open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Napels

**Napels** (Italjaansk: *Napoli*; Napolitaansk: *Napule*) is de tredde stêd fan Itaalje en de grutste fan Mezzogiorno (Súd-Itaalje). Napels is ek haadstêd fan de Kampaanje (Campania) en fan de provinsje Napels. Yn en om de stêd hinne wenje sa'n 3 miljoen minsken.

Napels beskikt oer in rike skiednis, keunst en kultuer, in wrâldferneamde keuken en in eigen dialekt, it Napolitaansk. 

## Lizzing
Napels leit oan see, oan de Golf fan Napels. Fan de stêd ôf kin men oer it wetter de fulkaan de Fesuvius lizzen sjen, dêr't oan de foet de ruïnes fan Pompei en Herkulaneum lizze.

## Ferneamde keuken
Op it mêd fan iten en drinken nimt Napels in foaroansteande posysje yn. In protte typyske Italjaanske gerjochten komme út dizze stêd, lykas pizza, Italjaansk iis, espresso en spagetty.

## Keppeling om utens
* Naples, Italy Virtuele panorama's (Italjaansk- / Ingelsktalich)
* Camorra
1529

## Foarfallen
* Jancko Douwama -  Fryske frijheidsstrider stjert yn Vilvoorde. (*1482 )
* Der wurdt in nije dyk om it Nijkrúslân oanlein.
* Jacob van Aaken set as boumaster fan de Aldehou yn Ljouwert útein mei de fûndearing.
* It kleaster Ihlow by Auwerk (East-Fryslân), wurdt troch greve Enno II ôfbrutsen en ferkocht. 
* It Palace of Westminster baarnt hast hielendal ôf, dêr't kening Hindrik VIII fan Ingelân troch ferhúzje moat nei White Hall.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* Sibrandus Leo, Frysk skiedskriuwer en geograaf († 1583) (mooglik berne yn 1528)

## Ferstoarn
Aostadelling

De **Aostadelling** (Italjaansk: *Valle d'Aosta* of *Val d'Aosta*; Frânsk: *Vallée d'Aoste*) is in yn 1945 oprjochte bercheftige autonome regio yn noardwestlik Itaalje. It is de lytste regio fan it lân, dy't yn it westen grinzget oan Frankryk, yn it noarden oan Switserlân en yn it suden oan 'e regio Piëmont.

## Geografie

De Aostadelling beslacht 3.260,9 km² en de haadstêd is Aosta. De regio omfettet, sa't de namme al seit, de delling fan Aosta, feitliks de delling fan 'e rivier de Dora Baltea, dy't in sydrivier fan 'e Po is. Ferskate syddellings hearre ek ta de regio.

### Begrinzing
Yn it noarden wurdt de Aostadelling fan it Switserske Wallis (de delling fan 'e Rhône) skaat troch de Walliser Alpen. De Grutte Sint-Bernardpas liedt oer dizze berchrêch nei Martigny. Oare passen oer de Walliser Alpen binne allinnich rinnende begeanber. Yn it noardwesten wurdt de regio begrinzge troch it massyf fan 'e Mont Blanc, oare kant wêrfan't yn Frankryk de delling fan Chamonix leit. De Aostadelling is mei Chamonix ferbûn troch de Mont-Blanctunnel, dy't de E25 ûnder de Mont Blanc troch liedt. 

Súd en súdwest fan 'e Aostadelling lizze de Grajyske Alpen, dêr't de Lytske Sint-Bernardpas oer nei it westen liedt, nei Bourg-Saint-Maurice yn 'e Savoaiske Tarentaisedelling. De súdkant fan 'e Aostadelling wurdt foarme troch it massyf fan 'e Gran Paradiso. Yn it easten grinzget de regio, ta einbeslút oan 'e Piëmonteeske dellings Valsesia en Val d'Ossola.

## Befolking
De Aostadelling hat in befolking fan om-ende-by 123.000 ynwenners (2024). Der wurde ferskate talen sprutsen: Italjaansk, Franko-Provinsaalsk en Frânsk. It Frânsk, dat mei in Italjaansk in offisjele status yn 'e regio hat, wurdt mar troch in lytse minderheid fan 4.000 minsken as memmetaal sprutsen; in folle grutter oanpart fan 'e befolking wurdt foarme troch de lju dy't fan hûs út Franko-Provinsaalsk prate: 68.000. Dat is in taal dy't healwei tusken it Frânsk en it Oksitaansk yn stiet, en dy't ek yn it Frânske Savoie en yn súdwestlik Switserlân sprutsen wurdt.

## Gemeenten
Grutste gemeenten yn 'e regio neffens ynwenners (sifers: 31.12.2020):

## Ofbylden

AutostradaParadiso1.jpg|Nasjonaal Park fan Gran Paradiso
CastelloDiFénisJuly292023 06.jpg|Kastiel fan Fénis
Aosta0001.jpg|Romeinske ruïnes yn Aosta.
Forte di Bard e campo di lavanda.jpg|Fort fan Bard.
CastelloDiSaintPierreJuly312023 03.jpg|Kastiel fan Saint-Pierre.

## Keppeling om utens
* Regione Autonoma Valle d'Aosta / Région Autonome Vallée d'Aoste
* Ingelsktalige site oer Val d'Aosta
Wrâldreligy

In **wrâldreligy** of **wrâldgodstsjinst** is in religy wêrfan't de leauwenden oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat libje. Faak wurdt mei dizze oantsjutting inkeld ferwiisd nei de fiif 'grutte' religyen: kristendom, islaam, hindoeïsme, boedisme en joadendom. De kwalifisearring 'grut' is relatyf: it joadendom hat folle minder oanhingers as de oare fjouwer, hoewol't de joaden wol oer de hiele wrâld ferspraat libje. It beheinen fan 'e term 'wrâldreligy' ta dizze fiif religyen is lykwols frij arbitrêr. It Sineesk universalisme hat bgl. folle mear oanhingers as it joadendom, en it bahaïsme hat in fersprieding dy't teminsten like grut is. Foar it sikhisme jildt dat it sawol mear oanhingers as in like grutte fersprieding hat as it joadendom. 

Yn 'e godstsjinstwittenskip wurdt de term 'wrâldreligy' op in oare manear brûkt, nammentlik as ien fan 'e trije kategoryen dêr't alle religyen by yndield wurde. De oare beide, dy't njonken de wrâldreligyen pleatst wurde, binne de lânseigen religyen (it heidendom en de natoerreligyen) en de nije religieuze bewegings. Sadwaande komme ek lytsere en minder fersprate religyen ûnder de wrâldreligyen te fallen, om't dy it naust oan 'e wrâldreligyen besibbe binne. Men kin dan tinke oan it samaritanisme fan 'e Samaritanen en it jezidisme fan 'e Jezidys. It is dêrom foar de dúdlikheid miskien better om te sprekken fan 'wrâldreligyen en besibbe religyen'.

De wrâldreligyen wurde yn 'e wittenskiplike kontekst fierder opdield yn: 
*de Middeneastlike religyen
**de abrahamityske religyen
**de Iraanske religyen
*de Yndyske religyen
*de Eastaziatyske religyen
De abrahamityske religyen binne de religyen dy't weromgeane op 'e aartsfaar Abraham, lykas it joadendom, it kristendom en de islaam, mar ek it samaritanisme, it mandeïsme en it bahaïsme. De Iraanske religyen binne it soroästrisme, it jazdânisme en ferskate útstoarne godstsjinsten, lykas it manigeïsme. Under de Yndyske religyen ferstiet men it hindoeïsme, it boedisme, it jaïnisme en it sikhisme. En de Eastaziatyske religyen binne it Sineesk universalisme, it konfusianisme, it taoïsme en it sjintoïsme.

