open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sintraalaziatysk reahart

It **Sintraalaziatysk reahart** (*Cervus hanglu*) is in hartesoarte dy't yn 'e delling fan 'e rivier de Tarim en de omlizzende bergen fan Sintraal-Aazje foarkomt. Foar in hiel skoft waard it bist as in ûndersoarte fan it gewoane reahart (*Cervus elaphus*) behannele, mar sûnt 2017 is it hart op basis fan genetysk ûndersyk as in aparte soarte erkend.

## Ferskining
It Sintraalaziatysk reahart is 210 oant 230 sintimeter lang en hat in skofthichte fan 120 oant 130 sintimer. Syn hier is brún oant jiskebrún en ljochter op 'e flanken. Simmerdeis is it hier ljochter en readiger. De kop is lang mei in smelle snút; de lippen, earen en it kin binne wytich. In opfallend skaaimerk is it ljochte flak (de spegel) om 'e sturt hinne, dat faak lytser is as by it Europeeske reahart. De sturt is relatyf koart en ljochter oan 'e ûnderkant. It gewei fan 'e bokken hat meastentiids fiif einen de stang. Folwoeksen bokken kinne likernôch 150 oant 180 kilo swier wurde. 

## Fersprieding en systematyk
It Sintraalaziatysk reahart komt foar yn ferskillende isolearre populaasjes yn Sintraal-Aazje. It ferspriedingsgebiet rint fan Kasjmir (Yndia) oant de Tarim-bekken yn Sina en dielen fan Turkmenistan, Oezbekistan en Kazachstan. 

De soarte wurdt opdield yn trije ûndersoarten:

* It Kasjmirreahart  (*C. h. hanglu*): Beheind ta it Nasjonaal Park Dachigam yn Yndia.
* It Baktrysk reahart (*C. h. bactrianus*): Yn 'e rivierdellings fan 'e Amu Darja en Syr Darja.
* It Jarkandreahart (*C. h. yarkandensis*): Yn it Tarim-bekken yn Xinjiang (Noardwest-Sina).

It liket der op dat de Sintraal-Aziatyske groep reaharten tusken 770.000 en 126.000 genetysk fan 'e Europeeske reaharten ôfskieden binne. 

## Ekology
Sintraalaziatyske harten libje benammen yn iggebosken by rivieren en yn it reid by sompen yn woastyngebieten. Se binne tige goed oanpast oan ekstreme temperatuerferskillen. Harren dieet bestiet út gers, krûden en blêden fan strûken. De peartiid falt yn 'e hjerst (septimber-oktober), wêrby't de bokken harren bekende burljende lûd hearre litte om geiten te lokjen en konkurrinten ôf te skrikken.

## Status en bedriging
De soarte as gehiel wurdt troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. It Kasjmirreahart hat lykwols de status krityk en de populaasje bestiet út mar in pear hûndert bisten. De grutste gefaren foar de soarte binne it ferlies fan habitat troch lânbou en it streupen foar it fleis en it gewei. Yn guon gebieten, lykas yn Kazachstan, binne suksesfolle programma's opset om de populaasje fan it Baktrysk hart wer te fergrutsjen.
Wapity

De **wapity** of it **Kanadeesk reahart** (*Cervus canadensis*) is ien fan 'e grutste hartesoarten op 'e wrâld. Foar in hiel skoft waard de wapity as in ûndersoarte fan it Europeeske reahart (*Cervus elaphus*) beskôge, mar op basis fan genetysk ûndersyk út 2004 is fêststeld dat it om in aparte soarte giet. De namme 'wapity' komt út de taal fan 'e Sjâny (*Shawnee*) en betsjut letterlik "wite efterkant", in ferwizing nei de spegel om 'e sturt hinne.

## Ferskining

De wapity is oer it generaal grutter en swierder as it Europeeske reahart. In folwoeksen bok kin in skofthichte fan 1,5 meter berikke en tusken tusken de 300 en 400 kilogram weagje, mei útsjitters oant sa'n 450 kilogram. Winterdeis is it hier ljochtbrún oant griisbrún, wylst de nekke en de poaten faak folle donkerder binne. Opfallend is de grutte krêmkleurige spegel op 'e efterkant. It gewei fan 'e bokken is ynposant; it groeit breed út en kin wol 1,2 meter lang wurde mei seis of mear einen oan 'e stange.

Lykas de kealtsjes fan ús reahart ha ek de kealtsjes fan 'e wapity readbrún oant gielbrún hier mei ljochte rûne stippen. Dy stipkes ferdwine nei in moanne as trije. 

## Fersprieding
De soarte komt oarspronklik yn Noard-Amearika en East-Aazje foar. Yn Noard-Amearika beslacht it gebiet benammen de Rocky Mountains en dielen fan West-Kanada. Yn Aazje libbet de wapity yn Sibearje, Mongoalje en Noard-Sina. De soarte is ek troch de minske yntrodusearre yn lannen lykas Nij-Seelân en Argentynje, dêr't se har goed oanpast hawwe.

### Undersoarten
De wapity wurdt opdield yn ferskate groepen yn Noard-Amearika en East-Aazje. It ûndersteande oersjoch folget de tradisjonele yndieling fan 'e ûndersoarten fan 'e wapity (*Cervus canadensis*). Yn guon resinte taksonomyske stúdzjes wurdt útsteld om de Súdaziatyske foarmen *wallichii, macneilli* en *kansuensis* net mear ta dizze soarte te rekkenjen, mar se ûnder te bringen by it Sintraalaziatysk reahart (*Cervus hanglu*). Oer dy yndieling bestiet lykwols noch gjin folsleine wittenskiplike konsensus, en dêrom wurde se hjir noch neffens de klassike klassifikaasje as ûndersoarten fan 'e wapity werjûn. 

Der binne ek twa Noard-Amerikaanske ûndersoarten dy't no útstoarn binne.

## Ekology
Wapitys binne sosjale bisten dy't yn grutte keppels libje, bûten de peartiid faak neffens geslacht skieden. Se binne herbivoaren en ite gers, krûden, blêden en knoppen fan beammen. De peartiid fynt plak yn septimber en oktober. De lûden dy't de bokken dan meitsje, binne oars as it lege burljen fan it Europeeske reahart; it is in heech, fluitjend lûd.

## Status en bedriging
De wapity wurdt troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. Hoewol't de soarte yn it ferline op guon plakken hast útroege wie troch oerbejaging, binne de populaasjes troch strangere wetjouwing en beskermingsmaatregels wer tanaam. Yn Noard-Amearika allinnich al libje der no wer mear as in miljoen wapity's. De wichtichste natuerlike fijannen fan 'e wapity binne wolven, poema's en grutte bearen. Yn Aazje kinne ek tigers wapitys fange. Rôfdieren nimme benammen kealtsjes, jonge of swakke dieren.
Lulk (film)

***Lulk*** is in Nederlânske misdiefilm út 2026 ûnder rezjy fan Janko Krist. De film is fierhinne Frysktalich, mei inkele Nederlânsktalige rollen. It ferhaal folget de efterstelde metaalbewurker Durk, dy't út wanhoop in op in gizeling útrinnende bankoerfal útfiert. De haadrollen waarden spile troch Lourens van den Akker, Thom Hoffman, Sjoukje Minkema en Oele Plop. *Lulk* gie op 4&nbsp;maart 2026 yn it Keninklik Teäter Tuschinski yn Amsterdam yn premiêre en iepene op 12&nbsp;maart yn 'e Nederlânske bioskopen.

