open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Louis Royer

**Louis Royer** (ek wol: **Roijer**) (Mechelen, 19 juny 1793 - Amsterdam, 5 juny 1868) wie in byldhouwer fan Flaamsk komôf dy't yn de 19e iuw stânbylden fan ferskate ferneamde Nederlanners makke.

Royer wie de wichtichste Nederlânske byldhouwer fan syn tiid. Hy wie bekend as de "Canova van Nederland", letter ek wol bekend as "de byldhouwer", hy hie feitlik gjin konkurrinsje. Troch it opgong meitsjen fan in nij histoarysk-nasjonalistysk besef krigen in protte nasjonale helden op steatkundich, kriichskundich of keunstsinnich mêd om de midden fan de 19e iuw hinne in eigen stânbyld, dy't hast allegearre troch Royer ûntwurpen waarden. Louis Royer wurdt ek wol sjoen as foarbyld foar Jan Bronner, grûnlizzer fan de 'Groep fan de figurative abstraksje', ôfkoarten 'De Groep' neamd, sadat er grutte ynfloed hân hat op de lettere streaming fan 'de figurative abstraksje'.

## Wurk

Inkele fan syn skulptueren yn de iepenbiere romte binne:

* 1841 - stânbyld Michiel de Ruyter, getten izer, Keizersbolwurk, Boulevard de Ruyter, Flissingen (ûntbleate 25 augustus 1841 op it Rondeel, op 23 augustus 1894 oerbrocht nei de boulevard, dêr ûntbleate 25 augustus 1894)
* 1848 - stânbyld Willem fan Oranje, brûns, Plein, Den Haach
* 1852 - stânbyld Rembrandt van Rijn, getten izer, Rembrandtplein, Amsterdam (ûntbleate 27 maaie 1852)
* 1856 - stânbyld Laurens Janssoan Coster, brûns, Grutte Merk, Haarlim (ûntbleate 16 july 1856)
* 1856 - monumint 'De Eendracht' (Naatje van de Dam), natuerstien, Dam, Amsterdam (ûntbleate 27 augustus 1856)
* 1860 - búste Simon Stijl, moarmer, Harns (ûntbleate 29 desimber 1860)
* ± 1860 - Mariabyld, ingelen mei baldakyn en oanfollingen fan it Prealgrêf fan Ingelbrecht I fan Nassau yn Breda
* 1867 - ûntwerp stânbyld Joast fan de Vondel, brûns, Vondelpark, Amsterdam (ûntbleate 18 oktober 1867)
Berend Alring

**Berend Alring** (Lier, ± 1755 - Snits, 3 jannewaris 1824) wie steatelid en boargemaster fan Snits. 

Soan fan Harmen A. en Grietje Waima, wynhanneler, mennist, troud mei Hinke Bakker, wie fan 1814-1822 boargemaster fan Snits, en fan 1814-1823 lid fan de Steaten fan Fryslân. Fan him is yn de Provinsjale Bibleteek fan Ljouwert in hânskrift mei de titel: *Nieuwe en opsigtelijk voetmaat en coupletten juiste vertaling van C.F. Gellerts Geestelijke Oden en Liederen*.
De Bazuin

**De Bazuin** is in brassband út Oentsjerk. De band waard yn 1924 oprjochte as fanfarekorps, yn 1971 waard it in brassband. De musisy komme út Fryslân en omkriten. De feriening hat trije orkesten, it A-orkest, it B-orkest en it C-orkest. It A-orkest stiet sûnt maart 1986 ûnder lieding fan Klaas van der Woude. 
 
It programma bestiet út in griemmank fan komposysjes en arranzjeminten yn meardere stilen: klassyk, mar ek musicals, popmuzyk en orizjinele wurken foar brassband. 

Op konkoersen spilet DBO yn de heechste ôfdieling. De band wûn fiif kear de Nederlânske Brassband Kampioenskippen en wûn meardere kearen it Survento Brassband Festival. Yn 1995 en 1999 wûn De Bazuin de titel Swiss Entertainment Champion.
Yn 1999 waard it twadde plak helle by de Europeeske Brassband Kampioenskippen yn München, yn 2004 en 2007 wûn De Bazuin Oentsjerk de Euro Brass Contest. Ek wurdt meiwurke oan konserten en cd-opnames foar solisten en ensembles. Sa waard yn 2008 in opname makke mei Gezina van der Zwaag mei it nûmer *[[Gabriella's Liet]]*.

## Diriginten
* ????-???? Tjeerd Brouwer
* ????-???? Bienze IJlstra
* 1985- 2021 Klaas van der Woude
* 2021-no Jaap Musschenga
Jetze van der Goot

**Jetze van der Goot**, (Grou, 1937?) is in Frysk bestjoerder en wettersporter.

## Biografy
Hy makke him fertsjinstlik foar de wettersport. Hy wie as frijwilliger 25 jier sjuerylid by de Sintrale Kommisje Skûtsjesilen en foarsitter fan it Noard Nederlânsk Wettersport Bûn, Feriening Fryske Boerepream, en de Stifting Sylsport Grou. Hy fertsjinne syn spoaren as foarsitter fan de keninklike wettersportferiening Frisia. De wedstrydlieding fan Grutte Pier hearde ek ta syn taken. Hy krige oan it begjin fan de Snitswike fan 1998 it ynsynje mei oarkunde en de koekepanne doe't er Skipper yn de Oarder fan de Snitser Panne waard. 
Syn lêste funksje wie sûnt 1980 dy fan direkteur fan it rekreaasjeskip de Marrekrite, hy krige dêrfoar de koperen Skipstoeter. In foar de wettersport wichtich wapenfeit fan Van der Goot is dat er yn Fryslân unifoarme brêge- en slûsbetsjinningstiden kamen. 

Foar de gemeentlike weryndieling yn 1984 wie Van der Goot riedslid foar de FNP yn de gemeente Idaerderadiel. Fierders wie er foarsitter fan Pleatslik Belang Grou, lid fan de lânynrjochtingskommisje Swette-De Burd en lid fan Oerlis Platfoarm Alde Feanen. 

Van der Goot waard yn 1999 Ridder yn de Oarder fan Oranje Nassau.
Olympyske Simmerspullen 2004

De **Olympyske Simmerspullen 2004**, ek wol de XXVIIIe Olympiade neamd waarden yn 2004 hâlden yn Atene, de haadstêd fan Grikelân. 

Dêrmei kaam it evenemint wer werom nei it lân dêr't de moderne spullen yn 1896 ek begûn wie. Om't yn 1906 de earste Olympyske Tuskenspullen ek yn Atene holden waarden, wie Atene de earste stêd dêr't foar de tredde kear Olympyske Spullen organisearre waarden. It Ynternasjonaal Olympysk Kommitee telt dat lykwols net sa, om 't hja de Tuskenspullen fan 1906 net mear meitelle.

## Medaljespegel

## Sporten

## Kalinder

## Dielnimmende Lannen

## Sjoch ek
* Paralympyske Simmerspullen 2004

## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Fiere Easten

It **Fiere Easten** is in Eurosintryske term dy't faak brûkt wurdt om Súd-Aazje, East-Aazje en Sudeast-Aazje oan te tsjutten. Somtiids wurdt hjirmei ek it meast eastlik part fan Ruslân; it Russyske Fiere Easten (mei as meast wichtige haven Vladivostok) en de westlike Grutte Oseaan oantsjut.

