open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mûne fan Batenburg

De **mûne fan Batenburg** is in standermûne sûnder namme, dy't eastlik fan it stedsje Batenburg yn Gelderlân oan 'e dyk fan 'e Maas stiet.

## Skiednis
Om't it argyf fan 'e hearlikheid Batenburg yn 1795 mei it yn brân stekken fan it kastiel fan Batenburg troch de Frânsen ferlern gie, is it boujier fan 'e mûne net mear bekend. Nei alle gedachten waard de mûne yn 'e 18e iuw boud. De mûne wie in twangmûne, itjinge betsjutte dat de boeren út Batenburg en omkriten harren nôt dêr perfoarst mealle moasten. De mûne hearde by it kastiel fan 'e hearen fan Batenburg. Sûnt 1701 wie de famylje Bentheim-Steinfurt eigner fan it kastiel en dus ek fan 'e mûne. 

Nei de Dútske kapitulaasje fan 1945 konfiskearre de Nederlânske oerheid yn it ramt fan it beslút Beslút Fijannelik Fermogen it eigendom fan 'e Dútske ealman Viktor-Adolf fan Bentheim en Steinfurt. It lângoed waard mei de mûne yn 1953 oerdroegen oan in freonestifting fan Gelderske kastielen, dy't de mûne yn 1957 ferkocht oan 'e doetiidske mounder. Dy droech de mûne yn 1972 oer oan 'e Feriening De Hollânske Mûne, dy't de mûne yn 1977 en 1996 restaurearje liet.

De mûne is mealree.
Europeesk kampioenskip fuotbal froulju 2005

It **[[Europeesk kampioenskip fuotbal foar froulju]] 2005** waard fan 5 oant en mei 19 juny 2005 ferspraat oer fiif fuotbalstadions yn Ingelân organisearre. Dútslân waard foar de 6e kear Europeesk kampioen.

## Groepen
*De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 4.*

## Stadions

## Groepsfaze
### Groep A

### Groep B

## Knock-outfaze
Omgong fan Itaalje foar froulju 2023

De 34ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** wurd hâlden fan 30 juny oant en mei 9 july 2023. It wie de tredde en lêste edysje dy't troch PMG Sport / Starlight organisearre waard en wurdt de organisaasje oernaam troch RCS Sport. In wike foar de start wie der noch ûndúdlikens oer it trochgean fan dizze edysje. Der wiene grutte problemen om it budzjet rûn te krijen, en omdat de Omgong fan Itaalje in World Tour-wedstriid is, binne se ferplichte elke etappe út te stjoeren op telefyzje. Ek die bliken dat it prizejild fan de foargeande edysje noch net folslein útbetelle waard, en ek wurknimmers fan de organisaasje hiene noch jild tegoede. It etappe-skema waard hiel let bekend makke, wat foar guon fan de dielnimmers problemen joech mei de tarieding, mar ek foar de organisaasje foar it boeken fan hotels.

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Chianciano Terme in gemeente yn de provinsje Siena, regio Toskane. De einstreek lei yn Olbia] in stêd yn de autonome regio Sardynje.

## Etappe-oersjoch
De earste etappe op 30 juny waard healweis stillein fanwegen needwaar. Op it momint fan it skrassen wie de helte fan de hurdfytster fan start gien, en wiene in pear dêrfan ûnderweis troch it minne waar fallen. 

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Kastiel fan Batenburg

It **kastiel fan Batenburg** is in ruïne fan in kastiel yn it stedsje Batenburg yn 'e gemeente Wijchen (provinsje Gelderlân). De ruïne stiet op in keunstmjittige ferheging fuort noardlik fan 'e bebouwing fan it stedsje. It kastiel waard yn 1794 troch de Frânsen ferneatige. 

## Skiednis
Neffens de oerlevering wie eartiids boppe de tagongspoarte in gevelstien werop yn Aldgoatyske letters stie dat it slot Batenburg yn it jier 527 op 'e fûneminten fan 'e timpel fan Mars Fiktor boud wie. Foar de poart oer wie in dûbele doar, in punt mei hillich boarnewetter dat in genêzende krêft tsjin goarre ha soe. It wetter út dy put waard de amer troch de bewekkers fan 'e poarte ferkocht.  

De hege âlderdom fan it kastiel komt mei it ferskinen fan 'e earste leden fan it skaai fan Batenburg oerien. Skriftlike boarnen út likernôch 1080 makken al foar it earst melding fan 'e hearen fan Batenburg. Harren macht wie foar in grut part te tankjen oan 'e lokaasje fan it goed en it slot op 'e grins fan Brabân en Gelre. It skaai stoar lykwols yn  'e 13e iuw út.  

Troch it houlik fan Jehanne Batenburg en Willem I fan Bronckhorst-Batenburg kaam it slot mei de hearlikheid yn hannen fan it skaai Bronkhorst, dat yn in lange striid mei de Heeckerens fertize wie. Fral yn dy tiid hie it kastiel in soad te lijen fan (lokale) kriichshannelingen. Yn 1408 waard Batenburg troch Gysbert fan Bronckhorst ferpâne oan syn sweager Jan fan Berlair, dy 't it wer ferpâne oan Anton fan Brabân, dy't it brûkte yn syn striid tsjin Gelre. Gysbert oermastere dêrnei Batenburg werom yn 1413. Batenburg waard ferskillende kearen belegere en rekke dêrby somtiden slim skeansearre, lykas yn 1497 troch Albert fan Saksen, yn 1587 by it Belis fan Grave yn 1672 troch de Frânsen. Neidat Jehanne fan Bronckhorst yn 1630 mei Jehan fan Horne troude, gyng it goed yn 1641 oer nei de greve fan Horne. 

Yn 1701 troude Isabella Justine fan Horne mei greve Ernst Willem fan Bentheim-Steinfurt. Dêrmei kaam it besit yn hannen fan 'e greven fan Bentheim en Steinfurt. It eigendom soe dêrnei net mear feroarje en it bleau yn harren besit oant 1945, doe't it as Dútsk besit yn it ramt fan it Beslút Fijannelik Fermogen troch de Nederlânske steat konfiskearre waard. 

Yn 1794 stieken Frânske troepen it kastiel yn 'e brân en sûnt 1795 waard it as in stiengroeve brûkt. De resten binne hjoed-de-dei in ryksmonumint. Eastlik stiet oan 'e Maasdyk de mûne fan Batenburg, dy't by it goed hearde.

## Beskriuwing
De ruíne hat in sirkelfoarmige plattegrûn fan likernôch 40 m trochsnit. De resten fan 'e ringmuorren binne noch goed te werkennen. De resten fan it poartegebou mei dielen fan 'e tuorren oan wjerskanten steane oan 'e eastlike kant. Dêr tsjinoer is noch in wichtich diel te sjen fan 'e foarste rûne toer fan wikseljend reade bakstien en mergelbannen. Oan 'e noardlike en súdlike kant steane noch twa rûndielen.
Omgong fan Itaalje foar froulju 2022

De 33ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje foar froulju]]** wurd hâlden fan 30 juny oant en mei 10 july 2022. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Cagliari is de haadstêd fan'e metropolitane stedsregio mei deselde namme en fan it eilân Sardynje. De einstreek lei yn Padûa in stêd yn Noard-Itaalje, haadstêd fan de provinsje Padûa.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Berchwâld

Mei de oantsjutting **berchwâld** of **montaan wâld** wurde yn algemiene sin alle wâlden of bosken bedoeld dy't yn in berchtme groeie, fan 'e foet fan 'e bergen ôf oan 'e beamgrins ta. Op it mêd fan 'e fegetaasje-ekology sprekt men lykwols inkeld fan in 'berchwâld' as sa'n wâld him op grûn fan in heechberchtmeklimaat ekstrasônaal ûnderskiedt fan 'e klimaatsône dy't it berchtme omjout. Sokke echte berchwâlden lizze yn 'e alpine en foar in diel yn 'e subalpine fegetaasjesône.

