open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sofia Helin

**Sofia Helin** (Hovsta, Örebro län, 25 april 1972) is in Sweedske aktrise. 

## Jonkheid
Sofia Helin waard berne yn Hovsta yn Örebro län, Närke. Har heit wie in keapman en har mem in ferpleechster. Doe't hja tsien dagen âld wie, hienen har beppe en har bruorke fan seis in autoûngemak; har beppe oerlibbe, mar har broer rekke dea. Helin studearre ôf yn de filosofy oan de Universiteit fan Lund. Fan 1994 oant 1996 gie se nei de teäterskoalle Calle Flygares en dêrnei studearre se yn 2001 ôf oan de Teäterakadeemje fan Stockholm. Se waard grutbrocht yn Linghem ûnder  Linköping. Yn 2015 wenne hja yn Stokholm.
 
## Karriêre
Helin begûn har karriêre yn 1997 mei in lytse rol yn de soapsearje *Rederiet*. Se spile yn ferskate films, ûnder oaren *Rånarna* út 2003 fan Peter Lindmark, dêr't se de rol fan haadynspekteur "Klara" yn spile. Foar haar rol yn de film *Masjävlar* út 2004 krige hja in nominaasje foar in Guldbagge Award, de filmpriis fan Svenska Filminstitutet. Yn 2007 en 2008 spile se "Cecilia Algotsdotter" yn de films *Arn – The Knight Templar* en *Arn – The Kingdom at Road's End*. Yn 2011, 2013, 2015 en 2018 wie hja te sjen yn de telefyzjerige *[[The Bridge|Bron/Broen (The Bridge)]]*, yn de rol fan de autistyske plysje-ynspekteur "Saga Norén".

## Persoanlik libben
Se is troud mei earder akteur en dûmny yn de Sweedske Tsjerke Daniel Götschenhjelm dy't hja foar it earst moete op de toanielskoalle. Se hat twa bern: in soan, Ossian en in dochter, Nike. Helin is in kristen. 

Helin hat in groede yn it gesicht dy't feroarsake waard troch in fytsûngemak doe't se 24 wie. 

## Filmografy
**[[Rederiet]]* (1997)
**[[Tusenbröder]]* (2002)
**[[Beck – Sista vittnet]]* (2002)
**[[Rånarna]]* (2003)
**[[Four Shades of Brown]]* (2004)
**[[Masjävlar]]* (2004)
**[[Blodsbröder]]* (2005)
**[[Nina Frisk]]* (2007)
**[[Arn – The Knight Templar]]* (2007)
**[[Arn – The Kingdom at Road's End]]* (2008)
**[[Metropia]]* - animaasjefilm (2009)
**[[Åsa-Nisse – wälkom to Knohult]]* (2011)
**[[Svaleskär]]* (2011)
**[[The Bridge|Bron]]* (2011, 2013, 2015, 2018)
**[[Gåten Ragnarok|Ragnarok]]* (2013)
**[[The Same Sky (telefyzjesearje)|The Same Sky]]* (2017)
**[[The Snowman (2017)|The Snowman]]* (2017)

## Keppeling om utens
* Sofia Helin yn de Sweedske Film Databank
Kubike meter

In **kubike meter**, gauris ôfkoarte ta **kúb** en werjûn mei it symboal **m³**, is in ynhâldsmjitte yn it metrike stelsel fan it Système International (SI), dy't oerienkomt mei de ynhâld fan in kubus fan 1&nbsp;meter lang, 1&nbsp;meter breed en 1&nbsp;meter heech. In alternative beneaming foar in kubike meter, dy't selden brûkt wurdt en dan noch inkeld foar floeistoffen, is **kiloliter**. Yn Nederlân wurdt it drinkwetter- en ierdgasferbrûk fan húshâldings troch wetter- en gasmeters werjûn yn kubike meters.

## Foar fêste stoffen
By fêste stoffen sit der gauris loaze romte (lucht) tusken de stof dêr't it om giet. Dat is bygelyks by brânhout it gefal. Men sprekt dan fan in losse kúb hout, wêrby't de tuskenromtes meirekkene binne by it berekkenjen fan 'e kubike meter. By in fêste kúb hout rekkenet men de tuskenromtes lykwols net mei, wat betsjut dat in fêste kúb hout mear romte ynnimt as in losse kúb hout (feitliks likernôch 1,7&nbsp;kúb). De term 'stêre' is in âlde (mar noch altyd brûkte) oantsjutting foar in kreas opsteapele losse kúb hout.

## By gassen
Om't it folume fan in hoemannichte gas sterk ferminderet as it gearparse wurdt, wurde gassen foar hannelsdoelen metten yn normaal kubike meters (faak oantsjut as Nm³, hoewol't dat gjin offisjele ôfkoarting is fan it SI, en boppedat betizing jaan kin mei de N fan newton). In normaal kubike meter is in hoemannichte gas, technysk frij fan wetterdamp, dy't by de saneamde 'normaaltemperatuer', faak 0&nbsp;°C (oftewol 273,15&nbsp;K) en de saneamde 'normaaldruk', faak 1,01325&nbsp;bar, in folume ynnimt fan 1&nbsp;m³.

Foar ierdgas wurdt it tal kubike meters fierders noch omrekkene nei dat fan gas mei in kaloaryske boppewearde fan 35,17&nbsp;MJ de kubike meter. By in gas dat bygelyks in 5% hegere kaloaryske wearde hat as normaal, wurdt 5% mear normaal kubike meters yn rekken brocht. By de 'gruthannel' yn ierdgas wurde de hoemannichten tsjintwurdich trouwens net mear yn kubike meters, mar yn kilowattoere ferrekkene.

## Omrekkenings nei gruttere en lytsere ynhâldsmjitten
;lytser as in kubike meter
*1 kubike meter is gelyk oan 1.000.000.000 kubike milimeter (mm³) of 1.000.000.000 mikroliter (µL)
*1 kubike meter is gelyk oan 1.000.000 kubike sintimeter (sm³) of 1.000.000 mililiter (mL)
*1 kubike meter is gelyk oan 1.000 kubike desimeter (dm³) of 1.000 liter (l of L) en 1 kubike desimeter is gelyk oan 0,001 kubike meter of 1 liter
;grutter as in kubike meter
*1 kubike dekameter (dam³) is gelyk oan 1.000 kubike meter of 1 megaliter (ML)
*1 kubike hektometer (hm³) is gelyk oan 1.000.000 kubike meter of 1 gigaliter (GL)
*1 kubike kilometer (km³) is gelyk oan 1.000.000.000 kubike meter of 1 tearaliter (TL)
Marshal (plysje)

In **marshal** is yn 'e Feriene Steaten in plysjeman dy't op it plattelân de wet hanthavenje moat yn in lytsere stêd of in distrikt binnen in county. It amt fan marshal wurdt gauris betize mei dat fan sheriff, benammen om't de beide oantsjuttings yn westernfilms dy't troch de filmyndustry fan Hollywood makke binne, oer it algemien as synonimen brûkt wurde.

It ferskil is lykwols dat in sheriff oan it haad stiet fan 'e plysje fan in county, wylst in marshal oan it haad stiet fan 'e plysje (of de iennichste plysje is) yn in stêd (*[[city]]*), stedsje (*[[town]]*) of plattelânsdistrikt (*[[township]]*). It komt ek foar dat plakken sawol in sheriff as in marshal hawwe; dêrby giet it dan almeast om stêden of stedsjes dy't ek it haadplak fan in county binne, en dêr't dan dus ek de sheriff fan 'e county syn haadkertier hat. Yn tinbefolkie countys mei inkeld lytsere plakken kin it lykwols ek foarkomme dat der hielendal gjin marshals binne, mar allinnich mar in sheriff, dy't dan de hiele county as syn jurisdiksjegebiet hat. Om't neffens de Amerikaanske Grûnwet eltse county in eigen sheriff hawwe moat, besteane der gjin countys sûnder sheriff.

