open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Brune rysfûgel

De **brune rysfûgel** (*Padda fuscata*; synonym: *Lonchura fuscata*) is in sjongfûgel út 'e famylje prachtfinken (*Estrildidae*).

## Taksonomy
Earder waard de brune rysfûgel mei de Javaanske rysfûgel klassifisearre yn it skaai nontsjes (*Lochura*) en guon dogge dat noch. 

## Skaaimerken
Brune rysfûgels binne likernôch 14 sm grut en ha in donkerbrún fearre kleed mei wite wangen en in krêmwite búk. Se ha in foarse sulverblauwe snaffel en rôze poatsjes. Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen. Wat postuer oanbelanget ha se wat fan 'e Javaanske rysfûgel, mar hy is lytser en it fearrekleed is oars fan kleur. 

## Fersprieding
De soarte komt allinnich foar op East- en West-Timor en de eilannen Semau en Roti. It oarspronklike ferspriedingsgebiet is grut, mar fragmintearre. Op guon plakken is de brune rysfûgel algemien, lykas oan 'e Laivairivier yn East-Timor, dêr't noch grutte groepen fan somtiden wol hûnderten fûgels waarnommen wurde. 

Se libje fral op leechlân, meastentiids allinnich of yn lytse groepkes fan trije oant fiif fûgels en somtiden mei oare sieditende fûgels. Se foerazjearje op 'e grûn yn in ferskaat oan habitat, lykas gerslân, net ticht beboske gebieten, degradearre bosk, tunen en kultivearre gebieten.     

De fûgelsoarte hat nei alle gedachten profitearre fan 'e útwreiding fan 'e rysbou en wurdt yn East-Timor as in pleachfûgel beskôge. De rysfjilden biede de fûgels iten en wetter. 

## Status
Fanwegen oanhâldend ferlies fan moessonbosken, it fragmintearre ferspriedingsgebiet en de yllegale fangst foar hannel yn koaifûgels, wurdt de brune rysfûgel as hast bedrige (NT, 2016) klassifisearre op 'e Reade list fan bedrige Soarten fan 'e IUCN.
Buldoch

In **buldoch**, mt.: **buldoggen**, (fan it Ingelske *bulldog*, "bollehûn") is in hûnetype dat tradisjoneel fokt en brûkt waard foar bloedsporten, lykas bearebiten (hûnen oanset om mei bearen te fjochtsjen) en hûnegefjochten (hûnen oanset om mei oare hûnen te fjochtsjen). Tsjintwurdich binne buldoggen ornaris hiemhûn of selskipshûn. De bekendste rassen binne de Ingelske buldoch, de Frânske buldoch en de Amerikaanske buldoch.

## Skaaimerken
Buldoggen binne oer it algemien gnobsk boude, krêftige bisten mei in grutte, sterke snút. 

## Skiednis
De namme fan 'e buldoch komt fan it feit dat dizze hûnen ek brûkt waarden foar bollebiten, wêrby't se tsjin bollen fjochtsje moasten. Dat wie yn Ingelân fan 'e trettjinde oant de achttjinde iuw in soarte fan nasjonale sport. It tinken mank saakkundigen is dat de buldoch yn 'e Elizabetaanske Tiid, yn 'e twadde helte fan 'e sechstjinde iuw, ûntstie (fokt waard) út 'e âldere en gruttere mastyf.

## Buldochrassen
;Utstoarne rassen
*âlde Ingelske buldoch
*Bullenbeißer of Dútske buldoch
*dwerchbuldoch

;Besteande rassen
*Alapaha-blaubloedbuldoch
*Amerikaanske buldoch
*Campeirobuldoch
*Frânske buldoch
*kontinintale buldoch
*Majorkaanske dogge of perro de presa Mallorquin
*Olde English buldogge
*Serranobuldoch
*Spaanske buldoch of alano español
Protters

De **protters** (*Sturnus*) binne in skaai fan sjongfûgels út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). Nei't IOC World Bird List in grut oantal soarten út it skaai ferwidere om't út stúdzjes bliken die dat it skaai in polyfyletyske groep foarme, binne der twa soarten oerbleaun.

De soarten dy't hjoed-de-dei yn it skaai Súdeastaziatyske protters (*Sturnia*) set binne, wurde noch faak yn it skaai protters (*Sturnus*) oantroffen.  

## Soarten
It skaai telt hjoed-de-dei noch mar twa soarten:
Buldochrôt

De **buldochrôt**  (wittenskiplike namme: *Rattus nativitatis*) is in útstoarn sûchdier út it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e mûseftigen (*Muridae*) en it skaai fan 'e echte rotten (*Rattus*). Dit bist wie endemysk op Krysteilân yn 'e eastlike Yndyske Oseaan. It wie ien fan twa rottesoarten dy't allinnich mar op dat eilân foarkamen; de oare wie Maclears rôt (*Rattus macleari*). Beiden stoaren út yn 1903 by in yndirekt troch de minske feroarsake barren.

## Taksonomy
De buldochrôt waard foar it earst wittenskiplik beskreaun yn 1888 troch de Ingelske soölooch Oldfield Thomas. It bist waard tradisjoneel ta it skaai fan 'e echte rotten (*Rattus*) rekkene, en soe dêrmei nau besibbe west hawwe oan 'e brune rôt (*Rattus norvegicus*) en de swarte rôt (*Rattus rattus*), de meast algemien foarkommende rottesoarten. Mar neffens in nije hypoteze, dy't yn 2020 op 't aljemint brocht waard, soe de buldochrôt eins ta de heuvelrotten (*Bunomys*) hearre, in skaai wêrfan't de sân libbene soarten foarkomme op Selebes en omlizzende eilannen yn it easten fan Yndoneezje.

## Fersprieding
Yn syn fersprieding wie de buldochrôt beheind ta Krysteilân, in eilân mei in oerflak fan 135&nbsp;km², yn it noardeasten fan 'e Yndyske Oseaan, likernôch 350&nbsp;km súdwestlik fan it Yndonezyske haadeilân Java. It (doe ûnbewenne) eilân waard yn 1888 anneksearre troch it Feriene Keninkryk en net folle letter troch de Britten kolonisearre. (Tsjintwurdich is it ôfhinklik gebiet fan Austraalje.)

## Uterlike skaaimerken

De buldochrôt hie trochinoar in kop-romplingte fan 25–27&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan 171/2&nbsp;sm en in gewicht fan 250–300&nbsp;g. Dêrmei wie dit bist oansjenlik grutter as de swarte rôt (*Rattus rattus*) en fan ferlykbere grutte mei de brune rôt (*Rattus norvegicus*). Opmerklike skaaimerken fan 'e buldochrôt wiene de yn ferhâlding ta de lichemsgrutte koarte, grouwe sturt, en de 2&nbsp;sm tsjûke laach fet dêr't de rêch mei bedutsen wie, en dy't de kop frij lyts lykje liet. De pels wie ticht en rûch en dûnker readbrunich fan kleur, mar justjes ljochter op 'e bealch.

## Libbenswize
Buldochrotten wiene echte nachtdieren en soene yn deiljocht heal ferbline en ferdwaasd west hawwe. It wiene frij trage bisten, dy't op 'e grûn libben en nea yn beammen of strûken klommen. Se kamen foar op 'e hegere heuvels en yn it tichtere tropysk reinwâld op it eilân. It wiene sosjale bisten, dy't yn lytse koloanjes libben yn ûndergrûnske hoalen mank de woartels fan beammen of ûnder de holle stammen fan sagopalmen.