Dizze term makke opgong yn it Britske Ryk yn de iere 19e iuw om alle lannen eastliker as Britsk Yndia mei oan te tsjutten en waard oernaam yn de grutte Europeeske talen.
Rudolf fan Fulda

**Rudolf van Fulda** (?, foar 800 – Fulda, 8 maart 865) wie kronykskriuwer, learaar en teolooch oan it kleaster fan Fulda (Dútslân). Dêr studearre er by Hrabanus Maurus en soe ien fan de meast foaroansteande gelearden fan syn tiid wurde.

Yn 822 waard Rudolf oansteld as haad fan de kleasterskoalle en waard fiif jier letter ta preester wijd. Doe't Hrabanus aartsbiskop fan Mainz waard (847) gie Rudolf mei him mei, mar kaam úteinlik dochs werom nei Fulda, dêr't hy yn 865 ferstoar.

As syn wichtichste wurk wurdt de *Translatio sancti Alexandri* beskôge. Mei as foarbyld de Germania fan Tacitus beskreau Rudolf de ierste skiednis fan de Saksen en harren bekearing ta it kristendom. 

## Wurk

* (838 – 863): *[[Annales Fuldenses]]* (begûn troch Einhard en troch Rudolf fuortsetten)

* (nei alle gedachten 836): *Het leven van St. Lioba* of *Leobgyth van Tauberbischofsheim
*
* (843 – 847): *Miracula sanctorum in Fuldenses ecclesias translatorum
*
* (863  - 865): *Translatio sancti Alexandri Wildeshusam anno 851* (Nei de dea fan Rudolf dienmakke troch Meginhart )

* In kommintaar op it evangeelje fan Johannes is ferlern gien
Museum 't Boatsje

**Museum 't Boatsje** is in museum oan de Oasingaleane 32 yn Langwar op it terrein fan jachtwerf Auke de Vries. 

De kolleksje op it mêd fan de skipfeart bestiert út sa'n 150 âlde modelboatsjes, âlde motors, blokken, lampen en âld ark. Fierders âlde printen en boeken oer de eartiidske skipfeart.
 
It museum is simmerdeis iepen (winterdeis op ôfspraak) en de yntree is frij.
## Sjoch ek
* List fan Fryske musea
Sicco Roorda van Eysinga

**Sicco Ernst Willem Roorda van Eysinga** (Batavia, 8 augustus 1825 - Clarens (Switserlân, 23 oktober 1887) wie in militêr, sjoernalist, publisist en sosjalist mei anargistyske sympatyen. Hy publisearre ûnder de skûlnammen Chremes, Djojo, Pak Maria en Sentot.

## Libben en wurk
Hy wie de soan fan Sytze Roorda fan Eysinga (*Snits 1772), predikant, en Geertruida Catharina Dibbetz. Yn 1867 troude er mei Selinda Elizabeth Bolomey, by wa't er in dochter en twa soannen krige. Nei it ferstjerren fan syn frou yn 1875 troude er op 'en nij mei Jenny Louise Duvoisin, hja krigen fjouwer dochters. 

Nei in stúdzje oan de Militêre Akademy yn Breda hat Sicco Ernst Roorda van Eysinga as offisier alve jier, oant 1855, yn it Yndyske leger tsjinne. Wie doe in tal moannen sjoernalist en behearder fan in kofjeplantaazje, en waard doe yngenieur by de Ynjeske oerheid.
Under de skûlnamme Sentot skreau er de *Vloekzang* yn Multatuli syn Max Havelaar (hjir te lêzen). Al earder hie er omtinken frege foar de earmoede en ûnderdrukking fan de Javanen. Hy waard ferballe út Nederlânsk-Ynje yn 1864 fanwegen in artikel yn de *Java-Bode* en gie werom nei Nederlân.

Doe't it him dúdlik waard dat er gjin earewerstel krije soe en ek net in pinsjoen oer syn Ynjeske jierren, ferfear er yn 1872 nei Rolle, oan de Mar fan Sjenêve, yn Switserlân, mar bleau wol publisearjen yn Nederlânske blêden (benammen dy mei Multatulianen yn de redaksje); ek misstannen yn Nederlânsk-Ynje holden syn omtinken. Henri Roorda (1870-1925), syn soan, waard opbrocht oan de iggen fan de Mar fan Sjenêve. Hy waard skriuwer fan ûnder mear *Mijn zelfmoord* en is wol omskreaun as de 'grutste humorist' fan Frânsktalich Switserlân.

Fan Eysinga waard yn 1886 meiwurker oan it sosjalistysk blêd *Recht voor Allen* (redaksje û.o. syn freon Domela Nieuwenhuis). Bekend is syn briefwikseling mei Multatuli, dy't er tige bewûndere (útjûn troch Fr. Douwes Dekker-Hamminck Schepel, 1907).

Yn febrewaris 1887 ferskynt yn De Haach de anonime brosjuere *Uit het leven van Koning Gorilla*, in húnskrift tsjin kening Willem III, dêr't letter fan dúdlik waard dat Roorda van Eysinga de skriuwer wie. 

## Publikaasjes
In kar-út:
* *Eenige denkbeelden over goedkoope spoorwegen op Java*. Soerabaja, 1864
* *Trekt Nederland batige saldoos ten koste van Java?*. Amsterdam, 1865
* *Mijne verbanning en mijn vloekzang*. Amsterdam, 1866
* *Uit het leven van Koning Gorilla*. De Haach, 1887. Yn de ynlieding fan de werprintinge út 1987 wurdt de auteurskwestje ferdútst.
* *Verzamelde stukken*. De Haach 1889
Sytze Roorda fan Eysinga

**Sytze Roorda fan Eysinga** (Snits, 24 febrewaris 1772 - 1 april 1829 o/b. fan *Het schoon verbond* by St. Helena, dêre te hôf brocht) wie in predikant. 

Hy wie predikant yn De Kúnder yn 1794 en te Westzaan yn 1800. Achttjin jier letter ferfear er mei frou en trije bern nei Java en waard predikant yn Batavia. Yn 1821 makke er in tsjinstreis as tsjerkfisitator nei Makassar, Amboina, Ternate en Banda. Yn Batavia wie er skoalopsjenner en sekretaris fan de pleatslike ôfdieling Bibelgenoatskip. Teffens wie er lid fan it Bataviaansk Genoatskip. Yn 1810 ferskynde yn Amsterdam syn *Leerredenen over nuttige en aangename onderwerpen*. Syn soan, Dr. Philippus Pieter, joech de *Reizen en lotgevallen zijns vaders* út yn twa dielen (Amsterdam, 1830).

Hy wie troud mei IJda Catarine Piers.

## Sjoch ek
* Sicco Roorda van Eysinga
Digitaal Frouljusleksikon fan Nederlân

It **Digitaal Frouljusleksikon fan Nederlân** (Nederlânske ôfkoarting **DVN**) is in online Nederlânsk neislachwurk mei biografyen fan opmerklike Nederlânske froulju oant likernôch 1850. It is, wat froulju oanbelanget, in oanfolling op it  Biografysk Wurdboek fan Nederlân en op deselde stâljûn. Beide binne projekten fan it Ynstitút foar Nederlânske Skiednis.

Yn it DVN wurde inkeld froulju opnommen dy 't ferstoarn binne. Ynhâldlik wurde twa opnamekritearia hantearre: prestaasje en / of reputaasje fan de frou yn kwestje.

It DVN is ûntwikkele ûnder lieding fan histoarika Els Kloek. Yn 2013 kaam út it projekt ek in boekpublikaasje fuort: *1001 vrouwen uit de Nederlandse geschiedenis*. Nei de útjefte fan dit boek waard besletten om it Digitaal Frouljusleksikon fan Nederlân út te wreidzjen mei in projekt dat de klam leit op froulju út it resinte ferline, 'de lange 20ste iuw'. Yn 2023 waard it projekt ôfsletten, it neislachwurk bliuwt online beskikber.