## Sjoch ek
* religy
* list fan religyen
Leauwe

**Leauwe** (brûkt as haadwurd) of it **leauwen** is in stelsel fan oertsjûgings dat immen derop nei hâldt, dat net berêst op wittenskiplik bewiis. Meastentiids wurdt sa'n leauwe yn ferbân brocht mei religy, mar dat hoecht net, want leauwen kin mei alderhanne saken ferbân hâlde. Sa gau't minsken foar harren oertsjûgings gjin bewiis hawwe, is der al sprake fan leauwen. 

Leauwen kin ta fanatisme liede as men net oare leauwensoertsjûgings yn omtinken nimme wol of alteast harren bestean akseptearje kin. Yn 'e kontekst fan religy wurdt sok fanatisme almeast oantsjut as fûnemintalisme. As lju mei in protte macht fanatyk yn harren leauwe binne, kin soks liede ta ynstitúsjonalisearre geweld tsjin of ûnderdrukking fan oarstinkenden.
1530

## Foarfallen
* 3 augustus - Filibert fan Châlon, de ûnderkening fan Napels foar Karel&nbsp;V, sneuvelet by it Belis fan Florâns. Hy lit syn besittings, wêrûnder it soevereine Prinsdom Oranje, nei oan syn omkesizzer René fan Châlon, de ienlingssoan fan syn suster Klaudia fan Châlon en Hindrik&nbsp;III fan Nassau-Breda. Sa komt Oranje yn Nassauske hannen.
* 5 novimber - Sint-Feliksfloed. De stêd Reimerswaal giet ferlern en der binne 100.000 deaden.
*30 novimber - De landfâd fan de Nederlannen, Margareta fan Eastenryk, skriuwt har ôfskiedsbrief oan de lânhear Karel V. Se slút har testamint yn.
**sûnder datum* - De Ludingatsjerke fan Achlum wurdt ferwoaste.
**sûnder datum* - Yn Sint Jabik wurdt in bakstiennen tsjerke boud. 
**sûnder datum* - Brazylje wurdt in Portegeeske koloanje
**sûnder datum* - Nicolaus Copernicus skriuwt syn ideeën op yn in grut wurk, 'De Revolutionibus Orbium Coelestium' (Oer de omwintelingen fan de himellichems).

## Berne
* Doecke fan Martena , Fryske frijheidsstrider (*1605) 
* 25 augustus - Ivan IV fan Ruslân (Ivan de Ferskriklike)

## Ferstoarn
* 1 desimber - Margareta fan Savoaie, lânfâdesse fan de Nederlannen (*1480)
1531

## Foarfallen
* 26 jannewaris - De Portegeeske haadstêd Lissabon wurdt troffen troch in slimme ierdskodding.
* 14 maart - De nije lânfâdesse Marije fan Hongarije arrivearret yn 'e Nederlannen as opfolchster fan har muoike Margareta fan Savoaye.
* 29 septimber - Greve Willem de Rike fan Nassau-Dillenburg boasket oan Juliana fan Stolberch. Beiden hawwe earder troud west. Yn 1533 sil út dit houlik Willem fan Oranje berne wurde.
* 11 oktober - Yn 'e Slach by Kappel, tusken de roomske en de protestantske Switserske kantons sneuvelet de tsjerkeherfoarmer Huldrych Zwingli.
* *sûnder datum* - Minne Simens giet fan Penjum werom nei syn bertedoarp Wytmarsum, om dêr it preesterskip op him te nimmen.
* *sûnder datum* - De Spaanske *conquistador* Francisco Pizarro falt it yn 1522 ûntdutsen Perû binnen en ferslacht it Inka-Ryk.

## Berne
* 20 desimber - Hindrik fan Brederode, Nederlânsk ealman en geus († 1568) 
;*datum ûnbekend*
* Petrus Datheen, Flaamsk predikant († 1588) 
* John Shakespeare, Ingelsk wantmakker en bestjoerder (heit fan William Shakespeare) († 1601)

## Ferstoarn
* 11 oktober - Huldrych Zwingli, Switsersk tsjerkeherfoarmer (* 1484)
1532

## Foarfallen
* 13 augustus - Kening Frâns&nbsp;I fan Frankryk fiert mei it Edikt fan Uny formeel de anneksaasje fan it ûnôfhinklike Hartochdom Bretanje troch it Keninkryk Frankryk troch.
* 2 novimber - Opnij treft in Alderheljenfloed Seelân en Hollân.

## Berne
* 24 juny - greve Edzard II fan Eastfryslân († 1599)
* 22 novimber Anna fan Denemark en Noarwegen, Karfoarstinne fan Saksen († 1585)

## Ferstoarn
* Jacob van Aaken, boumaster fan de Aldehou, nei't sein waard mei út fertriet om it fersakjen fan de Toer.
1533

## Foarfallen
* 25 jannewaris - Kening Hindrik VIII fan Ingelân trout temûk mei Anna Boleyn.
* 30 maart - Thomas Cranmer wurdt aartsbiskop fan Canterbury.
* 1 novimber - Jehannes Kalvyn ûntflechtet Parys en nimt de wyk nei Bazel.
* 15 novimber - De Spaanske *conquistador* Francisco Pizarro feroveret Cuzco, de haadstêd fan it Inka-Ryk.
* 5 desimber - Ivan de Ferskriklike, noch mar trije jier, folget syn heit Vasili III op. Syn mem Elena Glinskaja wurdt regintesse foar him yn 't plak.

## Berne
* maart - Anna fan Bueren, Nederlânsk ealfrouwe, troud mei Willem fan Oranje († 1558)
* 24 april - Willem fan Oranje (Willem de Swijer), steedhâlder fan Hollân, Seelân en Fryslân († 1584)
* 7 septimber - keninginne Elizabeth I fan Ingelân († 1603)
* 13 desimber - kening Earik XIV fan Sweden († 1577)

## Ferstoarn
* 10 april - kening Freark I fan Denemark en Noarwegen (* 1471)
* 13 april - Janko Douwama, Frysk politikus en frijheidsstrider (* 1482)
* 26 july - Atahualpa, lêste Inka-keizer (* ±1500)
Emylje-Romanje

**Emylje-Romanje** (Italjaansk: *Emilia-Romagna*; Emyljaansk: *Emélia-Rumâgna*; Romanjoalsk: *Emélia-Rumâgna*) is in regio yn it noarden fan Itaalje, offisjeel oprjochte yn 1970. De regio wurdt yn it easten begrinze troch de Adriatyske See, yn it noarden troch de rivier de Po en yn it suden troch de Apeninen. De regio grinzet fierders oan de regio's Piëmont, Liguerje, Toskane, De Marken, Lombardije, Feneto en de selsstannige republyk fan San Marino. Sawat de helte fan it grûngebiet heart ta de Poflakte, dêrmei is de regio ien fan de flakste yn Itaalje. Haadstêd is Bologna, de grutste stêd en iennige metropolitane stêd fan 'e regio.

## Skiednis
Emylje-Romanje ûnstie troch gearfoeging fan 'e histoaryske regio's Emylje (it westlike diel fan 'e regio) en Romanje (it eastlike diel). 

Op 20 en 29 maaie 2012 waard de regio troch twa ierdskoddings troffen. Dêrby waarden in soad histoaryske bouwurken skeind. Sechtjin minsken ferlearen harren libben en 14.000 rekken harren hûs kwyt. De ekonomyske skea wie grut mei't de rispinge foar in grut part ferlern gie. Op 17 maaie waard de regio troffen troch oerstreamings. Mear as 15.000 minsken moasten út harren hûs en 14 minsken ferlearen it libben.  

