open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Angela Postma

**Angela Postma** (Ede, 6 augustus 1971) is in earder topswimster fan DZ&PC út Drachten. Yn har jeugd ferfear se nei Ossensyl en waard lid fan de swimklub yn Stienwyk. 

Se makke yn 1994 diel út fan de Olympyske kearnploech fan de KNZB. By dat toernoai kaam Postma, lid fan swimferiening DZ&PC út Drachten, net fierder as it tsiende plak (25,82) op de 50 meter frije slach, tanksij it twadde plak yn de B-finale. Mear súkses hie de sprintster op de koartebaan (25 meter). Sa wûn se de gouden medalje op de 50 meter flinderslach by de Jeropeeske kampioenskippen yn Stavanger. By datselde toermoai helle Postma ek in sulveren (50 frij) en in brûnzen (4x50 frij) medalje. 

Angela Postma waard Nederlânsk kampioene op har spesjaliteit, 50 meter frije slach. Se waard yn 1994 swimster fan it jier.

Op de olympyske langebaan (50 meter) ferraste Postma by de wrâldkampioenskippen fan 1994 yn Rome mei in finaleplak (sânde) en in Nederlânsk rekord (25,55). In jier letter, by de Jeropeeske kampioenskippen yn Wenen, wûn de pupil fan trener-coach Henk Tempelman de brûnzen medalje op har favorite ôfstân, de 50 frij, yn in tiid fan 25,86.
Leny Dijkstra

**Leny Dijkstra-De Vries** (13 juny 1943) is in spylster fan kabaret en toaniel. Se is de frou fan Leo Dijkstra en in dochter fan Tetman de Vries. Hja wurke jierren mei oan it kabaretselskip Selskip Leo Dykstra.

Leny Dijkstra sjongt Fryske lietsjes en spile mei yn de musical Kening op Sokken. Leny die ek gastrollen by Tryater en wurke mei oan berne
Se spile ek in rol yn de film "De Gouden Swipe" 
 
Leny Dykstra die mei yn de stikken:
*Nelly Vriezema - solofoarstelling
*Net mei lege hannen rinne - solofoarstelling
*Beppe Boppe
*Tenminste Houdbaar tot, mei Lianne Zandstra

## Diskografy
* Mei alle leafde ( 199?)
* De beste fan Omrop Fryslân I (1992), II (1993) en III (1998), mei oaren
* Ald en Nij

## Keppelings om utens
* Leny Dijkstra by FryskeMuzyk.nl
* Leny Dijkstra by Streektaalzang.nl
* Facebookside fan Leny Dijkstra
Jolderenbosk

De **Jolderenbosk** is in diel fan de gemeentebosken yn Gaasterlân en wurdt beskôge as it âldste diel dêrfan. De bosk leit besúdwesten fan Aldemardum en is sa'n 20 ha. grut. It heechste punt is mear as 12 meter boppe N.A.P. en jout in moai útsjoch oer de Súdfennens polder op de Iselmar. 

De oerbosken by Riis fan eartiids hawwe yn de 17e iuw romte makke foar kultuerbosken dy't oanlein waarden troch de Amsterdamske regint Hiob de Wildt (1637-1709) om syn status oan te jaan. Hy die dat middels in symmetryske styl yn in symmetryske opset fan leanen en fearten. Doe't de famylje Van Swinderen him nei wenjen sette krige de bosk in ekonomyske betsjutting en waard ikehakhout oanplante. Om-ende-by 1800 waard de bosk útwreide mei oanplant op boulân. De bosk bestiet meast út iken mei ûnderbeplanting fan nuddelhout. De Jolderenbosk stiet al oanjûn op kaarten fan de Schotanusatlas út 1698. 

Oan de sudkant fan de bosk stiet loftwachttoer 6H3 en oan de westside fan de bosk stiet in mitsele sitbank (Gaaikemabank) út 1925 dy't troch de befolking skonken waard ta eare fan boargemaster Harmannus Gaaikema (1866-1942).


Bank, Jolderenbosch, Oudemirdum.JPG|Gaaikemabank
Luchtwachttoren Oudemirdum 02.JPG|Loftwachttoer
Stêdekloft

In **stêdekloft**, **metropoal** (Gryksk μήτηρ *mētēr* = mem, πόλις *pólis* = stêd) of **agglomeraasje** (Frânsk *agglomeration*) is in grutstedsk gebiet dat bestiet út in tige grutte stêd mei de omlizzende urbanisearre krite, wêrûnder foarstêden en it perifere ommelân dêromhinne dat net perfoarst stedsk is, mar wêrfan de ynwenners oan de stêd ferbûn binne troch wurk. Dat ommelân wurdt ek wol forinzegebiet neamd. Hjirtroch kin it oantal ynwenners fan in stêdekloft in stik grutter wêze as dat fan de stêd sels.

## Grutste metropoalen fan de wrâld

## Grutste metropoalen yn Jeropa

## Grutste metropoalen yn Afrika

## Grutste metropoalen yn Aazje

## Grutste metropoalen yn Noard-Amerika
Apokryf

**Apokryf**, of ek wol **deuterokanonyk**, is in term dêr't bepaalde boeken mei oanstjutten wurde dy't oanspraak meitsje om as ûnderdiel beskôge te wurden fan de bibel, mar net yn de kanon fan de Bibel opnomd binne. It wurd 'apokryf' komt fan it Grykske *apokruphos* dat "geheim", "ferstoppe" betsjut. Sawol by it Alde Testamint as it Nije Testamint besteane der ferskate apokrive boeken. In diel dêrfan wurdt wol brûkt yn it kristendom, mar wurde as minder gesach-hawwend beskôge as de kanonike boeken. In oar part wurdt lykwols as dwaallear beskôge of skeptysk besjoen.
Evangeelje fan Tomas

It ***Evangeelje fan Tomas***, yn it oarspronklike Gryksk: **Ευαγγέλιο του Θωμά**, ***Euangelio tou Thoma***, inkeld ek wol ôfkoarte ta ***Tomas***, is in yn goede steat oerlevere, ier-kristlik net-kanonyk útsprake-evangeelje, dat ta de gnostyske evangeeljes rekkene wurdt en troch alle hjoeddeiske kristlike denominaasje as apokryf beskôge wurdt. It moat net betize wurde mei it *[[Berne-evangeelje fan Tomas]]*, wat in hiel oare tekst is. It *Evangeelje fan Tomas* soe skreaun wêze troch Tomas, ien fan 'e apostels fan Jezus Kristus, dy't neffens it *[[Evangeelje fan Jehannes]]* fan *Didymus*, "Twilling", hiet, en de iennichste fan 'e dissipels fan Jezus fan Nazaret wie dy't net daliks oertsjûge wie fan Jezus syn weropstanning út 'e dea (*Jehannes* 20:24-29). Guon wittenskippers binne lykwols fan tinken dat dit evangeelje in pseudepigraaf is ûnder de namme fan Tomas, en dat de wiere skriuwer derfan dus anonym is. It wurdt datearre tusken 40 en 140, ôfhingjend fan 'e fraach oft men de apostel Tomas of skriuwer oanfurdet, ja of nee. As plak fan ûntstean wurdt oan Syrje tocht, dêr't de tomasynske tradysjes tige sterk wiene.