## Keppelings om utens
*Offisjeel webstee DVN
*Idem, lemma's
Adriaan Bergsma

**Adriaan Bergsma**, (Dokkum, 9 augustus, 1702 - De Haach, 25 july 1780), wie abbekaat en politikus.

Hy wie in soan fan grutgrûnbesitter Pieter Arriens Bergsma en Trijntje Went, liet him tagelyk mei syn broer Eiso ( Dokkum, 3 maart 1700 - dêre, 6 juny 1766), dy't dûmny yn Ie en Dokkum waard) as studint ynskriuwe oan de Frjentsjerter Hegeskoalle (1717). Waard dêr yn 1723 befoardere ta utr. jur. dr. op in *Dissertatio de origine, progressu et praecipua testamentorum solennitate apud Romanos usitata*. Hy waard abbekaat foar it Hof fan Fryslân, ried en abbekaat-fiskaal fan East-Ynje (3 augustus 1734 en 23 oktober 1739 admiraal fan de retoerfleat. Krige foar syn tsjinsten troch de Feriene Eastyndyske Kompanjy in gouden tinkpeinje útrikt. Waard dêrnei boargemaster fan Snits (1770), lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân, foarsitter fan de Steaten-Generaal. 

Boaske jannewaris 1737 yn Batavia mei Margaretha fan Berendregt (Barendrecht, 5 maaie 1707 - dêre, 30 desimber 1737), dêrnei yn De Haach 14 novimber 1741 mei Catharina Regina van Bynkershoek, (dêr doopt  op 22 april 1718 - dêr begroeven op 6 novimber 1761).
Henricus Popta

Dr. **Henricus Popta** (Ljouwert, 3 maaie 1635 - dêre, 7 novimber 1712) wie in abbekaat de Frysk deputearre.

Hy wie in soan fan Tjebbe Jacobs Popta en Walcke Hendrix Hanenburg, promovearre oan de Universiteit fan Frjentsjer op 15 septimber 1659 en waard datselde jier noch ynskreaun as abbekaat foar it Hof fan Fryslân. 20 maart 1659 waard hy troch Deputearre Steaten fan Fryslân oansteld ta skriuwer fan in kompanjy Switsers, ynstee fan syn heit, oan wa't dat amt om skulden ûntnaam waard. Hy waard troch syn grutte praktyk in ryk man. 

Yn 1687 kocht er, nei it ferstjerren fan jonkfrou Anna fan Eysinga, Heringastate yn Marsum oan. By dat slot stifte hy it ‘Popta-Gasthûs’, in hofke foar âlde froulju, dat 26 wenningen hie en nei syn dea, op 13 maaie 1713, iepene waard.

Syn portret kaam yn it Poptagasthûs yn Marsum te hingjen.
Saco Reinalda

**Sako Reinalda** wie in figuer út in sêge oer de skiednis fan Fryslân. Oer de historisiteit besteane gjin boarnen of bewizen. 

Yn de sêge wurdt Reinalda (keazen 1150- 1167) ta sânde potestaat fan Fryslân. Soe dêrmei Gosse Ludigman opfolge hawwe. Sako Reinalda, soms skreaun as Rengnalda, fan Westernijtsjerk wie twaris Potestaat fan Fryslân, en hie it rjocht om gouden en sulveren munten te slaan (0. Sc, 27).

De soan fan Sako wie Wilko Reinalda, dy't troude mei in dochter fan Juw Gales Galama. Juw Gales Galama krige yn 1155 in treddepart fan it Kreiler Wâld takend troch Keizer Freark I Barbarossa (1152-1190). Hy waard letter opfolge troch Sikko Sjaerdema.
Follybal op de Olympyske Simmerspullen 1980

**[[Follybal]]** is ien fan de sporten dy't beoefene waard by de Olympyske Simmerspullen 1980 yn Moskou.

Foar de follybalsport waard útkaam yn ien dissipline: it sealfollybal. By dy Olympyske Spullen wie der in toernoai foar manlju en froulju. De wedstriden begûnen op 20 july en einigen op 1 augustus. Yn totaal wiene der 103,337 taskôgers dy't de 49 wedstriden sjoen hawwe. De wedstriden waarden spile yn de *Minor Arena* en de *Druzhba Multipurpose Arena* yn Moskou

## Manlju
Sina en Tuneezje hiene har wol kwalifisearre foar de Olympyske Simmerspullen 1980, mar diene net mei. Dy twa lannen waarden ferfongen troch Tsjechoslowakije en Lybje.

De 10 dielnimmende lannen wiene ferdield yn 2 groepen.
**Groep A**:
*  Bulgarije 
* 
* 
* 
* 

**Groep B**: 
* 
* 
* 
* 
*  Roemeenje

De nûmers ien en twa fan eltse groep giene nei de heale finales. De nûmers lêst fan eltse groep spilen om plak njoggen en tsien. De nûmers trije en fjouwer fan eltse groep spilen om de plakken fiif oant en mei acht. 
By de manlju waard de Sowjetuny Olympysk kampioen troch Bulgarije yn de finale mei 3-1 te ferslaan. Roemeenje krige de brûnzen medalje troch te winnen fan Poalen mei 3-1.

### Foarwedstriden
Yn groep A gie de Sowjetuny as earste troch nei de heale finales en Bulgarije gie as twadde nei de heale finales. Yn groep B gie Poalen as earste troch nei de heale finales en gie Roemeenje as twadde nei de heale finales.
#### Groep A

#### Groep B

### Pleatsingsomloop
#### 5e o/m 8e plak

#### 9e en 10e plak

#### 7e en 8e plak

#### 5e en 6e plak

### Heale Finales

### Wedstriid om brûns

### Finale

### Einrangskikking

### Medaljewinners

## Froulju
Sina, Japan en de Feriene Steaten hiene har wol kwalifisearre foar de Olympyske Simmerspullen 1980, mar diene net mei. Dy trije lannen waarden ferfongen troch Brazylje, Bulgarije en Hongarije.

De 8 dielnimmende lannen wiene ferdield yn 2 groepen.
**Groep A**:
*
*
*
*

**Groep B**: 
*
* Bulgarije 
*
* Roemeenje

De nûmers ien en twa fan eltse groep giene nei de heale finales. De nûmers trije en fjouwer fan eltse groep spilen om de plakken fiif oant en mei acht. 
By de froulju waard de Sowjetuny Olympysk kampioen troch East-Dútslân yn de finale mei 3-1 te ferslaan. Bulgarije krige de brûnzen medalje troch te winnen fan Hongarije mei 3-2.

### Foarwedstriden
Yn groep A gie de Sowjetuny as earste troch nei de heale finales en East-Dútslân gie as twadde nei de heale finales. Yn groep B gie de Bulgarije as earste troch nei de heale finales en gie Hongarije as twadde nei de heale finales.
#### Groep A

#### Groep B

### Pleatsingsomloop
#### 5e o/m 8e plak

#### 7e en 8e plak

#### 5e en 6e plak

### Heale Finales

### Wedstriid om brûns

### Finale

### Einrangskikking

### Medaljewinners

## Medaljespegel

## Keppeling om utens
* Offisjeel rapport Olympyske Simmerspullen 1980
Kelvin (ienheid)

De **kelvin** (symboal: **K**) is de ienheid fan termodynamyske temperatuer, ien fan de sân basisienheden fan it SI.