## Utstjerren
De lêste dokumintearre waarnimming fan in buldochrôt datearret út 1903. It tinken is dat dizze soarte derûnder strûpt is troch in epidemy fan in ûnbekende sykte (mooglik feroarsake troch in trypanosoom, in parasitêr iensellich organisme). Dy soe op Krysteilân brocht wêze troch swarte rotten (*Rattus rattus*) dy't by fersin op it eilân yntrodusearre wiene fan Jeropeeske skippen ôf. De ûnderbouwing foar dy hypoteze is de massale stjerte ûnder buldochrotten (en Maclears rotten), dy't yn 1902 en 1903 troch de minsklike bewenners fan Krysteilân optekene waard, wêrnei't der nea wer in buldochrôt libben weromsjoen waard.
Swarte protter

De **swarte protter** (*Sturnus unicolor*) is in fûgel yn it skaai protters (*Sturnus*) út de famylje fan 'e protterfûgels (Sturnidae).

## Skaaimerken

Folwoeksen swarte protters ha in soad fan gewoane protters, mar binne mei in lingte fan 21 oant 23 sm krekt wat grutter. Se binne donkerder en ha in oalje-eftich swart fearrekleed, dat yn it ljocht in poarperen of griene glâns kriget. De fearren binne yn 'e maitiid en simmerdeis hielendal sûnder plakjes en winterdeis ferskine der allinnich hiele lytse feale plakjes oan 'e ein fan 'e fearkes. In oar ferskil mei de gewoane protter is dat de fearren op 'e kiel twaris sa lang binne as dy fan 'e gewoane protter. Dy fearren binne fral goed te sjen as de fûgel sjongt. De poatsjes binne rôze en simmerdeis is de snaffel fan mantsjes giel mei in blau-eftige basis en fan wyfkes giel mei in rôze-eftige basis. Winterdeis is de snaffel fan beide skaaien swarteftich. Jonge fûgels binne brún en donkerder as jonge, gewoane protters en se ha in swarteftige snaffel en brune poatsjes.

## Fersprieding
De soarte is te finen by bewenning troch minsken, yn tunen, yn hôven en op klippen as dêr in mooglikheid is om te brieden. De swarte protter is op it Ibearysk Skiereilân en oan 'e noardwestlike kust fan it Afrikaanske kontinint in stânfûgel. Se komme ek op 'e eilannen Sisylje, Sardynje en Korsika foar. Yn it noarden grinzget it fespriedingsgebiet oan dat fan 'e gewoane protter.   
 
## Sang
De swarte protter sjongt helder. It lûd is net skerp en fol mei tsjirpende en fluitsjende toanen, somtiden mei imitaasjes fan oare fûgels en lûden út de omjouwing. Harren sang klinkt fjoerich en ritmysk en wurdt faak werhelle.

## Hâlden en dragen
Swarte protters ite fan alles, mei in foarkar foar in ferskaat fan wringeleaze dierkes en plantaardich materiaal. Se ite in soad ynsekten, larven, slakken, spinnen en wat se mar fine op it lân of op oare plakken. Ek ite se fruchten en beien, fral bûten de briedtiid. 

De briedtiid is meast fan april oant july en it nêst wurdt yn beamholtes boud, yn holtes fan gebouwen en yn bosken of parken. Ek nêstkasten wurde brûkt. It binne koloany- of semy-koloanybrieders. In lechsel bestiet yn 'e regel út fjouwer oant seis blaugriene aaikes. De ynkubaasjetiid duorret 12 oant 14 dagen. De jongen wurde mei ynsekten fuorre, sadat se troch de dierlike proteïne rap groeie kinne. Nei it útfleanen bliuwe de âlders en de jonge fûgels faak noch in skoft byinoar.

De swarte protter is in sosjale fûgel, dy’t faak yn groepen foarkomt. As de fûgels by it skimerjen harren sammelje om nei de sliepplakken te fleanen, foarmje se grutte kloften dy't út wol tûzenen fûgels kinne bestean.  

## Status
In rûzing út 2018 hâld de populaasje op 63.600.000 oant 81.900.000 folwoeksen fûgels. De populaasje wurdt as stabyl beöardiele en op 'e Reade list fan 'e IUCN stiet de soarte as net bedrige klassifisearre. Likernôch 75% fan 'e soarte libbet yn Europa.
Súdeastaziatyske protters

**Súdeastaziatyske protters** (*Sturnia*) foarmje in fûgelskaai fan sjongfûgels út de famylje protterfûgels (*Sturnidae*). De soarten fan it skaai wurde troch guon ek wol by it skaai *[[Sturnus]]* set, mar yn in stúdzje fan 2018 die bliken dat *Sturnus* in polyfyletyske groep foarme en dêrom waarden de soarten fan dy groep beheind.

Súdeast-Aziatyske protters komme yn Súd- en Súdeast-Aazje foar fan Sina en Yndia oant de Filipinen en súdlik Yndoneezje. Guon soarten ha in beheind en lokaal ferspriedingsgebiet, oaren ha gruttere ferspriedingsgebieten. Harren fearren binne faak in kombinaasje fan sêfte kleuren: griis, brún, wyt, somtiden mei wat giel of saffraankleurige aksinten. De snaffel fan 'e measte soarte is gieleftich.  

It binne sosjale fûgels dy't faak yn lytse groepen sjoen wurde, somtiden yn mingde kloften mei oare protters. De typesoarte is de wytskouderprotter.

## Soarten
It skaai bestiet út fiif soarten.
Mertloch

**Mertloch** is in plak yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts en in *[[Ortsgemeinde]]* fan 'e  ferbânsgemeente Maifeld. Súdlik fan it doarp leit de boarne fan 'e 14 km lange Nothbach, in lofter sydrivierke fan 'e Mûzel.

## Skiednis
It plak waard yn 964 foar it earst ûnder de namme 'Martiliacum' neamd. It plak hearde ta de hege hearlikheid Münster, dat as diel fan 'e Pellenz fan 'e 13e oant de 15e iuw in lien fan 'e greven fan Virneburg wie en dêrnei oan karfoarstedom Trier tafoel. Oant de ein fan 'e 18e iuw bleau Mertloch ûnder Kar-Trier fallen yn it Amt Münster-Maienfeld. It doarp hie yn 1787 368 ynwenners. 

Sûnt de earste helte fan 'e 19e iuw hie it plak oant noch nei 1933 in joadske gemeente. By de gemeente hearden ek de pear joadske ynwenners fan Gappenach. Der wiene ferskillende joadske ynstellings, lykas in skoalle, in synagoge en in begraafplak. 

Yn 1916 krige it plak in stasjon oan it spoar Polch–Münstermaifeld. Oer it eardere spoar is no in fyts- en kuierpaad oanlein.

## It besjen wurdich
* De Sint-Gangolftsjerke is in romaanske basilyk út de twadde helte fan 'e 12e iuw.
* Fan 'e joadske mienskip yn Mertloch is it begraafplak mei likernôch 70 grêfstiennen bewarre bleaun. 
* Súdwestlik fan it plak stiet net fier fan it joadske begraafplak de 18e-iuwske Krúskapel.
* Yn en om it doarp steane ferskillende 17e- en 18e-iuwske weikrusen en 19e-iuwske kapellen.  
* By de tsjerke stiet in kriichsmonumint út 1920.

