open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Johan Edzart van Welderen Rengers

**Johan Edzart van Welderen baron Rengers** (Ljouwert, 1877 – Ysbrechtum, 1963) wenne yn Ysbrechtum op Epemastate. 

Hy studearre lânbou yn Denemark en oan de Universiteit fan Halle oan de Saale, dêr't er yn 1901 promovearre op it proefskrift Steatsbemuoiïng oangeande feefokkerij. Op yn oanstean waard tusken Tsjerkgaast en De Lemmer lân ûntgûn. 

Fan 1907-1918 wie hy foarsitter fan de Fryske Maatskippij fan Lânbou en fan 1906-1945 sekretaris fan it Frysk Rundfee Stamboek. 
As liberaal politikus wie hy lid fan de gemeenteried fan Wymbritseradiel, fan de Provinsjale Steaten fan Fryslân en lid fan de Earste Keamer.
 
Dêrneist wie hy kurator fan it Keninklik Nederlânsk Meteorologysk Ynstitút en presidint-kurator fan de Universiteit fan Grins en fan de lânbouhegeskoalle yn Wageningen.
Vickers Wellesley

De **Vickers Wellesley** wie in lichte Britske bommesmiter út 1935.

## Bou
De romp en fleugels wiene makke as in geodetyske konstruksje fan aluminium spanten, bespand mei linnen. As motor waard in 925 PS Bristol Pegasus-XX tapast. 

## RAF
De RAF bestelde 176 tastellen, dy't oant 1938 levere waarden.

By it útbrekken fan de Twadde Wrâldkriich wie it tastel al tige ferâldere, dat it waard mear brûkt oan it Jeropeeske front. Wol hat de Wellesley fan 1940 oant 1942 yn Afrika, Egypte en it Heine Easten operasjoneel west.

## Lange-ôfstân
Twa, mei ekstra brânstoftanks útriste en streamline, Wellesleys waarden ferneamd doe't der yn 1938 in lange-ôfstâns-flecht mei dien waard. Op 5 novimber 1938 fleagen twa Wellesleys sûnder stoppen yn twa dagen fan Egypte nei Darwin yn Austraalje. Dit wie in rekord; de ôfleine ôfstân wie 11.525 km.

## Technyske feiten
Der binne 8 farianten fan de Wellesley produsearre.

## Keppeling om utens
*De Vickers Wellesley yn de British Aircraft Directory
Louw Donia

**Louw Donia** wie grytman fan Wymbritseradeel en wenne yn Snits. 

Doe't yn 1496 in frjemde kriichsbinde ûnder jonker Fox yn de stêd wie, tige oproerich om harren soldij, besochten in soad begoedige lju yn it geheim de stêd út te kommen, wêrûnder Bokke Haringsma en Louw Donia. Se waarden lykwols troch oerste Fox finzen nomd en der waard betelling easke, wat se wegeren. Doe rôpen de Snitsers de Grinzers om help. Grins betelle, mar Bokke en Louw, en ek Zijtse Haringsma, hearskip fan Drylts waarden nei Grins ta brocht as gizelders, oant de troch Grins betelle jildsom werombetelle wêze soe. 
Bokke Haringsma waard yn 1497 troch Jan Kanneken, kannemakker yn Snits befrijd. Koart dêrnei kamen ek Louw en Zijtse op losjild frij.
Hendrik Goeman Borgesius

**Hendrik Goeman Borgesius** (Schildwolde, 11 jannewaris 1847 - De Haach, 18 jannewaris 1917) wie in liberaal politikus.

Goeman Borgesius studearre rjochten yn Grins. Hy wie fan 1868-170 learaar yn de ekonomy en steatsynrjochting yn Snits en doe noch in jier yn Arnhim. 

Dêrnei waard Borgesius oant 1877 haadredakteur fan *Het Vaderland*, oant hy keazen waard ta lid fan de Twadde Keamer. Fan 1897-1901 wie hy minister fan Binnenlânske Saken yn it ministearje-Pierson-Goeman Borgesius en yn 1905 waard hy, nei it ôfgean fan it ministearje-Kuyper, kabinetsformateur, sûnder dêrby sels yn it nije ministearje (De Meester) sitting te nimmen.
 
Borgesius hearde ta de progressive liberalen, wie lang foarsitter fan de Liberale Uny, bleau by de skuorring yn 1901 (oprjochting fan it Frijsinnich-Demokratysk Bûn) de Uny trou en droech yn 1913 in soad by ta de foarming fan de Konsintraasje. Yn 1886 waarden troch syn inisjatyf de wetten op de berne-arbeid útwreide. 

Syn sosjale ynstelling late der ek ta dat hy as minister de learplichtwet en de wente- en sûnenswetten oannomd krige. Dêrneist wie Borgesius lang aktyf by de drankbestriding. Hy publisearre in soad yn it links-liberale wykblêd *Vragen des Tijds* en fierders yn de Sutfenske Krante, as foarsitter fan it Folksbûn tsjin Drankmisbrûk.
Fridtjof Nansen

**Fridtjof Wedel-Jarlsberg Nansen** (Store Frøen (Oslo), 10 oktober 1861 - Lysaker (by Oslo), 13 maaie 1930) wie in Noarske ûntdekkingsreizger, wittenskipper en diplomaat.

