open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bonifatiustsjerke (Aldeberkeap)

De **Bonifatiustsjerke** yn Aldeberkeap is in romanogoatyske tsjerke fan de protestantske gemeente Alde- en Nijeberkeap. 

## Skiednis
De ienskepige tsjerke waard yn de 12e iuw boud fan dowestien yn romaanske styl. Yn de 14e iuw folge in eastlike ferlinging fan it gebou yn goatyske styl.

Yn de 16e iuw waard it koer fernijd. De toer stoartte yn de Tachtichjierrige Oarloch yn. De weropbou fan de toer, leger en smeller as foarhinne, fûn yn 1608 fan Fryske gieltsjes plak. 

Under lieding fan H.M. Hulsbergen waard de tsjerke yn de jierren 1926-1932 restaurearre. By dy restauraasje waard de bepleistering út 1845 weihelle.

Oarspronklik wie de tsjerke wijd oan Bonifatius, mar letter waard de tsjerke nei Sint-Fitus ferneamd. By de tsjerkefúzje fan 2004 waard de tsjerke de namme fan Bonifatiustsjerke jûn.  

De tsjerke stiet op in tsjerkhôf, dat mei in muorre omklamme wurdt. Eartiids waard de muorre troch fjouwer poarten mei trepgevels ûnderbrutsen. Ien fan dy poarten, de westlike, is by de restauraasje fan de muorre yn 2011-2012 rekonstruearre.

## Ynterieur
De tsjerke besit in 14e-iuwsk doopfont fan sânstien. De boppekant fan it doopfont wie slim skeind en krige in nije râne fan Chris Fokma. 

De preekstoel en de hearebank stamme út de 17e iuw. Yn de tsjerke hingje twa kroanluchters út de 17e iuw.    

Yn 2007 binne de âlde lûkbalken ferfongen troch nije om't se oantaast wiene troch de bûnte kjifkrobbe.

It oerwurk yn de toer is makke troch Van Bergen yn it earste fearn fan de 20e iuw.

## Oargel
De Bonifatiustsjerke krige foar it earst in oargel yn 1858. Bouwer wie de firma Johan Christoff Scheuer & Soannen út Swol. It front fan dat oargel, dat boud waard troch doarpstimmmerman Hendrik van der Broek, bleau bewarre doe't it ynstrumint yn 1919 ferfongen waard troch in oargel fan de firma Van Dam. By de bou brûkte Van Dam 18e-iuwsk piipwurk fan in oargel fan Albertus fan Gruisen út 1787, dat yn de herfoarme tsjerke fan Wergea stien hie. It oargel is yn 1988 restaurearre en wizige troch de firma Mense Ruiter út Zuidwolde. De wynfoarsjenning, de wynlade, manualen en mechaniken binne yn oarder makke en de disposysje is feroare neffens it klankbyld fan Fan Gruisen, om't it measte piipwurk fan dy oargelbouwer stamt.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Paris Berelc

**Paris Berelc** (Milwaukee, 29 desimber 1998) is in Amerikaansk aktrise en model. Hja is benammen bekend wurden mei rolen yn bernesearjes, lykas dy fan Skylar Storm yn *Mighty Med* en *Lab Rats: Elite Force*, op 'e tillefyzjestjoerder Disney&nbsp;XD.

## Libben en karriêre
### Jonkheid
Berelc waard yn 1998 berne yn Milwaukee yn 'e Amerikaanske steat Wiskonsin. Se is fan etnysk Hongaarsk komôf, en hat trije jongere susters: Bless, Joelie en Skye. Berelc groeide op yn Germantown, in foarstêd fan Milwaukee. Mei fjouwer jier siet se al op dûnslessen en de folgjende njoggen jier die se ek oan turnjen.

Yn 2007, doe't se njoggen jier wie, waard se 'ûntdutsen' troch it modelleburo Ford Models. Yn 'e jierren dêrnei wurke Berelc mei oan hûnderten advertinsjes foar winkelkeatlings as Boston Store, K-mart, Kohl's en Sears. Yn 2009 stie se op 'e omslach fan it novimber/desimber-nûmer fan it tydskrift *[[American Girl (tydskrift)|American Girl]]*. 

### Aktearkarriêre
Yn 2010, doe't se tolve jier wie, begûn Berelc aktearlessen te folgjen oan 'e Acting Studio Chicago. Twa jier letter besleaten har âlden om mei har nei Los Angeles te ferhúzjen, sadat se besykje koe en begjin in karriêre yn 'e film- en tillefyzjeyndustry fan Hollywood. Dat wurkpaad sette Berelc útein yn 2013, doe't se fjirtjin jier wie.

Berelc har earste rol wie daliks in haadrol: se spile Skylar Storm yn 'e komyske bernesearje *Mighty Med*, foar de tillefyzjestjoerder Disney XD, oer in sikehûs foar superhelden. Dy rige rûn twa seizoenen, fan 2013 oant en mei 2015. Yn 2015 spile se yn 'e tillefyzjefilm *Invisable Sister*, fan it Disney Channel, de rol fan Molly, dy't troch har jongere suster Cleo (spile troch Rowan Blanchard) by fersin ûnsichtber makke wurdt.

Nei't *Mighty Med* datselde jiers stopset wie, kroep Berelc yn 2016 op 'e nij yn 'e rol fan Skylar Storm foar de spin-offrige *Lab Rats: Elite Force*. Yn 2018 wie se fierders te sjen as Alexa yn 'e Netflix-searje *Alexa & Katie*. Dat jiers hie se ek in gastrol yn in ôflevering fan 'e bernesearje *The Thundermans*. 

## Keppelings om utens
*  Paris Berelc op Twitter
*  Folsleine filmografy fan Paris Berelc yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
*  Biografyske gegevens fan Paris Berelc op ''FreeOnes''
William B. Eerdmans

**William Bernard Eerdmans**, berne as **Wiltje Eerdmans** (Boalsert, 4 novimber 1882 – Grand Rapids, april 1966) wie in Nederlânsk-Amerikaansk útjouwer fan Frysk komôf bekend fan de William B. Eerdmans Publishing Company. 

Wiltje Eerdmans wie in soan fan Dirkje Pars en tekstylfabrikant Bernardus Dirk Eerdmans. Yn 1902 emigrearre er nei de Feriene Steaten en festige er him yn Grand Rapids, Michigan, in sintrum fan 19e-iuwske Nederlânske ymmigranten en Kalvinisme. Hy studearre noch in skoft oan it Calvin Theological Seminary, mar waard dochs gjin dûmny.
Yn 1911 rjochte Eerdmans yn 'e mande mei Brant Sevensma de boekhannel Eerdmans-Sevensma op, dy't spesjalisearre wie yn teologyske hânboeken. Yn 1915 gie Sevensma fuort en bleau Eerdmans as iennichste eigener oer fan it ta William B. Eerdmans Publishing Company omneamde bedriuw. Sa'n 20 jier wie Eerdmans it iennige bedriuw dat de merk foar religieuze boeken mei in kalvinistyske oriïntaasje betsjinne. 

Eerdmans joech boeken út fan skriuwers lykas C.S. Lewis, Karl Barth, Richard J. Neuhaus, Nicholas Wolterstorff, Richard Mouw, Martin Marty, Rowan Williams, Joan Chittister, Dorothy Day, Mark Noll en in protte oaren ek. 

Nei syn ferstjerren yn 1966, waard de útjouwerij fuortset troch syn soan William B. Eerdmans Jr..
Steatsen

De term **steatsen**, ek wol de **steatsksinnigen** of de **Steatske partij** neamd, ferwiist nei trije ferskynsels yn 'e Nederlânske skiednis. Yn 'e earste beide gefallen is de beneaming ôflaat fan 'e Steaten-Generaal.

