open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Smaragddo

De **smaragddo** (*Chalcophaps indica*) is in fûgelsoarte yn it skaai smaragddowen (*Chalcophaps*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*).

## Skaaimerken

De 23 oant 27 sm lange smaragddo hat heldergriene, glânzgjende wjukken, in koraalreade snaffel en in jiskegrize foarholle. De rest fan it bealchje is meast rôzebrún of kastanjebrun. Op 'e griene wjuk sit in wyt skouderplak. De ûnderbúk is griis en de sturt swarteftich. It wyfkes hat gjin grize kroan mar is dêr brún en dêr't it mantsje mear rôzebrún is, is it wyfke mear ljochtbrún.     

## Fersprieding
De fûgel libbet yn dielen fan Aazje yn tropysk en subtropysk bosk fan leechlannen oant berchgebieten. Se wurde faak waarnommen op 'e grûn by paden mei in soad skaad en komme ek yn parken mei in soad grien foar. De smarragddo is yntrodusearre yn Porto Riko.

Der binne seis ûndersoarten bekend:

* *Chalcophaps indica indica*: fan Yndia oant súdlik Sina, Maleizje, de Filipinen, de Yndonezyske en de westlike Papoea Nij-Guineeske eilannen.
* *Chalcophaps indica robinsoni*: Sry Lanka.
* *Chalcophaps indica maxima*: Andamanen.
* *Chalcophaps indica augusta*: Nikobaren.
* *Chalcophaps indica natalis*: Krysteilân.
* *Chalcophaps indica minima*: Numfor, Biak en Num (by noardlik Nij-Guineä).

## Status
De smaragddo hat in grut ferspriedingsgebiet en de status net bedrige (LC, 2016). Alhoewol't der wol oannommen wurdt dat de soarte yn oantal ôfnimt, is dat net sa slim dat de fûgel as bedrige klassifisearre.
Smaragddowen

**Smaragddowen** (*Chalcophaps*) foarmje in fûgelskaai út de famylje dowen (*Columbidae*).

It skaai *Chalcophaps* waard yn 1843 yntrodusearre troch de Ingelske ornitolooch John Gould. De skaainamme kombinearret it Aldgrykske *khalkos*, itjinge "brûns" betsjut, en *phaps*, dat "do" betsjut. De typesoarte is de gewoane smaragddo (*Chalcophaps indica*).

## Soarten
It skaai bestiet út trije soarten.
Kultuerlânskip

In **kultuerlânskip** of koartwei **kultuerlân** is in lânskip dat ûnder ynfloed fan 'e minske foarme is. It begryp waard yn 'e njoggentjinde iuw yntrodusearre troch Dútske geografen as Carl Ritter (1832), Joseph Wimmer (1885) en Friedrich Ratzel (1895). It hâldt it tsjinstelde yn fan in natoerlânskip, dat út (frijwol) ûnoantaaste wyldernis bestiet. 

As geografysk begryp is de oantsjutting 'kultuerlânskip' sterk kleure troch de opfettings fan 'e njoggentjinde-iuwske Dútske folkekundige Wilhelm Heinrich Riehl, dy't de klam lei op 'e ienheid fan lân en minsken (*Land und Leute*). Ferlykbere opfettings holden de Amerikaan George Perkins Marsh en de Frânsman Paul Vidal de la Blache der op nei. De lêste brûkte foar it begryp 'kultuerlânskip' de term *paysage*. Carl Sauer, de grûnlizzer fan 'e kulturele geografy, yntrodusearre de oant doe ta fierhinne Jeropeeske kontekst fan 'e term yn 'e 1920-er jierren yn 'e Feriene Steaten. Syn syntetyske (troch de minske skepen) omskriuwing fan kultuerlânskippen stie foar de sekuer romtlike hantearring fan 'e term oer, sa't dy brûkt waard troch syn kollega Richard Hartshorne. 

Yn Nederlân en oangrinzgjende dielen fan Noardwest-Jeropa heart frijwol eltse kante meter ta kultuerlânskip. De hjoeddeistige agraryske lânskippen binne almeast ûntwettere, ferkavele, ûntsletten en foarsjoen fan ynfrastruktuer. Kultuerlânskippen binne net inkeld yn gebrûk foar de lânbou, mar ek foar de bou fan stêden en doarpen en foar de yndustry, de mynbou en de boskbou. It hoecht net sa te wêzen dat der hielendal gjin natoer yn kultuerlânskippen is. Party âldere kultuerlânskippen binne krekt ryk oan bioferskaat, nei't men oannimme mei troch de beheinde en net feroarjende mjitte fan minsklik yngripen. Troch it ferlies fan har ekonomyske funksje hawwe guon fan dy âldere kultuerlânskippen lange tiid bedrige west, sa't bygelyks mei de heide yn Nederlân it gefal wie. 

Natoer yn 'e sin fan echte, noch net troch de minske oantaaste oerwyldernis is yn Noardwest-Jeropa eins nearne mear te finen. Feitliks kin sels steld wurde dat de ûntjouwing fan nije natoer in kultuerferskynsel fertsjintwurdiget, en dat de 'natoergebieten' dy't yn it ramt dêrfan oprjochte wurde, winliken ek kultuerlânskippen binne. Se binne ommers alhiel troch de minske ynrjochte (as natoer), en soene net bestean sûnder minsklik tinken en hanneljen.
Lânbougewaaks

In **lânbougewaaks** of koartwei **gewaaks** (fan "waakse", dat "groeie" betsjut) is in plantesoarte dy't op kultuerlân ferboud wurdt foar produksje yn it ramt fan 'e bou, de túnbou of de siertylt. Dat betsjut dat it in plant is dy't mei opsetsin troch de minske oanplante, fersoarge en rispe wurdt mei in spesifyk doel, lykas iten, branje of om 'e rizels te brûken foar it meitsjen fan bgl. tekstyl. Lânbougewaaksen wurde faak ferboud op grutte skaal foar kommersjele doelen, mar in protte minsken kweke se ek yn in kokentún, foar eigen gebrûk. 

Lânbougewaaksen dy't bedoeld binne om opiten te wurden, tsjut men ek wol oan as fiedselgewaaks. Foarbylden binne:
*nôt (weet, koarn, rogge, hjouwer, stynske weet, rys, ensfh.)
*jirpels
*grienten (woartels, koalraap, spinaazje, andyvje, slaad, blomkoal, reade koal, beane, ensfh.)
*fruit (apels, parren, bananen, sinesapels, sitroenen, tomaten, ierdbeien, ensfh.)
*sûkerreid en sûkerbiten
Ta dit rychje hearre ek gewaaksen dy't ferboud wurde om oan fee op te fuorjen, lykas foerbiten.

Lânbougewaaksen dy't kweekt wurde foar de rizels, wurde ek wol rizelgewaaksen neamd. Foarbylden binne flaaks en katoen.

Lânbougewaaksen dy't bedoeld binne om moai te wêzen, wurde ek wol siergewaaksen neamd. Foarbylden binne snijblommen en strûken en beamkeguod foar yn 'e tún. Beammen út 'e boskbou wurde almeast net oantsjut as gewaaks. 

Fierders binne der lânbougewaaksen dy't ferboud wurde om biobrânstof fan te meitsjen, lykas koalsied, wylst saneamde medisinale planten kweekt wurde foar har medisinale wearde. 