## Provinsjes
Emylje-Romanje is yn ien metropolitane stêd en acht provinsjes ferdield en hat meiïnoar 4.450.798 ynwenners (sifers ISTAT, 2024). De lêste provinsje dy't oprjochte waard is Rimini, earder in ûnderdiel fan Forlì (letter Forlì-Cesena ), wylst sûnt jannewaris 2015 de metropolitane stêd Bologna de eardere provinsje Bologna ferfangt. De measte stêden lizze en it grutste part fan 'e befolking wennet op 'e flakke dielen fan 'e regio.

## Gemeenten
Emylje-Romanje is nei Kampaanje de twadde regio mei de grutste stêden wat ynwennertal oanbelanget. Njoggen gemeenten ha mear as 100.000 ynwenners.  





## Ofbylden

Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|Bologna.
Duomo e Battistero di Parma.jpg|Parma.
Parco Regionale della Vena del Gesso Romagnola.jpg|Regionaal Park fan Vena del Gesso Romagnola.
Castello dall'alto.jpg|Ferrara.
Rimini Arco d'Augusto Lato Sud-Est 1.jpg|Rimini.
Friûly-Julysk Feneesje

**Friûly-Julysk Feneesje** (Italjaansk: *Friuli-Venezia Giulia*, Sloveensk: *Furlanija-Julijska Krajina* Dútsk: *Friaul* of **Friuli-Julisch Venetien**) is in autome regio fan Itaalje yn it noardeasten fan it lân. De autonome regio, dy't oprjochte waard yn 1963, grinzget oan de regio Feneto, de lannen Eastenryk en Sloveenje en oan de Adriatyske See.

## Provinsjes
De regio is te ferdielen yn fjouwer provinsjes. De neamde ynwennertallen binne fan 30 juny 2023.

## Gemeenten
De 20 grutste gemeenten fan 'e regio wiene op 28 febrewaris 2024: 




## Ofbylden

Trieste (28947281422).jpg|Paleis fan Lloyd Triestino, Triëst
Moggio Udinese Fella Bruecke 07102007 04.jpg|Moggio Udinese Fella-brêge
CanalePonteRosso2.jpg|thumb|Triëst: Canal Grande
Udine south west.jpg|Udine
Barbana.jpg|Lagune fan Grado
Joadske jiertelling

De **joadske jiertelling** rekkent fan it jier ôf wêrfan it joadendom oannimt dat de skepping fan de wrâld bard wêze moat. 

Op grûn fan de Tenach wurdt der fan útgien dat de skepping yn it jier 3761 foar de gongbere jiertelling. 

It joadske jier **5768** komt sadwaande oerien mei it algemiene of Gregoriaanske jier (sep./okt., tishrei) 2007 - 2008. 

Yn it joadendom hantearret men de moannekalinder. In moannemoanne duorret 29,5 dagen wêrby't de iene moanne 29 en de oare moanne wer 30 dagen duorret. Omdat der 12 joadske moannen binne komt men hjirtroch út op 354 dagen oftewol men rint 11 dagen efter op de sinnekalinder.

Dat wurdt oplost troch yn in hieltyd weromkommende perioade fan 19 jier sân kear in skrikkelmoanne ta te foegjen en wol yn it 3e, 6e, 8e, 11e, 14e, 17e en 19e jier. Dizze skrikkelmoanne hat yn de regel 30 dagen (op ien nei dy't 29 dagen telt) sadat nei 19 jier alles wer lykop rint mei de sinnekalinder. De namme fan de skrikkelmoanne is *twadde adar* of koartwei *adar 2*.

It nije jier begjint op Rosj Hasjana, in wichtige twadaachske perioade fan gebed en ynkear, dy't yn septimber of oktober fan de Gregoriaanske kalinder falt.

## Sjoch ek
*Joadske moannen
*Syklus fan Meton

## Keppeling om utens
* Joadsk Histoarysk Museum
Franjumbuorren

**Franjumbuorren** (Nederlânsk: *Franjeburen*) is in buorskip fan Marsum yn de gemeente De Waadhoeke. De namme komt ek foar as *Franjumburen*, *Franjumerburen*, *Franghum*, *Frange goet*, *Fraennemanya land*.

Op dit stee lei eartiids de no ôfgroeven terp Franjum. Foar 1270 wie dêr in kleaster fan de Benediktiner Susters. De susters gienen nei Baaium en Kleaster Lidlum by gebrek oan lieding. It erfgoed ferfoel oan Lidlum.

Franjumbuorren is it berteplak fan Doede Veeman (1943). 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Fryske trochrinner

In **Fryske trochrinner** is in type houten reed, mei ien izer, dy't ûnder de skoech bûn wurdt. Earder waarden se ek wol ûnder de klompen, gympys, learzens en ek wol gewoan ûnder de sokken opbûn. Hoewol't alle houten redens faak Fryske trochrinner neamd wurde, binne de echte Fryske trochrinners redens dêr't it izer fan alhiel oant ûnder de hakke trochrint.

## Skiednis
Om 1875 waard de Fryske trochrinner ûntwikkele út oant dan gongbere houten redens. Om 1900 begûn de Fryske trochrinner populêr te wurden, oant yn 1945 de namme Fryske trochrinners min-ofte-mear synonym stiene foar houten redens.

Tsjintwurdich binne der moderne, keunststof farianten op de âlde Fryske trochrinner dy't Zandstra's of *Easy gliders* neamd wurde.
Laurens Otmar ten Cate

**Laurens Otmar ten Cate** meast **Laurens ten Cate** neamd, (Boalsert, 30 augustus 1922 - De Jouwer, 7 april 1984) wie in Fryske sjoernalist, publisist en haadredakteur fan de Friesche Koerier en de Ljouwerter Krante. Hy wie lid fan de PvdA. 

## Libben
Ten Cate waard berne as soan fan de hûsarts Marius ten Cate en Ernestine Beekhuis. Hy gie nei it Magister Alvinus-gymnasium yn Snits, en studearre Rjochten en Nederlânsk oan de Universiteit Utert. Yn de oarloch moast er ûnderdûke. Hy krige kunde oan Age Scheffer dy't him nei de Befrijing yn 1945 oan in baan holp as learling-sjoernalist by *[[Het Vrije Volk]]* yn Amsterdam. Ten Cate learde it fak fan Gerda Brautigam en Richard Jokel en folge in kursus by Sam de Wolff. Hy wurke op de redaksjes fan Amsterdam, Grins en De Haach, en wist Swart Front-lieder Arnold Meijer op te spoaren.

Ten Cate kaam yn de kunde mei pasifistysk dichter en Friese Koerier-haadredakteur Fedde Schurer dy't him yn 1952 oerhelle adjunkt-haadredakteur by de *Friese Koerier* te wurden, dêr't doe ek Rink van der Velde wurke. Yn 1963 folge hy Schurer op as haadredakteur. Doe't de *Friese Koerier* op 1 novimber 1969 opgie yn de Ljouwerter Krante, waard Ten Cate ien fan de trije haadredakteuren fan dit deiblêd. Hy wie teffens in prominint lid fan de PvdA. Ten Cate wie yn 1966 belutsen rekke by Nieuw Links, mar doe't dizze groepearring binnen de PvdA op in kongres op 15 maart 1969 de macht oernimme woe, makke Ten Cate dêr in ein oan yn in wurdewikseling mei André van der Louw. Marcel van Dam reagearde mei: "Ik hou van Holland, omdat sedert God dood is Laurens ten Cate op aarde is verschenen." Sels bleau Ten Cate nofter ûnder alle him foar syn optreden taswaaide lof.
Ein jierren sechtich learde hy Jan Blokker kennen dy't doe yn Fryslân in wykeinhúske hie.