## Libben en wurk
Nansen studearre biology oan de Universiteit fan Oslo, mei soölogy as spesjalisaasje. Hy makke syn earste reis nei de seeën om Grienlân hinne yn 1882 en stiek yn 1888-1889 op skys it Grienlânske lâniis oer. Yn 1893 farde er de kant út fan de Noardpoal yn de 'Fram', in spesjaal foar dat doel boud skip mei in tige sterke ôfrûne romp. It skip is letter ek brûkt troch Roald Amundsen foar syn ekspedysje nei Antarktika. Doe't dúdlik waard dat mei de 'Fram' de poal net berikt wurde koe, gie er tegearre mei Fredrik Hjalmar Johansen (1867-1923) op fuotten fierder nei it noarden, en berikte 86° 14' N. Sa ticht by de geografyske poal wie doe noch gjin minske west. De twa manlju waarden twongen te oerwinterjen en moasten oerlibje fan walfiskblabber en iisbearefleis. Op Frâns Jozeflân waarden hja úteinlik rêden troch in Britske ekspedysje.

Nansen wie heechlearaar yn de soölogy en oseanografy oan de Universiteit fan Oslo. Hy waard letter ambassadeur foar Noarwegen yn Londen (1906-1908).
 
Nei de Earste Wrâldkriich krige Nansen in hege funksje by it doe krekt oprjochte Folkebûn, de foarrinner fan de hjoeddeiske Feriene Naasjes. Hy waard op 27 juny 1921 Hege Kommissaris foar de Russyske Utwykten, dy't har dwaande hâlde mei tûzenen flechtlingen dy't Ruslân ferlitten hiene nei de Russyske Revolúsje. Dizze organisaaje, de *High Commission for Refugees* wie in inisjatyf fan Nansen sels en wie de earste ynternasjonale op dat gebiet. Nei de Russen waarden fan 1923 ôf ek de Armeenjers holpen doe't dy út Turkije ferdreaun waarden.

Foar it him bekroadzjen om it lot fan flechtingen waard him yn 1922 de Nobelpriis foar de Frede takend. It doetiids troch it Folkebûn ynfierde *Nansenpaspoart*, de foarrinner fan it frjemdlingepaspoart, is nei him neamd. It wurdt jûn oan erkende flechtlingen dy't gjin reisdokumint fan it ûntflechte lân ta harren foldwaan hawwe. 
 
## Ferskaat
De Flechtlinge-organisaasje fan de Feriene Naasjes (UNHCR) rikt alle moannen in priis út, de *Nansen Refugee Award*, neamd nei Nansen.

## Publikaasjes (û.o.)
* *Paa ski over Grönland*, útjouwerij Kristiania (1890)
* *Eskimoliv*, útjouwerij Kristiania (1891)
* *Fram over Olhavet*, 2 dln., útjouwerij Kristiania (1897)
* *What I believe*, útjouwerij Forum, New York (1929)

## Keppeling om utens
* Fridtjof Nansen. The Nobel Peace Prize 1922. Biografy, De Nobel Priis
* Fridtjof Nansen
* It Fram Museum (''Frammuseet''), mei kaarten fan de poalreis
* Fridtjof Nansen Picture Databank
Ad Cameron

**Adriaan (Ad) Johan Cameron** (Flissingen, 24 juny 1939) is in publisist en natoeryllustrator út Wierum. 

Fan 1962 oant 1967 gie hy nei de Keninklike Akademy foar Byldzjende Keunsten (ôfdieling yllustraasje/dekoraasje) yn De Haach. Dêrnei ferliet er de Rânestêd en ferfarde nei it doarp Vuren by Gorinchem om tichter by de natoer te wêzen. Mar ek de natoer fan de Flevopolders, Dordtske Biesbosch en de Waadeilannen waarden yn syn skets- en notysjeboekjes fêstlein. Syn ynteresse giet net allinnich út nei seldsume of bysûndere fûgelsoarten mar ek de gewoane soarten hawwe syn omtinken. Cameron besiket benammen de gedragings fotografysk yn syn ûnthâld fêst te lizzen en reprodusearret dy dêrnei yn sketsfoarm. Sels neamt er dy wize reprodusksjemetoade 'myn fideo-rekôrderke’. 

Syn observaasjes brûkt er faak as neislachwurk.  In soad fan de ôfbyldings út syn sketsboeken foarmen de basis fan twa fûgelboeken dy 't hy foar Elsevier yllustrearre. De beide dielen wiene skreaun troch de Ingelske ornitolooch Christopher Perrins en befetten elk sa'n 500 kleureôfbyldings fan Cameron. It earste diel *De wereld van de vogels* ferskynde yn 1976 tagelyk yn it Ingelsk ûnder de titel *Bird Life*.
It boek befettet in soad ynformaasje oer see, woastinen, biotopen, fiedselgewoantes, pearing en nêsten. Letter kamen de ko-edysjes yn sân talen. It twadde diel is sekuer neffens de skiften, famyljes en skaaien útwurke mei tekst fan mear as fjirtich bekende ornitologen út de hiele wrâld.

Cameron skilderet meast akwarel en hat oandacht foar de lytste anatomyske details. As in hoarnûle tsien slachpinnen hat, dan skilderet er ek tsien en net ien mear of minder. Hy hat him talein op it tekenjen fan fûgels en dan benammen ûlen en waadfûgels. Hy wurket figuratyf en tekenet sa't de natoer is. De iene kear prachtich en útskroeven, in oare kear sober en ynbannich.  

