open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
List fan keningen fan Israel

Dit is de **list fan [[kening (titel)|keningen]] fan [[Israel (keninkryk)|Israel]]**, sa't dy jûn wurdt yn 'e boeken *[[1 en 2 Samuël]]* en *[[1 en 2 Keningen]]* fan 'e Bibel. Oer de persize datearring bestiet in protte ûnienichheid; hjir binne de jiertallen oanholden sa't bibelhistoarikus E.R. Thiele dy jout. (Foar it meastepart binne dat deselde jiertallen dy't ek efteryn de Nije Fryske Bibeloersetting fan 1978 jûn wurde yn 'e taheakke *Oersjoch fan de Bibelske Histoarje*, oant by Jerobeäm II in typ- of printflater it spul dêr op 'e doele bringt.) Skeanprinte nammen jouwe in omstriden keningskip oan.

## List fan Keningen fan it feriene keninkryk Israel

Nei de dea fan Salomo skuorde it feriene keninkryk útinoar yn it noarderryk of tsienstammeryk Israel, dat it Hûs fan David ôfswarde, en it suderryk of twastammeryk Juda, dat ûnder it Hûs fan David bleau. Sjoch foar in opsomming fan 'e keningen fan Juda de list fan keningen fan Juda.

## List fan Keningen fan it tsienstammeryk Israel

Yn 722 f.Kr. of dêromhinne waard Samaria, de haadstêd fan it tsienstammeryk Israel, ynnommen troch Salmanasser, de kening fan Assyrje. Hy smiet Hosjéa, de lêste Israelityske kening, yn it tichthús, en fierde (in wichtich part fan) de Israeliten yn ballingskip fuort nei Assyrje. Israel waard dêrnei ta in Assyryske provinsje.

## Sjoch ek
* List fan keningen fan Juda
Ezra

"**Ezra**" of "**Esdras**" (de helenisearre foarm fan 'e namme) hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

* Ezra (namme), in jongesnamme fan Hebriuwske oarsprong
* ''Ezra'' (bibelboek), it kristlike bibelboek *Ezra*, ek wol bekend as *1 Ezra* of *1 Esdras* (yn 'e *[[Fulgaat]]* en eastersk-otterdokse bibels)
* Ezra (preester), de bibelske persoan Ezra, tradisjoneel sjoen as de skriuwer fan 'e bibelboeken *Ezra* en *Nehemia*

## Fierdere teksten mei de namme ''Ezra''
* *[[Ezra-Nehemia]]*, d.w.s. it joadske bibelboek *Ezra*, ek wol bekend as *Ezra B* of *Esdras B* (yn 'e *[[Septuaginta]]* en Gryksk-otterdokse bibels)
* *[[Nehemia (bibelboek)|Nehemia]]*, in kristlik bibelboek, ek wol bekend as *2 Ezra* of *2 Esdras* (yn 'e *Fulgaat*)
* *[[Ezra (Gryksk)]]*, in apokryf boek,  ek wol bekend as *1 Ezra* of *1 Esdras* (yn 'e measte apokrife taheakken by Ingelsktalige bibels); *3 Ezra* of *3 Esdras* (yn 'e *Fulgaat*); *Ezra A* of *Esdras A* (yn 'e *Septuaginta* en Gryksk-otterdokse bibels); en *2 Ezra* of *2 Esdras* (yn Slavyske eastersk-otterdokse bibels)
* *[[Ezra (Latyn)]]*, in apokryf boek, ek wol bekend as de *Joadske Iepenbiering fan Ezra*; *2 Ezra* of *2 Esdras* (yn 'e measte apokrife taheakken by Ingelsktalige bibels); *4 Ezra* of *4 Esdras* (yn 'e *Fulgaat*); en *3 Ezra* of *3 Esdras* (yn Slavyske eastersk-otterdokse bibels)
* *[[5 Ezra]]* of *5 Esdras*, in apokryf boekdiel (haadstik 1-2 fan *Ezra (Latyn)*)
* *[[6 Ezra]]* of *6 Esdras*, in apokryf boekdiel (haadstik 15-16 fan *Ezra (Latyn)*)
* de *[[Grykske Iepenbiering fan Ezra]]*, in apokryf boek
* it *[[Fizioen fan Ezra]]*, in apokryf boek
* *[[Fragen fan Ezra]]*, in apokryf boek

## Skematysk oersjoch
Ezra-Nehemia

***Ezra-Nehemia*** is bûten it joadendom de wenstige oantsjutting foar it boek *Ezra* (Hebriuwsk: **עזרא**, ***Ezra***) yn 'e joadske Bibel. Yn 'e *[[Tenach]]* is ntl. nea de út 'e trêde iuw datearjende opspjalting fan *[[Ezra (bibelboek)|Ezra]]* en *[[Nehemia (bibelboek)|Nehemia]]* yn twa boeken trochfierd, sa't dy yn 'e kristlike Bibel wol bestiet. *Ezra-Nehemia* falt yn 'e joadske yndieling ûnder de *Ḵeṯuḇim*, de *Geskriften*, en is it it 23ste bibelboek (fan 24). It boek fertelt oer de weromkear fan 'e Joaden út 'e Babyloanyske Ballingskip en harren weropbou fan 'e Timpel en de stêd fan Jeruzalim, troch trije opinoar folgjende missys, laat troch Serûbbabel, Ezra en Nehemia, dy't op ynskunen fan God útstjoerd wurde troch de keningen fan it Perzyske Ryk. It doel fan it boek is net sasear om in part fan 'e Joadske skiednis fêst te lizzen, as wol om sjen te litten dat sels de machtige Perzyske keningen mar wurktugen fan God binne.

Hoewol't de talmoedyske tradysje hawwe wol dat *Ezra-Nehemia* skreaun is troch de preester Ezra, is dat idee troch moderne bibelwittenskippers en teologen fansiden reage. It grutste part fan 'e tweintichste iuw draaide de strideraasje om it auteurskip fan *Ezra-Nehemia* fral om 'e fraach oft it Ezra wie dy't sawol *Ezra-Nehemia* as de *[[1 en 2 Kroniken|Kroniken]]* skreaun hie, of dat it de anonime kronykskriuwer wie dy't ek *Ezra-Nehemia* skreaun hie. Mar koarterby is it almar dúdliker wurden dat sawol *Ezra-Nehemia* as de *Kroniken* in folle yngewikkelder skiednis hawwe as dat foarhinne tocht waard, en dat se allegear ta stân kommen binne troch gearstalling en bewurking troch in ferskaat oan skriuwers en redakteurs. It is noch altyd ûndúdlik wannear't *Ezra-Nehemia* krekt datearre wurde moat; de úteinlike ferzje sil út it hellenistyske tiidrek stamje.
Psalm 151