## Steatsen as nasjonaliteit
De âldste betsjutting fan it begryp omfette de opstannelingen, dy't it yn 'e Tachtichjierrige Oarloch opnamen tsjin it gesach fan 'e Spaanske Kroan yn 'e Nederlannen (en dêrby oanfierd waarden troch de Steaten-Generaal fan de Nederlannen). Yn dy tiid beslacht it begryp steatsen:
* oant 1568: de protestanten yn 'e Nederlannen, dy't har fersetten tsjin 'e ûnderdrukking fan wat de autoriteiten 'ketterij' neamden, útmûnjend yn 'e oanbieding fan it Smeekskrift fan de Eallju.
* 1568-1576: de geuzen, dy't in wapene opstân tsjin it Spaanske gesach begûnen, de saneamde Opstân yn 'e Nederlannen. Letter soe dat it begjin fan 'e Tachtichjierrige Oarloch blike te wêzen.
* 1576-1579: de troch de Pasifikaasje fan Gint weriene Steaten-Generaal fan de Nederlannen, fertsjintwurdige yn 'e Uny fan Brussel.
* 1579-1588: De gewesten en stêden dy't oansletten wiene by de anty-Spaanske Uny fan Utert, en strieden tsjin 'e Spanjerst en de pro-Spaanske Uny fan Atert. Yn 1581 waard it *[[Plakkaat van Verlatinghe]]* útfurdige, dêr't de Spaanske kening mei ôfsward waard as rjochtsjildich hearsker.
* 1588-1795: De Republyk fan 'e Feriene Nederlannen, in ûnôfhinklik lân dat yn 1588 ûntstie en de foarrinner wie fan it letter Keninkryk fan 'e Nederlannen. Yn 'e Republyk wiene de Steaten-Generaal soeverein; de steedhâlders, dy't yn doetiidske bûtenlânske en moderne Nederlânske eagen faak in soarte fan foarsten lieken, wiene eins net mear as de oanfierders fan it Steatske leger en de Steatske float. De besette dielen fan 'e Súdlike Nederlannen kamen sadwaande Steatsk-Brabân, Steatsk-Flaanderen, Steatsk-Opper-Gelre en Steatsk-Oermaas te hjitten.

## Steatsen as politike streaming
In nijere betsjutting foar it begryp 'steatsen' of 'steatsksinnigen' ûntstie yn 'e Republyk fan 'e Feriene Nederlannen foar de politike streaming dy't op 'e hân wie fan 'e Steaten-Generaal, yn tsjinstelling ta de oranjesinnigen of prinselju dy't op 'e hân wie fan 'e steedhâlders út it Hûs Oranje-Nassau. Dy steedhâlders wreiden nammentlik geandewei harren macht hieltyd fierder út yn it neidiel fan 'e Steaten-Generaal. Dat proses late ferskate kearen ta gewelddiedige botsings tusken oanhingers fan 'e beide partijen, lykas yn 1672, doe't Johan en Cornelis de Witt, lieders fan 'e steatsksinnige partij, lyncht waarden troch in oranjesinnige kliber. Uteinlik kamen oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw út 'e steatsksinnigen de Patriotten fuort.

## Steatsen yn 'e skoalstriid
In trêde betsjutting fan it begryp 'steatsen' hie te krijen mei de skoalstriid. Yn dat ferbân wie de term synonym mei 'iepenbier'. Iepenbiere legere skoallen waarden, alteast yn Fryslân, oant fier yn 'e tweintichste iuw oantsjut as 'steatsskoallen', en de skoalbern dy't nei dy skoallen giene, wiene 'de steatsen'.
Fadrique Álvarez de Toledo, hartoch fan Alva

* Fadrique Álvarez de Toledo, 2e hartoch fan Alva (1460-1531), Spaansk ealman, politikus en militêr
* Fadrique Álvarez de Toledo, 4e hartoch fan Alva (1537-1583), Spaansk ealman en militêr
Protestantske tsjerke (Willemsoard)

De **Protestantske tsjerke** fan Willemsoard yn Oerisel is in tsjerkegebou fan 'e PKN-gemeente yn it doarp. Ek de Fryske doarpen Blesdike en Pepergea binne by de gemeente yndield. 

## Skiednis
Ynearsten wie der noch gjin tsjerke yn 'e koloanje Willemsoard en waarden de tsjinsten yn 'e skoalle holden. De dûmny kaam út Frederiksoard en moast foar de preek yn Willemsoard wol njoggen kilometer reizgje. Sadwaande boaze de rop om in eigen selsstannige tsjerklike gemeente te foarmjen yn Willemsoard oan. Healwei de 19e iuw waard yn opdracht fan 'e Maatskippij fan Woldiedichheid de earste stien lein foar de bou fan in nije tsjerke yn it doarp, dy't yn 1855 foltôge waard en fuort al te lyts wie. Pas yn 1867 waard Willemsoard in selsstannige gemeente mei in eigen dûmny.

Foar de útwreiding fan 'e tsjerke yn 1898 mei in kategisaasjelokaal oan 'e achterkant fan 'e tsjerke lei keninginne Emma sels 100 gûne by.  

De tsjerke is yn 2005 restaurearre. In preekstoel út 'e jierren 1950 is doe ferwidere en ferfongen troch in âlde preekstoel mei klankboerd, dy't fan Monumintenwacht oernommen is. Ek waard de tegelflier wer foar it ljocht helle en waard it ynterieur op 'e nij farve.  

Op 1 jannewaris 2010 waard de herfoarme gemeente in PKN-gemeente. 

## Oargel
De tsjerke is in ryksmonumint fanwegen it oargel. It ienmanualige ynstrumint mei sân registers waard yn 1948 boud troch de Bruorren Van Vulpen út Utert. Dêrby waard diels 17e-iuwsk en diels 19e-iuwsk piipwurk op in wynlade út de 19e iuw brûkt. It piipwurk fan Van Vulpen falt bûten de beskerming.
Erik Seerden

**Erik Seerden** (Frjentsjer, 24 desimber 1971) is in earder Frysk keatser fan Frjentsjer, in telch út it geslacht Seerden, dy't winner is fan 'e PC en yn it besit is fan it Klaverke Fjouwer. Hy keatste fan 1990 oant 2017.

## Prizen
Seerdens meast oansprekkende resultaten yn it keatsen binne de folgjende::

* 1987 - Freule 1e priis
* 1989 - Jong Nederlân 4e priis
* 1991 - Jong Nederlân 1e priis
* 1991 - de Bond 1e priis
* 1991 - PC 1e priis
* 1992 - de bond 5e priis
* 1992 - PC 1e priis
* 1993 - de bond 1e priis
* 1993 - PC 1e priis
* 1993 - Jong Nederlân 5e priis
* 1994 - de bond 2e priis
* 1995 - de bond 2e priis
* 2002 - de bond 3e priis
* 2004 - de bond 2e priis
* 2017 - de bond 4e priis

Seerden hat 295 punten yn it Ivich Keatsklassemint en hat yn syn keatskarrière 18 keningskippen behelle. Hy is mei syn maten Rinse Bleeker en Thomas van der Meer it iennichste partoer wêrfan't de leden trije kear op rige de PC wûnen en dêrby elts ien kear kening wiene.

## Wenplakken
Seerden wenne yn Frjentsjer, Huzum en Ljouwert en kaam op de Bûnspartij foar Senioren út foar alle trije.
Lou Seerden

**Lou Seerden** (folút: **Ludwig Lambert Seerden**; Viersen (Dútslân), 11 oktober 1911 – Frjentsjer, 20 july 1988) wie in Frysk keatser út Frjentsjer, berne yn it geslacht Seerden. Hy wie yn 1940 winner fan 'e PC. Seerden keatste fan 1930 oant 1946.