Yn 2021 waard der wrâldwiid foar 9,5&nbsp;miljard ton oan lânbougewaaksen ferboud. Yn ferhâlding ta 2020 wie dat in taname fan 2% en yn ferhâlding ta 2000 wie it in taname fan 54%. Fan it totaal út 2021 makken fjouwer gewaaksen mear as de helte út: sûkerreid, stynske weet, weet en rys. Yn 2017 waard der wrâldwiid foar 1.842&nbsp;miljoen ton oan sûkerreid ferboud, foar 1.135&nbsp;miljoen ton oan stynske weet, foar 772&nbsp;miljoen ton oan weet en foar 770&nbsp;miljoen ton oan rys. Op ôfstân folgen jirpels (388&nbsp;miljoen ton), sojabeane (353&nbsp;miljoen ton), oaljepalmfruit (318&nbsp;miljoen ton), sûkerbiten (301&nbsp;miljoen ton), kassave (292&nbsp;miljoen ton), tomaten (182&nbsp;miljoen ton), koarn (147&nbsp;miljoen ton) en swiete jirpels (113&nbsp;miljoen ton). Alle oare gewaaksen hiene wrâldwiid in produksje fan minder as 100&nbsp;miljoen ton.
Stephans smaragddo

**Stephans smaragddo** of de **stephansmaragddo** (*Chalcophaps stephani*) is in fûgelsoarte yn it skaai smaragddowen (*Chalcophaps*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*).

## Beskriuwing
De Stephans smaragddo is lyts, rustbrún doke fan 20 oant 24 sm lang mei smaragdgriene wjukken, in oranje snaffel en in ljochte foarholle, dy't wyt is by it mantsje en griis by it wyfke. De brune rêch, brune sturt en it plak op 'e foarholle ûnderskiede him fan 'e oare soarten yn it skaai. By de Stephans smaragddo (Chalcophaps stephani) falt ek in lyts, mar dúdlik wyt of ljocht plak efter of boppe it ear op, dat by de oare twa soarten fan it skaai ûntbrekt.

## Fersprieding
Stephans smaragddowen komme foar yn Yndoneezje, Papoea Nij-Guineä en de Salomonseilannen. Der binne trije ûndersoarten:

* *Chalcophaps stephani stephani*: de Kei-eilannen, Nij-Guineä, de Admiraliteitseilannen en de Bismarckarsjipel.
* *Chalcophaps stephani wallacei*: Selebes en de Sûla-eilannen.
* *Chalcophaps stephani mortoni*: de Salomonseilannen (fan Bougainville oant San Cristóbal en Santa Anna).

## Status
De populaasje fan 'e soarte wurdt as stabyl beskôge en de IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2018)  op 'e Reade list. 

## Namme
De namme fan 'e fûgel ferwiist nei Étienne Stephan Jacquinot (1776–1840), de heit fan 'e Frânske ûntdekkingsreizger Charles Jacquinot.
Bioferskaat

It **bioferskaat** is de hiele ferskiningsbreedte yn libbensfoarmen fan 'e natoer op 'e Ierde. Dat kin metten wurde op ferskillende nivo's: nei genetyske fariaasje binnen in beskate soarte, nei it ferskaat oan soarten yn in ekosysteem, in bioom of in geografysk gebiet, of nei it ferskaat oan ekosystemen en libbensmienskippen yn 'e hiele wrâld. 

It bioferskaat fan in beskate krite wurdt faak metten oan 'e hân fan 'e soarterykdom, d.w.s. hoefolle soarten der yn dat gebiet foarkomme. Ornaris wurdt dêrby spesifyk sjoen nei in beskate groep soarten, lykas planten, fûgels, kjifdieren of ynsekten. It bioferskaat kin brûkt wurde as in indikator foar de sûnens fan it oanbelangjende gebiet, troch de soarterykdom te ferlykjen mei histoaryske gegevens út deselde krite of mei gegevens út oare mar ferlykbere gebieten.

Bioferskaat hinget nau gear mei it klimaat en is dêrtroch ûngelikens oer de Ierde ferspraat. Sa binne de terrestryske habitats (op lân) yn 'e tropen, dêr't it hjit is, folle soarteriker as yn 'e poalstreken, dêr't it kâld is. Sterker noch: tropyske wâldekosystemen beslane minder as 20% fan it oerflak fan 'e Ierde, mar befetsje sa'n 50% fan alle soarten.

Sûnt it libben op 'e Ierde begûn, hawwe har fiif grutte massa-ekstinksjes foardien en fyftjin of mear lytseren. Dêrby gie it bioferskaat fan 'e hiele wrâld hommels en sterk efterút. De Permysk-Triassyske massa-ekstinksje, 251&nbsp;miljoen jier lyn, wie it slimst. It duorre doe 30&nbsp;miljoen jier ear't de wringedieren harren eardere nivo fan bioferskaat wer berikt hiene. Oan 'e oare kant hawwe der yn it ferline ek perioaden west dat der krekt in hiel protte nije soarten bykamen, lykas de saneamde Kambryske eksploazje, 539–514&nbsp;miljoen jier lyn.

Anno 2025 stiet it bioferskaat, en dêrmei ek it genetysk ferskaat yn 'e hiele wrâld ûnder oanboazjende druk. Oarsaak is de minske, dy't de natoer bleatsteld oan habitatferlies, habitatfragmintearring, ûntbosking en foarmen fan oereksploitaasje (oerbejaging, oerbefisking, oerbeweiding), en teffens oan 'e yntroduksje fan skealike, ynvasive eksoaten. Ek klimaatferoaring, in proses dat troch minsklik hanneljen yn gong set is en geande holden wurdt, spilet in rol. It resultearjende ferlies oan bioferskaat begûn tûzenen jierren lyn al en wurdt gauris oantsjut as de Holosene massa-ekstinksje. Neffens guon teoryen soe de Let-Pleistosene massa-ekstinksje, wêrby't oan 'e ein fan 'e lêste iistiid bisten as de wolhierrige mammoet (*Mammuthus primigenius*), de hoaleliuw (*Panthera spelaea*) en de hoalebear (*Ursus spelaeus*) útstoaren, al it begjin fan 'e Holosene massa-ekstinksje foarme hawwe.
Pasifyske smaragddo

De **Pasifyske smaragddo** (*Chalcophaps longirostris*) is in fûgelsoarte yn it skaai smaragddowen (*Chalcophaps*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*).

## Beskriuwing
De Pasifyske smaragddo is in stevige, middelgrutte do fan 23 oant 28 sintimeter lang. De rêch en wjukken binne helder smaragdgrien. De flechtfearren en sturt binne swarteftich en yn 'e flecht binne brede swarte en wite bannen op 'e ûnderrêch te sjen. De kleuren fan 'e kop en ûnderkant binne wynread. Nei de ûnderbúk giet it wynread oer yn griiseftich. De eagen binne donkerbrún, de snaffel helderread, en de poaten readbrún.

Mantsjes ha in wyt plak op 'e râne fan 'e skouders en in grize krún, dy't by wyfkes ûntbrekke. Wyfkes binne oer it generaal bruner mei in griis plak op 'e skouders. 

## Fersprieding
De Pasifyske smaragddo komt foar yn noardlik en eastlik Austraalje, de Molukken, Papoea Nij-Guineä en Timor yn tropysk bosk, mangrovebosken en somtiden yn parken tichteby bewenne gebieten.

De do wurdt ferdield yn fjouwer ûndersoarten: 

* *Chalcophaps longirostris timorensis*: de eastlike Lytse Sûnda-eilannen.
* *Chalcophaps longirostris longirostris*: noardelik Austraalje.
* *Chalcophaps longirostris rogersi*: eastlik Austraalje, Lord Howe en Norfolk en Nij-Guineä.
* *Chalcophaps longirostris sandwichensis*: Santa Cruzeilannen, Fanûatû (ynklusyf de Bankseilannen) en Nij-Kaledoanje.

