open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sevearus Aleksander

**Sevearus Aleksander** (1 oktober 208 - 19 maart 235), meastentiids ek **Aleksander Sevearus** neamd, folút yn it Latyn as **Marcus Aurelius Severus Alexander**, wie keizer fan Rome fan 222 - 235. Hy hearde by de Servearyske dynasty en wie yn tsjinstelling fan syn neef Elagabalus dy't foar him keizer wie in evenredige en betochtsume keizer.

## Komôf
Aleksander Sevearus waard berne mei de Latynske namme *Marcus Julius Gessius Alexianus*' (of neffens oare boarnen **Gessius Bassianus Alexianus**) yn "Caesarea sub Libano" yn it tsjintwurdige Libanon. Troch syn beppe Julia Maesa waard hy nei foaren skood as erfgenamt fan de Romeinske keizer Elagabalus. Syn beppe beskerme him ek tsjinoer lettere besikings him út de wei te romjen. Elagabalus waard fermoarde en de jonge Aleksander Sevearus waard, yn earsten ûnder fâdij fan syn beppe en nei har dea fan syn mem Julia Mamaea, de nije keizer. 

As neef fan syn foargonger Elagabalus hie Aleksander Sevearus it prysterskip fan El-Gabaal urven, mar hy makke fuort in ein oan dizze ymportearre religieuskse praktiken yn Rome, want de Romeinske befolking wie hjir frijwat op tsjin. Hy stjoerde de hillige stien fan Emesa werom nei Syrje en wijde de timpel fan Elagabalus op 'e nij oan de Romeinske god *[[Jupiter (god)|Jupiter]] Ultor*.

## It Sassanidyse gefaar
Hoewol't de beide Julia's mei de jonge Sevearus Aleksander Rome wer in kundich en evenredich bestjoer joegen, ûntstie der al gau ûnrêst tsjin it froulju-bewâld. Underwilens hie der yn it oanswettende ryk fan de Parten in wichtige omwinteling west dy't tige gefaarlike feroaring ynhâlde foar it Romeinske rk. De Sassaniden hienen ûnder foarst Ardashir de macht oernomd fan it swakke bewâld fan de Parten. Dêrtroch waard de easterbuorman in bedriging fan belang. Hja foelen it Romeinske ryk yn en yn 230 gong de Romeinske provinsje Mesopotaamje ferlern en waard it hiele easten bedrige troch de Sassaniden. 

Aleksander sette him mei it leger nei it easten en makke mei súkses in ein oan de Perzyske bedriging. Lykwols wie syn oanfal op de Sassaniden net it súkses dêr't hy op hope hie. De Romeinske provinsje Mesopotaamje koed er net werom feroverje. Syn tsingader Ardashir slagge deryn de wichtige oanfal op de stêd Ctesifon, net allinnich ôf te warren mar om te setten yn in Romeinske nederlaach fan formaat. Yn stee fan in oerwinning helje dy't foarfêst in ein meitsje soe oan de lêstige Perzen en Aleksander yn de fuotspoaren fan syn yllustere nammegenoat trede kind hie, moast hy him dellizze mei in soarte fan lykspul. It hindere Aleksander yn alle gefallen net om op 25 septimber 233 in oerwinningstaspraak te hâlden wêryn de nederlaach fan Ctesifon ferswijd waard. 

## Ein
Aleksander kaam as triomfator nei Rome werom, mar moast fuort mei it leger nei de Donau-grins dat bedrige waard troch Germaanske stammen. Hy ferlear it oansjen fan it leger doe't er de bedriging fan de Germanen mei ûnderhannelings oplosse woe ynstee fan kriichfiere. Yn 235 waarden hy en syn mem fermoarde as gefolch fan in militêre kûp en kaam de earste soldatekeizer Maksiminus Traks op de keizerlike troan.
Krine Boelens

**Krine Boelens** (Nes, 12 septimber 1914 - Ljouwert, 19 maart 1995) wie ûnderwizer (ûnder oare yn Hidaard en haad fan de CVO-skoalle yn Frjentsjer), en ûnderwiisynspekteur (1958-1972) fan it leger ûnderwiis.

Hy wie warber foar de opbou fan de Fryske skoalle en as taalsosjolooch ferbûn oan it Pedagogysk Advysburo fan de Fryske Akademy. 

Yn Skiermûntseach waard yn 1966 in skoalle nei him ferneamd, de Inspecteur Boelensschool.

## Wurk (ûnfolslein)
* *Nes, in doarp yn 'e Dongeradielen*(1949-1950)
* *Hwat sizze de bern? De útspraak fan ea-wurden yn Westergoa* (1950)
* *Dialectatlas fan Fryslân*, mei Gosse van der Woude, nr. 15 fan de rige Nederlandse dialectatlassen. (Antwerpen, 1955)
* *De taal van het schoolkind in Friesland.* Dialekt-geografyske enkête (1956)
* 'Twataligens, ynlieding yn forskate aspekten fan de twataligens* (1973)
* *Het Fries* (1978)
* *In oar en wysels'' (1979)

## Keppeling om utens
* Krine Boelens yn de DBNL
Julia Domna

**Julia Domna** (170-217) wie keizerinne fan it Romeinske Ryk fan 193 ôf oant har dea. Sy wie yn har tiid ien fan de machtichste en wichtichste persoanen yn Jeropa en de machtichste frou fan it Romeinske keizerryk. Troch har optrede is it te tankjen dat it Romeinske ryk al net oan it begjin fan it meiïnoar keizerskip fan har twa soannen Karakalla en Geta opspliten waard yn in eastlike en westlik diel. Letter yn de fjirde iuw soe dat dochs noch barre.

Yn har libben die sy oan filosofy en tredde op as patroanes fan in tal filosofen. Sy wurdt sjoen as de frou dy't de filosofy werombrocht hat yn it Romeinske Ryk en it in foaroansteande posysje joech. Sy is ek ferneamd om har politike skerpens.  Om har hinne sammele sy in kloft filosofen en oare yntellektuelen, fan waans aktiviteiten wy op de hichte brocht binne troch de skriften fan de sofist en redener Lusius Flavius Pilostratus (sa.170-sa.247).

## Libben
Julia Domna waard berne yn de Romeinske provinsje Syrje as dochter fan Julius Bassianus, hegepryster fan de El Gebal sinnegod kultus fan Emesa. As jonge frou reizge sy nei it westen en troude yn 187 mei de Noard-Afrikaanske Lusius Septimius Severus, dy't letter keizer fan Rome wurde soe. Yn 188 en 189 waard sy mem fan twa soannen, Karakalla en Geta.

Doe't Septimius Severus yn 193 troch de senaat ta keizer útroppen waard, krige sy de titel *Augusta* (keizerin). Omdat sy altyd mei har man meigong op fjildtochten krige sy yn 195 de titel *Mater Castrorum* (mem fan de forten of legerkampen). Nei de dea fan Septimius Severus yn 211, soe sy troch de senaat noch mear titels takend wurde, te witten: *Mater Senatus* en *Mater Patriae* (Mem fan de Senaat en Mem des Heitelâns).

Doe't harren soannen keizer wurde wienen, woenen dizze net gearwurkje en beslute it ryk op te dielen yn in eastlik part, mei Geta as keizer, en westlik part, mei Karakalla as keizer. Julia Domna kaam lykwols tuskenbeide en ferhindere de opsplitsing mei de wurden: "Jim kinne miskien it ryk wol tusken inoar ferdiele, mar net jim mem".