Yn 1972 krige Ten Cate in slim ferkearsûngelok. Hy gie yn july 1973 wer oan it wurk, mar moast as gefolch fan it ûngelok yn 1978 syn haadredakteurskip dellizze. Ten Cate bleau noch al kommentator. Hy krige lykwols hieltiten mear problemen mei syn ûnthâld, wat hy besocht te ûnderfangen troch in kaartsysteem, in soarte papieren foarrinder fan hypertekst, dat in grut stik fan syn wurkkeamer yn Amsterdam besloech. Hjirmei skreau hy kommentaren foar *[[de Volkskrant]]*.

Yn de âldens fan 61 jier, Ten Cate wenne wyls op De Jouwer, waard er troch in buorfrou dea yn de baaikeamer fan syn hûs fûn. De deadsoarsaak wie grif in hertstilstân. Hy waard op 11 april 1984 kremearre.

Ten Cate wie 12 jier troud mei Esther Gosschalk (1947-2007) en wie in sweager fan Job Gosschalk. Syn soan Marius ten Cate ferstoar yn 1980 yn de âldens fan 29 jier op De Rottefalle. Syn dochter Ineke ten Cate wie troud mei Rutger Hauer.

## Literatuer
* , *Laurens ten Cate : Portret van een socialistisch journalist* (2012, Utjouwerij Bert Bakker) ISBN 9789035138315
1535

## Foarfallen
* 18 jannewaris - Lima, de haadstêd fan it hjoeddeistige Perû, wurdt stifte troch de Spaanske *conquistador* Francisco Pizarro.
* maart - In groep fan likernôch 300 anabaptisten ûnder lieding fan Minne Simens syn âldere broer Piter Simens nimt de Sistersjinzer abdij fan Kleaster Blomkamp, by Boalsert, yn. Se rjochtsje fersterkings op en ferniele de alters en hilligebylden, en stiftsje der harren 'Nij-Jeruzalim'. De Fryske steedhâlder Georg Schenk fan Toutenburch nimt de abdij yn. De oerlibjende de anabaptisten wurde ophongen, ûnthalze of, as it froulju binne, ferdronken.
* *sûnder datum* - Marten Luther skaft Sinteklaas ôf; it Krystbern wurdt de bringer fan geskinken.

## Berne
* 22 novimber - greve Jan de Alde fan Nassau-Dillenburch, Dútsk-Nederlânsk ealman, opstanneling en steedhâlder fan Gelderlân († 1606)
;*datum ûnbekend*
* Wigbolt Ripperda, Steatsk militêr († 1573)

## Ferstoarn
* 6 july - Thomas More, Ingelsk filosoof, skriuwer en politikus (* 1478)
1536

## Foarfallen
* 3 maaie - In brân fermoedlik ûntstien troch bliksemynslach, leit in grut diel fan de stêd Delft yn de jiske.
* Karel fan Gelre besiket mei help fan de Fetkeapers de boargeroarloch in Grins yn syn foardiel te beslissen en de stêd te besetten, mar de ried fan de Stêd behinderet dat. 
* Steedhâlder Georg Schenk fan Toutenburch ferslacht Karel fan Gelre yn de slach by Heiligerlee. Karel moat syn oanspraken op Grinslân en Drinte opjaan.
* Sebastiaan fan Schonenburch wurdt grytman fan Kollumerlân
* Menno Simons brekt iepenlik mei de roomske tsjerke
* 10 desimber , Ferdrach fan Grave: Karel fan Gelre krijt minder rjochten, mar Karel V krijt net it erfrjocht.
* Denemark ferklearret it keninkryk Noarwegen ta in Deenske provinsje; begjin fan Denemark-Noarwegen. Denemark fiert de Reformaasje yn; it lân wurdt Lutersk.
* Karel V wurdt lienhear en greve fan de gewesten Grinslân en Drinte.

## Berne
;*datum ûnbekend*
*George fan Lalaing, greve fan Rennenberch, Spaansk steedhâlder fan Fryslân, Grinslân, Drinte en Oerisel († 1581)
*Francisco Verdugo, de lêste Spaanske steedhâlder fan Fryslân, Grinslân, Drinte en Oerisel († 1595)

## Ferstoarn
* 19 maaie - Anne Boleyn, de twadde frou fan Hindrik VIII fan Ingelân, wurdt ûnthalze fanwege oerhoer.
* 12 july Erasmus fan Rotterdam, humanist
1534

## Foarfallen
* 23 febrewaris - anabaptisten ûnder lieding fan Jan Mathijs gripe de macht yn Múnster.
*28 febrewaris - Troepen fan de biskop fan Múnster slaan it belis foar de stêd.

## Berne
* 1 july - Freark II fan Denemark, kening fan Denemark en Noarwegen († 1588)
## Ferstoarn
* Berber fan Poalen, frou fan Joaris mei it Burd, dochter fan kening Casimir IV fan Poalen.(*1478)
Lombardije

**Lombardije** (Italjaansk: *Lombardia*, fan it Germaanske folk de Lombarden, Lombardynsk: *Lumbardia*), is in regio yn Noard-Itaalje. De regio is ynstitúsjonalisearre yn 1970 en rint fan de Sintrale Alpen yn it noarden oant de rivier de Po yn it suden. Yn it westen wurdt Lombardije begrinzge troch it Lago Maggiore en de rivier Ticino, yn it easten troch de Gardamar en de rivier de Minsio. Lombardije wurdt fierders omklamme troch Switserlân en de regio's Trentino-Súd-Tirol, Feneto, Emilia-Romagna en Piëmont. 

Fan alle Italjaanske regio's hat Lombardije it grutste oantal ynwenners. De regio is foar Itaalje ekonomysk fan grut belang. 

## Lânskip
Lombardije kin yn trije geografyske gebieten opdield wurde:

### De [[Poflakte]]
De grutste leechflakte fan it Italjaanske skiereilân is it tichtstbefolke en meast yndustralisearre part fan de regio. Dêr lizze ek de grutte stêden Milaan, Brescia en Bergamo. 
### De [[Marren]]
Sawat alle grutte Noard-Italjaanske marren lizze yn Lombardije (útsein de Ortamar). De marren binne wichtige toeristyske trekpleisters foar de regio. 
### De [[Alpen]]
Yn de regio lizze inkele fan de heechste berchtoppen fan de Alpen wêrûnder de Piz Bernina (4049 meter). Twa wichtige Lombardyske Alpendellings binne it Valtellina en it Val Camonica. Grut parten fan de bergen binne beskerme gebieten. 

## Provinsjes
De regio bestiet út de metropolitane stêd Milaan en alve provinsjes:

## Grutste gemeenten
De ûndersteande tabel toant gemeenten yn Lombardije mei mear as 40.000 ynwenners (sifers 2024). Haadstêden fan 'e provinsjes binne mei **fette** letters oanjûn. 


## Ofbylden

Ofbyld:20110724 Milan Cathedral 5260.jpg|Milaan.
Ofbyld:Cathedral of Brescia.jpg|Brescia. 
Ofbyld:Monza vista duomo.jpg|Monza. 
Ofbyld:Sunrise at Bergamo old town, Lombardy, Italy.jpg|Bergamo. 
Ofbyld:Como Piazza del Duomo 2.jpg|Como.
Ofbyld:Santa Maria di Piazza 01.jpg|Busto Arsizio. 
Ofbyld:355VaresePzaMonteGrappa.jpg|Varese. 
Ofbyld:Sesto San Giovanni.jpg|Sesto San Giovanni .
Ofbyld:Cinisello Balsamo, piazza Gramsci VL01.JPG|Cinisello Balsamo. 
Ofbyld:20160807-Pavia-002.jpg|Pavia.
1537

## Foarfallen
* Minne Simens wurdt tsjerklik lieder fan de anabaptisten yn 'e Nederlannen.

## Berne
* 21 septimber - don Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva ("don Freark"), Spaansk ealman en militêr († 1583)
* 12 oktober - kening Edwert VI fan Ingelân († 1553) 
* 20 desimber - kening Jehan III fan Sweden († 1592)
;*datum ûnbekend*
* Mary Arden, Ingelsk húsfrou, mem fan William Shakespeare († 1608)
* Willem Jansz. van Loon, Nederlânsk keapman en mei-oprjochter fan 'e VOC († 1618)