## Hâlden en dragen
It iten bestiet út sied en fruchten. Se binne meast op 'e grûn te sjen, faak yn pearkes of allinnich of lytse groepkes. It nêst is ienfâldich fan wat tûkjes yn lege beammen. In lechsel bestiet út ien oant twa aaien.   

## Status
De soarte wurdt as net bedrige (LC, 2016) op 'e Reade list fan 'e IUCN klassifisearre, mar de oantallen rinne nei alle gedachten tebek troch predaasje fan katten en rotten.
Admiraliteitseilannen

De **Admiraliteitseilannen** binne in eilannegroep fan 18 eilannen yn 'e Bismarckarsjipel yn 'e Grutte Oseaan. Somtiden wurde de eilannen ek nei it grutste eilân Manus de Manuseilannen neamd. Se foarmje ûnderdiel fan 'e provinsje Manus yn Papoea Nij-Guineä. It oerflak fan 'e eilannegroep is goed 2.100 km².

## Skiednis

De eilannen wurde sûnt likernôch 20.000 jier bewenne. De Lapita-kultuer ûntstie likernôch 3.500 jier lyn en omfieme eartiids de Admiraliteitseilannen oant Tonga en Samoä. De oarsprong is net dúdlik, mar hat nei alle gedachten syn woartels yn in nije migraasjeweach út Súdeast-Aazje. De Lapita-kultuer omfieme ferneamd ierdewurk, pealhuzen, de ynfiering fan húsdieren lykas bargen, hûnen en hinnen en in dúdlike ûntwikkeling yn 'e lânbou.

It earste Europeeske kontakt mei de eilannen datearret fan 1528, doe't de Spaanske navigator Álvaro de Saavedra Cerón de eilannen besocht en se as Urays la Grande neamde. Yn 1616 waarden de eilannen besocht troch Willem Schouten. De namme waard troch kapitein Philip Carteret fan 'e Britske Keninklike Marine yn 1767 jûn.

Tusken 1884 en 1914 wiene de eilannen ûnderdiel fan Dútsk Nij-Guineä. Yn 'e Earste Wrâldkriich besette Austraalje de eilannen, folge troch in besetting fan Japan op 7 april 1942. Under de deknamme Operation Brewer (29 febrewaris – 25 maart 1944) namen de Alliearden de eilannen yn 1944 yn. Dêrnei wie der in grutte Amerikaanske basis op Lombrum by Lorengau. Nei 1975 waard de eilannegroep ûnderdiel fan it ûnôfhinklike Papoea Nij-Guinea.

## Eilannen
De sintrale eilannen binne Manus en Los Negros. Oare gruttere eilannen binne Tong, Pak, Rambutyo, Lou, Baluan, Mbuke, Bipi, Ndrova, Pitylu en Ponam. In soad eilannen binne ûnbewenne atollen.

## Befolking
De befolking bestiet út etsnyske Melaneezjers mei sterke lokale identiteiten per eilân of doarp. Der binne meiïnoar likernôch 30 talen en de mienskiplike taal is Ingelsk of Tok Pisin. 

De religy fan 'e befolking is kristlik (roomsk en protestantsk) mei eleminten fan 'e tradisjonele religy.

Middelen fan bestean binne de lânbou, de fiskerij, de ferkeap fan lokale produkten. Ek ha de eilannen ynkomsten út ynternasjonale projekten. In bekend foarbyld dêrfan wie it yn 2019 sletten Manus Regional Processing Centre, ien fan 'e Australyske ymmigraasje-detinsjefoarsjennings foar de kust. It detinsjesintrum brocht wurkgelegenheid foar in soad bewenners. 

## Natoer
De grutste eilannen, lykas Manus en Los Negros, ha tropyske reinwâlden en binne yn it sintrum bercheftich. It heechste punt fan Manus is heger  as 700 m. Der binne sânstrannen, mangrovebosken en koraalriffen. Lytsere eilannen binne flak of heuveleftich. Der libje ferskillende endemyske fûgelsoarten. Foarbylden binne de *Philemon albitorques*, *Symposiachrus infelix*, *Rhipidura semirubra* en de *Edolisoma admiralitatis*.
San Cristóbal (Galápagos)

**San Cristóbal** (Spaansk: Isla San Cristóbal ), ek wol bekend as **Chatham-eilân**, is it eastlikste eilân en ek geologysk ien fan 'e âldste eilannen fan 'e Galápagos-arsjipel. Bestjoerlik makket it diel út fan it kanton San Cristóbal, Ekwador.

## Namme
San Cristóbal is Spaansk foar Sint-Kristoffel, de katolike beskermhillige fan seelju.

## Skiednis

It eilân San Cristobal bestiet út trije of fjouwer deade fulkanen en hat de âldste permaninte delsetting fan 'e arsjipel. It is it eilân dêr't Darwin yn 1835 foar it earst oan lân gie. De lytse mar mei de namme El Junco is de ienige boarne fan swiet wetter op 'e eilannen. De beskikberens fan swiet wetter is wat late ta de iere delsetting fan San Cristobal. 

Yn 1880 waard in strafkoloanje op it eilân boud foar finzenen fan it fêstelân fan Ekwador. Dy strafkoloanje feroare letter yn in militêre basis foar Ekwador en in eksportsintrum foar de produkten fan it eilân, ynklusyf sûker, kofje, kassave, fee, fisk en limoen. 

## Geografy
San Cristóbal hat in oerflak fan 558 km² en it heechste punt is 730 m boppe seenivo. It ynwennertal bestiet út likernôch 6000 minsken. San Cristóbal is it fruchtberste eilân fan 'e arsjipel en op Santa Cruz nei it meast befolke. It haadplak fan 'e arsjipel, Puerto Baquerizo Moreno, leit op 'e súdwestlike punt fan it eilân.

## Ferkear
It eilân wurdt befoarriede troch San Cristóbal Airport mei deistige flechten fan Quito en Guayaquil.

## Ekology

Op it eilân libje fregatfûgels, Galápagos-seeliuwen, Galápagos-skyldpodden, blau- en readpoatginten, tropyske fûgels, seeleguanen en swellesturtseefûgels. It wurdt troch BirdLife International as in wichtich fûgelgebiet (IBA) erkend. De begroeiïng bestiet û.o. út *Calandrinia galapagosa*, *Lecocarpus darwinii* en beammen lykas *Lignum vitae* en *Matazarna*. Yn it wetter libje û.o. haaien, dolfinen, roggen en kreeften.

De grutste swietwettermar fan 'e arsjipel, Laguna El Junco, leit yn in krater yn 'e heechlannen fan San Cristóbal yn 'e súdlike helte fan it eilân. De mar biedt in soad fûgels in habitat, mar om dêr te kommen is it in kuier omheech. Ticheby is La Galapaguera, in briedplak en in reservaat foar reuzeskylpodden.

## Ekonomy

De measte ynwenners fan it eilân San Cristóbal fertsjinje harren brea mei it wurkjen foar de oerheid, it toerisme en yn 'e fiskerij. De mearderheid fan 'e ynwenners fan San Cristóbal wennet yn 'e havenstêd Puerto Baquerizo Moreno, de haadstêd fan 'e provinsje Galápagos. Toeristyske plakken op it eilân tichter by de stêd Puerto Baquerizo Moreno binne ûnder oaren de Cerro Tijeretas, in koloanje foar fregatfûgels en in stânbyld fan Charles Darwin op it plak dêr't er foar it earst op 'e Galápagoseilannen oan lân gie by de twadde reis fan HMS Beagle op 16 septimber 1835. La Loberia, in koloanje seeliuwen, leit likernôch tsien minuten mei de bus fan 'e stêd.