Hy makket yllustraasjes foar boeken en blêden; sa wurke er foar Friesland Post. Ek binne der faak eksposysjes fan syn wurk. Yn 2009 hied er in tentoanstelling yn it Ljouwerter Natoermuseum Fryslân. 

## Bibliografy (kar-út)
*  - *Koeboek* (1999)
*  - *Vogels om het Huis*
*  - *IJsco de IJsvogel* (2015) 
* *De wereld van de vogels* mei Christopher M. Perrins 1976 en 1978  en 
* *Ontdek Nederland* - fjildsketsen, ANWB  (1985)
* *Bouwprojecten & gierzwaluwen in Amersfoort* 
* *De wereld van het Wad* 1982 
* *Maasdriel* - 
* *Geef mij maar een boom in de wildernis* - 
* *Vogelkijkhutten in Fryslân* - Friese Pers (1997)
Ludi Bok

**Ludi Brantwagt-Bok** is in leararesse en byldzjend keunstner. Se is sûnt 1991 lid fan de keunstnersgroep 'Souza'. 

Ludi groeide op yn in húshâlden dêr't in soad tekene waard. By har oplieding oan de Kweekskoalle fan Stienwikerwâld ferdjippe se har kennis middels MU-kursussen tekenjen, hânarbeid en tekstile wurkfoarmen. 

Oant 2008 wurke se as dosint byldzjende fakken en KKF oan it Esdalkolleezje yn Klazienaveen. Neist har wurk wie se ek byldzjend aktyf. Se wurket meast mei akryl. Yn it earstoan abstrakt, letter foarmen lytse sketsen de oanset ta grutter wurk. Underwerpen binne dêrby faak stillibbens en lânskippen. Nei in slimme sykte leit se har de lêste tiid (2009) mear ta op figurative tema's en akwarel. Har ynspiraasje kin oeral weikomme, fan ljocht op it wetter, in detail fan it lichem fan in model of fan beppesizzers ûnder de beammen yn it gers. Troch it op ambachtlike wize kleurjen fan de waarnimming besiket se te ferwizen nei iere oantinkens. Hjirby brûkt se faak foto's dy't se yn har atelier yn de tún ferwurket. Se wurdt ûnder oare beynfloede troch keunstners fan de Noardlike Ekspresjonisten as De Kooning, mar ek troch Wiecher Blaauw, Van Gogh en de skilder Hopper.

Eksposysjes fan har wienen yn Assen, Beetstersweach, Emmen, Noardlaren, Reduzum en Slachharen.

## Keppeling om utens
* Webstee Ludi Bok.
Short Stirling

De **Short Stirling** wie de earste Britske fjouwer-motorige swiere bommewerper. De Stirling waard ûntwurpen en boud troch Bruorren Short nei spesifikaasje fan it Ministearje fan Loftmacht (*Air Ministery*) út 1936 en tsjinne fan 1941 ôf. It tastel wie mar efkes operasjoneel oan it Jeropeeske loftfront, mar hat de hiele oarloch troch *second line duties* dien, fan 1943 ôf. Doe waard er ferfongen troch nije fjouwer-motorige RAF bommewerpers, nammentlik de Handley Page Halifax en Avro Lancaster.

De Stirling hie in koart fleanberik, at er fol bommen laden wie, en koe net heech genôch komme om te foldwaan oan de easken fan flechten boppe Dútslân. De fleanders wiene wol tige te sprekken oar de Stirling fanwege de betrouberens en de manûvrearberens fan dizze fleanmasine.

De Stirling bleau goed te brûken as lesfleanmasine, wapendropper yn besette lannen en as tôger fan sweeffleanmasines (*gliders*) (sa as by de Slach om Arnhim) en sleepdoelen.

## Technyske feiten fan de Short Stirling Mk.I


File:Short Stirling TR03.jpg|Underhâld fan grûnpersoniel oan in Stirling
Ofbyld:Short Stirling with a Horsa glider.jpg|In Short Stirling start op 17 septimber 1944 mei in Horsa-sleepfleanmasine foar de Slach om Arnhim


## Keppeling om utens
* Austin & Longbridge Aircraft Production
* Peter van Gelderen's ''Stirling bomber website''
* Stirling Bomber Crews and Their Experiences
Stienwikerwâld

**Stienwikerwâld** (Nederlânsk en offisjeel: *Steenwijkerwold*; Nedersaksysk: *Steenwiekerwold*) is in doarp yn Oerisel, 3 kilometer noardwest fan Stienwyk. It doarp hat falt ûnder de gemeente Stienwikerlân en hat sa'n 2000 ynwenners. It leit yn de saneamde 'Kop fan Oerisel'.

Eartiids waard de namme brûkt om in boskige krite om Stienwyk mei oan te tsjutten. De ferskate oare buorskippen yn de omkriten soenen letter ûnder de gemeente Stienwikerwâld falle. It hjoeddeiske doarp Stienwikerwâld bestiet út de mei-elkoar fergroeide buorskippen Gelderingen en Kerkbuert, en it wat fierderop lizzende Thij.
It plak is mei iepenbier ferfier te berikken mei line 76 Emmeloard - Oldemarkt - Stienwyk.