## Oansprekkende resultaten
De folgjende binne de meast oansprekkende resultaten yn it keatsen:

* 1932 - Jong Nederlân, 3e priis
* 1933 - de Bond, 7e priis
* 1934 - de Bond, 2e priis
* 1934 - PC, 4e priis
* 1937 - PC, 4e priis
* 1940 - PC, 1e priis 

Seerden hat 102 punten yn it Ivich Keatsklassemint.

## Wenplakken
Seerden wenne yn Frjentsjer. Yn dizze stêd is in strjitte nei him ferneamd.
Frans Haarsma

**Frans Haarsma** (Balk, 19 july 1921 – Nimwegen, 25 novimber 2009) wie in katolike preester fan it aartsbisdom Utert, teolooch en heechlearaar oan de Radboud Universiteit Nimwegen fan Frysk komôf.

## Libben en wurk
Haarsma kaam út in grut slachtersgesin. Hy waard opbrocht troch in omke en muoike yn Bakhuzen dy't gjin bern hiene. Mei tolve jier nei it lytsseminaarje.

Nei syn preesterwijing dosearre er ynearsten dogmatyk oan it grut-seminaarje Rijsenburg (Driebergen). Doe't alle seminaarjes yn 1967 opheft waarden, helle de Universiteit Nijmegen Haarsma yn om les te jaan yn de *pastoraalteology*; Haarsma fielde him as dogmatikus dêrta eigentlik net roppen, mar liet him oerhelje . Nei syn promoasje op it wurk fan de protestantske teolooch Oepke Noordmans bleau er heechlearaar yn Nimwegen.

Yn de jierren foar, fan en nei it Twadde Fatikaansk Konsily wie er nau belutsen by hast alles wat him op it geastlik hiem fan de Katolike Tsjerke yn Nederlân ôfspile . Yn de jierren santich wie er ûnder mear foarsitter fan de Sint-Willibrordferiening foar de oekumene. Yn die jierren waard syn namme neamd as mooglik opfolger fan kardinaal Alfrink, mar dat waard Johannes Willebrands.

Oars as in protte oare geastliken bleau Haarsma trou oan syn Tsjerke, nettsjinsteande syn krityk op en noed oer it belied fan de Nederlânske biskoppen. Yn ûnder oaren de publikaasjes *Morren tegen Mozes* en *Kandelaar en korenmaat* tsjûget er dêrfan; en ek yn de ôfskiedsbondel fan kollega's *Toekomst voor de Kerk?*

Haarsma wie oant syn dea tsientallen jierren iepenlik befreone mei de feministysk teologe en kollega oan deselde universiteit (oant beide mei emeritaat giene), Catharina Halkes (1920-2011). Sy en har bern ûndertekenen mei de famylje Haarsma ek de rou-advertinsje.

## Publikaasjes
* Frans Haarsma, Walter Kasper, Franz-Xaver Kaufmann: *Kirchliche Lehre, Skepsis der Gläubigen*, Herder 1970
* Frans Haarsma: *Grondslag En Identiteit*, Tjeenk Willink 1975, 
* Frans Haarsma: *Morren Tegen Mozes: Pastoraal-Theologische Beschouwingen over Het Kerkelijk Leven*, 1981, 
* Frans Haarsma: *Zinervaring in De Hedendaagse Cultuur*, Ambo 1982, 
* Frans Haarsma; *Pastoraat in de stad van de mens*, ôfskiedsrede 1984
* Frans Haarsma: *Kandelaar en korenmaat*, pastoraal-teologyske stúdzjes oer tsjerke en pastoraat, Kok, Kampen, 1991
* Frans Haarsma, mei yllustraasjes fan Frederick Franck: *Watching the Vatican*, Valkhof 1999,
Grutte Tsjerke (Elburch)

De **Grutte Tsjerke** is in tsjerkegebou fan 'e herfoarme gemeente fan Elburch, provinsje Gelderlân.

## Skiednis

Op 18 juny 1397 joech de biskop fan Utert, Frederik fan Blankenheim, permisje om mei de bou fan in nije tsjerke yn Elburch útein te setten. De bou wie net sa deeglik en al yn 1448 wie in grutte ferbouwing nedich om it teloargean fan it gebou tefoarren te kommen. De weropbou fan 'e trijeskippige tsjerke hat yn alle gefallen noch oant 1465 duorre. Letter waarden de tsjerke ferboud ta krústsjerke en in sakristy tafoege. 

De tsjerke wie yn 'e katolike tiid oan Sint-Nikolaas wijd. Mei in byldestoarm yn 1566 tsjinne de reformaasje yn Elburch oan. Sûnt 1580 waard de tsjerke definityf in protestantsk gebou. Ut de tiid fan foar de reformaasje datearje noch it koerhek en twa koarbanken. 

Yn it rampjier 1672 fernielden bûtenlânske troepen de tsjerke. Ek natoergeweld soarge foar grutte skea, yn 1693 waard by swier waar de hege spits op toer troffen troch de bliksem. Letter waard besocht om de spits wer op te bouwen mar troch brek oan jild kaam der neat fan 'e plannen telâne.

Ek de Frânske Revolúsje brocht fernielings. Op 30 maaie 1795 stiften Ingelske soldaten brân yn de tsjerke. Njonken de wapenbuorden moast ek it tsjerkemeubilêr der oan leauwe. It oargel waard ferneatige en de pipen stikken slein. Yn 1797 waarden de noch besteande fresko's oan de muorren en it ferwulft oerfarve mei in wite kalklaach.   

De tsjerke waard tusken 1970 en 1975 fan bûten en fan binnen restaurearre. By dy restauraasje waarden ek de oerkalke fresko's foar it ljocht helle.

## Oargel
Yn 1821 waard oan 'e Dútske oargelbouwer G.H. Quellhorst de opdracht jûn om in nij oargel foar de tsjerke te bouwen, dat op 11 april 1825 oplevere waard. Sûnt 1974 besit de tsjerke ek in koeroargel.
## Ofbylden

14896-Grote of Sint-Nicolaaskerk richting oosten.jpg|Oersjoch ynterieur.
Elburg, Grote- of Sint Nicolaaskerk, kansel in koor.JPG|Preekstoel.
14896-Grote of Sint-Nicolaaskerk - zicht op koor.jpg|Koerhek.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Doornspijk

**Doornspijk** is in doarp yn de gemeente Elburch yn de provinsje Gelderlân. Oant 1974 wie it noch in selsstannige gemeente.

## Skiednis

Doornspijk waard al likernôch om it jier 800 as "Villa Thornspiic" neamd. Eartiids lei it sintrum fan it plak noardlik fan it hjoeddeiske doarp oan de dyk fan de Sudersee. Nei't de Ludgerustsjerke troch de floed fan 1825 en bliksemynslach ferlern gyng, waard der mear it lân yn in nije tsjerke boud. It nije doarpssintrum kaam om dy nije tsjerke hinne te lizzen. Yn it midden fan de 19e iuw is troch de tsjintwurdige kearn de Suderseestrjitwei (*Zuiderzeestraatweg*) oanlein.

De Tsjerkedyk (*Kerkdijk*) yn Doornspijk foarmet it paad nei de âlde Ludgerustsjerke, dy't doedestiids de âlde delsetting oan de Sudersee ferbûn mei it achterlân. 

Op 1 jannewaris 1974 waard Doornspijk as gemeente opheft en yndield by Elburch.

## Tsjerke
Doornspijk is in tsjerklik plak. It doarp hat in tal tsjerken, wêrfan't de grutste gemeente de hersteld herfoarmd is. 

