open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1758

## Foarfallen
* De Snitser Wetterpoarte krijt in nij wachthûs mei in nije gevel
* Peazens krijt in nij tsjerke-oargel, boud troch oargelbouwer J.T. Gilman
* Paus Clemens XIII folget Paus Benedictus XIV op.
* De 12e edysje fan de *[[Systema Naturae]]*, dêr't de nomenklatuer kompleet yn feroare is, fan Carolus Linnaeus wurdt publisearre, it begjin fan de moderne taksonomy.

## Berne
;april
* 4 - John Hoppner, Ingelsk keunstskilder (stoarn 1810)
* 4 - Pierre-Paul Prud'hon, Frânsk keunstskilder en tekener (stoarn 1823)
* 28 - James Monroe, fiifde Presidint fan de Feriene Steaten
* 6 maaie - Maximilien Robespierre, Frânske revolúsjonêr
* 4 augustus - Jean-Baptiste Nompère de Champagny, Hartoch fan Cadore († 1834)
* 29 septimber - Horatio Nelson, Britsk admiraal.

## Ferstoarn
* 7 april - Joachim Wilhelm fan Brawe, Dútsk toanielskriuwer
* 27 april - Michael Onuphrius thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Frysk grytman en wetterboukundige (* 1695)
* 3 maaie - Paus Benedictus XIV, paus fan 1740 oant 1758
* 12 juny - August Willem fan Prusen, Prins fan Prusen
* 27 augustus - Marije Berber fan Portegal, keninginne fan Spanje
* Louise Leopoldina (* 1695)

## Byldzjende keunst

Ofbyld:François Boucher 018 (Madame de Pompadour).jpg|*Madame de Pompadour* (1758) François Boucher, Alte Pinakothek


## Boukeunst

Ofbyld:Ned. Herv. kerk Rozendaal.jpg|N.H. Tsjerke, Rozendaal (1758)
Ofbyld:Bergeijk Standerdmolen 02.jpg|Standertmole, Bergeijk (1758)
Geastmer Mar

De **Geastmer Mar** is in mar yn de gemeente Noardeast-Fryslân. De mar leit súdwestlik fan Dokkum en de Wâldfeart, yn de rjochting fan Rinsumageast. Eartiids waard de mar Dokkumermar neamd. By de mar, dy't yn in natuergebiet leit, wie in mûne fan 1968 oant 2014. Dy mûne waard de Marmearmin neamd en wie boud fan earder sloopte mûnen út Fryslân. Yn 2014 waard de mûne oerkocht troch in stifting en waard er ferhuze nei Damwâld.

De namme *Geastmer Mar* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Geestmermeer*.

## Keppeling om utens
*http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:V_PfEL0ALowJ:www.molendatabase.nl/nederland/molen.php?nummer%3D58+Geestmermeer&hl=nl&ct=clnk&cd=1 - de mole Marmearmin
Guozzemar

De **Guozzemar** is in dobbe of marke yn de gemeente Eaststellingwerf. It marke is in âlde pingoruïne en leit noardwest fan Waskemar en stiet troch in feart yn ferbining mei de Mandewyk.

De namme *Guozzemar* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ganzemeer*.
1714

## Foarfallen
* Yn Brazylje wurdt diamant fûn.
* It Eastfryske eilân Helgolân wurdt troch de Denen ferovere
* In grut diel fan it doarp Flylân wurdt troch in febrewarisstoarm fuortslein
* Gottfried Wilhelm Leibniz publisearret syn boek *The Monadology*.
* 6 jannewaris - Henry Mill krijt in oktroai op de skriuwmasine.
* 1 augustus - Mei it ferstjerren fan keninginne Anne einiget yn Grut-Brittanje de regearperioade fan it hûs Stuart.

## Berne
* 8 maart - Carl Philipp Emanuel Bach, komponist fan barokmuzyk
* 2 july - Christoph Willibald Gluck, Dútsk operakomponist (stoarn 1787)
* 10 septimber - Niccolò Jommelli, Italjaansk komponist (stoarn 1774)

## Ferstoarn
* 8 juny - Sophia fan de Palts, Britske karfoarstinne
* 28 juny - Daniël Papebrochius, Súd-Nederlânske jezuyt en histoarikus

## Muzyk
* Earste publikaasje fan de 12 fioelkonserten Opus 4 *La Stravaganza* fan Antonio Vivaldi
* Arcangelo Corelli komponearret de *concerti grossi, Opus 6*

## Boukeunst

Ofbyld:Wien - ehemalige Böhmische Hofkanzlei.JPG|*Boehmische Hofkanzlei*, Wenen (1714) Johann Bernhard Fischer von Erlach 
Ofbyld:Schiedam - Lange Haven 26.jpg|*Pakhûs* Skiedam (1714)
Fenetsjaanske Skoalle

De **Fenetsjaanske Skoalle** (Nederlânsk: *Venetiaanse School*) wie in streaming fan komponisten yn de renêssânse dy't yn de perioade fan sawat 1550 oant 1610 yn Feneetsje wurken. De earste komponist út dy skoalle wie de Flaming Adriaan Willaert. Wichtige komponisten fan letter wiene Cypriano de Rore, Claudio Merulo, Andrea Gabrieli, Giovanni Gabrieli en Claudio Monteverdi.

Nei de dea fan Paus Pius X en de Sacco di Roma waard de kulturele betsjutting fan Rome minder en waarden oare Italjaanske stêden, dêr't Feneetsje ien fan wie, wichtiger. De grutte romte fan de San Marcobasilyk frege in hiel oare wize fan komponearjen as de polyfoane styl fan de Franco-Flaamske skoalle. Fierder easke it konsylje fan Trinte in goede fersteanberens fan de muzyk, wat ek in beheining foar de polyfoane styl wie. De kompisten begûnen te eksperimintearjen mei de romte fan de San Marcobasilyk en stelden meardere koaren en groepen ynstrumintalisten op ferskate plakken yn de tsjerke op. Dêrtroch ûntstie it foar de Fenetsjaanske muzyk sa wichtige skaaimerk mearkoarigens mei *cori spezzati*. Foar it earst yn de skiednis fan de westerke muzyk begûnen no ek dynamyk (lûdssterkte) en klankkleur in rol te spyljen yn de komposysje (tink bygelyks oan it ferneamde *Sonata pian e forte* fan Giovanni Gabrieli). Ek spile de Fenetsjaanske skoalle in wichtige rol yn de emansipaasje fan de ynstrumintale muzyk, dy't him oant dan ta amper fan de fokale muzyk ûnderskate.

De Fenetsjaanske skoalle hie in grutte ynfloed op de iere barokmuzyk yn hiele Jeropa.
Foaral út Dútslân wei setten in soad komponisten op Feneetsje ta om dêr les te nimmen. De bekendste dêrfan is Heinrich Schütz, yn syn wurk is de ynfloed fan de Fenetsjaanske dûbelkoarigens dúdlik te hearren.
Barok

*Barok (stylperioade); in stylperioade út it ancien régime dy't him utere yn de:
**List fan skilders út de Barok (Barokke skilderkeunst)
**Barokmuzyk
**Barokliteratuer
**Barokke arsjitektuer
*Baroque metal of Barok metal; in fariant fan metalmuzyk
*Barok (taal); in taal dy't yn Nij-Ierlân praat wurdt, in eilân yn Papoea-Nij-Guinea
**Barok (dialekt); in dialekt fan boppesteande taal
Gaaster Yndyk

De **Gaaster Yndyk** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De sleat is in sydsleat fan de Dykfeart tusken Gaast en Ferwâlde.