## Plot
Durk de Vries is in metaalbewurker dy't mei wiif en twa bern yn in folksbuert yn Drachten wennet. Hy wurket foar in krap lean op in skipswerf dêr't lúkse jachten makke wurde. Syn spesjalisme is de laadklep foar jetsky's. Syn bazen sjogge op him del en hawwe de gek mei him. Troch in opienfolging fan swierrichheden komt Durk yn 'e skulden, oant er it langer net mear pikt om altyd eftersteld te wurden en útbarst yn razernij. Hy lit him deryn lúzje om in bankoerfal te dwaan, mar dat rint út op in gizeling fan 'e ôfhâldige bankdirekteur Wijnenberg en twa tafallige klanten: TikTok-influencer Femke en frachtweinsjauffeur Bauke.

## Rolferdieling
;haadrollen


;byrollen

## Produksje
*Lulk* waard regissearre troch Janko Krist, dy't sels ek it senario skreau en de film yn 'e mande mei Klaas Bies produsearre. Drama5 en Bliksumfilms wiene de filmstudio's dy't by it projekt belutsen wiene. *Lulk* wie de twadde film fan Krist nei *[[Stjer (film)|Stjer]]* út 2021. It wie in lowbudgetfilm dy't neffens Krist makke waard mei in "mikrobudget", al is ûnbekend hoe heech (of leech) oft dat krekt wie. 

De kamerarezjy wie yn 'e hannen fan Jorrit Meinsma, en de filmmuzyk waard fersoarge troch Jeroen Seinstra. De opnamen foar de gizelingssêne fûnen plak yn 'e keamer fan administraasje yn 'e Boargemaster Harmsmaskoalle op De Gerdyk. Fan begjin oant ein duorre de produksje fan *Lulk* neffens Krist fjouwer oant fiif jier.

## Keppelings om utens
*  Offisjele webside fan ''Lulk''
*  Ynformaasje oer ''Lulk'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)
Wytnekkekolibry

De **wytnekkekolibry** (*Florisuga mellivora*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*). De soarte falt op troch syn kontrastearjende fearrekleed mei in wite búk en nekke en in donkere kop. De fûgel komt foar yn grutte parten fan Midden-Amearika en it noarden fan Súd-Amearika.

## Ferskining
De wytnekkekolibry is in relatyf grutte kolibry mei in lingte fan likernôch 10 oant 12 sintimeter. It mantsje hat in opfallend fearrekleed mei in donkerblauwe oant swarte kop en boarst, wylst de búk en nekke wyt binne. De rêch en wjukken binne meastentiids grienich of donker fan kleur.

It wyfke hat in minder kontrastearjend fearrekleed en kin wat mear lykje op oare kolibrysoarten. In grut diel fan 'e folwoeksen wyfkes kinne lykwols deseklde kleuren ha as mantsjes om minder lestich fallen te wurden troch agressive soartegenoaten. It oare diel hat it foar wyfkes typyske fearekleed.

Juvenilen ha in wite nekke en búk en in mear grize oant brune kop en boarst. Se ha ek minder blau of grien.

## Fersprieding en systematyk
De wytnekkekolibry komt foar fan súdlik Meksiko troch Midden-Amearika oant yn it noarden fan Súd-Amearika, ûnder oaren yn Kolombia, Fenezuëla, Ekwador en Perû. De soarte wurdt ek yn it Amazônegebiet oantroffen.

De wytnekkekolibry heart ta it skaai *Florisuga*. Dat skaai makket diel út fan de famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*), dy't yn it skift fan 'e toersweleftigen (*Apodiformes*) pleatst wurdt. De wytnekkekolibry (*Florisuga mellivora*) hat twa erkende ûndersoarten:
* *F. m. mellivora* – nominaatûndersoarte; fan súdlik Meksiko troch Midden-Amearika en in grut part fan Súd-Amearika (ek Trinidad).
* *F. m. flabellifera* – in regionale ûndersoarte fan it eilân Tobago faak ek *tobagensis* neamd.

## Ekology
De soarte libbet yn tropyske bosken, boskrânen en iepen gebieten mei bloeiende planten. Ek yn tunen en parken kin de fûgel foarkomme as dêr genôch blommen binne.

De wytnekkekolibry libbet foar in grut part fan nektar út blommen. Mei de lange snaffel en tonge wurdt de nektar út 'e blom helle. Dêrnjonken yt de fûgel ek lytse ynsekten, dy't wichtige aaiwiten leverje.

It nêst wurdt meastentiids troch it wyfke boud fan sêft plantemateriaal en spinnetried. Der wurde ornaris twa lytse aaikes lein.

## Status en bedrigingen
Neffens de IUCN wurdt de wytnekkekolibry net bedrige (*Least Concern*). De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en komt yn in soad gebieten noch frij algemien foar.

Mooglike bedrigingen binne benammen it ûntboskjen en feroarjen fan it leefgebiet. Yn guon gebieten profitearret de soarte lykwols fan tunen en parken mei bloeiende planten.
Swarte kolibry

De **swarte kolibry** (*Florisuga fusca*) is in fûgel út 'e famylje kolibrys (*Trochilidae*). It is tegearre mei de wytnekkekolibry (*Florisuga mellivora*) ien fan 'e twa soarten yn it skaai jakobynkolibrys (*Florisuga*). De swarte kolibry hat in opfallend fearrekleed yn swart en wyt en komt foar yn it eastlike en súdlike part fan Súd-Amearika.

## Ferskining
De swarte kolibry is in relatyf grutte kolibry mei in lingte fan sa'n 12 oant 13 sintimeter. Folwoeksen mantsjes en wyfkes binne beide foar it grutste part donkerswart mei in brûns- oant oliifglânzgjende rêch en wjukdekfearen. De flanken en de bûtenste sturtfearren binne wyt mei de binnenste sturtfearren swart mei donkere punten. It kontrast tusken it swarte bealchje en it wite part fan 'e flanken en sturtfearren makket de soarte maklik te werkennen.

Juvenilen hawwe in tige tsjuster fearrekleed mar mei brede kanielkleurige‑ of swarte bannen oan 'e siden fan 'e kiel en in wite búk en de bûtenste sturtfearren hawwe wite einen.

## Fersprieding en systematyk
De swarte kolibry komt benammen foar yn it eastlike en súdlike part fan Súd‑Amearika, ynklusyf it easten fan Brazylje (fan Paraíba oant Rio Grande do Sul), it easten fan Paraguay, it noardeasten fan Argentynje (Misiones en omkriten) en it easten fan Oerûguay.

Taksonomysk is de swarte kolibry in monotypyske soarte; der binne gjin erkende ûndersoarten. De fûgel waard earder yn it monotypyske skaai *Melanotrochilus* set, mar nei ûndersyk die bliken dat de fûgel mei de wytnekkekolibry better by it skaai Florisuga past.

## Ekology
De swarte kolibry bewennet in ferskaat oan bosken fan 'e Atlantyske reinwâldregio yn Brazylje, mar ek yn tunen en parken. Hy yt nektar mei ynsekten as in boarne fan proteïnen en komt ek faak by foerbakken foar fûgels, dêr't nektar oanbean wurdt.

De soarte kin lykas oare kolibrys stil yn 'e loft hingje en rap fan rjochting feroarje. Se hâlde har benammen op yn gebieten mei in protte bloeiende planten.