Yn desimber 211 waard sy troch Karakalla ferrieden neidat sy op syn foarstel in moeting regele hie tusken har soannen mei as doel om de skelen byinoar te lizzen. Lykwols waard nei Geta syn oankomst dizze foar har eagen, miskien sels wol yn har earmen troch soldaten fan Karakalla fermoarde. 

Doe't úteinlik ek har âldste soan fermoarde waard (op dat stuit ferbliuw sy yn Syrje), wie sy wanhopich en besocht even selsmoard te dwaan, mar seach dêr fan ôf doe't de nije keizer Makrinus har te kennen joech dat sy al har titels behâlde mocht. Stadich oan sette Julia Domna in kampanje útein tsjin Makrinus. Doe't dy fan har plannen op de hichte rekke, moast sy nei Rome komme dêr't sy har sels tekoart die troch yn hongerstaking te gean. 

## Fuotnoaten


## Keppeling om utens
* , artikel oer Julia Domna (A.D. 193-235) yn ''DIR'' (2001).
* , Julia Domna, 170- 217 AD, in ''Feminae Romanae: The Women of Ancient Rome'' (2001-2006).
* , art. Julia Domna, Women-Philosophers.com (2008).
Praetoriaanske garde

De **Praetoriaanske garde** (of **Praetoriaanske Wacht**) wie by de Romeinen in spesjale militêre ienheid dy't de keizerlike liifwacht foarme. 

*[[Praetor]]* is yn it Latyn letterlik *foargonger* of *lieder*; it wie de titel fan de heechste amtner yn de Romeinske Republyk, mar waard letter de posysje fuortendaliks ûnder de *[[konsul]]* fan Rome. It haadkertier fan in Romeinsk leger waard in *praetorium* neamd en de wacht fan in generaal *cohors praetoriae*. Dêrút ûntstie lang om let de *Praetoriaanske garde* lykas dy ynsteld waard troch keizer Imperator Caesar Augustus yn 27 f.Kr. 

## Skiednis
Oarspronklik bestie de garde út njoggen kohorten fan elk 500 oant 1000 man. Trije kohorten wienen yn Rome legere, de rest yn kazernes bûten de haadstêd. Under it bewâld fan keizer Tiberius waard de garde opnij organisearre troch tadwaan fan de prefekt Lusius Aelius Seianus. Hy krige opdracht om de hiele garde tichtby Rome te legerjen, yn de "Castra Praetoria". Sûnt dy tiid wie de garde net langer oer en om de stêd ferspriede, wêrtroch't dizze letter in grutte politike ynfloed krije soe. Net allinnich de keizer koe de garde as priveeleger brûke, de garde koe likegoed in grut gefaar betsjutte as de keizer de kontrôle deroer ferlear. 

De Praetoriaanske garde hat meardere kearen har macht misbrûkt troch de Romeinske senaat ûnder bedriging in persoan ta keizer te útroppe te litten. De garde koe troch omkeapjen ek misbrûkt wurde om tsjinstanners en rivalen út de wei te romjen dêr't de keizer sels faak it slachtoffer by wie. 

It wie gewoante dat de Praetoriaanske garde jild fan de keizer krige by syn troansbestiging en op spesjale gelegenheden tidens syn regear. Sa'n jefte fan de keizer waard *"donativum"* neamd. Yn 31 wie keizer Tiberius twongen de garde mei in "donativum" om te keapen om har eigen prefekt arrestearje te kinnen. Yn 193 wie de Praetoriaanske Garde sa korrupt wurden (by de dea fa Kommodus) dat sy de troan ferkochten oan de heechste bieder. De hiele Garde waard dêrom twa moannen letter troch keizer Septimius Severus ôfset en folslein ferfongen troch soldaten fan syn eigen legioenen.
## Ein
Yn 284 fermindere Diokletianus de macht fan de garde en Konstantyn de Grutte (307 - 337) makke foar altyd in ein oan de Praetoriaanske garde.
Rinse Meilsma

**Rinse Meilsma** (Aldegea (Smellingerlân), ±1660 - Boksum, 10 juny 1721) wie predikant en teolooch.

Fan 1681 oant syn dea yn 1721 wie Meilsma dûmny yn Boksum. Hy wie belutsen yn de striid tusken Herman Alexander Röell en Campegius Vitringa. Syn wurk *Noodlijdende waarheid ondersteunt* (1691), hoewol geunstich beoardiele troch de klassis Ljouwert, waard ferbean en fan Deputearre Steaten fan Fryslân waard er beskrobbe.
Campegius Vitringa

**Campegius Vitringa** sr. (Ljouwert, 16 maaie 1659 - Frjentsjer, 31 maart 1722) wie in Nederlânske protestantske teolooch en hebraïst. Hy wie in neifolger fan Johannes Cocceius.

Hy studearre oan de universiteiten fan Frjentsjer en Leien, en waard professer yn Easterske talen oan de earste yn 1681. Syn beide haadwurken binne de dissertaasje oer de joadske synagoge, *De Synagoga Vetere Libri Tres* (Frjentsjer, 1685; 2dl ed. 1696) en syn *Kommentaar op Jesaja* (Ljouwert, 1714-20), dy't ferskate kearen werprinte binne yn de 18e iuw. It lêste wurk wie oant de tiid fan Gesenius de meast oansjenlike bydrage oan de eksegeze fan it bibelboek Jesaja. Fierders hat er noch *Sacrarum Observationum Libri Sex* publiseaare (Frjentsjer, 1683-1708).

Vitringa stoar yn maart 1722 yn de âldens fan 62 jier. Syn soan Campegius wie yn 1715 beneamd ta heechlearaar teology oan de universiteit fan Frjentsjer. Hy stoar skraach in jier letter nei syn heit yn jannewaris 1723. 

## Bibliografy
**De amore veritas*, 1683
**Archisynagogus observationibus novis illustratus*, Frjentsjer, 1685
**Aphorismi*, 1688 (njoggen kear ferskynd, fiifris yn it Latyn en fjouwer kear yn it Nederlânsk as *Korte stellingen, in welke vervat worden de grondstukken van de christelyke leere*)
**Korte verklaring van het gelove der Algemeene Kerke aangaande de geboorte des Soons, en de tijdelijke doodt der gelovige*, 1691
**Anakrisis Apokalypsios Joannis Apostoli*, 1705
**Observatorium sacrae, 1711
**Verklaring van de evangelische parabolen*, Amsterdam, 1715
**Typus theologiae practcae sive de vita spirituali ejusque affectionibus commentatio*, 1716
**Hypotyposis historiae et chronologiae sacrae*, Ljouwert, 1716
**Korte schets van de christelyke zeden-leere ofte van het geestelyk leven ende desselfs eigenschappen*, 1717

== Keppeling om utens ==
* [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=96&letter=V Joadske ensiklopedy]
* [https://openaccess.leidenuniv.nl/dspace/bitstream/1887/8266/1/3 908 026.pdf *Between Grotius and Cocceius: The 'Theologica Prophetica' of Capeius Vitringa'' (PDF)]
Johannes Coccejus

**Johannes Coccejus** (feitlik *Johannes Coch*) (Bremen, 9 augustus 1603 -  Leien, 5 novimber 1669) wie in teolooch en filolooch dy't in wichtige rol spile yn it grifformeard-protestantisme fan de 17e iuw. Coccius is fral ferneamd fanwege it skeel mei Voetius oer de ferbûnsslear en de sabbat. Dit konflikt ferdielde de grifformearde tsjerke oant fier yn de 18e iuw yn de partij Coccejanen en Voetianen.