In marshal wurdt ornaris oansteld troch de boargemaster fan 'e stêd, it stedsje of it plattelânsdistrikt dêr't er tsjinnet. Ek kin it wêze dat der foar it amt fan marshal ferkiezings holden wurde. De marshal moat yn alle gefallen foar syn wurk ferantwurding ôflizze oan 'e boargemaster. Histoarysk wiene der ek federale marshals, dy't troch de Amerikaanske federale oerheid oansteld waarden yn gebieten dy't noch net de status fan Amerikaanske steat berikt hiene. Sokke territoaria, sa't se neamd waarden, wiene net ûnderferdield yn countys, en koene dêrom gjin sheriff hawwe. In hiel oar soarte marshal, mei folle breder foech, is de U.S.&nbsp;marshal, dy't in federaal plysjeman fan 'e United States Marshals Service is.
Tsjerkepaad

In **tsjerkepaad** is in paad dat nei in tsjerke rint.

Tsjerkepaden waarden benammen sneins brûkt om nei de tsjerke te gean, at der gjin gewoane wei tusken it wenplak en de tsjerke wie. Hast alle tsjerkepaden binne yn ûnbrûk rekke. Op guon plakken binne se noch, omdat se faak ek noch op in oare wize brûkt wurde.

Soms wurdt besocht in tsjerkpaad te herstellen. Faak moatte dan barten oer sleatten hersteld wurde, ôffredings makke wurde of oare foarsjennings makke wurde. It bart ek wol dat it paad oer in boerehiem rint. Yn sa'n gefal sil in rjocht fan paad fêstlein wurde moatte. Al mei al kin it yn 'e âlde tastân werombringe in hege priis hawwe. 

## Foarbylden fan tsjerkepaden
* de Tillefonne fan de âlde Suderseedyk nei de tsjerke fan Warkum
* it Sânbrêgenpaad tusken Ter Laan (Bedum) en Bedum
* it Kerkelaantje yn Waarder
* it Manljuspaad yn Ouddorp
* de Kerkweg tusken de Drintske doarpen Yde en Vries
Fraters fan Tilburch

De **Kongregaasje fan Us Leaffrou fan Barmhertigens**, (Latyn: *Congregatio Fratrum Beatae Mariae Virginis Matris Misericordiae*, of koarter: *Congregatio Matris Misericordiae*, ôfkoarting C.M.M.), better bekend as **Fraters fan Tilburch**, is in roomsk-katolike kongregaasje (kleastermienskip). De kongregaasje is foaral bekend om har rol yn it (spesjaal) ûnderwiis. Ut de Fraters fan Tilburch wei is de *Beweging fan Barmhertigens* ûntstien, dy't de spiritualiteit fan Vincentius a Paulo en Franciscus fan Sales ek foar de takomst stal jaan bliuwen wol.

## Skiednis
De kongregaasje waard yn 1844 oprjochte yn 's-Hertogenbosch troch Mgr. Joannes Zwijsen (1794-1877) fan it bisdom 's-Hertogenbosch. De kongregaasje hâldt him dwaande mei ûnderwiis en opfieding fan dôven, blinen, wezen en ferlitten bern, en fierder mei ferpleging en missywurk.

## Betsjutting foar it ûnderwiis
De Fraters fan Tilburch hawwe har tige ynset foar it katolyk ûnderwiis yn Nederlân. Yn Nederlân fêstigen se har op tsientallen plakken, spesjaal yn Noard-Brabân, ûnder mear yn de lette njoggentjinde iuw yn Deurne oan de *Visser*, dêr't se in skoalle foar katolyk ûnderwiis oan jonges stiften. Mar ek stiften se in skoalle op De Jouwer. Net allinnich stiften se in soad skoallen, mar se ûntwikkelen ek sels ûnderwiismetoades. Generaasjes skoalbern learden lêzen en skriuwen mei de metoade *Veilig leren lezen* fan frater Caesarius Mommers, de *lêsheit fan Nederlân*. De beskikking oer in eigen drukkerij en letter útjouwerij spile dêrby in grutte rol. It fûns fan dy útjouwerij is oergien yn de ferselsstannige Utjouwerij Zwijsen. De samling foarwerpen oer de skiednis fan it skrift dy't ien fan de fraters byelkoar brocht foarme de basis fan it Tilburchske museum Scryption.

De fraters hawwe in soad betsjutten yn it ûnderwiis, de dovensoarch en de missy yn Suriname en de Nederlânske Antillen. Yn it argyf fan it fraterhûs oan de Gasthûsring yn Tilburch is in soad materiaal oer dy aktiviteiten, ûnder oaren in doktoraalskripsje oan de universiteit fan Utert oer it ûnderwiis yn Suriname. Dêrút blykt dat de Fraters neist de oriïntaasje op Nederlân en oan hiemkunde diene. Dêrfoar ûntwikkelen se eigen metoades ûnder oare op it mêd fan ierdrykskunde , biology en skiednis. Yn Suriname hawwe de lêste fraters yn 1982 it ûnderwiis ferlitten. Ald-presidint Ronald Venetiaan hat by de Fraters op skoalle sitten, lykas Stuart Robles de Medina, de makker fan it byld fan premier Pengel, Anton de Kom, Desi Bouterse en Lou Lichtveld, skriuwer en politikus.

## De fraters bûten Nederlân
Yn België wiene lange tiid fêstigings yn Zonhoven, Hasselt, Lanaken, Houthalen en Maaseik. De lêste tweintich fraters sieten letter yn de fêstiging yn Zonhoven. De fraters wurken ein tweintischste iuw benammen yn Yndoneezje, Namibië, Kenia en Brazylje.

## Literatuer
* J.P.A. van Vugt, *Broeders in de katholieke beweging. De onderwijsactiviteiten van vijf Nederlandse onderwijscongregaties van broeders en fraters, 1840-1970* (dissertaasje Nymwegen 1994).
* Hans Strootman, *Onderwijzen in een plurale samenleving*, doktoraalskripsje Utert 1988 (eksimplaar yn it KITLV Leien).
Maatskippij ta Nut fan 't Algemien

De **Maatskippij ta Nut fan 't Algemien** (koartwei **t Nut**) is in lanlike feriening mei pleatslike ôfdielings ("departeminten"), oprjochte yn 1784, dy't har as doel stelt it wolwêzen, yn de romste betsjutting, fan yndividu en mienskip te befoarderjen. De feriening stribbet nei yndividuele en maatskiplike ûntjouwing mei in sa heech mooglik kultureel gehalte. De Maatskippij hold en hâldt har dwaande mei saken dy't it algemien belang tsjinje, lykas ûnderwiis, ûntwikkeling en maatskiplike diskusje. Hy hat dêrmei in bydrage levere oan de demokratisearring fan Nederlân.

Fan begjin ôf oan hat de Maatskippij harsels sjoen as in ynstelling foar folksûntwikkeling, en dat betsjutte - wol 150 jier lang - foar ûntwikkeling fan it "legere folk", de efterstelden.