It *Evangeelje fan Tomas* waard yn desimber 1945, yn 'e mande mei in stikmannich oare gnostyske geskriften, yn in krûk fûn troch twa boeren by it Egyptyske Nag Hammady. Der is wol spekulearre dat de teksten begroeven binne om se te ferbergjen, nei't der foar it earst in strikte bibelkanon ôfkundige wie troch biskop Atanasius fan Aleksandrië (±297-373). It yn it Koptysk skreaune *Evangeelje fan Tomas*, dat nei alle gedachten weromgiet op in Gryksktalich orizjineel, bestiet net út in fertelling, lykas de fjouwer kanonike evangeeljes, mar út in 114-tal losse útspraken (*logia*) fan Jezus, dy't by neiere bestudearring gnostyske leauwenseleminten útdrage noch tsjinsprekke (dus de kwalifikaasje fan dizze tekst as "gnostysk" is twifelich). De útspraken steane soms op harsels, mar binne soms ek ynbêde yn koarte dialogen of likenissen. *Logion* 65 bestiet út in ferzje fan 'e *[[Likenis fan 'e Wyngerd en de Hierders]]*, dy't ek yn 'e trije synoptyske evangeeljes foarkomt (bgl. *[[Evangeelje fan Lukas|Lukas]]* 20:9-16). Dêr jout de tekst fan *Tomas* in mooglike, sij it ûndúdlike ferwizing nei de dea fan Jezus; syn krusiging en weropstanning út 'e dea ûntbrekke yn *Tomas* lykwols, en Jezus de messias, sa't de kanonike evangeeljes him sjogge, is net de Jezus dy't út dit geskrift nei foarren komt.
Folk en Tael

**Folk en Tael** wie in moanneblêd fan de *Fryske Underrjuchtliga* dat yn 1923 oprjochte waard. As biedwurd brûkte de redaksje *Frysk op skoalle*. It woe dit by âlden en ûnderwiislju ûnder de oandacht bringe. Dit waard dien middels it besprekken fan boeken, it jaan fan oansetten ta geakunde en in bernerubryk. Folk en tael waard troch de Dútsers ferbean yn de Twadde Wrâldkriich. Redakteuren wiene Sjouk Bierma, Ulbe van Houten en S.E. Wendelaar Bonga.

Yn 1926 skreau Fedde Schurer it boek "Folk en tael", oer syn ûntslach as ûnderwizer.
Gint (stêd)

**Gint** (Nederlânsk en offisjeel: *Gent*; Frânsk: *Gand*) is de haadstêd fan de Belgyske provinsje East-Flaanderen en fan it arrondissemint Gint. Gemeente Gint hat goed 262.219 ynwenners (2019) en in oerflakte fan sawat 156 km². De stêd leit dêr't de Skelde en de Leie byinoar komme. 

## Ferneamde persoanen út Gint

*Hendrik fan Gint, filosoof (om 1217 – 1293)
*Jacob fan Artevelde, steatsman (1290 – 1345)
*Keizer Karel V (1500–1558)
*Victor Horta, Art Nouveau-arsjitekt (1861–1947)
*Maurice Maeterlinck, dichter, toanielskriuwer, essayist, winner fan de Nobelpriis foar de Literatuer (1862–1949)
*Leo Baekeland, skiekundige en útfiner fan it Bakelyt (1863–1944)
*Karel van de Woestijne, skriuwer (1878–1929)

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee Gint
It Wâld (kabaret)

**It Wâld** is in kabaretselskip út It Oranjewâld. Doe't de iisklub fan Oranjewâld yn 1979 in jubileumrevu opfiere woe socht foarsitter Harmen van der Meulen in groep spilers en skriuwers dy't oan de basis fan de revu stiene. It foldie spilers en publyk skoan en it wie oanlieding om der in ferfolch oan te jaan. 

Trije jier letter, yn 1982 brocht dit selskip har earste programma mei as titel *Us doarp dea? Nea!!!*. De teksten fan dit programma wienen meast fan Roel Bergsma dy't ek meidie oan de beide programma's dêrnei: *In Stapke Tebek?!* yn 1983 mei Baukje Wytsma, Klaas Jansma en Froukje Annema. Deselde skriuwers soargen ek foar *It skip mei soere apels* fan 1986.
Yn 1989 folge *Sjesa!* mei as skriuwers Hylkje Goënga, Baukje Wytsma en Klaas Jansma. 
Nei *Frjemde Kostgongers*(1994) wie *Storein!* (1999) harren lêste program; dizze beide programs binne skreaun troch Baukje Wytsma en Klaas Jansma.

Regisseur wie Sytze Krist.
 
Yn 1984 krige It Wâld de kulturele Hearrenfeanster Turfpriis.

Spilers dy't oan it selskip ferbûn wienen binne û.o. Benny Mulder, Hâns Hoekema, Jantsje de Vries en Gezina Dijkstra dy't ek by Samar spile hat. De komposysjes waarden fersoarge troch Lammy Bruyns en letter troch pianist Herm Warmels. Op 16 jannewaris 1997 wie der in jubileumfoarstelling (15 jier It Wâld) yn it Posthûs op It Hearrenfean.

Yn febrewaris 2006 hat dit selskip, op fersyk, ôfkied nommen fan it Fryske publyk mei twa foarstellings yn De Koningshof mei as motto *kabaret It Wâld dûnset noch ien kear troch har 6 programs!*
Skilige Piip

De **Skilige Piip** is in brechje oer de Falomster Feart. By de brêge stie eartiids it Goddeleaze Tolhûs dat op in skilderij stiet fan Ids Wiersma. Dit doek hinget yn de Aldheidkeamer fan Dantumadiel.
Fryske hin

De **Fryske hin** is in Frysk hinneras. It is in sierlike libbene hin fan sawat 50 sm. dy't eartiids in soad op boerehiemen omskarrele. It ras kin goed oer kjeld en kin goed fleane. De hinnen reitsje net gau brodsk en lizze sa'n 160 aaien yn in jier. Njonken hinnen mei in gewoane poatlingte ha der ek hinnen west mei koarte poatsjes, saneamde krûpelhintsjes of krûperkes. Dy hinnen binne der net mear en de lêste dêrfan waard yn 'e jierren 1930 sjoen. Fan 'e Fryske hin bestiet ek in krielfariëteit. 

## Soarten
Der binne mear as tsien kleurefariëteiten: wytweiten (readpel), gielweiten (goudpel), sitroenpel, readweiten, swart, wyt, koekútsfearrich, reabûnt en swartbûnt. It Nederlânske efterheaksel -pel slacht op de tekening fan plakken yn 'e foarm fan nôtkerls op 'e fearren. 

## Fryske Hinneklub
Ut terpfynsten blykt al dat der al oan it begjin fan de jiertelling hinnen hâlden waarden wêrfan grutte en foarm tige op de Fryske Hin lykje. It ras wie begjin 1900 hast útstoarn. Der kamen hieltyd mear 'nutrassen' dy't gruttere aaien leinen, lykas Leghorn, Minorka's en Wyandottes. De Fryske Hinneklub mei 240 leden yn en bûten Fryslân wol sûnt 1922 it âlde ras safolle mooglik weromfokke nei sa't it foar 1900 west hawwe moat: mei libbene en sierlike bewegings, sierlik bûgde frij lange nekke, in heechoppe sturt mei moaie waaierfoarmige fearren en laaiblauwe poaten sûnder fearren. Der wurde keurings en tentoanstellings hâlden en in soad aaien en materiaal útwiksele.

## Literatuer
* Fryske Hinnen, hânlieding by it hâlden, fokken en tentoanstellen - Fryske Akademy, (1992)

## Keppeling om utens
* Webstee oer de Fryske Hin 
* Fryske Hinneklub
Roel Bergsma

**Roelof (Roel) Bergsma** (Warten, 23 novimber 1917 - Terherne, 31 maart 1988) wie in Fryske ûnderwizer, dammer en revuskriuwer.