De namme *Gaaster Yndyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme * Gaaster Indijk*.
Skalmei

In **skalmei** is in blaasynstrumint mei in rjochte koanyske boarring. De toan wurdt mei in dûbeld reid makke. Yn Aziatyske kultueren komme ferskate foarmen foar dy't meast bûtendoar brûkt wurde foar dûnsmuzyk. Ek yn bygelyks Bretanje wurdt noch in skalmei brûkt yn de lokale folksmuzyk, de bombarde. Op de Balkan is de Zurla noch altyd yn gebrûk.

Yn de Jeropeeske tradysje wie de skalmei mei de gruttere famyljeleden fan de pommer in populêr ynstrumint yn de renêssânse. De bas-foarmen wiene gauris swier en ûnhânsum yn gebrûk en waarden dêrom ferfongen troch in optearde ferzje fan de dulciaan, dêr't de moderne fagot út fuortkommen is.

Ek de spylpiip fan in doedelsek wurdt wol -in bytsje ûnterjochte- skalmei neamd hoewol't dêr meastentiids opbûne dûbeldreiden brûkt wurde. Ut sa'n spylpiip is de hobo fuortkommen.
Dwersfluit

In **dwersfluit** - yn in klassyk orkest gewoan *fluit* neamd - is in blaasynstrumint dat *dwers* op de lippen blaasd wurdt; de luchtstream út de mûle stiet heaks op de boarring fan it ynstrumint. De lytsere en heger stimde útfiering wurdt pikkolo neamd,de gruttere útfierings altfluit en basfluit. De moderne dwersfluit, hjoed-de-dei (2007) meast fan metaal, is troch Theobald Böhm stal jûn út de traverso dy't meast fan hout wie. Böhm ûntwurp in kleppesysteem dat it mooglik makke om mei 10 fingers hielendal gromatysk spylje te kinnen. Dat kleppesysteem (Böhm-systeem) is letter (foar in part) oernommen foar de hobo en de klarinet. Ek makke er de boarring oars: it kopstik fan de Böhmfluit is koanysk en net silindrysk lykas by de traverso, wylst it korpus krekt al silindrysk is, yn tsjinstelling ta it koanysk (taps tarinnende) korpus fan de traveso. De moderne pikkolo hat oars noch wol de *âlde* boarring sa't de traverso dy hie.

In dwersfluit bestiet út in smelle, rjochte buis mei trije ûnderdielen, te witten it kopstik mei in lippeplaat, it middenstik mei kleppen dy't troch de fingers beweecht wurde kinne en it fuotsje as ekstraatsje om noch legere toanen spylje te kinnen. Hy wurdt by it spyljen dwers nei rjochts holden. De dwersfluit hat in toanomfang (*[[ambitus]]*) fan mear as trije oktaven.

Hoewol't dwersfluiten tsjintwurdich gauris fan metaal makke wurde, wurde se tradisjoneel by de houtblazers rekkene. Fan alle houtblazers hat de dwersfluit it minste tal klappen.

## Keppelings om utens
* Flutes.tk (Ingelsk)
* FluteInfo (Ingelsk)
* Larry Krantz flute pages (Ingelsk)
Tin-whistle

In **tin-whistle** is in lyts muzykynstrumint makke fan metaal. It hat seis fingergatten, dy't trije by trije steane.
Omdat de tin-whistle in diatoanysk ynstrumint is, is it wenst foar elke toansoart in apart ynstrumint te brûken. It is ek mooglik mear, of sels alle toansoarten op ien fluit te spyljen, ûnder oare troch de gatsjes heal mei de fingers ôf te dekken. Dat wurdt lykwols ûnpraktysk as de bespile toansoart tefolle ôfwykt fan de toansoart fan de fluit.

It ynstrumint wurdt ek wol *penny-whistle* neamd troch syn lege priis: yn it Nederlânsk is dat in *fluitje van een cent*.

De *grutte broer* fan de tin-whistle is de Low-whistle. Dy is gewoan in slach grutter. Beide binne typysk Ierske en Folk-ynstumenten.
Bamboefluit

In **bamboefluit** is in blaasynstrumint dat makke is út in bamboestâle; der binne oer de hiele wrâld ferskate typen yn gebrûk, benammen yn de folksmuzyk.

De âldste typen bamboefluiten wurde bespile as in dwersfluit, dat wol sizze dat de bespiler de toanfoarming sels folslein kontrolearret mei de lippen. Guon fan sokke ynstruminten wurde letterlik dwers bespile, lykas de Noard-Yndiaaske bansuri, oare healdwers, lykas de kaval út de Balkan, of de ney út Lyts-Aazje. Wer oare brûke in skerp slipe râne en wurde rjocht bespile, lykas de shakuhachi út Japan of de kena út Súd-Amearika, dy't in ynsnijde ekstra naad hat om de toanfoarming makliker te meitsjen.

De wize fan spyljen by moderne ynstruminten is inkeld ek te ferlykjen mei dy fan de blokfluit: de toan wurdt yn it ynstrumint foar it grutste part automatysk makke troch de bou mei help fan in blok(je).
De toan fan in bamboefluit is relatyf sêft, troch de sêftens en it lytse gewicht fan it materiaal.
Panfluit

De **panfluit** is in fluit dy't opboud is út in tal oan de ûnderkant tichtmakke buizen fan ferskillende lingte. As materiaal wurdt foar de Súd-Amerikaanske panfluit meast bamboe brûkt. Dêrneist wurde ek panfluiten makke fan hout, glês of metaal. De namme *panfluit* komt fan de Grykske god Pan.

In panfluit wurdt bespile troch lucht oer de buis tsjin de râne te blazen. Elke buis hat syn eigen toan. Troch de panfluit te kanteljen kin de fluitist de toan mei wat oefenjen in bytsje sakje litte. It berik hinget fan it tal pypkes ôf en kin fariearje fan in oktaaf oant sawat trije oktaven. De toanhichte hinget (foaral) ôf fan de lingte fan de pypkes en (foar in part) fan de trochsneed. De panfluit kin wat ferstimd wurde troch lytse waaksboltsjes op de boaiem fan in pypke plat te drukken. In panfluit is foar in hobbyist frij ienfâldich sels te meitsjen, fan bamboe of b.g. PVC-buis.

Foaral yn Súdeast-Jeropa (Roemeenje) en Súd-Amearika wurdt op 'e panfluit spile. De foarm fan de panfluiten is oars neigeraden de kontreien dêr't er wei komt. Oarspronklik kaam de panfluit foar yn in soad parten fan de wrâld, sa't út archeologyske fynsten bliken docht, mar yn in soad gebieten is er yn ûnbrûk rekke. Roemeenje en it Andesgebiet binne kontreien dêr't it ynstrumint bewarre bleaun is.

Yn de santiger jierren krige de panfluit mear bekendheid troch de Roemeenske panfluitist Gheorghe Zamfir, in learling fan de legindaryske Fanica Luca. De panfluit wurdt troch de measte minsken assosjearre mei Roemeenske en Súd-Amerikaanske folksmuzyk, mar mei dit ynstrumint kinne ek hiel goede oare muzyksjenres spile wurde. Muzikanten as Simion Stanciu, Nicolae Pirvu en oaren ha sjen litten dat de panfluit him ek goed brûke lit foar it útfieren fan klassike muzyk.