## Status en bedrigingen
De IUCN klassifisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*). De soarte hat in relatyf grut ferspriedingsgebiet en wurdt yn in grut part dêrfan as algemien beskôge.

Potinsjele bedrigingen binne ferlies fan geskikt leefgebiet troch it ûntboskjen fan it Atlantyske reinwâld, mar de soarte past him ek oan tunen en parken oan mei genôch blommen.
Tian Shan-berchtme

It **Tian Shan-berchtme** (ek wol skreaun as Tiensjan of de 'Himelske Bergen") is in grutte keatling fan bergen yn Sintraal-Aazje. It berchtme is likernôch 2.500 kilometer fan it westen nei it easten en foarmet de grins tusken it Tarim-bekken mei de Taklamakan-woastyn yn it suden en de steppes fan Kazachstan en Kirgyzje yn it noarden.

Sûnt 2013 en 2016 steane dielen fan it berchtme op 'e Wrâlderfgoedlist fan UNESCO (Xinjiang Tianshan: 2013; Westlike Tian-Shan: 2016) fanwegen de bysûndere biodiversiteit en de ûnbidige hichteferskillen dy't ryk binne oan gletsjers, marren en djippe kleauwen.

## Siderûte
De Tian Shan spile in sintrale rol yn 'e skiednis fan 'e Siderûte, de âlde hannelsrûte dy't Sina mei Europa en it Midden-Easten ferbûn. De rûte rûn by sawol de noardlike as de súdlik kant fan it berchtme lâns. Karavanen mei kamielen en hynders brûkten de oäzes en dellingen fan 'e Tian Shan om te rêsten en wetter te heljen nei it oerstekken fan 'e gefaarlike woastinen.

De berchpassen wiene net allinnich wichtich foar hannel yn side, krûden en goud, mar ek foar de fersprieding fan religy's lykas it boeddisme en it kristendom. Om it jier 500 hinne begûnen kristenen fan 'e Tsjerke fan it Easten (faak Nestoriaanske kristenen neamd) harren leauwe nei it easten te bringen nei Kirgyzje, Kazachstan en sels yn Sina. Se stiften mienskippen en kleasters yn hannelsstêden en oäses om it berchtme hinne. Troch de opkomst en oermasteringen fan 'e islam ferlearen de kristlike mienskippen sûnt de 10e iuw harren ynfloed en lang om let ferdwûn it kristendom dêr, oant it kristendom dêr yn 'e 19e iuw troch de Russyske ynfloed wer yntrodusearre waard.

In soad stêden en fortifikaasjes oan 'e berchrânen waarden ryk troch dy hannel en groeiden út ta wichtige kulturele sintra. Fanwegen it histoaryske belang is de saneamde Chang'an-Tianshan-korridor opnommen op 'e Wrâlderfgoedlist fan UNESCO. 

## Natoer

It berchtme hat in tige grut ferskaat oan planten en bisten. Troch de grutte hichteferskillen binne der ferskillende sônes fan drûge steppes oan 'e foet fan 'e bergen oant alpine greiden en gletsjers op 'e toppen.

It berchtme stiet bekend as de oarsprong fan ferskate fruitsoarten. De wylde appel (*Malus sieversii*), de foarfaar fan ús hjoeddeistige apel, groeit dêr noch jimmeroan yn it wyld yn grutte bosken. Ek de wylde tulp, abrikoazen en walnuten fine yn it berchtme harren oarsprong. 

It meast bysûndere bist fan 'e Tian Shan is de bedrige snieloaihoars. Oare grutte sûchdieren dy't yn it gebiet foarkomme binne de brune bear, de Sibearyske stienbok, kamielen, it argaliskiep en de wylde baarch. Yn it berchtme libbet ek de keningsearn.

## Keppeling om utens
* UNESCO Tian Shan (Xinjiang)
* Westlik diel fan Tian Shan
Frou (kaartspul)

De **frou** is in kaart út it standert Westerske kaartspul.

Dizze kaart wurdt ek wol *dame* neamd, of *Keninginne*, tsjin de Hear oer, beynfloede troch oare talen.

## Print
De fjouwer froulju fan it kaartspul hearre ta de printen, de kaarten dêr't persoanen op ôfbylde binne. Ornaris steane op dy kaarten fjouwer frouspersoanen ôfbylde mei sabeare histoaryske klean. It symboal op de kaart hinget ôf fan it lân dêr't de kaart weikomt, om't it de earste letter is fan de namme fan de kaart. Nederlânske kaarten hawwe in *V* foar *Vrouw*, Dútske *D* foar *Dame*, of at it in Skatspul is *O* foar *Ober*, Ingelske in *Q* foar *Queen*, Frânske kaarten hawwe in *D* foar *Dame* om't *R* foar *Reine* betizing jout, ensafuorthinne.

## Rang

De frou is de op-ien-nei heechste kaart yn har sibbe. De regels fan in ferskaat oan kaartspullen wize in oare rang as noch heger oan. By kaartspullen dy't yn Nederlân populêr binne is dat dan almeast de aas oer de Hear, yn oare lannen kin it ek de does (twa), of de Jas (boer) wêze. De âldste spylkaarten dy't wy fun hawwe, hienen hieledal gjin frouju; dat is in feroaring út de Frankryk, Dat, spullen fan âlder komôf hawwe in hege ûndergeskikte. Sa hat in skatspul hielendal net in frou, mar yn stee dêrfan is der dêr in Ober. De kaart ûnder de frou is ornaris de boer, utsein krekt dy boer dy't as jas fungearret.
Zwillbrocker Venn

It **Zwillbrocker Venn** is in natuergebiet mei bosk, fean, wiete greiden en wetter yn 'e Kreis Borken yn 'e Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen, fuort by de grins mei Nederlân. In part fan it gebiet waard al yn 1938 oanwiisd as natuerbeskermingsgebiet.

It gebiet leit yn it westlike Múnsterlân, westlik fan 'e stêd Vreden en by it doarp Zwillbrock. It Zwillbrocker Venn ûntstie troch it ôfgraven fan heechfean. Nei it beëinigjen fan 'e turfwinning bleau der in ûndjippe mar oer, dy't hjoed-de-dei in wichtich leefgebiet is foar in grut tal planten en bisten.

It natoergebiet beslacht likernôch 176 hektare en makket diel út fan it fûgelbeskermingsgebiet Moore und Heiden des westlichen Münsterlandes.

## Natoer en dieren

It Zwillbrocker Venn stiet benammen bekend fanwegen de grutste ynlânske koloanje fan kobben yn Dútslân en de noardlikste briedkoloanje fan Sileenske flamingo's fan 'e wrâld. Oarspronklik binne de flamingo's nei alle gedachten ûntsnapt út kolleksjes, mar hjoed-de-dei binne it wylde fûgels. Oant likernôch healwei july binne se dêr te sjen en dêrnei trekke se nei oare dielen, lykas de Grevelingemar, de Lauwersmar of de Iselmarkust.

Om de mar hinne rint in kuierpaad fan likernôch 6 km mei ferskillende observaasjehutten. Ek binne ferskate fytsrûtes lâns it gebiet útset, wêrûnder de saneamde Flamingorûte, in fytsrûte troch Dútslân en Nederlân.