## Natoer
It doarp leit yn in agrarysk greidelânskip. Súdlik fan it doarp leit de Doornspijkster heide mei in sânferstowing en in boskgebiet. Noardwestlik fan it doarp lei de Feluwemar. Regelmjittich wurde dêr seldsume wetterfûgels sjoen, lykas kranen en flamingo's.

## Ofbylden Doornspijk

Exterieur OVERZICHT WESTGEVEL - Doornspijk - 20339688 - RCE.jpg|*Hersteld herf. tsjerke (ryksmonumint)*
Oude Hogeweg 16 Doornspijk.jpg|*Alde pleats út 1744 oan de Alde Hegewei 16 (Oude Hogeweg 16) (Ryksmonumint*)
Doarnspyk, grifformearde tsjerke.jpg|*Grifformearde tsjerke (gemeentlik monumint)*
Willem Hindrik fan Saksen-Eisenach

**Willem Hindrik fan Saksen-Eisenach** (It Oranjewâld, 10 novimber 1691 - Eisenach, Tueringen, 26 july 1741), hartoch fan Saksen, wie in soan fan hartoch Johan Willem fan Saksen-Eisenach en Amalia fan Nassau-Dietz. Yn 1729 folge er syn heit op as foarst fan Saksen-Eisenach. As jonge fan 18 oerlibbe er skraach in fal fan in hynder, dêr't er in slimme nierskansearring oan oer hold, dy't him in libben lang lêst besoargje soe. 

## Houliken
Willem Hindrik wie troud mei:
* Albertina Juliana fan Nassau-Idstein (1698-1722), dochter fan prins George August Samuel fan Nassau-Idstein,
* Anna Sophie Charlotte fan Brandenburg-Schwedt (1706–1751), dochter fan markgreve Albrecht Frederik fan Brandenburg (1672-1731).

Beide houliken bleaune sûnder bern; sadwaande stoar de line Saksen-Eisenach út en kaam it hartochdom oan de line Saksen-Weimar, Ernst August I fan Saksen-Weimar-Eisenach en ûntstie it hartochdom Saksen-Weimar-Eisenach.
Grande (weardichheid)

In **grande** (Spaanske útspr.: ['ɡɾande], likernôch: "gran-dee"; Portegeeske útspr.: ['ɡɾɐ̃dɨ], likernôch: "grundi"; betsjutting: "grutte") is in offisjele aristokratyske weardichheid dy't troch de Spaanske Kroan takend wurdt oan guon fan 'e heechste eallju yn Spanje. Yn it ferline bestie de titel fan 'grande' ek yn Portegal en Brazylje. 'Grande' wie net in aadlike titel, lykas hartoch of greve, mar in tafoeging dêrop, dy't de drager útsûnderlik grutte privileezjes joech. Eallju oan wa't dizze waardichheid takend wie, hiene mear maatskiplike en politike rjochten as lykfol hokker oare eallju yn Jeropa.
Grande

* grande (weardichheid), in weardichheid dy't takend wurdt oan guon hege Spaanske eallju
* Grande (plak), in plak en gemeente yn Dútslân
* Grande (rivier), in rivier yn Sisylje
* ''Grande'' (tydskrift), in earder tydskrift yn Belgje en Nederlân
Lânfâd

In **lânfâd** (froulike foarm: **lânfâdesse**) is in algemiene histoaryske oantsjutting foar it amt fan in persoan dy't yn ôfwêzichheid fan 'e lânshear as fertsjintwurdiger fan dyselde lânshear it lân bestjoerde. Dit amt kaam sterk oerien mei dat fan gûverneur, gûverneur-generaal, steedhâlder en regint. De gebieten dy't troch gûverneurs en steedhâlders bestjoerd waarden, wiene lykwols ornaris lytser as it gebiet dat troch in lânfâd bestjoerd waard, en dêropta hiene lânfâden grutter foech. It ferskil mei gûverneurs-generaal wie, dat dy lêsten benammen foarkamen yn 'e kontekst fan it kolonialisme, as bestjoerders fan koloanjes. En fan in regint of regintesse wie fral sprake yn it gefal fan 'e minderjierrigens fan in hearsker.

De term 'lânfâd' is benammen bekend út 'e steatsrjochtlike sitewaasje yn 'e Nederlannen yn 'e sechstjinde iuw, doe't dy bestjoerd waarden troch de leden fan it Hûs Habsburch. Karel&nbsp;V, dy't regearre fan 1506 oant 1555, wie behalven hear fan 'e Nederlannen ek keizer fan it Hillige Roomske Ryk en kening fan Spanje. Hoewol't er syn hof yn Brussel hie, wied er gauris op reis en as er al thús wie, waard in grut part fan syn tiid yn beslach nommen troch Dútske en Spaanske oangelegenheden. Dêrom stelde er in lânfâd(esse) oan dy't him/har folslein op it bestjoer fan it Nederlânske diel fan syn ryk talizze koe. Fral Karel syn muoike Margareta fan Savoaye en syn suster Marije fan Hongarije beklaaiden dat amt lange tiid.

Yn 1555 waard Karel&nbsp;V opfolge troch syn soan Filips&nbsp;II, dy't syn hof yn Spanje fêstige. Hy stelde syn healsuster Margareta fan Parma oan as lânfâdesse, mar doe't dy nei syn sin net hurd genôch yngriep om 'e oanboazjende ketterij yn 'e Nederlannen yn bloed te smoaren, stjoerde er yn 1567 don Fernando Álvarez de Toledo, hartoch fan Alva, om har te ferfangen. Nei fiif jier die bliken dat it ûnmeilydsume belied fan Alva it der allinnich mar minder op makke hie, en dêrom waard dy saneamde Izerne Hartoch doe opfolge troch don Luis de Requesens y Zúñiga. Neitiid folge yn 'e Súdlike Nederlannen in lange rige lânfâden dêr't pas yn 'e Frânske Tiid in ein oan kaam, wylst de Noardlike Nederlannen har as de Republyk fan 'e Sân Feriene Provinsjes fan it Spaanske bestjoer losmakken.
Gerben Jelles Nauta

**Gerben Jelles Nauta** (Wâldsein, 1694 - Snits, 1757) wie in Fryske houtfiker en byldhouwer.

Nauta wie master stien- en byldhouwer yn Snits en waard bekend troch de rynsk fersierde preekstoel fan De Lemmer, dy ’t hy yn 1744-1745 makke. Hy boaske yn 1743 op 49-jierrige leeftyd yn Snits mei Trijntje Clases Oldendorp, dochter fan in Snitser seemleartouwer. Ut dit houlik binne gjin bern bekend.

Yn, nei alle gedachten, 1757 is Nauta yn Snits ferstoarn, syn wurkplak waard oernomd troch de ferneamde byldhouwer Jan fan Nijs. 

## Inkelde wurken
Ek it yn rokoko útfierde sânstiennen bordes fan it Stedhûs fan Snits is fan syn hân. 

Koartlyn waard bekend dat ek de prachtige panielen fan de preekstoel fan de tsjerke fan Longerhou troch him makke binne.
Yn 1752 levere hy in wapenpaniel foar de preekstoel fan Aldegea yn de gemeente Súdwest-Fryslân
Melis van Seijen

**Melis van Seijen** (Harns, 1 july 1926 – Drachten, 26 augustus 2018) wie in Frysk útjouwer, boekhanneler en muzykprodusint. Hy publisearre û.m. de *[[Encyclopedie van het Hedendaagse Friesland]]*.