## Libben
As soan fan de Bremer *Stadtsecretär* Timan Coch gie er nei it *Gymnasium Illustre* (Latynske skoalle). Yn 1625 gie er nei Hamburch dêr't er him fierder ferdjippe yn de Rabbynse geskriften. Septimber 1626 waard er, "om it rûge libben oan de Dútske universiteiten te ûntflechtsjen" studint yn Frjentsjer dêr't er kolleezje folge by ûnder oaren Johannes Maccovius en Guilielmus Amesius (William Ames).

* 1630, Beneaming ta heechlearaar yn de bibelske filology yn Bremen
* 1636, Beneaming ta professer Easterske Talen te Frjentsjer,
* 1643, Doctorsbul yn de teology mei in dissertaasje oer het ferbûn.
* 1650, Beneaming ta professer in Leien dêr't er yn 1669 stoar oan de pest.

## Bibliografy
* *Summa doctrinae de foedere et testamento Dei*, 1648 (Wersjoen yn 1654 en 1660)
* *Summa theologiae ex sacris scripturis repetita*, 1662 (werprinte yn 1665)
* *Lexicon et commentarius sermonis hebraici et chaldaici*, 1669
* *Explicatio catecheseos Heydelbergensis*, 1671

## Keppeling om utens
*Biografy en bibliografy
Oepke Noordmans

**Oepke Noordmans** (Easterein, 18 july 1871 - Lunteren, 5 febrewaris 1956) wie in Nederlânsk dûmny en ferneamd teolooch fan Frysk komôf. 

## Libben en wurk
Oepke wie in soan fan Durk Piers Noordmans, boer en leketeolooch, en Gerbig Oepkes de Roos. Hy groeide op yn Skearnegoutum en gie nei it gymnasium yn Zetten. Ferfolgens begûn er de stúdzje teology oand Universiteit fan Leien yn 1891. Yn 1892 rekke er in skoft oerspand en koe er de stúdzje earst yn 1899 wer opnimme, mar no yn Utert. 

Yn 1903 waard Noordmans predikant yn Idzegeahuzen en Piaam en hy troude op 14 july 1910 mei Johanna Hillegonda Oosterhuis. Sy krigen twa soannen en ien dochter.
 
Yn 1920 waard er beroppen yn Sumar en doe publisearre er ek syn earste teologyske wurk. Fan 1923 oant 1943 stie er yn Laren yn de Achterhoek.

Noordmans wie pleiter foar de teology fan Karl Barth, dy't ek in kear moete hat. Noordmans waard wol omskreaun as in 'reformatorysk katolyk'. Hy wie min yn in beskate hoeke te pleatsen, mar hy hie in protte ynfloed yn de Herfoarme Tsjerke yn it ynterbellum. Noordmans krige yn 1935 in earedoktoraat oan de Universiteit fan Grins.

Nei syn emeritaat yn 1943 ferfarde er nei Lunteren. Syn lêste jierren hie er te lijen fan in deadlike sykte. Oan de ein fan de Twadde Wrâldkriich ferlear er syn âldste soan.

## Sitaten
* 'At wy nei tsjerke gean is it noch net wis dat God ek giet'.
* 'De tsjerke is in tuskending, sawol yn earsten as needsaaklik'.
* 'De wrâld moat it der by gebrek oan better (Keninkryk fan God) mar mei dwaan'.
* 'Wa't bûten dit libben en oer it tsjerkhôf hinne sjen kin, hat in iepen libben. Dan sille alle dingen ferfolt wurde'.

## Sammele wurk
It oeuvre fan Noordmans waard útjûn yn alve bannen sammele wurken (VW):
* *Het begin: om de ware humaniteit* (VW I; Kampen, Kok: 1978) 
* *Dogmatische peilingen rondom Schrift en belijdenis* (VW II; Kampen, Kok: 1979) 
* *Ontmoetingen: de actualiteit der historie* (VW III; Kampen, Kok: 1981) 
* *Ontmoetingen: de actualiteit der historie* (VW IV; Kampen, Kok: 1988) 
* *Om de rechte orde der kerk* (VW V; Kampen, Kok: 1984) 
* *De kerk en het leven* (VW VI; Kampen, Kok: 1986) 
* *Preken* (VW VII; Kampen, Kok: 1990) 
* *Meditaties* (VW VIII; Kampen, Kok: 1980) 
* *Brieven (1884-1934)* (VW IXa; Kampen, Kok: 1999) 
* *Brieven (1934-1955)* (VW IXb; Kampen, Kok: 1999) 
* *Mengelwerk. Registers* (VW X; Kampen, Kok: 2004)
Gouden Gurbe

In **Gouden Gurbe** is de priis foar makkers fan Iepenloftspullen yn de provinsje Fryslân. De priis is yn 2007 ynsteld troch de Ljouwerter Krante as fariant fan de Oskar. Der binne Gouden Gurbes foar de bêste haadrol, de bêste byrol, de bêste foarstelling en de bêste foarmjouwing. Der is in ûnôfhinklike sjuery mar dêrneist meie ek taskôgers by elke foarstelling har oardiel jaan. Om it oardiel ôfwoegener te meitsjen kaam der yn 2008 in 'geheime lekesjuery' oan te pas fan teaterleafhawwers. En dan bestiet noch de mooglikheid om in ekstra Gurbe út te rikken. Neist de Gouden Gurbes wurdt ek noch de Ljouwerter Krante Publykspriis útrikt foar it meast oansprekkende iepenloftspul. 

De priis is neamd nei Gurbe, it mantsje dat mei syn frou Loltsje kommentaar jout op it nijs op de foarside fan de krante. Hans Jouta út Ferwert is de makker fan it byldsje.

De prizen wurde yn de hjerst útrikt yn de stedsskouboarch De Harmony yn Ljouwert. 

Yn 2022 waard der gjin Gouden Gurbe útrikt fanwege de coronapandemy.

## Keppeling om utens
* Blogspot Gouden Gurbe
* Ljouwerter Krante
Johan de Witt jr.

**Johan de Witt jr.**, hear fan Súd- en Noard-Linschoten, Snelrewaard, Hekendorp en IJsselveere (1662 - 1701) wie in Nederlânsk politikus út it laach De Witt. Hy wie de iennige soan fan Johan de Witt (1625-1672), riedpensjonaris fan Hollân en syn frou Wendela Bicker (1635-1668).

Yn it rampjier 1672 waard Pieter de Graeff fâld oer de fiif bern fan de fermoarde De Witt, ûnder oaren fan Johan.

Johan de Witt jr. wie weesmaster te Dordrecht (1684-1685). Dêrnei sekretaris (1688-1701) en fjirtichried (1695) fan Dordrecht. 

Johan de Witt jr. wie troud mei syn nicht Wilhelmina de Witt (1671-1701), de dochter fan syn omke Cornelis de Witt (1623-1672) en Maria van Berckel (1632-1706). Harren bern wiene Johan (1694-1751), Ried fan Finânsjes (riedshear en presidint fan de rekkenkeamer yn de Súdlike Nederlannen) fan de keizer fan Eastenryk yn Brussel en Cornelis de Witt (1696-1769). De lêste waard boargemaster fan Dordrecht en wie teffens hear fan Jaarsveld.

Johan de Witt jr. hie in mânske bibleteek, dy't út de boekesamling fan syn heit en eigen oankeap bestie. 

## Noaten




## Sjoch ek
* Johan de Witt
* Cornelis de Witt

## Keppeling om ytens
* www.herenvanholland.nl
Noardske Kompanjy

De **Noardske-Grienlânske Kompanjy** (*Noardske Kompanjy* of *Kompanjy fan Spitsbergen*) wie in kartel foar de walfiskfeart, opgerjochte troch ferskate belanghawwende stêden, dy't bestie fan 1614 oant 1642. De Kompanjy rekke al rillegau nei de oprjochting yn konflikt mey Ingelân, Denemark en Sweden.