## Keppeling om utens
* Achterhoek.nl: Flamingorûte
* Ligfe Wiesenvögel NRW
Vreden

**Vreden** is in stêd en gemeente yn 'e Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen, lizzend yn 'e Kreis Borken. De stêd leit yn it West-Múnsterlân, fuort oan 'e grins mei de Nederlânske provinsjes Oerisel en Gelderlân. Troch de stêd streamt de rivier de Berkel. Vreden krige al yn 1252 stedsrjochten.
## Skiednis
De skiednis fan Vreden giet werom oant de 9e iuw. Yn it jier 839 waarden relikwyen fan 'e hillige Felisitas nei Vreden brocht, wat it belang fan it dêr stifte frouljuskleaster (it Stift Vreden) ûnderstreke. Yn 'e midsiuwen wie Vreden in wichtige grinsstêd fan it Prinsbisdom Múnster.
### Twadde Wrâldkriich
De Twadde Wrâldkriich hie earnstige gefolgen foar Vreden. Oan 'e ein fan 'e oarloch, op 21 maart 1945, waard de stêd swier troffen troch in alliearde loftoanfal. In grut part fan it histoaryske stedssintrum, ynklusyf de wichtige tsjerken, waard hast folslein ferneatige. De oanfal wie bedoeld om 'e Dútske ferdigeningsliny's en ynfrastruktuer flak foar de alliearde oerstek fan 'e Ryn te brekken. Op 31 maart 1945 waard de stêd befrijd troch Britske en Kanadeeske troepen. Nei de oarloch is de stêd yn in moderne styl weropboud, al binne guon histoaryske eleminten sa goed mooglik hersteld.

## It besjen wurdich
Vreden hat nettsjinsteande de oarlochsskea noch ferskate kulturele monuminten:

* De stiftstsjerke Sint-Felisitas is in 12e-iuwsk tsjerkegebou mei in 11e-iuwske krypt en in koer út 1427. De tsjerke waard nei de oarloch restaurearre. 
* De Sint-Joaristsjerke is nei de Twadde Wrâldkriich werboud op 'e ruïnes fan 'e âlde tsjerke.
* De Maria-Brunn is in kapel út 1697.
* Kult Westmünsterland is in modern kultureel sintrum en museum dat ynformearret oer de skiednis fan 'e regio en it frouljuskleaster.
* Zwillbrock is in tsjerkedoarpke op 'e grins mei Nederlân en ferneamd om de barokke Sint-Fransiskustsjerke en it natuergebiet it Zwillbrocker Venn. It feangebiet is de meast noardlike briedplak fan flamingo's yn Europa.
* It Bauernhaus-Museum is in iepenloftmuseum yn it stedspark mei histoaryske pleatsen út it West-Múnsterlân.

## Stedsferdieling

De wichtichste stedsdielen fan Vreden binne de stedskearn Vreden en de doarpen Ammeloe, Doemern, Ellewick, Gaxel, Köckelwick, Lünten, Wennewick en Zwillbrock.

## Demografy
De gemeente Vreden hat in oerflak fan goed 135 km². It ynwennertal is sûnt de jierren 1990 stabyl groeid troch de geunstige lizzing en de wurkgelegenheid yn 'e regio. Fan oarsprong is de befolking foar it grutste part roomsk-katolyk, wat ek hjoed-de-dei noch te sjen is oan 'e ferskate tsjerken en religieuze tradysjes yn de stêd.
Felisitas fan Rome

**Felisitas fan Rome** (stoarn om-ende-by 165 n.Kr.) wie in kristlike martelares, dy't yn 'e 2e iuw yn Rome libbe. Hja wurdt yn ferskate kristlike tradysjes as hillige fereare. 

## Libben en Leginde
Neffens de oerlevering wie Felisitas in rike widdo dy't bekend stie om har frommens. Under it bewâld fan keizer Markus Aurelius waard se tegearre mei har sân soannen — Januarius, Feliks, Filippus, Aleksander, Fitalis, Martialis en Silvanus — arrestearre. 

De prefekt fan Rome, Publius, besocht har te twingen om te offerjen oan 'e Romeinske goaden, mar Felisitas wegere en moast tasjen hoe't har soannen ien foar ien eksekutearre waarden:

* Januarius waard deaslein mei leaden giselpeallen.
* Feliks en Filippus waarden mei kneppels deaslein.
* Silvanus waard fan in klif mitere.
* Aleksander, Fitalis en Martsialis waarden ûnthalze.
(De wize wêrop't se ombrocht waarden ferskilt per boarne).

Na eltse moard waard oan Felisitas frege as hja har leauwe ôfswarre woe. Lang om let waard Felisitas fjouwer moannen nei har bern sels ek ombrocht. 

Guon histoarisy wize op 'e sterke oerienkomsten tusken it ferhaal fan Felisitas en dat fan de Joadske Makkabeeske mem út it bibelboek 2 Makkabeeërs. Der wurdt dêrom wol tocht dat it ferhaal fan Felisitas in kristlike "modernisearring" is fan dat âldere marteldersferhaal om it kristendom yn Rome te fersterkjen.

## Ferearing en Kultus
Felisitas is de beskermhillige fan memmen en widdo's, benammen foar dyjingen dy't in bern ferlern hawwe. Yn Fryslân en Grinslân wie de ferearing ek bekend; sa wie de tsjerke fan it kleaster yn Thesinge wijd oan Felisitas en har sân soannen. 

## Feestdei
* 23 novimber (Felisitas sels) en 10 july (de sân soannen).

## Attribút
As attribút wurdt faak in swurd, palmptûke of sân lytse figuerkes of kopkes oan in foarstelling fan Felisitas tafoege. 

## Histoaryske Boarnen
* Depositio Martyrum (354 n.Kr.): neamt de sân martlers op 10 july, mar neamt Felisitas noch net as harren mem.
* Homiliae super Evangelia: paus Gregoarius de Grutte (6e iuw) ferwiist yn syn preken nei it hâlden en dragen fan Felisitas en beskriuwt har as in "achtfâldige martelares".
* Martyrologium Hieronymianum: in iere list fan hilligen dêr't har namme en dy fan har soannen yn foarkomme.
Reuzekolibry

De **reuzekolibry** (*Patagona gigas*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*). It is de grutste kolibrysoarte fan 'e wrâld. De fûgel komt foar yn it Andesgeberchte yn Súd-Amearika.

## Ferskining
De reuzekolibry is mei in lingte fan likernôch 21 oant 23 sintimeter de grutste yn syn famylje. De fûgel weaget tusken de 18 en 24 gram. It fearrekleed is minder opfallend as by in soad oare kolibrys en bestiet benammen út doffe griisbrune en grienige tinten mei in wytige ûnderbúk. It mantsje en wyfke binne ferlykber, útsein dat it mantsje ûnder waarmer readbrún is en op 'e ûnderbúk mear wyt hat as it wyfke.

Troch syn formaat is de wjukslach mei likernôch 10 oant 15 slaggen de sekonde folle stadiger as oare kolibrys, wêrtroch't de flecht mear docht tinken oan dy fan in toerswel (*apus apus*).

## Fersprieding en systematyk
De reuzekolibry libbet yn 'e Andes op hichten tusken de 2.000 en 4.300 meter en komt foar yn Ekwador, Perû, Bolivia, Sily en Argentynje.