De skaal is neamd nei de fysikus William Thomson, dy't letter adele waard ta Lord Kelvin.
De definysje fan de kelvin-temperatuerskaal bestiet út twaen:
* 0 K is lyk oan it absolute nulpunt, de leechste temperatuer dy't teoretysk berikber is (gjin molekulêre beweging mear).
* 1 K is it 1/273,16e diel fan de termodynamyske temperatuer fan it tripelpunt fan wetter. Dat tripelpunt leit 0,01&nbsp; °C (graden Celsius) heger as it teipunt fan iis. Fandêr dat yn de omrekkening nei graden Celsius de wearde -273,15 brûkt wurdt, want 0&nbsp;°C is definiearre as de temperatuer fan teiend iis yn wetter by *p*=*p*0.

De skaal fan Kelvin is eins ôflaat fan de skaal fan Celsius, mei in oar nulpunt. De Celsiusskaal kin útdrukt wurde yn kelvin mar der is in wichtich ferskil. Yn de termodynamika bestiet it begryp *termyske enerzjy*. Rûchwei is dat de enerzjy dy't yn de termyske beweging fan de molekulen opslein is. Dy enerzjy is evenredich mei de *absolute* temperatuer *T*:

::*E*termysk = *kT*

De evenredichheidskonstante *k* hjit de Boltzmannkonstante en hat as ienheid joule per kelvin [J/K]. Dat as de absolute temperatuer twa kear sa heech is, is der ek twa kear safolle termyske enerzjy oanwêzich. Dy útspraak jildt foar in absolute temperatuerskaal, lykas de kelvinskaal, mar net foar de Celsiusskaal. De Kelvin is in absolute ienheid mei in natuerlik nulpunt, krektas de joule of de ampère, en der kin mei fermannichfâldigje, dield wurde, ensfh. Mei graden Celsius kin dat net.

De ienheid fan temperatuer hjit sûnt 1967 offisjeel de kelvin, en net mear lykas dêrfoar de "graad Kelvin", sa't wy begelyks wol graden Celsius kenne. Foarbyld:

:273,15 K = 0&nbsp;°C

By tige hege temperatueren is der kwealik ferskil tusken de oantsjutting yn kelvin en yn graden Celsius. Yn populêre literatuer wurdt sein dat de temperatuer yn de midden fan de sinne 15 miljoen graden Celsius is. Dat skilt net folle fan 15 miljoen kelvin, sa't yn wittenskiplike literatuer stiet.

Yn de definysje fan de Kelvin wurdt referearre oan wetter mei as isotoopferhâlding:
* 0,000 155 76 mol 2H per mol 1H,
* 0,000 379 9 mol 17O per mol 16O, en
* 0,002 005 2 mol 18O per mol 16O.

Ek de kleurtemperatuer wurdt meast yn kelvin oanjûn.
Ursula Andress

**Ursula Andress** (Ostermundigen (kanton Bern), 19 maart 1936) is in Switsersk aktrise. Hja is benammen bekend as Bond girl Honey Ryder yn *[[Dr. No (film)|Dr. No]]*, de earste ''James Bond''-film. Om har swiere aksint is har stim yn de film net brûkt, de teksten waarden letter ynsprutsen troch Nikki van der Zyl. Foar de rol as Bond girl barde Ursula Andress in fergoeding fan 10.000 dollar.

De skriuwer fan de *James Bond*-boeken Ian Fleming wie sa wei fan de ferskining Ursula Andress, dat hja in rol krige yn it boek *On Her Majesty's Secret Service*. Letter kaam se werom as Bond girl yn de offisjeuze Bond-film *[[Casino Royale (film út 1967)|Casino Royale]]* (1967).

Ursula Andress wie in bekend sekssymboal yn de jierren '60. It stuit dat hja sjongendewei yn allinnich in bikiny út de Karaïbyske See stapt yn *Dr. No* heart ta de meast bekende fragminten út de James Bond-films. Dizze sêne wurdt parodiearre yn it twadde part fan de *[[Austin Powers]]*-trilogy.

## List fan films en rollen
Jacques Chirac

**Jacques René Chirac** (Parys, 29 novimber 1932 - dêre, 26 septimber 2019) wie in Frânsk steatsman. Hy wie fan 17 maaie 1995 oant 16 maaie 2007 presidint fan de Frânske Republyk. Yn 2002 waard er op 'en nij keazen foar in mandaat fan fiif jier. Foardat er ta presidint keazen waard, wie er boargemaster fan Parys en twaris premier.
Ek wie er as steatshaad fan Frankryk, mei-foarst fan Andorra.

## Keppeling om utens
* NRC 12 maart 2007: In machtspolitikus ''pur sang''
Manipulaasje

**Manipulaasje** is yn de psychology in begryp dêr't mei bedoeld wurdt: de wize fan oertsjûgjen fan in persoan, om ta in bepaald idee fan in saak of in oar te kommen middels beynfloeding fan dy persoan syn persoanlike libbenssfear, syn persoanlike (leauwens-)oertsjûging sûnder dêrby de werklike arguminten te brûken. 

De grins tusken manipulaasje en normale beynfloeding is amper te lûken; allinnich de beide utersten binne werkenber. 

Manipulaasje komt yn de reklameúteringen in protte foar. Faak wurdt der oan de ûntfanger fan it boadskip ûnbewust (neimakke-)ynformaasje jûn of der wurdt ynspile op argetypyske gefoelens. De sabeare ynformaasje hat dus ynfloed op it beriedsproses fia de besteande oertsjûgings of besteande (oer-)eangsten.

In foarbyld as ferdúdliking. De stelling is: "As in man gjin bier mei is hy in seksuele kneus". It is dúdlik dat de eangst hjir is: kneus (dat argetypysk de minste fan de groep, dat ek it minste fiedsel, dat ek de grutste kâns om te ferstjerren) en dan noch seksueel ek (argetypysk ek hjirom de minste fan de groep, dat ek gjin fuortplanting, dat ek de grutste kâns om as genetysk materiaal út te stjerren).

*Manipulaasje* betsjut fan oarsprong: 'mei de hân' (Latyn: *manus*) 'oanpassings meitsje'. It wurd manipulaasje hat in negative byklank, dêrom wurdt faak it neutralere modifikaasje brûkt.

## Sjoch ek
* archetype
Adolesinsje

**Adolesinsje** (ek **adolessinsje**) is de oergong yn de ûntwikkeling tusken de bernetiid en folwoeksenens, dat in perioade represintearret wêryn't in persoan biologysk, mar net noch net emosjoneel folgroeid is. Immen dy't adolesinsje trochmeitsje, is in **adolesint** of yn 'e folksmûle in **teener** of **teenager**.

De leeftiden dy't beskôge wurde as ûnderdiel fan de adolesinsje ferskille per kultuer. Yn de Feriene Steaten wurdt adolesinsje beskôge as begjnnend om 13 jier hinne en duorjend oant sawat 24 jier. Mar de Wrâldsûnensorganisaasje definearret adolesinsje as in perioade tusken de 10 en 20 jier. De Dikke Van Dale neamt de periode fan 16 oant 20 jier en makket dêrby ûnderskie mei pubers, dy't de leeftydskategory fan 12 oant 16 jier beslaan soene. De term *adolesint* hat net de sterke betsjutting fan "dwerslizzer" dy't it  wurd *[[puberteit|puber]]* hat.