## Skiednis
Yn 1598 spielde der in walfisk oan by Wyk oan See. It bist waard ferkocht foar 126 gûne en de bek is as geskink oan Jan fan Nassau nei de Dillenburch ferfierd.

Yn 1612 wurdt foar it earst in kommersjele ekspedysje nei Nova Sembla neamd. Men hie konkludearre dat de walfiskfeart by Kaap de Goeie Hope neat wurde koe. De Noardske kompanjy waard yn 't earstoan foar in perioade fan twa jier oprjochte op Flylân (27 jannewaris 1614). Willem Cornelis van Muyden, út Amsterdam, wie ien fan de earste skippers dy't útfarde. Hy naam fiif Frânske Basken en in Ingelske loads mei, de oare bemanningsleden wiene út Noard-Hollân. Dit oktroai waard yn 1617 foar fjouwer jier ferlinge en yn 1622 fernijd foar nochris tolve jier. 

De walfiskfeart wie strang bûn oan it seizoen. De skippen fan de dielnimmende stêden farden yn juny út. Nei sa'n trije wike kamen se yn de wetters om Spitsbergen, Jan Mayen of Beare-eilân oan. Yn septimber of uterlik oktober giene de skippen werom nei de Republyk. Al rillegau waarden op Jan Mayen en Spitsbergen (Smeerenburch) traansiederijen boud. Men hoechde de stjonkende kadavers dan net mei te nimmen, boppedat wie de laadromte op it skip beheind. Jierrenlang hat de kompanjy it hannelsmonopoalje foar walfisktraan yn hannen hân. Foar eltse tocht moasten de dielnimmers ta de bûse en nei ôfrin waard de winst fuortendaliks ferparte.

## Organisaasje
It bestjoer fan de kompanjy wie ferdield yn fiif saneamde keamers. Dy wiene ridlik selsstannich en sieten yn Amsterdam, Hoarn, Inkhuzen, Rotterdam en Delft. Eltse stêd hie syn eigen ynstallaasjes yn it poalgebiet. Yn 1616 naam de Siuw Jan Lampsins diel yn de kompanjy en doe krigen ek Flissingen, Middelburch en Feare in keamer. Yn 1634 is it oktroai nochris acht jier ferlenge. Yn 1636 waarden twa Fryske keamers oprjochte: Harns (ûnder oaren troch Wybe Jans) en Starum.

## Hannelsgebiet
It hannelsgebiet fan de Noardske Kompanjy rûn fan de Davisstrjitte by Newfoundland oant it Russyske Nova Zembla. De kompanjy easke dizze gebieten net op, mar hie dêr allinnich it hannelsmonopoalje.

## Keppelings om utens
* Missy Jan Mayen
* DE KLEINE VISSERIJ
* Traansierdrijen op it eilân Jan Mayen
Jordsân Feriening

De **Jordsân Feriening**, folút de Jordsân Feriening foar it beskermjen fan de seefûgel en de natuer (Dútsk: Verein *Jordsand zum Schutze der Seevögel und der Natur e.V.*), waard yn 1907 yn Hamburch stifte. It is ien fan de âldste natuerbeskermingsorganisaasjes fan Dútslân. Sûnt 1982 stiet it haadkantoar fan de feriening yn Ahrensburg by Hamburch.

De namme fan de feriening komt fan it eardere hallich Jordsân, dat eastlik fan Sylt yn de Waadsee lein hat en it earste fûgelbeskermingsgebiet fan de feriening wie. Tsjintwurdich is Jordsân noch mar in sânplaat.

## Warberens
De feriening hat as doel it fersoargjen fan mear seefûgel- en natuergebieten. 23 Reservaten (2007) waarden troch de feriening ynrjochte en yn stân hâlden. Gebieten fan de Jordsân Feriening lizze op Neuwerk, Sylt, Oomram, Súdfal en Habel.

De natuergebieten *Nationalparken Hamburgisches Wattenmeer* en *Schleswig-Holsteinisches Wattenmeer* wurdt in protte mei oparbeide.

Foar it behâld fan de hallich Noardereach wurdt yn de simmermoannen wurkkampen organisearre foar de jongerein. Dy  kampen steane it beskermjen fan de fûgels en ‘kustfersoarging’ op de foargrûn.

Fierders jout de feriening it tydskrift Seevögel (Seefûgel) út. 

Sûnt 1980 hat de *Jordsân Feriening de stifting Jugendgruppe Naturschutzjugend Jordsand* en sûnt 1986 it Institut *für Naturschutz- und Umweltschutzforschung des Vereins Jordsand* yn it behear.

## Keppeling om utens
*De webstee fan de Jordsân Feriening
Vrsar

**Vrsar** is in gemeente en plak yn Kroaasje. By de telling fan 2001 wennen der 2703 minsken yn Vrsar.

It plak leit oan de eastkant fan it skiereilân Istrje, krekt súdlik fan Poreč, by de yngong fan it Limski Kanaal. It doarp leit op in heuvel, ticht oan see.

Foar de kust fan Vrsar lizze 18 ûnbewenner eilantsjes mei seldsume mediterrane beammen. Jierliks komme in protte toeristen nei Vrsar.

## Skiednis
Vrsar wie earder it fakânsjeferbliuw fan ferskate bisskoppen en pausen. Ek wie it in hannelssintrum. Nei de Romeinen kamen de East Goaten. Yn 538 kaam it ûnder Byzantynsk regear. Fan de 10e iuw oant de 18e iuw wie it Fatikaan de baas. Letter kaam it ûnder bestjoer fan de bisskoppen fan Poreč.

## Ekonomy
Vrsar leit oan see en hat sadwaande ek in fiskersfloat mei haven.

Dêrneist wurdt it toerisme hieltyd wichtiger as ynkomsteboarne foar de minsken. Der binne in stik as wat kempings en hotels neist it doarp. De hotels en kampeerpleatsen lizze oan see, lâns de strannen. Ien fan de kempings by Vrsar is it grutste nudistekamp fan Jeropa, Koversada, it bied plak oan 18.500 minsken.

It plak hat in havenbûlevaar, *Obala Marsala Tita* neamd. Yn it doarp sels binne tal fan winkeltsjes en restaurants.

## It besjen wurdich
*Sint Maartenstsjerke út de 19e iuw
*Stêdshaadpoarte by de Foska tsjerke
*Romaanske Mariabasilyk
*Limski Kanaal
*Brioni eilannen

## Keppelings om utens
*Webstee fan Vrsar
Groue (eilân)

**Groue-Appellân** (Dútsk: *Gröde*, Deensk: *Grøde*), koartwei **Groue**, is in Hallig yn de Waadsee by Dútslân. It is ien fan de Noard-Fryske eilannen. It eilân leit westlik fan Habel en is likernôch 2,5 kante kilometer grut. Groue makket ûnderdiel út fan de gemeente Groue, ien fan de lytste gemeenten fan Dútslân. Der wenje 13 ynwenners op Groue.

Bestjoerlik makket Groue ûnderdiel út fan it amt Pälweerm yn de dielsteat Sleeswyk-Holstein.

## Geografy
Groue bestie earder út twa eilannen: Groue en Appellân. Om 1900 hinne waard it wetter tusken de twa Halligen ôfdamd, wêrtroch dit hieltyd fierder tichtslibbe en de twa Halligen ien waarden. Sûnt dy tiid is Groue de tredgrutste Hallig.