## Berne
* Jan Pit (1941-2008), sindeling, kristlik skriuwer en sprekker
* Johannes ter Schure (1922-2003), biskop fan Bisdom De Bosk (1985-1998)
* Johannes Wardenier, útfiner brânstofleaze motor

## Ferneamde ynwenners
* Josje Huisman (1986), sjongster fan K3 en dûnseresse - (opbrocht yn Stienwikerwâld)
* Carla Zielman (1984), maratonreedriidster
* Sophie van Kleef, ferneamd fan it ferske *[[Zij dronk ranja met een rietje, mijn Sophietje]]*
Avro Lancaster

De **Lancaster** wie in 4-motorige swiere Britske bommewerper út de Twadde Wrâldkriich.
De Lancaster waard foaral troch de Britske loftmacht brûkt, mar is ek troch oare lannen fan it Britske Mienebêst oankocht. In totaal fan 7.377 tastellen binne der makke.

De Lancaster wie in ûntjouwing út de twa-motorige Avro Manchester, en krige earst de namme 'Avro Type 683 Manchester III', mar waard letter Lancaster neamd. De earste testflecht wie op 9 jannewaris 1941 en doe die bliken dat it in grutte ferbettering wie foar syn foargonger oer.

## Operasjoneel
Yn de Twadde Wrâldkriich fleagen de Lancasters fan 1942 ôf 156.000 missys en smieten 608.612 ton oan bommen. Der binne totaal 3.249 Lancasters ferlern gien. De Lancaster dy't de measte missys op syn namme brocht fleach 139, en waard yn 1947 útrangearre. Dit tastel is fral ferneamd wurden troch it meidwaan oan operaasje Chastise yn 1943. Fierders hawwe  Lancasters ferantwurdlik west foar it sinken fan it Dútske slachskip Tirpitz. De ûntwikkeling fan de Lancaster waard fuortset yn de Avro Lincoln, ek wol bekend as de Lancaster IV en V.
Twa tastellen waarden nei de oarloch ynset by de loftbrêge nei Berlyn.

## Lannen dêr't de Lancaster tsjinne hat
* Argentynje
* Austraalje
* Kanada
* Egypte
* Frankryk
* Nij-Seelân
* Poalen
* Feriene Keninkryk (1942-?)
* Sweden

## Technyske feiten

## Besibbe ûntwerpen
*Boeing B-17 Flying Fortress
*Consolidated B-24 Liberator
*Focke Wulf Fw 200
*Handley Page Halifax
*Heinkel He 177A
*Heinkel He 177- Heinkel He 177B
*Junkers Ju 290
*Messerschmitt Me 264
*Petlyakov Pe-8
*Piaggio P.108B
*Short Stirling
*Vickers Windsor

## Keppeling om utens
* ''Warbirds'' ynformaasje oer de Lancaster
De Havilland Tiger Moth

De **De Havilland Tiger Moth** is in twadekker yn de jierren 30 ûntwurpen troch de Havilland. It tastel is brûkt troch û.o. de RAF as lesfleanmasine. It waard brûkt troch de RAF oant 1950; in protte binne dêrnei oergien nei boargers. It tastel wurdt oeral yn de wrâld noch hieltyd brûkt. Withoefolle piloaten hawwe it fleanen leard op de Tiger Moth. It tastel stelt net in protte easken oan de fleander; it is in *forgiving airplane*.

## Technyske feiten
### Algemiene eigenskippen
* **Bemanning:** 2 (learling en learaar)
* **Lingte:** 7,34 m
* **Spanwiidte:** 8,94 m
* **Hichte:** 2,68 m
* **Fleugeloerflak:** 22,2 m&sup2;
* **Leechgewicht:** 506 kg
* **Startgewicht:** 828 kg
* **Motor:** 1 × de Havilland Gipsy Major I 4-silinder 130 HK (100 kW)

### Prestaasjes
* **Heechste faasje:** 175 km/o op 300 m
* **Fleanberik:** 486 km
* **Tsjinstfleanhichte:** 4,145 m
* **Klimfaasje:** 205 m/min
* **Fleugelbelesting:** 37,3 kg/m²

## Keppelings om utens

* Tiger Moth preserved by Chile's Aviation Museum, op it offisjele Museum webstee
* Western Canada Aviation Museum: De Havilland Tiger Moth (D.H.82c)
* A photograph of a de Havilland DH.82B Queen Bee
* The de Havilland Moth Club
Molklieding

Yn 1978 waard tusken Nes op It Amelân en Holwert op 'e fêstewâl de earste **molk(piip)lieding** yn gebrûk nomd. Dy piiplieding fan de gearwurkjende boeren op It Amelân koste destiids fjouwer en in heal miljoen gûne (dat foar de helte betelle waard troch it Ministearje fan Lânbou) en wie 15 kilometer lang; dêrfan rûn 8 kilometer troch de Waadsee. De Waadmolklieding betsjutte ynternasjonaal in primeur.

De lieding fierde net kontinu molke nei de wâl, mar alle dagen in 30.000 liter. De molke waard as in soarte 'pakket' lansearre. Der kaam earst in oppompbere rubberen bal yn de buis, dêrefter gie spielwetter, dêrnei kaam wer in rubberbal. Dan kaam de molke en op it lêst wer in rubberen bal as ôfsluting. De ynstallaasje, oandreaun troch pompen, triuwde dat molkpakket mei in gong fan 1,7 meter per sekonde nei it ûntfangstasjon op de wâl.