Lokale boattochten bringe besikers ek nei twa populêre dûkplakken yn 'e buert. León Dormido foarmet de oerbliuwsels fan in lavakegel, no yn twaën spjalte. Isla Lobos ("Seeliuweilân") is ek in nêstplak foar blaupoatgint.
Utfleanen

**Utfleanen** is it stadium yn it libben fan in jonge fûgel dat er it nêst ferlit foar syn earste flecht. Dit jildt benammen foar nêstbliuwers. Foar fûgels fan soarten wêrfan't de piken as nêstflechters al hiel gau rinnend it nêst ferlitte, lykas rinfûgels, hineftigen en goeseftigen, wurdt dizze term net brûkt, mar foar flearmûzen, dat sûchdieren binne, soms wol. 

It útfleanen fynt by fûgels plak as de fearren oan 'e wjukken, de saneamde slachpinnen, hielendal yngroeid binne en as de spieren fan 'e wjukken sterk genôch wurden binne. Piken dy't útfleane, binne ornaris noch in skoftke ôfhinklik fan 'e âlden, mei't se noch net lang yn 'e loft bliuwe kinne. De âlden geane dêrom earst noch troch mei de fersoarging troch de piken nei itensboarnen ta te lieden of troch se iten te bringen. 

Fûgelpiken binne tige kwetsber, mar as se ienris útflein binne, geane harren kânsen op oerlibjen op dramatyske wize omheech.
Reinskaad

In **reinskaad** of **reinskâd** is in gebiet mei sterk fermindere delslach yn 'e lijte fan in berchtme. 

Ut mânske oerflaktewetters, lykas de see of grutte marren, ferdampt focht, dat yn 'e foarm fan wolkens op 'e wyn nei de kust en it waarmere binnenlân ta waaid wurdt. As de wolkens dêrby in berchtme tsjinkomme, wurde se berchop waaid, nei de toppen fan it berchtme, dêr't it focht yn 'e kâldere lucht úttinet en ôfkuollet, mei as gefolch dat it kondinsearret. Dat yngewikkelde natuerkundige proses kin sa gearfetten wurde: om oer it berchtme hinne te kommen, moat de lucht syn focht loslitte, dat op 'e ierde delfalt yn 'e foarm fan delslach. Dat sil almeast rein wêze, mar heech yn 'e bergen ek snie.

It gefolch is dat de lucht, as dy oer de bergen hinne is, mar in hiel lyts bytsje focht mear befettet. Yn 'e lijte fan it berchtme ûntstiet sadwaande troch dit proses in krite mei in tige drûch klimaat. Dat wurdt noch oanboaze trochdat de drûge lucht oan dy kant fan 'e bergen opwaarme en dêrtroch geardrukt wurdt, wat hjitte föhnwinen produsearret, dy't by de bergen del waaie nei de drûge krite. Dat gebiet is yn 'e regel in steppe of in woastyn. Om't der gjin rein falt, seit men dan dat it yn it reinskaad fan 'e bergen leit.

Foarbylden fan regio's dy't yn it reinskaad fan in berchtme lizze, binne:
*de Sahara, dy't noch drûger makke wurdt trochdat yn it noardwesten it Atlasberchtme alle delslach ôfkomstich fan 'e Atlantyske Oseaan tsjinkeart;
*de woastinen yn 'e Hoarn fan Afrika lizze yn it reinskaad fan it Etiopysk Heechlân; 
*it Tibetaansk Heechlân en de Gobywoastyn lizze yn it reinskaad fan 'e Himalaya;
*de Woastyn fan 'e Grutte Dobbe yn 'e westlike Feriene Steaten leit yn it reinskaad fan 'e Cascades en de Sierra Nevada.
Santa Cruzeilannen

De **Santa Cruzeilannen** foarmje in arsjipel yn 'e provinsje Temotû fan 'e Salomonseilannen. Se lizze likernôch 400 km súdeastlik fan 'e Salomonseilannen, wat noardlik fan 'e arsjipel fan Fanuatu. Se wurde ek rekkene ta de reinwâlden ekoregio fan Fanuatu. Somtiden wurdt de namme Santa Cruzeilannen foar alle eilannen yn 'e provinsje Temotu brûkt. 

De Santa Cruzeilannen moatte net betiizge wurde mei it eilân Santa Cruz, it grutste bewenne eilân fan 'e Galápagoseilannen, dy't by Ekwador hearre.  

## Skiednis
De Santa Cruzeilannen waarden ûntdutsen troch de Spaanske kaptein Alvaro de Mendaña op 18 april 1595. Hy ferstoar it jier dêrop op it eilân Nendo.

Yn 1788 sonk it skip "Astrolabe" fan 'e Frânske seefarder Jean-François de La Pérouse foar de kust fan Vanikoro. Yn 1828 fûn Jules Dumont d'Urville dielen fan it wrak op syn wrâldreis.

Yn 1898 waarden de Santa Cruzeilannen, tegearre mei de Rennell- en Bellona-eilannen, anneksearre troch it Feriene Keninkryk. Utsein in koarte perioade yn 'e Twadde Wrâldkriich, doe't yn 1942 in grutte seeslach om de Santa Cruzeilannen plakfûn, bleau it gebiet Britsk, oant de Salomonseilannen yn 1978 ûnôfhinklike waarden.

## Geografy
De wichtichste eilannen binne Nendö (ek wol Ndeni-eilân of Santa Cruz-eilân neamd), Vanikoro en Utupua. De grutste stêd is Lata op it eilân Nendö. Dat is de haadstêd fan 'e provinsje Temotu.

Oersjoch basisdata fan 'e grutste eilannen:

De Santa Cruzeilannen binne minder as fiif miljoen jier âld en waarden omheech skood troch de tektoanyske subduksje fan 'e nei it noarden bewegende Yndo-Australyske plaat ûnder de Pasifyske plaat. De eilannen binne foar it grutste part opboud út kalkstien en fulkanyske jiske oer kalkstien.
Blaukopkwarteldo

De **blaukopkwarteldo** (*Starnoenas cyanocephala*) is in fûgelsoarte út de famylje dowen (*Columbidae*). De soarte is in bedrige, endemyske fûgelsoarte yn Kuba en monotypysk yn it skaai blaukopkwarteldowen (*Starnoenas*). 

## Beskriuwing
De 30 oant 33 sm lange do is in opfallende soarte mei in blauwe kroan mei in brede, swarte eachstreek en in wite streek ûnder it each, dy't oer de wangen trochrint. Under de snaffel op 'e kiel sit in swart plak as in soarte fan slabbe mei op 'e ûnderste helte dêrfan in smelle wite streek om it swart. Fierder is de fûgel op it boarst en de búk kanielkleurich en fan boppe donker griisbrún.   

## Fersprieding

De soarte is endemysk yn Kuba en it leefgebiet bestiet út leechlân bosk, sompen en bytiden ek yn heuvelbosk. It is in skouwe soarte dy't libbet yn 'e ûndergroei op 'e grûn, dêr't er nei sied, beien en slakken siket. 