***Psalm 151*** is de namme fan in koarte psalm dy't yn 'e measte eksimplaren fan 'e iere Grykske oersetting fan 'e Bibel, de *[[Septuaginta]]* stie, mar net yn 'e Masoretyske Tekst, noch yn 'e *[[Tenach]]*, de Hebriuwske bibel. Yn 'e *Septuaginta* is dizze psalm net nûmere, mar titele: *"Dizze psalm wurdt taskreaun oan David en is bûten de nûmers. Doe't er Goliat fersloech yn in twagefjocht."* Deseldichste psalm stie ek yn in soad eksimplaren fan 'e *[[Peshitta]]*, de iere Syryske bibeloersetting. Hoewol't de Roomsk-Katolike Tsjerke, de ûnderskate protestantske denominaasjes en de measte joadske streamings him foar apokryf hâlde, wurdt er as kanonyk beskôge troch de  eastersk-otterdokse en de measte oriïntaalsk-otterdokse tsjerken, mei dêrûnder de Gryksk-Otterdokse Tsjerke, de Russysk-Otterdokse Tsjerke, de Georgysk-Otterdokse Tsjerke, de Syrysk-Otterdokse Tsjerke en de Etiopysk-Otterdokse Tsjerke. Yn 'e mande mei de *[[Psalmen 152-155]]* makket *Psalm 151* ûnderdiel út fan 'e saneamde *Fiif Apokrife Psalmen fan David*.
__NOTOC__
## Oarsprong
Hoewol't frijwol de hiele Westerske bibelwittenskip iuwenlang leaude dat *Psalm 151* in oarspronklik Gryksk wurk wie en dat der gjin inkeld bewiis wie dat er ea yn it Hebriuwsk bestien hie, die nei de ûntdekking fan 'e Deade-Seerôlen bliken dat se it by it ferkearde ein hiene: der wie wol deeglik in Hebriuwsktalich orizjineel en, sterker noch, dat makke ûnderdiel út fan it sangboek fan 'e mienskip fan Qumran. Mei in stikmannich oare kanonike en deuterokanonike psalmen foarmet it de Deade-Seerôle 11QPs(a), dy't ûntdutsen waard yn 1956 en wêrfan't de ynhâld publisearre waard yn 1963 troch J.A. Sanders. Feitlik binne der twa koarte psalmen (*Psalm 151a* en de mar foar diel oerlevere *Psalm 151b*) dy't tegearre de basis foarmen foar de lettere Grykske psalm (dy't Sanders trouwens yn ferliking mei it orizjineel "drûch" en "op in teloarstellende wize feroare" fûn).

## Ynhâld
Hoewol't de titel fan 'e psalm úthâldt dat er troch kening David skreaun is, mient de mearderheid fan 'e hjoeddeiske bibelwittenskippers dat dat hast seker net it gefal is (krekt likemin as mei de kanonike *[[Psalmen]]*). Yn *Psalm 151* ferblidet de ik-persoan (David) him dat God him goedgeunstich is en syn gebedens ferheart. Hy wie de minste fan syn bruorren, en dochs hat God him útkard om ta kening salve te wurden. Dan ferhellet er hoe't er de Filistynske foarfjochter Goliat fersloech en him neitiid de holle ôffike mei syn eigenste swurd, en dêrmei de skande fan Israel útwiske (oant David fanwegen kaam, hiene de Israeliten gjin foarfjochter dy't it tsjin 'e mânske Goliat doarst op te nimmen).

## Trivia
De Etiopyske keizer Haile Selassy droech *Psalm 151* yn syn gehiel foar oan it begjin fan syn earste taspraak foar de steatsrie nei syn troansbestiging yn 1930. Oersetter Klaas Bruinsma hat *Psalm 151* yn 2000 oerset yn it Frysk ûnder de titel *Psalm 151, in Apokrife Psalm* (en mei as ûndertitel *In Lofsang fan David, de Soan fan Isaï*), en publisearre yn *[[De Fleanende Krie]]*, it blêd fan 'e Kristlik Fryske Folksbibleteek (ôfl. 131 (sept.), s. 3).
Midheechdútsk

It **Midheechdútsk** is de histoaryske foarm fan it Dútsk sa't dat tusken likernôch 1200 en 1500 sprutsen waard. It wie in sterk troch it Frânsk beynfloede taal op in Frankysk-Allemannyske basis, al waard der yn it súdeasten fan it Dútske taalgebiet in troch it Keizerlik Hof beynfloede skriuwtaal op Beiersk-Swabyske basis brûkt, it saneamde *gemeine deutsch*.

It Midheechdútsk moat net betize wurde mei it Middeldútsk, in beneaming dêr't de dialekten yn sintraal Dútslân mei oantsjut wurde, dy't de oergong foarmje tusken it Heechdútsk yn it suden en it Nederdútsk yn it noarden.
Aldfrânsk

It **Aldfrânsk** is de histoaryske taalfaze fan it Frânsk sa't dat tusken likernôch 800 en 1300 sprutsen waard. De âldste oerlevere Frânske tekst wurdt foarme troch de saneamde *[[Eden fan Straasburch]]* út 842, in polityk ferdrach tusken twa pakesizzers fan Karel de Grutte. De ierste Frânske literatuer (út 'e alfde iuw) bestie benammentlik út religieuze teksten en ridderromans, de saneamde *[[chansons de geste]]* (letterlik: "lieten fan heldedieden"). It bekendste foarbyld út dat sjenre is it *[[Chanson de Roland]]*, oftewol it *[[Roelantsliet]]*.
Midfrânsk

It **Midfrânsk** is de histoaryske foarm fan it Frânsk sa't dat tusken likernôch 1300 en 1600 sprutsen waard. Dat wie de perioade wêryn't it Frânsjaansk (*francien*), it dialekt fan Île de France, de krite om Parys hinne, foargoed boppe alle oare yn Frankryk sprutsen talen en dialekten pleatst waard, nammentlik troch it Edikt fan Villers-Cotterets, dat yn 1539 útfurdige waard troch kening Frâns I.
Aldyslânsk

It **Aldyslânsk** is de histoaryske foarm fan it Yslânsk sa't dat tusken likernôch 1150 en 1350 sprutsen waard. It is de taal fan 'e Yslânske sêgen (oerleverings op histoaryske basis, almeast sûnder ûnderling ferbân), fan Snorri Sturluson syn *[[Edda]]* (in unike samling goade- en heldedichten) en fan 'e skaldepoëzij, dy't oan strange, formalistyske easken foldwaan moast. Ek guon histoaryske teksten binne yn it Aldyslânsk skreaun en oerlevere, lykas it *[[Landnámabók Íslands]]* ("Kolonisaasjeboek fan Yslân") en it *[[Íslendingabók]]* ("Boek fan 'e Yslanners") fan Ári Þorgilsson.
Loadewyk fan Velthem

**Loadewyk fan Velthem**, yn it Flaamsk: **Lodewijc van Velthem** (±1270 – nei 1326), wie in Midsiuwsk Brabânsk geastlike, skriuwer en dichter. Der is net in protte oer syn persoan bekend. De winter fan 1293-1294 brocht er troch yn Parys, yn it gefolch fan hartoch Jan I fan Brabân. Sels fernijt er dat er yn 1297 te Gint tahold. Yn 1304 hied er in geastlik amt yn Zichem, by Dyst, en yn 1312 waard er beneamd ta pastoar foar it libben te Veltem-Beisem, ûnder de reek fan Leuven (dêrfandinne syn namme).

It âldste (bewarre bleaune) literêre wurk fan Loadewyk fan Velthem is de fuortsetting fan 'e *[[Spiegel Historiael]]*, de ûnfoltôge wrâldskiednis fan Jakob fan Maerlant, út 1284-1288, dy't er yn 1316 fan in slot foarseach. Om 1315 hinne hied er it tafersjoch oer de gearstalling fan 'e saneamde *[[Haagse Lancelotcompilatie]]*, in unike samling fan Arthurlegindes (mei dêrûnder *[[Moriaen]]*), dy't mei-inoar bestean út mear as 87.000 fersen. Yn 1326 foltôge er de *Merlijn-continuatie*, it trêde en noch ûntbrekkende boek en ferfolch op Jakob fan Maerlant syn *Historie vanden Grale* en *Boek van Merlijne*. Loadewyk fan Velthem stoar ienige tiid letter te Waldenrath.

