open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nanook of the North

***Nanook of the North: A Story of Life and Love in the Actual Arctic*** ("Nanook fan it Noarden: in Ferhaal fan Libben en Leafde yn it Eigentlike Poalgebiet") is in Amerikaanske stomme dokumintêrefilm út 1922, regissearre, makke en skreaun troch Robert J. Flaherty. De film wurdt sjoen as de earste dokumintêrefilm ea makke, en is it meast ferneamde wurk fan Flaherty. Yn 1989 waard de film opnomd yn it Nasjonaal Filmregister as “kultureel en histoarysk wichtich”.

## It ferhaal
De film folget it libben fan de Inuit Nanook, wiere namme, *Allakariallak*, 'Wite Bear', (? - † 1924), syn frou Nyla, en harren bern. Harren deistich libben en hurde bestean oan de poalsirkel wurdt sjen litten. In protte tradisjonele parten fan it Inuitbestean, sa as de jacht, it omgean mei de slidehûnen en kayaks en it bouwen fan iglo's komme oan bar.

## Rolferdieling
* Allakariallak – Nanook
* Nyla – harsels (Nanook syn wiif)
* Cunayou – harsels
* Allee – himsels (Nanook syn soan)

## Eftergrûn

De film waard opnaam by Inukjuak, yn de Hudsonbaai, Quebec, Kanada. Flaherty wie bekend mei dit terrein fanwege syn pionierswurk foar in spoarmaatskippij. De film waard sponsere troch it Frânske moadebedriuw Revillon Frères. Opnames waarden makke fan augustus 1920 oant augustus 1921.

De film waard in grut súkses, fral omdat it oars wie as dat men wend wie. It wie de earste lange film opnaam op lokaasje dêr't it wiere libben fan in beskaat folk yn te sjen wie, ynstee fan in ferhaal troch akteurs spile. Efternei die bliken dat de film dochs net folslein realistysk wie. Flaherty hie guon saken yn sêne sette litten. Sa hienen de Inuit op it stuit fan de opnames al gewearen foar de jacht, mar Flaherty trúne harren oan om foar de film wer te jeien lykas harren foarâlden dat koart yn 't foaren noch dienen. Ek waarden de gefaren dêr't de Inuit yn de film yn ferkeare soenen wat oerdreaun. Dat kaam Flaherty op krityk te stean fan guon filmresinsinten, mar yn it generaal makke men har dêr net al te drok oer, omdat doetiids wol faker dingen foar dokumintêres neispile waarden. Dat hie mei te krijen mei de beheinde mooglikheden fan it filmjen mei de doetiidske mânske kamera's. Flaherty ferdigene syn hanneljen fierders mei de stelling dat sels in dokumintêremakker der net oan ûntkomt om út en troch in barren yn sêne te setten om de geast fan it ûnderwerp goed fetsje te kinnen.

## Keppelings om utens
* ''Nanook of the North'' yn it *Internet Archive*
* Great Movies: ''Nanook of the North'' (1922) troch Roger Ebert
* IMDb-profyl Allakariallak
Ekologyske ferbiningssône

In **ekologyske ferbiningssône** (EFS) is in ferbining tusken natoergebieten (mei 'nije' of ophelle natoer). Ekologyske ferbiningssônes wurden oanlein om it migrearjen fan (isolearre rekke) bisten en planten tusken natoergebieten mooglik te meitsjen. Dit makket it útwikselen fan genen mûglik, wat liede moat ta sûnere populaasjes.

## Ekologysk belang
Libbensmienskippen reitsje tsjintwurdich nochalris isolearre troch libbensgebiettesnipeling: diken, bebouwing en yntensive lânbousônes trochbrekke it gaadlik wengebiet. It is normaal dat de omstannichheden yn in libbensmienskip net hieltyd en oeral gelyk binne. At in populaasje yn in minne perioade efterút giet, kinne eltse libbensmienskip op himsels te lyts wurde om fuort te bestean. Dan soe it organisme ferdwine kinne. Troch libbensgebieten fan organsmen mei elkoar te ferbinen kin it draachflak foar it fuortbestean fan in beskate soart grutter wurde.

## Oare belangen
De oanlis fan ekologyske ferbiningssônes kin ek oare belangen tsjinje. De oanlis fan reidlân en ûndjipten lâns marren, rivieren en fearten kin it wetter skjinner meitsje en jout fisk in gaadlik plak om te ridzjen. Ek wurde sokke gebieten ynrjochte as leitegebiet sadat se in beskermjende wurking hawwe foar de diken derefter.

## Natuerlike ferbiningssônes yn besprek jûn
As neidielen fan EFS wurde wol neamd:
# Interferinsje mei besteande of winsklike misklike aktiviteiten. Foarbylden:
## it ferpleatsen fan bedriuwsterreinen kostet jild. Der is ferskil fan miening oer oft projekten as 'Hert oan de Ryn' yn Renkum de kosten foar ûndernimmers hielendal fergoedzje moatte.
## beheining fan rekreaasjemooglikheden fan gebieten.
# Kosten foar ynfrastruktuer as wyldfiadukten.
# Fersprieding fan sykten en parasiten troch bisten dy't migrearje fia EFS's. Foarbylden hjirfan binne:
## it tanimmen fan tiken dy't dragers binne fan de Sykte fan Lyme (fia komplekse ekology fan harten en kjifdieren)
## ferbiningssônes foar dassen kinne fersprieding fan tuberkuloaze fan gefolgen hawwe 
## migraasje by foksen kin hûnsdûmens ferspriede.

## Realisaasje
EFS's kinne op alderhanne wizen realisearre wurde. It binne seamen mei poelen by in feart del (b.g. Drait), brede gersrânen dêr't in útsoartich meanrezjym foar jildt. Ek binne der fiskpassaazjes en dykoanpassings om risiko's foar oerstekkend wyld te beheinen.

Wat ek spilet is dat wat foar de iene soarte in ferbiningssône is, foar in oare soarte in barriêre wêze kin. 

Planologysk lizze EFS's fêst yn in Ekologyske haadstruktueren.

### Eleminten fan in ekologyske ferbiningssône
In ekologyske ferbiningssône kin de neikommende eleminten befetsje:
; It ekodukt: In breed begroeid fiadukt dêr't grut wyld feilich diken, benammen sneldiken, oerstekke kin.
; De fisktrep: In oanpassing, fral by slûzen en yn diken, dat fisk dy hindernissen nimme kin.
; De wyldtrep: In opgong dy't it bisten mooglik makket om by de wâl op te kommen en sa kanalen oer swimme te kinnen.
Auke Busman

**Auke Busman** (Drachten, 1969) is in Frysk sjonger en muzikant. Fan 2007 oant 2009 wie er de manlike helte fan Twarres. Busman die ek mei oan it projekt *Leonard Cohen in het Fries*. 

## Keppelingen om utens
* Busman op youtube.com
* Auke Busman by soundcloud.com
Johann Christian Heinrich Rinck

**Johann Christian Heinrich Rinck** (Elgersburg, 18 febrewaris 1770 – Darmstadt, 7 augustus 1846) wie in Dútske muzykskriuwer, organist en muzykkritikus. Hy hat de meldij *Brüder lagert euch im Kreise* skreaun, dy't brûkt is foar it Sealter Liet.
Johannes de Heer

**Johannes de Heer** (Rotterdam, 23 maaie 1866 - Driebergen (no Driebergen-Rijsenburg), 16 maart 1961) wie in bekende Nederlânske evangelist, dy't oan de widze stie fan de protestantsk-kristlike radio- (en letter telefyzje)omrop, de NCRV. Hy wie teffens oargelbouwer.