## Libben en karriêre
Van Seijen waard yn 1926 berne yn in kommunistyske húshâlding yn Harns. Doe't er noch lyts wie, ferhuzen syn âlden mei him nei Ljouwert, dêr't er opgroeide en letter in útjouwerij (**Utjouwerij M.A. van Seijen**) en boekhannel oprjochte. Koart nei de Twadde Wrâldoarloch besiet Van Seijen ferskate gebouwen oan 'e strjitte By de Put. Yn 'e 1960-er jierren ferhuze er syn saak nei de Wurdumerdyk. Om't ferskate boekhannels yn Fryslân fanwegen syn kommunistyske eftergrûn syn publikaasjes net yn 'e hannel nimme woene, sutele er syn boeken sels út.

Under de útjeften fan Van Seijen wiene *Het Oude Brood*, fan J.P. Zoomers-Vermeer, en *De Simmer fan it Lok*, dat skreaun wie troch Van Seijen syn broer Ad van Seijen. Ek ferskynde by him it boek *Opkomst en Strijd van de Arbeidersbeweging in Friesland*, fan Pieter Terpstra. Yn 1975 publisearre er syn bekendste útjefte: de *[[Encyclopedie van het Hedendaagse Friesland]]*, dy't ta stân kaam ûnder redaksje fan Gerben Abma en Klaas Jansma.

Njonken boeken brocht Van Seijen ek platen op 'e merk, eat dêr't er mear súkses mei hie. Syn platemaatskippij Fan Fryske Groun publisearre û.m. *Oer de Hage*, in plaat mei sketches fan Akke Radsma, en hits as *’t Woanskip* en *Skûtsjesilen Is Myn Nocht*, fan Anneke Douma.

Troch in ferhuzing nei Apeldoarn ferdwûnen Van Seijen, en syn bedriuwen, yn 'e 1980-er jierren út Ljouwert. Nei 2010 kearde er yn Fryslân werom, doe't er kaam te wenjen yn Ferpleechhûs Bertilla, yn Drachten. Op snein 26 augustus 2018 kaam Van Seijen dêre yn 'e âlderdom fan 92&nbsp;jier te ferstjerren. Inkele wiken foar syn dea hied er noch tynge dien dat er doel wie om in santjinde-iuwsk manuskript út te jaan dat er fûn hie: *Sint Vitus: Patroonheilige van Leeuwarden*. By it bekendmeitsjen fan syn heite ferstjerren joech syn soan Wobbe van Seijen oan dat projekt ôfmeitsje te sillen.
Wobbe van Seijen

**Wobbe van Seijen** (Ljouwert, 24 juny 1947) is in Frysk ûndernimmer en muzykprodusint.

## Libben en karriêre
Van Seijen waard yn 1947 berne yn 'e Fryske haadstêd Ljouwert as de soan fan útjouwer en boekhanneler Melis van Seijen. Hy wie in omkesizzer fan 'e skriuwer Ad van Seijen. 

Yn 1963 rjochte Van Seijen yn syn berteplak oan 'e Wurdumerdyk de platesaak *Bij de Put* op. Dêrnjonken fêstige er yn 1972 it platelabel Universe, dat muzyk op 'e merk brocht fan û.o. Pugh's Place, Irolt, Herman Brood en Hans Dulfer. Yn 1983 begûn Van Seijen in twadde platelabel, dat Sound & Vision hiet. Dat joech benammen wurk út Fryske popformaasjes, lykas Kobus gaat naar Appelscha.

Op tongersdei 23&nbsp;april 2020 waard de opslach fan Van Seijen oan 'e Foarstreek yn Ljouwert troch in útslaande brân folslein ferwoastge. Dêrby gie syn hiele kolleksje ferlern: net allinnich it magazyn fan syn nêstlizzende winkel, mar ek alles fan syn Universe-label en syn privee-samling, mei in protte tige seldsume en dêrom ûnferfangbere platen.
List fan bylden yn De Fryske Marren

Dit is in (ûnfolsleine) groanologyske **list fan bylden yn De Fryske Marren**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de Nederlânske gemeente De Fryske Marren, wêrby't *byld* in sammelbegryp is foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes, betinktekens en oare byldhouwurken.
Johannes Hillarius van der Heide

**Johannes Hillarius van der Heide** (De Jouwer, 9 maaie 1913 – Zeist, 23 juny 1983) wie in Nederlânske boargemaster.

Van der Heide waard berne as soan fan drogist Gerrit van der Heide (1871-1931) en Marijke de Jager (1877-1944). Hy begûn syn karriêre op de gemeentesiktarij fan Willeskop dêr't syn lettere skoanheit, Joannes Bernardus Kemme, boargemaster wie. Dêrnei wurke hy by de gemeentesiktarij fan Monster dêr't er it brocht ta adjunkt-kommys oant er yn desimber 1946 beneamd waard ta boargemaster fan de gemeenten Haarzuilens en Vleuten. Yn 1954 fusearren ûnder mear de gemeenten Haarzuilens en Vleuten ta de nije gemeente Vleuten-De Meern dêr't hy boargemaster fan waard. Yn febrewaris 1974 waard him ûntslach ferliend en midden 1983 ferstoar Van der Heide op 70-jierrige leeftyd. Syn sweager Jan Kemme wie boargemaster fan de gemeente Duiven.
Arjen Tuiten

**Arjen Tuiten** (De Jouwer, 23 septimber 1980), is in Nederlânske grimeur dy’t oan ferskate Nederlânske en Amerikaanske films meiwurke hat. Foar syn grime foar de film *[[Wonder (film)|Wonder]]* út 2017 waard hy yn jannewaris 2018 nominearre foar in Oscar yn de kategory 'Best Hair/Make-up'.

## Karriêre
Nei syn oplieding yn de Feriene Steaten gie Tuiten oan de slach by ferskate Nederlânske films, wêrûnder *[[Zwartboek (film)|Zwartboek]]*. Dêrnei fersoarge hy it grimearjen yn de Spaanske film *[[Pan's Labyrinth]]*, dy ’t him bekendheid joech yn de Amerikaanske filmyndustry. Ferskate Hollywoodfilms folgen, wêrûnder *LBJ*, *[[Maleficent (film)|Maleficent]]* (mei Angelina Jolie), *[[Thor (film)|Thor]]*, *[[Iron Man 2]]* en *[[World War Z]]*. Hy hat in eigen studio yn Los Angeles.

## ''Wonder''
*Wonder*, de film dêr’t Tuiten yn 2018 syn Oscar-nominaasje foar krige, giet oer in jonkje mei in mishypt antlit. Ynstee fan avansearre kompjûteranimaasjes waard keazen foar útwreide make-up, dat alle dagen inkele oeren koste om it oan te bringen by de jonge akteur Jacob Tremblay. "Mei visual effects kinst efterôf fan alles realisearje, (mar) mei schmink kinst sels de minsken op de set reitsje. It soarget faak foar bysûndere mominten, al is it mar in pear tellen emoasje," sei Tuiten yn novimber 2017 yn NRC Handelsblad
Protestantske tsjerke fan Jobbegea

De **Protestantske tsjerke** oan de Klaas Molwei yn Jobbegea is de tsjerke fan de PKN-gemeente Jobbegea-Skuorregea.

## Skiednis
De Jobbegeaster tsjerke waard yn 1864 boud foar de herfoarme gemeente as de tredde tsjerke fan de gemeente Hoarnstersweach-Jobbegea-Skuorregea. Oare tsjerken hie de gemeente al yn Hoarnstersweach en Skuorregea. De bou fan in tredde tsjerke waard needsaaklik achte troch't de bewenning oan de feart groeide. 

Mei de bou waard op 1 april 1864 útein set en op 20 febrewaris 1865 waard de tsjerke yn gebrûk nommen. 