## Ofbylden

2025 Mertloch, lânskip omkriten.jpg|Lânskip by Mertloch.
2025 Mertloch, Sint-Gangulfustsjerke.jpg|Gangulfustsjerke.
2025 Mertloch, joadsk begraafplak.jpg|Joadsk begraafplak.
2025 Mertloch, kriichsmonumint.jpg|Kriichsmonumint.
Abbey Lincoln

**Abbey Lincoln**, berne as **Anna Marie Wooldridge**, (Chicago, 6 augustus 1930 - dêre, 14 augustus 2010) wie in Amerikaanske jazzsjongster, lietsjeskriuwster en aktrise. Fan in barsjongeres ûntwikkele se har mei har waarme altstim ta in "polityk alerte, sosjaal bewuste en pretinsjeleaze" lietefertolker dy't "de earlike tradysje fan Billie Holiday op in orizjinele wize trochsette" (*Down Beat*). 

## Biografy
Lincoln waard berne op 6 augustus 1930 yn Chicago, mar groeide op yn Calvin Center, Cass County, Michigan op in pleats. Sy wie ien fan 12 bern.

Doe't se har ûnôfhinklikens as artyst berikte, ferbûn se har mei de *Black Power Movement*. Har earste muzikale bydrage oan dy beweging wie it album *We Insist! Freedom Now* út 1960. Op dit album wurke se gear mei har takomstige partner Max Roach en oare muzikanten lykas Booker Little en Coleman Hawkins. Fan dit album ôf wie se ûnskiedber ferbûn mei de striid tsjin diskriminaasje tsjin minsken fan kleur yn Amearika.

Abbey Lincoln waard yn 1969 nominearre foar in Golden Globe Award foar har rol yn *For Love of Ivy*.

Yn 2007 ûndergie Lincoln in iepenhertoperaasje. Lincoln ferstoar op 14 augustus 2010 yn in ferpleechhûs yn Manhattan, New York, acht dagen nei har 80e jierdei. Der waard gjin offisjele deadsoarsaak jûn.

## Diskografy
Kar-út:
* *Abbey Lincoln's Affair: A Story of a Girl in Love* (1956)
* *That's Him* - (1957)
* *It's Magic* - (1958)
* *Abbey Is Blue* - (1959)
* *Straight Ahead* - (1961)
* *People in Me* - (1973)
* *Painted Lady* - Blue Marge 1003 (1980)
* *Golden Lady* - (1980)
* *Talking to the Sun* - (1983)
* *Abbey Sings Billie, Vol. 1 & 2* - (1987)
* *The World Is Falling Down* - (1990)
* *You Gotta Pay the Band* - (1991)
* *Devil's Got Your Tongue* - (1992)
* *When There is Love* - (1992)
* *A Turtle's Dream* - 1994 - Verve
* *Painted Lady* (mei Archie Shepp) - (1995)
* *Who Used to Dance* - (1996)
* *Wholly Earth* - (1999)
* *Over the Years* - (2000)
* *It's Me* - (2003)
* *Abbey Sings Abbey* - (2007)

## Filmografy
* *The Girl Can't Help It* (1956)
* *Nothing But a Man* (1964)
* *For Love of Ivy* (1968)
* *Short Walk to Daylight* (1972)
* *Mo' Better Blues* (1990)
Heuvelrotten

De **heuvelrotten** (wittenskiplike namme: *Bunomys*) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e kjifdieren (*Rodentia*), de famylje fan 'e mûseftigen (*Muridae*) en de ûnderfamylje fan 'e mûzen en rotten fan de Alde Wrâld (*Murinae*). Anno 2014 wurde der acht soarten yn dit skaai yndield, dy't foarkomme op Selebes en it oanbuorjende lytsere eilân Buton, yn it easten fan Yndoneezje.

## Soarten

Neffens in hypoteze dy't yn 2020 op 't aljemint brocht waard, soe ek de útstoarne buldochrôt (*Rattus nativitatis*) fan Krysteilân yn 'e noardeastlike Yndyske Oseaan, dy't oant no ta by de echte rotten (*Rattus*) yndield is, eins ta de heuvelrotten heard hawwe.
Ametiststaar

De **ametiststaar** of **ametistprotter** (*Cinnyricinclus leucogaster*) is in fûgelsoarte út de famylje protterfûgels (*Sturnidae*).

## Skaaimerken

De soarte is in frij lytse protter dy't 19 sm lang wurdt. De fûgel hat relatyf koarte wjukken, in middellange sturt, in dúdlike giele iris en fertoant in grut seksueel dimorfisme. 

De boppekant en kiel fan it folwoeksen mantsje oant it boarst binne pearsblau mei in fiolette skimmer. It wyfke is op 'e boppedielen brún mei ljochten rânen oan 'e fearren. De ûnderkant fan it wyfke is wyt en hat brune plakken. De ametistspreeuw is oer it algemien frij stil.

## Fersprieding
De soarte libbet yn Afrika ûnder de Sahara en der wurde trije ûndersoarten erkend:

* *Cinnyricinclus leucogaster leucogaster*: fan Senegal en Gambia oant Etioopje, Kenya en Tanzania.
* *Cinnyricinclus leucogaster arabicus*: fan eastlik Sûdan oant noardwestlik Somaalje en it Arabysk Skiereilân.
* *Cinnyricinclus leucogaster verreauxi*: fan súdlik Kongo-Kinsjasa oant westlik Tanzania, súdlik oant Botswana, noardeastlik Súd-Afrika en Mozambyk.

It habitat bestiet út bosk en by rivieren, mar ek út kultuerlân. Ametistprotters libje yn pearkes of lytsere groepkes.     

## Hâlden en dragen
De ametiststaar yt fruit, beien, termiten en lytse ynsekten. In lechsel bestiet út twa oant fjouwer ljochtblauwe aaien mei readbrúne plakken en wurdt yn tolve oant fjirtjin dagen útbret. Beide âlders fuorje de jonge fûgels oant se nei likernôch 21 dagen útfleane.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje is grut, mar oannommen wurdt dat de soarte fanwegen de kap fan bosk yn oantallen ôfnimt mar net sa slim, dat de fûgel as bedrige beskôge wurdt. De IUCN klassifisearet de fûgel dêrom as net bedrige (LC, 2018). Der is gjin rûzing fan 'e soarte, mar de fûgel wurdt omskreaun as algemien oant talryk yn it hiele ferspriedingsgebiet.
Lelprotter

De **lelprotter** of **lelstaar**  (*Creatophora cinerea*)  is in fûgel út de famylje fan 'e protterfûgels (Sturnidae).

## Skaaimerken

Lelprotters wurdt 19 oant 21 sm lang en ha in koarte sturt en spits útrinnende wjukken. It fearrekleed is foar in grut part griis, mar de stút is wyt. De sturt en de slachpinnen fan 'e wjukken binne swart. De poatsjes en de snaffel binne ljochtgriis. It mantsje ha in keal giel plak efter en ûnder it each en fearreleaze swart hûd oan 'e kiel. Yn 'e briedtiid kin it mantsje de fearren fan 'e kop en nekke ferlieze en kriget er in grutte hingjende swarte lel oan 'e kiel. Guon fûgels krije ek boppe de snaffel lytsere lapkes hûd wêrfan't de foarm en de grutte de fûgel ferskilt. Mei't de fûgel âlder wurdt, wurde de lellen langer en ek âldere wyfkes ûntwikkelje somtiden lytse lellen.        