## Libben en wurk

De Heer groeide op yn de Nederlânske Herfoarme Tsjerke mar hie al yn syn jeugd omtinken foar oare tsjerkegenoatskippen. Sa gie er in skoft nei de Sândedeisadvintisten mar ferbriek dy relaasje om't er harren fyzje op de sabbat net diele koe. Dêrnei gie er by de Nederlânske Tintesinding, in yntertsjerklike organisaasje op it mêd fan evangelisaasje. Nei de Earste Wrâldkriich waard er warber foar de saneamde *Maranatha-beweging* dêr't er íén fan de foaroanmanlju fan waard; dy beweging lei in sterke klam op it weromkommen fan Jezus Kristus. Yn dat ljocht rjochte er yn 1919 it (noch besteande) blêd *Het Zoeklicht* op dat him ek sterk rjochte op de weromkomst fan Jezus Kristus. Fierders wie er yngeand dwaande mei in Bibelsk beneikommen fan de Joaden en harren weromgean nei Israel.

De Heer spriek faak foar de NCRV-radio. Dêr fersoarge er in lietoere, dêr't er yn song en himsels begeliede op it harmoanium. De gesangen waarden samle yn de nei him neamde Johan de Heer-bondel. Yn it deistich libben wie er oargelbouwer. In firma mei syn namme bestiet noch hieltyd.

By de NCRV stiene nei de befrijing muzikale en literêre smaak heger op de aginda as ferkundiging fan it Wurd, dat der wie gjin plak mear foar De Heer. Lykwols waard De Heer hast oant syn dea ta frege om te sprekken, oeral yn it lân. Fierders skreau er ferskate artikels, lytse en grutte boeken, sa as "Het Duizendjarig Vrederijk".

Teologysk wie er besibbe oan it metodisme mar hy bleau lid fan de Nederlânske Herfoarme Tsjerke. Wol spriek er in soad yn de Frije Evangelyske Gemeenten. Yn Frije Evangelyske Gemeenten wurdt noch hieltyd in protte út de Johannes de Heer bundel song.

## Lietbondel Johannes de Heer
Ut de eartiids tige algemiene lietbondel mei teksten fan Johannes de Heer wurdt no noch yn in protte evangelyske tsjerken songen.

## Neitins
Yn 2002 waard yn de nije wyk Ruysdael yn Driebergen-Rijsenburg in strjitte nei him neamd, de *Johannes de Heerlaan*.
Arjen Harmens Witteveen

**Arjen Harmens Witteveen** (Aldegea, 8 septimber 1894 - Ljouwert, 10 novimber 1952) wie in arsjitekt.

Hy wie in foarman fan it Roomsk Frysk Boun, pleiter foar ferantwurde buorkerijbou en lânskipsbeskerming. Boude ûnder oaren it Karmelkleaster yn Drachten en tsjerken yn Sleat en Huzum.

Sûnt 1969 bestiet it Arjen Witteveen-Fûns dat ta doel hat it befoarderjen fan it gebrûk fan de Fryske taal op kultureel, godstsjinstich, maatskiplik en tsjerklik terrein. 

## Publikaasjes
* *De landelijke Friesche arbeiderswoning in verleden en toekomst* (1946)
* *Fryske boukinst en hwat der mei mank is* (1948)

## Keppeling om utens
* It Arjan Witteveen Fûns
Eelco Verwijs

**Eelco Verwijs** (Dimter, 17 july 1830 - Arnhim, 23 maart 1880) wie in Nederlânsk filolooch spesjalisearre yn it Midnederlânsk.

## Biografy
Syn heit, Adriaan Verwijs, wie predikant. Eelco Verwijs learde teology oan it ateneum yn Dimter. Hy studearre oan de Universiteit fan Grins, earst ek teology, mar hy skeakele oer op it Nederlânsk. Doe 't syn dosint Matthias de Vries yn 1853 nei Leiden gie folge er him. Yn 1857 promovearre hy op *Wapene Martijn* fan Jacob fan Maerlant.

Verwijs wie dosint moderne talen oan it gymnasium fan Frjentsjer (1858-1862), argivaris-bibletekaris fan Fryslân en ek skoalopsjenner fan 1862 oant 1868. Yn 1864 boaske er oan Lamberdina Telting. Fierders wie er meiredakteur oan it *Woordenboek der Nederlandsche Taal* (1868) en it *Middelnederlandsch Woordenboek*.

Yn 1872 die bliken dat er tuberkuloaze hie. Hy ferbleau dêrom mear as ien kear oan de Middellânske See of yn Tiroal. Hy moast yn 1877 in oanbod foar in learstoel yn Nederlânske taal - en letterkunde oan de Universiteit fan Amsterdam ôfslaan, en ferstoar trije jier letter, sûnder bern.

Verwijs skreau yn it begjin fan syn karriêre foar in breed publyk oer kultuerhistoarje, û.o. oer Sinteklaas. De dielen 1 o/m 3 fan syn *Bloemlezing út Middelnederlandsche dichters* wiene fan belang foar it mêd.

Verwijs skreau foar Fryslân wichtige histoaryske artikels en spile ek in rol yn it ta stân kommen fan it Oera Linda Boek. 

## Wichtich wurk

**Bloemlezing uit Middelnederlandsche dichters*
**Dit syn X goede boerden.* De Haach, 1861.
*(mei W. Bisschop): *Gedichten van Willem van Hildegaersberch.* De Haach, 1870 
**Jacob van Maerlant's Naturen Bloeme.* Grins, 1872-1878 
*(mei M. de Vries): *Jacob van Maerlant's Spiegel Historiael. Met de fragmenten der later toegevoegde gedeelten, bewerkt door Philip Utenbroeke en Lodewijc van Velthem.* [Fanwege de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leien útjûn troch --. Leien, 1861-1879]. 4 dln. 
*(mei J. Verdam): *Middelnederlandsch Woordenboek.* 10 dln. De Haach, 1885-1952. Dl. 9 foltôge troch F.A. Stoett. Dl. 10 (Tekstkrityk fan J. Verdam en boustoffen) 1e diel (A-F) troch W. de Vreese; 2e diel (G-Z) troch G.I. Lieftinck.
Fûgellân

**Fûgellân**, **Fûgeltsjelân** of **Fûgelweide** kin lân wêze dêr't in soad fûgels harren hearre litte of der wurdt wyld, ûnbeboud, lân mei oantsjut. Yn de 16e iuw sprekke boarnen fan 'wildlant'.

In protte fjildnammen hawwe fûgelnammen of hawwe dy hân. Eastlik fan Dokkum lei it Fûgellân; de wenwyk dy't op dat plak ferriisd is hat dy namme ek krigen. Lân dat earder in agraryske bestimming hie, mar yn it ramt fan de oanlis fan in natoergebiet wer wyld wurdt, wurdt ek wol fûgeltsjelân neamd.

## Keppeling om utens
* Webstee fan it Fryske Gea.
Ingólfur Arnarson

**Ingólfur Arnarson** wurdt sjoen as de earste permaninte bewenner fan Yslân. Hy sette him mei syn wiif en syn stam yn de twadde helte fan de njoggende iuw nei wenjen op it eilân. Neffens de Landnáma stifte er Reykjavík yn 874. Neffens archeologyske fynsten wie der al earder in delsetting, mar it ferskil sil net grut wêze. 

Troch strideraasjes yn Noarwegen rekke er syn lân kwyt en moast mei famylje en stamleden fuort. Earst fêstige er him op in eilân foar de Yslânske kust. Doe’t syn bûnsmaat Hjörleifur Hróðmarsson op in oar eilân foar de kust fan Yslân troch syn slaven fermoarde waard, en Ingólfur Arnarson de slaven dêrfoar geweken naam, smiet er in heechsitpylder fan syn eardere hûs yn Noarwegen yn ‘e see en woe syn nije webstee op it plak bouwe, dêr’t de pylder oan lân komme soe. Sa kaam er by in bocht mei hite boarnen. Dêr sette er him dan foarfêst nei wenjen en neamde it plak Reykjavík.