## Keppelings om utens
Skiednis fan de panfluit
"Hall of fame" - ferneamde panfluitspilers
Panfluitside fan Dave Pighills
Okarina

In **okarina** is in fluit dy't meast makke wurdt fan bakte klaai. De okarina kin lykwols ek fan porslein of glês makke wurde. De foarm fan in okarina is meast aaifoarmich en it ynstrumint is oan de binnenkant hol. It wurdt mei beide hannen bespile en hat tusken de 8 en 10 fingergatten fan ferskillende grutte en (meastentiids) in tommegat.

De okarina is in ienfâldich ynstrumint en ornaris net geskikt om mei oare muzykynstruminten op te spyljen, troch syn stimming (of it missen dêrfan); nei it bakken is it mar ôfwachtsjen hoe't de stimming útfalt.

Natuerkundich falt it lûd fan de okarina op troch it hast hielendal ûntbrekken fan boppetoanen: it is in goed beneikommen fan de sinusoïde weachfoarm.
Orkest

In **orkest** is in groep muzikanten en muzykynstruminten fan allerhande soarten.

Ferskate orkesten kinne yndield wurde nei:
* grutte: bygelyks in grut symfony-orkest, mei folsleine klassike besetting fersus in lytsere besetting, lykas bygelykas in keamerorkest
* gearstalling: allinnich strikers (strykorkest), allinnich blazers (blaasorkest) of harmonyorkest), allinne koperblazers en saksoafoanen (fanfare) of allinne koperblazers (brassband)
* it soarte muzyk dat spile wurdt: dûnsorkest, salonorkest, tango-orkest
* in kombinaasje fan in beskate tradisjonele gearstalling en in tradisjonele muzyksoarte: gamelan-orkest, mariachy-orkest
* oare orkesten, lykas it dweilorkest
Pommer

In **pommer** is in blaasynstrumint út de renêssânse. It is in (los) dûbeldreidynstrumint mei in rjochte koanyske boarring. Yn de renêssânse waarden pommers meast *yn koar* spile, dat wol sizze in sopraan-, in alt-, in tenoar- en in basynstrumint. De sopraan waard meast spile troch in skalmei. Der wiene lykwols ek grutbaspommers, like grut as in flinke beamtakke. De legere leden fan de famylje binne nochal swier en ûnhandich. Omdat dy in soad (eal)hout fergje binne se ek net goedkeap.

Michael Praetorius beskriuwt in skalmei yn D, altpommer yn G, tenoarpommer yn C, baspommer yn F en grutbaspommer yn Bes of C. Hjoeddedei (2007) wurdt ek gauris in skalmei yn C en in altpommer yn F brûkt. De gruttere pommers ha in útwreiding fan in kwart nei ûnderen, de leechste toan fan de baspommer is C en fan de grutbas is F of G. De tenoarpommer bestie yn twa foarmen, ien sûnder de útwreiding mei as leechste toan C (de Nicolo) en ien mei útwreiding mei as leechste toan G (de Basset).

De baspommer is letter troch de folle hânsumer dulciaan en noch wer letter troch dy syn opfolger de fagot ferkrongen. Yn de rin fan de 17e iuw is de (barok)hobo stal jûn, neffens guon foar 't neist fuortkommen út de skalmei en de altpommer.

Oer orizjinele pommerreiden is net folle bekend. Tsjintwurdich wurde pommerreiden, krekt as fagotreiden op in pypke stutsen. Skalmeireiden wurde tsjintwurdich of los opstutsen, of lykas by de hobo op in stift fêstbûn.
Kaval

In **kaval** is in blaasynstrumint dat op de Balkan en op it Turkske plattelân in soad brûkt wurdt, foaral troch harders. It bestiet út in silindryske, rjochte iepen buis mei 7 toangatten. It ynstrumint wurdt bespile troch it ûnder in hoeke fan sa'n 45 graden oan de lippen te setten en de luchtstream op de skerpe râne te mikken. It kostet wat muoite om der foar it earst lûd út te krijen. De measte kavals steane yn D, mar der binne ek oare stimmings.

Lykas mear blaasynstruminten hat de ek de kaval njonken de toangatten oan de útein noch in tal ekstra gatten dêr't akoestyske ympedânsje stadiger ferrint fan it ynstrumint nei de lucht der omhinne.

De klankkleur fan in kaval is in bytsje te ferlykjen mei dy fan in dwersfluit, mar de kaval is noch wat 'heazer'.

Beharkje hjir in kaval
Fluier

In **fluier** is in lange (± 80 sm) Roemeenske blokfluit (it wurd *fluier* betsjut ek gewoan *fluit* yn it Roemeensk). Bysûnder oan de fluier is it beheind tal fingergatten: 4 foar de lofterhân en twa foar de rjochter, dy't ek noch net iens oanslute. Dat hat ûnder oare as gefolch dat der 'gatten' yn de mooglik te spyljen toanljedder sitte, dy't meast net mei helpgrepen te kompinsearjen binne. De fluier lit him tige maklik oerblaze oant wol seis kear, wêrmei't de *gatten* yn de toanljedder foar it leechste oktaaf kompinsearre wurde.

De konstruksje fan de fluit liket út te nûgje ta beskate meldijlinen dy't o sa maklik lizze op de fluier, en dy't dan ek yn de Roemeenske folksmuzyk werom te hearren binne, lykas yn *Mindrele*.
Hûnefluitsje

In **hûnefluitsje** is in type fluit dat brûkt wurdt by it trenen fan hûnen en katten. In hûnefluitsje makket ultrasoane trillings (typysk tusken de 16.000 Hertz en 22.000 Hz). Dat betsjutdat de frekwinsje fan in lûdsweach fan in hûnefluitsje foar it grutste part bûten it berik fan it minsklik ear leit. It hûnefluitsje waard útfûn troch Francis Galton.
Grevinnepoel

De **Grevinnepoel** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De poel leit by de jachthaven fan Twellingea flakby it Prinses Margrietkanaal.

De swimferiening fan Toppenhuzen hjit "De Gravinnepoel". 

De namme *Grevinnepoel* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *De Gravinnepoel*.
Reitze Jonkman

**Reitze Jonkman** (folút: **Reitze Johannes Jonkman**; Nijskoat, 1957) is frisist en taalsosjolooch. Hy publisearre oer de  ûntsteansskiednis fan it Ljouwertersk, taalferhâldings yn Fryslân, standerttaal en non-convergent discourse.

## Bibliografy
* *De historische ontwikkeling van de Leeuwarder stadtaal in het licht van de geschiedenis van het Nederlands*, yn Taal en Tongval, tydskrift foar dialektology, temanûmer 5, 1992, side 81-95
* *It Leewarders*, Fryske Akademy, Ljouwert, 1993 (proefskrift)
* *Taal op it wurk fan provinsjale amtners. Undersyk nei taalbehearsking, taalgedrach, meidwaan oan kursussen en taalhalding yn de provinsjale organisaasje.*, met Durk Gorter, Fryske Akademy, Ljouwert, 1994
* *Tusken talen*, mei Arjen P. Versloot, 2009
Horp

**Horp** is de namme fan in buorskip en terp op it Waadeilân Skylge. It leit tichtby it doarp Kaard, dat wer tusken West-Skylge en Midslân yn leit. 