## Literatuer

●  (red.), *De Guldensporenslag, een Fragment uit de Voortzetting van de Spiegel Historiael*, De Haach, 1979.
● , *Onsen Speghele Ystoriale in Vlaemsche: Codicologisch Onderzoek naar de Overlevering van de Spiegel Historiael van Jacob van Maerlant, Philip Utenbroeke en Lodewijk van Velthem, met een Beschrijving van de Handschriften en de Fragmenten*, Leuven, 1997.
●  (red.), *Jeesten van rouwen ende van feesten: een bloemlezing uit de Lancelotcompilatie*. Hilversum, 1999.
●  *The Book of Lancelot: The Middle Dutch Lancelot Compilation and the Medieval Tradition of Narrative Cycles*, Cambridge, 2003.
●  (red.), *De Boeken van Velthem: Auteur, Oeuvre en Overlevering* Hilversum, 2009.
●  (ynl. & fert.), *Merlijn, de Tovenaar van Koning Arthur*, Amsterdam, 2004 (*Griffioenreeks*).
● , *Ghi Fransoyse Sijt Hier Onteert: De Guldensporenslag, Lodewijk van Velthem*, Leuven, 2002.
● , *A Stylometric Analysis of the Rhyme Words in the Account of the Battle of the Golden Spurs in the Fifth Part of the «Spiegel Historiael»*, yn: *Queeste* 17 (2010), s. 1-34.
● , *Lodewijk van Velthem: De Onnoemelijke Ambitie van een Brabantse Dorpspastoor*, yn:  (red.), *Maar Er Is Meer: Avontuurlijk Lezen in de Epiek van de Lage Landen – Studies voor Jozef D. Janssens*, Leuven, 2005, s. 109-129.
Penninc

**Penninc** wie in de (nei't men oannimt) "artystenamme" (dy't skynber ferwiist nei jildkrapte) fan in trettjinde-iuwsk Flaamsk skriuwer en dichter. 

Penninc is inkeld bekend fan ien roman yn fersen, de Arthurleginde *[[De Roman van Walewein]]*, ek wol bekend as *De Jeeste van Walewein en het Schaakbord*. Penninc foltôge syn wurk net, mar heakke op likernôch trijefearns ôf. Tradisjoneel gie men derfan út dat dat wie om't er kaam te ferstjerren, dêr't er syn wurkplan noch by oerdroegen hawwe soe oan syn opfolger Piter Vostaert.

Yn 'e oan 'e roman tafoege epilooch beskrobbet Vostaert Penninc lykwols fanwegen it feit dat er syn wurk net ôfmakke hat, en dat soe er dochs grif net dien hawwe as de man hommels ferstoarn wie. Sadwaande is der ek wol spekulearre dat it wurk Penninc op 'en doer te mânsk waard of dat er morele beswieren krige tsjin 'e bluodderige gefjochtssênes of de seksuële moraal fan 'e roman. Hoe dan ek, *De Roman van Walewein* is ien fan 'e meast oarspronklike Midnederlânske ridderromans, al griep Penninc sûnder mis werom op in langere tradysje fan Arthurromans mei lyksoartige ferhalen.

Bûten dit iene wurk is der hoegenamt neat oer Penninc bekend; út 'e tekst kin men wol opmeitsje dat er yngeand bekend wie mei sawol de Britske as de kontinintale Arthurlegindes en dêrnjonken ek mei de Aldfrânske ridderromans, de *[[chansons de geste]]*. It kin suver net oars, of Penninc moat mear skreaun hawwe, mar dêrfan is dan neat oerlevere, of alteast net ûnder dy namme.
Piter Vostaert

**Piter Vostaert** wie in trettjinde-iuwsk Flaamsk skriuwer en dichter, dy't inkeld bekend is fan ien roman yn fersen, de Arthurleginde *[[De Roman van Walewein]]*, ek wol bekend as *De Jeeste van Walewein en het Schaakbord*.

Dat wurk wie begûn troch in skriuwer dy't himsels Penninc neamde, mar dy briek it op likernôch trijefearns ôf. Wat de reden dêrfoar west hat, is ûnbekend, mar yn elts gefal hat Piter Vostaert de roman letter foltôge, troch der goed 3300 fersregels oan ta te foegjen. Oer it algemien wurdt oannommen dat Vostaert en Penninc inoar kend hawwe, mar dat is hoegenamt net mei wissichheid te sizzen. It kin suver net oars, of Vostaert moat mear skreaun hawwe, mar dêrfan is dan neat oerlevere (of alteast net ûnder syn namme).
Nijyslânsk

It **Nijyslânsk** is de foarm fan it Yslânsk sa't dat sûnt likernôch 1350 sprutsen wurdt. It ûnderskiedt him benammentlik fan it Aldyslânsk troch in rige klankferskowings dy't dúdlik út 'e Yslânske stavering nei foarren komme. 

Sa joech in skerpteken op in lûd yn it Aldyslânsk oan dat it in lange klank wie: *a* = /a/ (as yn "bak") ; *á* = /a:/ (as yn "laad"). Yn it Nijyslânsk kin de *a* no beide boppeneamde útspraken hawwe, wylst de *á* no útsprutsen wurdt as 'au'. Yn it Aldyslânsk hie de *i* de klankwearde fan 'e 'i' yn "sit" of yn "wite", en de *í* dy fan 'ii', wylst de *y* en *ý* foar de klanken yn "út", resp. "drúf" stiene. It Nijyslânsk hat lykwols gjin ú-klanken mear en no steane *i* en *y* foar de 'i' yn "sit", en *í* en *ý* foar de 'i' yn "wite" of foar de 'ii'.
De Prinsesse op 'e Earte

***De Prinsesse op 'e Earte***, yn it oarspronklike Deensk: ***Prinsessen på Ærten*** (Nederlânsk: *De Prinses op de Erwt*; Ingelsk: *The Princess and the Pea*), is in mearke fan 'e hân fan de njoggentjinde-iuwske Deenske skriuwer en dichter Hans Christian Andersen (1805-1875). It waard foar it earst útjûn yn 1835, as ûnderdiel fan 'e samling *Eventyr, Fortalte for Børn: Første Hefte* ('Mearkes, Ferteld foar Bern: Earste Boek'), yn 'e mande mei trije oare mearkes (De Tonderdoaze, Grutte Klaas en Lytse Klaas en 'De Blommen fan Lytse Ida'). 'De Prinsesse op 'e Earte' is ien fan Andersen syn bekendste mearkes, dat de skriuwer basearre op in Skandinavysk folksferhaal dat himsels as bern ferteld wie. It waard yn 1943 troch Douwe Tamminga oerset yn it Frysk as ûnderdiel fan 'e bondel 'Andersen's Folksforhalen en Mearkes'.

## Ynhâld
'De Prinsesse op 'e Earte' is in koart mearke, dat ferhellet fan in prins dy't sa stomme graach mei in echte prinsesse trouwe wolle soe. Hy hat de wrâld yn 't rûn reizge om sa'nent te finen, en prinsessen wiene der by 't folop, mar it moast wol in echten wêze, en mei elts fan 'e prinsessen dy't er mette, wie wol wàt, dat op 't lêst kearde er sûnder wat bedijd te hawwen wer werom nei hûs. Dan skillet der op in stoarmjûn in dweiltrochwiet frommeske oan. Hja hâldt út in echte prinsesse te wêzen, mar de prins syn mem, de keninginne, wit wol wat om te sjen oft it fanke de wierheid sprekt.

Hielendal op 'e ûnderlegers fan in bêd leit se ien inkele earte, en dan leit se dêr tweintich matrassen oerhinne en dêroerhinne nochris tweintich fearrene bêden. It fanke dat prinsesse wêze wol, wurdt dêrnei dat bêd oanbean om op te sliepen. De oare moarns wurdt har frege oft se noflik sliept hat, mar se klaget dat se suver gjin wink yn 'e eagen hân hat en dat se op wat hurds lein hat dat se der grien en blau fan is. De prins is dan as in bern sa bliid: hy hat einlings en te'n lêsten in echte prinsesse fûn, want inkeld in wiere prinsesse is sa tear fan fel dat hja troch tweintich matrassen en tweintich fearrene bêden hinne noch ien inkele earte fernimme kin, ja, sterker noch, der pine fan lije kin. Dat de prins nimt de prinsesse ta frou, en de earte, dy komt yn it keunstmuseum.