Yn 1869 krige de tsjerke in geveltuorke op it dak mei in klok. De tsjerke waard ek wol it "Tsjerkje fan Mol" neamd, nei dûmny Klaas Mol dy't dêr fjirtich jier tsjinne hat. Yn 1959 fûn in restauraasje oan it gebou plak. It geveltuorke is doe ferfongen troch in dakruterke mei in spits.

## PKN

Op 7 juny 2006 fusearren de herfoarmen mei de grifformearden fan de trije doarpen ta de Protestanske gemeente Jobbegea-Skuorregea-Hoarnstersweach. De Jobbegeaster tsjerke waard de tsjerke fan de nije protestantske gemeente. Ut de ferkeap fan de grifformearde tsjerke yn Hoarnstersweach kaam it jild frij om njonken de tsjerke in modern tsjerklik sintrum te bouwen, dat de namme "De Beage" krige. 

## Ynrjochting
De tsjerke waard by de foarming fan de PKN-gemeente restaurearre en krige doe twa nije glês-yn-lead ramen fan de glesker K. van der Wal út Himmelum.

De wynhoanne dy't yn 'e binnentún fan De Beage stiet is oarspronklik ôfkomstich fan de geveltuorke fan de yn 1971 bûten gebrûk stelde en letter ôfbrutsen grifformearde tsjerke "De Lantearne" oan de Bij de Leijwei 21 yn Hoarnstersweach. 

Yn De Beage hingje skilderijen fan Folkert Beenen fan de fiif herfoarme en grifformearde tsjerken dy't de doarpen Jobbegea en Skuorregea en Hoarnstersweach ea ryk wiene.

## Oargel
Tsjintwurdich makket de gemeente gebrûk fan in elektroanysk imitaasje-ynstrumint (Content type 2430), mar de tsjerke hie oant 1976 in folweardich piipoargel fan de oargelbouwer J. Proper út Kampen. Dat piipoargel waard yn 1911 yn de Jobbegeaster tsjerke boud mei âlder materjaal fan in ynstrumint, dat nei alle gedachten ôfkomstich wie fan in 17e-iuwsk ynstrumint dat troch Jann Werner Dütsch boud wie foar de herfoarme tsjerke Terborch. It ferhûze yn 1848 nei de herfoarme tsjerke fan Diepenveen, dêr't it troch Proper ôfbrutsen en ynnommen waard. It front fan it Proper-oargel bleau lykwols yn de tsjerke en dêr steane tsjintwurdich de lûdsprekkers fan it elektroanysk oargel yn.
Tsjerke fan Hoarnstersweach

It **Tsjerkje 1621** is de eardere herfoarme tsjerke yn Hoarnstersweach. De tsjerke waard yn 1621 boud en is sûnt 1986 troch de tsjerklike gemeente bûten gebrûk steld. De Stifting Tsjerkje 1621 beheart it gebou.

## Beskriuwing
It sealtsjerkje mei in trijesidich eastlik koer stiet midden op in ferhege tsjerkhôf oan de eardere ferbiningswei fan Aldskoat nei Donkerbroek, dy't tsjintwurdich de Skoatterlânswei hjit. Op de westlike foargevel stiet mei muorreankters it jiertal 1621. Yn 1856 is de tsjerke yn giele bakstien ferboud. Tusken de muorreankers boppe de tagong is in gevelstien ynmitsele mei de tekst út 2 Timóteüs 2:  *De Heere kent degenen, die de Zijnen zijn; en: Een iegelijk, die den Naam van Christus noemt, sta af van ongerechtigheid, 1856*.

Foar de Twadde Wrâldkriich waarden de preekstoel en de banken út de tsjerke helle. Nei de oarloch krige de tsjerke in nije ynrjochting.

De klokkestoel waard yn 1972 ôfbrutsen, mar yn 2007 wer opboud. Yn de klokkestoel hinget in troch Petrus Overney getten klok út 1688.

Nei de foarming fan in Samen-op-Weggemeente yn de jierren 1980 waard de tsjerke sletten foar de earetsjinst. It gebou wurdt beheard troch de Stifting Tsjerkje 1621, dy't it gebou ferhierde oan in keunstenares dy't der har atelier yn ûnderbrocht. Yn de tsjerke wurde ek lêzings en konserten organisearre. Der is gjin oargel oanwêzich.
Ferhuzing

In **ferhuzing**, ek it **ferhúzjen** of it **ferfarren**, is it proses fan it feroarjen fan wen- of ferbliuwplak, oftewol it wikseljen fan adres. Dêrby kin it gean om ien persoan of in hiele húshâlding dy't fan wente feroaret, of om wat oars, lykas in bist (bgl. by in ferhuzing fan 'e iene dieretún nei de oare) of in bedriuw of organisaasje (bgl. by in ferhuzing nei in nij gebou). By ferhuzings feroaret men meastal fan wenplak, hoewol't it ek mooglik is binnen itselde plak te ferhúzjen. As men fan it iene lân nei it oare ferfart, sprekt men meastal net fan ferhuzing, mar fan emigraasje.

Ferhúzjen omfiemet ornaris it ynpakken fan al jins besittings, it oerbringen fan dy ynpakte besittings nei it nije adres, en it wer útpakken fan dy besittings om dêr de nije wente mei yn te rjochtsjen. Faak gripe minsken dy gelegenheid oan om in soad âld spul fuort te dwaan en/of om guon nije dingen oan te skaffen. By ferhuzings wurde faak lytsere besittings troch de ferhúzjenden en/of famylje en freonen sels nei de nije wente oerbrocht, mar foar de gruttere ynboel (kasten, tafels, stuollen, ensfh.) nimme de measte minsken in ferhúsbedriuw yn 'e earm, al wie it mar om't sokke dingen faak te grut binne om sels ûnskansearre te ferfieren. Wol is it by guon autoferhierbedriuwen mooglik om sels in bestelbus of in ferhúsbakje foar efter de auto te hieren, dêr't soks eventueel sels mei dien wurde kin.

Behalven it eigentlike ferhúzjen moat men foarôfgeande oan in ferhuzing ek sykje nei in nij ûnderkommen en dat nije ûnderkommen himmelje en gauris ek fervje, behingje en foarsjen fan nije flierbedekking, parket of betegeling. Faak wurdt der ek in hiel nije koken ynstallearre. Dêrnjonken bringt ferhúzjen ek administrative rompslomp mei, lykas it trochjaan fan 'e adresferoaring, net inkeld oan famylje, freonnen en kunde, mar ek oan 'e boargerlike stân (foar it byhâlden fan it befolkingsregister), banken, fersekeringsmaatskippijen, organisaasjes dêr't men by oansletten is en tydskriften en kranten dêr't men op abonnearre is. Fierders moat de âlde fersekering opsein en de nije ôfsletten wurde en moat de ôf- en oansluting fan gas, elektrisiteit, wetterlieding, tillefoan, keabeltillefyzje en ynternet regele wurde. It is dan ek net sa raar dat ferhúzjen sjoen wurdt as ien fan 'e wichtichste oarsaken fan stress en spannings tusken partners.

Der besteane ferskate redens om te ferhúzjen. Sa komt it faak foar dat der ferhuze wurdt as men in baan fûn hat yn in oare stêd of regio. Studinten hiere yn 'e stêd dêr't se studearje faak in studintekeamer, sadat se net eltse dei op en del nei it âlderlik hûs hoege te reizgjen. Oare redens om te ferhúzjen kinne wêze dat men earne wenje wol dêr't mear rêst hearsket, of krekt nei in drokker om-en-by ta wol. Ek komt it foar dat men ferhuzet fanwegen lûdsoerlêst, stankoerlêst, hoarizonfersmoarging, kriminaliteit yn 'e omkriten fan jins wente, skea oan jins wente of buorrelêst.
Boekhannel Schaaf

**Boekhannel Schaaf** (Nederlânsk en offisjeel: *Boekhandel Schaaf*) wie in boekhannel yn 'e Fryske stêd Dokkum, dy't fan grutte betsjutting wie foar it hiele noardeasten fan 'e provinsje.