## Ferstoarn
* 24 oktober - Jane Seymour, keninginne-gemalinne fan Ingelân (trêde frou fan Hindrik VIII) (* 1509)
1538

## Foarfallen
* 30 juny - De Gelderske hartoch Karel fan Egmond stjert; dêrnei brekt de Gelderske suksesje-oarloch út. 

## Berne
* 10 jannewaris - Greve Loadewyk fan Nassau, jongere broer fan Prins Willem I fan Oranje-Nassau, lettere oanfierder fan de legers by de slach by Heiligerlee en de Slach op de Mookerheide
## Ferstoarn
* 26 febrewaris - Worp fan Thabor Fryske kronykskriuwer ferstoarn yn Turns
* 30 juny - Karel fan Egmond, hartoch fan Gelre
* 14 septimber - Hindrik III fan Nassau-Breda, Baron fan Breda (*1483)
1539

## Foarfallen
* Alle oerheidsfunksjes wurde konsintrearre yn Auwerk. De stêd wurdt hjirmei de haadstêd fan it greefskip, en lettere foarstendom, East-Fryslân.
* Minister Thomas Cromwell stelt Hindrik VIII foar om te boaskjen mei Anna fan Kleef omdat it Dútske protestantisme foardielen biede soe boppe it katolisisme. Hindrik is teloarsteld as hy har sjocht mar boasket har al omdat hy  bang is om de hartoch fan Kleef oars yn de earmen fan keizer Karel V te driuwen. As hy hjir foardiel yn sjocht, lit hy him skiede fan Anna.
* Keizer Karel V ferbliuwt koarte tiid op it kastiel fan de festingstêd Heusden.
* Der brekt om Koartryk in folksopstân út.
* Hindrik de Fromme wurdt hartoch fan Saksen.

## Berne

## Ferstoarn
* 17 april - Joaris mei it Burd, hartoch fan Saksen en potestaat fan Fryslân (* 1471)
* 1 maaie - Isabella fan Portegal, keninginne fan Spanje.
1540

## Foarfallen
* 9 july - Kening Hindrik VIII fan Ingelân lit syn houlik mei syn fjirde frou, Anna fan Kleef, neatich ferklearje.
* *sûnder datum* - De stêd Nijkerk wurdt troch brân suver folslein ferwoastge.

## Berne
* 11 july - Adolf fan Nassau, Dútsk-Nederlânsk ealman en opstanneling († 1568) 
* tusken 7 maart en 20 july - Filips fan Marnix, hear fan Sint-Aldegonde, Flaamsk skriuwer, diplomaat en wittenskipper († 1598) 
* 29 juny - doña Ana de Mendoza, prinsesse fan Éboli, Spaansk ealfrouwe en politika († 1592)

## Ferstoarn
* 2 febrewaris - Georg Schenk fan Toutenburch, steedhâlder fan Fryslân, Grinslân, Drinte en Oerisel (* 1480) 
* 28 july - Thomas Cromwell, Ingelsk politikus (* ±1485) 
;*datum ûnbekend*
* Johann Faust, Dútsk dokter en magiër (* ±1480)
1541

## Foarfallen
* Gerardus Mercator makket syn earste globe. 

## Berne
* 9 novimber, Menso Alting, Nederlânske predikant en tsjerkeherfoarmer.

## Ferstoarn
* 26 juny - Francisco Pizarro, Spaansk ûntdekkingsreizger.
* 18 augustus, hartoch Hindrik fan Saksen, ek wol Hindrik de Fromme neamd
1542

## Foarfallen
* 3 jannewaris - It Jachtgerjocht wurdt jûn oan de steedhâlder. 
* 21 july - Paus Paulus III stelt de Kongregaasje foar de Leauwenslear yn, better bekend as de pauslike ynkwisysje.
* 24 novimber - Yn it ramt fan syn 'Rûge Hofmakkerij' ferslacht kening Hindrik VIII fan Ingelân yn 'e Slach by Solway Moss it Skotske leger.
* 14 desimber - Nei it ferstjerren fan har heit, Jakobus V wurdt Marije Stuart, amper in wike âld, keninginne fan Skotlân.
* *sûnder datum* - Worp fan Ropta wurdt grytman fan Dongeradiel.
* *sûnder datum* - Karel V lovet 100 gûne út foar de oanhâlding fan Minne Simens.

## Berne
* 12 oktober - Bernardus Gerbrandi Furmerius, Frysk skiedkundige († 1616)
* 8 desimber - keninginne Marije I fan Skotlân († 1587)
;*datum ûnbekend*
*Cornelis Jansz. Dirkszoon, boargemaster fan Mûntsjedam en foaroanman fan 'e geuzen († 1583)
*Jehannes fan it Krús, Spaansk preester, dichter en mystikus († 1591)

## Ferstoarn
* 13 febrewaris - Katarina Howard, keninginne-gemalinne fan Ingelân (5e frou fan Hindrik VIII) (* ±1520) 
* 14 desimber - kening Jakobus V fan Skotlân (* 1512)
1543

## Foarfallen
* Kollumersweach wurrdt foar it earst as Swaech neamd yn in offisjele akte.
* Yn in akte wurdt melding makke fan "een stuck leggende opt Theeka", De Tike.
* Beintemahûs wurdt neamd yn âlde geskriften.
* 7 septimber - it Traktaat fan Fenlo besegelet de ein fan de Gelderske Oarloggen en de oerdracht fan it hartochdom Gelre oan de Habsburchske lânsheare Karel V.

## Berne
* 29 desimber - Grevinne Katarina fan Nassau, suster fan Prins Willem I fan Oranje-Nassau.

## Ferstoarn
* 24 maaie - Nicolaus Copernicus, astronoom
* Unbekend - Hans Holbein de Jonge, keunstskilder
1544

## Foarfallen
* 18 july - René fan Châlon sneuvelet yn 'e Slach by Saint-Dizier. Hy lit syn besittings, wêrûnder it soevereine Prinsdom Oranje, nei oan syn âldste neef, dy't sadwaande bekend komt te stean as Willem fan Oranje.
* 13 novimber - Ursula fan Beckum, de frou fan Jan fan Beckum, kastielhear yn Altena en har suster, beide dopersk c.q. Menisten, wurde op de brânsteapel deamakke op it Galgefjild yn Delden. Oanlieding: de Drost fan Twinte, Goossen fan Raesfelt, hie in beleanning útloofd foar de opspoaring fan saneamde Werdopers.

## Berne
* 23 desimber, Anna fan Saksen yn Dresden, twadde frou fan Willem fan Oranje. 
## Ferstoarn
* René fan Châlon, prins fan Oranje, steedhâlder fan Hollân, Seelân, Utert en Gelre (* 1519)
1546

## Foarfallen
* Michelangelo start de bouwurken oan de koepel fan de Sint-Pitersbasilyk yn Rome.
* It begryp fossyl wurdt foar de earste kear brûkt, as oantsjutting foar ferstienne resten fan bisten en planten, troch Georgius Agricola.