Op de Arnarhóll yn Reykjavík is boppe de Lækjartorg in brûnzen stânbyld fan Ingólfur makke troch de keunstner Einar Jónsson.
Jacobus Witteveen

**Jacobus Nicolaas Witteveen** (Mitselwier, 10 maaie 1821 - Ljouwert, 23 maart 1915) wie in lâneigener en politikus.

Hy wie in soan fan Frederik Witteveen en Jacoba Geertruida Talma.  Hy wie lâneigener en lid fan Provinsjale Steaten sûnt 1859, lid fan Deputearre Steaten (1875 - 1909). Teffens bestjoerslid yn tsjerklike-, lânbou- en wetterskipsbestjoeren en sette him yn foar effektive seediken.
Woasting

**Woasting** is it fernielen fan immens hûs as ferjilding. 

Woasting waard yn de Midsiuwen dien tsjin ien dy't ferrie tsjinoer de stamme pleegd hie. De namme fan de fredeleaze (bygelyks in ûnrjochtfeardige rjochter) moast fan de ierdboaiem ferdwine. Woasting hie in strek sakraal karakter.
Johannes Wogma

**Johannes Wogma**, (Ljouwert, ±1580 - Amsterdam, ±1630 ), wie in ûnderwizer en evangelist.

Underbruts syn medyske stúdzje yn Frjentsjer en gie yn 1630 as siketreaster nei Nederlânsk-Ynje. Waard skoalmaster op Ambon (1607), brûkte de skoalboekjes dy't hy út Fryslân wei meinomd hie. Troude in Amboneeske frou en bleau oant syn dea ûnderwiis jaan en evangelisearjen. Earste ûnderwizer yn Yndoneezje.
Boezemwetterskip De Wollegaast

**Boezemwetterskip De Wollegaast** wie in boezemwetterskip en delsetting yn Doanjewerstâl , Gaasterlân, Sleat en Wymbritseradiel fan 1650 ha. De delsetting lei op in sânopdûking by de toer fan Spannenburch.

It weterskip waard oprjochte yn 1916 mei as doel de wetterhichte te regeljen en fearten te ûnderhâlden. Yn 1952 wie der in yngripende ruilferkaveling.

De namme komt ek foar as *De Wollegaast* en *Elagast*. De namme komt fan 'oele' (wetterich lân) + gaast. Op in kaart fan Eekhoff út 1850 stiet as fjildnamme *Buitenmeer*. Ek betizing mei Teroele wurdt soms troch kaartmakkers feroarsake.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Ouwe Griep

De **Ouwe Griep** wie in keatspriis út Bitgum yn de foarm fan in sulveren bal.

De priis waard beskikber steld troch de Bitgumer kastlein Hendrik Folkert Damsma en in oantal gerniers yn 1794. It wie fansels de bedoeling dat dizze bal yn eigen doarp bliuwe soe. Mar it wienen trije ynwenners fan Froubuorren dy't de priis wûnen. Lykas wenst waard de priisútrikking dien yn de kroech. It waard in troch alkohol beynfloede fjochterij dy't sa heech oprûn dat de winners harren ferstopje moasten. Letter op de jûn wisten se út Bitgum wei te kommen. De Froubuorsters hienen harren leske leard, yn 1796 wie de sulveren bal wer ynset fan in keatswedstriid, mar allinnich ynwenners fan Froubuorren mochten meidwaan.

Yn Froubuorren wurdt hjoed-de-dei noch de Ouwe Griep-partij ferkeatst.
Frysk wurdboek

In **Frysk [[wurdboek]]** beskriuwt wurden yn it Aldfrysk, Middel- en Nijfrysk. Yn 'e rin fan 'e binne der ferskate wurdboeken gearstald. Foar de stúdzje fan it Aldfrysk binne fan belang:
* Tilemann Dothias Wiarda, *Altfriesisches Wörterbuch* (Auwerk, 1786)
* Karl von Richthofen, *Altfriesisches Wörterbuch* (Göttingen, 1840)
* M. de Haan Hettema, *Idioticon Frisicum* (Ljouwert, 1874)
* F. Buitenrust Hettema, *Bijdragen tot het Oudfriesch Woordenboek* (Leien, 1888)
* W.L. van Helten, *Zur lexicologie des altostfriesischen* (Amsterdam, 1896)
* F. Holthaussen, *Altfriesisch Wörterbüch* (Heidelberg, 1925)
* G.A. Nauta, *Oudfriesche woordenlijst* (Haarlim, 1926)
en ferskate ôfsûnderlike tekstútjeften.

Foar it Midfrysk is de foarnaamste helpboarne it wurdboek fan Ecco Epkema op Gysbert Japicx (1824) wylst de measte dieltsjes út de Magnusrige wurdlisten befetsje.

Foar it Nijfrysk komme yn oanmerking it wurdboek fan Waling Dykstra (1900-1911); it 4e diel, 1898, befet de nammelist fan Johan Winkler) en it twadielige Fryske wurdboek (I. Frysk-Nederlânsk 1956, II. Nederlânsk-Frysk (1952) en it Wurdboek fan de Fryske taal. 

Sûnt 2009 hat it Frysk ek in ferklearjend wurdboek, nammentlik it Frysk Hânwurdboek, dat in koproduksje fan de Fryske Akademy en de Afûk wie. It wurdboek is sawol elektroansyk as yn boekfoarm publisearre. It earste wurdboek is op 19 jannewaris 2009 oanbean oan Minister Plasterk. It twadde eksimplaar wie foar de Tony Feitsma. 

## Sjoch ek
* Lexicon Frisicum

## Keppeling om utens
* Frysk wurdboek online
* Frysk wurdboek A.J. Osinga (1952)
* Westfries woordenboek Jan Pannekeet (1984)
Warkumer Nijlân

It **Warkumer Nijlân** is in gebiet fan sa'n 420 ha. dat troch de oanlis fan in ôfsluting (Soalsdyk, Nijlannerdyk) bûten de âlde S-foarmige seedyk yn 1624 ta stân komd is. Warkum betelle hjir foar in grut part oan mei, ek as ferbettering fan de feart nei de Warkumer haven. It gebiet wurdt beheard troch Steatsboskbehear.

Fergunning ta ynpoldering of oktroai is yn 1557 troch kening Filips&nbsp;II ferliend oan Willem Jans, boargemaster fan Inkhuzen (dy hie yn 1556 Karel&nbsp;V en de lânfâdesse Maria per skip nei Spanje ta brocht). Letter ferkocht Willem Jans syn rjochten oan Warkum. De polder is rútfoarmich, omdat men de polderdyk net keaks op de gefaarlikste, meast hearskjen de wyn oanlizze woe. Ofspraken mei dykgenoaten fan de âlde dyk, organisearre yn kontribúsjes Wymbritseradiels c.a. Seediken wurde trochkruse troch in letter bedikingsplan, mar se binne neikomd. Ten lêste fan de polder bleaunen 2 fan de 3,9 km seewarring en 5,7 km âlde dyk, oant ien en oar yn 1938 oernomd is troch de Iselmardiken fan Westergoa; dêrfan is it Warkumer Nijlân it twadde gebiet. It Warkumer Nijlân waard doe in boezemweterskip, yn 1938 yn wurking treden ta fersoarging fan it binnenwetter yn it gebiet fan de yn 1938 ophefte polder It Warkumer Nijlân'.
Dirk Frederik Wouda

**Dirk Frederik Wouda** (Noardhorn, 5 april 1880 - Ljouwert 11 juny 1961) wie in yngenieur. Nei stúdzje oan de Polytechnyske Skoalle yn Delft waard er yngenieur by it wetterskip De Regge, dêrnei yngenieur en haadyngenieur fan Provinsjale Wettersteat fan Fryslân. Hjir late hy de bou fan it stoomgemaal by de Teroelsterhoeke west fan De Lemmer.

