou, toerisme en guon yndustriele bedriuwen, lykas in fabrikant fan ritsen (Opti). De gemeente is benammen in forinzegemeente

Rhauderfehn hat trije midsiuwske tsjerken, oare histoaryske bouwurken binne wynmûnen en in grut tal klapbrêgen oer de feankanalen.

## Geografy
Rhauderfehn leit yn it uterste suden fan Eastfryslân en foarmet mei de gemeenten Westoverledingen en Ostrhauderfehn de histoaryske gemeente Oerledingerlân, ien fan de Fryske Seelannen yn 'e snuorje fan 'e Fryske Frijheid. De súdlike grins fan 'e gemeente foarmet in part fan de súdgrins fan Eastfryslân.

It noarden fan 'e gemeente bestiet in smelle stripe rivierklaai by de rivier de Leda del, dy't in part fan 'e noardgrins fan 'e gemeente foarmet. It grutste pat fan 'e gemeente bestiet út, ûnderwilens ôfgroeven, heechfean. Leechfean is allinnich te finen súdeastlik fan Backemoor dat op in geastrêch leit, mank mei oare doarpen yn it noarden fan 'e gemeente lykas Rhaude, Holte, Schatteburg en Collinghorst. Ek it doarp Langholt leit op in smelle geastrêch, dy't ferbûn is mei de geast fan de neamde doarpen yn it noarden mei de geast yn it suden fan it Iemslân Dy smelle stripe geast skiedt it heachfean fan 'e omkriten fan Westrhauderfehn mei dy fan Ostrhauderfehn. De boaiem fan 'e Eastfryske geast bestiet út deksân en balstienliem. Om de neamde geastdoarpen lizze grutte kûlisselânskippen.

### Oangrinzgjende gemeenten
* yn it westen: Westoverledingen
* yn it noardwesten: stêd Lier
* yn it noarden: Detern
* yn it easten: Ostrhauderfehn
* yn it suden: Bockhorst en Surwold yn 'e lânkring Iemslân
* yn it súdwesten: Papenburch yn Iemslân

## Bestjoerlike yndieling
De gemeente Rhauderfehn bestiet út tsien offisjele kearnen (*[[Ortsteil]]e*), dy't foar de weryndieling yn Nedersaksen yn 1973 selsstannige gemeenten wiene. De doetiidske gemeente Langholt waard ferdield tusken de gemeenten Rhauderfehn en Ostrhauderfehn.

It ekonomyske swiertepunt en it tichtst befolke part fan 'e gemeente is yn it easten mei it haadplak Westrhauderfehn en Rhaudermoor, dy't suver oaninoar fêstwoeksen binne en dy't mei 10.000 ynwenners mear as de helte fan 'e totale ynwennertal fan 'e gemeente befettet.

## Skiednis
De stifting fan Rhauderfehn giet werom nei de 18e iuw, doe't it ûntwikkele waard as in feankoloanje. De gemeente waard oanlein mei in kompleks systeem fan wiken foar it ôfwetterjen fan it fean en it transport fan turf. Dy wiken binne noch hieltyd in wichtich ûnderdiel fan it lânskip.

### Namme
It grûnelemint fan de namme Rhauderfehn giet werom op it âlde geastdoarp Rhaude. Rhaude waard mooglik foar it earst neamd yn in oarkonde fan it kleaster Werden as *Renuuidu*. Yn de dokuminten stean in soad fan de âldste Eastfryske plaknammen neamd. Der is lykwols gjin bewiis dat *Renuuide* nei Rhaude ferwiist. De plaknamme is ôflaat fan it Aldfryske *rathwidu* of *rothwidu*, itjinge ferdútst wurde kin as "ûntboske bosk" en ferwiist nei de yn 'e midsiuwen noch grutte wâld op de geast.

De útgong *-fehn* ferwiist dêr eni dat Rhauderfehn in feangebiet is. Yn Nederdútske dokuminten út 'e 15e iuw betsjut it wurd *Fehn* (fean) ynearsten allinnich "delsetting yn it fean". Dochs nei it oanlizzen fan Großefehn yn 1633 krige it wurd yn East-Fryslân in bredere, konkretere betsjutting as algemiene term foar in feangebiet dat by in dêr spesjaal foar groeven kanaal, in feankanaal (*Fehnkanal* yn it Dútsk) oanlein waard. 

De namme Rhauder Wester-Fehn foar it westlik part fan Rhauderfehn en de oerienkomstige nammen Rhauder Oster-Fehn waarden yn 1824 troch de Eastfryske histoarikus Fridrich Arends fêstlein yn syn *Erdbeschreibung des Fürstenthums Ostfriesland und des Harlingerlandes* (beskriuwing fan it foarstedom Eastfryslân en Harlingerlân). Yn 1871 wurdt de hjoeddeistige stavering "Westrhauderfehn" brûkt. Yn it Eastfrysk Plat wurdt sprutsen fan *Westerfeen*.