## Kabelbuis
Nei 1995 waard de piiplieding net mear brûkt en grutte parten waarden fuorthelle. Yn 2000 ûntdutsen wurknimmers fan KPN de oerbliuwsels fan de lieding op in kaart fan Rykswettersteat. Se stelden út om dy te brûken foar de oanlis fan in glêsfezelkabel fan it fêstelân nei It Amelân. Sadwaande waard mei de útfiering fan it plan 131.000 gûne besparre.
Hans Willem van Aylva baron fan Pallandt van Waardeburch en Neerijnen

**Hans Willem van Aylva baron fan Pallandt fan Waardenburch en Neerijnen** (De Haach, 20 maaie 1804 - dêre, 20 april 1881) wie in Nederlânsk politikus.

Hy waard troch in rike erfenis in tige begoedige Gelderske ealman, dy't yn de Earste Keamer ta de betrouberen fan de kening hearde. Yn 1840 waard er lid fan de Dûbele Keamer dy't de Grûnwet op 'en nij beseach. Hy wie foar 1848 noch reedlik liberaal, mar letter tige konservatyf. Hy wie koarte tiid lid fan de Ried fan Steat en yn 1848 waard er beneamd as Earste Kamerlid. Hy wie de soan fan minister F.W.F.Th. fan Pallandt fan Keppel. Hy wenne op kastiel Neerijnen en hie dêrnjonken de bûtenpleats *Klein Vaartzicht* yn Aldwâld.

Van 18 maaie 1826 oant 20 april 1881 wie er keamerhear fan de keningen Willem I, II en III.
Hâns Willem fan Aylva

**Hâns Willem baron fan Aylva** (Holwert, 1633 - Leuven, 21 febrewaris 1691) wenne op slot Herwey dat by Ternaard stien hat. Hy wie Luitenant-Generaal fan de Feriene Nederlannen, Luitenant-Admiraal van Fryslân, gûverneur fan Coevorden. Hy stjert yn Leuven troch in fal fan it hynder. Yn it gemeentehûs hinget in portret fan him, skildere troch Ferdinand Bol.

Fan Aylva die mei oan de Tocht nei Chatham yn 1662, mei û.o. Enno Doedes Star.

Fan Aylva spile in wichtige rol yn it Rampjier 1672 doe't de Republyk fan alle kanten oanfallen waard troch de Ingelsken, Frânsen en Muntersen. Hy wie befelhawwer fan it Fryske leger dat ynearsten oan it súdlike front by de Ryn opereare hie en troch him gau werom lutsen waard nei Fryslân. Hastich waard de Fryske Wetterliny út de Tachtichjierrige oarloch wersteld. Efter de mânske feansompen wie Fryslân ûnder fan Aylva reedlik feilich. In ynsidintele oanfal op 26 july troch de Munterske kavalery koe troch him ôfslein wurde en de winter fan 1672-1673 makke mânske militêre aksjes net mooglik. Yn augustus 1673 foel it Munsterke leger Fryslân opnij oan. De ynfallers brutsen troch de ferdigeningsliny hinne, mar fûleindige reinfal ferhindere de plannen en liet de oanfal mislearje. 

De Frânske leelje út it âlde wapen fan West-Dongeradiel komt út it wapen fan de Aylva's.

## Keppelings om utens
* [Aylva yn it [NNBW] ]
* Stambeam troch Simon Wierstra
Fredrik Hjalmar Johansen

**Fredrik Hjalmar Johansen** (Skien, 15 maaie 1867 – Oslo, 4 jannewaris 1913) wie ien fan de bekendste turners yn Noarwegen. Hy naam diel oan Fridtjof Nansens poalekspedysje mei de Fram yn 1893, en gie mei Nansen op ski's noch fierder rjochting noarden yn 1895. By it weromkommen yn Noarwegen waarden se as helden ûnthelle.

Johansen waard promovearre ta kaptein by de ynfantery, mar koe dy rang net lang behâlde. Hy rekke oan de drank en ferliet it leger. Hy slagge yn it ôfkicken op Spitsbergen fan 1907-1909. Dêrnei folge rehabilitaasje.

Yn 1910 wie er lid fan Roald Amundsens ekspedysje nei Antarktika. Amundsen begûn earder oan dy tocht om Robert Falcon Scott foar te wêzen yn de race nei de Súdpoal. Johansen en in oar lid fan de ekspedysje rekken troch dit beslút yn gefaar by min waar. Diskusjes mei Amundsen folgen, Johansen waard degradearre en krige úteinlik dien doe't hja op weromreis Tasmaanje oandiene. Johansen fielde him bot krinke troch Amundsen.

Johansen krige de Súdpoalmedalje (*Sydpolsmedaljen*), de Keninklike Noarske ûnderskieding dy't yn 1912 troch kening Haakon VII ynsteld waard om meidoggers oan de Súdpoalekspedysje fan Roald Amundsen te beleanjen. Johansen rekke lykwols fannijs oan de drank, waard depressyf en die himsels te koart yn 1913. Hy liet in frou, Hilda Øvrum (1868-1956), en fjouwer bern nei.
Transatlantyske flecht fan Alcock en Brown

De Britske fleanders John Alcock en David Whitten Brown makken de earste *non-stop* transatlantyske flecht yn juny 1919.

## Transatlantyske flecht

Yn april 1913 (en fannijs yn 1918), stelde de *Daily Mail* in priis fan of £10.000 beskikber foar *"the aviator who shall first cross the Atlantic in an aeroplane in flight from any point in the United States of America, Canada or Dominion of Newfoundland and any point in Great Britain or Ireland in 72 continuous hours"*.