Dat echte berchwâlden yn in kâlder klimaat groeie as it omlizzende klimaat is te merken oan 'e groeifoarm en oan 'e stadige groei fan 'e beammen. De beamsoarten dy't der foarkomme, binne oanpast oan fiedingsstofearme grûn, hommelse en sterke waarsferoarings en sterk reliëf. Berchwâlden komme foar op alle wrâlddielen, útsein Antarktika. Yn Jeropa, noardlik Aazje en Noard-Amearika krije berchwâlden by 't winter in protte snie. Ek yn oare dielen fan 'e wrâld is dat sa by berchwâlden yn hege berchtmen, bygelyks yn 'e Himalaya en de súdlike Andes. Yn waarmere klimaatsônes, lykas yn Afrika, Austraalje en Súd- en Súdeast-Aazje begjinne berchwâlden op gruttere hichte boppe seenivo as yn kâldere klimaatsônes.

It bioferskaat fan berchwâlden, yn 't bysûnder yn fochtige berchtmen, en de rykdom oan endemyske soarten planten sawol as bisten binne ornaris tige grut. Dat wurdt taskreaun oan 'e koarte ôfstân dy't der yn sokke kriten is tusken sterk ferskillende klimaatsônes. Alle fiif gebieten mei it grutste bioferskaat op 'e wrâld binne dan ek tropyske berchwâlden. 

In berchwâld is faak ek in foarm fan beskerming foar de doarpen, it kultuerlânskip en de ynfrastruktuer (wegen, spoarwegen, ensfh.) yn oanbuorjende dellingen. Berchwâlden kinne nammentlik sawol lawines as ierdferskowings foarkomme trochdat de beammen snie tsjinkeare en mei harren bewoarteling de grûn fêsthâlde. Yn sokke gefallen wurdt in berchwâld net kappe foar it hout, mar krekt ûnderholden om it yn in goede kondysje te hâlden.
Dizewâld

In **dizewâld** is in fochtich tropysk of subtropysk leafwâld dat yn in berchtme of op 'e skeanten fan in berch groeit, oer it algemien op in hichte fan tusken de 1.500 en 3.000&nbsp;m boppe seenivo. 

Dizewâlden wurde karakterisearre troch in oanhâldend, gauris foarkommend of seizoenaal wolketek, dat onaris op 'e hichte fan it blêdetek hinget en ek wol oantsjut wurdt as dize. De dize ûntstiet trochdat waarme lucht út leger leine gebieten opstiget om foarby de bergen te kommen. It komt dan yn oanrekking mei de hegere, kâldere lucht, wat liedt ta kondinsaasje fan it wetter yn 'e waarme lucht. De kondinsearre wetterdripkes foarmje de dize.

Tropyske dizewâlden komme foar yn Midden- en Súd-Amearika, it Karibysk Gebiet, West- en East-Afrika, Madagaskar, de súdpunt fan it Yndysk subkontinint, Sry Lanka, it suden fan it fêstelân fan Súdeast-Aazje, Malakka, de Yndyske Arsjipel, de Filipinen en Nij-Guineä. Subtropyske dizewâlden komme foar yn û.o. Noard-Amearika, Súd- en Súdeast-Aazje, noardeastlik Austraalje, Nij-Seelân, Japan en op 'e Azoaren.

Troch de wiete omstannichheden en it gebrek oan direkt sinneljocht komt der yn dizewâlden faak in protte moas foar, sawol op 'e wâldflier as op 'e stammen fan 'e beammen. Ek fierders kenne dizewâlden troch de hege fochtichheidsgraad in hiel eigen floara, lykas fearplanten, bromelia's en orgideeën.
Rivierwâld

In **rivierwâld** of **rivierbosk** is in wâld by de igge(n) fan in oerflaktewetter lâns. Yn 'e measte gefallen giet it dêrby om in rivier of in beek, mar it kin ek in poel, mar, tijmûning, moeras of kanaal wêze. De oanwêzigens fan rivierwâlden is in wichtich betingst foar in natuerlik riviersysteem. Op plakken dêr't rivieren bedike binne en uterwaarden it byld bepale, binne rivierwâlden yn 'e ôfrûne iuwen frijwol oeral kappe om romte te meitsjen foar greiden en mieden. 

Fanwegen it grutte ferskaat oan bosken dy't ûnder de term 'rivierwâld' beflapt wurde kinne, hawwe rivierwâlden ek in tige grut ferskaat oan skaaimerken. Dêrta hearre bygelyks in hege mjitte fan boaiemkompostearring, eigen mikroklimaten, karakteristike plantestruktueren en in fruchtbere ûndergrûn trochdat by oerstreamings in laachje rivierslib efterbliuwt dat ryk is yn fiedingsstoffen. Nettsjinsteande alle ferskillen is der by rivierwâlden altyd ien konstante faktor: de hege primêre produktiviteit (it oanmeitsjen fan organyske stoffen út koalstofdiokside). Rivierwâlden binne fierders fan grut belang foar it recycljen fan fiedingsstoffen, bygelyks út 'e kadavers fan salmen dy't ôfstjerre nei't se streamop swommen binne en ridde hawwe. 

Rivierwâlden foarmje in oergongssône tusken heger leine, drûgere terrestryske biotopen en it akwatyske biotoop fan 'e rivier. Organismen dy't thús binne yn rivierwâlden hawwe har troch evolúsje oanpast om oer periodike oerstreamings te kinnen. In protte kinne der net allinnich oer, mar hawwe der ferlet fan om sûn te bliuwen en har libbenssyklus te trochrinnen.
Sekundêr wâld

In **sekundêr wâld** is in wâld dat fierhinne troch natuerlike prosessen op 'e nij oangroeit of oangroeid is nei't it troch minsklike aktiviteiten fersteurd wie. Sokke fersteurings kinne houtkap foar de hout- en papieryndustry wêze of ûntbosking foar bygelyks de lânbou of de feehâlderij. It komt ek foar dat de fersteuring net troch de minske feroarsake is, mar troch natuerlike ferskynsels, lykas in boskbrân, in orkaan, in ierdbeving, in fulkaanútbarsting of oanfraat troch ynsekten of oare parasiten. In sekundêr wâld ûnderskiedt him fan in primêr wâld of oerwâld, dat tige âld is en net (resint) sa'n fersteuring ûndergien hat. It ûnderskiedt him ek fan in tertiêr wâld dat ûntstiet troch wergroei fan 'e bosk nei't der houtkap plakfûn hat yn in sekundêr wâld.

Sekundêre wâlden ferskille merkber fan primêre wâlden troch har iensidigere gearstalling út beamsoarten en it lytsere bioferskaat dat se ûnderstypje kinne. Nettsjinsteande dat kinne se dochs noch fan grut nut wêze foar it bieden fan in habitat oan lânseigen bistesoarten en it wer opbouwen fan 'e ûnderlinge ferbannen tusken ferskillende ekosystemen. 