It Yr. D.F. Woudagemaal waard in stoomgemaal foar it bemealen fan de Fryske boezem. It gemaal kkin 4000 m³ wetter yn de minút fersette. It is meardere dagen jiers yn bedriuw en is neamd nei de makker.
Hjalmar Branting

**Hjalmar Branting** (Stokholm, 23 novimber 1860 - Stokholm, 24 febrewaris 1925) wie in Sweedsk politikus. Hy wie de lieder fan de Sweedske Sosjaal Demokratyske Partij (1907–1925), en minister-presidint yn trije ferskillende perioaden (1920, 1921–1923, en 1924–1925). Yn 1921 wûn Branting de Nobelpriis foar de Frede. 

## Libbensrin
Branting die in oplieding wiskundige astronomy. Hy wie assistint by it Stockholm Observatorium, mar hold yn 1884 op mei it wittenskiplike wurk en woe sjoernalist wurde. Yn 1886 begûn er tegearre mei August Palm te skriuwen foar de krante *Social-Demokraten*. Yn 1897 waard Branting it earste sosjaaldemokratyske parlemintslid fan Sweden. Under syn lieding kamen de sosjaaldemokraten yn 1905 yn protest tsjin in skieding fan Noarwegen en Sweden. De sosjaaldemokraten fersetten har fûleindich tsjin in mooglike kriich. Branting hie fûle krityk op de Bolsjewistyske machtsgreep yn de Oktoberrevolúsje fan 1917. Op dat stik foel de Sosjaal Demokratyske partij útinoar. De oanhingers fan Branting gongen fierder, de linkse partij ûnder lieding fan Zeth Höglund waard letter de Sweedske Kommunistyske partij.

Doe't Branting yn 1920 keazen waard as minister-presidint, wie hy net allinnich de earste Sweedske minister-presidint dy't troch in ferkiezing keazen waard, mar ek de earste sosjalistyske minister-presidint dy't sa yn Europa oan 'e macht kaam. As minister-presidint makke er Sweden lid fan it Folkebûn, dêr't Branting sels ôffurdige yn wie. Foar dat wurk yn it folkebûn krige er de Nobelpriis foar de Frede.
Geesje Woudstra

**Geesje Woudstra** (letter **Geesje Mink-Woudstra**; Dunegea, 24 april 1911 - 1971), wie in Fryske koartebaanrydster. Wûn yn de winter fan 1928-1929 foar mear as f 2000,- oan jild en in soad medaljes en keunstfoarwerpen. Ek letter noch faak yn de baan. Yn 1941 wûn se de Alvemarretocht oer 100 km, mar de priis waard net útrikt troch in falske start. 

Prizen en redens fan har wurde bewarre yn it Frysk Skipfeart Museum.
Ram Narayan

**Ram Narayan** (Udaipur, 25 desimber 1927 - 9 novimber 2024) wie in Yndiaask muzikant, hy spile op de *sarangi*.

## Karriêre
Narayan waard berne ûnder Udaipur en learde al jong de *sarangi* te bespyljen. Hy studearre ûnder sarangispilers en sjongers en wurke as tsiener as muzyklearaar en reizgjend muzikant. Yn 1944 waard er oannaam by *All Indian Radio* yn Lahore as begelieder fan sjongers. Nei de dieling fan Yndia ferhuze Narayan yn 1947 nei New Delhi, mar, troch syn winsk fierder te gean as syn stypjende rol yn'e muzyk, ferhuze er yn 1949 nei Bombay om by de Yndiaaske filmyndustry oan it wurk te gean.

Nei in net suksesfol besykjen yn 1954, waard Narayan yn 1956 solo-artyst ek foar konserten en hold mei begelieding fan oaren op. Hy makke solo-albums en toerde mei syn âldere broer Chatur Lal, in tabla-spiler, troch Europa en Amearika yn de jierren 60. Narayan joech les oan Yndiaaske en bûtenlânske studinten en trede oant 2013  op, ek geregeld bûten Yndia.

Yn 2005 krige er de op ien nei heechste ûnderskieding fan Yndia foar boargers, de *Padma Vibhushan*.

Narayan ferstoar op 9 novimber 2024 yn'e âldens fan 96 jier. 

## Keppelings om utens
* Offisjele webstee
Wulfram

**Wulfram** (sa. 640 – 20 maart 703) wie in Frankyske sindeling, dy't om-ende-by 700 yn it Fryske ryk preke. Hy wie biskop fan Sens en it is net rjocht dúdlik wat hy yn it gebiet fan Willibrord die.

Oer him is in tal anekdoates oerlevere, ûnder oare wêryn oan it hof fan de Fryske kening Redbad minsken troch it lot oanwiisd waarden om te offere wurden yn de see. Under harren wienen ek bern en de Fryske kening sels hie gjin foech om yn te gripen yn it ritueel doe't Wulfram him frege om it te stopjen. Neffens in oar ferhaal hie der Redbad sawat oerhelle om him fan syn âlde leauwen ôf te kearen en kristen te wurden. Lykwols seach Redbad op it lest momint dêrfan ôf doe't er op syn fraach wêr't syn foarâlden ferbleaunen te hearren krige dat dy yn de hel sieten. Redbad woe yn it hjirneimels net skieden wurden fan harren en hat him dêrom net dopen litten. 

## Keppelings om utens
*  Wulfram fan Sens (Hilligen-3s)
*  Biografisch-Bibliographisces Kirchgenlexikon
*  Saint Wulfram of Sens (Patron Saint Index)
*  St. Wulfram (Catholic Online)
Wurkferbannen

**Wurkferbannen** wienen gearwurkingsferbannen fan spesjalisten en sneupers. 

De Fryske Akademy hat in grut oantal wurkferbannen oprjochte op alderlei mêd.. Hjiryn wurken studearre spesjalisten gear mei sneupers. De stúdzje fan de wurkferbannen is op Fryslân en Fryske belangen rjochte. De resultaten komme yn jierboeken en  jierboekjes of yn it tiidskrift fan de Fryske Akademy, 'It Beaken'.
Wybe Adam

**Wybe Adam**, ek bekend as **Adam Wiebe**, **Adam Wybe**, **Wiebe Adams** en **Adam Wijbe**  (Harns, 12 july 1584 - Dantzig, 1653) wie in yngenieur- mûnebouwer en útfiner. Wybe wie nei alle wierskyn menist om reden wêrfan't er nei it bûtenlân ferfear.

Yn 1616 festige er him yn Dantzig (*Adam der Mühlenbauer*), dêr't er wetterleidingen oanlizze liet en gemalen boude. Yn 1633 waard er yngenieur by de oanlis fan festingswerken. By it sljochtsjen fan de Bisschofsberg by Danzig yn 1644 brûkte er ien fan de earste keabelbanen fan de wrâld om amers mei sân nei de stedswâlen yn oanbou te ferfieren. 

Hy wurke ek yn Elbing, Thorn of Riga. Yn Warsjau wie er wer belutsen by de festingbou en waard er 1623 fan de Poalske kening Sigismund III ta Keninklik Yngenieur beneamd.

Wybe wie teffens útfiner en krige 1637 fan de stêd Danzig in patint op in iisseage.
Wybe Jans

**Wybe Jans** wie in boarger út Starum. Hy krige yn 1634 fan de Fryske Steaten oktroai foar in rederij foar de  Grienlânske en Davisstrjitte-fiskerij. Hy wie mei-opjochter fan de Harnzer traansiederij op Spitsbergen en joech syn namme oan it Wybe Janswetter tusken West-Spitsbergen, it Barentseilân en Edgeøya.