## Berne
* 13 febrewaris , Henricus Antonides Nerdenus, ek wol Henricus Antonii Nerdenus, heechlearaar godgeleardens oan de Universiteit fan Frjentsjer.
* 14 desimber - Tycho Brahe, Deensk astronoom
## Ferstoarn
* 18 febrewaris - Maarten Luther, Dútsk teolooch.
* nei 8 juny - Maria fan Portegal, frou fan Filips II fan Spanje, stjert yn it kreambêd.
* 13 desimber: Syds Scheltes Tjaerda, Frysk edelman.
1545

## Foarfallen
* april - Stichting fan de stêd Villa Imperial de Carlos V op in sulverberch heech yn de Andes troch Juan de Villarroel. It sulvererts wurdt fan begjin ôf oan op grutte skaal wûn, om as sulver nei Spanje skipe te wurden.
* 28 novimber - De Antwerpske drukker Jakob fan Liesveldt wurdt fanwege ketterij ûnthalzge. Hy hie in bibeloersetting útjûn mei annotaasjes fan Maarten Luther.
* novimber - Begjin fan de konsilys fan Trente dy't oant 1563 duorje soene.
* novimber - Publikaasje fan it earste boek yn it Baskysk: de dichtbondel *Linguae vasconum primitiæ* fan Bernard Etxepare.

## Berne
* 8 juny - Don Carlos fan Spanje, âldste soan fan Filips II fan Spanje († 1568)
* 27 augustus - Aleksander Farnese (soan fan Margaretha fan Parma), Spaansk fjildhear en lânfâd fan de Nederlannen fan 1578 - 1592
;*datum ûnbekend*
* Dom Pedro de Christo, Portegeesk komponist

## Ferstoarn
* 18 oktober - John Taverner, Ingelsk komponist
1547

## Foarfallen
* 16 jannewaris - De 17-jierrige Ivan IV mei de bynamme *de Ferskriklike*, wurdt ta (earste) Tsaar fan alle Russen kroane.
* 28 jannewaris - De 10-jierrige Eduard VI  folget syn ferstoarne heit Hndrik VIII op as kening fan Ingelân, ûnder it regintkip fan Edward Seymour
* 26 maaie - Karel V jout de Flamingen fergunning foar it graven fan de Sassefeart, de foarrinder fan it kanaal Gint-Terneuzen.
* Grutte stedsbrân ferwoastet hast gâns Doetinchem.

## Berne
* 5 desimber Ubbo Emmius yn Greetsiel;  Frysk histoarikus, teolooch, pedagooch en stifter fan de Grinzer Universiteit dêr't er de earste rektor fan wie
* 24 febrewaris - Don Juan fan Eastenryk, Spaansk legerlieder en lânfâd fan de Nederlannen ( begjintiid Tachtichjierrige Oarloch).
* 14 septimber - Johan fan Oldenbarnevelt, Nederlânsk politikus (riedspensjonaris) (†  1619)

## Ferstoarn
* 28 jannewaris - Hindrik VIII, kening fan Ingelân.
* 31 july - Frâns I, kening fan Frankryk
1548

## Foarfallen
* Karel V foeget al syn besittings yn de Nederlannen gear yn de Boergondyske Kreis, in ferbân fan ferskate stedsjes binnen it Hillige Roomske Ryk, better bekend as de Nederlannen.

## Berne
* 29 septimber - Willem V fan Beieren, soan fan hartoch Albrecht V fan Beieren en Anna fan Eastenryk († 1626)
* Simon Stevin ( yn Brugge), Flaamsk tapast wiskundige en yngenieur.

## Ferstoarn
1549

## Foarfallen
* Jan fan Ligne, greve fan Arenberg wurdt de nije Fryske steedhâlder
* 1 april - Kroanprins Filips komt út Spanje wei yn Brussel oan.
* 22 augustus - Yn Binche, Henegouwen, begjinne feestlikheden dy't tsien dagen duorje sille fanwege de besite fan keizer Karel V en syn soan Filips. Gastfrou is de lânfâdesse Maria fan Hongarije, dy't dêr in paleiske bouwe litten hat.
* Keizer Karel V beslút dat it Nederlânsk de offisjele taal fan de nije Nederlannen wêze sil.

## Berne
* 11 maart - Hindrik Laurens Spiegel

## Ferstoarn
* 20 maart - Thomas Seymour, Ingelske ealman, legeroanfierder, diplomaat en politikus (eksekutearre)
Blauboarstke

It **blauboarstke** (*Luscinia svecica*) is soarte út de famylje fan de miggesnappers (*Muscicapidae*), ûnderfamylje paapkes (*Saxicolinae*).

## Foarkommen
It blauboarstke is in fynboude fûgel mei in fine skerpe snaffel lykas alle ynsekteniters. It mantsje is goed wer te kennen oan syn blau boarst mei dêrom hinne in swart en readbrune boarstbân. De wyfkes misse de opfallende blauwe kleur.

## Fersprieding
It blauboarstke komt yn grutte dielen fan Jeropa foar, mar ek yn Aazje en sels yn Alaska en it westen fan de Yukon. It is in trekfûgel dy't yn Súd-Spanje, Noard-Afrika as yn it suden fan Aazje oerwinterje. In Nederlân nimt it oantal briedende blauboarstkes al jieren ta, foaral yn de "nije" briedgebieten Oostvaardersplassen en it Lauwersmar. Yn en krekt bûten Fryslân is it blauboarstke it machtichst yn tal yn de Alde Feanen en de Wieden/Weerribben.

Der binne 11 ferskillende rassen (of ûndersoarten) te ûnderskieden: it readstjerblauboarstke (*Luscinia svecica svecica*), mei in read kielplak, komt yn it noarden fan Jeropa en yn de Alpen foar. It wytstjerblauboarstke (*Luscinia svecica cyanecula*), mei in wyt plak op de kiel, komt yn de rest fan Jeropa foar. It Kaukasusblauboarstke fan ûnder oaren Turkije (*Luscinia svecica magna*) hat gjin apart plak yn it blauwe boarst.

## Fuortplanting
Yn maaie leit it wyfke 6 oant 7 blaugriene aaikes mei readbrune stippen. De aaikes wurde troch beide âlden yn sa'n fjirtjin dagen útbret.

## Sjoch ek

SOVON - Blauwborst
Philippe Pétain

**Henri Philippe (Philippe) Pétain**, mar mear ferneamd as *Maarskalk Pétain* (Cauchy-à-la-Tour, 24 april 1856 - Port-Joinville, 23 july 1951) wie in Frânske soldaat en steatshaad tidens it Vichy-rezjym

## Libben
Yn 1876 gie hy yn tsjinst yn it Frânske leger en gie nei de militêre skoalle Saint-Cyr. Dêrnei tsjinne hy jierrenlang as ynfantery offisier en ynstrukteur. Nei it bestudearjen fan de Russysk-Japanske kriich (1904-1905) kaam hy ta de konklúzje dat troch de moderne artillery men better definsive taktiken betinke koe as oanfallende. Dat waard him lykwols troch it Frânske leger net yn dank ôfnaam. Dêr hearsken doe oare gedachten en soks betsjutte dat syn militêre karriêre op slot kaam. 

By it útbrekken fan de Earste Wrâldkriich soe Pétain krekt ophâlde yn it leger. Mar fanwege de kriich waard hy promovearre ta brigadegeneraal en die er mei oan de oanfal yn Artois. Yn 1916 beneamde oerbefelhawwer Joseph Joffre him ta kommandant fan de Frânske soldaten by Ferdun. Pétain reorganisearre de befoarrieding fan it front en wie by steat de oanfal fan de Dútsers te kearen (Slach by Ferdun). Hjirtroch waard er sjoen as oerwinner fan Ferdun. 

Nei it offinsyf fan generaal Robert Nivelle wat útrûn op in grutte mislearring yn it foarjier fan 1917 woenen de Frânske soldaten net langer fjochtsje en gongen yn staking. Komplete ienheden woenen net mear fjochtsje en yn guon gefallen moast der sels artilleryfjoer ôfsjitten wurde op de stakers. Generaal Nivelle waard ûntslein en Pétain mocht him opfolgje. Hy gie nei de legerienheden en spruts mei de soldaten. Hy stie bekend as in generaal mei in hert foar de gewoane man. Hy wist it tij te kearen. Hy sette bettere ferlofregelingen op en it Frânske leger waard allinnich noch ynsetten foar definsive operaasjes. Dizze oerwinning wurdt wol Pétains morele Ferdun neamd. Pétain spile ek in wichtige rol by de ûntwikkeling fan bettere Frânske tanks: de FT-17 en de Char 2C; fan de FT-17 miende hy dat se wichtich wienen foar it moreel yn lettere offensiven.