Adolesinsje is in kultureel en sosjaal fenomeen en dêrom binne grinzen net maklik te binen oan fysike mylpeallen. It wurdt komt fan it Latynske tiidwurd *adolescere* dat "opgroeie" betsjut. De perioade kin werkend wurde oan drastyske feroarings yn it lichem, kombinearre mei ûntwikkelingen yn de psychology en akademyske karriêre fan in persoan. By it begjin fan de adolesinsje komme bern faak fan de basisskoalle en begjinne oan de middelbere skoalle.
Willem fan Ranouw

**Willem fan Ranouw** (Brielle, ± 1670 - Amsterdam, 1724) wie dokter en boargemaster.

Hy liet him 12 oktober 1696 ynskriuwe as studint oan de hegeskoalle fan Frjentsjer en fêstige him letter as dokter yn Winsum. HY boaske yn Frjentsjer mei Maria Boncamp (1700) en wie dêr ynspekteur fan de beurs (1704-09). Hy waard yn 1707 boargemaster fan Frjentsjer; teffens wie hy meunsterkommisaris fan Fryslân. Yn 1715 helle er de rang fan medysk doktor. 

Fan him ferskynden:
* *Kabinet der natuurlijke historiën, wetenschappen, konsten en handwerken*, mei register (Amsterdam 1719-24; in tredde printinge ferskynde yn 1758, 9 dielen); 
* *De Examinator*, 4 dielen, (Amsterdam 1719). 

Syn neilitten gedichten binne nei syn dea útjûn troch Albert Lycklama à Nijeholt (Fjentsjer, 1731). Hy sette ek oer út it Latyn, *Kanaän en d'omliggende landen vertoont in een geographisch woordenboek* (Ljouwert, 1717); en út it Frânsk *Het Leven van Johan Willem Friso, prince van Oranje, nevens de historie van den jongstleden oorlog*, (nei Is. Lamigue) (Amsterdam, 1716), 2 dielen.
Bradery

In **bradery**, **diskemerk** of **kreamkemerk**, is in jiermerk yn Nederlân en Belgje; de meidwaande winkelju biede spesjale produkten oan yn in diske foar harren winkel, op 'e strjitte.

Tagelyk is der gelegenheid foar (tradisjonele) ambachtslju en merklju om spesjaal guod oan de man te bringen. Faak wurdt der ek live muzyk makke troch in (omrinnende) band of is der strjitteater. Meiinoar jout dit in protte geselligens en drokte.

## Namme
De namme is ûntstien út it feit dat der eartiids yn Flaanderen fleis en hjerring bret waard op in *braderij* en dy produkten dan ferkocht waarden. Yn it pleatslik West-Flaamsk of troch it West-Flaamsk beynfloede dialekt is de letter yn de standerttaal brûkte Brabantske -ij útgong in -ie klank wurden. Ut reden fan de ekonomyske- en kultuerele macht fan it greefskip Flaanderen de hiele Midsiuwen troch, bleau brader*ie* de term foar soksoarte barren.
Fahrenheit

**Fahrenheit** is in temperatuerskaal betocht troch Daniel Gabriel Fahrenheit. It is gjin SI-ienheid.
Neffens in artikel dat Fahrenheit sels skreau yn 1724, is syn skaal basearre op trije referinsjepunten. It nulpunt waard krigen troch de termometer yn in mingsel fan iis, wetter en ammoniumgloride (in sâlt) te setten. Dit wie yn dy tiid in soad brûkte metoade om in lege temperatuer te krijen. It twadde referinsjepunt, 32 °F fûn hy troch de termometer yn suver wetter te setten wêrop iisfoarming barde. It tredde en lêste referinsjepunt, 96 °F, waard bepaald troch de lichemstemperatuer fan in sûn persoan, mjitten yn de mûle of ûnder de oksel.
Sa bedroech it ferskil tusken it teipunt fan iis (32 °F) en de lichemstemperatuer (96 °F) 64 graden, wat him taliet syn skaal op syn ynstruminten oan te bringen troch it ynterfal 6 kear yn de helt te ferdielen.

Fahrenheit kaam mei syn skaalferdieling yn 1724, earder dus as Anders Celsius, dy't yn 1742 de temperatuerferdieling yn graden Celsius definiearre. Fahrenheit basearre syn temperatuerskaal op earder wurk fan Ole Christensen Rømer, dy't yn 1701 de Rømer-skaal ûntwikkele.

Temperatuermjitting yn graden Fahrenheit wurdt hast allinnich noch mar brûkt yn de Feriene Steaten fan Amearika. Graden Fahrenheit wurde ek noch wol brûkt troch de âldere generaasje fan it Feriene Keninkryk, Austraalje, Súd-Afrika, Kanada, Ierlân, Yndia en Jamaika omdat de temperatuerskaal fan Fahrenheit earder ek yn dizze lannen brûkt waard. Yn oare lannen wurdt de temperatuer yn graden Celsius útdrukt.
Harry Truman

**Harry S. Truman** (Lamar (Missoury), 8 maaie 1884 – Independence (Missoury), 26 desimber 1972) wie in Amerikaansk steatsman. Hy waard yn 1945 de 33e Presidint fan de Feriene Steaten.

## Skiednis
Harry Truman waard yn 1934 en 1940 foar de Demokraten keazen ta senator yn Missoury. Yn 1944 waard hy troch presidint Roosevelt oanwiisd as fise-presidint en doe't de presidint yn april ferstoar waard er troch Truman opfolge. Presidint Truman stiet bekend as in krêftich en beslútfeardich bestjoerder. Troch him waard it beslút naam om de atoombom te brûken yn de kriich tsjin Japan. Yn 1947 formulearre hy de *[[Trumandoktrine]]* dêr't de beheining ('cointainment') fan de Russyske driging mei besocht waard. Yn dat kader passe û.o. de ôfkundiging fan it Marshallplan en de oprjochting fan de NATO. Yn 1948 fersloech Truman syn republikeinske tsjinstanner.
Frede fan Westfalen

De **Frede fan Westfalen** binne 11 ferdraggen, ûnder oaren de Frede fan Münster, dy't yn oktober 1648 sletten waarden troch de keningen fan it Hillige Roomske Ryk, Sweden en Frankryk en makken in ein oan de Tritichjierrige Oarloch. De fredespetearen waarden hâlden yn Osnabrück en Múnster.

De ôfspraken dy't yn dizze ferdraggen fêstlein waarden, hawwe oant en mei de tiid fan Napoleon de grûnslach foarme foar de steatkundige ferhâldings yn Jeropa. Frankryk krige de Elzas sûnder Straatsburch, Switserlân waard ûnôfhinklik fan it Dútske Ryk en op godstsjinstich mêd krigen de protestanten offisjele erkenning fan har leauwen. Tagelyk sleaten Spanje en de Republyk te Múnster frede, dêr't in ein mei kaam oan de Tachtichjierrige Oarloch.

## Keppeling om utens
* Osnabrücker Friedensvertrag (Instrumentum Pacis Osnabrugensis, IPO) in Volltext
* Münsterscher Friedensvertrag (Instrumentum Pacis Monasteriensis, IPM) in Volltext
De Kjellingen

**De Kjellingen** foarmje in opfallende sânkop yn it eardere feangebiet by Eastermar.

De hichte is omstrings twa meter en leit op de grins fan de eardere delte fan in streamke, dat de Burgumer Mar ferbûn mei De Leien. Fuortby de Kjellingen hat de Amerikaanske archeolooch Ray Newell yn de jierren santich fan de 20e iuw ûndersyk dien nei in grutte delsetting uit de Mid-Stientiid.

Tusken 1925 en 1942 ûntduts Pieter Horjus, winkelman en amateur-archeolooch út Eastermar, op de Kjellingen in kolleksje gebrûksfoarwerpen út de Lette Stientiid, ôfkomstich út de Tsjongerkultuer (om 10.000 foar Kristus hinne). It gie om Tsjongerspitsen, koarte, massive skrabbers, stekkers en saneamde klingskrabbers. De earder oanwêzige toendra wie doe al feroare yn in lânskip fan bjirke- en dinnebosken. Dat de jagers fan de Tsjongerkultuer hienen net allinnich rindieren om op te jeien (sa as harren foargongers út de Hamburchkultuer) mar koenen ek jacht meitsje op wyld dat yn de bosken libbe. De artefakten út de kolleksje Horjus meitsje diel út fan in gruttere samling, oanwêzich yn it Streekmuseum / Folksstjerrewacht Burgum.