## Keppelings om utens
*''De Prinsesse op 'e Earte'' op ''Wikisource''
Bessie Smith

**Bessie Smith** (Chattanooga, Tennessee, 15 april 1894 - Clarksdale, Mississippy, 26 septimber 1937) wie in Amerikaansk bluessjongster. Sy wurdt beskôge as ien fan de populêrste en súksesfolste bluessjongers út de jierren tweintich fan de 20e iuw dy't mei   Louis Armstrong grutte ynfloed hân hat op oare jazzsjongers.

## Biografy
Bessie Smith wie de dochter fan Laura (berne Owens) en William Smith. William Smith wie arbeider en dieltiidpredikant by de Baptistetsjerke. Hy stoar rillegau nei't Bessie berne waard. Tsjin de tiid dat hja njoggen wie, hie hja har mem en broer ek ferlern. Har âldere suster Viola naam de húshâlding dêrnei op 'e noed.

### Wurkpaad
Bessie Smith song yn 1912 yn deselde show as Ma Rainey, dy't har hoede en noede. Acht jier letter, yn 1920, hie hja har eigen show en wie har namme al festige yn in grut part fan it suden en easten fan de Feriene Steaten.

Yn 1923 wie hja ien fan de earste bluesartysten, dy't in platekontrakt by Columbia Records tekene. De *classic female blues*,  dêr't hjua in wichtich eksponint fan wie, belibbe yn dy tiid syn gloarjedagen. Bessies opname fan Alberta Hunter syn *Downhearted Blues* makke har yn ien klap ferneamd. Bessie Smith waard yn de rin fan de tiid ien fan bêst fertsjinjende swarte artysten fan har tiid. Sy spile mei guon fan de bêste muzikanten fan de jierren tweintich, ûnder oaren mei Louis Armstrong, James P. Johnson, Joe Smith en Charlie Green.

Yn 1929 wiene de heechtiidsdagen fan har muzykstyl oer en rekke har karriêre yn de nederklits. Sy spile dat jier noch wol yn de film *[[St. Louis Blues (1929)|St. Louis Blues]]* en 1933 naam hja mei John Hammond har lêste songs op. Beynfloede fan Hammond hie hja besocht har mear te ûntjaan ta in swingsjongster.

## Dea
Op 26 septimber 1937 rekke Bessie swierferwûne by in autoûngemak tusken Memphis en Clarksdale mei har feint (en omke fan Lionel Hampton) Richard Morgan oan it stjoer. Sy waard nei it swarte Afro-Amerikaanske sikehûs fan Clarksdale brocht, dêr't de dokters har rjochterearm ôfsetten. Sy waard lykwols net wekker út de narkoaze en stoar deselde moarns noch. Bessie Smith is 43 jier wurden. Har grêf bleau lange tiid sûnder oantsjutting, oant Janis Joplin en Juanita Green der tsientallen jierren letter in stien mei ynskripsje oposette lieten. 

## Diskografy

## Keppelings om utens
*  Ynterview mei Bessie Smith har biograaf Chris Albertson
* Bessie Smith yn de IMDb
Peshitta

De ***Peshitta***, yn it Syrysk: **ܦܫܝܛܬܐ**, ***Pšīṭtā*** ("Ienfâldige" of "Miene"; folút: ܦܫܝܛܬܐ ܡܦܩܬܐ, *Mapaqtā Pšīṭtā*, wat "Ienfâldige Foarm" of "Miene Foarm" betsjut), is de standertferzje fan 'e kristlike Bibel foar de tsjerken fan 'e Syryske tradysje. De *Peshitta* ferfollet deselde rol foar it Syrysk as de *[[Septuaginta]]* foar it Gryksk en de *[[Fulgaat]]* foar it Latyn.

It Alde Testamint waard nei alle gedachten yn 'e twadde iuw út it Hebriuwsk wei oerset yn it Syrysk (yn in kanon dêr't û.m. ek *[[Psalm 151]]*, de *[[Psalmen 152-155]]* en *[[2 Barûch]]* ta rekkene wurde) en it Nije Testamint om deselde tiid hinne út it Gryksk wei. Sa ûntstie de *Peshitta*, yn 't earstoan noch sûnder de fiif omstriden nijtestamintyske boeken *[[2 Petrus]]*, *[[2 Jehannes]]*, *[[3 Jehannes]]*, *[[Brief fan Judas|Judas]]* en *[[Iepenbiering]]*. Dy fiif teksten waarden yn 616 tafoege yn 'e oersetting fan Tomas fan Harqel. De *Peshitta* fan 'e *[[United Bible Society]]*, út 1905, makket foar de missende boeken lykwols gebrûk fan nije oersettings troch de Ierske syriasist John Gwynn.

Fan 'e fyfde iuw ôf waard de *Peshitta* yn it Heine Easten rûnom brûkt, en hy oefene dan ek grutte misjonêre ynfloed út op 'e earste Georgyske, Armeenske, Arabyske en Perzyske bibeloersettings. It ferneamde nestoriaanske klaaitablet fan Sing-An-Fu bewiist dat de *Peshitta* yn 'e sânde iuw yn Sina bekend wie.

Hy waard foar it earst nei it Westen ta brocht yn 1555, troch de Syryske preker Mozes fan Mindin, dy't him foar it earst printsje litte woe, mar dêrfoar om 'e nocht om in patroan socht yn Rome en Feneesje, oant er yn Wenen ien fûn yn 'e persoan fan 'e keizerlike kânselier. Sa ferskynde de *Peshitta* op kosten fan keizer Karel V foar it earst yn druk by de Weenske printer Albert Widmanstadt.
Georgysk

It **Georgysk** (**ქართული**, ***Kartuli***) is de nasjonale taal fan 'e Georgjers en de offisjele taal fan Georgje. It is fierwei de wichtichste en grutste fan 'e fjouwer Súdkaukazyske talen (dy't foar safier bekend mei gjin inkele oare taal besibbe binne), en wurdt sprutsen troch likernôch 3,2 miljoen minsken yn Georgje en troch noch seker in heal miljoen oaren om utens, û.m. troch lânseigen Georgyske minderheden yn Ruslân, Azerbeidzjan, Turkije, Iraan en de *de facto* ûnôfhinklike republiken Abgaazje en Súd-Osseesje. It Judeo-Georgysk is it tradisjonele dialekt (of de tradisjonele taal) fan 'e Georgyske Joaden.
Rein Pol

**Rein Pol** (Grins, 1949) is in Nederlânsk keunstskilder dy't rekkene wurde kin ta it ûnôfhinklik realisme.

## Biografy
Pol studearre fan 1971 oant 1976 ‘skilderjen en grafyk’ oan de Grinzer Keunstakademy. Oan dy akademy joech er ek 15 jier les. Yn 1976 waard Pol skilder. Hy hat yn syn wurk in protte omtinken foar details en komposysje. Under oare it Drintsk Museum yn Assen en it Museum Smellingerlân yn Drachten hawwe ferskate fan syn skilderijen.

Sûnt 2008 jout Rein Pol in *masterclass* figuratyf skilderjen oan de Klassike Akademy yn Grins.

## Keppeling om utens
* Hiemside fan Pol
Torah

De ***Torah***, yn it Hebriuwsk: **תּוֹרָה**, ***Ṯorah***, wat "Leare" of "Wet" betsjut, is it earste part fan 'e *[[Tenach]]*, de joadske Bibel, besteande út de boeken *Ḇerešiṯ* (*[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]*), *Šemot* (*[[Exodus (bibelboek)|Exodus]]*), *Vayikra* (*[[Leviticus]]*), *Ḇamidḇar* (*[[Numeri]]*) en *Deḇarim* (*[[Deuteronomium]]*), wat de kristenen de ***Pentateûch*** neame.

Yn rommere sin kin de oantsjutting *Torah* ek brûkt wurde foar de eigentlike *Torah* plus it rabbinaal kommentaar dêrop, of de hiele *Tenach* fan begjin oant ein, of sels de hiele joadske religieuze lear. Mar yn 'e regel komt de betsjutting yn ingere sin, d.w.s. dy't synonym is oan 'e *Pentateûch*, fierwei it measte foar.