## Sjoch ek
* Noardske Kompanjy
Albert Jans Wybenga

**Albert Jans Wybenga** (Warten, 7 augustus 1887 - Wolvegea, 5 jannewaris 1954) wie in gemeente-amtner en Frysk skriuwer.

Sûnt 1931 yn Wolvegea. Skreau folkspoëzij ( *Maitiidsgrien*, 1911), gedichten, kritiken en artikels yn tydskriften; postúm de roman *De striid om Keulen* (1956).

## Oar wurk
* Kopij foar It Heitelân, proaza: Hwa is dichter?: In misse reis; It Klokkestellen; Reboelje by de Bonnema's; 'besprek fan ' Richt ' fan R. Brolsma; besprek fan ' Samle fersen ' fan O. Postma; Skipmjitten; Simson (1950)
Jan Wybenga

**Jan Wybenga**, (Warten, 17 septimber 1917 - Grins 28 juny 1994) wie in learaar en Frysk skriuwer.

Hy wie in soan fan Albert Jans Wybenga. Wie haadûnderwizer yn Sint-Anne en Wommels, ûnderwizer oan de Mulo yn Frjentsjer, sûnt 1956 en 1957 learaar oan de Rykskweekskoalle yn Grins en Ljouwert.

Redakteur fan De Tsjerne (1953-1955). Skreau ferhalen, kritiken, gedichten (*Amoeben*, 1954). Syn wurk heart foar in part ta de 'eksperimintele' rjochting. Yntrodusearre hjerst 1952 eksperimintele poëzij yn De Tsjerne mei Hurrel; boartlike sketskes yn Alternatyf. Krige yn 1965 de Gysbert Japicxpriis foar poëzij foar syn twadde bondel * Barakkekamp* en yn 1977 de Gysbert Japicxpriis foar *Lyts Frysk deadeboek*.
 
## Wurk
* *Amoeben* (1954)
* *Barakkekamp* (1962)
* *Kj3* (1973)
* *Lyts Frysk deadeboek* (1974)
* *Moai waar en lange dagen* (1981)
* *Easterstreek* (1982)
* *De foksejacht* (1989)
* *Fergetten fersen* (1990)
* *Grien en koaningsblau* (1993)
* *It hûs en oar neilitten wurk* (1998)

Oersetting:
*1987 :  *Carmina Nonnulla*. C. Valerii Catulli. Oersetting mei Sybe Sybesma nei it wurk fan Catullus (2de pr. 2000)

## Literatuer
*1968 : Jo Smit. De Fryske literatuer 1945-1967. De Tsjerne 1968/4 (essay) 
*1971 : Tiny Mulder. Hwer hast it wei? (fraachpetear)
*1972 : Tekst en Utliz (Steven H.P. de Jong)
*1992 : Jan Wybenga-nûmer Hjir, 1992, nû. 4-5  

## Keppeling om utens
* Biografy yn Sirkwy
Goaimar

De **Goaimar** is in 2670 ha grut rânemar dat ûntstie by de ynpoldering fan Súdlik Flevolân. 

De mar hat oan de noardside Almeare en oan de súdside Naarden, Huizen en Blaricum (de Blaricummermeent). It wetter wurdt oan de iene kant begrinze troch de Stichtse Brêge, dêr't de A27 oer giet (rjochting Utert) en oan de oare kant de Hollânske Brêge, dêr't de A6 oer giet (rjochting A1 en Amsterdam). By de Stichtse Brêge leit it eilantsje Huizerhoef, dêr't passanten oanlizze kinne. Ter hichte fan Naarderbos leit De Schelp.

De Goaimar giet westlik oer yn de IJmar en eastlijk oer yn de Iemmar.

## Rekreaasje
Wettersporters fine harren taflecht yn de havens fan Almere Haven, Huizen en Naarden. By Almere-Haven, by de Hollandse Brug, it "sulverstrân" en yn Huizen hat de Goaimar in strânfunksje. Dit komt mei troch it feit dat fanwege de histoarje as Suderseestrân dizze strannen tige ûndjip binne en dus ideaal foar rekreanten. Midden op it wetter kin it lykwols mei swier waar tige 'spûkje' troch in soad 'sûchputten'. Dit binne tige djippe putten (oant mear as 30 meter) yn de boaiem dêr't mei sûchmasines sân wûn waard. Dit sân waard ûnder oare brûkt om de lannen om Huizen hinne op te heegjen foar wenningbou.

## Ekologyske betsjutting
By de Hollandse Brug leit oan de súdside de Naardermar en oan de noardside it Kromslootpark, in moerasgebiet. Lâns de rânen fan súdlik Flevolân komme in soad trekfûgels lâns yn foarjier en hjerst; foar fûgeltsjeminsken is it in goed hinnekommen. Ek hat it wetter in grutte funksje yn de natoer. De ielskolfers út de Naardermar en de Markermar finen hjir in soad fan harren gading. It ûndjippe wetter fan de Goaimar it tige ryk oan algen. Yn waarme simmers komt it fergifitige blaualch ta ûntwikkeling.

## Keppeling om utens
* Aktuele ynformaasje - Rykswetterstaat
Kop fan Oerisel

De **Kop fan Oerisel** is in regio yn it noardwesten fan de provinsje Oerisel. It gebiet komt tsjintwurdich hast oerien mei de gemeente Stienwikerlân en it histoaryske Lân fan Follenhove. Histoarysk besjoen wurdt ek Swartslûs yn de gemeente Swartewetterlân ta it gebiet rekkene.

De namme is in ferwizing nei de lizzing binnen Oerisel — yn it noarden, wylst it gebiet hast hielendal troch oare provinsjes (Fryslân, Drinte en Flevolân) omsluten is.

De grutste plakken binne Stienwyk, Genemuiden en Aldemerk.
Ek Follenhove en Hasselt binne frijwat grutte plakken.
In bekend plak is Giteren, dat ek wol *Hollânsk Feneesje* neamd wurdt.

Yn de Kop leit it 10.000 ha grutte Nasjonaal Park Weerribben-Wieden, ekologysk sjoen ien fan de wichtichste sompegebieten yn Jeropa.
Toutenburch

* Toutenburch (sportseal) as sportseal fan Boerum
* Toutenburch (kastiel), kastiel yn Follenhove
* Toutenburch (Swarteweisein), bûtenpleats ûnder Ryptsjerk
* Nij Toutenburch, ferpleechhûs yn Noardburgum
Toutenburch (kastiel)

**Toutenburg** is in midsiuwsk kastiel yn it Oeriselske stedsje Follenhove. It waard om 1500 hinne boud.

It kastiel waard boud foar Georg Schenk fan Toutenburch, in ealman út Tautenburg yn  Thüringen, dy't beneamd waard ta skout fan Follenhove. Hy wie troud mei jonkfrou Anna de Vos fan Stienwyk, dy't ferstoar yn 1526. Ut syn twadde houlik mei Joanna fan Egmond waard in soan Carel berne.

Georg Schenck fan Toutenburgh ferstoar yn 1540, wêrnei't it kastiel yn besit kaam fan Carel en nei dy syn dea yn besit fan syn âldere broer Frederik. Nei de dea fan Frederik yn 1580 kaam it kastiel yn hannen fan de geslachten fan Haersolte en van den Boetselaer. 

Yn de 18e iuw rekke it kastiel yn ferfal. Tsjintwurdich is der allinnich noch in ruïne oer dêr't iepenloftspullen hâlden wurde.

## Keppeling om utens
* Kastiel Toutenburch yn Follenhove
Hein Jaap Hilarides

**Hein Jaap Hilarides** (Sint-Jabik, 1969) is in Frysk skriuwer út Amsterdam. Thús waard Biltsk sprutsen, mar syn mem prate Frysk dat Hein learde beide talen. Hilarides studearre miljeukunde oan it Van Hall Ynstitút yn Ljouwert en Grins. Hy folge in learare-oplieding Ingelsk en studearre Frysk. Begjin njoggentiger jierren spile er yn de Fryske band 'Wiegels Wjukkelmasine'. Dêrnei spile er as pianist/sjonger yn de Rebound Boogie Bent. De Biltsktalige lietsjes binne fan syn hân.