## Skiednis

De *Maatschappij van Konsten en Wetenschappen, tot nut van 't Algemeen* waard yn 1784 yn Edam stifte troch in selskip fan seis persoanen wêrûnder Jan Nieuwenhuyzen, in doopsgesind learaar en predikant út Monnickendam. Ek syn soan Martinus Nieuwenhuyzen hearde ta de stifters en hie in grut oandiel yn sawol it opstellen fan de plannen as de útwurking dêrfan. By de politike konflikten tusken de prinsgesinden en patriotten kaam it prinsgesinde stedsbestjoer fan Edam yn konflikt mei de Maatskippij wêrfan de measte leden mei de patriotten sympatisearren. Dêrop waard yn Amsterdam in nij haadbestjoer fêstige, en waarden de algemiene gearkomsten tenei yn Amsterdam holden. Yn Rotterdam wie de heechlearaar Johan Jacob le Sage ten Broek aktyf.

It biedwurd fan *t Nut* is: "Kennis is de weg naar persoonlijke en maatschappelijke ontwikkeling". Ynearsten organisearre de Maatskippij priisfragen oer ûnderwiiskundige en opfiedkundige kwestjes. Letter waard 't Nut, mei in grut tal pleatslike ôfdielings, de grûnlizzer fan de Nutssparbank (1818, letter ûnderdiel fan Fortis), de Nutsfersekering, de Nutslêssealen en Nutsskoallen (Nutsûnderwiis) en Nuts-Folksuniversiteiten. Yn 1795 waard de earste Kweekskoalle foar ûnderwizers fan Nederlân oprjochte troch 't Nut (folge troch kweekskoallen yn Amsterdam (1796), Grins (1797) en Leien). Yn de 20e iuw waarden de measte fan dy taken oernomd troch de oerheid of it bedriuwslibben.

Yn 1984 waard de *Nutslearstoel yn de Skiednis fan it Underwiis* oan de Universiteit Utert ynsteld. De earste besetter fan dy learstoel wie de ûnderwiishistoarikus prof. Nan Dodde. Bekende foarsitters waarden  Johanna ter Meulen, Anthony Modderman en Pieter Johannes Veth.

De Maatskippij is aktyf oant hjoed de dei (2018). Yn Nederlân besteane sa'n 85 Nutsdeparteminten: selsstannige ferienings ûnder lieding fan in lanlik maatskippijbestjoer dat it behâld fan it gedachtegoed fan de Maatskippij beweitst.

It lanlik sekretariaat fan de Maatskippij siet sûnt 1981 wer yn Edam, it plak dêr't It Nut yn 1784 syn earste gearkomst hie. Wyls binne de wurksumheden fan it sekretariaat oernomd troch meiwurkers dy't net mear fanút it kantoar yn Edam wurkje.

## Algemien sekretarissen
Earmhûs (De Jouwer)

It **Earmhûs fan De Jouwer** wie in gebou yn de Toerstrjitte op De Jouwer. It gebou waard yn 1838 boud en bestie oant 1958. 

Neist twa sliepsealen wiene der twa deiferbliuwen. Foar beide romtes gou: ien foar manlju en ien foar froulju. Echtpearen waarden fan elkoar skieden. Yn 1941 krige it Earmhûs de namme 'Tehûs foar âlden fan dagen'. Yn 1967 is it gebou ôfbrutsen. Yn 1956 waard Vegelinshof yn gebrûk nomd as ferfanging fan it Earmhûs.

Der waarden om 1838 hinne ek earmhuzen boud yn Huzum, Lekkum en Mitselwier *Hoopende dat daardoor het belang, zowel der behoeftigen, als der ingezetenen, zou worden bevorderd; gelijk men aanvankelijk grond had zich te vleijen*. It gebou njonken it earmhûs waard fan 1880 oant 1895 brûkt as weeshûs.

## Mear opfangplakken op De Jouwer
; It Sân
Dit earmhûs oan It Sân waard fan 1844 oant 1862 brûkt as Earmhûs foar húshâldings. Yn 1862 is it ôfbrutsen om romte te meitsjen foar de Jouster Earmeskoalle. 
;It Sael
Yn de Keakelsteech wie eartiids earmhûs *It Sael* foar dakleazen.It Sael waard yn 1954 ferboud foar gieljitterij Keverling en waard dêrnei in ûnderdiel fan Museum De Jouwer. 

## Foto's

Ofbyld:De Jouwer-Earmhûs mei pomp.jpg|
Ofbyld:De Jouwer efterside fan it Earmhûs oan de Slûsdyk.jpg|Efterside
Ofbyld:De Jouwer ien fan de beide sliepsealen fan it Earmehûs.jpg|Sliepseal
Ofbyld:De Jouwer beantsjes snije foar it Earmhûs.jpg|Beantsjes snije
Fermanje fan Baard

De **Fermanje fan Baard** is in yn 1856 oan de Binnenbuorren 25 boude mennistetsjerke. 

De tsjerke waard yn 1999 sletten foar de earetsjinst en letter ferboud ta wenhûs. De mennistegemeente fan Baard waard doe by dy fan Itens foege. 

Yn de fermanje stie in oargel fan Van Dam út 1918.
Marije-Himelfearttsjerke (Wytgaard)

De **Marije-Himelfearttsjerke** is de roomsk-katolike tsjerke fan Wytgaard. De tsjerke is oansletten by de Sint-Fitusparochy, dêr't njonken de twa roomske tsjerken fan Ljouwert ek de Sint-Martinustsjerke fan Wergea ûnder falt.

Op 9 novimber 2023 makke it parochybestjoer bekend dat der plannen binne om de Marije-Himelfearttsjerke fan Wytgaard ôf te stjitten en te ferkeapjen.

## Skiednis
De tsjerke waard yn 1965-1966 yn it midden fan 'e nije doarpsútwreiding oan 'e westlike kant fan de Buorren boud, nei't bliken dien hie dat de Cuyperstsjerke by it tsjerkhôf fanwegen de hege kosten om it gebou te restaurearjen ôfbrutsen wurde moast. Dy tsjerke wie in monumintale neogoatyske krústsjerke dy't yn de jierren 1871-1872 de âlde skûltsjerke Mater Dei út 1719 ferfong.

De hjoeddeiske Himelfeartstsjerke út 1966 is in ûntwerp fan de Grinzer arsjitekt H.J. van Wissen.

It alter fan de Himelfearttsjerke is fersierd mei in mozaïek fan Marije. Op it mozaïek wurdt ek de âlde Cuyperstsjerke ôfbylde. 

Yn 2017 krige de tsjerke in krúswei. De staasjes binne ôfkomstich út de yn 2017 foar de earetsjinst sletten Sint-Markustsjerke fan Jirnsum.

## Oargel
It Van Dam-oargel (1882) fan 'e Cuyperstsjerke waard nei de sloop yn 'e nije tsjerke opboud en sa opsteld dat it front net mear sichtber is.
Evakuaasje

In **evakuaasje** (fan it Frânske *évacuation*) of **ûntromming** is it urginte en direkte fuorttsjen of ferpleatsen fan groepen minsken (en soms bisten) nei in feilich of alteast feiliger plak, fanwegen de driging foar harren feilichheid dy't útgiet fan in beskaat barren of fan in oare driuwende omstannichheid. In evakuaasje kin plakfine op frijwillige basis, wêrby't eltsenien sels útmakket oft de driging grut genôch is om fuort te gean, of troch de oerheid fan boppe-ôf oplein wurde. Yn dat lêste gefal wurde boargers ferplichte om foar har eigen feilichheid fuort te gean út it te evakuëarjen gebiet, oft se dat no wolle of net. Yn 'e measte lannen binne der yngeande regels opsteld op it mêd fan evakuaasjes. Ek yn ynternasjonale ferdraggen, lykas it Ferdrach fan Sjenêve, binne dêrfoar oanwizings opnommen.