Njonken dizze *Ṯorah Ševiḵṯav*, of "*Skreaune Torah*" bestiet der ek in *Ṯorah Ševe'al Feh*, of in "*[[Mûnlinge Torah]]*". Dy bestiet út 'e tradisjonele ynterpretaasjes en beklammings fan 'e skreaune *Torah* dy't iuwenlang fan generaasje op generaasje oerlevere binne ûnder de joadske skriftlearden, en dy't no fêstlein binne yn 'e *[[Talmoed]]* en de *[[Midrash]]*.

Neffens de joadske tradysje en alle kennis dy't yn 'e *Torah* te finen is, sawol skreaun as mûnling, binne de fiif boeken fan 'e *Torah* troch God oan 'e profeet Mozes jûn, foar in part doe't dy ta him kaam op 'e berch Sinaï, en foar in part letter yn 'e beslettenens fan 'e tabernakel. 

Neffens de *[[Midrash]]* is de *Torah* skepen foar't de skepping fan 'e wrâld plakfûn, en waard er by dy skepping brûkt as in soarte fan blaudruk. De mearderheid fan 'e hjoeddeiske bibelwittenskippers is lykwols fan tinken dat de boeken fan 'e *Torah* in produkt fan 'e Babyloanyske Ballingskip (om 600 f.Kr. hinne) binne en dat se om 400 f.Kr. hinne har hjoeddeiske foarm berikt hawwe.
Talmoed

De ***Talmoed***, yn it Hebriuwsk: **תַּלְמוּד**, ***Ṯalmūd***, wat "Underrjocht" betsjut, is ien fan 'e wichtichste religieuze teksten fan it rabbinale joadendom, dy't yn dy sin inkeld ûnderdocht foar de *[[Torah]]*. It is de skriftlike fêstlizzing fan 'e *[[Mûnlinge Torah]]*, besteande út 'e tradisjonele ynterpretaasjes en beklammings fan 'e skreaune *Torah* dy't iuwenlang fan generaasje op generaasje oerlevere binne ûnder de joadske skriftlearden. 

De *Talmoed* wurdt ek wol oantsjut as *Šas*, wat in ôfkoarting is fan *šiša sedarīm*, dat "seis oarders" betsjut en ferwiist nei de seisfâlde yndieling fan 'e âlde *Mûnlinge Torah*.

Der besteane twa *Talmoeds*, dy't parallel gearstald binne yn 'e beide sintra fan joadske leardheid, Jeruzalim en Babyloanje. De *[[Jeruzalimske Talmoed]]* of *Ṯalmūd Yěrušalmi* stammet út 'e fjirde iuw f.Kr. wylst de *Babyloanyske Tamoed* of *Ṯalmūd Bavli* om 500 f.Kr. hinne ûntstien is, hoewol't er oant fier yn 'e hellenistyske tiid bewurke en redigearre waard. As men it oer dé *Talmoed* hat, wurdt de *Babyloanyske Talmoed* bedoeld, of it moat oars oanjûn wurde.

De *Talmoed* is opboud út twa dielen, de *[[Mishnah]]*, de earste skreaune kompilaasje fan 'e mûnlinge wet fan it joadendom, dy't om it jier 200 (n.Kr.) syn hjoeddeiske foarm krige, en de *[[Gemara]]*, in beljochting fan 'e *Mishnah* en besibbe wurken, dêr't om 500 hinne de lêste hân oan lein waard. De termen *Talmoed* en *Gemara* wurde gauris trochinoar brûkt. Mei-inoar besteane de *Mishnah* en de *Gemara* út 63 traktaten mei in totale lingte fan mear as 6200 siden.

De *Talmoed* is skreaun yn it Hebriuwsk en it Arameesk en der binne de mienings fan tûzenen rabbinen yn fêstlein oangeande de religieuze wet, etyk, filosofy, seden en pligen, skiednis, teology, folkswiisheden en in ferskaat oan oare ûnderwerpen. De *Talmoed* foarmet de basis fan 'e hiele rabbinale wet en wurdt oates en toates oanhelle yn rabbinale literatuer.
Aldgryksk

**Aldgryksk** is in oantsjutting foar ferskate histoaryske stadia fan 'e Grykske taal:

* Myseensk Gryksk (16e-9e iuw f.Kr.): it âldste stadium fan it Gryksk wêrfan't bekend is dat it skreaun waard, yn it saneamde Lineêr B-skrift. Oerlevere fan 'e 15e of de 14e iuw f.Kr. ôf op likernôch 6.000 klaaitabletten en potdiggels. Dit soe de taal fan Grikelân west hawwe foarôfgeande oan 'e hypotetyske Doaryske Ynvaazje.
* Aldgryksk (yn ingere sin) (9e-4e iuw f.Kr.): de taal fan Homêros en de klassike Ateenske histoarisy en toanielskriuwers; fierder op te dielen yn 2 tiidrekken:
** Argaysk Gryksk (9e-6e iuw f.Kr.)
** Klassyk Gryksk (5e-4e iuw f.Kr.)
: en teffens yn ferskate dialekten:
:* Eastlik Aldgryksk
:** Attysk
:** Ioanysk
:* Sintraal Aldgryksk
:** Arkado-Syprioatysk
:** Eoalysk
:* Westlik Aldgryksk
:** Doarysk
:** Noardwestdoarysk
:** Acheesk-Doarysk
* Hellenistysk Gryksk of *Koinè* (4e iuw f.Kr.-300 n.Kr.): de taal fan Aleksander de Grutte en it Nije Testamint; in fuortsetting fan it Attyske dialekt fan it Klassyk Gryksk.

Ta it Aldgryksk wurde **net** rekkene de folgjende taalperioaden:
* Proto-Gryksk (3e milennium f.Kr.-17e iuw f.Kr.): de hypotetyske, net oerlevere taal dy't yn Grikelân sprutsen waard foarôfgeande oan 'e ynfluks fan Helleenske lânferhuzers út 'e Balkan wei. Dit soe de ierste foarm fan it Gryksk west hawwe dy't te ûnderskieden wie fan in mienskiplike Yndo-Jeropeeske taal (it Proto-Yndo-Jeropeesk)
* Let Gryksk (300-800)
* Midgryksk of Midsiuwsk Gryksk (800-1453)
* Nijgryksk (1453-no)
Psalmen 152-155

De ***Psalmen 152-155*** binne fjouwer apokrife psalmen dy't yn 'e iere Syryske bibeloersetting, de *[[Peshitta]]*, steane en mei dêrom troch de Syrysk-Otterdokse Tsjerke ta de kanon rekkene wurde. Twa derfan, *Psalm 154* en *Psalm 155*, binne ek oerlevere yn it Hebriuwsk yn 'e Deade-Seerôlen. Yn 'e mande mei *[[Psalm 151]]* wurde de *Psalmen 152-155* ek wol de *Fiif Apokrife Psalmen fan David* neamd (mei't se taskreaun wurde oan 'e Israelityske kening David). *Psalm 155* is oerset yn it Frysk.

## De Psalmen
***Psalm 152***
*Psalm 152* hat it opskrift: *"Sprutsen troch David doe't er yn 'e slach wie mei de liuw en de wolf dy't in skiep út syn keppel namen."* Dizze psalm is inkeld oerlevere yn it Syrysk, al soe it goed kinne dat de oarspronklike tekst yn it Hebriuwsk west hat. De toan is net-rabbinaal en hy is nei alle gedachten yn it hellenistyske tiidrek skreaun yn Palestina.

***Psalm 153***
*Psalm 153* hat as opskrift: *"Sprutsen troch David doe't er God tanke, Dy't him ferlost hie fan 'e liuw en de wolf, nei't er dy allebeide daat hie."* Dizze psalm is allinne mar oerlevere yn it Syrysk, al hat de oarspronklike tekst mooglik yn it Hebriuwsk west. Hy kin, krekt as *Psalm 152*, út it Palestina fan it hellenistyske tiidrek datearre wurde.