### Midsiuwen

It âldste part fan 'e gemeente is nei alle gedachten it doarp Backemoor yn it noarden. De tsjerke dêre komt fan likernôch 1250. Backemoor wie yn 'e snuorje fan 'e Fryske Frijheid it gearkomsteplak fan de riedsleden út gâns it Oerledingerlân.

Yn 'e 13e iuw stiften Johanniters út Burgsteinfurt de Kommanderije Langholt as dûbelkleaster yn it doe noch folsleine net oanmakke gebiet. De kommanderije waard boud oan 'e Langholter Tief, dy't allyk yn it westen as yn it easten omjûn waard troch grutte heechfean gebieten. Op 8 septimber 1319 waard de Kommanderije Langholt foar it earst neamd yn in akte tusken it Johanniter sikehûs Burgsteinfurt en de Fryske kommanderijen.

By de kommanderije hearde ek it foarwurk yn Burlage, dat yn eatsetna s selsstannige Kommanderije Burlage, dy't ek yn 1319 neamd waard, stifte waard, dochs etter oan Langholt tafoege waard. Oar eigendom fan de kommanderije wie likernôch 6000 bunder lân yn it hjoeddeistige doarp Klostermoor.

Holte wie yn 'e midsiuwen troch syn feemerken in ekonomysk sintrum fan it súdlike Oerledingerlân. Op de Bietzebarg yn Holter Hammrich (Holter himrik) wurdt foar it jier 1409 de *Volnesborg* neamd. Dêr wurdt yn dat ferbân neat oer in haadling yn dy boarch neamd. Lykas it gânse Oerledingerlân kaam it bewenne noarden fan 'e hjoeddeistige gemeente yn 'e rin fan de Eastfryske haadlingeskelen ûnder ynfloed fan de út Neermoor en letter út Lier kommend ehaadling Fokko Ukena, foar't er ûnderwurpen waard oan de Frijheidsbûn fan de Sân Eastfryslannen ûnder lieding fan 'e haadlingefamylje Sirksena út Greetsiel. De Sirksena's krigen yn 1464 gâns Eastfryslân yn lien.

### Under de Sirksena's
Nei't keaplju út Emden yn 'e Tritichjierrige Kriich al de earste feanterijen yn Eastfryslân oanlein hiene, lykas Großefehn yn 1633 as earste, kaam ek it heechfean yn it suden fan Rhaude yn oanmerking. De boargers fan Emden, Harm van den Berghe en Röttger Franzisci, krigen yn 1649 fan 'e lânshear in konsesje foar it oanlizzen fan in feankoloanje yn it gebiet fan 'e Rhauder Skâns. It projekt kaam lykwols faai te stean en waard lang om let troch de keaplju opheft. It tariedend wurk yn 'e foarm fan in ôfwetteringskanaal waard letter ek net brûkt foar it oanlizzen fan 'e feankoloanje.

Nei de Reformaasje waarden alle kleasters en kommanderijen yn Eastfryslân stadichoan ûntbûn, lykas de kommanderije Langholt dy't troch de greve ûnteigene waard. Yn 1528 kaam Langholt yn it besit fan greve Enno II. Soksoarte dingen laten letter ta ferskate prosessen foar it Rykskeamergerjocht. Op 3 septimber 1574 waard for it Gerjocht in skikking troffen tusken de Eastfryske greven en de Johanniten. De doetiidske grevinne fan Eastfryslân, Anna, moast Langholt "mei alle foarwurken, pachtjild, rinten en oar besit" weromjaan. Dy waarden dêrnei ta de oarder, fertsjintwurdige troch de kommanderije yn Burgsteinfurt, oan erfpachters tawiisd.

### Feanterij

Nei't de lêste greve fan Eastfryslân, Karel Edzard op jonge jierren, sûnder bern, ferstoar, foel Eastfryslân yn 1744 oan Prusen. De bestjoersstruktuer fan 'e Sirksena's waard oernommen. It gebiet fan Rhauderfehn foel ûnder it Amt Stickhausen, dat likernôch it eastlike tredde part fan 'e hjoeddeistige lânkring Lier omfette. Backemoor en Holte wiene nei Detern, dat tichteby it amtssit lei, de twadde en tredde wichtige fêstigingsplakken fan ambachtslju en hannelers yn it hjoeddeistige gemeentegebiet. Dêrfoaroer spilen de geastdoarpen Collinghorst, Rhaude en Schatteburg amper in rol.