## Skiednis
Boekhannel Schaaf wie in famyljebedriuw, dat yn 1898 oprjochte waard. Eigneresse Anita Schaaf kloppe yn 2016 op eigen inisjatyf oan by Boekhannel Van der Velde yn Ljouwert mei de fraach oft men dêr belangstelling hie om Boekhannel Schaaf oer te nimmen. Dy belangstelling wie der yndie, en trochdat de Gemeente Dongeradiel in liening fan €175.000 beskikber stelde, waard de oername en de dêrfoar nedige ferbouwing fan it âlde winkelpân oan 'e Breedstrjitte mooglik makke.

Foar Van der Velde waard de boekhannel yn Dokkum de sânde fêstiging yn Noard-Nederlân, nei de haadfêstiging yn Ljouwert en ien filiaal yn Snits, ien yn Drachten, twa yn Grins en ien yn Assen. Skaalfergrutting wie it iennichste dat it behâld fan in boekhannel yn Dokkum mooglik makke, dêr't yn 2016 Boekhannel Bergsma oer de kop gie, dat krekt as Schaaf in âld famyljebedriuw wie. In bedriuw mei ferskate fêstigings, lykas Van der Velde, hie gruttere ynkeapkrêft, legere overheadkosten en mear mooglikheden ta ynvestearjen. Boppedat koe it ûnferkochte foarrieden oerhevelje nei oare filialen. Van der Velde makke fierders mei de iepenbiere bibleteken yn Dokkum en omkriten de ôfspraak dat harren ynkeap tenei fia Van der Velde rinne soe.
Grêft

In **grêft** (regionaal ek: **greft**; mt.: **grêften**, regionaal ek: **greften**) is in troch de minske oanleine wetterwei troch de beboude kom fan in stêd (of soms in doarp), dy't foar it meastepart by de iggen lâns omseame wurdt troch gebouwen. It kin ek in oanleine barriêre ta ferdigening om in kastiel hinne wêze: in slotgrêft. In likernôch synonym foar grêft is singel. Etymologysk komt it wurdt 'grêft' fan it tiidwurd "grave". 

Grêften binne te finen yn in protte histoaryske binnenstêden yn Hollân, lykas Amsterdam (ferneamd om syn Grêftegurle), Alkmar, Delft, Doardt, Gouda en Leien. Yn Fryslân komme grêften foar yn Ljouwert, Boalsert, Dokkum, Frjentsjer, Harns en Snits, en yn 'e rest fan Nederlân û.m. yn Amersfoart, Coevorden, it doarp Giteren, Grins, Meppel en Utert.

Bûten Nederlân komme grêften ek foar yn Flaamske stêden as Brugge, Antwerpen en Gint, en yn 'e Dútske stêden Hamburch en Duisburch. Yn guon stêden, lykas De Haach, binne de grêften fierhinne ferdwûn trochdat se tichtsmiten binne. Dat hat as foardiel dat dêrtroch moaie romme strjitten ûntsteane, mar it neidiel is in stikje ferlerne skiednis. Yn 'e Kop fan Oerisel wurde ek kanalen of fearten bûten de beboude kom 'grêften' neamd, lykas de Arembergergrêft tusken Swartslûs en Belterwijde en de Thijssengrêft tusken Giteren en de Giterske Mar. 

De oarspronklike funksjes fan grêften wiene: ôfwettering, ferfier (oer it wetter), ferdigening en rioelearring. It saneamde skuorjen fan grêften wie, wêr't dat mooglik wie, in manear om 'e grêften iepen te hâlden, om't se oars stadichoan tichtslibben. Yn 'e njoggentjinde iuw ferlearen de stêden definityf harren funksje as fêstingwurk, en dêrmei rekken de grêften har ferdigeningsfunksje kwyt. Yn dyselde perioade waarden yn 'e measte plakken ek nije, bettere rioelen oanlein. Nei't se om 'e midden fan 'e tweintichste iuw hinne ek harren ferfiersfunksje foar it meastepart ferlearen oan it ferkear oer de wei, waarden in protte grêften dempt. Letter waarden yn guon plakken, lykas Breda, Utert, Meppel, Gint en Saandam inisjativen nommen oan 'e dempte grêften wer yn âlde steat werom te bringen.

## Sjoch ek

*feart
*kanaal
*singel
;of: De Grêft:
* De Grêft (Heech), in feart by it doarp Heech
* De Grêft (Pean), in feart by de buorskip Pean (by Aldeboarn)
* De Grêft (Rengerspôle), in feart yn De Alde Feanen
* De Grêft (Spangea), in feart by it doarp Spangea
Ferline

It **ferline** is de tiid dy't west hat. Yn 'e lineêre tiidsopfetting is it alles foarôfgeande oan it hjoed, wêrby't it hjoed begrepen wurde moat as it momint 'no'. It tsjinstelde fan it ferline is de takomst, alles nei it momint 'no'. Dat momint skoot oanhâldend op by it ferline wei en nei de takomst ta; wat juster (of sels in momint lyn) noch takomst wie, is no alwer ferline. Alles mei-inoar dat yn it ferline bard is, neamt men de skiednis. De stúdzje fan de skiednis is de skiedkunde. Oare tûken fan de wittenskip dy't har mei it ferline dwaande hâlde, binne bgl. argeoastronomy, argeology, geology, kosmology, paleöntology, paleobotany, paleogeografy en paleoklimatology. Alles dat bestiet, hat in eigen ferline. Minsken witte fan harren eigen ferline troch harren ûnthâld, dêr't se oantinkens oan dat ferline yn opslane. Yn bredere sin is troch skiedskriuwing it ferline fan (dielen fan) 'e wrâld skriftlik fêstlein sûnt de tiid dat minsken it skrift ûntwikkele hawwe.
Plein

In **plein** (fan it Aldfrânske *plain*, "iepen romte", letter ûntjûn ta modern Frânsk *plaine*, "flakte") is in ûnbeboude romte omjûn troch gebouwen, dy't diel útmakket fan it strjittenetwurk fan in stêd of doarp. It kin dêrom ek omskreaun wurde as in tige brede strjitte. Pleinen kinne in ûnregelmjittige, rjochthoekige, fjouwerkante, ovale of inkeldris in rûne foarm hawwe. Se binne gauris opsierd mei in stânbyld of in fontein (of in kombinaasje fan dy beide), en strjitmeubilêr lykas lantearnepeallen en sitbanken.

Yn 'e measte âldere Jeropeeske stêden binne pleinen ûntstien út merkplakken, dêr't foarhinne (en no noch wol) geregeldwei merk holden waard. Fan 'e sechstjinde iuw ôf kaam der ek in oar type plein, it saneamde paleisplein, dat oanlein waard foar paleizen of oare wichtige gebouwen (lykas stedhuzen, gerjochtsgebouwen, ensfh.). Sokke pleinen tsjinnen om 'e swidens fan it oangeande gebou te toanen (dy't oars ôfskerme wurde soe troch oare gebouwen). Faak waarden (of wurde) op sokke pleinen ek seremoanjes en militêre parades holden. Paleispleinen binne ornaris regelmjittiger fan foarm as merkplakken.