***Psalm 154***
De tekst fan *Psalm 154* is oerlevere yn it Syrysk yn 'e *Peshitta*, mar is ek yn it Hebriuwsk ûntdutsen yn 'e Deade-Seerôlen, yn boekrôle 11QPs(a)154, dat in manuskript út 'e earste iuw is. It wichtichste tema liket te wêzen en *"jou josels by it goede en it folsleine, ta de gloarje fan 'e Alderheechste."* Teffens wurdt deryn ferwiisd nei it mienskiplik brûken fan it miel, dat karakteristyk is foar de Essenen: *"En yn harren iten sille hja sêd wurde fan wierheid, en yn harren drinken, as hja mei-inoar diele."*

***Psalm 155***
Krekt as *Psalm 154* is *Psalm 155* sawol oerlevere yn it Syrysk, yn 'e *Peshitta*, as yn it Hebriuwsk yn 'e Deade-Seerôlen, yn boekrôle 11QPs(a)155, in hânskrift dat datearret fan 'e earste iuw. Yn dizze psalm beklaget David him deroer dat God him ferlitten hat, en dêrmei is er de kanonike *Psalm 22* net wanlyk. Fanwegen brekme oan nuveraardichheden yn 'e tekst is it ûnmooglik om *Psalm 155* te datearjen of der in geografyske oarsprong foar oan te wizen. Oersetter Klaas Bruinsma hat *Psalm 155* yn 2006 oerset yn it Frysk ûnder de titel *Psalm 155 (11 QPs a 155)*, en publisearre yn *Geandewei*, it S.o.W.-tsjerkeblêd fan Fryslân (nû. f. 24 mrt.).
Nijfrânsk

It **Nijfrânsk** is de histoaryske foarm fan it Frânsk sa't dat fan likernôch 1600 ôf sprutsen wurdt. Ta dit tiidrek heart û.m. de santjinde iuw, dy't de goudene iuw wie foar de Frânske literatuer, mei skriuwers as Pierre Corneille (1606-1684), Jean de la Fontaine (1621-1695), Jean Racine (1639-1699) en Molière, it pseudonym fan Jean-Baptiste Poquelin (1622-1673). Teffens waard yn 1635 troch de Frânske kardinaal en steatsman Richelieu de *[[Académie française]]* ("Frânske Akademy") oprjochte, dy't sûnt as foarnaamste doel hat it bestudearjen, behâlden en beskermjen fan 'e Frânske taal.
Eve Ensler

**Eve Ensler** (New York (New York), 25 maaie 1953) is in Amerikaansk toanielskriuwster, skriuwster, dokumintêremakster, artyste, feministe en polityk aktiviste dy't har ynset foar frouljusrjochten. Dêrby is se fral aktyf yn 'e striid tsjin frouljusmishanneling mei har yn 1998 oprjochte organisaasje *[[V-Day]]*, dêr't se al mear as $ 75 miljoen mei ophelle hat en mear as tolvetûzen helpprogramma's mei útfierd en skûlhuzen foar mishannele froulju mei opset hat yn 'e Demokratyske Republyk Kongo, Haïty, Kenia, Egypte, Irak en Súd-Dakota. Ek wurket se nau gear mei de *[[Revolutionary Association of the Women of Afganistan]]* (RAWA). As skriuwster is hja benammentlik bekend wurden troch har toanielstik *[[The Vagina Monologues]]*, út 1996, dat oerset is yn likernôch 50 talen en spile is troch grutte nammen as Jane Fonda, Whoopi Goldberg, Glenn Close, Susan Sarandon, Cyndi Lauper en Oprah Winfrey.

## Libben
Ensler is de dochter fan Arthur en Chris Ensler. Har heit wie in joadske sakeman út 'e itensyndustry en har mem in húsfrou mei in kristlike eftergrûn. Yn har boek *Insecure at Last*, út 2006, beskreau Ensler û.m. hoe't se fan har fyfde oant har tsiende jier allegeduerigen ferkrêfte en slim mishannele waard troch har heit. Yn 1975 rûne hja har middelbere-skoaloplieding oan it *Middlebury College* mei goed gefolch ôf. Yn 1978 troude se mei Richard McDermott, mar yn 1988 rûn harren houlik út op in skieding. Ensler is de styfmem fan 'e akteur Dylan McDermott, dy't se wetlik adoptearre doe't hy 15 en sysels 23 wie. Yn 2010 makke Ensler bekend dat se lijt oan limoerkanker. Yn 2011 waard har in *[[Tony Award]]* (de heechste Amerikaanske teäterpriis) takend yn 'e bûtenkategory dy't bekend stiet as de *Isabelle Stevenson Award*, en dêr't lju út 'e Amerikaanske teäterwrâld mei eare wurde dy't har ûnberonge ynset hawwe foar humanitêre doelen.

## In kar út har wurk
;Toaniel
**Conviction*
**Lemonade*
**The Depot*
**Floating Rhoda and the Glue Man*
**Extraordinary Measures*
**[[The Vagina Monologues]]* (1996)
** Fryske oersetting: *[[De Fagina Monologen]]* (fert. Agatha Hijlkema-Jorna, 2006)
**The Good Body* (2005)
**Necessary Targets*
**The Treatment* (2006)

;Boeken
**The Good Body* (2005)
**Insecure at Last: Losing It in Our Security Obsessed World* (2006)
**A Memory, A Monologue, A Rant and A Prayer* (2006)
**Necessary Targets*
**Vagina Warriors*
**I Am An Emotional Creature: The Secret Life of Girls Around the World* (2010)
**In the Body of the World* (2013)

;Dokumintêres
**Fear No More: Stop Violence Against Women* (fraachpetear, 2002)
**The Vagina Monologues* (2002)
**What I Want My Words to Do to You: Voices From Inside a Women's Maximum Security Prison* (2003)
**Until the Violence Stops* (2004)

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan V-Day
Sniewytsje en Roazerea

***Sniewytsje en Roazerea***, yn it oarspronklike Dútsk: ***Schneeweißchen und Rosenrot***, is ien fan 'e minder bekende mearkes dy't troch de bruorren Grimm optekene waarden yn harren *Kinder- und Hausmärchen* ("Berne- en Hûsmearkes") fan 1812. It moat net betize wurde mei *[[Sniewytsje]]* (*Schneewittchen*), dat in folslein oar mearke is. Likemin hearde it ta de mearkes fan Charles Perrault yn syn *Contes de Ma Mère l'Oye* ("Ferhalen fan Us Mem de Goes"), sa't wolris beweard wurdt.

Foàr de bruorren Grimm is it inkeld bekend fan in âldere en koartere ferzje fan Caroline Stahl, dy't as titel *De Untankbere Dwerch* hie. Dat is mei-iens ek de âldst bekende foarm fan it mearke. Wol is út ûndersyk dúdlik wurden dat dit folksferhaal mar in tige beheinde fersprieding hie. Yn 2012 is it oerset nei it Frysk troch Anne Tjerk Popkema, as ûnderdiel fan 'e samling *[[Mearkes fan Grimm]]*.

## Ynhâld
Sniewytsje en Roazerea binne de dochters fan in earme widdo. Se binne altiten byinoar en kinne it tige goed mei-inoar fine. Op in winterjûn blykt der, as der oankloppe wurdt, in bear foar de doar te stean. De beide famkes en harren mem wurde o sa kjel, mar de bear kin prate, en seit dat er oan it murch ta ferklomme is en oft er him wol eefkes foar harren iepen hurd opwaarmje mei.