Tradisjoneel wurdt de reuzekolibry as de iennichste soarte yn it skaai *Patagona* behannele en ferdield yn twa ûndersoarten: de *Patagona gigas peruviana* en de *Patagona gigas gigas*. Ut resint ûndersyk (2024) hat lykwols bliken dien dat de reuzekolibry eins út twa aparte soarten bestiet, dy't genetysk sterk fan inoar ferskille. Dêrom waard der útsteld om de fûgels yn twa aparte soarten op te dielen:

* *Patagona gigas* (de súdlike reuzekolibry): briedt oan 'e kust fan Sily en migrearret oer grutte ôfstannen nei de Andes yn Perû.
* *Patagona chaski* (de noardlike reuzekolibry): in soarte dy't it hiele jier troch heech yn 'e Andes yn Perû en omkriten bliuwt.

De útstelde namme *chaski* ferwiist nei de boadskippers fan 'e Inka's, de hurddravers dy't eartiids oer grutte ôfstannen lytse saken of boadskippen trochjoegen. 

Neffens de regels fan 'e taksonomyske nomenklatuer moat lykwols de âldst jildige namme brûkt wurde en dy is *Patagona peruviana* (Boucard, 1893). De namme *Patagona chaski* wurdt hjoed-de-dei as in junior synonym fan Patagona peruviana beskôge.

## Ekology
De fûgel libbet yn drûge gebieten mei strûken en yn tunen wêr't genôch blommen te finen binne. De reuzekolibry libbet fan nektar. Fanwegen syn gewicht lannet er ek wolris op 'e blom om te drinken. Dêrnjonken yt er lytse ynsekten dy't er yn de loft fangt.

It nêst is relatyf lyts neffens it formaat fan 'e fûgel en wurdt makke fan moas en koarstmoas, byinoar holden mei spinreach.

## Status en bedrigingen
De reuzekolibry stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as 'net bedrige' (*Least Concern*). Hoewol't de fûgel net seldsum is, kinne feroarings yn it klimaat en it ferlies fan leefgebiet yn 'e Andes yn 'e takomst in bedriging foarmje.
Sikahart

It **sikahart** (*Cervus nippon*) of it **Japanske reahart** is in middelgrutte hartesoarte dy't oarspronklik út it easten fan Aazje komt. De namme 'sika' komt fan it Japanske wurd *shika*, itjinge gewoan 'hart' betsjut. De soarte is oer de hiele wrâld yntrodusearre yn lannen lykas it Feriene Keninkryk, Ierlân, Frankryk, Dútslan, Poalen, Denemark en de Feriene Steaten foar. Yn Nederlân is de soarte tige seldsum.

## Beskriuwing
It sikahart is lytser as it reahart en hat in kompakte bou. Winterdeis is it hier donkergriis oant swart, wylst simmerdeis it hier kastanjebrún is mei opfallende wite stippen. De spegel, it wite plak op it efterein om 'e sturt, is mei donker hier omrâne. It sikahart hat in relatyf lyts gewei en meastentiids maksimaal acht punten oan 'e stange. De skofthichte sit tusken de 70 en 110 sintimeter, ôfhinklik fan 'e ûndersoarte.

## Fersprieding en ûndersoarten
It natuerlike ferspriedingsgebiet beslacht it easten fan Aazje, wêrûnder Japan, Taiwan, dielen fan Sina, Koreä en it easten fan Ruslân. Troch de grutte fan it gebiet binne der ferskate ûndersoarten ûntstien:

Bûten it natuerlike gebiet is de soarte yn 'e 19e iuw yntrodusearre yn Europa foar de jacht en yn harteparken. Sûnt dy tiid hawwe ûntsnapte dieren wylde populaasjes foarme yn ûnder oaren it Feriene Keninkryk, Ierlân, Frankryk en Nederlân.

## Ekology
Sikaherten passe harren maklik oan en libje yn ferskate habitats fan ticht bosk oant sompen en gerslannen. It binne herbivoaren dy’t in breed skala oan planten ite, lykas gers, blêden, twigen en sels beambast. Se binne lûdroftich. Yn 'e brûnstiid (septimber oant novimber) litte de mantsjes in heech fluitsjend lûd hearre om wyfkes te lokjen en oare mantsjes ôf te skrikken. De wyfkes smite nei in draachtiid fan goed sân moannen meastentiids ien keal yn 'e maitiid.

## Status, bedriging en beskerming
Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de soarte as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre, foaral fanwegen de grutte populaasjes yn Japan. Guon Sineeske ûndersoarten binne lykwols seldsum of sels útstoarn yn it wyld.

Yn Europa wurdt it sikahart faak as in bedriging sjoen foar it lânseigen reahart. De beide soarten kinne nammentlik krúse (hybridisearje), itjinge liedt ta  genetyske fersmoarging fan 'e reahartpopulaasje. Dêrom jilde der yn lannen lykas Nederlân strange regels om de fersprieding fan it sikahert op te kearen.
Jakobynkolibrys

De **jakobynkolibrys** (*Florisuga*) foarmje in lyts fûgelskaai út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*). It skaai bestiet út twa soarten dy't foarkomme yn Midden-Amearika en Súd-Amearika. De namme "jakobyn" ferwiist nei it kontrastearjende swart-wite fearrekleed fan 'e fûgels yn it skaai, dat tinken docht oan it habyt fan 'e Dominikaanske oarder, dy't yn Frankryk ek wol *Jacobins* neamd waarden.

Jakobynkolibrys binne relatyf grutte kolibrys mei in lingte fan sa’n 11 oant 13 sintimeter. Se hawwe in stevige snaffel en in sterk kontrastearjend fearrekleed mei donkere en wite parten. Lykas oare kolibrys libje se foar in grut part fan nektar út blommen, mar se fange ek lytse ynsekten dy't in wichtige boarne fan aaiwiten foarmje.

De fûgels komme foar yn ferskate leefgebieten, lykas tropysk bosk, boskrânen en tunen mei in soad bloeiende planten. Se kinne, lykas oare kolibrys, stil yn 'e loft hingje troch in tige rappe wjukslach.

De swarte kolibry waard earder yn it aparte skaai *Melanotrochilus* pleatst, mar op grûn fan morfologysk en molekulêr ûndersyk wurdt dy soarte hjoed-de-dei meast by it skaai *Florisuga* yndield.
Reuzekolibrys

De **reuzekolibrys** (*Patagona*) foarmje in skaai út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*). De fûgels út it skaai steane bekend as de grutste kolibrys fan 'e wrâld en komme foar yn it Andesberchte fan Súd-Amearika.

Reuzekolibrys binne mei in lingte fan sa'n 21 oant 23 sintimeter útsûnderlik grut foar harren famylje. Se hawwe in relatyf stadige wjukslach fan 10 oant 15 slaggen de sekonde, wat mear tinken docht oan 'e flecht fan in toerswel as oan 'e ekstreem rappe wjukslach fan lytsere kolibrysoarten. Harren fearrekleed is net sa fel kleure as by oare kolibrys, mar bestiet fral út griisbrune en doffe grienige tinten mei in opfallend skier plak op 'e stút.

## Taksonomy
Tradisjoneel bestiet it skaai út mar ien soarte, de reuzekolibry. Ut in breed wittenskiplik ûndersyk fan 2024, wêrby't gebrûk makke waard fan DNA-analyse en it folgjen fan fûgels mei trackers, hat bliken dien dat de populaasje eins út twa aparte soarten bestiet. De súdlike populaasje briedt oan 'e kust fan Sily en migrearret oer tûzenen kilometers nei de hege Andes, wylst de noardlike populaasje it hiele jier troch op grutte hichte yn 'e Andes bliuwt. 