As dichter debutearre Hein Jaap Hilarides yn Hjir (1998), hy soe letter redaksjelid wurde. Hy dichtet benammen yn it Frysk en it Biltsk, mar ek yn it Nederlânsk. Syn Fryske debútbondel *Tersk* ferskynde yn 2000. Syn fersen lykje ympresjes út de natoer en it libben om him hinne te wêzen. De lêste jierren mear en mear yn it Biltsk. 
Mei Tsead Bruinja stalde Hein Jaap Hilarides de twatalige sammelbondel *Droom in blauwe regenjas*/'Dream yn blauwe reinjas' gear. Yn de bondel stiet wurk fan de generaasje Fryske dichters fan nei de *Spiegel van de Friese poëzie* (1994). De dichters út it wurk makken dêrnei in toernee troch Nederlân.

Hilarides skriuwt ek koarte ferhalen, guon ferskynden yn Hjir, Trotwaer en De Bildtse Post, oaren yn
sammelbondels lykas *Fryske simmerferhalen* (1997).
Yn 2003 krige hy in provinsjale wurkbeurs foar it skriuwen fan in roman. *Joppe* is yn 2008 ferskynd yn de rige Fryske Modernen.

Syn nijste boek, *Beppe Xenia*, ferskynde yn 2021. De roman is it twadde part fan in kronyk. Diel ien, *De trekker fan Troje*, waard nominearre foar de Gysbert Japicxpriis 2019. Yn 2023 skreau er de tekst foar teäterfoarstelling *Axomama*. Hilarides wurket oan syn fiifde roman: diel trije fan De Biltske Wassenaars, in kronyk fan in famylje út syn bertedoarp.

## Wurk
### Poëzij
* *Tersk (Dorsen)* (2000)

### Proaza
* *Joppe* (2008)
* *De skeakeling* (2009)
* *Skoaljonge* (2011)
* *De trekker fan Troje* (2017)
* *Beppe Xenia*, roman (2021)

### Ferskaat
* *Griene sjippe : ienakter yn trije dielen* (1997)
* *Fryske simmerferhalen* (meiwurke oan, 1997) 
* *Droom in blauwe regenjas* : kar-út de nije Fryske poëzij sûnt 1990 / Dream yn blauwe reinjas : in kar út de nijste Fryske poëzy sûnt 1990  (Gearstaller, mei Tsead Bruinja, 2005) 

### CD's
* *Taai as Bildtse klaai* (2003)
* *Slingerhaan* (2005)
* *Klaine kerktocht* (2007)
* *Dêr't ik weg kom* (2012)

## Keppeling om utens
* Webstee fan Hilarides
* Skriuwersynformaasje by Sirkwy
Koos Dalstra

**Jacobus Willem (Koos) Dalstra** (Ljouwert, 18 oktober 1950) is in Nederlânsk dichter en byldzjend keunstner. Hy brûkte de skûlnamme **Dalstar**, en hearde yn de jierren 1980 by de troch him oprjochte Maksimalen.

Dalstra waard grut yn Snits. Syn heit wie haad fan de akwisysje-ôfdieling fan de Ljouwerter Krante. Dalstra studearre sosjology oan de Ryksuniversiteit Grins, en waard yn de jierren tachtich bekend as dichter/performer ûnder de namme Dalstar. Hy skreau it manifest Maksimale Keunst dat as ôfreispunt jildt foar de keunstnersgroep de Maksimalen.

Yn de jierren 1990-1999 wenne Dalstra yn Amsterdam en wie befreone mei de keunstner Rob Scholte. Scholte beskuldige Dalstra letter fan de oanslach op syn libben. Der folge in rjochtsproses fanwegen hún. Scholte moast fan de rjochter skea fergoedzje, mar hy gie yn heger berop.

Dalstra hâldt no ta yn Flissingen. Yn 2009 wie er gadingmakker foar de funksje fan stedsperformer fan Ljouwert.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside
* Oersjoch fan útstallingen en oare aktiviteiten
Maksimalen

De **Maksimalen** wie in groep Nederlânske dichters yn de jierren 1980. Yn 1988 publisearren sy de dichtbondel *Maximaal!*.

De wichtichste skriuwer fan dit selskip wie Joost Zwagerman. Arthur Lava, Tom Lanoye en noch acht wat minder bekende dichters hearden ek ta dizze beweging. Sy woenen iepen en dynamyske poëzij bringe dêr't it libben yn al syn fasetten (rau) yn trochklonk. Ferstilling en ynbannigens hearden dêr net by. Hja hopen in omkearing yn de yn harren eagen ferslomme, stoffige literatuer te wei te bringen.

De froulike tsjinhinger fan de Maksimalen wie de "Nije Wylden" mei Elly de Waard foaroan.
Standertnederlânsk

**Standertnederlânsk** is de standerdisearre fariant fan it Nederlânsk dat op skoallen ûnderwiisd wurdt en dat brûkt wurdt troch de autoriteiten en media yn Nederlân, Belgje en Suriname, en op de Nederlânske Antillen en Arûba.

It beweitsjen en beskriuwen fan it Standertnederlânsk is troch Nederlânske, Flaamske en Surinaamske oerheid tabetroud oan de Nederlânske Taaluny. De Taaluny publisearret wurk dêr't de noarmen fan it Standertnederlânsk yn fêstlein binne.

It Standertnederlânsk is meast fan it Hollânsk beynfloede, om't dat de taal fan it al iuwenlang machtichste goa yn Nederlân wie. Fan de dialekten fan oare goaen fynt men net folle werom yn it moderne Standertnederlânsk. Wol hat it Hollânsk eartiids in soad ynfloed ûndergien fan it Brabânsk en it Flaamsk. 

## It begryp Standertnederlânsk

It wurd *Standerdnederlânsk* stiet sa stavere (en net as *Standert-Nederlânsk*, *standert-Nederlânsk* of *standertnederlânsk*) yn it Griene Boekje. Benammen offisjele ynstellingen, dêr't somtiden de Taaluny ek ûnder is, skriuwe ek *standert&nbsp;Nederlânsk* (mei in spaasje). De Taaluny hat it ek oer de *Nederlânske Standerttaal*.

Eartiids, en noch wol, waard sprutsen fan **ABN**, de ôfkoarting fan *Algemien Beskaafd Nederlânsk*. Doe wienen der ek saneamde ABN-rûnten, stúdzjegroepen op skoallen dy't súver taalgebrûk foarstienen en wolsprekkendheidskrigen organisearren. Der wie in ABN-sintrale dy't allerhande inisjativen naam, sa as it útbringen fan in film *"Moeder, wat zijn we rijk"* yn 1957.
De oantsjutting ABN is yn de faktaal ferfongen troch oare benammingen, foaral omdat it wurd *beschaafd* opfette wurde koe as soene minsken dy't oare farianten fan it Nederlânsk sprekke net beskaafd wêze soene. Oant de staveringsherfoarming fan 1995 waard fral de term *Algemeen Nederlands* (AN) brûkt. Yn Flaanderen is dy beneaming noch altyd gongber.

## Sjoch ek
* Dialekt
Fokke Jacobs de Zee

**Fokke Jacobs de Zee** (Aldeboarn, 25 april 1874 - Grins, 25 augustus 1950) wie in Frysk skriuwer.

## Libben en wurk
De Zee wie in soan fan de feehâlder (tagelyk wethâlder fan Utingeradiel) Jacob Fokkes de Zee en Gatske Hylkes van der Ende. Nei de middelbereskoalle keas er foar in amtlike karriêre.