Op Groue lizze twa terpen. Op de *Knudswarft* libje seis famyljes yn fjouwer hûzen. Op de Kirchwarft stiet in lang gebou, wêryn har de tsjerke en de skoalle befine. Yn de tsjerke stiet in altaar út *1592*. Groue hat gjin eigen pastoar, de tsjerketsjinsten op Groue wurde troch de pastoar fan Nees (eilân) jûn. De skoalle is de lytste skoalle fan Dútslân, it hat mar ien skoalmaster en wurdt trochstring troch 2 learlingen besocht. Op de terp stiet ek de wenning fan de skoalmaster. 

Op de Knudswarft besteane oernachtingsmooglikheden, der is in kiosk en in postkantoar.

Groue stiet trochstrings 100 kear yn it jier ûnder wetter. 

## Skiednis
Yn âlde tiden makke Groue, mei Appellân en Habel, ûnderdiel út fan de uthlande. De Halligen waarden troch stoarmfloeden fan it fêste lân skieden en moast troch neikommende floeden en de seestreamingen fierder lân ynleverje. Yn de Floed fan 1634 kaam der op de Halligen ien om it libben. By de Halligfloed fan 1825 stoarten acht fan de 34 hûzen yn. Ien fan de trije terpen op Groue waard hielendal fuortslein. Yn 1825 wennen der noch 90 minsken op it eilân. Yn 1874 wie dit tal al mei de helt omleech gien. Oan de begjin fan de 20e iuw waarden Groue en Appellân ien troch it yndamjen fan lân. 

Yn 1976 waard Groue op it stream en wetternetwurk fan de fêste wâl oansluten. 

## Ekonomy
De minsken op Groue krije harren ynkomsten fan de ferhier fan fakânsjewennings oan toeristen. Dêrneist wurdt der ek oan lânbou dien. Hjirby wurdt in mienskiplik stik lân ûnderhâlden.

## Ferkear
Op Groue sels komt gjin autoferkear foar.

De MS Rungholt fart fan Schlüttsiel nei Groue. Mar in fêste fartsjinst is der net.

## Keppelings om utens
* Webstee fan Groue
* Webstee fan it amt Pälweerm
Fluitskip

In **Fluitskip** of **Fluit** (*Fluytschip, Fluyt*) is in Hollânsk skipstype mei in
karakteristike parfoarm, dat boud waard yn de 17e en 18e iuw. It waard foaral brûkt foar frachtferfier. Men fear der mei op East-Ynje, West-Ynje, de Middellânske See, de Eastsee en de Noardlike Iissee (walfiskjacht). De skippen wiene foar de ferskillende doelen/frachten oanpast.

## Skaaimerken
Het earste fluitskip soe yn 1595 yn Hoarn boud wêze nei in ûntwerp fan keapman Pieter Jans Vael, ek wol bekend as keapman Liorne. Se wiene werom te kinnen oan in rûn, fersierd efterskip en in ynfallend board, sadat it skip in soart parfoarm krige. Dy foarm hie in wichtige ekonomyske reden: oan de Sont waard tol heft. De hichte fan de Sonttol hinge ôf fan de breedte fan it dek, dêrfandinne it smelle dek boppe it folle bredere rom, sa koe in maksimale lading meinaam wurde tsjin in minimale tol. Dy manier fan tolberekkenjen bleau oant 1669 bestean. Skippen dy't dêrnei boud waarden hiene wer in breder dek.

De fluit wie tige gaadlik foar de hannelsfeart yn Jeropa om't mar sa'n tolve man foar it silen nedich wiene en it skip net djip stiek. Dit skipstype waard dan ek tige wichtich foar de Nederlânske ynternasjonale skipfeart.

Yn 1671 neamde Nicolaes Witsen as lingte foar in gewoane fluit 37 meter en 35 meter foar in fluit dy't foar de Eastseefeart tsjinne. Cornelis fan Yk joech yn 1697 in lingte fan 40 meter by in breedte fan 5,5 meter as ôfmjittings op.

De tugaazje wie itselde as by oare trijemêsters: in fokkemêst en in grutte mêst mei elts op syn meast trije raseilen, en in bezaanmêst mei een Latynseil en somtiden een krússeil.

It fluitskip waard neifolge yn Dútslân (*Fleute*), Ingelân (*fly-boat*) en Sweden (*Flöjtskepp*) om't it yn Nederlân sa bêst foldie.

## Keppelings om utens
* List fan fluitskippen dy't foar de VOC fard hawwehebben
* Vaartips.nl: Fluit, vliet of gaing
Kof

In **kof** of **koffe** of **kofskip** is Nederlânsk type fan sylskip foar de lytse feart, de kustfeart en de eastfeart. De kof hat rûne, brede foar- en efterstjûne, en hat net in kiel. Guon koffen lykje in soad op in smak. Typysk oan in kof is dat dy in fege ûnderwetterskip hat, dat werom giet op de bouwize fan de kogge en ewers; ek hat in kof mear seech.

Koffen fan net mear as in 12 meter, *kofskûten* hawwe ien mêst, mei langs- en dwerstúch. Sokke skûten hawwe in kylbalke fan net mear as sa'n 10 sintimeter djip. Yn stee fan in kyl binne der twa sydswurden tsjin ôfsaaien. En sûnder kyl hat it foardiel dat de kofskûte droechfalle kin. Dit type kof waard dêrom brûkt op de binnenfeart en de kustfeart. Gruttere koffen kinne wol oant 28 meter lang wêze. Dizze hawwe oardel mêst. De grutte mêst is dan dwêrstúgd. De drúlmêst stiet efter de roef, en is fral lânstúgd. De kylbalk is sa'n 30 sm djip, dat sa'n kofskip hat gjin sydswurden nedich. Sokke kofskippen hawwe mear laadromte, dat dit type waard brûkt foar de Eastfeart. Ut de lannen om de Eastsee waard nôt, fisk en hout helle. Dit guod waard ferkocht oant yn Súd-Frankryk. As retoerfracht waard faak wyn meinomd. Sokke grutte kofskippen wienen minder gaadlik foar de lytse feart.

Tusken ±1800 en ±1870 berikte de kustfeart mei it kofskip syn hichtepunt.

It wurd is foar it Hollânsk ek bekend fan it taalkundige ezelsbrechje* 't Kofschip* dat de bûging fan Nederlânske tiidwurden oanjout.

## Keppelings om utens
* Side ''Fries Scheepvaartmuseum'' oer it kofskip
* Mear ôfbyldings fan de kof
Bartenpaad

It **Battenpaad** wie in earder paad tusken Noardwâlde en Aldeberkeap. It hat in ferbiningswei tusken Frederiksoard en It Hearrenfean en Beetstersweach west.

It paad begjint by de Leemwei by Sânhuzen en giet oer de Linde hinne. By Aldeberkeap komt it paad by de Stellingenwei, de N351, út. Eartiids moatte der balken oer de Linde hinne lein hawwe dêr’t de minsken oer hinne moasten, mar om 1900 hinne is der nei alle gedachten in brêge boud, de *Battenbrêge*. Letter waard dat in draaibrêge. 

Yn de jierren ’60 fan de 20e iuw waard it paad sletten om de ruilferkaveling. Sûnt dy tiid is der hieltyd sprutsen oer it fannijs iepenjen fan de rûte. Pas yn 1997 waard hjir útslútsel oer jûn troch de gemeenten Eaststellingwerf en Weststellingwerf. Yn 2000 soe der begûn wurde mei it oanlizzen fan it paad. Dat is nea trochgien omdat de eigener fan it stik lân dêr’t de rûte oer hinne giet it lân net ferkeapje woe.