Sekundêre wâlden groeie werom troch in proses dat oantsjut wurdt as ekologyske suksesje. Wannear't in stik primêr wâld fuortkappe is, kin sinneljocht de wâldflier berikke. Dy wurdt dan earst kolonisearre troch leech by de grûn groeiende pioniersoarten, folge troch opgeand strewelleguod. Meitiid komme der beammen te groeien en úteinlings krije de beamsoarten dy't karakteristysk wiene foar it oarspronklike primêre wâld ek yn it sekundêre wâld wer de oerhân. In sekundêr wâld docht der yn 'e regel fjirtich oant hûndert jier oer om wer in bytsje op it oarspronklike primêre wâld te lykjen. It komt lykwols ek foar dat in wâld nei houtkap of in natuerlike fersteuring net weromgroeit fanwegen boaiemeroazje of it ferlies fan fiedingsstoffen út 'e boaiem. Fral by tropysk reinwâld, dat dochs al op tige fiedingsearme grûn goeit, is dy kâns grut.
Kosmas en Damianustsjerke (Groesbeek)

De **Kosmas en Damianustsjerke** is in parochytsjerke yn it Gelderske Groesbeek yn 'e gemeente Berg en Dal.

## Skiednis
De parochy stamt út 950, doe't dêr noch in houten tsjerkje stie. Dy tsjerke waard letter de stiennen tsjerke oan 'e Kerkstraat 6, dy't mei de ynfiering fan 'e reformaasje oan 'e protestanten oerdroegen wurde moast.   

De katoliken mochten yn 1672 wer in skuorretsjerke bouwe, dy't yn 1833 troch in nije tsjerke ferfongen waard. Op 29 novimber 1836 waard Groesbeek troffen troch in tige swiere stoarm. De noch nije tsjerke rekke sa slim skansearre, dat it gebou net mear te brûken wie.. De bou fan in nije tsjerke folge dêrnei, dy't yn 1836 foltôge wie. 

Mei't de parochy groeide wie de tsjerke oan it begjin fan 'e 20e iuw te lyts woarn. Der waarden plannen makke foar de bou fan in nije tsjerke en pastorije en yn 'e jierren 1920-1921 ûntstie de hjoeddeiske Kosmas en Damianustsjerke neffens in neoromaansk ûntwerp fan Caspar Franssen mei de ynfloeden fan in Byzantynske sintraalbou. Nei de foltôging fan 'e tsjerke waard de njonkenlizzende foargonger ôfbrutsen. De konsekraasje fûn plak troch Mgr. A.F. Diepen op moandei 23 augustus 1924.

Fanwege jildkrapte en mooglik ek feroarjende ynsichten is de tsjerke nea hielendal foltôge. De toer soe heger wurde, boppe de krusing soe in hege koepel komme en der is letter ôfsjoen fan dekoraasjes oan 'e tsjerke. De tsjerke is in gemeentlik monumint. 

Sûnt 2019 is de tsjerke ien fan 'e njoggen plakken fan it Karl-Leisner pylgerpaad en in plak dêr't stilstien wurdt by it wurk en libben fan 'e sillige Karl Leisner.
Omgong fan Spanje 2025

De 80ste edysje fan de **[[Omgong fan Spanje]]** waardt hâlden fan 23 augustus oant en mei 14 septimber 2025. De 80ste Omgong fan Spanje is ek de 300ste Grutte Omgong yn de skiednis, nei 112 Omgongen fan Frankryk en 108 Omgongen fan Itaalje.

## Dielnimmende ploegen

## Startplak
De start wie by it Paleis fan Venaria in 17e iuws paleis yn Venaria Reale, in gemeente yn de Italjaanske provinsje Turyn (regio Piëmont). De einstreek soe ek dizze edysje yn Madrid lizze de haadstêd en grutste stêd fan Spanje. De stêd leit yn de midden fan it lân, op de Spaanske Heechflakte. Madrid is ek de haadstêd fan de Spaanske regio mei deselde namme Madrid. Mar ta gefolch fan ûngeregeldheden einige de Omgong yn 2025 op de Bola del Mundo, in berch yn'e Sierra de Guadarrama, yn'e regio Madrid, yn sintraal Spanje.

## Etappe-oersjoch
De omgong hie yn 2025 in protte lêst fan de kriich tusken Palestina en Israël, meardere etappen waarden fersteurd troch demonstranten dy't it benammen foarsjoen hiene op de ploech *Israel-Premier Tech*.  Sa waard *Israel-Premier Tech* yn de fiifde etappe de ploege-tiidrit ta stilstân brocht troch demonstranten de ploech gjin kâns mear hie de etappe te winnen. De alfde en 21ste etappe krigen gjin winner troch demonstranten by de finish yn die slotrit waard der sels in hurdfytser ta fallen brocht troch in demonstrant. De sechstjinde etappe en de achttjinde etappe (de yndividuele tiidrit) waarden ynkoarten om gefaarlike situaasjes feroarsake troch demonstranten yn it foar te wêzen. 

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Omgong fan Spanje 2023

De 78ste edysje fan de **[[Omgong fan Spanje]]** waard holden fan 26 augustus oant en mei 17 septimber 2023. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak
De start wie yn Barcelona de grutste stêd fan Kataloanje, de twadgrutste stêd fan Spanje. De einstreek lei dizze edysje yn Madrid de haadstêd en grutste stêd fan Spanje. De stêd leit yn de midden fan it lân, op de Spaanske Heechflakte. Madrid is ek de haadstêd fan de Spaanske regio mei deselde namme Madrid.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Protestantske tsjerke (Groesbeek)

De **protestantske tsjerke** fan Groesbeek is in bouwurk wêrfan't de âldste dielen út de 14e iuw datearje. Oant de reformaasje yn 1612 wie it in katolyk tsjerkegebou dat oan 'e hilligen Kosmas en Damianus wijd wie. Dêrnei is de tsjerke in protestantsk gebou woarn en as sadanich bleaun.

## Skiednis
 
De âldste dielen fan 'e tsjerke binne 14e-iuwsk, doe't om 1380 hinne de toer boud waard. Mei it goatysk koer waard yn 'e 15e iuw útein set. Yn 'e Napoleontyske tiid waard it skip yn 1798 ferneatige. It skip stoarte yn of gie ferlern troch de gefolgen fan in stoarm en waard ôfbrutsen. Yn 'e jierren 1953-1954 waard it skip yn pseudo-goatyske styl op 'e âlde fûneminten werboud.  

## Oargel
It oargel datearret út it begjin fan 'e 20e iuw en waard troch Bernard J. Hasselaar yn 1919 boud. Yn 1973 restaurearre Verschueren (Heythuysen) it oargel en binne de frontpipen en de klaviatuer fernijd. Ek waard doe in nije cornet tafoege.

## Keppeling om utens
* Orgelsite: Disposysje oargel
Súdmûne (Groesbeek)

De **Súdmûne** is in yn 1857 as boppekruier boude nôtmûne yn it Gelderske plak Groesbeek. 

## Skiednis
De mûne waard yn 1857 boud nei't de Groesbeekske bestjoerders earder yn 1842 al in fergunning foar de bou wegere. Doe't lykwols de mûnder earder al syn rjocht krige fan Deputearre Steaten om in mûne te bouwen, wie it by syn twadde fersyk oan 'e Groesbeekske notabelen dêrta min wegerjen, ek al wie it harren min nei't sin. Dy tsjinwurking hie nei alle gedachten te krijen mei it feit dat der al in mûnder yn Groesbeek wie, mei wa't de oanfreger fan in twadde mûne strideraasjes hie.

De mûne ferwiksele letter fan eigner en yn 1937 waard de mûne renovearre en krigen de wjukken it systeem Van Bussel.