Op de terp stiet in pleats. In pleats westlik fan de terp wurdt ek ta Horp rekkene. Horp is ûnderdiel fan de buorskip Kaard. Mei-inoar hiene Kaard en Horp op 1 jannewaris 2005 14 ynwenners. (Gemeentegids Skylge, 2005 - 2006).

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Johan Frisokanaal

It **Johan Frisokanaal** is in kanaal yn Fryslân, dat oanlein waard yn 1966. It kanaal ferbynt Starum mei it Prinses Margrietkanaal, dêr't it eastlik fan De Hommerts op oanslút, krekt benoarden de Kûfurd.

It kanaal is in drokbefarde wetterwei, sawol foar fracht- as plezierfartugen, dat lêste benammen by't simmer. Tusken it Prinses Margrietkanaal en Starum rint it kanaal troch fjouwer marren: de Hegemer Mar, dy't oergiet yn de Fluezen, De Holken en ta beslút de Moarre.

Ofbyld:Stavoren Johan Frisokanaal 2007.jpg|It Johan Frisokanaal ûnder Starum
Ofbyld:Johan Frisosluis Stavoren 04.JPG|De Johan Frisoslûs
	

## Namme
It kanaal is neamd nei it twadde bern fan de kroanprinsesse, Prins Johan Friso jonkje fan Prinsesse Beatrix, sa't dat ek bard wie foar it Prinsesse Margrietkanaal. It oarspronklike útstel wie om it kanaal *Prins Johan Frisokanaal* te neamen, mar Provinsjale Steaten besleaten it *Prins* wei te litten om de namme makliker te sizzen te meitsjen.
Soprillo

**Fette tekst**In **soprillo** of **pikkolosaksofoan** is in koartlyn troch Benedikt Eppelsheim ûntwurpen oktaaf-sopraansaksofoan. De soprillo is op dit stuit (2007) de lytste saksofoan fan de wrâld mei in grutte fan 30 sm. Hy klinkt noch in oktaaf heger as de sopraninosaksofoan en stiet stimd yn Bes (Si-b). De Ingelske saksofoanist Nigel Wood is de earste soprillo-spiler yn it Feriene Keninkryk.

Mei't it ynstrumint sa ferskuorrende lyts is, is it hiel dreech te bespyljen. Omdat in goede *[[embouchure]]* nedich is, is it foar profesjonele saksofoanisten saak om moannen op it ynstrumint te oefenjen, foardat de heechste noaten goed spile wurde kinne.

## Berik
De soprillo hat in berik fan de lege Bes, lykas de measte saksofoanen, oant in hege Es, wylst de measte saksofoanen oant de hege Fis rikke. De noaten fan de hege G ôf hat lykwols in oare fingersetting as gewoane saksofoanen. Troch de lytse ôfmjittings sit de oanstjoering fan de oktaafklep tsjin it mûlestik.

## Keppeling om utens
* Soprillo.com oer de soprillo saksofoan (Ingesk)
Bassaksofoan

De **bassaksofoan** is ien fan de leechste ynstruminten út de saksofoanfamylje; allinnich de kontrabassaksofoan en de subkontrabassaksofoan binne noch leger. De bassaksofoan stiet stimd yn bes en wol in oktaaf leger as in tenoarsaksofoan.

De bassaksofoan is it earste type saksofoan dat troch de Belgyske útfiner Adolphe Sax (1814-1894) boud is. Dêrby moat oanjûn wurde dat syn earste bassaksofoan yn C stimd stie. Dat yn tsjinstelling ta de hjoeddeiske (2007) bassaksofoanen dy't yn Bb steane.

De bassaksofoan hie syn gloarjetiid yn de jierren 1920 - 1930 yn jazzorkesten. In wichtich part fan syn populariteit hie te krijen mei it feit dat it ien fan de pear lege ynstruminten wie dat mei de knoffelige opnametechniken fan dy tiid goed brûkt wurde koe foar plaatopnamen.

In iere pionier op dat mêd wie Adrian Rollini (1903 - 1956). Eins is dy oant hjoed de dei ta de absolute grutmaster fan de bassaksofoan. Ek yn de orkesten fan Fletcher Henderson (soms bespile troch Coleman Hawkins) en fan Duke Ellington (bespile troch Otto Hardwick) waard it ynstrumint brûkt.

Bekende bassaksofoanisten binne ek Min Leibrook en Adrian Rollini út it orkest fan trompettist Bix Beiderbeke. It bekendste bassaksofoannûmer is: *The Teddybears Walz* (útfierd yn *The Singing Detective*). 

Yn Nederlân binne Andreas van Zoelen, Bert Brandsma út Fryslan, de lieder fan de Dixieland Crackerjacks en Alex de Leeuw bekende bespilers fan de bassaksofoan.

Nei de tweintiger jierren waard de bassaks minder brûkt. Inkeld wurdt er brûkt yn de harmonymuzyk. Ek yn de tradisjonele jazzmuzyk komt er inkeld nochris foar.
Leonard Bernstein skreau de bassaksofoan foar yn de oarspronklike ferzje en de filmmuzyk fan *[[West Side Story (film út 1961)|West Side Story]]*.

## Ferskate modellen en nammen fan bouwers

De bassaksofoan is yn haadlinen yn twa ferskillende modellen boud:

#It Frânske ûntwerp - dêrby makket de buis nei de hals frijwat in bocht nei ûnderen en giet dan minder fier omheech as by it:
#It Amerikaanske ûntwerp - nei de hals komt in koart bochtsje, dêrnei sjit de buis fier omheech.

## Merken
Bouwers fan eartiids fan bassaksofoanen binne: Conn en Buesher yn de tiid tusken 1910 en 1941.
(Oare Amerikaanske merken dy't bassaksen ferkochten wiene ûnder oaren Holton, Pan American en Martin. Dy ynstruminten binne yn werklikheid allegear boud troch Conn of Buesher en der is letter in oare namme op set. De saneamde stinselmetoade).
Hjoed de dei wurde bassaksofoanen noch levere troch: *Selmer* (it Frânske model,
mei in koartere buis nei boppe), *Keilwerth* (it lange, "Amerikaanske" model), en *Eppelsheim* (in nij, eigen ûntwerp).

## Keppelings om utens
*Plaatsjes en lûdsopnamen fan ferskate saksofoantypen
*Filmke fan in bassaksofoansolo by in konsert
Kontrabassaksofoan

In **kontrabassaksofoan** is de grutste saksofoan. Der wiene anno 2006 13 fan op de hiele wrâld. Der besteane gruttere saksofoanen as dizze kontrabas, de tubaks, mar de mienings binne ferdield oft dat ynstrumint al of net noch in saksofoan is.
1496

## Foarfallen
* 5 maart - De Genuees Giovanni Caboto, better bekend as John Cabot, set ôf op in ûntdekkingsreis yn 'e tsjinst fan kening Hindrik VII fan Ingelân. It doel, Japan of Sina, wurdt net berikt. Fan dizze earste reis, dêr't net folle oer bekend is, sil er sûnder wat bedijd te hawwen, weromkeare. Op syn twadde reis, yn 1597 sil er Noard-Amearika werûntdekke.
* 20 oktober - Filips de Skiene boasket yn Lier oan Jehanna de Sljochtsinnige, prinsesse fan Kastylje en Aragon.
* *sûnder datum* - De filippusgûne fan Filips de Skiene komt yn 'e Nederlannen yn omrin.