Twa wiken nei de wapenstilstân waard Pétain befoardere ta maarskalk.

## Yn ûngenede
Yn 1940, doe’t hy al 84 jier âld wie stimde hy yn mei in beneaming ta steatshaad fan it Vichy-rezjym dat hast hielendal ûnder kontrôle stie fan Dútslân. Pétain blykte in antisemyt te wêzen. Under syn bewâld begûn de joadeferfolging. Nei de lanning yn Normandje waarden Pétain en de oare leden fan it Vichy-rezjym troch de Dútsers twongen nei Sigmaringen yn Dútslân te ferhúzjen. Koart dêrnei stapte hy del. Yn april 1945 kaam hy werom nei Frankryk, dêr waard hy arrestearre en beskuldige fan heechferrie. Hy waard skuldich befûn en ta de dea feroardiele. Mar fanwege syn hege leeftyd en fan syn fertsjinsten yn de Earste Wrâldkriich waard it fûnnis troch Charles de Gaulle omsetten ta in libbenslange finzenisstraf. 

Wêrom Pétain oerstapt is nei de Dútsers is nea dúdlik wurden. Ta ferdigening is wol oanfierd dat yn 1940 syn geastlike fermogens al tebek rûnen. De Gaulle hat dêr ek op doeld. Pétain ferstoar yn 1951 op 95-jierrige leeftyd yn de finzenis op it Île d'Yeu, neidat er senyl wurden wie en ynkontinint.
1550

## Foarfallen
* Worp fan Ropta wurdt âlderman fan Dokkum
* Bou fan de tsjerketoer fan Deinum
* Om dizze tiid hinne komt in ein oan it benediktiner kleaster Sint Nikolaas fan Himmelum
* De Sweedske kening Gustaaf I stiftet de stêd Helsinky.

## Berne
* 27 juny - Karel IX, kening fan Frankryk
* 4 oktober - Karel IX fan Sweden, kening fan Sweden († 1611) 
* 15 oktober - Hindrik fan Nassau, jongste broer fan Willem fan Oranje
;*datum ûnbekend*
* Kornelis Kornelissoan fan Utgeast, útfiner fan de houtseachmole
* Willem Barents, Skylger seefarder en ûntdekkingsreizger († 1597). *(Bertejier wierskynlik)*

## Ferstoarn
* 7 maart - hartoch Willem IV fan Beieren
Sisylje

**Sisylje** (Italjaansk en Sisyljaansk: *Sicilia*) is in eilân en (sûnt 1947) in autonome regio fan Itaalje. It eilân leit yn de Middellânske See tusken de, op de Italjaanske fêstewâl lizzende regio Kalaabrje en Tuneezje yn Noard-Afrika. Súdlik fan Sisylje leit de lytse eilânsteat Malta. Sisylje betsjut "it eilân mei de trije punten", dat is teffens de namme fan de flagge. 

Fierders hearre by Sisylje de Liparyske of Eolyske Eilannen, it eilantsje Ustika, de Egadyske Eilannen, it eilân Pantelleria en de Pelagysje Eilannen. Dy lêste twa eilannen lizze flak foar de kust fan Tuneezje en hearre geologysk by it Afrikaansk kontinint.

## Skiednis
De earste bewenners fan it eilân, noch foar de Grykske koloanisaasje wienen de Elymianen, Sisany en Siselen. Letter waard Sisylje koloanisearre troch Foenysjers út Kartago en it âlde Grikelân. Dy koloanisaasje begûn yn de 8e iuw f.Kr.. Sisylje foarme doe tegearre mei Súd-Itaalje it saneamde Magna Graecia. Fanút Sisylje soene ferskate stêdsteaten stifte wurde, ûnder oaren Gela, Agrigento, Selinunte, Himera en Messina.

## Demografy
### Befolking
Sisylje is benammen bekend fanwege it grutte tal ymmigranten dy't emigrearre binne nei de Feriene Steaten, de oarsprong fan de maffia, it tanimmende toerisme en de noch hieltyd tige aktive fulkaan de Etna.

### Taal
Op Sisylje wurdt njonken it Italjaansk ek Sisyljaansk sprutsen, dat besibbe is oan it dialekt fan Kalaabrje. It Sisyljaansk wurdt as in eigen taal beskôge.

## Geografy

Yn it easten, tichteby Catania, leit de fulkaan de Etna, dy't as in grutte bult yn it lânskip tige opfalt. Dêromhinne leit in frij flak gebiet. Dêr wurdt in soad fruit ferboud. Yn West- en Sintraal-Sisylje wurdt it lânskip dominearre troch heuvels. Wat opfalt is de drûchte dy't simmers hieltyd oanwêzich is en de goudbrune kleur yn de heuvels feroarsaket, útsein troch de folle sitroen- en sinaasappelplantaazjes, dêr't befloeiïng oanwêzich is.

Yn it noarden fan it eilân lizze grutte griene wâlden. 

Krekt yn it midden fan Sisylje leit it in grut aaifoarmich mar, it Lago Pergusa (1x1,5 km), mei dêr omhinne it Autodromo di Pergusa, in sirkwy foar autoraces.

Utsein de Etna, hat Sisylje yn de neite ek noch de relatyf lytse, mar tige aktive fulkaan Stromboli, it noardlikste fan de Liparyske of Eolyske Eilannen.

## Bestjoerlike yndieling
Sisylje bestiet út trije metropolitane stêden en seis provinsjes:

### Wichtige stêden
De haadstêd fan Sisylje is Palermo. Oare grutte stêden binne:
* Catania
* Syrakuse
* Messina

## Klimaat
Sisylje beskikt oer in Middellânsk Seeklimaat mei waarme simmers en sêfte winters mei in protte rein. 

## Ferfier
Fanút Messina is der in boatferbining mei Itaalje. Lofthavens binne der yn Catania, Palermo en Trapani. Yn Catania is sûnt 1999 in Metro

## Ofbylden

Palermo skyline.jpg|Palermo.
Salt Pans and Windmills (22079525781).jpg|Sâltpannen fan Marsala.
Tonnara di Scopello (Castellammare del Golfo) - Trapani, Sicily - Italy - (1).jpg|Trapani.
Alcantara Canyon - 2018-07-27-B.jpg|Alcantara kleau.
Gagliano - panoramio.jpg|Gagliano.

## Keppeling om utens
* Offisjele side
* Wikivoyage Sisylje, yn it Ingelsk
* Lanneweb Sisylje
Turyn (betsjuttingsside)

"**Turyn**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*Turyn (stêd), in grutte stêd yn Noard-Itaalje
*Turyn (provinsje), de provinsje fan 'e regio Piëmont om dy stêd hinne
Napels (betsjuttingsside)

; Napels kin ferwize nei:

* De stêd Napels (stêd)
* De metropolitane stêd Napels (metropolitane stêd) (fan 2015 ôf)
* De eardere provinsje Napels (provinsje) (oant 2015)
* it Keninkryk Napels, in histoarysk lân yn Jeropa (1282–1816)
Palermo

**Palermo** (Sisyljaansk: *Palermu*) is de haadstêd fan 'e provinsje Palermo op it eilân Sisylje, dat krekt besuden it Italjaanske fêstelân leit. De stêd leit yn it noardwesten fan it eilân, oan de Tyrreenske See dat wer in part is fan de Middellânske See. Mei 626.291 ynwenners (2024) is Palermo de fyfte stêd fan Itaalje.