Ek al is der yn 'e Twadde Wrâldkriich om de mûne hinne bot fochten, de mûne helle de befrijing sûnder grutte skeinings. Yn 1947 rekke de mûne dochs noch slim skansearre troch in fûle stoarm. De mûne waard lykwols fuort dêrnei wer mealree makke en sûnt 1949 koe de mûne wer yn bedriuw nommen wurde.     

Restauraasjes fan 'e mûne binne yn 1976 en yn 1983-1984 útfierd. By de lêste restauraasje krige de Súdmûne as earste mûne yn Nederlân op beide roeden Ten Have-kleppen.   

## Beskriuwing
It wjukkekrús is 25 m en hat fokwjukken fan it Fauëlsysteem mei Ten Have-kleppen en remkleppen op alle fjouwer wjukken. De roeden binne fan izer. Yn 'e mûne binne trije koppel mealstiennen oanwêzich mei sawol keunststiennen as natoerstiennen.
Kastiel Hernen

**Kastiel Hernen** is in 14e-iuwsk kastiel yn it Gelderske doarp Hernen. It kastiel leit yn it suden fan 'e provinsje yn 'e gemeente Wijchen.

## Skiednis
It kastiel ûntstie nei alle gedachten om 1350 hinne en bestie doe út in wentoer. Letter waard it kastiel ferskate kearen útwreide en stadichoan waard it eardere binnenplak jimmeroan mear folboud. De wentoer stoarte yn 'e 18e iuw yn.

Sûnt de 17e iuw wurdt it kastiel net mear bewenne. It kastiel waard ek nea belegere. Dêrtroch bleau it kastiel yn 'e rin fan 'e tiid goed bewarre en ha der net in soad feroarings oan it gebou west. As iennige fan 'e kastielen yn Nederlân binne de wargongen fan it kastiel oerdutsen.   

Yn 1883 kocht de famylje Den Tex it kastiel. In dochter joech it kastiel yn april 1940 oan 'e stifting Vrienden der Geldersche Kasteelen, dy't foar dat doel stifte waard. Tusken 1942 en 1957 waard it kastiel restaurearre. In part fan it kastiel is tagonklik; in oar diel wurdt troch  de A.A. Brediusstifting brûkt, in stifting dy 't as doel hat om de niget foar it Byzantynske erfgoed oan te trunen. 

## Argeology
Fan grut belang foar de bouskiednis fan it kastiel binne de fjildûnen, dy't likernôch 600 m noardeastlik fan it kastiel lizze. Yn 2002 fûnen archeologen de resten fan 'e ûnen, dy't oanlein waarden foar it produsearjen fan 'e bakstiennen dêr't it kastiel fan boud waard. 

Yn septimber 2009 ûntdutsen archeolooch Laurens Flokstra en histoarikus Wim Kattenberg de resten fan in mottekastiel, eastlik fan 'e Leursche Leigraaf. Op in âlde loftfoto fan 'e Royal Air Force seach Flokstra in sirkelfoarmige struktuer yn it gea, wêrnei't se mei in boaiemradar in radargram fan it terrein makken. Dêrút die bliken dat der in tichtsmiten mottegrêft yn 'e boaiem wêze moast. By de opgravingen dêrnei waarden 12e- en 13e-iuwske skerven op it plak fan 'e eardere grêft fûn. Ut oare fynsten op it sintrale plak fan it eardere kastiel die bliken dat de motte dêr yn it begjin fan 'e 12e iuw stien ha moat.

## Trivia
Yn 1968 fûnen op it kastiel Hernen opname's plak foar de telefyzjerirge Floris.
Hernen

**Hernen** is in doarp yn 'e Gelderske gemeente Wijchen. 

## Bestjoerlike yndieling
Oant 1 jannewaris 1819 foarme it doarp in selsstannige gemeente. Yn dat jier waard de gemeente by de doetiidske gemeente Bergharen foege. Yn 1984 waard de gemeente Bergharen by de gemeente Wijchen yndield.   

## Beskriuwing
It plak Hernen leit op in útrinner fan in stosânrêch, mar net fuort oan it hjoeddeiske bêd fan 'e Maas. Ek it kastiel Hernen leit op in sânrêch. Fanút it hegerlizzende doarp waard ek stadichoan de legere grûn yn gebrûk nommen.

It doarp leit yn in boskrike omjouwing. Sûnt de oanlis fan 'e A50 oan 'e eastlike kant fan it doarp wurdt it doarpsgebiet midstwa snien. Dêrtroch kaam ek de hearlikheid Hernen apart te lizzen fan it kastiel Hernen. De bosken fan Hernen lizze op 'e âlde rivierdunen fan 'e Maas, dy't ûntstiene yn it lêste stik fan 'e lêste iistiid, doe't de Maas troch it drûge klimaat somtiden foar in grut part drûchfoel. It sân fan 'e rivier ferwaaide ta dunen en dêrop binne ek de âldste spoaren fan bewenning werom fûn. 

De Hernenske Mar is in langwerpige en fiskrike mar súdeastlik fan 'e Hernenske Bosk, dat ûntstie troch in dyktrochbraak fan 'e Maas.   

## It besjen wurdich
* De Sint-Judokustsjerke fan arsjitekt P. Th. Stornebrink mei in Hillich-Hertbyld.
* It 14e-iuwske kastiel Hernen, dêr't yn 1968 in part fan 'e telefyzjerige Floris opnommen waard.
* De mûne fan Hernen, in bultmûne út 1745 dy't eartiids by de hearlikheid Hernen hearde.

## Ofbylden

2025 Hernen, Doarpsstrjitte 44.jpg|Doarpsstrjitte.
2025 Hernen, Sint-Sudokustsjerke.jpg|Judokustsjerke.


2025 Mûne fan Hernen.jpg|Mûne fan Hernen.
2025 Petgat yn 'e Hernenske Bosk by jûntiid.jpg|Hernenske Mar.
Mûne fan Hernen

De **mûne fan Hernen** is in rûnen stiennen bultmûne sûnder namme, dy't eastlik fan it Gelderske doarp Hernen oan 'e oare kant fan 'e A50 stiet.

## Skiednis
De mûne waard yn 1745 boud en hearde doe by de hearlikheid fan Hernen. Yn 1959 waard it eigendom fan 'e mûne oerdroegen oan 'e stifting Vrienden der Geldersche Kasteelen en letter, yn 1975, oan It Geldersk Gea (*Het Geldersch Landschap*). Yn 2001 fûn in grutte restauraasje plak.

De flecht fan 'e mûne is 23,5 m en se ha Aldhollânske wjukken mei silen. De ynrjochting bestiet út twa koppel mealstiennen. De bult is 2,3 m heech.

In frijwillige mûnder set de mûne regelmjittich oan it wurk. 

## Oars
Yn 'e telefyzjerige Floris waard de mûne yn 'e sechde ôflevering *De Vrijbrief* brûkt foar it saneamde wjukdraaien. Dêrby waarden fjouwer smjunten oan 'e wjukken fêstbûn. Dêrnei waard de mûne oan it draaien set.
Arrested Development (band)

**Arrested Development** is in Amerikaanske hiphopgroep út Atlanta. De groep waard oprjochte troch Speech en Headliner yn 1988 as in posityf, Afrosintrysk alternatyf foar de gangstarap dy't ein jierren '80 populêr wie. Baba Oje en frontman Speech troffen inoar op de Universiteit fan Wisconsin-Milwaukee doe't se beide studint wiene.

It earste album út 1992, *3 Years, 5 Months & 2 Days in the Life Of...*, waard fjouwer kear platina yn harren thúslân en befettet de hitsingles *Tennessee*, *People Everyday* en *Mr. Wendal*. In jier letter ûntfong de groep twa Grammy Awards yn de kategory Bêste Rap Album en Bêste Nijkommer en waarden se útroppen ta Band fan it Jier troch it muzyktydskrift Rolling Stone. 