Roel Bergsma waard ûnderwizer oan de iepenbiere skoalle fan Terherne. Yn it doarpslibben hat er in ûnbidigen wurk fersetten. Sa boude hy as foarsitter de Terhernster VVV op. Yn it doarpsblêd "Brio" hat er ûnder de namme *Stikelstekker* in soad kommentaar jûn. Ek de skûtsjesyljûnen yn doarpshûs De Buorkerij fan Terherne makke hy as in soarte fan seremoanjemaster suver ta in kabaretjûn. 

Foar de skoalle begûn er mei it skriuwen fan Fryske revustikken. Namme makke er ek as skriuwer foar it Underwizerskabaret Mid-Fryslân, in ploech ûnderwizers dy't sûnt 1964 de planken opgong mei revustikken en sjongspullen. Foar in soad sport- en doarpsferienings skreau master Bergsma revu- en kabaretteksten. Sa brûkte kabaretselskip It Wâld teksten fan him.

Tritich jier wie Roel Bergsma foarsitter fan it Frysk Dambûn. Yn de Ljouwerter Krante hie er 25 jier in damrubryk. Hy wie de broer fan dammer Piter Bergsma. Hy publisearre ek faak oer it Frysk damjen.

As redenrike amtner fan de boargerlike stân wie hy altyd aktyf op de Boerebrulloft op De Jouwer.

## Oer Fryske dammers
* Piet Tuik en oaren: *Liefhebbers en Topdammers*; jubileumboek Provinsjale Fryske Dambûn 1928-2003. Utjefte: Provinciale Friese Dambond.

## Sjoch ek
* List fan Fryske damkampioenen
Feepest

**Feepest** is in besmetlike sykte dy yn de 18e iuw in soad foar kaam. Tusken 1713 - 1719, 1744 - 1767 en 1768 - 1786 gie de sykte yn trije grutte weagen troch it lân. Yn de earste weach waarden mear as 61.000 kij dea. Stadichoan waard de sykte bestriden, benammen troch ynintsjen. De Boazumer predikant Eelko Alta hat hjir tige war foar dien. Yn de jierren nei de twadde feepest, fan 1744, waarden kij helle út Dútslân en Denemark. Dêrtroch feroare it fee it stadichoan fan readbûnte nei swartbûnte kij.

## Ferrin

Doe't yn 1713 de feepest om Amsterdam hinne útbruts, koften in protte Hollanners om it lân te beweidzjen skiep yn Fryslân. Mar doe bliek de sykte ek al yn Fryslân te wêzen. De Steaten fan Fryslân ferbeanen dêrom it ynfieren fan fee út Hollân en Oerisel. Ek swalkers, om't dy't faak yn it hea sliepen waarden keard, om de fersprieding tsjin te hâlden. Deade kij waarden in ein bûten de doarpen begroeven yn djippe gatten en bedutsen mei ûnleske kalk. Fan besmette stâlen mocht fierders ek gjin fee mear ferkocht of ferfierd wurde. Op de hikke of de stâldoar kaam in swart krús te stean. Dochs besochten in soad boeren oan de maatregels te ûntkommen. Foar in part wie dat út ûnwittendheid: se wisten net krekt hoe't de syktme ferspraat waard. Mar it wie ek út needsaak, troch de grutte earmoede. Earst mocht it fee net slachte wurde en ek de hûden mochten net ferhannele wurde. Doe't it letter tastien waard wie de priis fan hûden in hiel ein sakke.

Sûnt de 20e iuw wurde boeren noch wolris kompensearre foar gefolgen fan rampen, mar doe barde dat hast net. Allinnich hoegden de boeren gjin hoarnjild te beteljen foar deade bisten en betellen hja gjin floreenbelesting. De stjerte fan fee wie ekstra heech omdat it fee net sa'n goede kondysje hie troch wiete riten en broei.

## Eelko Alta
Eelko Alta en de Frjentsjerter heechlearraar Petrus Camper ha de situaasje fan de kij en de sykte doe wiidweidich beskreaun. Alta die proeven mei ynintsjen fan sike kij yn syn eigen stâl mar de bisten gongen dochs dea. Mar geandewei krige hy yn de gaten dat it ynintsjen fan keallen wol resultaat joech.

## Pestboskjes

Yn it lânskip stean noch ferskate pestboskjes as stille tsjûgen yn it lân. Dêr binne soms hûnderten kij bedobbe. Ek yn de 19e iuw waard dat noch dien by feesykten as tuberkuloaze, tongblier en myltfjoer. Dizze lêste sykte kin nei hûndert jier noch besmetlik wêze.
Okke Hel (sêge)

**Okke Hel** is de haadpersoan fan in Fryske sêge, dy't him ôfspile op de Waadsee. 

## Ferhaal
Okke wie in skipper út Harns dy't geregeldwei útfear nei Skylge. Op in dei siet er op fracht nei Skylge te wachtsjen en om de tiid troch de bringen makke er in praatsje yn it kafee. Yn it kafee siet in nuvere man dy't tsjin him begûn te praten. Al gau kaam it praat op roeien, want dat wie Okke syn grutte pasje. De frjemdling bearde dat hy ûnferslaanber wie en ferwachte dat Okke him útdaagje soe foar in wedstryd. Okke hoegde dêr net lang oer nei te tinken en de wedstryd wie in feit.

By it ferlitten fan it kafee liet Okke de frjemdling foargean en seach sadwaande dat dy in bokkepoat hie. It wie de duvel. Okke skrok en prakkesearre hoe't er hjirmei oan moast. Wylst pochte de duvel fierder oer hoe geweldich at er wol net wie en dat Okke dochs gjin kâns hie. Hjir griep Okke yn: dat se fan Harns nei Skylge roeie soenen en hy stelde út dat er in healoere foarsprong krije soe. De duvel betocht him in amerij mar gie akkoart.

Doe't Okke ôfsette, gie er yn in rjochte streek nei Skylge ta. In healoere letter gie de duvel efter him oan, ek yn in rjochte baan. Wat de duvel lykwols fergetten hie, mar Okke net, wie dat it tij ôfgeand wie. Okke koe noch krekt oer de sânbanken komme, mar de duvel kaam fêst te sitten. Sa kaam it dat Okke de duvel fersloech, en dat er de bynamme krige fan *Okke Hel*.

## Okke-Hel yn it eardere Wûnseradiel
Tusken de doarpen Penjum, Wytmarsum en Wûns leit in leech lizzend stik lân mei de namme Okke-Hel. Ek de fiadukt, dêr't de Noarderleane tusken Wûns en Penjum oer de A7 oerhinne rint, hat de namme Okkehel. Eartiids wie dêr in kolk dat ferneamd is  nei de seeman Okke. De kolk wie tagonklik fan út see en tsjinne as haven fan Penjum. Neffens de oerlevering wie Okke in rûge seeman, in heiden, dy't flokte en God lastere en dy't dêrfoar as straf mei syn skip troch de tonger djip yn de kolk weislein waard, sadat hy troch de hellepoarte fuortendaliks ter helle fear.

## Oar
Yn Harns is de sloeproeiferiening Okke Hel nei him neamd. Ek wie der in Frysktalige popgroep mei de namme Okke Hel. Ek waard der in liet skreaun oer Okke Hel wat te finen is op de cd 'Fryslân's soan' út 1987 fan de Fryske folkband Wim Beckers Groep.
Okke Hel

* De sêge oer Okke Hel
* De sloeproeiferiening Okke Hel út Harns.
* De band Okke Hel, mei Piter Wilkens.
Freeze (tydskrift)

**Freeze** is in Frysk blêd oer popmuzyk yn Fryslân. It blêd wurdt troch frijwilligers makke ûnder tafersjoch fan Friesland Pop. Yn it blêd stean fraachpertearen, resinsjes, demo's en konserten. By Friesland Pop stiene yn 1997 sa'n 500 bands ynskreaun. Freeze wurdt ferspraat by muzykwinkels en skoallen.