## Status
Oant healwei de 19e iuw wie de blaukopkwarteldo in gewoane fûgel. Streuperij, yntroduksje fan rôfdieren lykas katten en it ferlies fan habitat soargen doe al foar in delgong fan 'e soarte. Om 1920 hinne wie de fûgel al folle minder oanwêzich op Kuba en sûnt de jierren 1980 is it ferspriedingsgebiet redusearre ta in pear lokaasjes. Yn 2016 rûsde Birdlife International op 600 oant 1700 folwoeksen fûgels en troch streuperij nimme dy oantallen fierder ôf. Dêrfandinne stiet de do as bedrige (EN, 2020) op 'e Reade list fan 'e IUCN. De primêre ynspanningen foar it behâld fan 'e soarte binne oant no ta (2025) beheind ta de beskerming fan it habitat dêr't de fûgel foarkomt, lykas it skiereilân Guanahacabibes en Parque Nacional La Güira.
TT Sirkwy Assen

**TT Sirkwy Assen** (ek bekend as *Sirkwy fan Drinte*) is in sirkwy foar foaral motorsport dat besuden fan Assen leit. It sirkwy waard yn 1955 boud ta ferfanging fan it strjittesirkwy by Assen ( De Haar, Barteldsbocht (bij Assen), Oude Tol (healwei Hooghalen), Hooghalen, Laaghalen, Laaghalerveen) dat sûnt 1926 foar de TT brûkt wie.

## It sirkwy
Yn 1955 waard it fernijde sirkwy mei in lingte fan 7705 meter yn gebrûk nommen. Yn 2005 en 2006 waard it oant ûnderwilens 6027 meter ynkoarte sirkwy yngreven renovearre. De Noardlus fan it sirkwy waard foar in grut part ôfbrútsen en dêrmei de totale lingte fan it sirkwy mei mear as in kilometer ynkoarte. It dêrtroch oerbleaune terrein waard ferkocht oan projektûntwikkelers dy't it gebiet TT-World neamden. Dêrmei ûntstie oan de noardkant fan it sirkwy in kompakte struktuer dy't fan de omlizzende tribunes ôf goed te oersjen is. De bochten fan it nije part krigen de nammen fan de âlde bochten: *Haarbocht, Madijk, Ossebroeken* en *Strubben*. It hjoeddeistige sirkwy hat in lingte fan 4555 meter (4545 meter mei de rappe Ruskenhoek) en in breedte fan 10-14 meter. It langste rjochte ein is 970 meter.

Yn it meastepart fan de bochten rûn it weidek ôf nei de binnenkant. Dizze ferkânting, mei-inoar mei it tige roege asfalt, makke dat op it âlde sirkwy in hege faasje yn de bochten mooglik wiene. Ek as it weidek wiet wie bleau de grip heech. Under oare Madijk en Ossebroeken yn de âlde Noardlus hiene sawat 8% oan ferkânting. Allinne yn de bocht Stekkenwal is noch sprake fan dizze ekstreme ferkânting. De bochten Haarbocht, Ossebroeken en Strubben yn de nije noardlus sitte op sawat 4,5 -5%. Yn 2010 it sirkwy opnij oanpast. De bocht 'Ruskenhoek' is feroare en is wat rapper wurden, mar krige ek in stadige fariant mei deselde namme.

## Oare aktiviteiten
Njonken motorsport binne der ek oare aktiviteiten op it TT Circuit. Sa is it Truckstar Festival al sûnt 1980 in jierliks weromkearend evenemint mei frachtweinen yn it lêste wykein fan july. Der wurde konserten op it sirkwy hâlden. En yn 2009 fûn de prolooch fan de Omgong fan Spanje op it sirkwy plak. Yn 2010 kaam dêr de *TT Run* by, in hurdrinevenemint foar profs, amateurs en bedriuwen.

## Baanlingte troch de jierren hinne
* 1955-1983 - 7.705&nbsp;m 
* 1984-1989- 6.134&nbsp;m (Witterhaar, Bedeldijk, Stroomdrift en De Vennen ferdwine)
* 1990-2001 - 6.049&nbsp;m (troch ferbreding nei 10 meter)
* 2002-2004 - 6.027&nbsp;m (troch ferbreding it rennerskwartier en ferlizzing fan Mandeveen en Duikersloot)
* 2005 - 5.997&nbsp;m (troch it feroarjen fan De Bult en de Ruskenhoek)
* 2006-2009 - 4.555&nbsp;m (troch opheffing noardlus)
* Vanaf 2010 - 4.545&nbsp;m (troch wiziging Ruskenhoek)

## Sjoch ek
* TT Assen
Minsken (skaai)

De **minsken** (wittenskiplike namme: *Homo*) is in skaai fan de famylje fan de minskeftigen (*[[Hominidae]]*). De moderne minske (*Homo sapiens*, wat strikt naam soks betsjut as *tinkende minske*) is de iennichste soarte dy't fan dit skaai noch libbet.

D'r binne twa liedende teoryen oer de fersprieding fan Homo sapiens oer de wrâld. Neffens it multiregionaal model soe *Homo sapiens* meardere foarâlders hân hawwe. Dêrnjonken bestiet de mear algemien aksepteide inkeld-oarspronghypotese. Hjoed-de-dei (2025) foarmet him in teory dêr't Homo Sapiens út ferskate foarâlden foarme waard yn Afrika, mar de tochten út Afrika in portierfunksje hân hawwe wêrtroch in Aazje en Jeropa mar ien soarte Homo Sapiens oerbleau, dy't harren dêrnei wer mingd hawwe mei oare minskesoarten.

## Taksonomie
Dit is in list fan minsken-soarten dy't falle ûnder it geslacht "Homo". Oer *[[Homo habilis]]* bestiet noch skeel of dy yndield wurde moat ûnder it skaai *Homo* of ûnder it skaai *[[Australopithecus]]*.

* Skaai: **'Homo**' ('Minsken') (1 libbene soarte en sa'n 14 ferstoarne soarten)
** Soarte: *[[Homo antecessor]]* †
** Soarte: *[[Homo cepranensis]]* †
** Soarte: *[[Homo denisova]]* †
** Soarte: *[[Homo erectus]]* †
** Soarte: *[[Homo ergaster]]* †
** Soarte: *[[Homo floresiensis]]* (Floaresminske) †
** Soarte: *[[Homo georgicus]]* †
** Soarte: *[[Homo habilis]]* †
** Soarte: *[[Homo heidelbergensis]]* (Heidelbergminske) †
** Soarte: *[[Homo helmei]]* †
** Soarte: *[[Homo naledi]]* †
** Soarte: *[[Homo neanderthalensis]]* (Neändertaler) †
** Soarte: *[[Homo rhodesiensis]]* (Rodeezjeminske) †
** Soarte: *[[Homo rudolfensis]]* †
** Soarte: *[[Homo sapiens]]* (Minske)
Brûnswjukdowen

**Brûnswjukdowen** (*Phaps*) is in fûgelskaai út de famylje dowen (*Columbidae*).

It skaai waard yn 1835 yntrodusearre troch de Ingelske naturalist Prideaux John Selby mei de gewoane brûnswjukdo (*Phaps chalcoptera*) as typesoarte. De namme fan it skaai *Phaps* (φάψ) is it Aldgrykske wurd foar wylde do. De soarten fan it skaai binne allegear endemysk yn Austraalje.

## Soarten
It skaai bestiet trije ferskillende soarten:
Brûnswjukdo

De **brûnswjukdo** (*Phaps chalcoptera*) is in middelgrutte, swierboude do en endemysk yn Austraalje. It is ien fan 'e meast foarkommende dowesoarten fan it lân. De brûnswjukdo kin hast yn eltse habitat libje, útsein mooglik tige ûnfruchtbere gebieten en reinwâlden. 