## Fersprieding
De soarte komt op it Arabysk Skiereilân, Madagaskar en oare plakken yn súdeastlik Afrika foar. De fûgel liket syn ferspriedingsgebiet nei it westen fan Afrika út te wreidzjen. It habitat bestiet út gerslân, net te tichte bosken en kultuerlân.

## Hâlden en dragen

Lelprotters binne koloanjebrieders en briede út en troch ek mei weverfûgels. It nêst wurdt yn beammen en boskjes boud mei in foarkar foar akasiabeammen, meast oant 10 m boppe de grûn. It bestiet út tûkjes en wurdt mei gers en fearkes ôfset. In lechsel kin út twa oant fiif bleekblauwe aaien bestean, mar meast trije oant fjouwer aaien. Beide âlders bouwe it nêst, briede op 'e aaien en fersoargje de jongen. It brieden duorret 11 dagen en jonge fûgels ferlitte nei 13 oant 16 dagen it nêst. Dan kinne se noch net fleane en foarmje se in maklike proai foar rôffûgels.   

De soarte is in opportunistyske allesfretter, mar se ite fral imerkes. Dêrnjonken ite se ek oare wringeleaze dierkes, beien en sied. Se kinne yn agrarysk gebiet lykas wynbougebieten foar in soad skea soargje. 

## Status
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, dy't as stabyl beskôge wurdt. Dêrfandinne klassifisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (LC). Der is gjin rûzing fan 'e grutte fan 'e wrâldpopulaasje, mar de soarte wurdt beskreaun as algemien oant sels talryk.
Kollig

**Kollig** is in plak yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts en in *[[Ortsgemeinde]]* fan 'e  ferbânsgemeente Maifeld.

Kollig leit fiif kilometer súdwestlik fan 'e stêd Polch en acht kilometer súdeastlik fan 'e stêd Mayen op in hichte tusken 280 en 305 m boppe seenivo. Westlik fan it doarp streamt yn in delling de Elzbach.

## It besjen wurdich
* Súdwestlik fan it doarp stiet de 18e-iuwske *Kolliger Mühle*.
* De katolike Sint-Willibrordtsjerke hat in 12e-iuwske romaanske toer. De tsjerke datearret fan 1729. 
* Súd fan it plak stiet oan 'e Brückenmühle in kapel út 1900.
* It doarp telt noch in oantal weikrusen. In pear dêrfan binne 17e-iuwsk.
Pastor

In **pastor** (mt.: **pastoares**; net te betiizjen mei in pastoar) is immen dy't binnen in parochy of tsjerklike gemeente soarch draacht foar de leauwenden. It wurd komt út it Latyn, dêr't it de betsjutting fan "hoeder" hat.

## Roomsk-Katolike Tsjerke
De titel fan pastor is yn 'e Roomsk-Katolike Tsjerke foarbeholden oan preesters en wurdt fral brûkt om 'e funksje oan te tsjutten fan preesters dy't wurkje yn sikehuzen en ferpleech- en fersoargingshuzen, mar gjin eigen parochy hawwe. 

Yn 'e Nederlânske Roomsk-Katolike Tsjerke kaam de term 'pastor' yn gebrûk nei it Twadde Fatikaansk Konsylje (1962–1965). De oantsjutting waard foartiid inkeld yn protestantske fermiddens brûkt, benammen yn 'e Angelsaksyske lannen. Wol koene de roomsen teminsten al sûnt de Midsiuwen de oantsjutting 'pastoar', dy't fan presys deselde oarsprong komt as 'pastor', mar in oare betsjutting hat. (In pastoar is in roomsk-katolike preester dy't in parochy betsjinnet.) De yntroduksje fan 'e term 'pastor', dy't as minder klerikaal oanfield wurde soe, moast it ûnderskie tusken roomske en protestantske geastliken ferminderje.

Troch it belúnjend tal preesterroppings wurde tsjintwurdich almar mear leken ynskeakele yn sawol it pastoraat as foar ferskate oare taken binnen parochys en fersoargingsynstellings. Neffens kritisy wurdt dêrby de term 'pastor' ferkeard brûkt troch der sawol geastliken mei oan te tsjutten as leken dy't al of net fan beropswegen de pastorale soarch foar in beskate groep leauwenden behertigje (bgl. in jeugdpastor) of dy't de pastoar bysteane yn 'e pastorale soarch foar in parochy. It is wier dat pastoraal wurk(st)ers en diakens har winliken gjin pastor neame meie, mar op guon plakken yn Nederlân is it gebrûklik wurden om dat dochs te dwaan.

## Protestantisme
Binnen it protestantisme wurdt de term 'pastor' yn guon denominaasjes brûkt as in synonym foar dûmny. Dat wurdt benammen yn 'e Feriene Steaten en oare Angelsaksyske lannen dien, mar deselde gewoante is ûnderwilens ek trochkrongen nei beskate tsjerkegenoatskippen op it Jeropeeske fêstelân.

## Oekumenyske gedachte
In oare kontekst wêryn't de term 'pastor' brûkt wurdt, is dy fan oekumenyske gemeenten. It is nammentlik in wurd dat sawol foar preester of pastoar as foar dûmny brûkt wurde kin. Dêrom wurdt it bygelyks hantearre yn guon kristlike studintemienskippen mei sawol roomske as protestantske geastlik fersoargers.
Eartoefke

In **eartoefke** is by sûchdieren in útstykjend topke hier op 'e punten fan 'e útwindige earen. Itselde ferskynsel komt ek foar by fûgels, yn 'e foarm fan in útstykjende groepkes fearren dy't de suggestje wekje fan útwindige earen, mar dat net binne. Yn beide gefallen hawwe eartoefkes neat mei it gehoar út te stean.
__TOC__
## Sûchdieren
By sûchdieren komme eartoefkes benammen foar by kateftigen, hoewol't de measte kateftigen se net hawwe. Yn it wyld is it foarkommen fan eartoefkes fierhinne beheind ta de fjouwer soarten lynksen: de Jeraziatyske lynks (*Lynx lynx*), de Ibearyske lynks (*Lynx pardinus*), de reade lynks (*Lynx rufus*) en de Kanadeeske lynks (*Lynx canadensis*), mei dêropta de karakal (*Caracal caracal*), dy't poer omreden fan syn eartoefkes ek wol de 'Afrikaanske lynks' of de 'woastynlynks' neamd wurdt. Yn finzenskip komme eartoefkes ek foar by beskate rassen fan 'e húskat (*Felis catus*). 

De evolúsjonêre funksje fan eartoefkes fan sûchdieren is noch net alhiel dúdlik, mar it tinken is dat se helpe om túch en oare rommel út 'e eargongen te hâlden. Alteast by de karakal lykje eartoefkes ek in funksje te hawwen yn 'e kommunikaasje mei soartgenoaten.