De twa groepen hawwe har genetysk sa fier fan inoar ûntwikkele, dat se no as aparte soarten beskôge wurde. Foar de noardlike soarte waard de namme *Patagona chaski* útsteld, in ferwizing nei de boadskippers fan 'e Inka's (*chaskis*). Neffens de regels fan 'e taksonomyske nomenklatuer moat lykwols de âldst jildige namme brûkt wurde en dy is *Patagona peruviana* (Boucard, 1893). De namme *Patagona chaski* wurdt hjoed-de-dei as in junior synonym fan *Patagona peruviana* beskôge.
Fjoertopaaskolibry

De **fjoertopaaskolibry** (*Topaza pyra*) is in fûgel út 'e famylje kolibrys (*Trochilidae*). It is ien fan 'e grutste en meast kleurrike kolibrysoarten fan 'e wrâld. Tegearre mei de topaaskolibry (*Topaza pella*) foarmet it it skaai fan 'e topaaskolibrys (*Topaza*). De fûgel tanket syn namme oan it glânzgjend, ealstieneftich fearrekleed en komt foar yn it noardwesten fan it Amazônebekken.

## Ferskining
De fjoertopaaskolibry is in opfallend grutte kolibry. De mantsjes kinne, ynklusyf de lange sturtfearren, in lingte fan wol 19 oant 23 sintimeter berikke. Se hawwe in skitterjend fearrekleed dat fariëarret fan oranjegiel op 'e rêch en it boarst, mei in glânzgjende griene kiel. De kop is ek swart. Karakteristyk binne de twa lange, donkere sturtfearren dy't bûge binne en inoar krúse.

Wyfkes binne lytser (sa'n 13 oant 14 sm) en hawwe in minder opfallend, meastentiids grienich fearrekleed mei in koperkleurige glâns op 'e kiel. Hoewol't se minder fjoerich binne as de mantsjes, hawwe ek sy de typyske irisearjende glâns fan it skaai.

## Fersprieding en systematyk
De fjoertopaaskolibry komt foar yn it noardwesten fan Súd-Amearika. It ferspriedingsgebiet omfettet dielen fan it súdeasten fan Kolombia, it easten fan Ekwador, it noardeasten fan Perû, súdlik Fenezuëla en it noardwesten fan Brazylje.

De IOC World Bird List beskôget de soarte op as monotypysk, mar Clements / eBird ûnderskiede twa ûndersoarten:

* *T. p. pyra*: De nominaatfoarm (noardeastlik Perû, eastlik Ekwador, súdlik Fenezuëla en noardwestlik Brazylje).
* *T. p. amaruni*: In foarm dy't benammen yn it easten fan Ekwador en noardlik Perû foarkomt.

De soarte is nau besibbe oan de gewoane topaaskolibry (*Topaza pella*), dy't mear nei it easten ta libbet.

## Ekology
De fjoertopaaskolibry libbet benammen heech yn 'e beammen fan tropyske reinwâlden, faak yn 'e buert fan saneamde rivieren en beken. Se binne tige territoriaal en ferdigenje harren fiedselboarnen fûleindich tsjin oare kolibrys.

Hja ite nektar fan ferskate beammen yn 'e hegere lagen fan it wâld. Dêrnjonken fange se lytse ynsekten yn 'e loft om oan 'e aaiwiten te kommen. De mantsjes pronkje faak op iepen plakken mei harren fearrekleed om wyfkes te lokjen.

## Status en bedrigingen
Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de fjoertopaaskolibry as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre. Hoewol't it totale oantal fûgels liket ôf te nimmen troch it ûntboskjen en habitatferlies yn it Amazônegebiet, is it ferspriedingsgebiet grut genôch om de soarte net as bedrige te beskôgjen.

## Namme
De soartenamme *pyra* is ôflaat fan it Grykske wurd *pyr* (πῦρ), itjinge 'fjoer'betsjut. Dat is in streekrjochte ferwizing nei de reade en oranje tinten fan it mantsje.
Superfulkaan

In **superfulkaan** is in fulkaan dy't in útbarsting hân hat mei in fulkanyske eksplosiviteitsyndeks (VEI) fan 8, de grutste registrearre wearde op 'e yndeks. Dit betsjut dat it folume fan ôfsettings foar sa'n útbarsting grutter is as 1.000 kubike kilometer.

## Oarsaken
Superfulkanen ûntsteane as magma yn 'e mantel yn 'e koarste opstiet, mar der net trochhinne brekke kin. Druk bout him op yn in grutte en groeiende magmapoel oant de koarste de druk net mear befetsje kin en brekt. Dit kin foarkomme by *hotspots* (bygelyks de Yellowstone-kaldeara) of by *subduksjesônes* (bygelyks Toba).

## Gefolgen
Grutte superfulkanyske útbarstings wurde ek faak assosjeare mei grutte stollingsgebieten, dy't enoarme gebieten mei lava en fulkanyske jiske bedekke kinne. Sokke gebieten kinne trochgeande klimaatferoaring feroarsaakje (lykas it begjin fan in lytse iistiid) en soarten mei útstjerren bedriigje. De Oruanui-útbarsting fan 'e Taupo-fulkaan, yn Nij-Seelân (sa'n 25.600 jier werom) hat de resintste VEI-8-útbarsting fan 'e wrâld west.

## Besteande superfulkanen
De minsken witte fan seis superfulkanen:
* de Taupo yn Nij-Seelân,
* de Toba op Sumatra,
* de Japanske Aira-kaldeara,
* de Long Valley-kaldeara yn de Feriene Steaten
* de Valles-kaldeara yn de Feriene Steaten
* de ferneamde superfulkaan ûnder it Yellowstone National Park yn de Feriene Steaten.

## Oare fulkanen
By útwreiding wurde ek krekt wat lytsere fulkanen, mei in fulkanyske eksplosiviteitsyndeks fan 7, ta de superfulkanen rekkene. Dat betsjut dat mear as 100 kubike kilometer oan fulkanysk materiaal frijkomt, lykas Campi Flegrei. De Samalas op Lombok, dy't yn de grutste útbersting fan it Holoseen oant no oan ta west hat, hat nei gedachten ek in fulkanyske eksplosiviteitsyndeks fan 7 west, doe't dy yn 1257 it waar foar jierren feroare.
Topaaskolibry

De **topaaskolibry** (*Topaza pella*) is in fûgel út 'e famylje kolibrys (*Trochilidae*). Tegearre mei de fjoertopaaskolibry (*Topaza pyra*) heart de soarte ta it skaai fan 'e topaaskolibrys (*Topaza*). It is ien fan 'e grutste kolibrysoarten fan 'e wrâld en stiet bekend om syn kleurrike fearrekleed.
## Ferskining
De topaaskolibry liket in soad op de fjoertopaaskolibry, mar is yn it algemien wat reader of pears-read fan kleur. It mantsje hat in briljante gouden oant griene kiel, in swarte kop en in djipread bealchje. De twa karakteristike sturtfearren binne tige lang en nei binnen bûge, sadat se inoar krúse. De totale lingte fan it mantsje kin wol 21 oant 23 sintimeter wurde.

It wyfke is folle lytser (sa'n 13 sm) en hat in meastentiids grienich fearrekleed mei in koperkleurige glâns op 'e kiel. Se mist de lange krúste sturtfearren fan it mantsje.

## Fersprieding en systematyk
De topaaskolibry komt foar yn it eastlike part fan it Amazônebekken yn Guyana, Suriname, Frânsk-Guyana, it suden fan Fenezuëla en it  noardeasten fan Brazylje.