Redens foar evakuaasje op lytse skaal (bygelyks fan 'e oanwêzigen út in beskaat gebou) kinne wêze dat der brân útbrutsen is of dat der in bommelding dien is. Op gruttere skaal komt de evakuaasje fan ien of mear plakken of fan in hiele krite foar. Redens dêrfoar binne yn 'e regel dat der yn it ramt fan oarloch mei in bombardemint drige wurdt, of dat der in natoerramp driget, lykas in fulkaanútbarsting, in lawine, in natoerbrân, in oerstreaming, in orkaan, tyfoan of sykloan, in tornado of wynhoas, of in tsûnamy. By guon natoerrampen, lykas in ierdbeving, sjocht men it gefaar net yn 't foar oankommen, en moatte minsken faak neitiid noch út it troffen gebiet wei evakuëarre wurde. Yn sitewaasjes wêrby't gefaarlike materialen in rol spylje, moatte evakuees soms ûntsmet wurde ear't se út 'e gefaarsône helle wurde kinne.
North Vancouver

* North Vancouver (distriktgemeente), in plak en distrikt yn 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia
* North Vancouver (stêd), in stêd yn 'e Kanadeeske provinsje Britsk-Kolumbia (dy't omjûn wurdt troch it boppeneamde distrikt)
Wild Country

* ''Wild Country'' (film út 1947), in Amerikaanske film út 1947
* ''Wild Country'' (film út 2005), in Britske low-budgethorrorfilm út 2005
* ''Wild Country'' (roman), in roman fan Anne Bishop út 2019
* Wild Country (bedriuw), in Britske produsint fan berchbeklimmingsnedichheden
* *[[Wild Wild Country]]*, in Amerikaanske dokumintêre út 2018 fan Netflix oer de rajneeshistyske beweging (de folgelingen fan 'e Bhagwan)
Sebastian Bieniek

**Sebastian Bieniek** (Czarnowąsy (Poalen), 24 april 1975 - 9 febrewaris 2022) wie in Dútsk keunstskilder. Syn oare aktiviteiten binne fotograaf, performance-keunstner, byldhouwer, skriuwer en fideokeunstner, dy't ek ûnder de skûlnamme *B1EN1EK* optrede. Hy wie ien fan 'e fiif meast ynfloedrike keunstners dy't yn Berlyn wenje. Yn 2018 wie hy ien fan 'e 171 tinkers mei de measte ynfloed yn 'e wrâld.

## Libben
Sebastian Bieniek waard yn 1975 berne yn Poalen. Yn 1989 ferhuze hy nei Dútslân. Yn 1996-2001 studearre er keunst yn Berlyn. Fan 2001-2014 studearre er filmrezjy yn Berlyn.

## Wichtige keunstwurken
* 1999: *Hand without a body*
* 2013: *Closer your eyes to see this painting*
* 2013: *Doublefaced*
* 2014: *Don't forget that everything will be forgotten*

## Galery

File:Zweisamkeit-der-Quadrate-bei-Regenwetter.jpg|*Zweisamkeit der Quadrate bei Regenwetter*
File:Painting by Sebastian Bieniek. Titled „Doppelgänger No. 1“, 2018. Oil on canvas. Berlin based artist. Painter.jpg|*Doppelgänger No. 1*, 2018
File:Painting by Sebastian Bieniek. Titled „Unseen Face No. 1“, 2018. Oil on canvas. Berlin based artist. Painter.jpg|*Unseen Face No. 1*, 2018 


## Filmografy
* 1999: *Hand without a body*
* 2013: *Closer your eyes to see this painting*
* 2013: *Doublefaced*
* 2014: *Don't forget that everything will be forgotten*

## Literatuer
* 2011: *REALFAKE*, ISBN 978-3-942835-35-0

## Keppeling om utens
* Offisjele webside
Refizjonistyske western

De **refizjonistyske western**, ek wol **anty-western** neamd, is in subsjenre fan 'e westernfilm dat bestiet út films mei in plot dy't him net oan 'e tradisjonele opbou fan in westernfilm hâldt. It subsjenre giet tebek oant de iere 1960-er jierren en belibbe syn heechtijdagen fan 'e midden fan dat desennium oant en mei de earste helte fan 'e 1970-er jierren. Hjoed de dei bestiet in grut part fan 'e westernfilms dy't noch makke wurde út refizjonistyske westerns. Yn sokke films binne bgl. banditen of Yndianen de protagonisten, wylst de sheriff of de Amerikaanske kavalery de rol fan antagonist taparte kriget.

## Skiednis
Yn 'e tradisjonele westernfilm waarden konsepten fan goed en kwea tige ynfâldich en dúdlik ôfskildere yn swart en wyt: de haadpersoan is in held en syn tsjinstanners binne smjunten, de cowboys binne goed en de Yndianen binne kwea, of: de sheriff is goed en de banditen binne kwea. Nei ôfrin fan 'e Twadde Wrâldoarloch kaam der hiel stadichoan feroaring yn dat fêste stramyn, wêrby't men fraachtekens begûn te pleatsen by de folsleine 'goedheid' fan 'e helden. Dat waard dien troch bygelyks ien fan 'e helden ôf te skilderjen as in alkoholist (lykas yn *[[Rio Bravo (film)|Rio Bravo]]*).

Mids 1960-er jierren waard frij abrupt hielendal brutsen mei de tradisjonele werjefte fan sokke konsepten yn westernfilms. Guon films begûnen doe it Wylde Westen ôf te skilderjen as in moreel twifelich plak, dêr't de helden en de smjunten faak mar amper faninoar te ûnderskieden wiene. Konsepten fan goed en kwea begûnen op dy manear yninoar oer te rinnen yn in wrâld dêr't in protte dieden net mear oantsjut wurde koene as goed of ferkeard. It wie gjin tafal dat de opkomst fan 'e refizjonistyske western gearfoel mei it ûntstean fan 'e spagettywestern. Dat subsjenre waard makke troch Italjaanske regisseurs as Sergio Leone en Sergio Corbucci, dy't gjin eftergrûn yn Hollywood hiene en dêrom net mei de bagaazje fan 'e tradisjonele Hollywoodwestern belêstge wiene.

## Foarbylden
Guon bekende refizjonistyske westerns binne:
Strûkrôverij

**Strûkrôverij** is in foarm fan dieverij, wêrby't reizgers ûnderweis oerfallen wurde en, faak mei geweld, fan harren besittings berôve wurde. De dieders wurde **strûkrôvers** neamd, en wurkje gauris yn groepen gear. Strûkrôverij is in ferskynsel dat yn West-Jeropa benammen oant de santjinde of achttjinde iuw bestie, mar dat yn ûntwikkelingslannen noch wol foarkomt. De ferwizing nei strûken yn 'e term hat dermei te krijen dat strûkrôvers harren faak beskûl holden yn boskrike kriten, al koe itselde sein wurde foar bercheftige gebieten. Yn flak, ûnbeboske lân wiene se ek wol aktyf, mar dêr makken se dan ornaris gebrûk fan 'e dekking fan it nachtlik tsjuster. 

In term dy't likernôch itselde betsjut as strûkrôverij is **banditisme**. De dieder by dat soarte fan misdie is in **bandyt**, in wurd dat ôflaat is fan it Italjaanske *bandito*, dat oarspronklik "balling" betsjutte. Yn dy sin is in bandyt dus immen dy't foar in earder fergryp út syn oarspronklike wenkrite of mienskip ferballe is, en him no troch strûkrôverij ûnderhâldt. Yn talen as it Ingelsk, Nederlânsk en Frysk hat de term 'bandyt' in beskate assosjaasje mei it Wylde Westen, yn 'e twadde helte fan 'e njoggentjinde iuw yn 'e westlike helte fan 'e Feriene Steaten. Banditen wiene dêr benammen lju dy't postkoetsen en banken oerfoelen.