Reden fan oprjochtsjen yn 1993 wie it te min omtinken krijen fan Fryske bands yn de provinsjale parse. It earste nûmer ferskynde ûnder de namme Fuzz, neamd nei it effektpedaal fan in drumstel dat yn de alternative rock brûkt wurdt. Om it in blêd op in brede groep popmuzyk te rjochtsjen waard de namme feroare yn Freeze. Meiwurkers wiene Sjouke Nauta (haadredakteur/popkonsulint), Anja de Boer en Wyb de Boer.
Godfryd fan Renen

**Godfryd fan Renen** wie biskop fan Utert fan 1156 - 1178. Godfryd holp Freark fan Hallum by de stifting fan Mariëngaard. Yn 1156 sluet hy in Ferdrach fan Kondominium mei Floaris III. It Kondominium wie in mienskiplik bestjoer fan de Fryske goaens dat troch Barbarossa oplein wie.
Sjoerd Bottema

**Sjoerd Bottema** (Raerd, 16 augustus 1948) is in Frysk skriuwer út Weidum. Hy wie learaar Frysk en Nederlânsk yn Ljouwert. Hy spilet toaniel en wurke mei oan it iepenloftspul yn Jorwert.

## Bibliografy
* *Broei' berneferhaal*, (1991)
* *It Nachtboek*, ( 1991)
* *'Knyflok en reidmannen' ([[1994]])*, ien ferhaal fan dizze bondel
* *It fertriet fan dokter Kildare. Ferhalen út Westerwierrum*, (1994)
* *Neaken as in ierdbei*, (1998)
* *It aai fan Siderius : In ynspekteur Hofstra mystearje*, (2001) 
* *De stien* (mei Baukje Wytsma, boekewikegeskink), (2006) 
* *It piipjen fan de proai*, (2009)
* *De grize oer de grouwe - Duvelske streken*, mei bewurkingen fan âlde folksferhalen.

Sjoerd Bottema krige de Rely Jorritsmapriis foar de ferhalen:
* *Nachtsuster Linda en it fertriet fan dokter Kildare* (1991)
* *White Christmas* (1992)
* *It tredde ferhaal* ( 1993)
* *Total Loss* (2020)
* *De sjongende ridder* (2020)

## Keppeling om utens
* Sjoerd Bottema by sirkwy.
Hermannus Collenius

**Hermannus Collenius** (Kollum, 1650 - Grins, 1723) wie in barokke keunstskilder út Kollum. Hy skildere yn de 17e iuw benammen grutte histoarjestikken en mytologyske tafrielen. 

Kollum wie troch syn lizzing eartiids bot op Grinslân rjochte. Herman syn heit Piter Douwes wie goudsmid en syn pake wie dûmny yn Kollum. Tusken 1671 en 1678 wenne Herman yn Amsterdam en boude dêr in goede namme op. Mooglik hat er ek in reis nei Itaalje makke. Ein 1679 sette hy him nei wenjen yn De Like. Hjir dekorearde hy in pear grutte keamers en in soad skilderijen. Troch in grutte brân yn 1850 op de Nienoard binne mar in pear doeken bewarre bleaun. Ek it stedhûs fan Grins waard troch him dekorearre. De protestant Colennius die ek opdrachten foar de roomske tsjerke lykas de skilderingen 'Ten himel opnimming fan Marije' en 'De Sillige Dea'.

Hermannus hie ek in learskoalle foar jonge skilders. Yn syn wurken brûkt hy in soad oranje en djipreade tinten lykas by it ûndergean fan de sinne. It jout syn wurken in hast fleurige útstrieling.

Benammen rike Grinslanner reginten en Ommelanner jonkers woenen graach in skilderij fan harren sels hingjen hawwe yn harren borgen dy't al fol hongen mei goudlearbehang en djoere meubels.

Colennius beskildere harren souders, wanden en doarren. De portretten moasten ek ryk oan dwaan. Yn de Menkemaboarch hingje noch fjouwer fan syn skilderijen. Ek yn de borgen Verhildersum by Liens en Nienoard yn De Like hingje skilderijen fan syn hân.

## Literatuer
*  - Hermannus Collennius ( 1650-1723) útjouwerij Waanders, Swol.
Louisiana

**Louisiana** is in steat yn de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Baton Rouge.

## Skiednis
Eartiids waard it gebiet befolke troch Yndianestammen as de Choctaw. De earste Jeropeanen dy't foet oan wâl setten wienen de leden fan in ekspedysje laat troch de Spanjert Pánfilo de Narváez. Yn 1528 ûntdekken sy de mûning fan de rivier de Mississippy. De Spanjerts hiene amper niget oan de regio. 

Nei de Spanjerts ferskine de Frânsken ûnder Robert Cavelier de La Salle yn 1681 dy't oan it gebiet de namme joech fan de Frânske kening Loadewyk XIV.

Yn dy tiid wie *Louisiana* folle grutter as tsjintwurdich. De rivier de Mississippy foarmde it hert fan in territoarium, dat oant en mei de hjoeddeiske noardgrins mei Kanada rikte. Om 1760 hinne ferlearen de Frânsken it meastepart oan Spanje. Yn 1800 krige Frankryk, dat doe regeard waard troch Napoleon Bonaparte, it territoarium werom, om it yn 1803 oan de Feriene Steaten te ferkeapjen, in transaksje dy't bekend wurden is as de Louisiana Purchase. Op 30 april 1812 waard Louisiana de 18e steat fan de Feriene Steaten. 

Yn de Amerikaanske Boargeroarloch stie Louisiana oan de side fan de Konfederaasje. 

## Geografy
De steat Louisiana is 134.382 km² grut en heart ta de *Sintrale* tiidsône. De steat it opdield yn 64 *parishes*.

Louisiana leit oan de Golf fan Meksiko en grinzet yn it noarden oan de steat Arkansas, yn it westen oan Teksas en yn it easten oan Mississippy.

De wichtichste rivier is de Mississippy, dy't in grut part foarmet fan de grins mei de steat mei deselde namme en mûnet 150 km New Orleans foarby yn de Golf fan Meksiko. Yn de steat lizze in grut tal grutte en lytske marren, wêrûnder Lake Pontchartrain, it Toledo Bend Reservoir, Grand Lake en White Lake. Fierders hat Louisiana in protte eilannen, lykas Marsh Island en de Chandeleur Islands. 

It heechste punt fan de frij flakke steat is de pyk fan Driskill Mountain (163 m). In grut part fan de kustgebiet bestiet út sompen.

## Demografy
De steat Louisiana brûkt twa talen, Ingelsk en Frânsk. Gjin fan beiden is lykwols as offisiële taal oanwiisd.

De blanke Frânsksprekkende ynwenners fan Louisiana binne ôfstammelingen fan de kolonisten dy't yn 1604 in koloanje stiften yn Port Royal, Akaadje, yn it hjoeddeiske Kanada. Dizze groep dy't harren Akadians neamden waarden yn 1755 troch de Britten ferbanne en kamen foar it meastepart yn it suden fan Louisiana terjochte. It wurd 'Akadian' waard yn de rin fan de tiid ferbastere ta Kajun.