It album *Unplugged* út 1993 helle de ferkeapsifers fan syn foargonger net, mar waard yn de Feriene Steaten wol mei goud bekroand.

Yn 1994 brocht de groep it album *Zingalamaduni* út, dat it sukses fan harren debút net helje koe. Arrested Development gie yn 1996 útinoar. De band hergroepearre yn 2000, lykwols sûnder DJ Headliner, en brocht sûnt fjouwer studio-albums út.

Groepslid Baba Oje ferstoar op 26 oktober 2018 oan leukemy; hy wie 86 of 87 jier. 

Yn 2019 krige Arrested Development by de Black Honors in ûnderskieding foar harren bydrage oan de Afro-Amerikaanske muzyk.

## Hjoeddeiske leden
* Speech - leadsang, produksje (1988-no)
* Jason "JJ Boogie" Reichert - gitaar, mix engineering, produksje (2000-no)
* One Love - sang (2001-no)
* Fareedah Aleem - sang, dûns, goreografy (2004-no)
* Tasha Larae - sang (2008-2021, 2023-no)
* Montsho Eshe - dûns, goreografy, sang (1990-1996, 2023-no)

## Diskografy
* Sjoch: keppelingen om utens.

## Keppelingen om utens
* www.arresteddevelopmentmusic.com
* allmusic-profyl
* discogs-profyl
* musicbrainz-profyl
Tsjerke fan Leur

De **Tsjerke fan Leur** is in midsiuwsk tsjerke yn it Gelderske doarpke Leur. De tsjerke wurdt omfieme troch ikebeammen en leit op in ferhege tsjerkhôf, dat eartiids de foarboarch foarme fan in mottekastiel. 

## Skiednis
Oarspronklik stie op it plak in houten tsjerkje. De hjoeddeiske 13e-iuwske tsjerke folge lykwols in romaanske, 12e- of 13e-iuwske tsjerke op. It is bysûnder dat yn 'e rin fan 'e 15e en 16e iuw trije muontsen út Leur abt fan it kleaster yn Kamp waarden, dat de patronaatsrjochten fan 'e tsjerke besiet.

Yn 1566 waard de tsjerke lykas oanbuorjende tsjerken ûnder ynfloed fan 'e reformaasje plondere troch soannen fan Herman fan Bronckhorst. Yn 1621 kaam de tsjerke yn hannen fan protestanten. De lokale hearen fan Leur hiene it kollaasjerjocht en koene dêrmei in dûmny foardrage om te beneamen. 

Oarspronklik wie it ûnderste diel fan 'e toer ûnderdiel fan it like brede skip. It portaal fan 'e toer hat ea tsjinst dien as finzenis. De spits fan 'e toer datearret út de 16e iuw en stiet hjoed-de-dei frijwat skeef.   

It ûnderhâld fan 'e tsjerke wie de ferantwurdlikens fan 'e famylje fan Van Balveren, de eigners fan 'e state yn Leur. Oan 'e súdkant fan it koer is yn 1752 op midsiuwske fûneminten fan in eardere oanbou (nei alle gedachten de sakristy) in grêfkapel oanboud nei't Gerrit Willem van Balveren ferstoar. Hy wie de earste hear fan dat skaai yn Leur. De grêfkeamer wie foar de famyljes Van Balveren en de famylje Van Verschuer. 

De tsjerke bleau oant 1976 yn gebrûk fan 'e Nederlânsk-Herfoarme tsjerke en waard yn dat jier oan 'e Stifting Gelderske Tsjerken oerdroegen. Yn 'e regel wurdt der troch de protestantske gemeente alle moannen noch in tsjerketsjinst holden.
## Ynterieur
De tsjerke bestiet út in ienskippich 14e-iuwsk skip mei in houten tonferwulft. It hegere, begjin 16e-iuwske koer is fiifsidich sletten en hat in netferwulft. Yn it netferwulft binne noch fresko's fan û.o. hilligen út de boutiid fan it koer bleatlein. Fierder is der in preekstoel, in hurdstiennen 13e-iuwsk doopfont, in 17e-iuwske sark en in sakramintshûsje yn 'e foarm fam in nis yn 'e koermuorre. Yn 'e banken binne dielen fan letgoatysk fykwurk ferwurke, dy't by de restauraasje fan 1910-1912 fûn binne.

## Oargel
It oargel fan 'e tsjerke is in ienmanualich kammenetoargel dat tsjin 'e ein fan 'e 19e iuw gearstald waard troch  E. Leichel fan âlder materiaal. In grut part fan it piipwurk is 17e-iuwsk. It manuaal is 18e-iuwsk, lykas ek de wynlade.
Bergharen

**Bergharen** is in doarp yn it Lân fan Maas en Waal yn 'e Gelderske gemeente Wijchen. It doarp leit by in âlde rivierdún, dy't fan Heumen oan Horssen leit en foar in grut part mei bosk begroeid is. 

It doarp hat twa tsjerken. De âlde 15e-iuwske tsjerke is hjoed-de-dei de protestantske tsjerke. Fierder is der in oan Sint-Anne wijde katolike tsjerke út 1894.

## Bestjoer
Bergharen waard yn 'e Frânske tiid in gemeente. Op 1 jannewaris 1818 waard it oanbuorjende Hernen oan 'e gemeente tafoege en op 1 jannewaris 1984 waarden de gemeente opheft en de doarpen by de gemeente Wijchen foege.    

## Beafeartsplak
It doarp is ek offisjeel in beafeartsplak. Sûnt de 14e iuw is der in Marijeferearing, in inisjatyf fan 'e Sistersjiinzerske muontsen fan it kleaster Kamp yn Dútslân dy't tichteby yn 1302 grûn oankochten om in úthôf te bouwen. De oarpronklike kapel waard nei de reformaasje ôfbrutsen, mar it genedebyld waard nei it kastiel Hernen brocht en de ferearing fan Marije gyng dêr gewoan troch. Yn 1927 waard it byld werom helle nei Bergharen en yn 'e jierren 1930 folge de bou fan in kapel foar it genedebyld.

## Ofbylden

2025 Bergharen, protestantske tsjerke.jpg|Prot. tsjerke.
2025 Berharen, Sint-Annetsjerke.jpg|Sint-Annetsjerke.
2025 Bergharen, eardere kleaster.jpg|Eardere kleaster.


2025 Bergharen, Beafeartskapel.jpg|Beafeartskapel.
2025 Bergharen, mûne 'De Verrekijker'.jpg|De Verrekijker.
2025 Bergharen, Doarpsstrjitte 20.jpg|Doarpsstrjitte.
Sint-Annetsjerke (Bergharen)

De **Sint-Annetsjerke** is in monumintaal tsjerkegebou yn it Gelderske Bergharen.  

## Skiednis
Yn 'e Tachtichjierrige Kriich (1568-1648) foel de midsiuwske tsjerke fan Bergharen yn 1611 yn hannen fan 'e protestanten. De befolking bleau foar it grutste part katolyk, mar moast tefreden wêze mei in skuorretsjerke. Yn 'e Frânske tiid waard godstsjinstfrijheid ynfierd en koe der yn Bergharen wer in parochy stifte wurde. De tsjerke wie yn in pleats en dêrby waard in pastorije boud. Yn 1830 folge de bou fan in wettersteatstsjerke, dy't oan 'e hillige Anne wijd waard.