## Berne
* 12 maaie - kening Gustaaf I fan Sweden († 1560)
;*datum ûnbekend*
*Minne Simens, Frysk tsjerkherfoarmer en stifter fan it minnisme († 1561)

## Ferstoarn
* 25 april - David fan Boergonje, biskop fan Utert en prinsbiskop fan it Nederstift (* 1427)
De Geau (Langwar)

**De Geau** is in wetter op de grins fan de gemeente De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. Nei it súdeasten is ferbining mei de Langwarder Feart en de Steatebocht. Oan de noardkant giet de brede feart oer yn de Aldhôf.

De namme *De Geau* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Geeuw*.
De Holken

**De Holken** is mar in de gemeenten Súdwest-Fryslân en De Fryske Marren. De mar is in ûnderdiel fan de marrenrige tusken Heech en Warns.

Yn it noardeasten giet de mar fia in smelle trochgong oer yn de Fluezen, yn it westen is de mar fia it Johan Frisokanaal febûn mei de Moarre.

De Holken is krekt as de Hegemer Mar, de Fluezen en de Moarre yn de Riss-iistiid troch in gletsjer yn de ûndergrûn útslipe; Se foarmje feitlik in langhalich gletsjerdal.
Reidblazer

In **reidblazer** bespilet in muzykynstrumint mei reid as mûlestik. It lûd ûntstiet troch it ta triljen bringen fan in inkeld of dûbeldreid. Dat trilje litten fan it reid bart troch lucht te parsen tusken it mûlestik en it reid. It jout it ynstrumint in typyske klankkleur. Foarbylden fan ynstruminten mei in mûlestik fan reid binne:
* doedelsek
* fagot
* hobo
* klarinet
* saksofoan
* skalmei

De reidblazers binne dus in ûnderferdieling fan de houtblazers.
Bearenburch

**Bearenburch** is in op krûden lutsen Fryske distillearde drank mei in alkoholpersintaazje fan om de 30%. De oarspronklijke Beerenburg (met een haadletter, twa e's yn it earste wurdlid en in g oan de ein) waard healwei de 19e iuw makke troch Amsterdamske jeneverstokers dy 't in geheim krûdemingsel fan de Amsterdamske krûdekeapman Hindrik Beerenburg brûkten. 

Al gau ûntstienen der pleatslike farianten op de bearenburch, mei in eigen resept. Dy mochten lykwols net Beerenburgs namme hawwe. Dêrtroch binne der ferskate staveringsfariaasjes op de namme Beerenburg ûntstien binne lykas Berenburg en Berenburger.

Hoewol't de bearenburch fan Amsterdamske komôf is, hat de drank benammen yn Fryslân en yn mindere mate yn Grinslân oan populariteit wûn. In Fryske spesjaliteit mei bearenburch is Dokkumer kofje.

## Merken
*Bokma Friesche Beerenburg
*Boalsert KP Beerenburg - eartiids Plantinga Beerenburg
*Boomsma Beerenburger
*Hooghoudt Kalmoes Beerenburg
*Meekma Beerenburg
*Oenema Fryske Bearenburch
*Schermer Beerenburg
*Sonnema Berenburg
*Weduwe Joustra
*de bearenburch fan de Dames Westra út Wâldsein

## Keppelings om utens
* Weduwe Joustra
* Sonnema
* Boomsma
Kop-hals-romppleats

De **kop-hals-romppleats** is in type pleats dat in soad foarkomt yn Fryslân en yn it westen en noarden fan Grinslân. De pleats hat dizze beneaming krigen trochdat de foarm tinken docht oan in lizzende ko. Hjirby is it wenhûsdiel de kop, it middendiel de hals en de skuorre de romp.

## Skiednis
De kop-hals-romppleats is ûntstien út de langhûspleats. Om 1600 gie it yn Fryslân tige goed yn de lânbousektor en wiene foar de rispinge gruttere opslachplakken needsaaklik. Oan de sydkant fan de pleats waard in stik oanboud. Hjirtroch ûntstie de kop-hals-romppleats, wêrby't it wendiel net rjocht foar de skuorre stiet. De nije pleatsen waarden sûnt dy tiid ek op dizze wize boud.

De kop-hals-romppleats is ek geskikt foar it moderne boerebedriuw.

## Konstruksje
In kop-hals-romppleats wie geskikt foar feehâlderij en lânbou. Der is wol in ferskil yn de foarm fan de pleats:
*In greidpleats is wer te kennen oan it hegere wenhûs mei de dêrûnder lizzende molkenkelder en de kowegleskes yn de muorren fan de stâl.
*In lânboubedriuw hat in ferlinge foarhûs foar in gruttere nôtopslachsouder en gruttere ramen oan de efterkant fan de pleats, dy't as terskromte brûkt waard.

De kop fan in kop-hals-romppleats hat topgevels mei skoarstiennen. Op de beide nalen fan de romp waard as beskerming in ûleboerd setten. Dat is in trijehoekich boerd mei in gat yn 'e midden dêr't ûlen troch yn en út gean koenen.

## Farianten
*De *kop-hals-romppleats sûnder hals* of *kop-romppleats* is in fariant, wêrby't de kop en de hals net sichtber skieden binne, mar wêrby de wen- en libbensfunksje sa skieden binne yn de kop, dat er dochs sprake is fan in diel mei halsfunksje. Dizze pleatsen komme foar yn it easten fan Fryslân en yn it Westerkertier, wêr't de grûn bestiet út sângrûn, dy't minder fruchtber is as de klaaigrûn yn Noard-Fryslân en Grinslân.
* De *[[Biltse pleats]]* is in fariant fan de kop-hals-romppleats wêrby’t it foarhûs heaksk op de skuorre stiet yn in L-foarm. Dizze fariant is te finen op It Bilt.

## Keppeling om utens
Franciscus Holkema

**Franciscus Holkema** (Aldeboarn, 10 maaie 1841 - Grins, 11 juny  1870) wie in Fryske biolooch en botanikus. Hy die wiidweidich stúdzje nei de fegetaasje fan de Waadeilannen en wie yn dit opsicht in pionier. 

Holkema wie yn Nederlân de earste dy 't de fegetaasje fan in plantegeografyske ienheid yn syn gearhing bestudearre, en hy jildt dan ek as de earste Nederlânske plantesosjolooch, neffens it oardiel fan de fegetaasjekundige Victor Westhoff. It fakgebiet plantesosjology bestie yn dy tiid noch net. Holkema wie fan doel yn 1870 te promovearjen op syn proefskrift *De plantengroei der Nederlandsche Noordzee-eilanden, Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland, Schiermonnikoog en Rottum. Eene bijdrage tot de Flora van Nederland*. Hy ferstoar lykwols hommels op 29-jierrige leeftyd oan de gefolgen fan TBC, foardat hy promovearje koe. Syn troch professor Van Hall postúm besoarge proefskrift sette Jac. P. Thijsse der ta oan in betrekking as ûnderwizer op Tessel oan te nimmen; yn it proefskrift fan Holkema hie Thijsse lêzen dat der op Tessel noch in soad te ûntdekken foel.