## Keppeling om utens
* Offisjele webstee fan Louisiana
Frysk Kustpaad

It **Fryske Kustpaad** (LAW 5-4) is in lange-ôfstân-kuierpaad mei in lingte fan 152 kilometer tusken Starum en Lauwerseach.

It is op it trajekt Ofslútdyk - Lauwerseach in ûnderdiel fan de Jeropeeske E9 fan Hendaye nei Gdansk. De rûte is yn beide rjochtingen oanjûn mei wyt-reade tekens en yn in gidske beskreaun. De rûte folget globaal, mar net altyd, de kust fan de Waadsee.

De rûte begjint yn Starum en folget de kust fan de Iselmar oant Hylpen. Fan dêr bûcht er ôf nei Warkum, Makkum en Wûns. Krekt east fan Surch is der in oansluting op de rûte oer de Ofslútdyk: fia de Ofslútdyk kin de kuierder nei De Oever rinne, dêr't it Dún- en Polderpaad lâns de Noardsee begjint. (Dizze rûte is net markearre, mar de kâns op ferdwalen is mar lyts, de rûte jout lykwols net folle ôfwikseling.)

It Fryske Kustpaad giet yn noardlike rjochting fierder nei Harns. De haadrûte giet oer Winaam nei Easterbierrum nei Sint Jabik; der is ek in koartere rûte dy't suver de hiele seedyk fan de Waadsee folget, wat de rûte sawat 5 kilometer ynkoartet. Nei Sint Jabik komt de rûte by Swarte Haan wer by de seedyk; dêrnei rint er lâns in bûtendyks kweldergebiet, dat foar drûchlizzing ornearre wie mar no de funksje fan natoergebiet hat.

De rûte giet dan wer it binnenlân yn nei Ferwert en Blije. Foar Holwert komt er wer by de seedyk. Fan Holwert rint de rûte lâns de seedyk nei de Lauwersmar.

Yn Starum slút it Fryske Kustpaad oan op it Suderseepaad. Yn Lauwerseach kin de kuierder syn paad ferfolgje fia it Waad- en Wierepaad nei Nijeskâns, of fia it Fryske Wâldenpaad nei Stienwyk. Der is ek in net-markearre rûte beskreaun fan Holwert nei Dokkum.

De rûte rint troch in betreklik tinbefolke gebiet, dêr't akkommodaasje, hoareka en winkels net altyd foarhannen binne. Oanslutings op it iepenbier ferfier besteane út stasjons yn Starum en Harns en busferbiningen yn de measte oare plakken; dy busferbinings binne lykwols faak fraachôfhinklik ferfier. It is oan te rieden om dêr by it plannen fan in meardeiske kuiertocht rekken mei te hâlden. Fierders wurdt oanjûn dat in tal trajekten lâns de seedyk net tagonklik binne foar hûnen, ek net as dy oan de riem sitte.

## Boarnen
* Kuierplatfoarm LAW: Fryske Kustpaad (1998). ISBN 90-71068-31-5
Fryske Buert

**Fryske Buert** (Nederlânsk offisjeel: *Friese Buurt*) is in buorskip mei sa'n 130 ynwenners yn de Noard-Hollânske gemeente De Helder. Hy wurdt soms ek wol skreaun mei it lidwurd "De", dus: *De Fryske Buert*.

De Fryske Buert leit besuden it plak De Helder en bewesten 'e buorskip De Kooy en fleanfjild de Kooy oan de Koarteflyt. Hy hat in agrarysk karakter. Sa stiet der ûnder mear in stjelppleats. It plak is ûntstien nei ynpoldering fan It Koegras. De plaknamme ferwiist nei de lânarbeiders út de provinsje Fryslân dy't dêr by en nei de ynpoldering kamen te wenjen en wurkjen. Krekt soksoarte buert is de Gelderske Buert, justjes fierderop yn de Anna Paulownapolder, yn de gemeente Anna Paulowna.

De buert hat in eigen buertferiening, mei de namme *De Friese Buurt*, dy't har ûnder mear ynset foar it behâlden fan it agraryske en iepen karakter fan 'e buorskip.
Pestboskje

In **pestboskje** is in boskje dêr’t fee bedobbe is dat deagien wie oan besmetlike kowestjerte. Dit koe de pest wêze, mar ek tongblier. In ekstra gefaarlike fariant fan in pestboskje is it myltfjoerboskje. De myltfjoerspoaren (antraks) kinne wol hûndert jier yn de grûn sitten bliuwe. 

Meastentiids waarden de kadavers fier fan de pleats bedobbe en de kadavers waarden bedekt mei ûnleske kalk, in ein it lân yn. Op sa’n plak mocht nea wer fee rinne om nije besmetting foar te kommen en it waard dêrom safolle mooglik mijd. Omdat de wegen net sa goed begeanber wienen koenen de kadavers net ôffierd wurde. Der waard dan in sleat om it begraafplak groeven, sadat it fee der net by koe. Op de ûntstiene eilantsjes mocht net mear weide of haaid wurde en se rekken dan meast fansels begroeid mei beammen as els, esk, wylch, kûtsekraal en protterbei. Yn dizze fegetaasje koe in spesifike fauna ûntstean. It hout waard wol as geriifhout brûkt lykas foar branje en peallen. 

## Sjoch ek
* Geriifbosk 

## Keppeling om utens
*''Pestbosjes in Friesland: Sporen van historische drama's''. In artikel oer pestboskjes yn Fryslân fan Johan van der Wal yn it tydskrift ''Noorderbreedte'' 8 (1984), sd. 33-36
Trije Tolhikken

**Trije Tolhikken** (Stellingwerfsk en Nederlânsk: *Drie Tolhekken*) is in buorskip in de gemeente Eaststellingwerf.

It leit west fan de kearn Easterwâlde, dêr't it offisjeel ek ûnder falt. Eartiids hat der in tolhûs stien. Dat is boud by de oanlis fan de wegen nei Donkerbroek en Makkingea. Yn 'e buorskip leit in Slûs III, dy't de Opsterlânske Kompanjonsfeart mei de Tsjonger ferbynt.
Christiaan van der Klaauw

**Christiaan van der Klaauw** (1944) is in Fryske oerwurktechnikus, dy't op It Hearrenfean begûn mei in atelier wêryn't hy antike klokken reparearre. Fan 1974 ôf waard er ek ûntwerper en makker fan klokken. Yn 1989 sluet er him oan by it AHCI (*Académie Horlogère des Créateurs Indépendants*), in ynternasjonaal gilde fan klokke- en horloazjebouwers mei inkele tsientallen leden.

Yn 1992 presintearre hy op de horloazjebeurs fan Bazel it earste polshorloazje yn 'e wrâld dat in kompleet planetarium ynboud hie. It horloazje wie unyk yn de wrâld en festige de namme fan de bouwer. Fan 1994 ôf besleat hy him dêrom ta te lizzen op de produksje fan polshorloazjes.

"Christiaan van der Klaauw" is tsjintwurdich in Nederlânsk horloazjemerk spesjalisearre yn it meitsjen fan technysk avansearre lúkse horloazjes. 

Hast elk model fan dit horloazjemerk hâldt ferbân mei stjerrekunde. In soad horloazjes hawwe dan ek spesjale funksjes, lykas de stân fan moanne, sinne, stjerren en planeten of de oantsjuting fan dei, datum, moanne, jier of seizoen. Boppedat dogge de oerwurken faaks klassyk oan. Alle horloazjes wurde yn lytse oplage produsearre en binne mei de hân makke. 