Yn 2006 rekke de Battenbrêge tige skansearre troch in militêre pânserauto dy’t de brêge oer woe.
Wout Zijlstra

**Wout Zijlstra** (Wolsum, 4 augustus 1964) is in profesjoneel Nederlânsk krêftsporter.

Wûn yn 1991, 1992, 1993 en 1995 de titels Sterkste Man fan Fryslân en *Sterkste man fan Nederlân* yn 2001. Hy wie in grutte konkurrint fan Berend Veneberg en hy hat him nei syn ‘Sterkste man kompetysjes’ taret op de Highland Games, sawol nasjonaal as ynternasjonaal. Boppedat hat hy ek twaris de Alvestêdetocht riden en útriden.

Zijlstra is wrâldrekordhâlder ‘gewicht heechsmite 25 kilo’, dat ûnderdiel útmakket fan de Highland Games en guon ‘sterkste man’ wedstriden. Syn rekord stiet op 5,70 meter.

## Prestaasjes
* 1e plak Wrâlds Sterkste Ploech (1998) tegearre mei Berend Veneberg.
* 3e plak Sterkste man fan Wrâld (1998)
* 4e plak Wrâlds Sterkste Ploech (1999) yn Sina tegearre mei Berend Veneberg
* 3e plak Wrâlds Sterkste Ploech (2000) yn Hongarije tegearre mei Berend Veneberg
* 1e plak Sterkste Man fan Nederlân (2001)
* 3e plak Wrâlds Sterkste Ploech (2001) yn Poalen tegearre mei Jarno Hams
* 8e plak Sterkste Man fan Wrâld (2001)
* 2e plak Wrâlds Sterkste Ploech (2002) yn It Hearrenfean tegearre mei Berend Veneberg
* 1e plak NK Highland Games (profs) (2003)
* 1e plak NK Highland Games (profs) (2004)

## Keppeling om utens
* Webstee fan Wout Zijlstra
Anita Looper

**Anita Giusti-Looper** (Aldeberkeap, 21 oktober 1975) is in Nederlânsk atlete dy’t spesjalisearre is yn lange ôfstannen. Se is trije kear Nederlânsk kampioen op de 5.000 meter wurden en Nederlânsk kampioene fjilddrave.

## Libbensrin
Looper begûn doe’t se 22 jier wie mei atletyk by AV’55 op It Hearrenfean. Yn septimber 1998 gie se yn Grins trenen ûnder lieding fan Arend Karenbeld. Om haksine klachten koe se yn 1999 net folle wedstriden rinne. Yn 2000 gie se foar in jier nei Teksas yn de Feriene Steaten.

Yn 2002 helle se it twadde plak op it Nederlânsk Kampioenskip 10.000 meter en 5.000 meter. Yn 2003 hie Looper te krijen mei in skuorke yn de haksine, dy’t se oprûn hie mei it fjilddraven. Nei it herstel waard se de beste Nederlânske op de 4 Myl fan Grins en helle in 67e plak op it WK fjilddraven yn Brussel.

Yn 2004 waard se Nederlânsk kampioene op de 5.000 meter en ferhuze Looper mei har Australyske freon Paul Giusti, mei wa't se no troud is, nei New York. Yn de simmer fan 2005 kaam se werom nei Nederlân en waard se wer nasjonaal kampioen op de 5.000 meter.

Nei in sulveren medalje op de 10.000 meter en nei it weromkommen fan de haksine klachten stoppe Looper mei topsport yn 2006.

## Prestaasjes
### Kampioenskippen
*2004 Nederlânsk Kampioen 5.000 meter
*2004 Nederlânsk Kampioen fjilddrave (lange ôfstân)
*2005 Nederlânsk Kampioen 5.000 meter
*2006 Nederlânsk Kampioen 5.000 meter

### Persoanlike rekords

## Keppeling om utens
*Profyl fan Anita Giusti-Looper (Ingelsk)
*Anita Giusti-Looper stopt met topatletyk
In Nije Dei

***In Nije Dei*** is de namme fan in ferske makke troch de Fryske popgroep De Kast. It ferske waard yn 1997 skreaun foar de film De Gouden Swipe fan Steven de Jong. 

It nûmer is skreaun troch Syb van der Ploeg, Kees Bode, Sytse Broersma, Nico Outhuijse, Peter van der Ploeg en Piet van der Kolk. It is it fjirtjinde nûmer fan it album *Niets te verliezen*. Op 23 augustus 1997 waard it nûmer op single útbrocht. It ferske wie de grutte trochbraak fan de groep yn heul Nederlân. In Nije Dei kaam op 20 septimber 1997 yn de Nederlânske Top 40 en steech úteinlik troch nei it twadde plak, it hat al mei al 18 wike lang yn de hitlist stien. Yn de Mega Top 50 kaam it nûmer úteinlik op it tredde plak te stean. Fan de single fan In Nije Dei waarden 73.000 ferkocht.

It ferske kaam op de kompaktskiif *De Kast Live* te stean. Ek op *3X Gelredome* (skiif  II), *Simmertime* (de kompaktskiif fan Simmer 2000), *In Carré* en *Kastkrakers* stiet it nûmer. 

Benammen de ferzje fan it optreden fan De Kast yn it Abe Lenstra Stadion waard tige populêr.
De live ferzje fan In Nije Dei kaam yn 2023 op nûmer 1 yn de Fryske Top 100. In Nije Dei stie dat trije kear yn de Fryske Top 100, en alle trije ferzjes stiene dat jier heger as yn 2022. De ferzje fan Elske DeWall gie fan van 64 naar 47, en de ferzje fan Pieter Sahieter fan 22 nei 16. Neffens Van der Ploeg kaam dat trochdat De Kast yn 2022 it 30-jierrich bestean fierde: 'Dat jubileum fiere wy no al trije jier. 
## Nije ferzjes
Op 19 desimber 2019 brocht De Kast in nije ferzje fan *In Nije Dei* út, yn de mande mei YouTuber *Kalvijn* (Kelvin Boerma), dy 't de raps op it liet fersoarge.

Yn novimber 2020 hat de Haachske rapper Mula B it nûmer werskreaun as in hiphopnûmer mei ynfloeden fan trap rap. Yn it programma *Ali B op volle toeren* fan AVROTROS, fierden Mula B en rapper/produsint Ali B it werskreaune nûmer út foar Syb van der Ploeg, mei meiwurking fan het Amsterdamske gospelkoar *ZO! Gospel Choir*.

## Hitnotearrings
Sudereach

**Sudereach** (Noard-Frysk: *Saruug*, *Saaruuch*, Deensk: *Sønderog*, Dútsk: *Süderoog*) is in hallig yn Dútslân. It makket ûnderdiel út fan de Noardfryske eilannen. De hallig is in fûgelbeskermingsgebiet en makket ûnderdiel út fan de gemeente Pälweerm. It hat in grutte fan 62 hektare.

Foar de Burchardifloed fan 1634 stienen op de hallig trije wenningen. Ien fan de wenningen wie fuort ek in fjoertoer, dat nei de Stoamfloed fan 1634 ynstoarte. By de floed stoarten twa hûzen yn. It lêste hûs stoarte yn mei de Stoarmfloed fan 1825. It waard wol wer opboud en brûkt as wenning foar de fûgelbeskermers.

## Keppeling om utens
*Ynformaasje oer Sudereach (Dútsk)
Koepelbosk

De **Koepelbosk** is in bosk súdlik fan Aldeberkeap. De bosk is yn it behear fan Steatsboskbehear en is de grutste bosk fan Berkeap.