Guon banditen waarden wrâldferneamd, lykas Billy the Kid, Jesse James, de Daltons en Butch Cassidy. Bekende strûkrôvers binne de legindaryske Midsiuwske bôgesjitter Robin Hood en de achttjinde-iuwske Ingelske *highwayman* Dick Turpin. Bekende strûkrôvers út 'e Nederlânske skiednis binne de geuzen út 'e tiid fan 'e Tachtichjierrige Oarloch, dy't opdield wurde koene yn wettergeuzen, boskgeuzen en slykgeuzen. Wylst de wettergeuzen yn it foarste plak seerôvers wiene, kinne de bosk- en slykgeuzen omskreaun wurde as strûkrôvers, dy't bosken, resp. moerassen ûnfeilich makken.

Strûkrôvers hiene soms in romantyske útstrieling. Sa soene guon harren misdiedich libben begûn wêze út in nommel stribjen, om fan 'e riken te stellen en de bút te ferdielen ûnder de earmen. Dat waard bygelyks sein fan sawol Robin Hood as Jesse James. Sa'n romantisearre byld is fan alle tiden, mei't it al bestie fan Sineeske rôversbinden yn it tiidrek fan 'e Trije Keninkriken (220-280). In selde byld oerhearske(t) tan 'e geuzen yn Nederlân, de kleften yn Grikelân, de hejduks op 'e Balkan en de kozakken yn 'e Oekraïne. Yn wurklikheid wie it fansels sa dat der fan 'e riken stellen waard om't de earmen neat hiene dat it stellen wurdich wie. By de oerfallen waard foar it brûken fan geweld net tebekskrille: der foelen gauris deaden, en froulike reizigsters waarden net selden ferkrêfte.
Mûldierlieder

In **mûldierlieder** is immen dy't mei bagaazje of hannelswaren bepakte mûldieren (of oare lêstdieren) liedt. Soks kaam foarhinne foar yn grutte dielen fan 'e wrâld, yn 't bysûnder yn Jeropa en Noard-Amearika. Dêr is it no sa goed as in histoarysk berop. Yn Súd-Amearika, lykwols, komme mûldierlieders noch rûnom foar, benammen op 'e smelle, steile berchpaden yn 'e Andes.

Sa'n persoan wurdt dêr yn it Spaansk in *arriero* neamd, fan it tiidwurd *arrear*, dat safolle betsjut as "bisten opdriuwe". Yn Noard-Amearika waard de oantsjutting *muleteer* brûkt, dy't weromgiet op it Aldfrânske *mulet*, de ferlytsingsfoarm fan *mul* ("mûldier"). Yn 'e Feriene Steaten spriek men yn 'e njoggentjinde iuw ek wol fan in *muleskinner*, immen dy't in mûldier *skin*-ne kin, oftewol "te slim ôfwêze".

Yn 'e Andes fan Súd-Amearika wurde mûldierlieders en harren bisten noch altyd ynset foar it ferfier fan kofje, stynske weet, weet, jirpels en withoefolle oare produkten. Benammen yn 'e Kolombiaanske regio Paisa komme se noch rûnom foar. Yn Jeropa komme mûldierlieders inkeld noch foar yn it suden fan Portegal en it súdwesten fan Spanje, dêr't se koark ferfiere út it binnenste fan 'e ûntagonklike koarkiikwâlden nei trochgeande wegen, dêr't de koark oerladen wurdt op frachtweinen.
Anet Bleich

**Ada Netty (Anet) Bleich** (De Haach, 2 septimber 1951) is in Nederlânsk sjoernaliste, politikolooch, kollumniste en skriuwster.

## Libben en wurk
Bleich har heit, sjoernalist Herman Bleich (1917-1995), wie in Joadske politike emigrant. Hy flechte nei de Twadde Wrâldoarloch fan Poalen nei Dútslân en Frankryk en fan Tsjecho-Slowakije nei Switserlân om him op it lêst yn De Haach fêstigjen. Hy wie yn de jierren nei de oarloch yn Nederlân foarsitter fan de Bûtenlânske Parseferiening en fyftich jier lang korrespondint yn Nederlân foar Dútske kranten. Yn 1995 ferstoar er yn Israel. 

Anet Bleich gie nei it Gymnasium Haganum, dêr 't se haadredakteur wie fan it skoalblêd *Spectemur Agendo*.

Se studearre politike wittenskippen oan de Universiteit fan Amsterdam. Yn 1969 en 1970 wie se ûnder har stúdzje lid fan de *Werkende Jongeren Groep*, dy't yn 'e linkse studintebeweging fan de universiteit ûntstien wie. Njonken Anet Bleich wie ek har partner Max van Weezel lid fan dy groep. Se wie fan 1972 oant 1975 (of 1977?) lid fan de Kommunistyske Partij fan Nederlân (CPN). Nei de ein fan de Kâlde Oarloch wie se kritysk oer har linkse eftergrûn. Neffens har moat der ûnderskied makke wurde tusken de ferskate fazen en foarmen fan it kommunisme. It kommunisme wie neffens har net mear libbensfetber as it demokratisearre wurdt. Ofskaffe wie iennige om it te herfoarmjen.

Bleich wie redakteur fan it opinyblêd *De Groene Amsterdammer* en waard yn 1989 kollumniste by de Volkskrant. Se troude mei Max van Weezel en sy krigen yn 1986 in dochter, Natascha van Weezel dy't skriuwster en filmmakker wurde soe. 

Behalve har aktiviteiten yn it linkse, feministyske en yntellektuele fermidden spile har Joadske komôf in rol yn har wurken. Se leveret bydragen oan publikaasjes fan de Anne Frank Stichting. Ek wurke se mei oan it *Auschwitz Bulletin* fan it Nederlands Auschwitz Comité (NAC) en hat se in soad sympaty foar de antyfassistyske beweging yn Nederlân. Dat docht ûnder mear bliken út in artikel dat se tegearre mei Rudi Boon yn it boek *Nederlands racisme* (1984) skreau en út in stik yn it boek *Oud en nieuw fascisme* (1981) fan de Anne Frank Stichting.

Op 21 febrewaris 2008 promovearre hja op in biografy fan Joop den Uyl, *Joop den Uyl 1919-1987. Dromer en doordouwer*. Dat wie de earste biografy oer dy minister-presidint oan de hân fan argyfmateriaal en ynterviews mei belutsen persoanen. Se makke ek gebrûk fan noch net earder frijjûne dielen fan it persoanlik argyf fan Den Uyl. Har promotor wie Piet de Rooy. De biografy halle de foarsiden fan de lanlike deiblêden troch it oan it ljocht kommen fan de Northrop-affêre om prins Bernhard hinne.

## Bibliografy
Sjoch: Bibliografy Nederlânsktalige Wikipedy

## Keppelingen om utens
* ‘''Ik heb een heilig geloof in goede argumenten'', in ynterview troch Anet Bleich
* [Digitale ferzje fan Bleich har proefskrift oer [Joop den Uyl]]
De Skien (De Jouwer)

**De Skien** is in strjitte op De Jouwer. De Skien is hast in kilometer lang en ferbynt De Merk by Park Ter Huivra mei de rotonde yn de Sewei. 

De dyk lei eartiids op de grins fan Doanjewerstâl, tusken De Jouwer en Ousterhaule. Skien soe wolris in ferkoarting wêze kinne fan 'skieding'. De dyk kearde oant de achttjinde iuw it wetter út Haskerlân.
 