It haadplak en de nammejouwer fan 'e gemeente, Westrhauderfehn, waard yn 1769 troch guon sakelju as feanterij stifte. Dat wiene de keapman Hinrich Thomas Stuart en boekhâlder Johann Heinrich Heydecke fan Lier, distriktsbestjoerder Rudolph Heinrich Carl fan Stickhausen, belêstingûntfanger Alrich Weyers Ibelings fan Breinermoor en boer Wille janssen fan Holte. Sy hiene foar harren Rauder-Fehn-Kompanjy fan de Prusyske steat in oerflak fan 1500 deimêd as "haadpachter" yn erfpacht nommen en ferpachten dy grûn dêrnei oan "ûnderpachters" fierder oan nije kolonisten. Yn dy snuorje waard it turf ôfgroeven, dêr't tagelyk it ûnfruchtbere lân troch kultivearre waard en de turf as brânstof ferkocht waard oan de Eastfryske stêden, mar ek oan Hamburch en Altona. It ôfgroeven mêd koe dêrnei brûkt wurde as lânbougrûn.

De troch Prusen stimulearre kolonisaasje fan it feangebiet late ta it waaksen fan it ynwennertal fan it Amt Stickhausen fan likernôch 5.100 oant 9.300 persoanen. Yn 1806 wie it Amt neffens ynwennertal it op twa nei grutste, nei de Amten Auwerk en Lier.

### Lettere ûntjouwings
Yn 'e Frânske tiid rekke de fierdere ûntwikkeling fan it feangebiet ta in stilgean as gefolch fan it kontinintaal stelsel en it waaksen fan 'e befolking stagnearre. Yn 'e rin fan 'e 19e iuw bloeiden de hannel en skipfeart op en libben hieltyd mear ynwenners fan 'e feankoloanje fan 'e skipfeart, om't bliek dat de kultivearre delsettings te lyts waarden foar in foltiids lânbou. Sa fieren de measte manlju fan 'e koloanje as kapiteins en reders op harren eigen sylskippen de see op.

Wylst yn East-Fryslân yn 'e 1840-er jierren úteinset waard mei it oanlizzen fan stienwegen tusken de stêden, krige it gebiet yn Rhauderfehn yn 1862/63 in earste fêste dykferbining, tusken de doarpssintrums fan West- en Ostrhauderfehn. Dat wie lykwols wichtich nei 't der sjoen wurdt dat de kanalen yn it ferline de wichtichste ferkearsferbinings fan it feangebiet wiene. Turf en allegear soarten guod waarden mei mutten en tsjalk oer it haadkanaal fan en nei Rhauderfehn ferfierd. De frij koarte dykferbining oer de *Fehntjer Meer* nei Ostrhauderfehn waard yn 'e jierren dêrnei útwreide ta in mei strjitstiennen befluorre wei.

Yn 1910 besleat it distriktsbestjoer fan Lier en lis in smelspoar oan fan Westrhauderfehn nei Ihrhove, dêr't in oansluting wie op it normaalspoar nei it Iemslân. Op 3 novimber 1912 waard it smelspoar yn gebrûk nommen, dêr't de Prusyske steat, de provinsje Hannover en 'e lânkring Lier by belutsen wiene.

Nei de Twadde Wrâldkriich fong it gebiet flechtlingen út de Dútske eastgebieten op en kaam it ynwennertal foar it earst boppe de 10.000 ynwenners.

De skiednis fan 'e feanoanmakkerij yn de gemeente kaam ta in ein mei it opnimmen fan it distrikt Klostermoor yn it Iemslânplan (1951). Rhauderfehn wie dêrmei de iennige gemeente yn it distrikt Lier dy't part fan dat plan wie. Nei it meganyske oanmeitsjen fan it heechfean mei help fan mamoetploegen waarden ferskate pleatsen kreëarre. Fan de 1960-er jierren ôf kaam dêr in wenwyk mei in skoalle en in beukerskoalle by. By it tal ynwenners woeks dêr oerienkommend mei. Foar de kriich wennen 520 minsken yn Klostermoor, mar yn 1970 wiene dat der 1.162. By it turfwinnen yn Klostermoor waard yn 1953 de turfhûn fan Burlage fûn.

Yn it ramt fan 'e Nedersaksyske weryndieling ûntstie de gemeente Rhauderfehn pas offisjeel nei de fúzje fan 'e gemeenten Backemoor, Burlage, Collinghorst, Holte, Klostermoor, Rhaude, Rhaudermoor, Schatteburg en Westrhauderfehn. In part fan de ophefte gemeente Langholt kaam mei 400 ynwenners by de nije gemeente.