Holkema ûntduts yn 1868 op Skylge de Grutte feanbei of *Cranberry*. Hy meldde de fynst fan dy fan oarsprong Amerikaanske plantesoart as "de schoone nieuwelinge in de Europese flora" ûnder de âlde wittenskiplike namme *Vaccinium macrocarpon* (tsjintwurdich *Oxycoccus macrocarpos*).

## Literatuer
*  - *De plantengroei der Nederlandsche Noordzee-eilanden, Texel, Vlieland, Terschelling, Ameland, Schiermonnikoog en Rottum. Eene bijdrage tot de Flora van Nederland* - Dissertaasje Univ. Grins Holkema, Amsterdam-1870.

## Sjoch ek
* Fan Holkema
Healwei

**Healwei** (offisjeel **Halfweg**) is in buorskip east fan it doarp West-Skylge op it Waadeilân Skylge. Formeel falt de buorskip ûnder West-Skylge. De buorskip bestiet út in lyts tal ferspraat oan de haadwei fan Skylge lizzende pleatsen en wenhuzen. De measte pleatsen binne ferboud ta  appartemintekompleks. Ta Healwei hearre ek in pear kempings en karavanterreinen. Der is in hotel (Bornholm), in pizzeria en in midgetgolf-baan.

Benoarden Healwei lei earder it doarpke Stattum. Dat is lykwols ferdwûn troch oerstowing mei dúnsân. East fan Healwei lei it ferdwûne doarpke Skittrum.

It natuerteater De Nollekes is fan Steatsboskbehear.
Duerswâldmer Heide

De **Duerswâldmer Heide** is it grutste heidefjild fan Fryslân. It gebiet rint fan de râne fan Wynjewâld, oant flak by Bakkefean en Donkerbroek. Benammen fan de hichte oan de boskrâne ôf dy 't de heide skiedt fan de bosk, is it heidefjild goed te oersjen.  

## Heidemarkes

Oer it hiele heidefjild ferspraat lizze lytse plassen, dy't de Duerswâldmer heide sa unyk meitsje. Yn de Midsiuwen waard de heide sels bewenne. De minsken wennen flakby de puollen. Bewizen dat de heide bewenne west hat, binne opgravingen fan potdiggels op de heide. Ek dogge ferskate oanplante ikebeamwâlen tinken oan de tiden dat de heide bewenne wie.
Frysk Orkest

It **Frysk Orkest** wie in profesjoneel symfony-orkest festige yn Ljouwert.
It orkest is yn 1989 fusearre mei it Noardlik Filharmonysk Orkest ta it Noard Nederlânsk Orkest (NNO). 

It Frysk Orkest ûntstie yn 1950, yn it ramt fan it spriedingsbelied fan de keunsten, as de profesjonele fuortsetting fan de Friesche Orchest Vereeniging dy 't bestie tusken 1918 en 1934. Om 1955 waard de needsaak fan in bettere subsidiearring twingend. By in grutte provinsjale ynsammelingaksje, stipe troch de Fryske deiblêden ûnder it biedwurd: "Iepen doekje foar it Frysk Orkest" waard it streefbedrach fan f 100.000 te boppe kaam mei f 20000,-.

It ynstellen fan in Gouden Fioeltsje foar it doarp dat wykliks it heechste gemiddelde per ynwenner hie en fan in Sulveren Fioeltsje foar wa't de meast orizjinele gedachte foar de ynsammeling hie, droegen by oan it súkses. It Gouden Fioeltsje waard wûn troch Winsum. Dat doarp joech it oan it FO dat der op syn beurt in wikselpriis foar de meast opmerklike prestaasje op muzykgebiet yn Fryslân fan makke.

## Diriginten
De wichtichste diriginten wienen:
*1865-1883: Petrus Wedemeijer
*1883-1911: Herman de Jong   
*1911-1914: Richard Boer
*1915-1919:: Jan Paardekoper
*1919-1934 : Willem Zonderland (SOL)
*1946: George Stam, Paardekoper en Rients Beintema
*1946: 1947: George Stam gie fuort fanwegen skeel
*1949-1955: Kor Ket, 
*1955-1968: Alfred Salten, lêste jieren stipe troch Jo Diederen
*1969-1975; Libor Pesek
*1975-1978: Gerhard Fackler
*1979-1983: Zsolt Deáky ûnderstipe troch Vladimir Valek en Roelof van Driesten
Fjirtum

**Fjirtum** is in Fryske kulturele beweging dy't yn koarte tiid in oantal opfallende projekten fuortbrocht hat. De beweging moat oan de iene kant sjoen wurde as in oanjager fan keunst- en kultueruteringen yn brede sin yn Fryslân en oan de oare kant as in stúdzje fan de troch himsels ynsette ûntwikkelingen. Wat binne hjirfan de doelen? 

In wichtich doel fan Fjirtum is it tagonkliker meitsjen fan de keunst en kultuer yn Fryslân. Ynstee fan in elitêr stânpunt yn te nimmen, lykas yn keunst- en kultuerfermiddens faak bart, wol Fjirtum de drompel sadanich ferleegje dat in protte minsken har oansprutsen fiele om sels ek in keunstsinnige of kulturele bydrage te leverjen yn hokker foarm dan ek. Fjirtum wol hjirfoar in platfoarm biede, se wol in moetingsplak en wurkplak wêze foar alle lagen fan de befolking en net in fan boppen-ôf opleine kultuer presintearje. Op it webstee binne hjirfan ferskate foarbylden te sjen lykas de projekten 'de Fjirtummer toer', de Fjirtummer symfony en de aventoeren fan Pompeblêdman.

In twadde doel is meiïnoar in antwurd te finen op de fraach oft der eins wol eat bestiet as "Fryske kultuer" (of dat der earder sprake is fan in soart griemmank fan ferskate kultueren, as gefolch fan de multykulturalisearring en sels globalisearring), en as se bestiet: wat binne dan de skaaimerken fan dy Fryske kultuer? Yn it ferlingde hjirfan lizze it flesseprojekt en it projekt 'Hjir leit Fjirtum'- wêrby 't nammers nei foaren komt dat guon der fan oertsjûge binne dat Fjirtum in plakje earne yn Fryslân is, dêr't sels aansichtkaarten fan besteane.

Op grûn fan wat hjir boppe stiet betitelje guon Fjirtum as in "Social sculpture", oaren neame it in "organysk kultuerproses mei in yntrinsike dynamyk", "in byldzjend merkûndersyk" of sels in 'metafoar fan de Fryske keunst en kultuer', mar der binne ek minsken dy 't it gewoan in 'fet geef cool projekt' fine.

It is de bedoeling dat safolle mooglik minsken har op ien of oare wize mei Fjirtum ferbûn fiele sille en eltsenien dy 't mei Fjirtum ferbûn is mei him in Fjirtumer neame.

## Boarne
De tekst is, mei tastimmming, foar in diel ûntliend oan it Fjirtum-webstee 
* http://www.fjirtum.nl
Gerriet Postma

**Gerriet Postma** (Twizelerheide, 30 oktober 1932 -  Grins, 27 febrewaris 2009) wie in Fryske skilder. Hy is te omskriuwen as in fûlbannich man, dy't ferheftige skilderijen makke, mei farveëksploazjes en abstrakte kleurekleaune, wêr't figuraasje yn trochskimert. 