De Skien waard foar de oarloch noch *Skiendyk*, *Lemsterdyk*, *Nije Dyk*, *Krúswei* en *Skienewei* neamd en yn it Nederlânsk *Scheen(weg)*. Bylâns de Skien wiene foar de Twadde Wrâldoarloch sleatsjes en brechjes, krektas by de noardliker lizzende Hurddraversdyk. Oan de dyk stiene de kristlike MULO. Yn 1928 waard oan de Skien de Jouster Wettertoer boud. Efter de wenningen oan de Skien lei de trambaan, dêr’t alle dagen in soad trams fan en nei De Lemmer en Snits oer rieden. De dyk waard foar de oarloch ferhurde. 

Yn 1967 waard it krúspunt mei de Rykswei 43 ferbettere. Dat wie nedich nei de ferdûbeling fan de rydstroken. Dêrtroch waard ek in tunnel oanlein foar fuotgongers en fytsers. De tunnel kaam út by de ‘Skienpleats’ fan Holtrop oan de Roazebosk. Yn 1993 is de Skien renovearre. 

Yn 2017 waard de Hollandiatunnel ûnder de A7 troch ferbrede. De tunnel leit yn de Hollandiastrjitte dy’t de rotonde oan de Skien ferbynt mei Skarsterbrêge. Lykas dêrfoar krigen fytsers en fuotgongers in eigen rydbaan.

## Foto's

Ofbyld:De Jouwer-Skienswei om 1900 hinne.jpg|± 1900
Ofbyld:De Jouwer-Skien.jpg|
Ofbyld:De Jouwer mole oan de Skien.jpg|
Ofbyld:De Jouwer mole De Vliet.jpg|mole De Vliet
Ofbyld:De Jouwer Skien sa 1910.jpg| ± 1910
Ofbyld:De Jouwer spoaroergong by de Inkele Rigel yn 1939.jpg|Spoaroergong Inkele Rigel
Ofbyld:De Jouwer Skiendyk.jpg|
Ofbyld:De Jouwer Skien foar de oarloch 2.jpg|
Ofbyld:De Jouwer De Skien mei de krusing rykswei en tram-oergong.jpg
Ofbyld:De Jouwer Skien yn 1928 mei de nije wettertoer.jpg|Yn 1928 mei de krekt oplevere wettertoer
Ofbyld:De Jouwer De Skien 1936.jpg|1936
Ofbyld:De Jouwer Skien sa 1948.jpg|± 1948
Ofbyld:De Jouwer-Skien Jonkersboskje.jpg|Jonkersboskje
Ofbyld:De Jouwer tunnel Skien 1967.jpg| fytstunnel yn 1967
Ofbyld:De Jouwer Skien.jpg|
Ofbyld:De Jouwer 1965 oanpassing fan de krusing Skien-Rykswei.jpg|Oanpassing Skien/Rykswei yn 1967
National Film Registry

It **National Film Registry** (Ingelsk foar "Nasjonaal Film Register"), of **NFR**, is it Amerikaanske filmargyf ûnder behear fan 'e National Film Preservation Board (NFPB). Dy organisaasje, dy't falt ûnder de Library of Congress, waard yn 1988 oprjochte troch it Amerikaanske Kongres, mei as doel om it fuortbestean te bewissigjen fan it kultureel erfgoed yn 'e Feriene Steaten op it mêd fan films. Yn 1996 waard de besibbe National Film Preservation Foundation (NFPF) stifte, dy't it wurk fan 'e NFPB ûnderstipet troch dêrfoar sponsors út 'e private sektor te sykjen. It National Film Registry is in wichtich ûnderdiel fan 'e NFPB, wêryn't elts jier oant 25 Amerikaanske "films fan kulturele, histoaryske of estetyske wearde" opnommen wurden. 

## Nominearringsproses
De films dy't opnommen wurde yn it National Film Registry wurde nominearre troch it Amerikaanske publyk. Foar de earste seleksje, yn 1989, wiene hast 1.000 films nominearre. Dêrút waard troch leden fan 'e NFPB in list fan 25 film út gearstald, dêr't James H. Billington, de direkteur fan 'e Library of Congress, it lêste wurd oer hie. Sûnt 1997 kin it publyk elts jier oant 50 films nominearje foar opname yn it National Film Registry.

## Films yn it NFR
De films fan it National Film Registry binne fan alderhanne soarte: langspylfilms, koarte films, live actionfilms, tekenfilms, stomme films, lûdsfilms, dokumintêres, ûnôfhinklike films, eksperimintele films, fideoklips (lykas dy fan it nûmer *[[Thriller (liet fan Michael Jackson)|Thriller]]* fan Michael Jackson), en sels nijsferslachjouwing (lykas de bylden fan 'e ramp mei de ''Hindenburg'') en home movies (lykas de bekende Zapruderfilm fan 'e moard op John F. Kennedy). Anno 2018 omfiemet it National Film Registry 750 films. Foar in folsleine list, sjoch op dizze side op 'e Ingelske Wikipedy.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Nasjonaal Film Register
Tsjinstelde (maatskiplike rol)

In **tsjinstelde** (Ingelsk: *contrary*) wie yn it ferline by de Yndiaanske folken dy't op 'e Grutte Flakten fan Noard-Amearika libben in spesjale en seldsume soarte fan sjamaan. Sokke lju namen mei opsetsin in libbensstyl oan dy't wijd wie oan it dwaan fan it tsjinstelde fan wat gebrûklik dien waard. De tsjinstelden fertoanden oerienkomsten mei ferskate oare Yndiaanske maatskiplike rollen, lykas dy fan 'e grapmakkers of clown, en de tsjinstelde krigers dy't lid wiene fan 'e krigersgenoatskippen fan 'e Flaktefolken. By de Lakota, bygelyks, tsjinne de term *[[heyókȟa]]* as in kollektive namme foar al dy groepen. 

De tsjinstelden fan 'e Flakte-Yndianen wiene unyk en histoarysk sûnder presedint. De ierste skreaune ferslaggen fan blanke gasten fan 'e Yndianen oer de *heyókȟa* fan 'e Lakota en de Westlike Dakota datearje fan 'e lêste desennia fan 'e njoggentjinde iuw. Yn 1898 yntrodusearre etnograaf George B. Grinnell de oantsjutting *contrary* foar tsjinstelden, op basis fan syn besiken oan 'e Sjajinnen (*Cheyenne*). De kultureel antropolooch Julian Steward beskreau yn 1930 ferskate foarmen fan tsjinsteld hâlden en dragen, en yn 1945 ûndersocht syn kollega Verne F. Ray tsjinsteld hâlden en dragen yn 'e kontekst fan 'e rituële dûnsen en seremoanjes fan 'e Noardamerikaanske Flakte-Yndianen.