## Keppeling om utens
*Offisjele webstee
Slûs Gordyk

**Slûs Gordyk** is in slûs yn de Opsterlânske Kompanjonsfeart. De slûs leit yn it sintrum fan De Gordyk. It ferfal is 1.12 meter.
De slûs wurdt noch hielendal mei de hân betsjinne.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Slûs Iesumasyl

**Slûs Iesumasyl** is in slûs yn de buorskip Iesumasyl. De Iesumasyl is in spui- en kearslûs út 1672. Hy leit tusken de Suder Ie en de Raskes, dy't yn ferbining stiet mei de Lauwersmar. Oer de slûs leit in brêge.

By Iesumasyl komt de Suderie, in âlde seeslink, út yn de eardere Lauwerssee. Al yn 11e iuw moat dêr in slûs west hawwe, mar folle is dêr net oer bekend. Om 1670 hinne waard de syl by Eastrum ôfsletten. Dat betsjutte dat East-Dongeradiel in nij plak sykje moast foar de ôfwettering. De kar foel op Iesumasyl. De Steaten fan Fryslân besleaten om dêr de nije syl te bouwen.

De dyk waard ek ferlein sa dat der nij lân kaam. Yn 1671 waard mei it wurk út ein setten en yn 1672 kaam it ree. It tafersjoch kaam yn hannen fan Michael Baron fan Schwartzenberg en Hohelandsberg, grytman fan Dantumadiel, en Philip Vegelin fan Claarbergen, grytman fan Haskerlân.
Der waard ek in goede ôfspraak makke oer de kosten. It gie oars faak sa dat men de lêsten foar de ôffier fan it wetter eins net betelje woe, om't dat beskôge waard as in saak foar dejingen dy't ticht by de slûs wennen.

Yn 1745 is de slûs fernijd en op 'e nij yn 1931 om't der doe in nij elektrysk gemaal delsetten waard. It gemaal De Dongeradielen moast der foar soargje dat de Dongeradielsters drûge fuotten holden. De arsjitekt Booijenga ûntwurp it gebou.

Doe't yn 1969 de Lauwerssee Lauwersmar waard, feroare de funksje fan de syl as seekearing. Om’t it wetterpeil yn de Lauwersmar leger leit as op de Fryske boezem is de skutsslûs bleaun. It gemaal is sa bleaun as yn 1930. Allinne waard it yn 1979 automatisearre. As it wetter op in bepaalde hichte stiet, beginne de pompen fansels te wurkjen.

De slûs mei betinkstien binne eigendom fan de Stichting Waterschapserfgoed.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Slûs II (Tsjonger)

**Slûs II** is in slûs yn de Tsjonger, oanlein yn 1888. 

De slûs leit geografysk yn Jobbegea. De keardaam njonken de slûs leit yn Nijeberkeap It hichteferskil is sawat 1 meter. Oan de boppeside stiet in brêge. Dizze wurdt mei de hân draaid. Njonken se slûs stiet ek in slûswachterswente.

De slûs hat in pompynstallaasje. By lege wetterstân kin der gebietseigen wetter omheech pompt wurde. 

Op it slûseilân stiet in objekt makke troch Atte Jongstra. Dit is der delsetten yn 1999. It is in taalmonumint dat de grins markearret tusken it Stellingwerfsk en it Frysk.

Yn de Twadde Wrâldkriich is der in bombardemint op de slús west.

## Sjoch ek
*Slûzen en keardamen yn Fryslân
Prinses Margrietslûs

De **Prinses Margrietslûs** is in skutslûs west fan De Lemmer. 

De slûs yn it Prinses Margrietkanaal waard yn 1952 yn gebrûk nomd, dêrtroch krige de Lemsterslûs op De Lemmer minder skipfeart te ferwurkjen. It bouwurk is geskikt foar de beropsfeart fan en nei de Iselmar. De skutkolk hat in lingte fan 250 meter.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân

Ofbyld:Prinses Margrietsluis1 Lemmer.jpg|*Prinses Margrietslûs*
Ofbyld:Prinses Margrietsluis2 Lemmer.jpg|
Ofbyld:Prinses Margrietsluis3 Lemm.jpg|
Slûs III (Tsjonger)

**Slûs III** is in slûs yn de Tsjonger út 1888.
Slûs III is de wetterskieding tusken de Tsjonger en de Opsterlânske Kompanjonsfeart. De slûs wurdt ek wol de Trije Tolhikkenslûs neamd, nei de buorskip dêr't er yn leit.

De slûs leit geografysk yn Easterwâlde, yn de buorskip Trije Tolhikken. It hichteferskil is sawat 2 meter.

De Tsjonger krúst hjir de Opsterlânske Kompanjonsfeart. Om foar te kommen dat de beide wetterstreamen mikse leit der west fan de slûs in dûker ûnder de Opsterlânske Kompanjonsfeart troch. Njonken de slûs stiet in Slûswachterswente. Eartiids lei der in brêge by de slûs. Dy wie troch de komst fan it fiadukt foar de N381 oerstallich en is der wei helle.

Njonken de slûs stiet in pomp, sadat yn gefal fan drûchte de slûskolk folpompt wurde kin en der wetter besparre wurde kin. 

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Slûs I (Tsjonger)

**Slûs I** is in slûs yn de Tsjonger út 1888, tichtby Nijhoarne.

It hichteferskil is sawat 1 meter. Oan de boppeside stiet in fytsbrêge. Dizze wurdt mei de hân draaid. Njonken de slûs stiet in slûswachterswente.

De slûs hat in pompynstallaasje. By lege wetterstân kin der gebietseigen wetter oppompt wurde.

De Dútsers hawwe op har weromtocht yn 1945 de Tsjongerbrêge rjochting Aldhoarne springe litte.  

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Slûs Warkum

**Slûs Warkum** is in skutslûs yn Warkum. 

De slûs foarmet de ferbining tusken de Djippe Dolte yn it sintrum en it twa kilometer lange kanaal It Soal, dat útkomt op de Iselmar. De slûs fan Warkum wie der al yn de 17e iuw. Yn 1658 waard er fernijd. Oer de slûs leit ek in brêge.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Rienslûs

De **Rienslûs** is in spuislûs op De Lemmer út 1957.

De slûs yn de Lemster Rien ferfong in âldere slûs, wêrfan in plakette yn de nije slûs oanbrocht waard. De oare slûs op De Lemmer is de Lemsterslûs.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Nanningaferlaat

**Nanningaferlaat** is in slûs yn de Opsterlânske Kompanjonsfeart yn Eaststellingwerf. De slûs is boud yn 1816. De stiennen slûs is fan lettere datum.

De slûs leit yn Easterwâlde yn de buorskip Nanninga. De slûskolk stiet, as hy net brûkt wurdt, fol. De slûs hat in fytsbrechje, dat mei de hân betsjinne wurdt. It hichteferskil is sawat 1,75 meter.

Krekt foar de slûs leit de Nanningabrêge

## Sjoch ek
*Slûzen en keardamen yn Fryslân
Foksebuorrenferlaat

**Foksebuorrenferlaat** is in slûs yn de buorskip Foksebuorren súd fan Lippenhuzen yn de gemeente Opsterlân.

It ferfal is 1,19 meter, de slûs út 1736 wurdt noch hielendal mei de hân betsjinne. Yn 1858 waard er fernijd en yn 1902 waard it ferlaat hielendal yn stien útfierd. 

De skutslûs leit yn de Opsterlânske Kompanjonsfeart by de *Pôlebrêge*.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Johan Frisoslûs

De **Johan Frisoslûs** is in skutslûs yn Starum út 1966. 