De hjoeddeiske Sint-Annetsjerke fan Bergharen waard yn 1894 boud en ferfong dy wettersteatstsjerke út 1830. Op 24 septimber 1894 folge de konsekraasje fan 'e tsjerke troch de biskop fan 'e Bosk. 

Fanwegen de tebekrinnende tsjerkegong waard it parochybestjoer yn 2024 twongen om de tsjerke en de pastorije fan Bergharen yn 'e ferkeap te dwaan.    

## Beskriuwing
De tsjerke is in opfallende krúsbasilyk mei in fjouwerkante krusingstoer, dy't in soad hat fan 'e yn 1985 ôfbrutsen Dominikustsjerke fan Alkmar. As neogoatyske doarpstsjerke mei in krusingstoer is dit type tsjerkebou seldsum. 

Yn 'e tsjerke stiet in barokke preekstoel en in letgoatysk houten byld fan Anne Trijeresom. Dêrnjonken is ek in houten piëta út likernôch 1500 bewarre bleaun, dy't oarspronklik yn 'e kapel op 'e Kapelberch stie.

It doopfont waard skansearre werom fûn yn 1925. It stie nei alle gedachten yn 'e yn 1893 ôfbrutsen midsiuwske tsjerke fan Hernen. De achtsidige kom is orizjineel en hat oan fjouwer kanten koppen. It waard yn 1938 restaurearre.  

De tsjerke hat in oantal fraaie brânskildere ramen, bygelyks yn it prysterkoer.   

## Oargel
It twamanualige oargel fan 'e tsjerke waard yn 1938 boud troch de firma L. Verschueren. 

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel.
Leur (Gelderlân)

**Leur** is in doarp yn 'e Gelderske gemeente Wijchen. It plak leit noardwestlik fan Wijchen tusken de A326 en de A50.

Leur is mar lyts, hat net in soad bebouwing en in agrarysk karakter.

## Skiednis
De skiednis fan Leur giet werom op 'e midsiuwen. Oannommen wurdt dat de namme fan Germaanske oarsprong is, en mooglik fan it wurd *lauhaz* stamt, itjinge ferheging yn it lânskip betsjut.  

Eastlik fan 'e tsjerke leit in midsiuwske motte, dy't om 1050 nei Kristus hinne boud waard yn opdracht fan 'e aartsbiskop fan Keulen. Nei alle gedachten waard it plak foar de motte keazen om't dêr in iepen plak yn it bosk lei, net fier fan in krusing fan diken, dy't der yn dy tiid noch net in soad wiene. Tegearre mei in foarboarch waard de motte troch in achtfoarmige grêft omfieme. Oer de grêft lei in brêge om by de toer op 'e motte te kommen. Yn it diel fan 'e foarboarch stie de tsjerke en in fersterke pleats. De motte en in diel fan 'e grêft binne noch hiel dúdlik yn it lânskip te werkennen. 

Foar de reformaasje wie Leur in selsstannige parochy. Nei de reformaasje waard de oarspronklik oan Marije wijde tsjerke oan 'e protestanten jûn. De befolking bleau lykwols katolyk, mar wylst de katoliken yn 1800 it oanbuorjende Hernen de tsjerke werom krigen, bleau de tsjerke fan Leur protestantsk. Leur foel sûnt dy tiid ûnder de parochy fan Hernen. Hjoed-de-dei is de tsjerke fan 'e Stifting Gelderske Tsjerken. Yn 'e tsjerke binne noch âlde skilderingen fan foar de reformaasje. 

Noardlik fan it doarp stiet in bûtenpleats.

## Ofbylden

2025 Leur, bosken fan Hearlikheid Leur.jpg|Hearlikheid Leur.
2025 Leur, Marijetsjerke.jpg|Marijetsjerke.
2025 Leur, Van Balverenloane 6.jpg|Van Balverenloane 6.


Leur (Wijchen) Rijksmonument 9325 Van Balverenlaan 5.JPG|Van Balverenloane 5. 
2025 Leur, De Leurske Hôf.jpg|De Leurske Hôf
2025 Leur, pleatske Leurskewei.jpg|Pleatske Leurskedyk.
Fedde Hoekstra

**Fedde Hoekstra** (Ljouwert, 13 oktober 1970) is in Frysks filmregisseur, akteur en byldzjend keunstner.

Fedde Hoekstra is aktyf yn de filmwrâld, ûnder oare as regisseur, akteur, kameraman, opnamelieder en senarioskriuwer. Syn eftergrûn is byldjende keunst; Hoekstra folge nei de Hafû oan it Lienward Kolleezje yn Ljouwert in oplieding oan de Akademy Minerva yn Grins. Hy rjochtet him mear en mear op it reigissearjen fan films.

## Regisseur
Yn 2007 wied er opnamelieder fan de 12-dielige dramarige *Boven Wotter* foar RTV Noord.
Hoekstra regissearre ôfleveringen fan de dramarigen *[[Dankert en Dankert]]* (2007) en *[[Bit (televyzjerige)|Bit]]* (2008). Fierder droech er by oan it regissearjen fan de spylfilm *[[Snuf de Hond in oorlogstijd]]* (2008). Yn 2010 makke Hoekstra de ûnôfhinklike koarte film *De boule de boule*, mei yn de haadrol Tygo Gernandt. Yn *Het Zondagsbed* rêdt in ûnôfhinklike Grinslanner boerinne it libben fan in jonge frjemdling. De leafdesrelaasje mei dizze deserteur giet anneks mei de nedige oergeunst.

Hoekstra makket ek opdrachtfilms foar bedriuwen as Albert Heijn, de Nederlandse Gasunie en Sony Nederland.
  
### Filmografy
* *[[Dankert en Dankert]]* (2007)
* *[[Bit (televyzjerige)|Bit]]* (2008)
* *[[Snuf de Hond in oorlogstijd]]* (2008) (bydragen)
* *[[De boule de boule]]* (2010)
* *[[2 Look 4 a View]]* (2013)
* *Club van Sinterklaas*
* *[[D.E.A.L.]]* (2013)
* *Tour de force* (2015)
* *[[Het Spijkerpaleis]]* (2016)
* Jildau (2019) bewurking fan it boek fan Theun de Vries 
* *Het groene goud (2022) (comedyfilm)
* *Het Zondagsbed* 

== Akteur ==
Hoekstra is as akteur te sjen yn ferskate riges en films. Sa wie er yn films fan Steven de Jong te sjen as kontroleur Johan yn *De Hel van '63* en as Sundar yn de thriller  *Stuk!''. 
* Spijkerhoek (1989-1993)
* Niemand de deur uit! (1993)
* 12 steden, 13 ongelukken (1990)
* Bit (2008)
* De Fûke (2000)
* Snuf de Hond in oorlogstijd (2008)
* De Hel van '63 (2009)
* D.E.A.L. (2013)
* Stuk! (2014)

Hoekstra makke ek in tal kabaterfoarstellings. 

## Byldzjend keunstner
De keunstwurken fan Hoekstra binne figuratyf en kombinearje ferskate materialen, lykas farve, papier en tekstyl. Hoekstra syn skilderijen en tekeningen wiene te sjen op ferskate eksposysjes, ûnder oare yn Galery Pond Du Fada. en Galery Sign  tentoansteld. , Boppedat is syn wurk te finen yn de keunstútlienen fan Amsterdam en Grins.

## Prizen
* 2020 -  Noordsterren; beste noordelijke film voor Eindbaas (Internationaal Film Festival Assen)
* 2019 - Beste noordelijke film foar Eindbaas
* 2011 - Beste rezjy & montaazje foar 'De boule de boule' (MCM Filmfest) 2011
* 1995 - CJP Poëzieprijs
Protestantske tsjerke (Bergharen)

De **Protestantske tsjerke** is de âlde doarpstsjerke yn it Gelderske Bergharen. Sûnt de ynfiering fan 'e reformaasje is de tsjerke in protestantsk tsjerkegebou.