Sy stigen op yn in oanpaste Vickers Vimy IV, in bommesmiter mei twa Rolls-Royce Eagle motors fan 360 hk it stik, fan Lester's Field yn St. John's, Nijfûnlân op 14 juny 1919 om 13.45 oere.
De flecht einige ferskate kearen hast foar de tiid troch problemen mei de motors, mist, snie en iis. Brown moast hieltyd wer de fleugels op om iis út de luchtynlitten fan de motors te bikjen en Alcock's fleanderskeunst waard swier op de proef steld troch swiere mist, iisôfsetting op de roeren en it opheapjen fan snie yn de iepen cockpit. By de lâning yn Ierlân rekke it tastel swier skansearre meidat it yn sompich fean bedarre dat fan boppe ôf in moai stik greide like (by Derrygimlagh Moor). De manlju rekken net ferwûne.

Sy hiene doe 3040 km yn 16 oeren en 27 minuten ôflein, mei in trochsneed faasje fan 185 km/o. De fleanhichte farieare fan seenivo oant 3.700 meter.

Alcock en Brown waarden behannele as helden om't hja de flecht folbrocht hiene. Neist priis fan de 'Daily Mail' krigen hja noch 2.000 guineas fan de 'Ardath Tobacco Company' en £1.000 fan Lawrence R. Phillips de man, om't hja de earste Britske ûnderdienen wiene dy't de Atlantyske Oseaan oerflein wiene. In pear dagen letter waarden Alcock en Brown riddere troch kening George V. 

Charles Lindbergh sei letter by syn lâning yn Parys, nei syn rekordflecht fan 1927 "Alcock en Brown hawwe my it paad wiist!" 

## Keppeling om utens
*Alcock and Brown First Transatlantic Flight - a visit to their landing spot in Ireland
*Alcock en Brown by 'Flights of Inspiration'
*Alcock en Brown's fleanmasine yn it London Science Museum
Kruirêd

In **kruirêd** of **kruitsjil** wurdt op wynmoles brûkt om it geflecht op de wyn te kruien. It kruirêd bestiet út in oantal speaken, wêrfan twa trochgeande speaken healshout, krúslings troch de kop fan de munnik stutsen binne. As fersteviging binne oer de speaken twa of trije goarrings fêstsetten. It grutste kruirêd, dat fan De Wachter yn Súdlaren, hat 32 speaken

It kruirêd is op in kruias, de munnik, monteard. De munnik draait yn in rûn gat, dat skean yn de sturtbalke fan de sturt sit. Mei it kruirêd wurdt in keatling, stielkabel of reep (tou) om de munnik wuolle, wêrtroch't de kape fan de mole of de hiele mole (standertmole) draaien giet en sa de wjukken op de wyn setten wurde.

In kruirêd kin ferskate ôfmjittings hawwe. By in grut kruirêd sitte der yn de hoeke fan de speaken en de bûtenste goarring rinklossen, wêrtroch't yn it kruirêd rûn wurde kin en sa ek it eigen gewicht fan de mûnder meiwurket by it kruien.

In kruihispel bestiet meastal út fjouwer oant seis speaken en sit de gording sawat healwei de speaken, wylst in wynkoppel inkeld bestiet út twa efterinoar stutsen, trochgeande speaken.

## Fotogalerij

|breedte=150
Ofbyld:Walderveense molen kruirad.jpg|*Kruirêd fan [[Walderfeanske mole]]*
Ofbyld:Molen De Traanroeier, Texel, kruirad.jpg|*Kruirêd fan [[De Traanroeier]]*
Ofbyld:Doesburgermolen kruibank met loopschoren.jpg|*Kruihispel fan standertmûne [[Doesburgermole]]*
Ofbyld:Molen Tot Voordeel en Genoegen kruibank.jpg|*Kruihispel fan standertmûne [[Tot Voordeel en Genoegen]]*
Ofbyld:De Korenbloem Oploo kruibank.jpg|*Wynkoppel fan standertmûne [[De Korenbloem (Oploo)|De Korenbloem]]*
Ofbyld:Molen d'Admiraal windkoppel.jpg|*Bysûnder wynkoppel fan [[d'Admiraal]]*
Vickers Vimy

De **Vickers Vimy** wie in Britske swiere bommesmiter út de Earste Wrâldkriich en de perioade fuort dernei. It tastel wie militêr súksesfol en letter ek as boargertastel. Yn de perioade tusken de Wrâldoarloggen binne der ferskate lange-ôfstân rekordsflechten (LOF) mei makke, de bekendste is de non-stop Transatlantyske flecht fan Alcock en Brown yn juny 1919. In oare tige bekende LOF mei in 'Vimy' is dy fan de bruorren Ross Smith en Keith Smith dy't 17.912 km fan Austraalje nei Ingelân fleagen krekt ûnder de 136 oeren.

## Technyske eigenskippen (Vimy Mk I)
### Algemien
* **Bemanning:** 2
* **Lingte:** 13,27 m
* **Spanwiidte:** 20,75 m
* **Hichte:** 4,76 m
* **Fleugeloerflak:** 123,5 m²;
* **Leechgewicht:** 3222 kg
* **Startgewicht:** 5670 kg
* **Motors:** 2 × Rolls-Royce Eagle VIII, 270 kW (367 hk)

### Prestaasjes
* **Heechste faasje:** 165 km/h 
* **Fleanberik:** 1448 km 
* **Tsjinstfleanhichte:** 2135 m

### Bewapening
* 1 × 7,7-mm-Lewis-masinegewear yn de búk 
* 1 × 7,7-mm-Lewis-Masinegewear yn 'e midden fan de romp.
* Bommelading: 1123 kg

## Farianten
* **F.B.27 Vimy**: Prototypes; fjouwer fan boud. 
* **F.B.27A Vimy II**: Twa-motorige swiere bommesmier foar de RAF.
* **Vimy Ambulance**: Loftambulânse ferzje foar de RAF.
* **Vimy Commercial**: Boarger transport ferzje. Oandreaun troch twa Rolls-Royce Eagle VIII motors.