De Koepelbosk waard, lykas de Molebosk en de Stjerrebosk, tusken 1820 en 1830 oanlein yn opdracht fan de grytman mr. Jan Albert Willinge. Der is doe ek in fiver oanlein. Sûnt 1954 is der ek in hartekamp by de Koepelbosk.

Troch de bosk rinne twa kuierrûtes fan 1 en 3 kilometer lang.
Snert

**Snert**, ek wol *Griene Earte*, is tjokke sop, makke fan splitearten. Yn oare lannen as Ingelân en Dútslân wurde ek wol soarten eartesop iten, en yn guon oare parten fan Nederlân wurdt de snert op in oare wize makke as de tradisjonele Fryske snert dy't yn de winter iten wurdt. De sop smakket foar de measten it bêst as dizze yn in grutte mannichte makke wurdt, en dêrnei foar it iten noch efkes in dei stiet. Kuolle bliuwt de sop in stik as wat dagen goed, mar hy kin ek best ynferzen wurde. De mannichten fan de ferskate yngrediïnten kinne faak sels keazen wurde. Yn totaal moatte der safolle grienten by it sop dien wurde dat de brij tige tsjok wurdt.

In protte tradisjonele resepten hawwe as ienige griente knolselderij en prei. Dus gjin ierdappels, woartels en sipels. Benammen oer it derby dwaan fan ierdappels ferskille de mienings, it wurdt faak dien om de sop dikker te krijen en sa de siedtiid te ferkoartsjen. 

Tradisjoneel wurdt de sop iten mei roggebrea, belein mei in stik katenspek, tsiis of bûter. Ek wurde der wol pannekoeken nei de snert iten, in tradysje dy’t ek yn Skandinavyske lannen bestiet.

## Hoe te meitsjen
### Yngrediïnten
Foar it meitsjen fan de Fryske snert moatte ûndersteande yngrediïnten brûkt wurde:

*500 gram splitearten
*4 bûljonblokjes 
*1 knolselderij
*2 winterwoartels
*1 prei
*1 pûde sopgriente
*250 gram rikke spekblokjes
*500 gram hamlappen
*4 sausizewoarsten
*1 farske Fryske woarst

### It tameitsjen
Om de Fryske snert te meitsjen moat it neikommende barre. 

Waskje de splitearten goed oant it spielwetter skjin bliuwt. Set it wetter op mei de splitearten. As it fjoer oan de kôk is moatte de bûljonblokjes derby, de sneden knolselderij en de spekblokjes. Nei in heal oere sêft protteljen kin ek de rêst fan it fleis derby. Tink derom dat der goed rearden wurde moat. 

Dan moat de boel wer in heal oere prottelje (en goed rearden wurde), wêrnei de sopgriente derby kin. No kin de sop goed 1,5 ta 2 oeren op heul sêft fjoer stean bliuwe. Ek no moat der omtinken wêze foar it rearden.

Hjirnei kin de snert iten wurde, mar de snert is oer it algemien it bêst at it in nacht stien hat.

Let wol, snert is der yn in protte fariaasjes en ferskate soarten fleis en yngrediïnten kinne derby of just der net by dien wurde.
Gerrit Biersteker

## Libben en wurk
**Gerrit Biersteker** (Warmenhuizen, 1 july 1896 - De Helder, 7 oktober 1985) hat 34 jier predikant yn de 
Grifformearde gemeente fan Nijewier-Mitselwier west.

Gerrit Biersteker wie in soan fan Klaas Biersteker en Pietertje Hofdijk út Den Helder. Gerrit hat twa kear troud west. Earst mei Wilhelmina de Graaff en twaddens mei Martha Veenstra (1912-1998).

Biersteker waard op 21 septimber 1924 predikant yn Sumar en gie op 16 novimber 1930 nei Mitselwier. Dêr waard er op 23 novimber 1930 befêstige as dûmny. Yn oktober 1964 gie er mei emeritaat.

Biersteker stoar yn De Helder, mar kaam te hôf yn Wetsens, lykas ek syn beide frouwen en syn soan Abraham.

## Anekdoate
Dûmny Biersteker fûn it op in snein tige kâld yn 'e tsjerke. Hy helle syn jekker út de konsistoarje en sei: *Hoe langer hoe gekker, dominee Biersteker staat nu al in zijn jekker*.

## Keppeling om utens
* Genealogy Biersteker
Wâldpyk en Wâldprodukten

**Wâldpyk en Wâldprodukten** is de namme fan in projekt dat de streekprodukten út de Fryske Wâlden ferneamder meitsje moat. It komt fuort út it 'Kennissintrum foar seldsume of oarspronklike Fryske bisten-, planten- en fruitrassen', ûnderdiel fan it eardere It Griene Nêst yn Sumar. De Stichting Wrâldfrucht is de útfierder fan it projekt. It projekt moat der foar stean dat der in streekmerk komt foar de Fryske Wâlden. Ek de konsumpsje fan de fiif keazen Fryske produkten moat ferbettere wurde.

It projekt wurdt mei mooglik makke troch de provinsje Fryslân, it JM-fûns, de Rabobank De Lauwers, Rabobank Burgum-Eastermar, SGB, Stichting Wrâldfrucht, frijwilligers en private middelen. Fierders wurdt der ek oparbeide mei oare partijen, lykas de Federaasje Noardlike Fryske Wâlden, Iepenloftmuseum De Spitkeet, De Kruidhof, Doniastate en it takomstige temapark Wâldhúskes.

## Produkten
As earst waard der in streekmerk opset, it krige de namme *‘Wâldpyk’*. Der binne fiif produkten út de Fryske Wâlden útsocht:
*De Giele Wâldbean
*De Wichter (ek wol Wâldprom neamd)
*De Leverkleurige Bean
*De Reade Krobbe
*It Wâldgieltsje

De Wichter, it Wâldbeantsje en it Wâldgieltsje binne troch de Stifting Streekeigen Produkten Nêderlân as streekprodukt erkend. 

It projekt is opboud yn trije fazen. It earste part bestiet út de ûntwikkeling fan it streekmerk, dat de namme Wâldpyk krige. Dan komt it part fan it útsetten fan de produkten yn de eigen kriten. As lêste moatte de produkten ek bûten de eigen regio ferkocht wurde. Op it stuit is it projekt yn de lêste faze.

## Keppelings om utens
*Hiemside fan it projekt Wâldpyk en Wâldprodukten 
*Hiemside fan It Griene Nêst (deade kepp.)
Noardfryske Eilannen

De **Noardfryske Eilannen** binne in rige eilannen yn de Waadsee foar de westkust fan de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein. De eilannen binne ûnderdiel fan Noard-Fryslân. Ek Helgolân wurdt wol ta de Noardfryske Eilannen rekkene. 

Somtiden wurde ek de Deenske eilannen foar de kust fan de streek Jutlân by de Noardfryske Eilannen rekkene. Dizze eilannen hearre by de gemeenten Tønder en Esjberg. 

Neist de gruttere eilannen binne der ek de lytsere Halligen, dy’t net in seakearing hawwe en sadwaande regelmjittich ûnder wetter steane. De bewenners fan de Halligen wenje op terpen dy’t harren beskermje tsjin it seewetter. 

Op de Dútske eilannen wenje minsken dy’t fan âlds út in Frysk ôfkomst hawwe, op de Deenske eilannen wenje Denen.