## Skiednis
De earste kapel fan Bergharen waard op in prehistoarysk grêffjild boud en foel doe ûnder de parochy Leur, ien fan 'e âldste parochy's yn it keizerlike aartsbisdom Keulen. De hearen fan Leur ferkochten yn 1311 it kollaasjerjocht fan 'e kapel oan it Sistersjinzerske kleaster Kamp yn Dútslân. It kleaster liet om 1400 hinne de kapel útbouwe ta in oan Marije wijde pseudobasilyk doe't it doarp in selsstannige parochy waard. De tsjerke tsjinne ek as lokaasje foar ridderdagen fan 'e hartoch fan Gelre en it hege gerjocht fan Maas en Waal hold dêr syn gearkomsten. 

Yn 1611 kaam de tsjerke yn protestantske hannen en sûnt is de tsjerke yn gebrûk foar de protestantske earetsjinst. Om't de measte bewenners fan Bergharen katolyk bleaunen, wie de protestantske gemeente mar lyts en net yn steat om it gebou goed te ûnderhâlden. Dêrfandinne moast de gemeente yn 1824 it koer fan 'e tsjerke ôfbrekke.   

Sûnt de ein fan 'e 18e iuw besochten de katoliken fan Bergharen harren tsjerke werom te krijen. Yn 1825 telde de herfoarme gemeente fan Bergharen 38 leden en roomske parochy 570 katoliken. De protestanten stelden út in tsjerkje foar de katoliken te bouwen, mar de katoliken bouden lang om let yn 1830 sels in wettersteatstsjerke, dy't yn 1894 ferfongen waard troch de hjoeddeiske Sint-Annetsjerke.    

## Beskriuwing

De tsjerke is in trijeskippige doarpstsjerke, wêrfan it koer nei de reformaasje ôfbrutsen waard. De tsjerke hat krúsribferwulften en byldhoude kapitelen en kraachstiennen fan aadlike persoanen. Yn 'e tsjerke stiet in ienfâldige preekstoel út de 17e iuw, in 18e-iuwsk doopstek en twa 19e-iuwske banken foar amtdragers. Fierder lizze der noch twa grêfsarken út de 17e iuw.    

De 14e iuwske toer mei in achthoekige spits is âlder as it skip en letromaansk en wurdt troch de sydskippen fan 'e tsjerke omklamme.

## Oargel
Yn 2014 krige de tsjerke in oargel fan Van Vulpen, dat yn 1958 foar de Snitser Baptistegemeente boud wie. Dat ferfong in âlder Verschueren-unitoargel út de jierren 1960. It oargel krige û.o. in ekstra pedaalregister (Boudon 16').
## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel.
Sint-Judokustsjerke (Hernen)

De **Sint-Judokustsjerke** is in roomsk tsjerkegebou yn it Gelderske plak Hernen. De tsjerke stiet sintraal oan 'e doarpsstrjitte fan Hernen.

## Skiednis
Yn 1398 waard Hernen in selsstannige parochy nei't der al 30 jier earder in kapel boud wie, dy't doe ûnder de parochy Leur foel. Ek yn dy tiid stie de kapel al foar it kastiel fan Hernen oer.   

De katolike tsjerke waard yn 'e Tachtichjierrige Kriich oan 'e protestanten oerdroegen, mar om't de ynwenners fan Hernen trou oan it katolike leauwe bleanen, waard dy tsjerke selden brûkt. De roomsen koenen foar it fieren fan 'e misse te plak op it kastiel, dêr't in skûltsjerke ynrjochte wie troch Maria fan Wijhe, de eigner fan it kastiel dy't likemin mei de reformaasje op it protestantske leauwe oergien wie.       

Op 7 novimber 1800 krigen de katoliken de tsjerke werom en om 't de protestanten de tsjerke fan Leur holden, waard it parochygebiet fan Hernen mei it doarp Leur útwreide. Dat brocht ek mei dat de tsjerke te lyts wie foar de ek nochris groeiende befolking, sadat de âlde tsjerke fergrutte wurde moast.    

Oan 'e ein fan 'e 19e iuw folge nei it werstel fan 'e biskoplike hierargy yn Nederlân de bou fan in soad nije katolike tsjerken en sa ek yn it Lân fan Maas en Waal. Yn é jierren 1891-1892 waard de hjoeddeiske tsjerke fan Hernen boud en yn 1893 folge de ynwijing.

De toer waard yn 1990 restaurearre en yn 2008 is de tsjerke yngreven restaurearre.  

## Arsjitektuer

De tsjerke is in neoromaanske basilyk fan 'e yn Wurdum berne arsjitekt Petrus Stornebrink yn krúsfoarm mei in healrûne apsis tsjin it koer en oan 'e ein fan 'e sydskippen en in healrûne, apsiseftige tagong. De toer hat fjouwer ferdjippingen. Yn it ramt fan it 100-jierrich bestean fan 'e tsjerke skonk de befolking de tsjerke fjouwer nije brânskildere ramen. By it 125-jierrich jubileum is de tsjerke ferrike mei 2 grutte ramen tusken de Marijekapel en tsjerke.    

## Oargel
It twamanualige oargel mei haadwurk en posityf waard yn 1856 boud troch W. Rütter út Kevelaer. De bruorren Gradussen út Winssen bouden it oargel yn 'e hjoeddeiske tsjerke op. It oargel bleau oant 1956 yn 'e oarspronklike steat. Yn dat jier restaurearre Verschueren út Heythuysen it oargel, wêrby't de disposysje feroare en útwreide en in frij pedaal tafoege waard. Yn 2023-2024 fûn in restauraasje fan it oargel plak, wêrby't it oargel foar in part yn 'e sitewaasje fan 1856 werom brocht waard.
Us-Leaffrou fan 'e Godlike Need (Bergharen)

De **Us-Leaffrou fan 'e Godlike Need** is in beafeartsplak yn Bergharen. 

## Skiednis
Sistersjinzerske muontsen kochten yn 1313 yn Bergharen in stik grûn dat hjoed-de-dei de Kapelberch neamd wurdt. Dêr bouden hja in kapel mei dêryn in byld fan Marije. It byld waard om 1500 hinne ferfongen troch in 87 sintimeter piëta, in ikehouten byld yn Nederrynske styl, dat neffens in oerlevering troch in beheinde muonts mei de namme Assumptio makke wêze soe. De plak ûntwikkele him ta in beafeartsplak en krige de namme "Us-Leaffrouwe fan 'e Godlike Need".  

De muontsen waarden yn 1621 troch de reformaasje fuortjage en de kapel rekke yn ferfal. It byld waard doe nei it kastiel Hernen brocht, dêr't de bewenners katolyk bleaunen. Dêr bleaunen de minsken it byld ferearjen. Op it plak fan 'e eardere kapel waard in linebeam plante, dy't troch de minsken it *heilig bumke* (hillich beamke) neamd waard. Dy linebeam waaide by in stoarm yn 1964 om en mei loaten dêrfan is wer in nije linebeam plante.   

It duorre noch oant 1926 dat it plak wer as beafeartsplak ynsegene wurde soe. De piëta waard op in karre mei in ezel dêrfoar yn 1927 út it kastiel Hernen nei de Sint-Annetsjerke fan Bergharen werombrocht. Mei't de kapel yn 1935 foltôge waard ferhûze it byld fan 'e Annetsjerke nei de beafeartskapel. It orizjineel waard letter wer nei de Sint-Annetsjerke brocht en ferfongen troch in replika. Sûnt 2022 stiet it orizjinele byld wer yn 'e kapel.