## Ferskaat
Streamline hie men yn de begjinperioade fan de loftfeart noch gjin aan fan. De loftwjêrstân fan dy tastellen wie grut. Fan de Vimy waard wol gekjeiend sein dat der 'in ynboude efterút hie', om't it by in stive tsjinwyn it hast like as stie er stil yn de loft.

## Keppeling om utens
* Vickers Vimy bewarre yn Adelaide, South Australia
* RAF Museum
* Alcock and Brown's fleanmasine yn itLondon Science Museum
* vickers
Handley Page Halifax

De **Handley Page Halifax** wie ien fan de Britske, fjouwer-motoarige swiere bommewerpers fan de RAF dy't loftfronttsjinst die yn de Twadde Wrâldkriich. In tiidgenoat fan de ferneamde Avro Lancaster. De Halifax die tsjinst oant de ein fan de oarloch en hie neist bombardearjen noch ferskate oare taken. De Halifax waard ek brûkt troch skwadrons fan de Australyske Loftmacht, de Kanadeeske Loftmacht, de Nij-Seelânske Loftmacht, de Pakistaanske Loftmacht en de Poalske Loftmacht.

Yn tsjinst fan de RAF Bomber Command, wiene Halifaxes belutsen by 82.773 operaasjes, smieten sy 224,207 ton bommen en giene 1,833 fleanmasines ferlern. De Halifax tsjinne ek as tôger fan sweefmasines, yn de elektroanyske oarlochfoering foar No. 100 Group RAF en yn spesjale operaasjes sa as it smiten fan wapens en aginten yn beset Jeropa. Halifaxes waarden fierders ynset foar dúkboatbestriding by RAF kustwacht, ferkenning en ferfolden ek metereologyske rollen. 

Nei de oarloch bleaunen Halifaxen yn tsjinst by *RAF Coastal Command* en *RAF Transport Command* en de *[[Armée de l'Air]]* oant 1952. De Pakistaanske Loftmacht, dy't tastellen oernommen hie, hat se noch brûkt oant 1961.

Mei-inoar binne der 6.176 Halifaxen makke, wêrfan de lêste yn novimber 1946. In oantal RAF Halifax C8s waarden ferkocht en brûkt as frachtfleanmasines by in tal, fral Britske, loftfeartmaatskippijen. En yn 1948 binne 41 brûkt foar de loftbrêge nei Berlyn, dêr't se 4.653 frachtflechten en 3.509 flechten as tankers foar diesel útfierden. Nei dizze operaasje binne de measten sloopt yn Ingelân.

## Spesifikaasjes


Ofbyld:Handley Page Halifax.jpg|Halifax B.II Searje I (Special) W1057, ZA-X, No. 10 Squadron RAF, mei in *faired-over* noas. Yn april-maaie 1942 die dizze masine mei oan de oanfal op de Tirpitz yn it Fættenfjord by Trondheim, Noarwegen
Ofbyld:Halifax Bomber 6 ExCC.jpg|


## Keppelings om utens

* Handley Page Halifax
* British Aircraft Directory entry
* One of the Many The story of a 76 Squadron Flight Engineer and his Halifax aircraft in WW2
* The Story of Halifax NA337
* It Handley Page Halifax webstee
Sweedske puzel

In **Sweedske puzel** wurket itselde as in krúswurdpuzel, mar de omskriuwings fan de yn te foljen wurden stean *yn* it diagram (op it plak dêr't ornaris de swarte hokjes steane), mei in pylkje dat de rjochting oanjout wêryn it wurd ynfold wurde moat. Ek bestiet (troch de beheinde romte) de omskriuwing fan elk wurd meastentiids mar út ien of twa wurden wat dan in synonym betreft fan it te rieden wurd. By in gewoane krúswurdpuzel is dit net sa en steane der as omskriuwings bytiden hiele sinnen, útdrukkings of sprekwurden.

Fergelike mei in klassike krúswurdpuzel hat in Sweedske puzel folle gruttere hokjes, om de tekst yn de hokjes lêsber te hâlden; en in Sweedske puzel is eins nea symmetrysk opboud.

## Skandinavië
Op 24 septimber 1924 publisearre it Kopenhaachske deiblêd *Berlingske Tidende* de earste Deenske krúswurdpuzel. Yn 1924 ferskynde ek it earste Deenske puzelboekje, yn itselde jier dat yn de Feriene Steaten it earste ûnôfhinklike Ingelske krúswurdpuzelboekje útjûn waard. 

Pas in pear jier letter soene de earste 'Sweedske' krúswurdpuzels ferskine mei omskriuwings binnen it diagram. It is ûnwis oft dit puzeluterlik in Deenske of in Sweedske oarsprong hat.