## Untwikkeling ynwenners

## It besjen wurdich

* Der binne in stikmannich midsiuwske tsjerken yn 'e gemeente:
** Laurintius- en Finsintiustsjerke (Backemoor) fan 'e 13e iuw
** Trije-ienheidstsjerke (Collinghorst), romanogoatyske tsjerke fan om 1250 hinne
** Tsjerke fan Rhaude fan 'e 14e iuwske wartsjerke
** De neoklassisistyske Evangelysk-lutherske Hooptsjerke (Westrhauderfehn) út 1848
** De roomskatolike Bonifasiustsjerke (Westrhauderfehn) út 1852/53 en 1906
* Stikmannich wynmûnen:
** Mûne fan Rhaude, achtkante boppekruier
** Mûne fan Hahnentange, achtkante boppekruier
** Mûne fan Burlage, achtkante boppekruier
* Fean- en Skipfeartmuseum yn Westrhauderfean
* Befis NaturGarten, in leartún yn Burlage

## Polityk
De gemeenteried bestiet út 32 leden. De gearstalling is sûnt de ferkiezings fan 12 septimber 2021 sa:

### Wapen en flagge

Blazoenearring: "Yn blau in gouden anker, foarsjoen fan in knop oan de boppekant en oan alletwa kanten fleugele; om de stôk hinne krinkelje twa gouden slangen."

Motivearring fan it wapen: it troch Otto Korn foar de gemeente Westrhauderfehn ûntwurpen wapen waard op 20 juny 1955 troch de minister fan Ynlânske saken fan nedersaksen goedkard. It wapen lit in orizjinele kombinaasje fan it anker- en stêf fan Merkurius sjen, of ek de skipfeart en hannel, dy't alletwa ta ien hiel ferraand binne. It wapen waard yn 1954 ûntwurpen fan it eardere wapen fan de Rhauder-fehn-Kompanjy.

Flagge: "De flagge is giel-blau dield me it wapen yn 't midden.

## Ferkear
De B438 rint fan west nei east dwers troc de gemeente. Hy begjint yn Folmhusen yn buorgemeente Westoverledingen dêr't er mei de B70 en rint troch Rhauderfehn en buorgemeente Ostrhauderfehn nei it Sealterlân dêr't er de B72 krúst.

Der is in goed ûntwikkele netwurk fan fyts- en kuierpaden. De wiken wurde ek brûkt foar rekreative aktiviteiten lykas fytsen en kanoën.

## Ekonomy en toerisme

Ekonomysk is Rhauderfehn, krekt as Ostrhauderfehn, foar in grut part basearre op de lânbou, benammen de melkfeehâlderij, en it toerisme. Rhauderfehn is benammen in forinzegemeente.

Ritsefabrikant Opti hat in bedriuw mei 1000 arbeidsplakken yn 'e gemeente. It is it iennige tekstylbedriuw yn Eastfryslân.

It enerzjybedriuw Gaz de France wint ierdgas op in djipte fan 4000 meter yn 'e omkriten fan Backemoor. Ek grûnbesitters yn 'e gemeente profitearje fan de winning. By Klostermoor is in wynmûnepark dat yn 1999 boud waard. Yn Klostermoor leit fierders noch in part fan it testsirkwy Automotive Testing papenburg. Yn Collinghorst is it wetterliedingsbedriuw foar it Oerledingerlân.

## Leauwe

Lykas de rest fan Eastfryslân is Rhauderfehn tradisjoneel protestantsk. Wylst it westen fan it Oerledingerlân, benammen de gemeente Westoverledingen, is grifformeard, is Rhauderfehn benammen Evangelysk-luthersk. Likernôch 53% heart ta de lutherske tsjerke, wylst 4% grifformeard is. Likernôch 22% is roomsk-katolyk troch fêstiging fan katolike kolonisten út it neie Hümmling yn it Iemslân en de tastream fan flechtlingen út 'e Dútske eastgebieten nei de Twadde Wrâldkriich]]. Dat is it heechst persintaazje katoliken yn East-Fryslân. De oare 20% fan de ynwenners is net-tsjerklik of heart ta oare leauwensmienskippen.

## Literatuer
* Günther Dreyer, Martin Stromann: *Rhauderfehn zwischen Moor und Meer*. Soltau-Kurier-Norden, Norden 2001, ISBN 3-928327-51-8.
* Bruno Ewen: *Rhauderfehn in alter Zeit*. Ostendorp, Rhauderfehn 1982, ISBN 3-921516-36-6.
* Thomas Schumacher, Martin Stromann: *Rhauderfehn: zwischen Moor und Meer; Portrait einer ostfriesischen Gemeinde*. Soltau-Kurier-Norden, Norden 2007, ISBN 978-3-939870-42-5.
* Kuno von Glan: *Das Rhauderfehn: 1765 bis 1957; Ausschnitte aus seiner Geschichte*. Bad Oeynhausen 1958.

## Keppeling om utens
* Hiemside fan 'e gemeente Rhauderfehn
* ''Fehntjer Zeitgeist – Geschichte & Geschichten''