De maatskiplike rollen fan tsjinstelden en grapmakkers ferskilden, behalven om't it om ferskillend gedrach gie, ek om't de grapmakkers harren funksje inkeld by de útfiering fan rituëlen en seremoanjes ferfollen. Foar de tsjinstelde wie syn rol in libbenswize, dêr't nea fan ôfwykt waard. Dêrby died er krekt it tsjinstelde fan wat 'normale' Yndianen diene. Sa seid er "ja" as er "nee" bedoelde, rûn er fuort as him frege waard om tichterby te kommen, siet er efterstfoarst op it hynder of yn in kano en klaaide er him oan foar't er in bad yn 'e rivier naam. Mei harren hâlden en dragen setten tsjinstelden alle sosjale noarmen en wearden op 'e kop. Op dy wize holden se har folk in spegel foar, en makken se dat de Yndianen begûnen nei te tinken oer dingen dy't oer it algemien sjoen waarden as eat dat fêststie. Tsjinstelde krigers fertoanden itselde soarte hâlden en dragen, mar dan net yn it gewoane libben, mar op it slachfjild.
Tsjinstelde

* tsjinstelde (taalkunde), de relaasje tusken twa wurden mei in betsjutting dy't presys omkeard is
* tsjinstelde (logika), de relaasje tusken twa dingen dy't net allebeide tagelyk wier wêze kinne
* tsjinstelde (maatskiplike rol), in seldsum soarte (histoaryske) sjamaan by beskate Yndiaanske folken, dy't alles tsjinsteld die oan hoe't it normaal dien waard
Kalkammonsalpeter

**Kalkammonsalpeter** of **KAS** is in stikstofhâldende keunstdong yn kerrelfoarm dy't it waaksen fan planten befoarderet. It befettet ammoaniumnitraat en kalsiumkarbonaat (CaCO3). As dolomyt as folstof brûkt wurdt, befettet it dongstof ek magnesiumokside (MgO). Troch de beheinde hoemannichte kalsiumkarbonaat is it dongstof yn de boaiem net alhiel pH-neutraal en wurket it in bytsje fersoerend.
In part fan it dongstof wurket fluch, om't nitraat (NO3−) daliks troch de woartels fan de planten opnaam wurdt. It ammonium (NH4+) ion moat dêrfoaroer earst troch it boaiemlibben omsetten wurde ta nitraat, foar't it troch de plant opnaam wurde kin. Dat wurdt nitrifikaasje neamd. It dongstof komt ûnder ferskillende merknammen yn de hannel, sa as bygelyks *Nutramon*.

## Gearstalling
*Algemien: bestiet út wite kerrels en befettet 27% N yn de foarm fan ammoaniumnitraat en 6% kalsiumkarbonaat (kalkstien). De iene helte fan de stikstof bestiet út NH4+ en de oare helte út NO3−.
*Nutramon bestiet út grize en oranje kerrels en befettet 27% N yn de foarm fan NH4NO3 mei 4% MgO en 6% CaO (leske kalk). De iene helte fan de stikstof bestiet út NH4+ en de oare helte út NO3−. It is te krijen by de measte lânboukoöperaasjes en partikuliere hannelers.

## Fabrikaazje
Ammoniak is it grûnwurk foar de produksje fan KAS. Ut ammoniak wurdt salpetersoer makke troch dat by ferhege druk (6 bar by it *Grande Paroisseproses*) oer in katalysatorbêd te ferbaarnen ta stikstofmonokside. Yn in absorpsjekolom wurdt ta einbeslút salpetersoer foarme. By de produkjse fan salpetersoer komt waarmte frij. By dat proses komme de folgjende reaksjes foar:
*4NH3 + 5O2 → 4NO + 6H2O (ferbaarnen fan ammoniak)
*2NO + O2 → 2NO2 (oksidaasje fan stikstofmonokside ta stikstofdiokside)
*3NO2 + H2O → 2HNO3 + NO (absorpsje)

Dêrnei wurdt ammoaniumnitraat út ammoniak troch neutralisaasje fan salpetersoer produsearre. Ek dêrby komt waarmte frij.
Reaksje: NH3 + HNO3 → NH4NO3 

Troch ammoaniumnitraat te mingen mei mealle dolomyt (CaMg(CO3)2) yn de ferhâlding 75% ammoniumnitraat en 25% dolomyt wurdt KAS gearstald. Dêrnei wurdt it mingsel granulearre ta in kerrelfoarmich produkt.
Ureum

**Ureum** (fan it Latynske *urea*) is  in stikstofhâldende organyske ferbining mei de molekúlformule (NH2)2CO. Ureum is in ôffalprodukt by de aaiwytstofwikseling yn de lever. It is it grutste stikstofhâldend produkt yn de urine fan bisten en minsken. It hat gjin kleur, gjin geur en lost gau op yn wetter. De pH is neutraal. It wurdt yn de lânbou as dongstof brûkt en benammen yn keunstdong. It wurdt ek as in rûge stof yn de gemyske yndustry brûkt. By it hjitsjen wurdt it ôfbrutsen yn ammoniak en biuret.
   
It waard yn 1727 foar it earst troch Herman Boerhaave beskreaun, dy't it *sal nativus urinae* neamde.
   
## Lânbou
Ureum is in dongstof foar planten. It kin yn de grûn wurke wurde of op it blêd fan de plant spuite wurde. Planten kinne nitraat (NO3−) streekrjocht út it boaiemfocht opnimme, wylst ureum en ammoanium (NH4+) yn de boaiem earst yn nitraat omsetten wurde moat. Ureum splitst yn de amidefoarm en kin streekrjocht troch de plant brûkt wurde by it oanmeitsjen fan aminosoeren. It foardiel fan dy manier fan bedongjen is dat de plant gjin ekstra wetter op hoecht te nimmen. Planten waakse flugger troch stikstof út nitraat en krije in ljochtere kleur fan it ekstra opnimmen fan wetter. By it opnimmen fan amidestikstof wurdt de plant sterker, mar waakst lykmatiger.
   
De gong fan it omsetten hinget ôf fan de hoemannichte focht yn de grûn en de timperatuer fan de grûn. It omsetten fan uréum ta ammonium duorret by in grûntimperatuer fan 10 °C likernôch twa dagen. Foar it omsetten fan ammonium ta nitraat is by dy timperatuer twa wike nedich. Nitrifisearjende mikro-organismen binne ferantwurdlik foar dy twa prosessen. In stadige omsetting is poityf foar it waaksen, om't it by reinfal net daliks útspielt, en ferminderet de risiko op ferbaarning fan de planten. In grut neidiel is it ferflechtigjen fan de stikstof, troch it omsetten ta ammoniak, dêrtroch't dongstof ferfart en in gruttere kâns op fersmoarging fan de atmosfear.

## Yndustry

Ut metaan, disoerstof, distikstof en wetter wurdt ureum produsearre. Yn 2004 waard 127 miljoen ton produsearre. Earst wurdt ierdgas kreake om wetterstofgas te produsearjen. Dêrnei wurdt dermei mei stikstofgas út de loft ammoniak makke mei it Haber-Boschproses.
   
It ammoniak wurdt dêrnei yn ureum omsetten troch in reaksje fan ammoniak mei koalsoer:
   
: 2 NH3 + CO2  H2N-COONH4 (ΔH= -117kJ/mol @ 110 atm, 160°C)
   
: H2N-COONH4  (NH2)2CO + H2O  (ΔH= +15.5 kJ/mol @ 160-180°C)
   
Fan de ureum wurdt kerrels makke.
   
## Diselmoters
Yn in oplossing fan 32,5 persint yn demineralisearre wetter kin men ureum by tankstasjons krije ûnder de merknamme *[[AdBlue]]*, dat by de katalysator ynspuite wurdt. De by it ferbaarnen foarme stikstofoksiden (NOx) wurde dêrnei omsetten yn wetter en stikstofgas (N2). Swiere diselmoters dy't dy metoade brûke, kinne dêrtroch oan de strange emissynoarmen foldwaan.
Militêr Gesach (1944-1946)

It **Militêr Gesach** wie it deistich bestjoer fan de yn 1944 en 1945 befrijde parten fan Nederlân út namme fan de Nederlânske regearing yn Londen oant de oerdracht fan de gebieten oan it regear.