De Zee wie fan 1900 oant 1910 gemeentesekretaris fan Raerderhim. Hy wurke ferfolgens as belestingkontroleur yn Zaandam en yn Grins. Yn dat lêste plak waard er yn 1916 beneamd ta gemeenteûntfanger. Yn 1921 waard er boargemaster fan Feandam. Dat amt ferfolde er hast 18 jier oant syn pensjonearring yn 1939. Under syn boargemasterskip krewearre er foar it behâld fan de spoarferbining mei Feandam (de *Noordoosterlocaalspoorweg-Maatschappij*), ek wie er mei-oprjochter fan de foarrinner fan it Veenkoloniaal Museum. Hy wie bestjoerlik aktyf yn ferskate sosjale en kulturele organisaasjes yn Feandam.

Hy wurke yn it Selskip 1844. Hy stie yn in brief (1900) by de gemeenterieden oan op it brûken fan it Frysk as fergadertaal.
De Zee hat skreaun oer pleatslike skiednis, makke gedichten yn de folkstrant dy't faak in aktuele ynslach hienen. Brûkte ûnder oaren de skûlnamme Burdo.

De Zee troude op 26 novimber 1903 yn Weststellingwerf mei Maria Kisjes. Hy ferstoar yn 1950, in healjier nei syn frou, yn de âldens fan 76  jier yn syn wenplak Grins. Hy waard beierdige yn Wolvegea.

Yn Feandam is de F.J. de Zeestraat nei him neamd.

## Bibliografy
* *Dounsjende michjes* (gedichten, 1919)
* *Langstme* (gedichten, 1924)
* *Sintjanstried* (gedichten, 1950)
* *Veendam en de Veendammers*, 1928
* *Tiidsankjes*, 1918
* *For Waling-Om*, 1911
Wybrant Jans

**Wybrant Jans** (fan Hartwert) wie in 16e-iuwsk martelder, de earste dy't yn Fryslân syn ûnleauwe, dêr't er út rasjonalistyske oerwegings ta komd wie, mei de dea betelje moatten hat (1530).
Wybrant Lolkes

**Wybrant Lolkes**, ek **Lytse Wybren** (fan Wieren) (Osingahuzen (útbuorren yn 'e himrik fan Heech), 2 maart 1725 - Drylts, 8 oktober 1801), wie in lytse minske.

*In dwerch sa lang as in Dimterkoeke*, liet him besjen op merken, wylst syn frou him op de earm hie. Syn stim wie opfallend swier.
Pieter Wijbenga

**Pieter Wijbenga**, (Wurdum, 12 febrewaris 1912 - Oentsjerk, 19 febrewaris 1990), wie in Frysk sjoernalist en learaar.

Wybenga wie yn de besettingsjierren ien fan de twa lieders fan Knokploech Fryslân (mei Krijn van den Helm). Healwei july 1944 folge Piet Oberman fan Dokkum beide mannen op. Wijbenga syn skûlnammen yn it ferset wienen *Geale* en *Lammert*.

Nei de oarloch makke er stúdzje fan it desintralisaasjeprobleem en fan de Fryske archeology wie redakteur fan it Frysk Deiblêd en wurke as learaar oan it kristlik lyseum yn Dokkum.

Foar syn fertsjinsten yn de oarloch waard er yn 1975 troch Yad Vashem ûnderskieden as Rjochtfeardige ûnder de Folken

## Wurk
* *Kort overzicht van het verzet in Friesland* (1945)
* *Decentralisatie, een recht en een noodzakelijkheid* (1948)
* *Bedrijfsleer van de Middenstand* (Grins, 1957)
* *Mei de rêch tsjin de muorre. Forhalen út it Frysk forset*, (1965).
* *Dorse kontrau la muro* (1966) 
* *Bezettingstijd in Friesland*, Deel I: Weifeling en keus; deel II: Met de rug tegen de muur; deel III: Het laatste bedrijf, (1970-1985).

## Keppeling om utens
* Pieter Wybenga op it webstee fan Yad Vashem
Wybe Sjoerds

**Wybe Sjoerds** wie lykas syn broer Piter wettergeus út Warkum. Hy wykte yn 1567 út nei East-Fryslân. Hy wie mear frijbûtser as frijheidsstrider. Geuzelieder Diederik Sonoy liet him op 12 july 1572 ophingje yn Medemblik.
Wyk (sydkanaal)

In **wyk** is in fan it haadkanaal ôfgeande lytsere feart, dy't yn it heechfean groeven waard. Der waard groeven oant de sângrûn en dêrnei lieten se earst it turffjild drûgje. Wyken waarden faak oanlein op 10 oere sadat de turf middeis yn de sinne drûge wurde koe.

At de turf drûch wie giene de turfskippen troch de wiken om it turf ôf te fieren. 

Nei de ferfeanting wie de wyk foar de op ûntgûne dalgrûn wenjende boeren it middel om by harren lân te kommen. Meastentiids binne de wiken op geregelde ôfstannen (faak ± 200m.) fan elkoar ôf. Nei de Twadde Wrâldoarloch binne op hast alle plakken de útmûnings fan de wiken tichtsmiten, om lâns it haadkanaal ferfier oer de dyk mooglik te meitsjen. Allinnich lâns de Skoatterlânske Kompanjonsfeart, fan "Under-Knipe" oant It Hearrenfean hat de âlde tastân noch lang bestien. 

Wiken waarden neamd nei ferfeanters, eigeners fan de oanbelangjende lannen, lokale bysûnderheden, mar yn de easthoeke fan Ald-Skoatterlân waarden se yn de 19e iuw mei in nûmer oantsjutten.
Allert Wijngaarden

**Allert Wijngaarden** (Louwert, 1724 - dêre, 19 augustus 1808) wie in sulversmid. 

Hy waard master yn 1748, wurk fan him yn it Frysk Museum.
Anne Wytzes

**Anne Lourens Jelle Wytzes** (Penjum, 30 septimber 1878 - Snits, 15 oktober 1950) wie in learaar. Sette him op letter jierren as âld-kweekskoalle learaar yn foar ûnderwiis yn it Frysk. Bestudearre de twataligens. Wie lid fan de Kommisje fan Trije.
Kúnderbosk

De **Kúnderbosk** (1100 hektare) is it grutste oan elkoar lizzende bosk fan de Noardeastpolder. It is oan de râne fan de Noardeastpolder, oan de grins mei Fryslân en Oerisel. De bosk is neamd nei de eartiidske Suderseestedsje De Kúnder, dat no oan de râne fan de Kúnderbosk leit.

Troch it ferskaat oan grûnsoarten hat de bosk in fariearde fegetaasje. Op ferskate plakken is der in griemmank fan soere en kalkrike grûn ûntstien. Hjirtroch is it mooglik dat mar leafst 23 fan de 27 farensoarten dy't Nederlân ryk is yn de Kúnderbosk groeie. 

Yn de Boarchbosk, it gedielte fan de bosk flakby Kúnder, binne nei de drûchlizzing de resten fan in kastiel fûn. It giet hjir nei alle gedchten om de âldste boarch dy't by De Kúnder stien hat. De boarch waard bewenne troch de Hearen fan De Kúnder.

De bosk is oanplante yn de perioade 1947-1953. De Kúnderbosk biedt in skala oan mooglikheden. Der binne talleaze wannel- en fytsrûtes, der is in rûte foar mountainbikers en ek foar ruters is der in rûte oanlein. Deirekreaasje en kampeare is ek mooglik. Ek is der in barbecueplak oanlein op it deikampearterrein by de eardere haven oan de Hopwei.

Troch in swiere stoarm fan 18 jannewaris 2007 binne in soad âlde beammen yn de bosk sneuvele. 