## Namme
In ferklearring fan de namme Kjellingen is net foarhannen. De namme komt fan 1700 ôf yn de floreenkohieren foar, skreaun as ‘Kellingen’. De útgong -ingen jout in meartalsfoarm oan. Oer de betsjutting fan it wurd ‘Kjel(l)’ kin allinnich spekulearre wurde. Leit der in relaasje mei it wurd 'kjeld' = Hollânsk *koud*? Mei it wurd 'keal' = Hollânsk *kalf*? (ferlykje in wurd as ‘de Keallekamp’, útsprutsen as ‘de Kjellekamp’). Waarden der doe oer ’t generaal allinnich keallen weide? Of mei keal = Hollânsk *kaal*? Dan soe it gean oer in kompleks lannen dêr’t de begroeiing gruttendiels weiwurden wie.

It falt op dat it wurd Kjellingen ek yn Skandinaavje foarkomt. Sa is it de namme fan in muzykgroep en fan in radiostasjon yn Sweden.
Sintrale Burgum

De **Sintrale Burgum** is in elektrisiteitssintrale by Burgum, dy't iepene waard yn 1975. De sintrale hat twee ierdgasstookte kombi-ienheden (in kombinaasje fan in gasturbine en stoomturbine) mei elk in fermogen fan 332 MW. Eigener fan de sintrale is GDF Suez, it eardere Electrabel. De oarspronklike eigener wie it PEB Fryslân, letter EPON. Kuolwetter hellet de sintrale út de neistlizzende Burgumer Mar.

De sintrale is in pyksintrale, dy't oanset wurdt yn tiden fan pykfraach yn de elektrisiteit.

## Keppeling om utens
*foto centrale burgum
It Breahûs

**It Breahûs** oan de Van Swinderenstrjitte yn Balk is ien fan de twa tsjerken, dy't de PKN-gemeente Balk ryk is. De oare tsjerke is de moderne, eardere grifformearde tsjerke oan de Siemen de Jongstrjitte, dy't 'De Paadwizer' hjit. 

## Beskriuwing
De eardere herfoarme tsjerke is in ryksmonumint út 1728 fan master-timmerman Roelof Saegman. It sealgebou hat in fjouwersidige koarsluting; de foargevel foarmet strjittemuorre mei in topgevel; ûnder de oansetkrollen stiet anno 1728. 

## Ynterieur
De preekstoel is fersierd mei fykwurk en krekt lykas it doopstek 18e-iuwsk. 

Yn de tsjerke steane twa 18e-iuwske famyljebanken. It brânskildere raam út 1729 is as oantinken skonken by de bou fan de tsjerke. Oare glês-yn-leadramen binne skonken troch de herfoarme frouljusferiening.

De toer hie twa klokken, mar yn de Twadde Wrâldkriich binne beide klokken foardere en nei de befrijing is mar ien werom kommen. 

De tsjerke waard yn de jierren 1997-1998 restaurearre.

## Oargel
It oarspronklik ienklaviers oargel mei oanhongen pedaal waard yn 1843 boud troch G.W. Loman en H.B. Loman. Yn de rin fan de tiid brochten J.J. Harkema en de bruorren Reil en A. Zuiderhof feroarings oan. Tsjintwurdich hat it oargel 20 registers ferdield oer twa manualen en pedaal.

## Sjoch ek
* De Paadwizer (Balk)

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
De Paadwizer (Balk)

**De Paadwizer** oan de Siemen de Jongstrjitte is ien fan de twa PKN-tsjerken yn Balk. It ûntwerp is fan arsjitekteburo Steen en Tuinhof. De tsjerke waard yn 1982 as grifformearde tsjerke yn gebrûk nommen en ferfong de âlde tsjerke oan de Gaaikemastrjitte. De oare tsjerke fan de PKN-gemeente is de eardere herfoarme tsjerke, It Breahûs. 

## Oargel
It oargel is yn 1985 troch de firma Mense Ruiter Oargelbou (Súdwâlde), Grinslân), boud. Yn 1990 binne noch inkele ûntbrekkende registers yn setten. 

; Disposysje:
* Haadwurk (manuaal 2): Bourdon 16' - Octaaf 8' - Octaaf 4' - Mixtuur 2' 2-4 sterk (1990) - Trompet 8'.
* Rêchwurk (manuaal 1): Prestant 8' - Holpijp 8' - Octaaf 4' - Octaaf 2' - Cornet 2⅔' 3 sterk diskant - Mixstuur 1⅓' 3-4 sterk - Dulciaan 8' (1990).
* Boppewurk (manuaal 3): Fluit doux 8' - Viola di Gamba 8' (C-H in Fluit doux) - Fluit d'amour 4' - Nasard 3' (1990) - Speelfluit 2'.
* Pedaal: oanhong oan it Haadwurk.
* Keppelingen: Rêchwurk oan Haadwurk - Boppewurk oan Haadwurk. 
* Tremulant heule wurk.

Meganyske sleepladen. Manuaalomfang: C-f3. Pedaalomfang: C-d1. Wyndruk: 72 mm. WK.

## Sjoch ek
* It Breahûs

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oargel Organicum Frisicum
Iisklub Balk

**Iisklub Balk** is de iisklub oan de Houtdyk by Balk yn de gemeente De Fryske Marren.

De feriening waard oprjochte yn 1878. Ein 19e iuw rieden de Balksters leafst op de Luts. De destiidske boargemaster Gaikema joech allinnich tastimming foar riden op de mar as der 21 sintimeter iis lei. Ein tweintiger jierren sakke it ledetal en it wetter op de baan ek. Yn 1934 wienen der noch mar 187 leden oer. Nei de oarloch wienen dat 369 en yn 1949 sluet de iisklub him oan by de KNSB. 

It hûndertjierrich bestean waard ein febrewaris 1978 fierd op in feestjûn ûnder lieding fan Lútzen de Vries yn De Treemter. It gewest Fryslân joech dêrby in bûnsflagge, de troch de KNSB spesjaal foar hûndertjierrigen bestimde oranje KNSB-wimpel. De tennis- en follybalklub beaen noch seis baanbiezems en in nammebuordsje oan.
Bearenburchkup

De **Bearenburchkup** is in hurdsylwedstryd op de Sleattemer Mar tusken ynstrukteurs fan Balkster sylskoalle De Ulepanne. De earste wedstryd yn de poly-Falkklasse waard yn 1998 hâlden foar de grap. Letter waard it serieus oanpakt.

De Kup wurdt fersyld yn trije wykeinen. Yn 2006 dienen sa'n 60 ynstrukteurs mei. Op de earste beide wykeinen yn novimber en desimber wurdt op sneon treend en wurde sneins wedstriden syld. Yn it finalewykein yn jannewaris wurdt op beide dagen wedstriden syld. Jûns jouwe erfaren wedtrydsilers ynstrukteurs nuttige teorylessen en jûns is der tiid foar in bearenburchje. 
## NKZ
De Bearenburchkup jildt as in seleksjewedstryd foar de Nederlânske Sylskoalle Kampioenskippen (NZK), dy't alle jierren yn oktober op de Langwarder Wielen fersyld wurdt. De earste fjouwer fan de Bearenburchkup dogge mei oan it NKZ. 