Der wurde trije ûndersoarten erkend:

**T. p. pella*: eastlik Fenezuëla, de Guyana's en it noarden fan Brazylje.
**T. p. smaragdulus*: Frânsk-Guyana en it noardeasten fan Brazylje.
**T. p. microrhyncha*: Noardeast-Brazylje (yn 'e omkriten fan Belém).

## Ekology
De topaaskolibry libbet yn 'e hegere beamlagen fan it reinwâld, faak tichteby wetterfallen of rivieren mei fluch streamend wetter. Se binne benammen aktyf by it skimerjen (moarnsier en jûns) en ite de nektar fan bloeiende beammen en epifiten, lykas dy út 'e famylje fan 'e *Bromeliaceae*. Dêrnjonken fange se ynsekten yn 'e loft. De fûgels binne tige lûdroftich, aggresyf by de ferdigening fan it territorium en wurdt faak earder heart as dat er sjoen wurdt. 

## Status en bedrigingen
De IUCN klassifisearret de topaaskolibry as net bedrige (*Least Concern*). Hoewol't de populaasje lokaal lêst hat fan 'e ferneatiging fan it tropysk reinwâld en oannommen wurdt dat de oantallen ôfnimme, wurdt de soarte oer it algemien as stabyl beskôge yn it geskikte habitat.
Topaaskolibrys

De **topaaskolibrys** (*Topaza*) foarmje in skaai út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*). De fûgels út it skaai hearre ta de grutste en meast spektakulêre kolibrys fan 'e wrâld en komme foar yn it Amazônebekken en op it heechlân fan Guyana yn Súd-Amearika.

Topaaskolibrys steane bekend om harren ekstreme irisearjende fearrekleed, dat glânzget as in ealstien (topaas). De mantsjes hawwe twa karakteristike lange, donkere sturtfearren dy't nei binnen bûge en inoar kruse. Se binne krepuskulêr (aktyf by it skimerjen) en hâlde harren faak op yn 'e hege beamlagen fan it reinwâld, tichteby wetter en rivieren.

## Ekology
De fûgels út it skaai *Topaza* hawwe in foarkar foar boskgebieten by saneamde 'swartwetterrivieren'. Se fiede harren mei nektar, mar binne ek fûleindige ynsektejagers. Benammen by it lemieren en it jûnsskimerjen binne se boppe it wetter te finen om lytse, fleanende ynsekten te fangen. Mantsjes binne tige territoriaal en ferdigenje harren fiedselboarnen tsjin alle oare kolibrys.

## Taksonomy
It skaai bestiet tradisjoneel twa nau besibbe soarten. De taksonomy yn it skaai is noch jimmeroan ûnderwerp fan stúdzje, benammen wat de status fan 'e ûndersoarten en de geografyske skieding tusken de populaasjes yn it easten en westen fan 'e Amazône oanbelanget. Ut genetysk ûndersyk docht bliken dat de topaaskolibrys in eigen tûke foarmje yn 'e famylje, faak sjoen as in sustertakson fan it skaai fan 'e jakobynkolibrys (*Florisuga*).
Burdkolibrys

De **burdkolibrys** (*Calypte*) foarmje in lyts fûgelskaai út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*).

It skaai bestiet út twa soarten dy't foarkomme oan 'e westkust fan Noard-Amearika. De namme "burdkolibry" ferwiist nei de opfallende, glânzgjende fearren oan 'e sydkanten fan 'e kop fan 'e mantsjes, dy't by it pronkjen as in soarte fan burd útstutsen wurde kinne.

Burdkolibrys binne lytse oant middelgrutte kolibrys. Benammen de mantsjes binne ferneamd om harren irrisearjende (glânzgjende) fearrekleed op 'e kop en kiel, dat ôfhinklik fan 'e ljochtfal fan kleur feroaret. Se steane bekend om harren spektakulêre baltsflechten, wêrby't se fan grutte hichte ôf yn in dûkflecht fan mear as 80 km yn 't oere nei ûnderen sjitte om yndruk te meitsjen op 'e wyfkes. Lykas oare kolibrys libje se fan nektar en lytse ynsekten.

De fûgels komme foar yn ferskate habitats, fan drûge strûken (chaparrals) en woastyngebieten oant tunen en parken yn bewenne gebieten. Se binne tige territoriaal en ferdigenje harren fiedselboarnen fûleindich tsjin oare kolibrys.

Hoewol't beide soarten yn itselde skaai falle, ferskille se yn harren trekgedrach: de Anna-kolibry bliuwt faak it hiele jier yn itselde gebiet, wylst de Costa-kolibry mear trekkend is.
Costakolibry

De **Costakolibry** (*Calypte costae*) is in fûgel út 'e famylje fan 'e kolibrys (*Trochilidae*). De lytse kolibry is in typyske bewenner fan 'e drûge woastyngebieten yn it súdwesten fan Noard-Amearika. De fûgel is ferneamd nei de Frânske ealman en natuerleafhawwer Louis Marie Pantaleon Costa, markys fan Beau-Regard.

## Ferskining

De Costakolibry is ien fan 'e lytste kolibrysoarten en wurdt likernôch 7,5 oant 8 sintimeter lang mei in gewicht fan mar 3 gram. Hy is in slach lytser as de besibbe Annakolibry.

It mantsje is tige opfallend troch syn yntins pearse krûn en kiel. De fearren oan 'e sydkanten fan 'e kiel binne ekstra lang en rjochtsje har as in soarte fan burd nei bûten ta. De rêch is grieneftich en de ûnderkant is griiswyt mei griene flanken. It wyfke is folle minder opfallend mei in griene rêch en in wite ûnderkant sûnder it pears fan it mantsje.

## Fersprieding
De Costakolibry komt foar yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten (Kalifornje, Arizona, Nevada en Utah) en it noardwesten fan Meksiko (foaral Baja California en Sonora).

Oars as de Annakolibry, dy't him goed oanpast hat oan 'e minske, bliuwt de Costakolibry leaver yn syn natuerlike habitat: de woastyn mei kaktussen, de drûge chaparral en oare gebieten mei woastynstrûken. In part fan 'e populaasje migrearret winterdeis nei it suden fan Meksiko.

## Ekology en briedgedrach

De fûgel libbet fan nektar út woastynblommen lykas dy fan 'e woastynsaly (*Artemisia tridentata*) en de Jakobskaktus (*Fouquieria splendens*). Se fange ek lytse ynsekten yn 'e loft.

It briedgedrach liket op dat fan 'e Annakolibry. Ek de Costakolibry is polygaam, it mantsje hat ferskillende wyfkes en nimt gjin diel oan 'e bou fan it nêst, it brieden en it grutbringen fan 'e jongen. It mantsje fljocht by de balts yn in grutte bôge hinne en wer foar it wyfke, wêrby't er in heech, fluitsjend lûd makket dat troch de wjukken of de sturt feroarsake wurdt. It wyfke bout in lyts nêst fan plantemateriaal en spinreach, faak leech by de grûn yn in strûk of op in kaktus.