## De eilannen
De Deenske Noardfryske Eilannen binne:
* Langli
* Faaneach
* Mandeach
* Romeach
* Jordsân

De Dútske Noardfryske Eilannen binne:
* Söl
* Feer
* Oomram
* Pälweerm
* Noardstrân (sûnt 1987 in skiereilân)
* Helgolân
* Halligen
** Olân
** Nees
** Japsân
** Groue
** Habel
** Hamburger Hallig
** Hege
** Nordstrandischmoor
** Noardereach
** Noardereachsân
** Sudereach
** Sudereachsân
** Súdfal
Sipko Basseleur

**Sipko Basseleur** (Boalsert, 10 april 1746 - Ljouwert, 8 novimber 1831) wie in jurist.
Basseleur wie yn de Fryske Steaten haad fan de ultra-konservativen. Oant 1773 wie er anty-prinsgesind mar letter sterk foar de prins. Hy wie yn 1776 opsteller fan de saneamde Bloedplakkaten. Tusken 1795 - 1814 wie er abbekaat, dêrnei lid fan Provinsjale Steaten.
Wâldgieltsje

It **Wâldgieltsje** is in ierappelsoarte dy’t benammen yn de Fryske Wâlden iten wurdt. Hy komt fuort út it gieltsje, in ierappelras dêr’t ek oare Fryske ierappelsoarten as it Berltsumer gieltsje, it Wierumer gieltsje en it Lange gieltsje út fuort komme. 

It is yn fergelyk in lytse jirpel mei in tin jaske. Hy kin betiid yn it seizoen dolde wurde, sa healwei july. Under deskundigen is it wâldgieltsje in kwaliteitjirpel. It wâldgieltsje hat in stik as wat eigenskippen dy’t ek foar oare jirpels ynteressant binne. Sa hat hy in bêste wjerstân tsjin sykten en is hy lang te bewarjen. Dêrom binne der ek plannen om it wâldgieltsje mei oare ierappelsoarten te mingen. 

## Skiednis
It ras hat om 1700 hinne al yn de provinsje west. Om 1800 hinne wienen der sa’n fiif soarten yn Fryslân. Nei alle gedachten is it ras troch Frânske protestanten nei Fryslân brocht. Kwekers hawwe troch de jierren hinne troch seleksje harren eigen gieltsje ûntwikkele.

Healwei de jierren ’50 fan de 20e iuw rekke de ierappel wat út byld omdat oare jirpelrassen mear opsmieten. Mar ûnder in lyts groepke minsken bleaun it ras bestean. Benammen de famylje Wilman fan Ingwierrum hat in wichtige rolle spile by it behâld fan it soarte. 

Sûnt 2007 wurdt de jirpel yn it projekt Wâldpyk en Wâldprodukten belutsen. Under de namme Wâldpyk wurdt it, mei oare produkten út de Fryske Wâlden, op de merk brocht. Yn 2009 krige it jirpelras it keurmerk *Erkend Streekprodukt* oanbean troch de Stifting Streekeigen Produkten Nederlân.

## Tapassing
De jirpel kin yn de skyl sean wurde. Hy wurdt ûnder oare by de soerstip iten.

## Keppelings om utens
* Ynformaasjefolder oer it wâldgieltsje
* Webstee fan it projekt Wâldpyk en Wâldprodukten
Smak

De **Smak** is in âld skipstype út de 18e en iere 19e iuw, oarspronklik út Nederlân. De smak wie in licht skip foar de kustfeart. De measte smakken koenen sa'n 60 ton fracht hawwe, mar de grutsten koenen oant 100 ton fracht ferfiere.

## Bou
De romp wie foar en efter rûn, de boaiem wie frij plat. De smak wie fierder útrist mei swurden en hie in lytse roef, kombof en sliepplak foar de bemanning.

## Mêsten en seilen
Smakken wiene meastal twamêsters mei in grutte fokkemêst en in lytsere *drúlmêst*. Smakken hiene oarspronklik sprietseilen op beide mêsten, mar letter waarden hieltyd mear gaffelseilen brûkt. De fokkemêst mei spriet of gaffel droech it grutseil en somtiids ek it topseil boppeoan en staachfok. De boechspriet hie twa klúffokken. De drúlmêst droech ien *drúl*. Trochdat de  drúlmêst flak foar de efterstjûne pleatst wie, stiek de drúl efter it skip út. De drúl waard oan de pappegaaistôk befêstige.

## Fersprieding
De smak wie fan oarsprong Nederlânsk, mar rekke letter ek ynboargere yn Dútslân. Smakken farden fan de seeën om it Ibearysk Skiereilân hinne oant Noarwegen ta, mar waarden dochs it meast brûkt foar de kustfeart op de lannen oan de Eastsee en de Noardsee.

## Keppeling om utens
*  De smak ''Gesine von Papenburg''
Bloedplakkaten

**Bloedplakkaten** wienen feroarderingen dy't troch de mearderheid fan de Fryske Steaten ûnder lieding fan Sipko Basseleur jûn waarden op 25 septimber 1786. Hjirby waarden de eksersysjegenoatskippen oan bannen lein en de frijheid fan printparse waard beheind. Court Lambertus fan Beyma en oare Patriotten gienen hjir fûl tsjinyn.
Boelguod

**Boelguod** of **buolguod** wie in publike ferkeaping. It barde meast by boeren en hat op it plattelân noch lang in grutte betsjutting hân. In boerebuolguod wie in folksfeest. Ek in soad net-keapers, echte buolguodders kamen der op ôf. Der stienen diskes en bytiden wie it in merke yn it lyts. Sintrale figuer wie de notaris. Syn adfertinsjes en ferkeapboekjes fertelle yn in soms wûnderlike taal oer it eardere bedriuw. De opropper spile ek in rol. Om him hinne stienen de strykjildskriuwers. As de buolguodtafel foar de doar kaam betsjutte dat bytiden dat de hiele ynboel by eksekúsje ferkocht waard. Yn in soad Fryske romans, bygelyks by Reinder Brolsma spilet it buolguod in rol.
Johannes Henricus Bekker

**Johannes Henricus Bekker** (Loenen, 26 juny 1676 - Jelsum, 3 juny/3 july 1737) wie in predikant, soan fan de teolooch Balthasar Bekker, mar net in geastessibbe fan syn heit.

Bekker troude op 31 augustus 1710 mei Sytske Baukes (fan) Unia (Stiens,1690 - Jelsum,1748). Hy wie dûmny yn Jelsum fan 1701 oant syn dea yn 1737.

Yn 1698 kaam der in boekje fan him út oer it stjerbêd fan syn heit: *Sterf-bedde van....Ds Balthazar Bekker*. Dêryn ferhellet er wiidweidich oer syn heite sizzen foar't er stoar. Johannes fielde him derta roppen om't guonts stiiffêst úthâlden dat Balthasar eardere útspraken oer de macht fan de duvel op syn stjerbêd ynlutsen hie.
Lûkayanen

De **Lukayanen** wienen in Arawaksk folk dy't de Bahama's befolken yn de tiid dat Kristoffel Kolumbus dêr arrivearre (12 oktober 1492). Oarspronklik kamen de Lukayanen út Súd-Amearika, en sy setten harren benammen op eilannen Grand Bahama en New Providence te wenjen. Archeologyske fynsten fan Lukayanen delsettings binne ek fûn op Andros, Abakos, en oare lytse eilannen.  Der wurdt fan útgien dat sy de earste Yndianen folk wienen dêr't de Spanjerts mei yn oanrekking kamen.

Foardat Kolumbus arrivearre wennen der om-ende-by 20.000 Lukayanen, mar troch slavernij, sykten en oar lijen brocht mei de komst fan de Jeropeanen, wienen sy by 1517, al útstoarn. 

## Fuotnoaten