Alle jierren wurdt op 'e dei fan Meije-Himelfeart op 15 augustus of op 'e snein dêrnei in Marijebeafeart organisearre.
De Verrekijker

**De Verrekijker** is in earder nôtmûne op in 5 meter hege bult yn it Gelderske plak Bergharen.

Op 'e lokaasje fan 'e hjoeddeiske mûne stiet al hiel lang in mûne. De mûne waard foar it earst yn 1313 neamd doe't de pastoar fan Macharen syn standermûne ferkocht oan 'e Sistersjinzers fan kleaster Kamp by Xanten. Yn 'e nijjiersnacht fan 1486 baarne de mûne troch bliksemynslach ôf. Fuort dêrnei waard de mûne werboud. 

De hjoeddeiske mûne waard yn 1904 boud nei't de foargonger ôfbaarnde. De mûne rekke yn 1962 bûten bedriuw en dêrnei waard it binnenwurk der útbrutsen. 

Yn 1984 folge in restauraasje fan 'e mûne. Hjoed-de-dei is de mûne ynrjochte as fakânsjewente.

De flecht fan 'e mûne is 25,1 m en de wjukken binne Aldhollânsk ophekt. Fan it gongwurk bleau allinnich in boppetsjil bewarre. De mûne is fan partikulieren, dy 't de mûne út en troch draaie litte.

Fuort by de mûne stiet de kapel fan Us-Leaffrou fan 'e Godlike Need, sûnt 1313 in beafeartsplak.
Amerikaanske fjilddowen

**Amerikaanske fjilddowen** (*Patagioenas*) foarmje in fûgelskaai yn 'e famylje dowen (*Columbiformes*). Alle soarten yn it skaai komme foar yn Noard-, Midden- en Súd-Amearika, ynklusyf de Karibyske eilannen. Ut genetyske analyses docht bliken dat se in evolusjonêre susterline foarmje fan fjilddowen fan 'e Alde Wrâld (*Columba*), lykas de hôfdo of rotsdo.

It binne faak grutte oant middelgrutte dowen, mar wat slanker as de fjilddowen fan 'e Alde Wrâld. Harren biotoop bestiet út ferskillende soarten iepen of heal-iepen gebieten (iepen bosk, savanne's parkeftich lânskip, agrarysk gebiet, mar gjin reinwâld) en se binne minder te sjen yn stêden as de fjilddowen fan 'e Alde Wrâld). 

## Soarten
It skaai bestiet út 17 soarten:
Omgong fan Spanje 2022

De 77ste edysje fan de **[[Omgong fan Spanje]]** waard holden fan 19 augustus oant en mei 11 septimber 2022. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak
De start wie yn Utert, de haadstêd fan de provinsje Utert. Utert is ien fan de stêden fan de Rânestêd.  It wie de twadde kear dat de start fan de Omgong fan Spanje yn Nederlân wie. Yn 2009 wie de start alris yn Assen. De einstreek lei dizze edysje yn Madrid de haadstêd en grutste stêd fan Spanje. De stêd leit yn de midden fan it lân, op de Spaanske Heechflakte. Madrid is ek de haadstêd fan de Spaanske regio mei deselde namme Madrid.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
John Cleveley de Jongere

**John Cleveley de Jongere** (25 desimber 1747 - 25 juny 1786) wie in Britske keunstner en skilder fan seegesichten.

## Libben en wurk
Cleveley wie de soan fan John Cleveley de Aldere. Hy en syn twillingbroer Robert wiene allebeide, lykas harren heit, marineskilders. John en Robert waarden beide grutbrocht en oplaat yn skipswerven, mar rjochten har (benammen troch it produsearjen fan skilderijen spesjaal foar drukreproduksje) mei harren keunst ta in folle breder publyk as harren heit dien hie.

Hy waard oplaat troch de keunstner Paul Sandby yn Woolwich. Hy wie de tekener fan Joseph Banks op syn reis nei de Hebriden, Orkney-eilannen en Yslân. Syn sketsen waarden útwurke ta akwarellen, dêr't inkelde fan yn it British Museum telâne kommen binne.
John waard ek oansteld om tekeningen dy't er makke op de twadde reis fan James Cook nei de Súdsee (1772-75) om te setten yn gravueres. Letter krige er ek tagong ta in part fan de keunst dy't makke waard op de tredde reis fan Cook, 1776-80 (fia tekeningen en eachtsjûgeferslaggen fan syn broer James, dy't timmerman wie op de tredde reis).
Nettsjinsteande it feit dat John gjin fan beide ekspedysjes persoanlik meimakke, spile er gau yn op de nije fraach nei bylden fan de Súdsee. Hy produsearre bylden foar de drukkerijmerk, lykas de *Dea fan Cook* en de *HMS Resolution en HMS Discovery by Moorea*. [boarne nedich] 	

John de Jongere skildere de Royal Dockyards yn Deptford, Woolwich en Chatham (bygelyks de mei de hân kleure print *A view of His Majesty's dockyard at Chatham*, dêr't in marineskip op te wetter litten wurdt, in tewetterlittingssêne dy't in soad foarkomt yn it wurk fan sawol heit as soan; en *Launch of HMS Alexander Deptat yn 1778*. De tewetterlittingssênes fan John de Jongere litte lykwols de dokumintêre styl en de stivens fan John de Oude achter har en litte yn stee dêrfan in mear atmosfearysk, iepen útsjoch, mei lege hoarizonnen sjen dy't tinken dogge oan de 17 e-iuwske Nederlânske seeskilderkeunst út de Gouden Iuw.

## Galery

File:Captain James Cook in Matavai Bay, Tahiti; by John Cleveley the Younger.jpg|*Captain James Cook in Matavai Bay, Tahiti*
File:Death of Captain Cook by John Cleveley the Younger, Aquatint Francis Jukes HMA I259817 TePapa.jpg|*Dea fan kaptein Cook yn Matavi Bay
File:John Cleveley the younger (1747-1786) - The Capture of the 'Nuestra Señora de Covadonga', 20 April 1743 - 1271077 - National Trust.jpg|*The Capture of the 'Nuestra Señora de Covadonga*', 20 April 1743
</gallery>

== Keppelingen om utens ==
*[http://www.portcities.org.uk/london/server/show/ConNarrative.76/chapterId/1838/Picturing-the-18thcentury-port.html "The Cleveley Family", by *Portcities'']
Omgong fan Spanje foar froulju 2021

De 7e edysje fan de **[[Omgong fan Spanje foar froulju]]** waard hâlden fan 2 oant en mei 5 septimber 2021 yn de ôfslutende wike fan de Omgong fan Spanje foar manlju. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Manzaneda, in gemeente yn'e Spaanske provinsje Ourense yn'e regio Galysje. De einstreek lei yn Santiago de Compostella de haadstêd fan Galysje.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Europeesk kampioenskip fuotbal froulju 2001

It **[[Europeesk kampioenskip fuotbal foar froulju]] 2001** waard fan 23 juny oant en mei 7 july 2001 ferspraat oer fiif fuotbalstadions yn Dútslân organisearre. Dútslân dat ek it gastlân wie waard foar de 5e kear Europeesk kampioen.

## Groepen
*De teams mei tsjokke letters giene fierder nei de knock-outfaze fan 'e lêste 4.*

## Stadions

## Groepsfaze
### Groep A

### Groep B

## Knock-outfaze