Yn 2001 wûn de Ulepanne, as earste sylskoalle út Fryslân, de NKZ. Der diene doe 21 teams mei. Yn 2006 foar de twadde kear.

Ofbyld:Bearenburchcup-09-10-2 041.jpg|
Ofbyld:Bearenburchcup 09-10-2 060.jpg|
Ofbyld:Bearenburchcup 09-10-2 053.jpg|
Ofbyld:Bearenburchcup 09-10-2 050.jpg|
Hippolytus Crack

**Hippolytus Crack**, (†17 oktober 1626), wie grytman van Aenjewier fan 1605-1626.

Wie soan fan Roelof Crack († 8 novimber 1604 en Doekeltje Doekles († 1622). Waard yn 1605 as grytman oansteld, wie yn 1618 meunster-kommissaris en yn 1625 lid fan Deputearre Steaten fan Fryslân. 
Stifte nei alle gedachten yn 1608 Crackstate, mei har foarplein, fersierde gevel en koepeltoer op It Hearrenfean. Dit waard letter troch it ryk oankocht as setel foar de arrondissemints- en kantonrjochtbanken. Hy wie troud mei Gaeltje Gerrytsma en ferstoar 17 oktober 1626, syn frou trije dagen letter.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Aenjewier
Neeltje Maria Min

**Neeltje Maria Min** (Bergen, 21 july 1944), is in Nederlânsk dichteres. Har earste gedichten waarden publisearre ûnder it pseudonym *Sophie Perk*, in ferwizing nei de dichter Jaques Perk. Sy waard oantrune ta dichtsjen troch Chris J. van Geel en A. Roland Holst en ûntdekt troch útjouwer Bert Bakker yn 1966.

Sy is een omkesizzer fan de Bergenske keunstskilder Jaap Min. Har earste bondel wie *Voor wie ik liefheb wil ik heten* (1966). De gedichten yn dy bondel geane oer leafde en dea en oer de ferhâlding tusken âlden en bern.

## Bondels
**Voor wie ik liefheb wil ik heten* (1966)
**Land en lucht. Almanak voor de R.K. landman* (1972)
**Een vrouw bezoeken* (1985)
**De ballade van Kastor Elim Wolzak* (1986)
**Kindsbeen* (1995)
**Waar was het? (...)* (1999)
**Hier gebeurt niets. Een keuze uit ten dele nog nooit gepubliceerde gedichten* (2010)

## Keppelings om utens
* [Biografyen en wurk by de [DBNL]]
* ''Wat is dat nou: trots?'', ynterview mei Neeltje Maria Min yn *[[De Groene Amsterdammer]]* fan 21 july 2001.
Mastodonten

De **mastodonten** (*Mammutidae*) wiene in famylje fan de slurfdieren. 'Mastodon' is de Ingelske namme foar dit bist.

## Algemien
De skouderhichte fan in mastodont koe wol 3 meter wêze. Der wiene ferskate soarten, soarten mei 2 slachtosken mar ek guonts mei 4 slachtosken. Mastodonten berikten harren bloeitiid yn it jonge Tertiêr. De mastodont wie net nau besibbe oan de oaljefant en de mammoet (skaai *Mammuthus*), mar like der wol op. Mastodonten ûntstienen wierskynlik sa'n 20 oant 30 miljoen jier lyn yn Afrika. Yn it Egypte fan no binne fossile oerbliuwsels fan mastodonten fûn, krektas yn Bolivia, Ingelân, Dútslân, Nederlân, Noard-Amearika en Roemeenje. 

### Mammoet fergelike mei de mastodont
De âldste fossilen fan mammoeten datearje út it Plioseen en binne 3 à 4 miljoen jier âld. Mammoeten hienen kiezen dy't gaadlik wienen foar it iten fan gers, mastodonten mear foar blêden en oare planten. Mammoeten hienen twa fingereftige útsteksels oan de foar- en efterkant fan de útein fan de slurf; fan mastodonten is net bekend hoedat harren slurf derút seach. Mammoeten hienen in fan foaren nei efteren sterk ôfrinnende rêch, mear as mastodonten. Mammoeten hienen 19 pear ribben, lykas de moderne Afrikaanske oaljefanten; mastodonten hienen der 20. De mammoet hie in frijwat brede kop mei in inkelde bult derop, krekt as in Afrikaanske oaljefant. Mastodonten hienen slachtosken fan fergelykbere foarm as Afrikaanske oaljefanten; by mammoeten koenen dy folle langer wurde en wienen sy krûmer. Sawol mastodonten as mammoeten kamen yn Noard-Amearika foar, oant sa'n 9000 jier lyn.

## Libbensgebiet
Wylst de mammoet de steppen en gerslannen opsocht, hie de mastodont in foarkar foar de mear smoute seamen fan wâlden. De Amerikaanske mastodont (*Mammut americanum*) libbe yn it Lette-Pleistoseen (40.000-10.000 jier lyn) yn Noard-Amerika; oft er troch de minske, doe't dy dêr foar 't earst kaam, útrûge waard, sa't guonts hawwe wolle, is net wis. Dizze soarte is it bêst dokumintearre.

## Gedrach
Amerikaansk ûndersyk hat útwiisd dat der fûl fjochte waard tusken dizze bisten, dy't earder as freedsume plante-iters beskôge waarden. Guon fan de ûndersochte bisten moasten belies jaan, sa't konkludearre wurde kin út de fynst fan ferbrizele dielen fan de plasse.

## Ferstienne ivoar
Fan de slachtosken fan de mastodonten wurdt faak it oerbliuwsel odontolyt fûn; in blau (of syaan) mineraal dat koper befettet. It wurd odontolyt is ôflaat fan de Grykske wurden *odon* en *lithos*; "tosk" en "stien ". It is fossilisearre (ferstienne) ivoar, fan mastodonten of mammoeten. Odontolyt hat een organyske oarsprong, en faak is noch in organyske struktuer te sjen. Oare mineralen as apatyt en kalsyt kinne yn 't plak fan it ivoar kaam wêze.

## Sjoch ek
* Mammoeten
* Oaljefanten
Jorrit Bergsma

**Jacob Jorrit Bergsma** (Aldeboarn,1 febrewaris 1986) is langebaanrider en maratonrider. Treent yn 2012 ûnder Jillert Anema fan de BAM-ploech.

## Biografy
Soan fan Anne en Japke Bergsma.
Jorrit Bergsma rydt yn it seizoen 2010-2011 foar it BAM team. Op 10 oktober 2009 wûn Bergsma de earste wedstriid om de DSB Bank Cup. Yn it seizoen 2009-2010 besocht er him foar Kazakstan te pleatsen foar de Olympyske Spullen. By it nasjonale kampioenskip yn it Russyske Tsjeljabinsk wûn Bergsma de 5000 meter yn 6.28,21 minuten, inkele hûndertsten hurder as in pear wike dêrfoar. Bergsma hie him dêrmei pleatst foar de wrâldbekerwedstriden in Berlyn. De ISU liet de Nederlânske Kazakken net starte en Bergsma besleat letter om it Kazakse aventoer net troch te setten. Letter dat seizoen wûn Bergsma yn Eastenryk de Alternative Alvestêdetocht.

Op 10 febrewaris 2010 wûn Bergsma it Nederlânske kampioenskippen maratonriden op natueriis yn Súdlaren, troch yn in sprint meiflechter Douwe de Vries te ferslaan.
Yn 2012 wurdt er wer Nederlânsk Kampioen op natueriis yn Emmen.

Tidens de Olympyske Winterspullen 2014 yn Sotsjy wint Bergsma de tsien kilometer.