## Status en bedrigingen
De Costakolibry stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as 'net bedrige' (*Least Concern*). Hoewol't de populaasje liket ta te nimmen, kinne habitatferlies troch de útwreiding fan stêden en feroarings yn 'e wetterhúshâlding fan 'e woastyn op termyn in risiko betsjutte.
Sonora

**Sonora**, ek wol ferfryske ta **Sonoara**, is de op ien nei grutste steat fan Meksiko. Sonora leit yn it noardwesten fan Meksiko en grinzget yn it westen oan Baja California, yn it suden oan Sinaloa en yn it easten oan Chihuahua. Yn it noarden dielt de steat in lange grins mei de Feriene Steaten (Arizona en Nij Meksiko). De Golf fan Kalifornje leit westlik fan 'e steat. Sonora hat in oerflak fan 179.355 km² en telt 2.944.700 ynwenners (2020). De haadstêd fan 'e steat is Hermosillo. It lânskip wurdt dominearre troch de Sonorawoastyn en it Westlike Sierra Madre-berchtme.

## Skiednis
Foar de komst fan 'e Spanjerts waard it gebiet bewenne troch ferskate lânbou- en jager-samlerkultueren. De Spaanske ûntdekkingsreizger Álvar Núñez Cabeza de Vaca wie yn 1536 ien fan 'e earste Europeanen dy't troch it gebiet reizge. Yn 'e 17e iuw stiften Jezuïten lykas Eusebio Francisco Kino ferskate missyposten om de lânseigen befolking te bekearen.

Yn 1824, nei de Meksikaanske Unôfhinklikheidsoarloch, waard de steat *Occidente* oprjochte, dy't bestie út 'e hjoeddeiske steaten Sonora en Sinaloa. Yn 1830 waarden dy twa skieden en waard Sonora in selsstannige dielsteat. Yn 'e 19e iuw ferlear de steat grutte stikken grûn oan 'e Feriene Steaten troch de Gadsden-oankeap fan 1853. Yn 'e tiid fan 'e Meksikaanske Revolúsje (1910-1920) spile Sonora in krúsjale rol; ferskate revolúsjonêre lieders en takomstige presidinten, lykas Álvaro Obregón en Plutarco Elías Calles, kamen út dizze steat.

## Befolking
De befolking fan Sonora is relatyf tin ferspraat oer it grutte oerflak. In grut part fan 'e ynwenners wennet yn 'e haadstêd Hermosillo of yn 'e grinsstêden. Der wenje ferskate yndiaanske groepen yn 'e steat, wêrfan't de Yaqui en de Mayo de bekendste binne. Oare groepen binne de Seri, de Tohono O'odham en de Cocopah. De grutste stêden binne, njonken Hermosillo, Ciudad Obregón, Nogales, San Luis Río Colorado en Navojoa.

## Natoer

De Sonorawoastyn is oer de wrâld ferneamd om de gigantyske Saguaro-kaktussen en it fulkanyske lânskip fan El Pinacate (UNESCO-erfgoed). De see is ryk oan walfisken en dolfinen wylst yn it easten de griene bosken fan 'e Sierra Madre oerhearskje, dêr't de jagûar libbet.
Chihuahua (steat)

**Chihuahua** is de grutste steat fan Meksiko. Chihuahua leit yn it noarden fan it lân en grinzget yn it easten oan Coahuila, yn it suden oan Durango, yn it súdwêsten oan Sinaloa en yn it westen oan Sonora. Yn it noarden dielt de steat in lange grins mei de Feriene Steaten (Nij Meksiko en Teksas). Chihuahua hat in oerflak fan 247.455 km² en telt 3.741.869 ynwenners (2020). De haadstêd fan 'e steat is de stêd Chihuahua.

## Befolking

De befolking is foar it grutste part fan mestyske of blanke komôf. In bekende lânseigen groep binne de Tarahumara (Rarámuri), dy't ferneamd binne om harren fermogen om ekstreem lange ôfstannen te rinnen. De grutste stêd fan 'e steat is net de haadstêd, mar de grinsstêd Ciudad Juárez. Oare wichtige plakken binne Cuauhtémoc, Delicias en Hidalgo del Parral.
## Skiednis
De namme Chihuahua komt mooglik út it Nahuatl en betsjut 'it plak dêr't de wetterstreamen fan 'e rivieren gearkomme'. Foar de Spaanske kolonisaasje waard it gebiet bewenne troch ferskate groepen lykas de Conchos en de Tarahumara. Yn 'e 16e iuw ûntdutsen de Spanjerts hjir sulverminen, wat de regio wichtich makke foar de ekonomy fan Nij-Spanje.

Yn 'e tiid fan 'e Meksikaanske Revolúsje wie Chihuahua it hert fan 'e striid yn it noarden. De legindaryske revolúsjonêre lieder Pancho Villa wie hjir tige aktyf mei syn *División del Norte*. Hjoed-de-dei is Chihuahua ien fan 'e meast yndustrialisearre steaten fan Meksiko, mei in soad fabriken dy't guod produsearje foar de Noard-Amearika. De steat is ek ferneamd om de Koperkleau (Barranca del Cobre), in systeem fan kleauwen dat folle grutter is as de Grand Canyon.
Claire Monis

**Claire Monis** (Parys, 10 febrewaris 1922 – 25 oktober 1967) wie in Frânske sjongster, aktrise en fersetsfrou fan joadsk komôf. Sy wie in oerlibjende fan 'e Holocaust as lid fan it Frouljusorkest fan Auschwitz. Nei de Twadde Wrâldoarloch wie Claire produsint fan films en telefyzjeshows.

## Biografy
Claire Monis wie in dochter fan in Joadske keapman dy't emigrearre oan it begjin fan 'e 20e iuw nei Frankryk, op 'e flecht foar antisemityske pogroms yn Ruslân. Hy waard mei syn dochters naturalisearre. Yn 1938 ferskynde Monis as sjongster yn 'e Frânske film *Je Chante*, in musical fan Christian Stengel. Dêrnei trede se op yn Paryske kabaretten.

Sy die mei oan it Frânske ferset (*Forces françaises libres*) en waard yn 1942 arrestearre. Sy besocht har Joadske komôf te ferbergjen foar de nije direkteur fan it Algemien Kommissariaat foar Joadske Saken, Emile Boutmy, mar hy ûntduts oan 'e ein fan 1943 dat sy Joadsk wie. Yn jannewaris 1944 kaam sy oan yn Auschwitz en ûntkaam oan de dea nei't se rekrutearre wie yn it Frouljusorkest fan Auschwitz as sjongster yn it orkest ûnder lieding fan Alma Rosé. Yn novimber 1944, nei't it orkest ûntbûn wie, waard sy oerbrocht nei Bergen-Belsen en belibbe dêr de befrijing fan it konsintraasjekamp midden april 1945.

Nei de oarloch sette se har sjongkarriêre wer op, en spile se yn produksjes lykas *Andalousie* fan Raymond Vincy en Albert Willemetz yn Parys yn 1948 en yn deselde rol yn Lyon yn 1949/1950. Yn 1964/65 wurke se as produksjemanager oan 'e tillefyzjesearje *Les Aventures de Robinson Crusoé*.[4][5] Se wie ek assistint-produksjemanager oan 'e Frânske spylfilm *Trois chambres à Manhattan* út 1965.

Monis wie troud mei Charles Henri Kahn (1915–1999) en is ûnder oaren de mem fan de Frânsk-Amerikaanske ûndernimmer Philippe Kahn.

Sy stoar yn de âldens fan 45 jier en waard beïerdige op it begraafplak Cimetière parisien de Bagneux yn Parys.

## Keppelingen om utens
*  "The Girls in the Auschwitz Band". *thegirlsintheauschwitz.band* (nammen fan bandleden en noch wat ynformaasje).