## Beskriuwing

Mantsjes fan 'e soarte ha bleekgiele oant gielwite foarhollen en rôze boarsten. Mantsjes en wyfkes hawwe in maklik te ûnderskieden wite streek fan 'e basis fan 'e snaffel oant ûnder de eagen troch, dy't efter it each nei ûnder bûget en langer trochrint. Gewoane brûnswjukdowen ha reade, blauwe en griene plakken op 'e wjukken, in skaaimerk dat karakteristyk is foar alle soarten yn it skaai. Jonge fûgels binne meastentiids doffer fan kleur en bruner as de folwoeksen fûgels fan 'e soarte.

Brûnswjukdowen wurde selden fier fan wetter fûn, se libje allinnich, yn pearkes of yn kloften en binne meastentiids wach, sadat it foar minsken of bisten dreech is om se benei te kommen. Gewoane brûnswjukdowen binne trochstrings tusken 30 en 36 sintimeter lang. 

## Hâlden en dragen
It iten fan 'e brûnswjukdo bestiet benammen út sied en alle soarten grienten. Hy siket yn lytse groepkes nei iten, itjinge somtiden wol dagen duorret. Wylst er siket nei iten sil er faak drinke moatte. 

De nêsten binne rûch boud fan wat tûkjes leech yn in beam of strûk. De aaien wurde troch beide âlden útbret en komme nei sawat 14 oant 16 dagen út. Beide âlden diele de ferantwurdlikens foar de soarch foar de jongen.

## Status
De fûgel hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje is stabyl. Dêrfandinne klassifisearret de IUCN de fûgel as net bedrige (LC, 2024) op 'e Reade list.
Strûkbrûnswjukdo

De **strûkbrûnswjukdo** (*Phaps elegans*) is in fûgel de famylje dowen (*Columbidae*) en is endemysk yn Austraalje en wurdt yn twa ûndersoarten ferdield. De soarte waard foar it earst yn 1809 troch Temminck beskreaun.   

## Beskriuwing
De soarte is wat formaat oanbelanget te ferlikenjen mei de gewoane brûnswjukdo (*Phaps chalcoptera*), mar hy is koarter en steviger fan uterlik. Se binne relatyf lyts en fariearje yn grutte fan 25 oant 33 sm. Beide skaaien binne donker-oliifbrún oan 'e boppekant, ha rike readbrune kleuren by de nekke en skouders lâns mei in blaugrize ûnderkant. De strûkbrûnswjukdo hat irisearjende balken fan blau en grien oer de binnenste sekundêre fearren fan eltse wjuk.

## Fersprieding
Strûkbrûnswjukdowen binne endemysk foar Austraalje en se libje yn it súdwesten en súdeasten fan it fêstelân mei populaasjes yn Queensland, Nij-Súd-Wales, Fiktoaria, Súd-Austraalje, West-Austraalje en ek Tasmaanje. 

De fûgel hat in foarkar foar tichte kustheide en bosken mei hurdblêdige strûken.

De soarte wurdt yn twa ûndersoarten ferdield:
* *Phaps elegans elegans*: komt foar yn it súdwesten fan Austraalje 
* *Phaps elegans occidentalis*: komt fan súdeastlik Queensland oant súd-sintraal Austraalje en Tasmaanje foar.

## Hâlden en dragen
De soarte yt sied, beien en lytse ynsekten en foerazjearje fral op 'e grûn. Lokale migraasjes ha meast te meitsjen mei de beskikberens fan iten. Lykas de gewoane brûnswjukdo drinkt de soarte yn 'e moarntiid of by it skimerjen en se naderje de wetterplakken hoeden nei't er op in koarte ôfstân dêrfan lâne is.

In lechsel bestiet meastentiids út twa aaien, dy't yn sawat 17 dagen útbret wurde. Nei 16 oant 20 dagen fleane de jonge fûgels út. Folwoeksen pearkes sille 3 oant 4 wiken nei't de jongen harren sels rêde op 'e nij briede.

Dizze fûgels wurde selden yn groepen sjoen en libje leaver allinnich, yn pearkes of yn lytse famyljegroepen; de grutste registrearre groep wie in groep fan acht fûgels.

## Status
De soarte stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (LC, 2024) yn alle Australyske steaten dêr't er foarkomt. Lykas in protte oare grûnbewenjende fûgelsoarten wurdt de fûgel troch yntrodusearre rôfdieren lykas katten en foksen bedrige en der wurdt oannommen dat de oantallen ôfnimme.
Cornelis Wichers Wierdsma

**Cornelis Wichers Wierdsma** (Ljouwert, 10 juny 1823 - dêre, 23 maart 1902) wie in Nederlânske bestjoerder fan Frysk komôf.

## Libben en wurk
Wierdsma wie in telch út it geslacht Wierdsma en in soan fan mr. Pieter Wierdsma (1776-1846), presidint fan it provinsjaal gerjochtshôf fan Fryslân, en Johanna Elisabeth Wichers (1778-1856), telch út de net-adellike tûke fan it geslacht Wichers. Yn 1849 promovearre er yn de rjochten oan de universiteit fan Grins op stellingen. In jier letter waard er grytman fan Hinnaarderadiel, en nei it yngean fan de Gemeentewet yn 1851 boargemaster, wat er bleau oant 1868. Dêrneist wie er plakferfangend kantonrjochter yn Boalsert. Syn omkesizzer Wiardus Willem Hopperus Buma (1865-1934), soan fan syn sweager, waard tritich jier nei him ek boargemaster fan Hinnaarderadiel.

Wierdsma troude yn 1850 mei Rolina Maria Buma (1824-1853) mei wa't er twa soannen krige, ûnder wa de lettere boargemaster fan Frjentsjer mr. Wiardus Willem Wichers Wierdsma (1853-1946), heit fan de grafikus Roline Wichers Wierdsma (1891-1970). Wierdsma-Buma ferstoar yn it jier fan de berte fan har jongste soan. De widner troude dêrnei fannijs yn 1859 mei Louise Christine Egbertine Françoise Rengers Hora Siccama (1839 -1875), telch út it laach Siccama. Mei in pakesizzer stoar de tûke Wichers Wierdsma yn 1987 út.
Koloanje (biology)

In **koloanje** is yn 'e biology in groep fan twa of mear yndividuën fan deselde soarte, dy't deun byinoar libje en in beskate ûnderlinge bân ûnderhâlde. Dy bân is ornaris foardielich foar alle leden fan 'e koloanje. Men kin dêrby tinke oan in mienskiplike (dus sterkere) ferdigening of oan it fermogen om gruttere proaien te fangen. It tsjinstelde fan koloniaal libjende bisten binne solitêr libjende bisten, dy't bûten de peartiid om net (folle) mei soartgenoaten omgeane.

Groepen skiep, wolven, protters en fisken binne neffens boppeneamde definysje allegearre koloanjes, mar oer it algemien wurde se net sa neamd om't der spesifikere termen foar besteane, te witten, in keppel skiep, in ridel wolven, in swaarm protters en in iezing fisken. By fûgels sprekt men wol fan briedkoloanjes, dêr't in soad eksimplaren fan deselde soarte gearkomme om yn inoars neite te brieden. Foarbylden dêrfan binne in protte soarten seefûgels, mar ek bygelyks roeken en ielreagers. By sûchdieren wurdt benammen fan koloanjes sprutsen as it giet om lytsere bisten dy't mienskiplike ûndergrûnske hoalestelsels oanlizze, lykas stôksturtsjes, grûniikhoarntsjes, marmotten en prêrjehûnen. 

Beskate soarten ynsekten foarmje ek koloanjes, benammen eamels, bijen en termiten. By meepsen of ealjebijen, dy't ek koloniaal libje, sprekt men dan ornaris wer oer in 'nêst', wylst foar sprinkhoannen, dy't yn it gefal fan beskate soarten ek yn grutte groepen foarkomme, de term 'swaarm' brûkt wurdt.