It Nederlânsk regear yn Londen foarseach grutte bestjoerlike swierrichheden nei de befrijding fan Nederlân. Dêrom waard it bestjoer by wet oan it foar dat doel oprjochte Militêr Gesach opdroegen. De juridysk ûnderleine generaal-majoar mr. H.J. Kruls waard Sjef fan de stêf fan it Militêr Gesach. Keninginne Wilhelmina hie útsteld dat har skoansoan Prins Bernhard dy funksje beklaaie soe, mar de ministerried gie oan har winsk foarby. It Militêr Gesach waard op 14 septimber 1944 oprjochte en op 4 maart 1946 ûntbûn. Kruls wie yn dy hiele perioade Haad fan it Militêr Gesach.

De organisaasje krige in protte krityk en waard, nei it haad, wol 'Sirkus Kruls' neamd, of 'Malle Gevallen' - ûntliend oan de ôfkoarting *MG* en de roman *Malle Gevallen* (1913) fan Hans Martin, dy't yn 1934 ferfilme wie.
Wurdboarterij

In **wurdboarterij** is in kombinaasje fan wurden dêr't men bewust in komysk of retoarysk effekt mei neistribbet. It kin in literêre technyk wêze, in stylfiguer, in ynsinuaasje, in grap of in kombinaasje fan ien of mear fan dy dingen. As in wurdboarterij net inkeld bedoeld is om minsken oan it laitsjen te krijen, mar ek om in ûnderlizzend boadskip oer te bringen en de lju dêrmei oan it neitinken te setten, sprekt men fan in 'dûbele boaiem'. Soms binne wurdboarterijen mei opsetsin fiersocht, om 'e lêzer of taharker op 'e ferkearde foet te setten. In protte wurdboarterijen binne basearre op fonetyske oerienkomsten tusken wurden dy't fierders neat of net folle mei-inoar te krijen hawwe. Fierders binne wurdboarterijen taalspesifyk; d.w.s. wurdboarterijen dy't yn 'e iene taal wurkje, binne faak net oer te setten nei in oare taal, om't dêr net deselde fonetyske oerienkomsten besteane. Inkeld yn nau besibbe talen kinne wurdboarterijen soms fan 'e iene nei de oare taal oerset wurde.
Pontianus (paus)

**Pontianus**  (Latynsk foar "brêgeman"; † 235) waard op 21 july 230 keazen as biskop fan Rome. 

Pontianus folge paus Urbanus I op. Op dat stuit wie Hippolytus noch jimmeroan tsjinpaus. Wylst keizer Sevearus Aleksander oangeande religieuze saken tolerant west hie, makke syn opfolger Maksiminus Traks mei geweld in ein oan it skisma fan Hippolytus. Hy liet paus Pontianus tegearre mei tsjinpaus Hipolytus mei oare tsjerklike lieders arrestearje. Se waarden ferballe nei Sardynje en dêr yn 'e minen finzen set dêr't se twangarbeid dwaan moasten. 

Fanwegen dy straf koe Pontianus min oars as op 28 septimber 235 ôftrede om sa romte te meitsjen foar in nije paus. Dy datum fan ôfgean is de ierst bewiisde krekte datum yn de skiednis fan de pausen. Neffens de *Liber pontificalis* ferstoar Pontianus noch itselde jier fanwegen de ûnminsklike behanneling dy't er yn de minen fan Sardynje ûndergean moast. 

Syn omskot waard troch paus Fabianus nei Rome helle en yn de Kalikstus-katakombe begroeven. Pontianus wurdt as earste pauslike martler as hillige fereare. 

De dei dêr't Pontianus op betocht wurdt is 13 augustus. Syn feestdei wie eartiids op 19 novimber, mar is no mei dy fan de tsjinpaus Hippolytus fêststeld op 13 augustus. Syn grêfplaat waard pas yn 1909 werom fûn.

De Marsumer Pontianustsjerke waard oarspronklik wijd oan paus Pontianus.
Sjitten

**Sjitten** is it ûntladen fan in projektyl út in projektylwapen, lykas in gewear, pistoal, kanon, mortier, slinger, kattepûl, bôge of krúsbôge. By fjoerwapens wurdt dat ûntladen it **fjurjen** of **ôffjurjen** neamd, om't dêrfoar in ferbrâningsproses needsaaklik is. Ek de lansearring fan in raketwapen kin omskreaun wurde as sjitten of **ôfsjitten**. Immen dy't sjit, is in **skutter** of **sjitter**. As men dêr tige goed yn is, wurdt men in skerpskutter neamd. As men ferskûle leit by it sjitten is men in slûpskutter.

Sjitten wurdt dien as ûnderdiel fan oarlochfiering, misdie, jacht en sport. In lytsskalige konfrontaasje wêrby't sketten wurdt, bygelyks tusken de plysje en kriminelen, hjit in **sjitpartij** of in **fjoergefjocht**. In spesifike foarm fan 'e sjitpartij is in drive-by shooting, wêrby't yn it foarbygean út in ridende auto wei sketten wurdt. De sport fan it sjitten mei fjoerwapens is sportsjitten. Ek by beskate oare sporten, lykas biatlon, spilet sjitten in rol. It sjitten mei pylk-en-bôge wurdt hjoed de dei hast altyd spesifyk bôgesjitten neamd, om't sjitten mei fjoerwapens de noarm is.
Nitrifikaasje

**Nitrifikaasje** is de biologyske oksidaasje fan ammoanium ta nitryt folge troch de oksidaasje fan dat nitryt ta nitraat. Nitrifikaasje is in wichtige stap yn de stikstofrûntegong fan ekosystemen, dêr't de yn dea organysk materiaal fêstleine stikstof wer ta beskikking komt foar de libjende planten.

De oksidaasje fan ammoanium ta oant einbeslút nitraat bart troch autotrofe baktearjes út ferkillende skaaien. De earste stap ta nitryt wurdt dien troch baktearjes út de skaaien *[[Nitrosomonas]]* en *[[Nitrosospira]]*. De twadde stap ta nitraat wurdt benammen dien troch de baktearjes út de skaaien *[[Nitrospira]]* en *[[Nitrobakter]]*.

De ferskillende soarten baktearjes komme yn de natuer almeast tagelyk foar. It is lykwols mooglik en meitsje in systeem dêr't allinne nitryt makke wurdt. Dêrby wurdt gebrûk makke fan it feit dat ammoniumoksidearjende baktearjes by hegere temperatuer (boppe de 30 °C) hurder waakse as nitrytoksidearjende baktearjes. Op dy manier kin in wettersuveringssysteem makke wurde dêr't ammoaniumoksidearjende baktearjes harren bewarje kinne en nitrytoksidearjende baktearjes net. Dat wurdt it *SHARONproses* neamd. Yn dat systeem wurdt it oanmakke nitryt dêrnei troch middel fan denitrifikaasje ta stikstofgas makke. As denitrikifaasje útbliuwt en dat de pH himsels net oanpast, stoppet de nitrifikaasje, as gefolch fan fersuorring, as likernôch 50 persint fan it ammoanium omsetten wurdt ta nitryt. 

## Reaksjes
* Earste stap fan ammoniak ta nitryt
*:2 NH3 + 3 O2 → 2 NO2− + 2 H3O+  + enerzjy (ΔG°' = −235 kJ/mol)
Hydroksylamine is in yntermediêr in dat proses. De foarming fan H+ jout oan dat nitrifikaasje in fersuorjend proses is.
* Twadde stap fan nitryt ta nitraat
*:2 NO2− +  O2 → 2 NO3− + enerzjy (ΔG°' = −76 kJ/mol)
* Totale reaksje
*:NH3 + 2 O2 → H3O+ + NO3− + enerzjy

## Sjoch ek
*Denitrifikaasje
*Stikstofrûntegong