Ien fan syn lêste megadoeken wie in fjouwerlûk, skildere op fjouwer seilen fan it tradisjonele frachtskip "Klipper Anna". It fjouwerlûk mjit 270 m². It skip waard ta beskikking steld troch it skipperspear Gijs en Inge van Hesteren út Harns. 
It fjouwerlûk hat yn 2004 in simmer lang rûnom en lâns de Waadsee te sjen west, omdat it skip alle dagen mei de beskildere seilen fard hat.

Gerriet Postma wie wyls de ferneamdste noch libbene Fryske keunstskilder. Syn wurk wie bûten Nederlân te sjen yn stêden as Parys, Brussel en Barselona.

Neist it skilderjen wie Gerriet mâl op it dûnsjen fan de tango. Op 17 septimber 1999 iepene er tegearre mei Johan Meijering "Salon de Tango y Cultura". In multykultureel sintrum, fêstige yn de Nieuwe Boteringestraat yn Grins. It bea in poadium foar kreativelingen mei in foarnaam plak foar de Argentynske tango. Nei finansjele problemen, sleat it sintrum yn 2002. 

Gerriet Postma stoar yn de âldens fan 76 jier.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside
Pomp

In **pomp** is in Fryske en Grinslanner namme foar in dûker. 
Dit is werom te finen yn in stik of wat toponimen. Meastal ferwize de nammen nei útwetteringsdûkers, dy't yn it ferline wol in weromslachklep hienen en sa in ienfâldige spuislûs wiene.
*Kollumerpomp, in doarp yn de gemeente Kollumerlân
*De Pomp in buorskip by Middelstum by de eardere dûker, no de brêge Pompstertil yn de Huizingermaar
*Spyksterpompen, in gemaal by Spijk, neamd nei twa eardere útwetteringsslûzen

De oantsjutting pomp betsjutte fan oarsprong *wetterke, plasse, [[dobbe]]* en is yn dy betsjutting oergien nei dûker en nei de fertikale wetterpomp.

## Sjoch ek
* syl
* tille
* piip
Piter Sjoerds Gerbrandy

Mr. **Piter Sjoerds Gerbrandy** (Goaiïngea, 13 april 1885 – De Haach, 7 septimber 1961) wie in Frysk politikus. Hy wie de Nederlânske minister-presidint yn de Twadde Wrâldkriich.

## Libbensrin
Gerbrandy waard berne yn Goaiïngea by Snits. Syn heit wie wethâlder fan Wymbritseradiel en lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Gerbrandy folge it gymnasium oan in ynternaat yn Zetten (Gelderlân). Dêrnei studearre hy rjochten oan de Frije Universiteit yn Amsterdam, dêr't er yn 1911 promovearre. Nei in perioade as advokaat yn Leien fêstige er him yn Snits. Yn 1918 makke er, as reserve-kapitein, diel út fan de earste groep frijwillige militêren dy 't nei De Haach kaam nei Troelstra's besykjen de sosjalistyske revolúsje út te roppen om dizze de kop yn te drukken. 

Fan 1920 oant 1930 wie Gerbrandy foar de ARP lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. Ek wie hy yn die perioade, al fan 1919 ôf, lid fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân. Yn 1930 kaam hy werom nei de Frije Universiteit as heechlearaar. Yn 1934 waard hy dêrneist lid fan de Radioried.

Yn 1939 waard er minister fan justysje yn it Kabinet-De Geer II. Hy flechte op 13 maaie 1940 mei it kabinet nei it Feriene Keninkryk en waard yn septimber 1940 troch Keninginne Wilhelmina sels ta premier beneamd yn de saneamde Londenske kabinetten. Yn febrewaris 1945 stapten de sosjalistyske ministers út syn kabinet. Gerbrandy formearre in nij kabinet, dat ôfgie doe't Nederlân befrijd wie. Fan Londen út wie Gerbrandy in wichtich strider foar de Nederlânske saak. Mei syn karakteristike stimlûd ynspirearre hy it ferset in Nederlân oer de radio.

Gerbrandy wie fan 1948 ôf lid fan de Twadde Keamer. 

Nei de oarloch wie hy as foarsitter fan it Komitee ta Hanthavening fan de ryksienheid en fûl tsjinstanner fan de Ynjepolityk fan de opienfolgjende kabinetten. Hy liet him as keamerlid faak neat gelegen lizze oan de line dy't troch de fraksje útstippele wie. Hy sette him yn foar in lykweardige posysje fan it Frysk.
Hy waard yn 1955 ta Minister fan Steat beneamd, en waard yn 1956 lid fan de kommisje fan trije dy't in oplossing fine moast foar de Greet Hofmans-affêre. 
Yn 1959 stelde hy him net werkiesber as keamerlid. 

### Stânbyld

As oantinken oan Gerbrandy is yn it sintrum fan Snits in brûnzen stânbyld fan him delset. It is makke troch de byldhouster Maria van Everdingen út Loaiïngea, yn opdracht fan it *Komitee Oprjochting Nasjonaal Tinkteken Prof. P.S. Gerbrandy*. Op 14 oktober 1976 waard it ûnthuld troch keninginne Juliana.

## Keppeling om utens

*Biografy fan P.S. Gerbrandy
Klaas Jansma

**Klaas Jansma** (Ychten, 4 jannewaris 1949) wie oant oktober 2014 direkteur fan PENN Kommunikaasje, dêrnei oant juny 2017 fan PENN Utjouwerij yn Ljouwert. Hy is aktyf as presintator, skriuwer en ferteller.

## Libben
Klaas Jansma hat in grut tal histoaryske en kulturele publikaasjes en biografiën op syn namme, guon yn oparbeidzjen mei oaren. Fierder trije romans, toaniel (*Bommel en de Frisomanen*), revues en kabaret.
Bekend is Jansma foaral as skûtsjekenner, dy’t er al sûnt 1973 skûtsjewedstriden op eigen wize foar Omrop Fryslân ferslacht. Sûnt 2017 ferslacht er dit evenemint op Radio Klaas, dat ek fia Frysk.fm te hearren is.
Klaas Jansma studearre oan de Pedagogyske Akademy en letter Andragology yn Grins. Hy wurke ûnder oare as ynterim-haadredakteur by it Friesch Dagblad en manager kommunikaasje by ûnderskate organisaasjes. Hy dosearre in blaumoandei kommunikaasje oan ‘e NHL.

## Radio
Oant en mei 2012 fersoarge Klaas Jansma it radioferslach fan it skûtsjesilen. Dêr hat er ek de bynamme krigen fan de *[[Theo Koomen]] fan Fryslân*. Fierders presintearret Jansma alle wiken in boekeprogramma op Omrop Fryslân-radio.

## Skriuwen
Hy hat neist belletry en kabaret boeken oer ûnder mear de Fryske binnenfeart, lânbouskiednis en kultuerhistoaryske ûnderwerpen skreaun, (wêrûnder toaniel en muzyk). Syn wurk wurdt karakterisearre troch in grut langstme nei eardere tiden, wêryn't famyljerelaasjes en - rivaliteit byldbepalend wienen.