## Persoanlike records

## Resultaten Maraton
**2010-2011**
* Alternative Alvestêdetocht
* Nederlânske kampioenskippen maratonriden op natoeriis
* Omgong fan Deurswâld

**2011-2012**
* Nederlânske kampioenskippen maratonriden op natueriis

**2012-2013**
* Iepen Nederlânske kampioenskippen maratonriden op natueriis (Weissensee)

## Resultaten Langebaan
Carry Tefsen

**Carla Tefsen** (Amsterdam, 6 augustus 1938) is in Nederlânsk aktrise, presintatrise en keunstskilder.

## Telefyzje
Tefsen waard by it grutte publyk fral bekend fan har rol as *Mien Dobbelsteen* yn de VARA-searje *Zeg 'ns Aaa* (1980-1993).
Fjildslach

In **fjildslach** is in geregeld militêr treffen (dat wol sizze: in grutskalich gefjocht) op lân tusken twa fijannige legers. In oarloch bestiet ornaris út mear as ien fjildslach. In lytsskaliger militêr treffen wurdt in **skermutseling** neamd, in grutskalich militêr treffen op see hjit in seeslach, en in grutskalich militêr treffen yn 'e loft neamt men wol in loftslach.

It foarheaksel 'fjild-' yn 'e term 'fjildslach' jout oan dat it om in slach op lân giet, en analooch dêroan sprekt men ek fan it 'slachfjild' as men it oer it fysike terrein hat dêr't de fjildslach plakfynt. Lykwols hoecht it dêrby net om in fjild te gean. Dy oantsjutting is der histoarysk yn slûpt om't slaggen op lân faak op iepen flaktes útfochten wurde, mar 'fjildslaggen' kinne likegoed plakfine yn in bosk, yn 'e bergen of heuvels, op it strân of by in rivier of mar. 

## Sjoch ek
* Fryske fjildslaggen
Steatsgreep

In **steatsgreep**, **coup**, **coup d'état** of **putsch** is in flugge politike hanneling, wêrby't op in net-reguliere manier in persoan of groep persoanen him master makket fan de macht fan de steat. Steatsgrepen binne meastentiids, mar net per definysje, gewelddiedich of barre ûnder driging fan geweld.
Oertún

In **oertún** is in tún dy't troch de iepenbiere wei of troch wetter fan de wenning skieden wurdt.

In bekende stêd mei oertunen is Drylts. De oertunen waarden dêr brûkt as blikke. De blikken binne al lang lyn oernomd troch de gemeente en de bewenners (as se in wenning hienen dêr't orizjineel in blikke by heart) meie se brûke ûnder betingst dat de blikke yn âlde steat bliuwt. Yn Starum binne de oarspronklike oertunen no in lange gersstrook dy't tusken de wei en it wetter rint.

Ut de Saanstreek is de oertún ek bekend, hoewol't der net folle mear fan binne. Dêr waarden de oertunen krekt net as blikke brûkt: de blikke wie by de huzen. Omdat dêr gjin heech opgeand beamte stean mocht, dat it bleekjende linnenguod ommers út de sinne hâlde soe, rjochten begoedige Saankanters yn de 18e en 19e iuw oan de oare kant fan de weisleat lommerrike oertunen yn, dy't benammen in sierfunksje hiene. Soksoarte oertunen komme ek foar oan de Utertske Fecht.

Wer oars is de situaasje yn Kolhorn: de oertunen oan de Nije Streek yn it âlde Suderseedoarp wienen oarspronklik opslachplakken fan turf, tar of rikke fisk en waarden pas letter as tunen ynrjochte. Se wurde troch in fuotpaad fan de wenningen skieden.

## Sjoch ek
* Oertún (It Oranjewâld)
* Oertún fan Lyndensteyn
Rjochtsgeleardheid

**Rjochtsgeleardheid** is de wittenskip fan it rjocht. By * wittenskip* moat lykwols ûnderskied makke wurde tusken wittenskip dy't basearre is op waarnimming of proefûnderfynlik ûndersyk, en oan de oare kant geleardheid dy't mei ynterpretaasje en belêzenheid wurket. Rjochtsgeleardheid is mear de twadde foarm fan wittenskip. Se bestiet yn belêzenheid yn de juridyske literatuer en feardichheid om it dêryn learde ta te passen op de feiten. De Romeinen, dy't in tige wichtich oandiel hân hawwe yn de ûntwikkeling fan it rjochtslearde tinken, sprutsen leafst fan in "ars", ("ambacht" of "kunde").

Yn Nederlân kin rjochtsgeleardheid studearre wurde oan de measte universiteiten. De universitêre stúdzje rjochtsgeleardheid wurdt yn de folksmûle faak **rjochten** neamd. Wa't it doktoraaldiploma rjochten helle hat, mei him *[[Master of Laws]]* (LL.M.) neame. Dêrneist mei de klassike titel *[[master yn de rjochten]]* (mr.) brûkt wurde. By guon stúdzjerjochtings waard lykwols oplaat ta *[[doktorandus]]* (drs.). Ien dy't net de masteroplieding ôfmakke hat, mar wol it bachelor-diel, mei him *[[Bachelor of Laws]]* (LL.B.) neame. Dizze titel is hast fergelykber mei it eardere "kandidaats-eksamen".

De útdrukking *rjochten* komt út it universitêr ûnderwiis yn de midsiuwen doe't men oan de juridyske fakulteiten sawol yn it Romeinsk rjocht as it kanonyk rjocht studearje koe. Men koe dan ek de graad fan doktor yn de beide rjochten, *doctor utriusque iuris*, helje.
Biografysk Wurdboek fan it Sosjalisme en de Arbeidersbeweging yn Nederlân

Het **Biografysk Wurdboek fan it Sosjalisme en de Arbeidersbeweging yn Nederlân** (BWSA) is in biografysk wurdboek, dêr't biografyen fan persoanen dy't yn de skiednis fan de Nederlânske arbeidersbeweging en it sosjalisme in rol spile hawwe, yn sammele binne. 

It wurdboek ferskynde tusken 1986 en 2003 yn boekfoarm. Sûnt 2003 wurde oanfollings allinne noch digitaal publisearre. It BWSA is in projekt fan it Ynternasjonaal Ynstitút foar Sosjale Skiednis (IISG) te Amsterdam.

Augustus 2007 hie de digitale ferzje fan BWSA 574-lemma's en april 2012 benei 600 biografyen.
Ynternasjonaal Ynstitút foar Sosjale Skiednis

Het **Ynternasjonaal Ynstitút foar Sosjale Skiednis** (IISG) is it grutste dokumintaasje- en ûndersykssintrum yn de wrâld op it mêd fan de sosjale skiednis. Sûnt de oprjochting yn 1935 krewearret it ynstitút foar it sammeljen, bewarjen en ter beskikking te stellen fan it erfgoed fan sosjale bewegingen yn de hiele wrâld. Het ynstitút is een bewarplak foar de faak bedrige kultuerele nelittenskip fan de arbeidersbeweging en oare emansipatoryske groepen en streamingen. De ûndersyksôfdieling fan it ynstitút rjochtet him op de skiednis fan arbeidsferhâldingen en organisearret ynternasjonale projekten op dit terrein. De samling (argiven, bibleteek- en audiofisueel materiaal) beslacht goed 50 km planklingte. It IISG is in ynstitút fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen (KNAW). 

## Sjoch ek
* Biografysk Wurdboek fan it Sosjalisme en de Arbeidersbeweging yn Nederlân (BWSA)
* Ynternasjonaal Ynformaasjesintrum en Argyf foar de Frouljusbeweging
* Steatsargyf

## Keppelings om utens
*Webside fan it IISG
*Webside fan it Parsemuseum