De neamde foarbylden binne allegearre fan unitêre organismen, dy't (alteast in skoftke) ek los fan 'e koloanje oerlibje kinne soene. Guon organismen, lykas see-anemoanen en koraal, sitte lykwols letterlik oaninoar fêst en kinne los fan 'e koloanje net oerlibje. By sokke modulêre organismen is it troch fuortplanting troch kloanjen ek dreech te sizzen wêr't it yndividu ophâldt en de koloanje begjint. By noch wer oare bisten wurde wat yndividuën lykje eins foarme troch withoefolle lytsere organismen. It 'yndividu' is dan de koloanje. In klassyk foarbyld fan sa'n bist is it Portegeesk oarlochsskip (*Physalia physalis*), in gefaarlik netteldier mei in stek dy't yn guon gefallen ek in minske deadzje kin.

In koloanje fan mikroben of baktearjes is in kloft fan sokke organismen dy't op of yn in fêst foarwerp groeit. Sokke koloanjes besteane út kloanen, mei't alle yndividuën fan ien-en-deselde foarâldersel ôfstamje (derfan útgeande dat der gjin fersmoarging plakfûn hat).
Harlekyndo

De **harlekyndo** (*Phaps histrionica*) is ien fan 'e trije soarten yn it skaai brûnswjukdowen (*Phaps*) út de famylje dowen (*Columbidae*). De fûgel is lykas de oare soarten yn it skaai endemysk yn Austraalje. It is de meast nomadyske do fan 'e Australyske dowen.

## Beskriuwing
Harlekyndowen binne likernôch 28 sm lang en tusken mantsjes en wyfkes is in dúdlik ûnderskied. 

De kop fan in folwoeksen mantsje is meast swart mei in wite foarholle, in wyt plak op 'e kiel, en in wite streek dy't fan efter it each rint, hast de swarte eardekfearren omfiemet en dêr in brutsen ring foarmet. De boppedielen en wjukken binne readeftich sânbrún. De primêre dekfearren binne griis mei wite rânen en de haadslachpinnen en sekundêre slachpinnen binne donkerder mei wat kastanjebrún en ha op 'e bûtenste haadslachpinnen in wyt puntsje. De iris is donkerbrún en de snaffel is swart. De ûnderkant is meast donkergriis.  

By it wyfke binne de boppedielen ynklusyf de krún en foarholle sânbrún. De swarte kleur is beheind ta it kin, de kiel en it gesicht en doffer yn ferlikening mei it swart fan it mantsje.

## Fersprieding

De soarte hat him mear as oare Australyske dowen oanpast oan drûge flakten op it kontinint. It habitat bestiet út greidlân, gebieten mei gerspollen en lytse strûken mei iepen romtes. In wichtich gebiet dêr't de soarte foarkomt binne de gersflakten fan Barkly Tableland, in regio yn it Noardlik Territoarium, mar se ha in frij grut ferspriedingsgebiet en se wurde út en troch ek yn 'e Kimberley-regio fan West-Austraalje, noardlik Súd-Austraalje en noardwestlik Nij-Súd-Wales oantroffen.

## Status
It pastoralisme hat fan grutte ynfloed west op 'e soarte. Oant de ein fan 'e 19e iuw seagen minsken ûnbidich grutte kloften harlekyndowen yn gebieten dêr't se no út en troch sjoen wurde, lykas noardlik Súd-Austraalje en westlik Nij-Súd-Wales. Pastoralisme hie sa'n grutte ynfloed op 'e populaasje om't it fee it gers friet dat de fûgels foar it sied en as nêstplak nedich ha. In oare bedriging foarmet de predaasje. Se binne dêr gefoelich foar om 't se harren aaien op 'e grûn lizze.

De IUCN klassifisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2024) op 'e Reade list, mar der wurdt oannommen dat de populaasje yn oantallen ôfnimt.
Fazantdo

De **fazantdo** (*Otidiphaps nobilis*) is in fûgelsoarte út de famylje dowen (*Columbidae*). 

## Beskriuwing
De 42 oant 50 sm lange do weaget likernôch 500 gram. It is in dowesoarte mei in frij lange, ofplatte sturt en lange poaten, sadat de fûgel op in fazanteftige liket en dêrfandinne ek syn namme fazantdo. De kop, de búk en de sturt binne hast swart mei in griene of blauwe glâns. De mantel en rêch binne readeftich pears, dat op 'e wjukken stadichoan yn kastanjebrún oergiet. De snaffel is read en de poaten binne giel oan rôze.    

## Fersprieding
Fazantdowen komme op Nij-Guineä en omlizzende eilannen foar, dêr't se yn natuerlik tropysk reinwâld oant in hichte fan 1900 m libje.

Gewoanwei wurde der fjouwer ûndersoarten erkend, dy't benammen ferskille yn 'e oanwêzigens of ôfwêzigens fan in lytse túf en yn 'e kleur fan 'e nekke:

* *Otidiphaps nobilis aruensis*: de Arû-eilannen
* *Otidiphaps nobilis cervicalis*: eastlik en súdeastlik Nij-Guineä.
* *Otidiphaps nobilis insularis*: endemysk op Fergusson (D'Entrecasteaux-eilannen).
* *Otidiphaps nobilis nobilis*: westlik Nij-Guineä, Batanta en Waigeo.

Sûnt 2014 erkenne BirdLife International en de IUCN de fjouwer ûndersoarten as aparte soarten:

* *[[Otidiphaps aruensis]]*: Wytnekfazantdo  (IUCN-status: gefoelich)
* *[[Otidiphaps cervicalis]]*: Griisnekfazantdo (IUCN-status: net bedrige)
* *[[Otidiphaps insularis]]*: Swartnekfazantdo (IUCN-status: kritysk bedrige)
* *Otidiphaps nobilis*: Griennekfazantdo (IUCN-status: net bedrige)

## Status
Der wurdt tocht dat de soarte stadichoan ôfnimt fanwegen ûntbosking troch houtkap en omzetting yn lânbougrûn. De griennekfazantdo (de nominaatsoarte) en de griisnekfazantdo wurde net as bedrige beskôge, mar de swartnekfazantdo wurdt as kritysk bedrige en de wytnekfazantdo as kwetsber klassifisearre. 

De swartnekfazantdo wie lang allinnich bekend fan 'e twa type-eksimplaren dy't yn 1882 sammele waarden en in tredde eksimplaar dat yn 1896 sammele waard. De dêrop folgjende 126 jier waard tocht dat de swartnekfazant útstoarn wie. Yn septimber 2022 waard de fûgel lykwols wer mei in kamera op it eilân Fergusson fêstlein.
Swartnekfazantdo

De **swartnekfazantdo** (*Otidiphaps insularis*) is in bedrige fûgel út de famylje dowen (*Columbidae*). De fûgel wurdt troch in soad autoriteiten as de ûndersoarte *Otidiphaps nobilis insularis* fan 'e fazantdo (*Otidiphaps nobilis*) beskôge, mar BirdLife International en de IUCN behannelje de soarte as in selsstannige soarte.  

De fûgel waard foar it earst sûnt de beskriuwing yn 1883 troch in ekspedysje yn septimber 2022 op in hichte fan 1000 m fan 'e Mount Kilkerran mei in kamerfal fotografearre. Tusken dy tiid waard tocht dat de fûgel dêr útstoarn wie.   