Palermo is in universiteitsstêd. 

De stêd is ryk oan monuminten en in oantal dêrfan steane sûnt 2015 ûnder de namme Arabysk-Normandysk Palermo en de katedralen van Cefalù en Monreale op 'e list fan it wrâlderfgoed fan UNESCO. 

## Ferfier
Op sa'n 30 kilometer ôfstân fan de stêd leit in fleanfjild: "Falcone e Borsellino". Mei de trein kinne oare parten fan it eilân maklik berikt wurde. Fierders beskikt de stêd oer in wichtige haven.

## Koarte skiednis fan Palermo
Yn de 7e of 8e iuw f.Kr. waard op it plak fan de stêd in koloanje stifte troch Fenisiërs. Letter kamen dêr de Griken te wenjen, dy't de stêd *Panormos* neamden, wat 'folsleine haven' yn it Gryksk betsjut. Wer letter krige de stêd de Latynske namme *Panormus*. 

De Romeinen oermasteren Palermo by de earste Punyske oarloch. Nei de Romeinske tiid hearde Palermo in skoftsje by it Fandaalske ryk. Doe't dat Germaanske ryk ferneatige waard troch it Eastromeinske Ryk, kaam it ûnder it bewâld fan de Byzantinen. 

Nei 831 krige Palermo te meitsjen mei de Arabyske oerhearsing, en waard it ien fan wichtichste stêden fan de destiidske wrâld. In pear jier letter, sûnt 1072, hearsken de Noarmannen oer de stêd. In protte fasetten fan dizze rike skiednis is yn de stêd noch hieltyd werom te finen.

## Nijsgjirrichheden yn en om Palermo
* Archeologysk museum, "Museo Archeo logico Regionale"
* Ignazio Mormino: museum fan keunst en archeology
* Paleontologysk museum
* Regionale galery fan Sisylje
* Risorgimento: museum
* Oratorio del Rosario di Santa Cita, oratorium
* Teatro Biondo
* Teatro Massimo
* San Domenico, Basiliek, ien fan de nijsgjirrichste baroktsjerken fan Palermo
* Piazza Marina, haadplein yn âld-Palermo yn de wyk Kalsa mei in protte palazzo's mei:
** Santa Maria della Catena
** Piazza Marina, plein
** Museo Internazionale delle Marionette, marionettenpoppenmuseum
** La Gancia, tsjerke
** Palazzo Abatellis, mei in protte keunst
* Catacombe
* Monte Pellegriono, 429 hege berch yn natuerpark
Tsjasker Boalsert

De **Tsjasker Boalsert** is in Fryske pealtsjasker mei as funksje poldermole. De mole út 1973 waard restaurearre yn 1988. Eigener is de gemeente Súdwest-Fryslân.

De wynmole stiet yn it easten fan Boalsert yn it plantsoen by de Kleasterleane en ûnderfynt wynbelemmering troch de hege begroeiing.

Yn oktober 2014 waard de ferrinnewearre mole fuorthelle foar restauraasje en op 12 maaie 2015 waard  de foar it grutste part fernijde tjasker fannijs pleatst. 

De mole is in gemeentlik monumint.

## Sjoch ek
* Mûne yn Fryslân
List fan moles yn Fryslân

Der binne noch sa'n 150 moles (of mûnen) yn Fryslân. De measte falle ûnder de monumintesoarch. 

## Skiednis
Yn 1811 waard it mûnebestân ynventarisearre. Nei de tiid noch in kear of wat. It lit sjen hoe dramatysk it tal mûnen minder wurden is.

By de ynventarisaasje fan 1811 wienen der noch mear as 2.400 moles yn Fryslân, yn 1943 noch mar 300, yn 1946 250 en yn 1955 likernôch 150.

De yndustrymoles ferlearen troch meganisaasje harren funksje en binne dêrtroch meastentiids sloopt. Sa binne der gjin oaljemoles mear yn Fryslân, mar der steane al noch wol twa moaie houtseachmûnen yn Drylts en Wâldsein.

De poldermoles ferlearen harren funksje troch de bou fan in soad gemalen yn Fryslân, wêrfan de bekendsten en grutsten it yr. D.F. Woudagemaal by De Lemmer en it J.L. Hooglandgemaal by Starum binne.

Foar in tal plakken bepaalden de mûnen it doarpsoansjen, mar binne se yn de rin fan de tiid hielendal ferdwûn, lykas op De Gordyk wêr't eartiids wol seis mûnen stiene.

## Arsjitektuer
De type mûnen dy't yn Fryslân foarkomme:
* Muonts of *Mûnts*.
* Spinnekop
* Tsjasker. Yn tsjinstelling ta de beide oare type mûnen hat in tsjasker ornaris gjin namme, mar wurdt neamd nei it gebiet dêr't er yn stiet.

Neist dizze tradisjonele type wynmûnen komt yn Fryslân ek de wynmotor foar.

## Mûnestiftings
In protte mûnen binne eigendom fan in stifting. In stikmannich stiftings yn Fryslân beheare mear as ien mûne:
*Stifting De Fryske Mûne - Oprjochte yn 1970 en eigener fan mear as fjirtich mûnen.
*Stifting Moles yn Menameradiel - Oprjochte yn 1975 en eigner fan acht mûnen.
*Stifting Monumintebehâld Dongeradiel - Oprjochte yn 1993 en eigener fan sân mûnen.
*Mûnestifting Súdwest-Fryslân - eigner fan seis tradisjonele mûnen, en twa wynmotors.

## Tabel mûnen

## Sjoch ek
* Wynmotors yn Fryslân
Tsjasker

De **tsjasker** is ien fan de lytste moles yn Nederlân en is ûntwikkele yn Fryslân. Der binne twa typen tsjaskers: 
* pealtsjasker
* boktsjasker

By de pealtsjasker wurdt de moleäs skoarre troch in peal en by in boktsjasker leit de foarkant fan de mole op in houten bok. De pealtsjasker mealt it binnewetter fia de bûtenringsleat en de binnenringsleat nei in binnewetter of oarsom. De boktsjasker mealt it wetter út it binnewetter fia de bûtenringsleat nei it bûtewetter. Allinnich de boktjasker hat in kruibaan foar it kruien fan it wjukkekrús op de wyn. De pealtsjasker wurdt mei in keatling op de wyn lutsen.

In tsjasker hat oars as 'gewoane' moles gjin kaamrêden. Op de as wêr't de wjukken trochhinne stekke, sit efteroan in tonmole. Dat is in lyts soarte betimmere fizel. Net ten ûnrjochte is troch mûnekenners steld dat de ienige oerienkomst tusken de tsjasker en *alle* oare wynmoletypen it besit fan in wjukkekrús is.

Dit lytste wynmoletype foar it oppompen fan wetter wie om 1950 hinne hast hielendal ferdwûn. Nei 1970 waarden ferskate moles nij boud. Benammen yn natoergebieten wurdt dit soarte moles brûkt om ferdrûging tsjin te gean.

Hiel Nederlân hat noch 25 tsjaskers, wêrfan't 11 moles yn Fryslân te finen binne. De âldste tsjasker fan Fryslân en Nederlân stiet yn It Heidenskip by Warkum. Dy waard boud yn 1915. 


Ofbyld:Boktjasker tonmolen Nederlands Openluchtmuseum.jpg|*Tonmolen van boktsjasker, Nederlânsk Iepenloftmuseum* 
Ofbyld:Boktjasker Nederlands Openluchtmuseum rollenkruiwerk.jpg|*Rôlekruiwurk fan boktsjasker, Nederlânsk Iepenloftmuseum* 
Ofbyld:Boktjasker Nederlands Openluchtmuseum.jpg |*[[Fang (wynmole)|Fang]] fan boktsjasker, Nederlânsk Iepenloftmuseum*