De slûs mei brêge foarmet de ferbining tusken it Johan Frisokanaal en de Iselmar. Yn de simmermoannen ferwurket de slûs in soad fartugen en dêrtroch rint de wachttiid bytiden op ta twa oeren. Yn 1973 kamen 19.328 plesierfartugen troch de slûs. Troch it grutte tal fartugen dy't troch de slûs giene, waard de kapasiteit yn 2013/14 útwreide en bou en twadde slûs njonken de besteande slûs. Op 8 maaie 2014 waard de twadde slûs offisjeel troch kening Willem-Alexander iepene.

By deitoeristen is de slûs mei de soad skippen in attraksje. De oare slûs yn Starum is de eardere seeslûs. Besuden de slûs leit it J.L. Hooglandgemaal, dat yn itselde jier klear kaam.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Skeneslûs

De **Skeneslûs** (Stellingwerfsk: *Scheenesluus*) is in slûs út 1914 yn de De Skene benoarden it doarp Nijetrine.

De slûs mei brêge waard begjin 20e iuw boud as ferfanging fan in earder bouwurk. By de slûs, dy't yn it natoerreservaat Rottige Meente by de Helomafeart leit, heart ek in slûswachterswente.

## Sjoch ek
* Slûzen en keardammen yn Fryslân
Lauwerseach

**Lauwerseach** (Nederlânsk en offisjeel: *Lauwersoog*) is in Grinslânsk doarp yn de gemeente It Hegelân (oant 1 jannewaris 2019 gemeente De Marne). It is nei 1969 ûntstien, nei de yndiking fan de Lauwerssee. Lauwerseach is benammen bekend as fertrekplak fan de feartsjinst nei Skiermûntseach.

Lauwerseach is ek in wichtige fiskershaven (letterkoade: LO) en hat in eigen fiskôfslach. In gedielte fan de fiskersfloat fan Urk hat Lauwerseach as thúshaven (al farre de Urkers noch altyd mei de letterkoade UK fan Urk). Ek in protte Deenske fiskers lizze faak oan yn Lauwerseach. It doarp en de haven binne yn trek by deitoeristen, ek troch de mooglikheden om farske fisk te iten. 

By it doarp heart ek de wyk *Robbeoart* (Nederlânsk en offisjeel: *Robbenoord*), neamd nei de sânplaten *Robbeplaat* en de *Oart'. *Oart* betsjut ek eilân (sjoch [[Nienoard]]).

De [[spuislûs|spuislûzen]] fan it ôfstreamgebiet fan it [[Ryddjip (rivier)|Ryddjip]], de [[Lauwersslûzen]] neamd, lizze westlik fan it doarp. Hjir rint de grins tusken [[Grinslân]] en [[Fryslân]].
Yn Lauwerseach is in [[skutslûs]], de *Robbegatslûs*, om fan de mar nei de [[Waadsee]] farre te kinnen.

== Namme == 

De namme is betocht troch yng. Sip Sytsma en begjin [[1964]] keazen, foar it kampemint op it wurkeilân dat dêr foar de ôfsluting fan de [[Lauwerssee]] oanlein wie. De namme is ôflaat fan eilân, *each*, yn de [[Lauwers]]. Mar it *each* ferwiisde ek nei *Skiermûntseach*. Om't it in eilânnamme wie, waard dy ek brûkt foar it wurkeilân.

== Sport en rekreaasje ==
Troch dit plak rint de Jeropeeske [[kuierrûte E9]], dy't lokaal ek [[North Sea Trail]] of (rjochting Fryslân) [[Fryske Kustpaad]] en (rjochting Grinslân) [[Waad- en Wierepaad]] hjit. De E9 rint lâns de kust fan [[Portegal]] nei de [[Baltyske steaten]].
Teffens lizze oan de Lauwersmarkant twa jachthavens, in kemping en in strân.

== Bustsjinst ==
De buslinen troch Lauwerseach wurde fersoarge troch [[Qbuzz]]. De folgjende linen ride troch Lauwerseach:

*'Fryslân**

* **Line 51 Lauwerseach - Ljouwert fia Dokkum:*' *Lauwerseach Doarp* - *Fiskôfslach* - *Fearhaven'' - Eanjum - Moarre - Mitselwier - Dokkum - Damwâld - Rinsumageast - Aldtsjerk - Oentsjerk - Gytsjerk - Ryptsjerk - Tytsjerk - Ljouwert
Slûs Makkum

**Slûs Makkum** is in skutslûs yn Makkum, dy't de skipfeart ferwurket fan en nei de Iselmar.

De slûs yn Makkum waard oanlein yn 1606 en werboud en útwreide yn 1663 en 1778. Boppe de slûs leit ek in brêge. Yn 1994 waard de slûs restaurearre. 

## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
Passaazjejild

**Passaazjejild** is in belesting fan 1667 dy't betelle wurde moast:
* troch minsken dy't yn in hierrydtúch of yn in postkoets de provinsje ferlitte
* foar de útfier fan fee, dong of turf
Keardaam

In **keardaam** (Ned.:*stuw*) is in wetterboukundich keunstwurk dat as doel hat om wetter yn in rin, streamke of rivier op te kearen. 

Keardamen kinne fêst of regelber wêze. In fêste keardaam jout altyd itselde peil. By in regelbere is der in ynrjochting (bgl. in klep) dy't derfoar soarget dat der yn ferskillende perioades in oar peil ynsteld wurde kin. Sa is it peil by 't winter faak leger as yn de by 't simmer. Trochgeans wurde de keardamen omheech helle neidat der siedde is en wer dellitten flak foardat de rispinge ynhelle wurdt. Sa kinne it lân en de ikkers by it siedzjen en ûngetiidzjen mei swiere lânboumasines dien wurde en hoecht der yn it groeiseizoen net sa gau bereind te wurden.

Keardamen yn beken en wetterrinnen wurde faak makke om wetter langer fêst te hâlden en sa te foarkommen dat dy gebieten ferdrûgje. Sa wurdt ek foarkommen dat leger lizzende gebieten gau oerstreame.

Yn de grutte rivieren wurde keardamen net allinnich boud om ferdrûging fan heger lizzende gebieten te foarkommen, mar ek om foar de skipfeart it hiele jier troch in minimale wetterstân te garandearjen. 

Fierders wurde keardamen oanlein om wetterstreamen te stjoeren. De keardamen dy't yn de Nederryn en de Lek boud binne, hawwe benammen as doel om wetter út de Ryn oer de Isel nei de Iselmar te stjoeren.

### Oerlaat
In ienfâldige keardaam wurdt wol **oerlaat** neamd. In oerlaat kin de hichte net fan ynsteld wurde, it hat in fêste hichte.

It wurd 'oerlaat' wurdt ek brûkt foar keardamen dy't derfoar soargje dat it wetterpeil net boppe in bepaalde hichte komt. Sa kin it peil binnen beskate grinzen hâlden wurde; bygelyks as by in rivier it peil oer de 50 sm giet, kin it wetter in polder ynstreame of troch in oare wettergong (dêr't it gewoanwei net lânsrint) ôfrinne.

### Besibbe ûnderwerpen
* gemaal
* peilgebiet
* skutslûs
* kearmar
* fiskpassaazje

Image:P4150470 Schipbeek Bosestuw Bathmen.JPG|Dûbele klepkeardaam yn de Schipbeek
Image:Nieuwe OelerbeekP2280019.JPG|Beweechbere keardaam yn de Oelerbeek by Hengelo (Oerisel)
Ofbyld:P4100406 Bornsebeek.JPG|Balchkeardaam yn de Bornse Beek tusken Hengelo en Borne
Image:Betonnen_stuw_in_de_Watergang_van_de_Benteleres.jpg|Fêste betonnen keardaam yn de Wettergong fan de Benteleres
Image:Schotbalkstuw.jpg|Skotbalkekeardaam yn in sydsleat fan de Weezebeek yn Almelo


## Sjoch ek
* Slûzen en keardamen yn Fryslân
New York (steat)

**New York** is in steat yn de Feriene Steaten fan Amearika. De haadstêd is Albany. De grutste stêd is lykwols New York, dat ek de grutste stêd is fan de hiele Feriene Steaten.