## Bibliografy
* *Encyclopedie van het Hedendaagse Friesland* (mei drs. Gerben Abma, 1975)
* *Onze vaderlandse geschiedenis, Geschiedenis van de Nederlandse landbouw*; 
* *Geschiedenis van Gelderland, Overijssel, Noord-Brabant* (alle yn gearwurking mei Meindert Schroor);
* *Freonskip op ‘e planken*;
* *Maskers in de Spiegel*;
* *Met Vliegend Vaandel en Slaande Trom*; 
* *Hoop doet Leven, het verhaal Pieter Brouwer*;
* *Met Geveegde Kont*
* *Dorp aan de Overkant*
* *Hoge Vlucht* (Yde Schakel)
* *Geen Meter Terug* (Chris van den Berg)
* *De Hardloper* (oer Jack Kooistra)
* *De razende man* (het leven beschreven)
* *Om Teatske, De Fermisten, De slach om Transkei*.

### Romans
* *Om Teatske* (1995)
* *De fermisten* (1998)
* *De slach om Transkei* (1999)

### Non fiksje
* *Dorp aan de overkant. Zomerhuizen in [[De Alde Feanen]]* (2004)
* *Hoop doet leven. Het verhaal Pieter Brouwer 1904-1985* (2000)
* *Met Geveegde Kont. Skûtsjes, schippers en wedstrijden* (2004-4)
* *Hoge Vlucht, Het verhaal [[Yde Schakel]]* (2002)

## Keppeling om utens
* It eigen webstee fan Klaas Jansma (noch yn opbou).
Adolphe Sax

**Antoine-Joseph (Adolphe) Sax** (Dinant, 6 novimber 1814 - Parys, 4 febrewaris 1894) wie in Waalsk-Belgyske bouwer fan muzykynstruminten. Hy is it bekendst wurden troch syn útfining fan de saksofoan.

Hy wie de âldste fan Charles Joseph Sax, dy't yn Brussel in blaasynstrumintefabryk hie, hat ferskate ferbetterings fan de hoarn op syn namme stean. Adolphe begûn al jong ynstruminten te bouwen. As jonge fan 15 die er mei oan in kompetysje mei twa fan syn fluiten en in klarinet. Letter studearre er dy ynstruminten oan de keninklike sjongakademy yn Brussel.

Nei syn skoaltiid begûn Sax te eksperimintearjen mei nije ynstrumintûntwerpen, wylst syn heit troch gie mei it bouwen fan konfinsjonele ynstruminten - immen moast dochs fertsjinje. Sax syn earste wichtige útfining wie in ferbettering fan de basklarinet, dêr't er op syn tweintichste patint op krige.

Yn 1841 ferhuzet er nei Parys, dêr't er in nije op de bugel basearre rige ynstruminten ûntwurp: de sakshoarns. Syn ûntwerp wie sa sublym dat de measte ynstruminten dy't no noch (2007) as bugel ferkocht wurde, yn wêzen sakshoarns binne. Se wurde yn withoefolle harmony-orkesten en fanfares brûkt. Yn it symfony-orkest is it ynstrumint net kommen, al hat de komponist Hector Berlioz dat besocht, troch de sakshoarns in wichtige rol te jaan yn syn opera *[[Les Troyens]]*.

Om dy tiid hinne wie Sax ek dwaande mei it stal jaan fan in nij ynstrumint: de saksofoan. Berlioz skreau loovjend oer it nije ynstrumint yn 1842, mar Sax frege earst patint oan yn 1846 doe't er de hiele rige fan sopraansaksofoan oant bassaksofoan ûntwurpen en útstald hie.
De reputaasje dy't Sax dêrmei opboud hie smiet foar him in baan op as dosint oan it Conservatoire national supérieur de musique yn Parys. 

Hy stoar yn 1894 yn Parys en waard op de Cimetière de Montmartre begroeven.

Hy stie ek ôfbylde op it Belgyske bankbiljet fan 200 frank.
Natoermuseum Fryslân

It **Natoermuseum Fryslân**, oprjochte yn 1923, is in museum Ljouwert.

## Weeshûs
It museum is festige yn in eartiids weeshûs. It *Nij Stedsweeshûs* hat fan 1675 oant  1953 as weeshûs funksjonearre. Yn de heechtiiddagen wennen der goed trijehûnderd weesbern. Sy hiene as bynamme ‘de blauwe wezen’ troch de blauwe klean dy't sy drage moasten, de kleur fan it stêdswapen. De jonges wurken yn de timmerwurkpleats en de fammen yn de naaikeamer, it spinfertrek of as tsjinstfamke. Nettsjinsteande de ynkomsten út dy arbeid wie de finansjele posysje oan it begjin fan de 19e iuw tige min. Yn 1823 ferstoar yn Batavia Jacob Baljée, âld-ynwenner fan it weeshûs. Hy hie yn  Ynje grutte rykdom fergarre en by testamint al syn besittings oan it weeshûs neilitten. Dêrmei kaam fuort in ein oan alle finansjele problemen. Omdat yn de 20e iuw de opfieding yn weeshuzen hieltyd minder populêrder waard en boppedat der minder âldere weesbern wienen, wennen der yn 1953 noch mar acht wezen yn it pân dat om dy reden sletten waard.  

Ek no noch binne yn it museum ‘Blauwe weesbern te finen, lykwols yn de foarm fan de flintersoarte mei de selde namme. De fâdekeamer is de ienige romte dy't noch hielendal autentyk is.

## Natoermuseum
It tema fan it museum is de natoer fan Fryslân. Trije ferdjippingen fol ynformaasje, bysûndere bisten en planten, opdrachten, proefkes, spultsjes en oare ferrassingen nûgje út om ûndekt te wurden. De ûnferwachte wize dêr’t alles op presintearre wurdt hat yn en bûten de provinsje al in protte wurdearring krigen.

Yn it Natoermuseum Fryslân kin op aventoer yn it Fryske lânskip gien wurde. Der kin (sabeare) kij molken wurde en as in echte detektive de moard op it boerehiem oplost wurde. Der draait in film oer in lyts gouden tuorke dy ’t dy mei werom nimt yn ‘e tiid. Sa sitte jin ynienen yn it fermidden fan mammoeten en Neandertalers boppe op in terp. In Fryske kaptein lit syn skatten sjen dy’t er sammele hat op syn reizen om de wrâld hinne. Der binne bûdeldieren, lykas de kangoeroes en in echte tiger. Yn de walfiskseal fielst dy as Tomke neist de enoarme kaken fan de Potfisk. Alle dagen is de preparateur oan it wurk en kin besjoen wurde hoe’t hy in hoarnûle, in Reade Wikel of in fjildmûs opset. Ferneamd is “Friesland onder water”. Kuierjend tusken kroas en wetterplanten kinne dûkende ielguozen, ferskûle snoeken en in gefaarlik lykjende “meerval” moete wurde.

## Kolleksje
De kolleksje fan it museum bestiet út ûngefear 147.500 foarwerpen (novimber 2006), wêrûnder:
* Weakdieren - 25.000
* Flinters - 37.000
* Krobben - 11.700
* Fûgelaaien - 7.900
* Printen - 1.500
* fossilen - 1.500

Foar bern fan 4 oant 8 jier wurdt der op fêste tiden in mearke ferteld oer Li-Ming, in draak fan 14 meter lang. Dêr kinne se sykje nei de kaai fan de skatkiste en meie se in winsk dwaan by de winskfontein.

Iepeningstiden: tiisdei o/m snein fan 11.00-17.00 oere.
Sletten op Keninginnedei, Befrijingsdei, Earste Krystdei en Nijjiersdei.

## Sjoch ek
* List fan Fryske musea