Bekende pleinen yn Fryslân binne: it Saailân en it Aldehouster Tsjerkhôf yn Ljouwert, Plein 1455 yn Boalsert, de Bredepleats yn Frjentsjer en de Feemerk yn Snits. Yn oare dielen fan Nederlân kin men tinke oan De Dam yn Amsterdam, it Waachplein yn Alkmar (dêr't de Tsiismerk holden wurdt) en de Grote Markt yn Grins. Yn it bûtenlân hat men bgl. Times Square yn New York, it Reade Plein yn Moskou, it Sint-Pitersplein yn Rome, it Place de la Concorde yn Parys, de Pariser Platz yn Berlyn, it Piazza San Marco yn Feneesje, it Piazza della Signoria yn Florâns, it Wenseslasplein yn Praach en it Plein fan de Himelske Frede yn Peking.
Harns Unskutten

**Harns Unskutten** (Nederlânsk en offisjeel: *Harlingen Ongeschut*) is in festival dat elts jier yn 'e twadde helte fan 'e moanne septimber holden wurdt yn 'e Fryske stêd Harns. It is in optocht fan boaten troch de greften fan 'e Harnzer binnenstêd, dy't yn 2012 foar it earst holden waard, doe min ofte mear by wize fan út 'e hân rûne grap. Sûnt is it evenemint útwoeksen ta in bûnt farspektakel, dêr't elts jier in grut tal muzikanten, bands, dûnsgroepen en teäteracts har meiwurking oan ferliene. 

Harns Unskutten hat elts jier in oar tema. Yn 2018 foel it evenemint op 22&nbsp;septimber en wie it tema Nova Sembla. Dat hold ferbân mei de plande tewetterlitting fan it skip de *Willem Barentsz* op deselde dei. (De oarspronklike Skylger seefarder Willem Barents wie ien fan 'e lieders fan 'e Nederlânske seelju ûnder de ferneamde Oerwintering op Nova Semba, yn 1596-1597.) Hoewol't de tewetterlitting fanwegen de drûge simmer fan 2018 útsteld wurde moast oant yn oktober, hold Harns Unskutten fêst oan Nova Sembla as tema.

## Keppelings om utens
*Harns Unskutten op ''HarlingenBoeit.nl''
Hynstemaraton Harns

De **Hynstemaraton Harns** (Nederlânsk en offisjeel: *Paardenmarathon Harlingen*) is in hynstesportbarren dat elts jier yn 'e moanne augustus holden wurdt yn 'e Fryske stêd Harns. Dit evenemint waard yn 2007 foar de earste kear organisearre troch in groep freonen en famyljeleden dy't sljocht wiene nei de mensport. Anno 2018 binne der ek in protte oare frijwilligers by belutsen.

De Hynstemaraton Harns fynt plak op in terrein oan 'e Ludingawei, deunby de wettersuveringsynstallaasje. Oarekant de wei is dêr rom parkeargelegenheid foar de besikers. Op it terrein waarden yn 2018 sân hindernissen boud. Dy moasten troch de 56 dielnimmende menners en harren hynders sa fluch mooglik nommen wurde, wat foar it publyk in protte spektakel opsmiet. Der diene sawol hynders as ponnys mei oan it evenemint, dat fierders inkelspannen, dûbelspannen, fjouwerspannen en tandems omfieme. Foar bern wie der in grut springkessen op it terrein opsteld.

## Keppelings om utens
*Hynstemaraton Harns op ''HarlingenBoeit.nl''
Broek-Súd (wenwyk)

**Broek-Súd** is in plande lúkse wenwyk by De Jouwer. Sûnt de jierren njoggentich waard sprutsen oer de bou fan de wyk. De earste skeppe giet nei alle gedachten fan 2017 ôf yn de grûn. De wyk waard sjoen as in finansjele bongel oan de poat foar de gemeente De Fryske Marren. 

De wyk moat de earste op De Jouwer wurde dy't ferbining hat mei iepen farwetter. Eardere wetterrike wiken as Skipsleat en Wyldehoarne binne net befarber foar skippen.

## Histoarje

It doarp De Broek wie iuwenlang allinnich oer wetter mei elkoar ferbûn. It diel oan de noardkant fan de Jouster Sylroede makke in ûntwikkeling troch en foarme in buorren. It súdlike diel hat in agraryske bestimming.

Hoewol't Broek-Súd hast tsjin De Jouwer oan leit, bestiene bouplannen pas sûnt de jierren njoggentich fan de tweintichste iuw. Oant 1984 lei it gebiet nammentlik krekt oer de gemeentegrins yn Doanjewerstâl. Nei in gemeentlike weryndieling wêrby't Haskerlân en Doanjewerstâl gearfoege waarden ta Skarsterlân, koe De Jouwer sjen nei bebouwing fan de greiden by Broek-Súd.

Yn 1994 joech de gemeente Skarsterlân yn in takomstfyzje oan in wenwyk bouwe te wollen tusken Der Jouwer en Broek-Súd. Yn de wyk soene 800 huzen komme moatte en de bou soe fan start gean moatte tusken 1997 en 2000. Yn lettere takomstfyzjes waard dy datum sirka tsien jier foarútskood. Ek nimt in oantal te bouwen huzen ôf.

Yn de jierren 2000 leine der plannen foar in wyk mei 500 wenningen. Yn 2009 waard troch tsjinsittende merkomstannichheden keazen foar it bouwen fan hûnderten huzen. Letter kamen der plannen foar de oanlis fan in fakânsjepark mei 250 wenningen, mar dat gie net troch. Wyls sil de gemeente De Fryske Marren út fan in plan mei njoggentich lúkse wenten. Fan 2017 ôf waarden de earste kavels ferkocht. 
Yn 2019 binne de earste huzen ferkocht, neidat de grûn earst bouryp makke wie. Der wurdt yn twa fazes boud, de earste faze bestiet út 45 wenten, en de twadde faze mei 41 wenten. Yn 2026 moatte de 86 kavels ferkocht wêze. Elke kavel is op syn minst 1000 m².

### Finansjen
De destiidske gemeente Skarsterlân kocht by de earste fyzje foar it gebiet yn 1994 grûn, om foar te kommen dat spekulanten mei de grûn oan de haal geane soene. Pas yn 2013 waard besluten om troch te gean mei de bouplannen foar de wyk. Yn de jierren foarôfgeand oan de bou hie de gemeente in soad hektares grûn oankocht. Dat soarge derfoar dat de gemeente alle dagen 1000 euro oan rinte kwyt wie. Allinnich de bou fan de wyk soe grutte finansjele dilemma's foarkomme kinne. Om Broek-Súd fluch fan de grûn te krijen, krijt de wyk foarrang op oare bouprojekten yn de gemeente.
Far from the Madding Crowd

## Literatuer
*''Far from the Madding Crowd'' (roman), in roman fan Thomas Hardy út 1874
**Far from the Madding Crowd*, in sitaat út it gedicht *[[Elegy Written in a Country Churchyard]]* fan Thomas Gray út 1751, dêr't de titel fan 'e roman fan Hardy nei ferwiist

## Films
*''Far from the Madding Crowd'' (film út 1915), in Britske stomme film út 1915 basearre op 'e roman fan Hardy
*''Far from the Madding Crowd'' (film út 1967), in Britske film út 1967 basearre op 'e roman fan Hardy
*''Far from the Madding Crowd'' (film út 1998), in Britske tillefyzjefilm út 1998 basearre op 'e roman fan Hardy
*''Far from the Madding Crowd'' (film út 2015), in Britske film út 2015 basearre op 'e roman fan Hardy

## Muzyk
*''Far from the Madding Crowd'' (album), in album fan Wuthering Heights út 2004
**[[Far from the Madding Crowds]]*, in album fan Chicane út 1997