## Fûgels
By fûgels binne eartoefkes útsteksels fan 'e hollehûd oan 'e sydkanten boppe-op 'e kop, dêr't fearren op groeie. Dy stykje út op in wize, dy't it bestean fan útwindinge earen suggerearret. De eargongen sitte by fûgels lykwols folle leger oan 'e sydkanten fan 'e kop en de eartoefkes hawwe dêr dus neat mei út te stean. Dit ferskynsel komt benammen foar by ferskate soarten ûlen, lykas de oehoe (*Bubo bubo*), de Amerikaanske oehoe (*Bubo virginianus*) en de hoarnûle (*Asio otus*). 

Yn finzenskip komme eartoefkes ek foar by beskate soarten hinnen (*Gallus gallus domesticus*), yn 't bysûnder de Araukana. By dat bist binne de eartoefkes lykwols in ressesive mutaasje, dy't der dreech yn te hâlden is, mei't de measten Araukana's út it aai komme sûnder eartoefkes. It fokken fan in hoanne en in hin dy't allebeide eartoefkes hawwe, kin net, mei't de piken dan troch in foarm fan yntylt misfoarmings oan 'e earen en de snaffel hawwe sille.

It doel fan 'e eartoefkes fan fûgels is alhiel ûndúdlik, mar mei it gehoar hat it yn elts gefal neat út te stean. Der besteane ferskate teoryen oer, wêrûnder dat eartoefkes de kamûflaazje fan 'e fûgel ferbetterje soene, dat se helpe soene om in pearingspartner te finen of dat se de fûgel in driigjender uterlik jaan soene om rôfdieren mei ôf te skrikken.


File:Caracal001.jpg|in karakal
File:Bubo_virginianus_06.jpg|in Amerikaanske oehoe
File:Búho_chico_(Asio_otus),_Arcos_de_la_Frontera,_Cádiz,_España,_2015-12-08,_DD_04.jpg|in hoarnûle
Gappenach

**Gappenach** is in plak yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts en in *[[Ortsgemeinde]]* fan 'e  ferbânsgemeente Maifeld.

Gappenach leit likernôch 3 km noardwestlik fan 'e stêd Münstermaifeld en goed trije km súdeastlik fan 'e stêd Polch. Yn it noardeasten streamt de Notbach, in sydrivierke fan 'e Mûzel.
Rêchfin

In **rêchfin** of **dorsale fin** ("dorsaal" is it wittenskiplik eigenskipswurd dat ferwiist nei de rêch) is in fin dy't almeast healwei de rêch sit by de measte yn see of binnenwetters libjende wringedieren. Dit anatomyske elemint hat him troch konverginte evolúsje by tige ferskillende bistesoarten ûntjûn, wêrûnder fisken, beskate yn see en rivieren libjende sûchdieren (te witten: walfiskeftigen), en teffens by guon no útstoarne, yn see libjende reptilen, lykas ichtyosauriërs. Dêrtroch sjogge net alle rêchfinnen der itselde út. 

De measte bisten mei rêchfinnen hawwe der mar ien, mar guon bienfisken hawwe twa of sels trije ûnderskate rêchfinnen. Bienfisken kinne har rêchfin ornaris platteare, mar kreakbienfisken (haaien) en sûchdieren net. By gruttere bisten, lykas haaien of orka's, brûke biologen de patroanen fan skurden en butsen yn 'e rêchfin faak om yndividuën te identifisearjen. 

It wichtichste doel fan 'e rêchfin is om it bist te stabilisearjen tsjin omrôljen troch de streaming fan it wetter, en om te helpen by it útfieren fan hommelse feroarings fan swimrjochting. Guon soarten hawwe de rêchfin fierder ûntwikkele om oare doelen te tsjinjen. Sa brûke moannefisken (*Molidae*) har rêchfin en earsfin foar fuortbeweging. By finearmigen (*Lophiiformes*) is de foarkant fan 'e rêchfin útgroeid ta in soarte fan angelstôk, mei oan 'e útein eat dat liket op lokies (yn wittenskiplike termen in *illicium* of *esca*) om lytsere fisken nei de bek fan 'e finearmige ta te lokjen. Wer oare soarten, lykas marfallen (*Siluriformes*) en de toarnhaai (*Squalus acanthias*), hawwe in rêchfin ûntwikkele mei skerpe, rjochtopsteande, gifpuntige stikels by wize fan ferdigening tsjin rôfdieren. Seilfisken (*Istiophorus*) hawwe in reuseftige rêchfin, dy't ornaris plat leit en inkeld útklapt wurdt as se in iezing lytsere fisken geardriuwe wolle om se makliker fersline te kinnen.


File:Carassius_wild_golden_fish_2013_G1.jpg|in goudfisk hat ien rêchfin
File:Thunnus_albacares.png|De gielfintonyn hat twa rêchfinnen
File:Haddock_fins.tiff|De skylfisk hat trije rêchfinnen
File:Istiophorus_platypterus.jpg|de reuseftige rêchfin fan 'e Yndo-Pasifyske seilfisk
Pampa

De **pampa** (fan it Ketsjûa-wurd *pampa*, "flakte") is in fruchtbere, subtropyske,  benammentlik mei gerzen begroeide flakte yn it súdeasten fan Súd-Amearika. De pampa's beslane in oerflak fan mear as 1,2&nbsp;miljoen&nbsp;km², wêrûnder hiel Oerûguay, de súdpunt fan Brazylje (de steat Rio Grande do Sul) en it noardeasten fan Argentynje (de provinsjes Buenos Aires, La Pampa, Santa Fe, Entre Ríos en Córdoba). 

De útstrutsen flakten yn dat gebiet wurde inkeld ûnderbrutsen troch twa lege heuvelrêgen yn it Argentynske diel: de Ventanaheuvels by Bahía Blanca, dy't opklimme oant 1.300&nbsp;m boppe seenivo, en de Tandilheuvels yn 'e neite fan Tandil, dy't net heger binne as 500&nbsp;m. Oan 'e noardkant wurde de pampa's begrinzge troch de Gran Chaco, in oare flakte, en fierder nei it noardeasten, troch it Atlantysk Wâld. Oan 'e westkant foarmje it Pampaberchtme en de Cuyo de ôffreding. En yn it suden geane de Pampa's oer yn 'e kâldere steppe fan Patagoanje.

De pampa's binne ûntstien yn it Eoseen, it geologysk tiidrek wêryn't gerzen foar it earst opkamen as de wichtichste boaiembedekkende planten. It noarden fan 'e pampa's hat in fochtich subtropysk klimaat. Súdlik dêrfan leit in sône mei in tuskenbeiden seeklimaat. En it súdlikste part hat in kâld steppeklimaat, ferlykber mei dat fan it noch súdliker leine Patagoanje. It waait suver oan ien wei troch op 'e pampa's. De delslach (al neigeraden it krekte plak fariëarjend fan 600 oant 1.200&nbsp;mm) is min ofte mear gelikens oer it jier ferdield.