De widdo kriget begrutsjen mei him en lit him deryn. Letter, as sy en har bern út 'e wei sille, biedt se de bear oan om dy nachts mar foar de hurd lizzen te bliuwen. Fan dy tiid ôf komt de bear eltse jûns by harren om him foar de hurd del te jaan. De famkes boartsje mei him en binne al gaueftich net oars mear wend. Mar as it maityd wurdt, seit de bear dat er fuort moat en de hiele simmer net wer komme sil, want hy moat syn skat beskermje tsjin 'e boaze dwergen, dy't winterdeis, troch de grûnfroast, net út harren hoalen komme kinne.

Dy simmer komme de beide famkes bûtendoar trijeris in dwerch tsjin. Eltse kear ferkeart er yn slimme swierrichheden, mar as hja him rêde, reägearret er noartsk en ûntankber. De trêde kears is it wer krekt itselde, mar dan ferskynt de bear ynienen. De dwerch smeket him om 'e beide famkes op te fretten en himsels gewurde te litten, mar de bear slacht de dwerch dea. Op dat stuit feroaret de bear yn in prins; de falske dwerch hie him betsjoend en bestellen, mar mei syn dea is de betsjoening ferbrutsen. Sniewytsje trout dan mei de prins en Roazerea mei syn broer. Hja libje noch lang en lokkich en harren mem hoecht nea gjin earmoed mear te lijen.

## Keppelings om utens
*''Sniewytsje en Roazerea'' op ''Wikisource''
Hâns Omkoal

***Hâns Omkoal***, yn it oarspronklike Deensk: ***Klods-Hans***, is in mearke fan 'e hân fan 'e grutte njoggentjinde-iuwske Deenske skriuwer en dichter Hans Christian Andersen (1805-1875). It waard foar it earst publisearre yn april 1855, as ûnderdiel fan *H.C. Andersen's Historier* ("H.C. Andersens Stoarjes"), wat in samling fan eardere ferspraat útjûne en inkele nije mearkes wie, mei dêrûnder ek *[[Fiif út Ien Eartepûl]]*. *Hâns Omkoal* is ien fan Andersen syn minder bekende mearkes, mar waard yn 1943 dochs troch Douwe Tamminga oerset yn it Frysk as ûnderdiel fan 'e bondel *[[Andersen's Folksforhalen en Mearkes]]*.

## Ynhâld
Yn it mearke wurdt it ferhaal ferteld fan trije bruorren. De âldste beide binne sa aldertigenste leard dat it wol mei de helte takinnen hie. De jongste, Hâns, dy't troch in elk fan "Hâns Omkoal" neamd wurdt, is lykwols dom berne en hat nea wat byleard. Dan lit de dochter fan 'e kening it omsizze dat se dyjinge ta man nimme sil, dy't it nei har sin it bêste pratende hâlde kin. Dat de beide learde bruorren krije fan harren heit elk in hynder en sette nei stêd ta om om 'e prinsesse te stykjen. Hâns Omkoal sjocht se fuortgean en freget wat der te rêden is. As er heart fan 'e prinsesse en dat dy om in man siket, freget hy syn heit ek om in hynder, dat hy èk nei stêd ta kin en stykje om 'e prinsesse. Mar syn heit stegeret him ôf. Dêrop reizget Hâns Omkoal op 'e geitebok nei stêd ta.

As hja ienris by de prinsesse talitten wurde, en sjogge dat der in hiel espel siktarissen by stiet dy't elts wurd opskriuwe dat har ta de mûle út komt, wurde de beide learde bruorren, krekt as alle oare gadingmakkers, sa senuweftich dat se gjin wurd mear útbringe kinne. Inkeld Hâns Omkoal, dy't him nearne wat oan gelegen lizze lit, hâldt en draacht him by de prinsesse lykas oars. Dat ta eintsje beslút trout Hâns Omkoal mei de prinsesse en wurdt kening fan it lân, wylst syn beide learde bruorren harren beskamme ôfjouwe.

## Keppelings om utens
*''Hâns Omkoal'' op ''Wikisource''
Afrodite

**Afrodite** wie in goadinne út de Grykske mytology. Hja wie de goadinne fan de fruchtberens, en dêrmei fan de leafde. Hja wie ek goadinne fan it lykwicht.

Der binne ferskate ferhalen oer har berte, mar it bekendste is faaks dat hja berne is út it sulveren skom fan de see, befruchte troch droppen bloed fan Kronos. Afrodite wie troch Seus oan Hefaistos ta frou jûn, mar hja sloech mei Mars om.

Yn it ferhaal fan de Trojaanske kriich is hja de goadinne dy't troch de Trojaanske keningssoan Paris ta kreaste keazen wurdt. Dat docht er om't hja him de kreaze Helena ferseit, de frou fan de Spartaanske kening Menelaos. Paris giet nei Sparta en mei't Helena ferealet geane se tegearre werom nei Troje. Menelaos wol fansels de oare helte werom hawwe, en begjint de kriich.

De Romeinen keppelje Afrodite oan Fenus, fandêr it skilderij De Berte fan Fenus fan Sandro Botticelli, wat sjen lit hoe't hja út de see berne is.
Taheakken op it Boek Daniël

De **Taheakken op it Boek ''Daniël*** binne trije lettere tafoegings oan *Daniël*, dat in boek is fan sawol de [[joadendom|joadske]] as de [[kristendom|kristlike]] [[Bibel]]. Fan dy trije tafoegings, te witten *Azarja* (of it *Liet fan Azarja*), *Suzanne* en *Bel en de Draak*, binne de lêste beide inkeld yn it [[Gryksk]] oerlevere en net ien fan trijen steane se yn 'e joadske *Tenach*. Likemin meitsje se diel út fan it [[Alde Testamint]] fan 'e kristlike Bibel sa't dat yn 'e bibels gearstald is dy't yn gebrûk binne by de [[protestantisme|protestantske denominaasjes]], mei't de protestanten se [[apokryf]] achtsje (al lit de [[Anglikaanske Tsjerke]] se yn syn bibels wol ôfprintsje, mar inkeld foar de nijsgjirrigens). Yn 'e [[Roomsk-Katolike Tsjerke]], lykwols, hearre dizze tafoegings wol ta de [[Kanon fan de Bibel|kanon]] en meitsje se gewoan ûnderdiel út fan it boek *Daniël*. En yn 'e [[eastersk-otterdoksy|eastersk-otterdokse tsjerken]], dy't de gearstalling fan 'e *Septuaginta*, de iere [[Gryksk]]e bibeloersetting, oanhâlde, is dat krekt-en-gelyk. Yn 'e [[Nije Fryske Bibeloersetting]] fan [[1978]] wurde de *Taheakken op it Boek Daniël* fermeld by de apokrife boeken as in bylaach by it Alde Testamint.

*Azarja*, dat yn bibels dy't it as kanonyk beskôgje in passaazje yn *Daniël* 3 foarmet (folgjend op *Daniël* 3:23), omfettet it gebed fan 'e [[Joaden|Joadske]] balling [[Chananja, Misjael en Azarja|Azarja]], in koarte oergong fan proaza en de lofsang fan him en syn beide maten [[Chananja, Misjael en Azarja|Chananja]] en [[Chananja, Misjael en Azarja|Misjael]]. *Suzanne*, dat as ûnderdiel fan 'e kanon as haadstik 13 efter it boek *Daniël* oan plakt wurdt, fertelt it ferhaal fan 'e [[Suzanne (bibelsk persoan)|frou mei deselde namme]], dy't troch twa âldere rjochters ferge wurdt om [[seksuële omgong]] mei harren te hawwen, mar wegeret, en krekt op 'e tiid rêden wurdt. En *Bel en de Draak*, ta ein beslút, dat yn roomske en easters-otterdokse bibels as haadstik 14 fan it boek *Daniël* op *Suzanne'' folget, is opboud út trije ûnderskate ferhalen, twa dêr't Daniël de ôfgoadetsjinst fan 'e Babyloaniërs yn bestriidt en in trêden wêryn't Daniël yn 'e liuwekûle smiten wurdt, en rêden wurdt mei help fan 'e profeet Habakuk.
Masoretyske Tekst

De **Masoretyske Tekst** (gauris ôfkoarte ta MT of 𝕸), is de gesachhawwende Hebriuwske tekst fan 'e *[[Tenach]]*, de joadske Bibel. De Masoretyske Tekst bepaalt net allinne de kanon fan 'e *Tenach*, mar ek de krekte tekst, op in letter-foar-letterbasis, mei de fokalisaasje en it gebrûk fan diakrityske tekens ynbegrepen.