## Skiednis
It gebiet fan New York waard eartiids troch de Nederlanners kolonisearre, dy't earst Fort Nassau en letter Fort Oranje stiften by wat tsintwurdich Albany hjit. Sy stiften ek Nij Amsterdam op it eilân Manhattan. Yn 1660 krigen de Ingelsen de macht, wêrnei't sy Nij Amsterdam de namme New York joegen, ta eare fan de hartoch fan York.

New York wie ien fan de trettjin koloanjes dy't yn de 18e iuw yn opstân kamen tsjin de Britske oerhearsking. Op 26 july 1788 waard New York de 11e steat fan de Feriene Steaten.

## Geografy
De steat New York is 141.205 km² grut. It heechste punt is de pyk fan Mount Marcy (1629 meter).
Tige ferneamd binne de Niagarawetterfallen.

New York grinzet yn it noarden en westen oan Kanada en de marren Eriemar en Ontariomar. Yn it suden grinzet it oan de steaten Pennsylvania en Nij Jersey, en yn it eaten oan Konettikut, Massachusetts en Fermont.

Nij York hat is soad marren en rivieren. De grutte Champlainmar foarmet in diel fan de grins mei Fermont. De wichtichste rivier is de Hudson dy't yn de steat ûntspringt en by de stêd New York yn de Atlantyske Oseaan streamt. De wichtichste eilannen binne Manhattan, Long Island en Staten Island.

## Keppeling om utens
* Ynformaasje New York (NLD)
Fryske fjild

**Fryske fjild** (Dútsk:*Friesenfeld*) wie in goa, dat yn it hjoeddeiske noarden fan Thüringen en it suden fan Sachsen-Anhalt leit, yn it gebiet tusken Allstedt en Mersebuurich en dat grinze oan Hassegau. Ferskate stêden en doarpen fan Friesenfeld lykas Ossfurt wiene ferplichte om oan it kleaster Hersfeld tsienden ôf te dragen.

It is neamd nei de Friezen dy't har hjir as kolonisten fêstige hawwe.
Kalahey

**Kalahey** (*Keale Hichte*) wie in hichte westlik fan de stêd Frjentsjer. Letter is op dizze ferheging Sjaerdemastate of Sjaerdema Slot boud, dat yn de 18e iuw wer ôfbrutsen is. It plak wurdt ek Sjûkelân, Sûkerlân of Sjoekelân neamd. Op dit Sternse Slotlân wurdt alle jierren de PC ferkeatst.
Yves Saint Laurent

**Yves Henri Donat Mathieu Saint Laurent** (Oran (Algerije), 1 augustus 1936 - Parys, 1 juny 2008) wie in Frânske moadeûntwerper. 

Yves Saint Laurent bepaalde mei de oare couturiers Christian Dior, Coco Chanel en Hubert de Givenchy jierrenlang de Frânske haute Couture. Yn 1961 stifte hy syn eigen moadehûs en gie gearwurkjen mei Pierre Berge dy’t hy trije jier earder moete hie. Fan dat momint ôf sette hy in stimpel op de moadetiid dy’t kommen soe, mei bygelyks de trapesjurk de smoking foar froulju, it safaryjaske, de trochsichtige bloeze, it broekpak en de pantalon. Chanel joech froulju frijheid, Yves joech de froulju macht, sei Berge op radiostjoerder France info. 

De tige talintearre Yves Saint Laurent waard berne op 1 augustus 1936 yn Algerije. Hy begûn yn 1955 as assistint fan Christian Dior, dy’t hy twa jier letter opfolgje soe, doe't Dior ferstoar. Hy liede it moadehûs trije jier, oant hy foar militêre tsjinst oproppen waard yn de kriich tsjin Algerije. Foar in gefoelich persoan waans skoaltiid in drama west hat, omdat er homo wie, wie de militêre tsjinst tige swier. Hy hie dan ek al gau in senuwynsinking en moast trije moanne lang yn it sikehûs lizze. Dêrnei rjochte hy mei sakeman Berge syn eigen moadehûs op dat waakse soe ta in wrâldmerk. It bedriuw bloeide en gie nei de beurs, mar de ekonomyske efterútgong wylst de golfkriich oan de gang wie soarge derfoar dat Yves Sain Laurent grutte skulden krige. It bedriuw waard oernommen troch kosmetikareus Sanofi en letter troch de Gucci groep.
  
Yves Saint Lorent hie letter lêst fan sûnensproblemen. Sa hie hy slimme depresjes en waard hy behannele oan alkoholproblemen. Neffens bekenden rekke de skrutene Saint Lorent yn de lette jierren tachtich hieltyd fierder ferwidere fan de gewoane wrâld en moete hy noch mar in pear freonen. Neffens ferhalen lies hy nea de kranten en lústere hy nea nei de radio. Berge hat sein dat de ferneamdheid him kapot makke hat.
Eginhard

**Eginhard** of **Einhard**, Frankyske gelearde en skiedskriuwer, berne om-ende-by 775 yn de omkriten fan Mainz en op 14 maart 840 ferstoarn as abt yn de abdij fan Seligenstadt (wat te suden fan Frankfurt).

## Libben
Eginhard waard berne yn in rike famylje yn de omkriten fan it Eastfrankyske Mainz. Hy krige in oplieding oan it kleaster fan Fulda en kaam koart nei 791 oan it hof fan Karel de Grutte te wurkjen, dêr't er de hofskoalle fan Ealwyn oernimme soe. Omdat er bliken die dat hy ferstân fan bouwen hie, joech Karel de Grutte him ek de ferantwurding om as boumaster de foltôging te fersoargjen fan in oantal paleizen, ûnder oaren yn Aken en Ingelheim.

Fan Eginhard binne ferskate brieven en godstsjinstige skriften bewarre bleaun, mar fierwei syn wichtichste wurk is wol it libbensferhaal dat er oer Karel de Grutte skreau, de *Vita Karoli Magni*.

## Haadwurk

De *Vita Karoli Magni* (It libben fan Karel de Grutte) waard tusken 817 en 830 skreaun yn opdracht fan Karels soan Loadewyk de Fromme en is it ienige boek oer Karel dat gearstald is troch ien dy't de keizer lange tiid fan tichtby meimakke hat. Hy hat him by it skriuwen ynspirearje litten troch de Romeinske skiedskriuwer Suetonius, de biograaf fan ferskate antike Romeinske keizers; foar de ynhâld koed er beskikke oer de Frankyske keninklike annalen (de skiedskriuwsels sa as dat alle jierren byholden waard fan de foarfallen yn it Frankyske ryk; de term komt út it Latyn *annus* of jier).

Omdat it wurk benammen opfetten wurde kin as earbetoan foar de grutte keizer is it net objektyf skreaun. Eginhard sluet mei opsetsin syn eagen foar misstannen, bygelyks de lytse moraal fan Karels syn dochters. 

## Keppeling om utens
* - ''Vita Karoli Magni'' Eginhards ''Vita Karoli Magni,'' Latynske tekst
* - ''Life of Charlemagne'' Eginhards ''Life of Charlemagne,'' 19e iuwske Ingelske oersetting