Dat makket de pampa's tige gaadlik foar de lânbou. Yn it noardlike diel fan it gebiet wurdt sadwaande in protte oan bou dien, mar yn Argentynje, en foar in diel ek yn Oerûguay, binne de pampa's it domein fan 'e *[[gaucho]]*, de Súdamerikaanske ferzje fan 'e cowboy, dy't ek tsjintwurdich noch keppels kij en skiep op 'e flakten weidet. In grut diel fan 'e oarspronklike gruttere fauna fan it gebiet, lykas de poema (*Puma concolor*), de nandoe (*Rhea americana*), de kapibara (*Hydrochoerus hydrochaeris*), de flaktefyskatsja (*Lagostomus maximus*), de moannewolf (*Chrysocyon brachyurus*), it moerashart (*Blastocerus dichotomus*) en it pampahart (*Ozotoceros bezoarticus*) komme troch habitatferlies op 'e pampa's inkeld noch yn reliktpopulaasjes foar, en de jagûar (*Panthera onca*) en de gûanako (*Lama guanicoe*) binne hielendal út it gebiet weiwurden.
Poarperglânsstaar

De **poarperglânsstaar** of **poarperglânsprotter**  (*Lamprotornis purpureus*)  is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (Sturnidae).

## Beskriuwing
De likernôch 27 sm lange fûgel weaget 91 oant 140 gram. It is in gruttere glânsprotter mei in relatyf foarse snaffel en in lange nekke. De soarte is op ôfstân lêstich te ûnderskieden fan 'e blauearglânsstaar en de griensturtglânsstaar. Hy is meast blaugrien mei in metaalglâns dat op de stút en sturt oergiet op blau en fiolet. Om it each sit in smel donker masker, it each sels is grut mei in giele iris. 

## Fersprieding
De soarte libbet yn Afrika en der wurde twa ûndersoarten erkend:

* *Lamprotornis purpureus purpureus* (fan Senegal ûnder de Sahara oant eastlik nei Sûdan).
* *Lamprotornis purpureus amethystinus* (fan Kameroen oant yn it westen fan Kenia, dêr't er seldsum is).

It habitat bestiet út bosksavanne's, parken en ek agrarysk gebiet of ôfbaarde greide oant in hichte fan 1500 m. 

## Hâlden en dragen
In lechsel bestiet út twa oant trije aaien, dy't yn 14 dagen útbret wurde. De fûgel briedt yn beamholtes. Hy yt sied en fruchten. 

## Status
Der binne gjin rûzings oer de grutte fan 'e populaasje, mar de fûgel is algemien en bytiden talryk. Oannommen wurdt dat de oantallen stabyl binne. Dêrfandinne stiet de fûgel op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (LC, 2018) klassifisearre.
Readbúkglânsstaar

De **readbúkglânsstaar** of **readbúkglânsprotter**  (*Lamprotornis pulcher*)  is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (Sturnidae).

## Skaaimerken
De 19 sm lange fûgel hat in griisbrune kop en glânzgjende brûnsgriene boppedielen, wylst de búk en ûnderkant kastanjebrún binne. De iris is krêmwyt. Yn 'e flecht is te sjen dat de primêre dekfearren krêmkleurich binne. Jonge fûgels binne doffer en ha in jiskebrune kiel en boarst, in ljochtere snaffel en in donker each. 

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn 'e hiele Sahel-regio fan súdlik Mauretaanje, Senegal en Gambia, súdlik Maly en noardlik Gana oant súd-sintraal Sûdan, noardlik Eritreä en noardwestlik Etioopje. De soarte wurdt as monotypysk beskôge, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling is yn ien of mear ûndersoarten.

It habitat fan 'e fûgel bestiet út drûch lân en agrarysk gebiet, faak by doarpen.  

## Hâlden en dragen
Se sykje op 'e grûn nei ynsekten lykas termiten en krobben of beien. De fûgel hat in opfallend koöperatyf briedgedrach. Yn in stúdzje út Nigearia die bliken dat se groepen  fan acht oant 28 fûgels foarmje, mei teminsten twa briedpearkes. It briedpear bout it nêst twa oant trije meter boppe de grûn en leafst yn 'e *Balanites aegyptiaca*. As de aaien útkomme, helpe de oare fûgels fan 'e groep om de jongen te fuorjen, it nêst skjin te meitsjen en te ferdigenjen. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, dy't as stabyl beskôge wurdt. Dêrfandinne kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (LC, 2018). De bestiet gjin rûzing fan 'e wrâldpopulaasje, mar it foarkommen wurdt as algemien oant seldsum beskreaun.
Prachtglânsstaar

De **prachtglânsstaar** of **prachtglânsprotter**  (*Lamprotornis splendidus*)  is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*).

## Skaaimerken
De 27 oant 30 sm lange fûgel hat in blaugrien glânzgjend fearrekleed mei in pearse kiel en boarst. De soarte hat in brede swarte bân op 'e wjukken en sturt en in krêmwyt each. Jonge fûgels binne doffer en ha in donker each.  

## Fersprieding
De fûgel komt yn groepkes heech yn 'e beammen, gallerijbosken en groepen beammen op savannes. Se wurde ek op lânbougrûn en yn tunen waarnommen. Grutte groepen wurde waarnommen yn fruitbeammen.

* *Lamprotornis splendidus chrysonotis* – komt foar fan Senegal en Gambia oant Togo.
* *Lamprotornis splendidus splendidus* – komt foar fan it suden fan Benyn oant noardwestlik Angoala, Etioopje en Sambia.
* *Lamprotornis splendidus lessoni* – komt foar op Bioko (Golf fan Guinee).
* *Lamprotornis splendidus bailundensis* – komt foar fan sintraal Angoala oant Sambia en súdeastlik Kongo-Kinsjasa.

## Hâlden en dragen
Syn iten bestiet benammen út fruit, mar ek ynsekten en sa út en troch oare bisten lykas kikkerts, hagedissen en slakken. Yn West-Afrika briedt er tusken desimber en maaie, yn Gabon tusken jannewaris en maart. 

## Status
It is net bekend hoe't de populaasje him ûntwikkelet. Om't it ûnbekend is hokker gefolgen feroaringen yn it lânskip foar de soarte ha, is it dreech om in trend fêst te stellen. Der bestiet gjin rûzing fan 'e wrâldpopulaasje, mar wurdt ôfhinklik fan it seizoen as talryk omskreaun en it ferspriedingsgebiet is grut. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) beskôget de fûgel as net bedrige (LC, 2018).
Vickers Virginia

De **Vickers Virginia** wie in swiere twadeksk bommesmiter fan 'e Britske Royal Air Force, ûntwikkele út 'e Vickers Vimy dy't er ek opfolgje moast.

## Untwerp en ûntwikkeling
Twa prototypes waarden besteld op 13 jannewaris 1921, mei noch twa prototypes dy't yn septimber 1922 besteld waarden.   De Virginia like op de Vimy, mar hie in ferlege posysje foar de foarste skutter, wêrtroch't de piloat in grutter gesichtsfjild hie. It tastel hie in 6 m gruttere spanwiidte en in 3 m langere romp. De Virginia waard oandreaun troch twa Napier Lion-motors en fleach foar it earst op 24 novimber 1922. 

It prototype fan 'e Virginia ûndergie testen by de Aircraft Experimental Establishment op RAF Martlesham Heath. Ien fan 'e earste oanpassingen wie it ferfangen fan 'e orizjinele twablêdige propellers troch fjouwerblêdige propellers. In ûngewoane set "fighting top"-tuorren (*turrets*) waarden tafoege oan 'e boppeste wjukken, mar dy waarden letter út produksjefleantugen helle.  De Marks I-VI hienen rjochte wjukken, mei licht nei efteren bûgde bûtenste wjukken yntrodusearre op 'e Mark VII. De Mark III wie de Virginia mei in efterste rompskutter, dy't yn 'e Mark VII nei in sturtkoepel ferpleatst waard. De Mark X waard ein 1924 yntrodusearre, mei in duraluminium- en stielen struktuer bedekt mei stof, aluminium en hout.