De Masoretyske Tekst is benammentlik kopiëarre, redigearre en ferspraat troch in groep joadske skriftlearden dy't bekendsteane as de Masoreten, en dy't wurksum wiene fan 'e sânde oant de tsiende iuw. It âldste noch besteande, sij it ûnfolslein oerlevere manuskript fan 'e Masoretyske Tekst is de saneamde *[[Aleppokodeks]]*, út 'e tsiende iuw. It Hebriuwske wurdt *mesorah* (מסורה of מסורת) ferwiist nei it oerleverjen fan in mûnlinge tradysje, mar yn it ferbân fan 'e Masoretyske Tekst wurde der de diakrityske tekens mei bedoeld, wêrmei't de Masoreten foar it earst sekuer dúdlik makke hawwe hoe't de taal fan 'e Hebriuwske Bibel (dy't ommers skreaun is yn it Hebriuwske alfabet, dat gjin fokalen werjout) persiis útsprutsen wurde moat.

De Masoretyske Tekst wurdt rûnom brûkt as de basis foar oersettings fan it kristlike Alde Testamint yn protestantske bibels, en sûnt 1943 ek foar guon roomske bibels, hoewol't de eastersk-otterdokse tsjerken foar dat doel fêsthâlde oan it gebrûk fan 'e *[[Septuaginta]]*, mei't hja dy as godlik ynspirearre beskôgje. Nei't yn 'e fyftiger jierren de Deade-Seerôlen ûntdutsen waarden, hat bliken dien dat de Masoretyske Tekst op guon plakken frijwol identyk is oan 'e *Tenach* fan 200 f.Kr., mar dat er op oare plakken gâns ôfwykt.
Masoreten

De **Masoreten** (Hebriuwsk: בעלי המסורה, *ba'alei hamasorah*) wiene in groep fan almeast karaïtyske joadske skriftlearden dy't wurksum wiene fan 'e sânde oant de tsiende iuw en benammentlik yn 'e Palestynske stêden Tibearias en Jeruzalim taholden, mar ek wol yn Mesopotaamje. Eltse groep stalde in systeem yn 'e foarm fan diakrityske tekens gear dat helpe moast by de útspraak, de grammatika, de opdieling yn fersen en haadstikken en it foardragen fan 'e *[[Tenach]]*, de joadske Bibel (dy't skreaun is yn it Hebriuwsk alfabet, dat gjin fokalen werjout). Dêrby wûn it systeem fan 'e Ben Asher-famylje it úteinlik fan dat fan 'e konkurrearjende Ben Naftali-famylje. Harren ferzje fan 'e *Tenach*, dy't de Masoretyske Tekst neamd wurdt, is noch altiten de meast gesachhawwende foarm fan 'e joadske Bibel.
Suzanne (foarnamme)

"**Suzanne**" is in froulike foarnamme fan Hebriuwsk komôf.

## Hebriuwsk
De namme is ôflaat fan de Hebriuwske namme *שׁוֹשַנָה* - Šōšannāh. De namme betsjut *Leelje*.

## Bibel
Yn it Alde Testamint is in ferhaal Suzanne. Ek it Nije Testamint hat in frou mei de namme *Suzanne*.

## Ferkoartings
Nammen as *Sanne* en *Sus* kinne foarme wurde as ferkoartings fan *Suzanne*.
Suzanne

* Suzanne (namme), in famkesnamme fan Hebriuwske oarsprong
* ''Suzanne'' (bibelsk ferhaal), in apokrife taheakke op it bibelboek *[[Daniël (bibelboek)|Daniël]]*
* Suzanne (bibelsk persoan), de haadpersoan fan it apokrife bibelske ferhaal

## Plakken
* Suzanne (Ardinnen), in plak yn Frankryk
* Suzanne (Somme), in plak yn Frankryk
Kening fan de Nederlannen

**Kening fan de Nederlannen** is de titel fan de foarsten fan it Keninkryk fan de Nederlannen. Wylst it lân in 1813 ûntstean is, wie de foarst oarspronklik *Soeverein Foarst*. Earst 16 maart 1815 waard er kening.

## List fan keningen
List begjinnend mei de hjoeddeiske kening:
* Willem-Alexander Claus George Ferdinand van Oranje-Nassau - Sûnt 30 april 2013.
* Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau - Fan 1980 oant 30 april 2013.
Prins fan Oranje-Nassau

**Prins fan Oranje-Nassau** is yn Nederlân de titel fan lidden fan de keninklike famylje.

Prins of prinses fan Oranje-Nassau binne op it stuit ûnder oaren (oardere nei âldens):
* Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau - * 31 jannewaris 1938
* Willem-Alexander Claus George Ferdinand van Oranje-Nassau - * 27 april 1967
* Máxima Zorreguieta - * 17 maaie 1971
* Catharina-Amalia Beatrix Carmen Victoria van Oranje-Nassau - * 7 desimber 2003
* Alexia Juliana Marcela Laurentien van Oranje-Nassau - * 26 juny 2005
* Ariane Wilhelmina Máxima Ines - * 10 april 2007
Hannes Coetzee

**Hannes Coetzee** (* 1944) is in  gitarist út de Súdafrikaanske Karoo. Hy is foaral bekend fanwegen syn bysûndere technyk, nammentlik mei in leppel yn de mûle oer de snaren te striken. Dy spyltechnyk wurdt *optel and knyp* neamd.
Coetzee waard bekend yn 2003 troch David Kramer syn dokumintêre *Karoo Kitaar Blues*.

## Keppelings om utens
*  Koarte biografy op de side fan David Kramer (scroll nei ûnderen)
Hantsjemierpaad

It **Hantsjemierpaad** is in tal fan kuierrûtes basearre op de paden dy hantsjemieren yn de rin der iuwen rûn hawwe.

## Trochgeande rûtes
Der binne op it stuit twa trochgeande rûtes:
* Boertange - Bakkefean: In rûte fan 94 km, foar in grut part troch Drinte.
* Bakkefean - De Lemmer: Dizze rûte is 72 km,

Oan in tredde rûte, Nijeskâns - Jirnsum, wurdt noch wurke.

## Deitochtrûtes
Der binne op it stuit twa deitochtrûtes:
* Oer barm en sân: Dizze rûte rint troch it gebiet fan de Drintske Aa.
* Om it Westerfjild: Dizze rûte rint troch it Westerfjild fan Rolde.

## Keppeling om utens
* Hannekemaaierspad.
Beatriks (foarnamme)

**Beatriks** en **Beatrix** binne froulike foarnammen, fan Latynsk komôf. It binne gearlûkings fan *beata viatrix*, wat safolle seit as *lokkige frou*.

In ferneamde *Beatrix* is Prinsesse Beatrix.
Leafdesslot

In **leafdesslot** is in hingelslot wat troch in fereale spantsje ticht ophongen is op in romantysk plak. De kaai wurdt fuortsmiten as symboal dat de leafde nea ferbrutsen wurde kin. Fral brêgen binne populêr foar it ophingjen fan leafdesslotten, fanwegen it útsicht, mar ek om't de kaai foar altiten fuort smiten wurde kin yn it wetter.

Guon spantsjes sette hertsjes, koarte leafdesferklearrings of letters op it slot. Dat hat him al sa fier ûntjûn dat foar-it-doel-makke slotten koft wurde kinne mei de letters fan it spantsje der in gravearre.