## Beskriuwing
De 42 oant 50 sm lange fûgel weaget likernôch 500 gram. De kop, it boarst, de búk en de stút en ûnderrêch binne swart mei in pearse glâns. De mantel en wjukken binne kastanjebrún en de sturt is swart. De soarte ûnderskiedt him fan oare fazantdowen troch in ûntbrekken fan in wyt, griis of grien plak yn 'e nekke.   

## Fersprieding
De swartnekfazantdo is endemysk op it eilân Fergusson (D'Entrecasteaux-eilannen, Nij-Guineä) en libbet yn reinwâlden oant in hichte fan 1700 m boppe seenivo. 

## Iten
De fûgel libbet op 'e grûn en yt sied en fruchten.
 
## Status
De populaasje wurdt op 50 oant 250 fûgels rûsd (2021) en it ferspriedingsgebiet is beheind. Dêrfandinne is de kâns op útstjerren oanwêzich. De fûgels wurde bedrige troch it ferlies fan habitat troch de houtkap fan ynternasjonale bedriuwen en predaasje fan ferwyldere katten. Wittenskippers hoopje dat de ûntdekking fan 'e fûgel yn 2022 laat ta beskermingsmaatregelen, dêr't ek oare planten en bisten op it eilân foardiel fan ha.
Wytnekfazantdo

De **wytnekfazantdo** (*Otidiphaps aruensis*) is in fûgel út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*). Oer it generaal wurdt de fûgel as de ûndersoarte *Oditiphaps nobilis aruensis* fan 'e fazantdo (*Otidiphaps nobilis*) behannele. BirdLife International en de IUCN beskôgje de fûgel as in aparte soarte yn it skaai (*Otidiphaps*). 

## Fersprieding
De soarte komt allinnich foar yn primêr reinwâld op de Arû-eilannen foar de kust fan Nij-Guineä. 

## Hâlden en dragen
De fûgel is net goed bestudearre mar nei alle gedachten wakker te fergelykjen mei oare soarten fan it skaai. Se libje meast op 'e grûn en it iten bestiet út sied en fallen fruit.   

## Status
De IUCN klassifisearret de fûgel as gefoelich (VU, 2016) op 'e Reade list. In rûzing fan 2014 giet út fan in populaasje fan 2500 oant 10.000 folwoeksen fûgels.
Muskaatdowen

**Muskaatdowen** (*Ducula*) foarmje in fûgelskaai út de famylje dowen (*Columbidae*). De wittenskiplike namme fan it skaai waard foar it earst yn 1836 troch Brian Houghton Hodgson publisearre.

It binne grutte oant tige grutte dowen mei in swiere bou en middelgrutte oant lange sturten. Se libje yn beammen, ite fral fruit en binne nau besibbe oan de soarten út it skaai *Ptilinopus*, dy't ek  fruit ite. Soarten út beide skaaien ha felkleure fearren, fral grien en faak mei konstrastearjende ûnderkanten fan pears, oranje en read. Se spylje in grutte rol by de fersprieding fan sied. 

Muskaatdowen libje benammen yn bosken fan Súd- en Súdeast-Aazje, Nij-Guineä, it noarden fan Austraalje en de Pasifyske eilannen. In soad soarten binne nomadyske en migrearje oer grutte ôfstannen nei plakken dêr't de fruitbeammen fruchtdrage. Fanwegen it ferlies fan habitat en predaasje hearre guon soarten ta de meast bedrige fûgels fan 'e wrâld.

## Soarten
De binne 42 soarten yn it skaai bekend:

Op basis fan archeologyske fynsten binne twa soarten beskreaun, dy't net lang ferlyn útstoarn binne: 

* † *Ducula tihonireasini* kaam foar op 'e Gambiereilannen, Frânsk-Polyneezje.
* † *Ducula shutleri*, kaam foar op Tonga.
Australyske muskaatdo

De **Australyske muskaatdo** (*Ducula spilorrhoa*) is in fûgel yn it skaai muskaatdowen (*Ducula*) út de famylje dowen (*Columbidae*).  

## Beskriuwing
De Australyske muskaatdo is in grutte do en foar it grutste part sniewyt mei oan 'e wjukken swarte slachpinnen en in swarte sturtpunt.  

## Fersprieding
De fûgel komt op 'e Arû-eilannen, Nij-Guineä en oanbuorjende eilannen en yn it noarden en noardeasten fan Austraalje foar. De fûgel is monotypysk, itjinge betsjut dat der gjin ûndersoarten binne. Guon behannelje lykwols de krêmkleurige muskaatdo (*D. subflavescens*) as in ûndersoarte fan 'e Australyske muskaatdo. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en der wurdt tocht dat de soarte stadichoan yn oantallen ôfnimt. De IUCN hat de soarte as net bedrige op 'e Reade list klassifisearre (LC, 2016).
Molukske muskaatdo

De **Molukske muskaatdo** (*Ducula concinna*) is in fûgel yn it skaai muskaatdowen (*Ducula*) út de famylje dowen (*Columbidae*).  

## Beskriuwing
De Molukske muskaatdo is in grutte do fan likernôch 43 sm mei in opfallende heldergiele eagen. De kop, nekke, bopperêch en ûnderkant binne ljochtgriis, de boppedielen, wjukken en sturt binne glânzgjend grien en de ûndersturtdekfearren binne kastanjebrún.  

## Fersprieding
De Molukske muskaatdo komt op in rige lytse eilannen yn 'e Banda en de Selebessee foar, benammen op de Talaudeilannen, de lytse eilannen noardlik en súdlik fan Selebes en de eilannen tusken Seram en de Kai-eilannen. Ek komt de fûgel op de Arû-eilannen en de Kai-eilannen sels foar.    

De soarte wurdt yn subtropysk en tropyske bosk, oan boskrânen en plantaazjes fan seenivo oant hichten fan 850 m waarnommen. De fûgel wurdt as monotypysk beskôge, itjinge betsjut dat der gjin ûnderferdieling yn ûndersoarten is. 

## Status
Der wurdt tocht dat de oantallen fan 'e soarte ôfnimme. De IUCN kategorisearret de fûgel as net bedrige (LC, 2016) op 'e Reade list om't de tebekgong fan 'e soarte neffens de kritearia fan 'e IUCN net hurd genôch giet.
Berchmuskaatdo

De **berchmuskaatdo** (*Ducula badia*) is in fûgel yn it skaai muskaatdowen (*Ducula*) út de famylje dowen (*Columbidae*).  

## Beskriuwing
De 43 oant 51 sm grutte fûgel is meast griis mei in wynreade tint, in grize kop en in konstrastearjende wite kiel. De boppedielen en wjukken binne kastanjebrún mar de boppeste dielen dêr kinne doffer wêze. De ûnderkant fan 'e wjukken binne laaigriis en de sturt is swarteftich mei in grize horizontale bân. De sturt is relatyf lang.  

## Fersprieding
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet yn Aazje en bestiet út trije ûndersoarten: 

* *Ducula badia insignis*: komt foar yn 'e sintrale en eastlike Himalaya.
* *Ducula badia griseicapilla*: komt foar fan noardeastlike Yndia oant súdwestlik en súdlik Sina, Yndosina en Birma.
* *Ducula badia*: komt fan Maleizje oant Sumatra, Borneo en westlik Java foar.

De soarte wurdt yn subtropysk en tropyske bosk fan seenivo oant hichten fan 2300 m waarnommen.

## Status
Der wurdt tocht dat de oantallen fan 'e soarte ôfnimme. De fûgel hat lykwols in grut ferspriedingsgebiet. De IUCN kategorisearret de fûgel as net bedrige op 'e Reade list.