## Operasjonele skiednis
It earste eskader fan Virginia Mark Is waard oprjochte yn 1924. Nettsjinsteande middelmatige prestaasjes tsjinne it fleantúch by frontliny-ienheden oant 1938, doe't it ferfongen waard troch de nijere Wellingtons, Hampdens en Whitleys. Untwerpen lykas de Fairey Hendon en Handley Page Heyford folden de Virginia oan en ferfongen dy beide.

De lêste hast folslein metalen Virginia Mark X wie de bommesmiter dêr't RAF it measte fan hie oant komst fan de Heyford yn 1934. Nei syn technyske ferâldering as bommesmiter waard it tastel brûkt foar fotografy en foar parasjutetraining, mei springplatfoarms ynstalleare efter de motorgondels. Op 26 juny 1940 stelde in kommisje dy't de needsaak foar loftkanonnen foar gebrûk tsjin ynfallende tanks bespruts, foar om Virginias te foarsjen mei it like ferâldere COW 37 mm fluchfjoerkanon. Dêr waard lykwols gjin aksje op nommen.

Yn 'e jierren 1930 waarden de Virginias brûkt yn guon fan 'e earste testen fan it tanken yn 'e flecht, hoewol't se nea bûten testen brûkt waarden foar dat doel. De Virginia waard ûntwikkele parallel mei it Vickers Victoria frachtfleantúch en de twa fleantugen hienen in protte mienskiplik, mei itselde fleugelûntwerp. De Virginias wiene tige gefoelich foar ûngelokken, 81 gienen ferlern. Nettsjinsteande harren ferâldering bleaune Virginias oant desimber 1941 in rol spyljen by de Parachute Test Flight yn Henlow. 

## Produksje
**Oankeap fan de Vickers Virginia troch de RAF:**

## Technyske gegevens
Glânsstaren

**Glânsstaren** of **glânsprotters** (*Lamprotornis*) foarmje in grut skaai fan glânzgjende protters, dy't allegear yn Afrika besuden de Sahara foarkomme. Se ha meast glânzgjende blauwe of griene boppedielen, itjinge feroarsake wurdt troch melaninegranules, dy't yn ien laach arranzjearre binne tichteby it oerflak fan 'e flaggen fan 'e fearren. Dy bysûndere omstannichheid late der ta dat guon glânsstaren, dy't earder yn it skaai *[[Spreo]]* stienen, oerhevele waarden nei it skaai *Lamprotornis* om't se dy eigenskip dêrmei diele. 

De ûnderkant fan it skaai is net irisearjend en kin blau, poarper, giel of brún wêze. De measte soarten yn it skaai ha reade eagen en guon ha lange sturten.  

It skaai Lamprotornis waard troch de Nederlânske soölooch Coenraad Jacob Temminck yn 1820 beskreaun. As typesoarte waard de Pylksturtglânsstaar (*Lamprotornis caudatus*) oanwiisd.  

Glânsstaren komme yn in grut tal soarten lânskip foar, fan bosk oant iepen bosk en tunen. Se hawwe harren nêsten yn holtes fan beammen, natuerlike holtes, mar ek holtes fan bygelyks spjochten of Afrikaanske burdfûgels. Guon brûke ek troch minsken makke nêstkasten. De measte soarten binne op wat lokale migraasjes nei stânfûgels. Dêrfoaroer is de Shelleyglânsstaar (*Lamprotornis shelleyi*) in trekfûgel. De meast soarten binne bûten de briedtiid sosjaal en yn groepen te sjen.    

Se ite ynsekten en sykje dy yn 'e regel op 'e grûn, mar se ite ek fruit yn 'e beammen. Guon binne ek by of op grutte sûchdieren te sjen om ynsekten te finen.
Einig

**Einig** is in doarpke yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn 'e lânkring Mayen-Koblenz en heart by it gemeenteferbân Maifeld. 

## It besjen wurdich

* De katolike Sint-Lusiakapel hat in letgoatysk koer en in tsjerkeskip út 1910. By de tsjerke stiet in krús fan basalt út 1605.
* It doarp hat ferskillende fjildkrusen út 1606, 1706 en 1818.
* Súdlik fan it doarp stiet in 18e iuwsk hillich hûske.
Kalt

**Kalt** is in doarpke yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn 'e lânkring Mayen-Koblenz en heart by it gemeenteferbân Maifeld. 

## It besjen wurdich
* De katolike Sint-Markustsjerke datearret fan 1722.
* It monumintale kriichsmonumint mei in ingel en in fallen soldaat waard yn 'e jierren 1920 of 1930 set.
* Noardlik fan it doarp stiet de Heidger Mühle út de 19e iuw. De kapel by de mûne stamt út 1756.

## Ofbylden

2025 Kalt, Sint-Markustsjerke.jpg|Sint-Markustsjerke
2025 Kalt, kHeidger Mühle.jpg|Heidger Mühle
2025 Kalt, kapel by de Heidger Mühle.jpg|Kapel by de Heidger Mühle
Syrinks (orgaan)

In **syrinks** (fan it Aldgrykske σῦριγξ, *surinx*, "panfluit") is it "spraak"-orgaan fan fûgels. Dat orgaan befynt him oan 'e ein fan 'e luchtpiip, dêr't dy him opspjalt nei de bronchyen, dy't nei de beide longen liede. 

De syrinks makket lûd sûnder dat dêr de by sûchdieren gebrûklike stimbannen oan te pas komme. Dat lûd wurdt produsearre troch it triljen fan in kombinaasje fan kreakbien en membranen, oanstjoerd troch tige flugge spieren mei in bewegingstiid fan minder as 10&nbsp;milisekonden. 

Guon fûgels, lykas pappegaai-eftigen, kinne mei de syrinks minsklike spraak neibeare. By ferskate sjongfûgels kin de syrinks mear as ien lûd tagelyk produsearje.

## Sjoch ek
*fûgelsang
Smaragdstaar

De **smaragdstaar** of **smaragdprotter** (*Lamprotornis iris*, synonym: *Coccycolius iris*) is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*).

## Skaaimerken
 
De smaragdstaar is in lytse protter mei in glânzgjende griene kroan, boppeliif, sturt en wjukken. By it ear en op 'e ûnderkant fan 'e fûgel is de kleur pears. Mantsjes en wyfkes binne gelyk. De measte taksonomen sette de fûgel mei in soad oare glânsprotters yn *Lamprotornis*, wylst oaren de fûgel yn it monotypysk skaai *Coccycolius* sette.

## Fersprieding
De fûgel komt yn it West-Afrika foar yn it leechlân en de savannes fan Ivoarkust, Guinee en Sierra Leöane. Yn Maly is de fûgel in dwaalgast.  

## Hâlden en dragen
Smaragdstaren ite figen, beien, fruchten, sied, mychammels en oare lytse ynsekten. It bekerfoarmige nêst wurdt boud yn in beamholte. It mantsje en wyfke wurkje tegearre by it bouwen fan it nêst fan blêden en fuorje beide de jongen nei't se út it aai kommen binne. Wyfkes hawwe in briedplak - in plak op 'e mage sûnder fearren - dat helpt by it oerbringen fan lichemswaarmte nei har aaien.