Plakken om de Kúnderbosk binne De Kúnder, Bant, Rutten en Luttelgeast.
Nicolaas Ypey

**Nicolaas Ypey** (Ljouwert, 23 desimber 1794 - Ryptsjerk, 12 septimber 1869) wie in dokter, filantroop en grutgrûnbesitter.

Hy wie jierrenlang dokter yn Ljouwert. Troch syn houlik mei Baudina Looxma rekke er begoedige. Hy fêstige him yn Fiversburch (1851, *Bosk fan Ypey*), waard ûntginner fan de Burgumerheide en stipe alderlei maatskiplik wurk. Hy wie de heit fan Age Looxma Ypeij.
Nic Ypey

**Nicolaas (Nic) Ypey** (Burgum, 7 juny 1714 - Frjentsjer, 14 july 1785) wie in wiskundige en professor. De heit fan Adolphus Ypey.

Ypey stie as lektor (1743) en heechlearaar (1744) yn de wis- en festingboukunde yn Frjentsjer. Wiidfiemjend riedsman fan it regear (wettersteat, dykwêzen, belestings, útfier fan hea).
Húsketûne

In **húsketûne** wie in tûne út in húske. 
De earste húskes stienen boppe it húskegat (ek: stjonkdobbe), boppe in feart as groppe.

Doe't bliken die dat (besmetlike) syktekimen sadwaande ek yn it grûnwetter kamen, waard yn de stêden in wikselsysteem ynfierd. De skyttûnen waarden ien kear wyks of ien kear yn de fjirtjin dagen omwiksele troch de tûntsjeman foar in legen-ien. De folle tûne waard - soms troch de koken - nei bûten brocht- en op de tûntsjewein setten en dan nei de tûneskûte of it stoart riden. Sa'n tûntsjekarre stjonke omraak. Húshâldings mei in besmetlike sykte krigen wol in tûntsje mei in aparte kleur. It lêste tûntsje op De Lemmer waard yn 1979 ophelle út it bûtengebiet. It oanlizzen fan riolearring koste ommers in fermogen. Sinkputten en *septictanks* wurde yn bûtenút noch wol brûkt.
Sânfurdsterhoeke

De **Sânfurdsterhoeke** is in heakske bocht yn de eardere Sudersee-, no Iselmardyk, súdwest fan Teakesyl.
Hessel van der Zee

**Hessel van der Zee** (1842 - De Haach, ± 1890), wie in lettersetter en Frysk toanielskriuwer.

Op in dei kaam er op klompen út de strafkoloanje Feanhuzen by de útjouwer N.A. Hingst op It Hearrenfean en frege om wurk. Sa kaam er oan de letterkast. Syn blijspul *De âld jas* (1866) waard sân kear werprinte. Ek oar wurk fan him waard in soad spile yn de Fryske doarpen. 
## Wurk
* *De âld jas* (1866) 
* *De Kaertlidster fen Gritsebûrren* (1868)
* *It wiif út to arbeidzjen* (1871)
* *It Nichtje fen de Kastelein of Abbeline de greate bandyt* (1878)
* * Thomas en Tsiamke of de mislokte reis nei Noard- Amerika* (2e pr. 1881)
* *Falentijn de Skjirresliper* (1882),
Roelof van der Zee

**Roelof van der Zee** (Jobbegea-Skuorregea, 1 jannewaris 1909 - ?) wie in ûnderwizer en Frysk skriuwer.

Haad fan de iepenbiere legere skoalle yn Stienwyk. Sette him yn foar hielûnthâlding en skreau Frysk toaniel.

## Wurk
* *De Brildrager* (toaniel)
* *Lutske* (1946)
* *Lutske Jonge* (1948)
Charlotte von Lengefeld

**Charlotte Luise Antoinette von Schiller**, berne **Charlotte von Lengefeld** (Rudolstadt, 22 novimber 1766 – 9 july 1826) wie de frou fan de Dútske dichter Friedrich Schiller. 

Lengefeld waard as jongfaam al yntrodusearre yn de literêre rûnten fan Weimar. Sy moete Schiller yn 1785 doe't er noch in earme, ûnbekende dichter wie. De aristokratyske Charlotte, dy't oan it hartochlik hôf fan Saksen-Weimar kaam, hie faak wol muoite mei de libbensstyl fan de *bohemiem* Schiller en syn freonen. Hja krigen fjouwer bern: Karl Ludwig Friedrich (1793-1857), Ernst Friedrich Wilhelm (1796-1841), Karoline Luise Friederike Schiller (1799-1850), en Emilie Henriette Luise (1804-1872).

## Wurk
Lengefeld hat har hiele libben sels ek skreaun, mar der is nea wat fan útbrocht by har libben. Har brieven oan har man, har suster Caroline, Charlotte von Stein, Goethe, en oaren binne yn ferskate edysjes útbrocht.

Nei syn dea waard de roman fan har hân *Die heimliche Heirat* yn Schillers papieren fûn.


File:Schillers Kinder.jpg|*De fjouwer bern*
File:Charlotte von Lengefeld Fleischmann.jpg|*Charlotte von Lengefeld*, wierskynlik troch Auguste Christian Fleischman
Teartse van der Zee

**Teartse van der Zee** (Snits, 26 oktober 1906 - Leien, 23 septimber 1988) wie in learaar en heechlearaar filosofy yn Amsterdam.

Hy promovearre op in dissertaasje * De Friesche boerencoöperatie in haar maatschappelijk verband* ( 1933) en skreau ferskate sosjaal-ekonomyske artikels. Fierders hat er *Eat oer it libben fan prof. dr. [[Tjitze de Boer|Tj. de Boer]], 1866 - 1942* skreaun (1965).
Jan van der Zee

**Jan van der Zee**, (Ljouwert, 16 febrewaris 1898 - Grins, 15 desimber 1988), wie in tekener-grafikus út Grins.

Nei lessen fan Jan Mankes sette er yn 1913 út ein mei in oplieding oan de Minerva-Akademy yn Grins. Doe't er yn 1916 mobilisearre waard foar de Earste Wrâldoarloch, moete er Bart van der Leck, dy't letter yn grutte boarne fan ynspiraasje foar him wurde soe foar syn nei-oarlochske wurk. Doe't Jan van der Zee him yn 1923 oansluet by de Grinzer keunstrûnte De Ploeg, gie er wurkjen yn de konstruktivistyske styl en foarme er mei Wobbe Alkema en Hendrik Werkman de tsjinhinger fan it ekspresjonisme. Syn kompoysjes út dy tiid binne opboud út abstrakte, geometryske kleurflakken en ferbyldzje meast gebouwen en lânskippen. Van der Zee gie nei 1926 werom nei it figurative wurk. 

Hy wurke yn Ljouwert, Grins, Amsterdam en yn it bûtenlân. Hy skildere lânskippen, portretten wandskilderingen, yntarsia's, glês yn beton; makke earst abstrakt wurk, letter neo-ympresjonistysk wurk.

## Galery

Groningen VDZ 02.JPG|*Treppendekoraasje eardere Naberpassage Grins*
20090702 Sporthal De Bam Haren Gn NL.jpg|*Sporthal De Bam yn Haren*
Groningen - Verzetsstrijderslaan 2-2a (4).jpg|*mozaïek foar de kweekskoalle yn Grins*
Bonne van der Zee

**Bonne van der Zee** (Snits, 1879 - Ljouwert, 25 maart 1937) wie in hurdrider.

Fan 1889 - 1919 yn de baan, in soad yn Fryslân en Grinslân. Die as 'brearider' mei oan wedstriden. Allround sportman wûn ek mei keatsen en hurddraven tsientallen prizen. Rûnom yn de provinsje bekend as eksploitant fan merkefermaken. Hy reizge meast per skip, hie de earste jierren in 'slaan-jut', letter in draaimûne.