## Status
De IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2024) op 'e Reade list. De fûgel wurdt foar de hannel út it wyld fongen en lokaal bedrige troch mynbouaktiviteiten, mar oer it algemien binne de bedrigingen net sa slim, dat it in grutte delgong fan 'e soarte feroarsaket. In rûge rûzing fan 'e populaasje út 2014 giet fan in populaasje fan 66.000 oant 340.000 folwoeksen fûgels út.
Pylksturtglânsstaar

De **pylksturtglânsstaar** of **pylksturtglânsprotter** (*Lamprotornis acuticaudus*) is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*).

## Skaaimerken
Pylksturtglânsstaren binne slanke protters mei in skimerjend grien fearrekleed. De kylfoarmige sturt is karakteristyk. It each is read by it mantsje, oranje by it wyfke. Njonken de sturtfoarm ferskilt de fûgel fan ferlykbere soarten troch syn langwerpige lichemsfoarm en it ûntbrekken fan pears of blau yn it fearrekleed. 

## Fersprieding
De pylksturtglânsstaar wurdt ferdield yn twa ûndersoarten:

* *Lamprotornis acuticaudus acuticaudus* - komt foar fan sintraal Angoala oant Sambia en súdwestlik Tanzania.
* *Lamprotornis acuticaudus ecki* - komt foar yn noardlik Namybje en it oangrinzgjende súdlike Angoala.

It habitat bestiet út savannebosken fan it type miombo en gebieten dêr't de *Baikiaea plurijuga* groeit. Meast wurdt de fûgel yn lytse kloften waarnommen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt stabyl beskôge. Op 'e Reade list fan 'e IUCN wurdt de fûgel as net bedrige (LC, 2024) klassifisearre. Der binne op it stuit gjin substansjele bedrigingen foar de fûgel. Der is gjin rûzing (2025) fan 'e grutte fan 'e populaasje, mar pylksturtglânsstaren wurde yn guon gebieten omskreaun as de meast foarkommende glânsprotter.
Mevesglânsstaar

De **mevesglânsstaar** of **Meves' glânsstaar** (*Lamprotornis mevesii*), ek: **mevesglânsprotter** of **Meves' glânsprotter**, is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). De fûgel is nei de Dútske ornitolooch Friederich Wilhelm Meves ferneamd.

## Skaaimerken
De fearren fan 'e kop, nekke en hals binne blaugrien mei wat fiolet der tusken. Fan 'e snaffel oant de eardekfearren rint in donker oant swartkleurich masker, faak mei in ljochtfiolette of blaugriene glâns. De rêch is fral fiolet en de mantel blaugrien mei fiolet. De wjukken binne oan 'e ein ôfrûne, in dúdlik ûnderskiedend karakteristyk mei de grutte glânsstaar (*Lamprotornis australis*). De romp is brûns. Poaten en snaffel binne swart en de fûgel hat in donkerbrune iris. 

## Fersprieding

De Mevesglânsstar komt yn it suden fan Afrika foar en wurdt yn trije ûndersoarten ferdield:

* *Lamprotornis mevesii benguelensis*: súdwestlik Angoala.
* *Lamprotornis mevesii violacior*: súdlik Angoala en noardelik Namybje.
* *Lamprotornis mevesii mevesii*: fan súdlik Sambia en sudlik Malawy oant noardlik Botswana en noardlik Súd-Afrika.

De soarte hat in foarkar foar gebieten by rivieren dy't regelmjittich splis steane mei hjir en dêr beammen of iepen bosk yn hegere gebieten mei in sânige grûn en net tefolle begroeiïng. 

It ferspriedingsgebietgebied leit yn twa gebieten yn it suden fan Afrika. In lytser gebiet leit yn it grinsgebiet fan Súdwest-Angoala en Noardwest-Namybje. It gruttere gebiet leit fan 'e Okavangodelta yn it noardeasten fan Namybje oer it noarden fan Botswana, Sambia en Simbabwe by de Sambezy lâns en oare rivieren oant yn eastlik Malawy en eastlik Botswana, dielen fan West-Mozambyk oant yn noardeastlik Súd-Afrika (it noarden fan 'e provinsje Limpopo), dêr de fûgel regionaal foarkomt.

## Briedgedrach
De briedtiid hinget fan 'e regio ôf en leit tusken novimber en april. In lechsel bestiet út trije oant fiif aaien, dy't troch it wyfke yn likernôch 18 dagen útbret wurde. Beide âlden fuorje mei help fan oare net-briedende fûgels de jongen. It nêst wurdt nei likernôch 23 dagen ferlitten en dan bliuwe de jonge fûgels noch in pear wiken by de groep. Nei likernôch 11 moanne briede se foar it earst sels.   

## Status
Der is gjin rûzing fan 'e oantallen, mar de soarte wurdt yn in part fan it ferspriedingsgebiet as algemien neamd en de populaasje is stabyl. De fûgel wurdt troch de IUCN as net bedrige (LC, 2024) beöardiele. It fernielen fan beammen troch oaljefanten wurdt as in potinsjele bedriging foar de fûgel beskôge. Mevesglânsstaren foarmje foar rôffûgels in proai.
Hildebrandtglânsstaar

De **hildebrandtglânsstaar** of **Hildebrandts glânsstaar** (*Lamprotornis hildebrandti*), ek: **hildebrandtglânsprotter** of **Hildebrandts glânsprotter**, is in fûgel yn it skaai glânsstaren (*Lamprotornis*) út de famylje fan 'e protterfûgels (*Sturnidae*). De namme ferwiist nei de Dútske natuerûndersiker Johann Maria Hildebrandt.

## Skaaimerken

De boarstfearren, de kiel, de kop, de rêch, de boppekant fan 'e wjukken en de sturt fan 'e folwoeksen fûgels binne donkerblau glânzgjend. De búk is readbrún, lykas ek de ûnderkant fan 'e wjukken. De reade eagen binne opfallend. De snaffel en poaten binne griis. De fûgel kriget in lingte fan likernôch 19 sm en in gewicht fan 57 gram. De Shelleyglânsstaar is nau besibbe oan 'e Hildebrandtglânsstaar.

It fearrekleed fan juvenilen is bleker en doffer, sûnder de blauwe kleur op it boarst en de kiel. De eagen binne donkerbrún.

## Fersprieding
De soarte komt yn it easten fan Afrika foar fan it noardeasten fan Tanzania oant yn Sintraal-Kenia. It habitat fan 'e fûgel is iepen bosk en savanne op in hichte fan 500 oant 2200 m boppe seenivo.

## Hâlden en dragen
De fûgel wurdt meastentiids yn pearkes of lytse kloften waarnommen, somtiden mei trijekleurige glânsstaren. It iten bestiet út ynsekten lykas krobben, imerkes, sprinkhoannen en  fruit en sied, dy't er op 'e grûn siket. Hildebrandtglânssta briede yn beamholtes en lizze trije oant fjouwer aaikes.

## Status
De populaasje soe stabyl wêze en de fûgel wurdt troch de IUCN op 'e Reade list as net bedrige (LC, 2024) klassifisearre.