Seker is wol dat de 'Berlingske Tidende' yn 1948 foar it earst krúswurdpuzels publisearre mei omskriuwings binnen it puzeldiagram.  De omskriuwings stiene yn de hokjes dy’t by gewoane krúswurdpuzels swart binne of in kleur ha. Yn 1948 tsjinne Berlingske Tidende in oktroaioanfraach yn foar dit puzeldiagram, en slagge der yn eksklusive rjochten te hawwen oant 1952, doe’t de oktroaioanfraach úteinlik ôfwiisd waard.  Dit puzeluterlik waard yn Skandinavië tige populêr ûnder de namme ‘Sweedske puzel'.

Yn Skandinavië ha Sweedske puzels bytiden in wat oar uterlik as yn Nederlân. It meast opfallend is it grutte fek mei langere omskriuwings binnen it diagram. De nûmers fan dy lange omskriuwings korrespondearje mei de nûmers yn de puzel. 

De hokjes mei omskriuwings hawwe yn Skandinavië komselden rjochtingpylkjes. Soms wurde meardielige of gearstalde nammen frege. Bygelyks ‘Foppe de Haan’. Yn it diagram wurdt dat grafysk werjûn mei ferskate pylkfoarmen. Dat kinne ek pylken ‘om in hoeke’ wêze.

## Twatalige puzels

Begjin 2009 makke de Frânske heechlearaar Jérémy Arki twatalige puzels: se besteane út Frânske omskriuwings mei in oplossingswurd yn it Ingelsk, en út Ingelske omskriuwings foar in Frânsk oplossingswurd. It reaster bestiet dus út in mingsel fan Frânske en Ingelske wurden. De reade fakjes freegje om in in Ingelsk oplossinsgwurd en de blauwe fakjes freegje om in Frânske oplossing. De puzels waarden sûnt 17 july 2009 publisearre yn Le Monde 2 en dêrnei yn Le Monde Magazine. De puzels wiene 9x9 yn grutte. De maklike diagrammen binne meast fold mei ienfâldige oersettings. Yn de slimmere diagrammen naam Arki mear frijheid yn it brûken fan omskriuwings út Frânske en Angelsaksyske kultueren en yn de wurdkar yn de reasters; Guon puzels hiene in tema.
Eemnesser Polder

De **Eemnesser Polder** (ek **Eemnesserpolder**) is in greidegebiet yn de provinsje Utert dat begrinze wurdt troch de A1, de Wakkerendyk, de Mientwei yn Eemnes, de Goaimar en de Eem. 

Fan Eemnes rint in feart nei in âld gemaal dat it wetter op de Eem lost. De Wakkerendyk is de âlde beskerming foar Eemnes doe't de polder winterdeis ûnder wetter stie en de Sudersee oan de dyk ta kaam.

Oan de noardeastkant fan de polder leit oan de Eem, by de Goaimar, jachthaven It Raboes. Tusken It Raboes en Eemnes stiet in Radio Untfangstasjon.

It gebiet is benammen oan de noardkant ryk oan greidefûgels as ljippen, skriezen, hjerringslynders, strânljippen en tsjirken.
Eembrugge

**Eembrugge** is in buorskip mei stedsrjochten yn de gemeente Baarn op de grins fan de gemeente Eemnes yn Utert. 

It is ien fan de lytste plakken mei stedsrjochten. Eembrugge hat, bûten it yn de gemeente Eemnes lizzende diel, 130 ynwenners (2004). Ornaris wurdt it oantsjutten as in doarp of buorskip.
Eembrugge leit oan de rivier de Eem. 

Op it plak dêr't no Eembrugge leit ûntstie ± 1200 it tsjerkedoarp "Ter Eem", sûnt 1347 fersterke mei it Kastiel Ter Eem. Ut dit doarp wei waard de Eemfallei ûntgûn. Stadichoan liet Eemnes lykwols Ter Eem benefter, wat ynwennertal en ekonomyske aktiviteit oangie. Noch letter feroare de namme fan de delsetting yn Eembrugge, wat ferwiist nei de brêge oer de Eem dêr't de wei fan Baarn nei Bunschoten oerhinne rint. De eardere brêge, dy't út twa 'flappen' bestie (oan beide kanten fan de Eem ien), lei in 150 meter noardliker, by it wite húske rjochts op de foto. De âlde wei kaam út op de dyk nei Eemdijk en Spakenburch/Bunschoten. Foar de oarloch waard hjir ek tol heft. Yn 1960 is de hjoeddeiske brêge boud. Sûnt 2007 wurdt de brêge betsjinne út Weesp wei en is der gjin brêgewachter mear.
Konrad Zuse

**Konrad Zuse** (Berlyn, 22 juny 1910 - Hünfeld by Fulda, 18 desimber 1995) wie in Dútske bouyngenieur, útfiner en ûndernimmer (Zuse KG). Mei syn Z3 boude er yn 1941 de earste universele kompjûter op de wrâld. 

Hy studearre oan de Technyske Universiteit fan Berlyn en helle syn diploma yn 1935. Dêrnei koe er oan it wurk by Henschel Flugzeugwerke. Nei in jier hie er syn nocht fan Henschel en woe er him talizze op it meitsjen fan in rekkenmasine. Yn 1938 hie Zuse de Z1 rekkenmasine klear. De Z1 wie in binêre meganyske rekkenmasine dy't op elektrisiteit wurke. De programmearmooglikheden wienen lykwols beheind en it systeem wurke net altiten like betrouber troch problemen mei de meganyske krektens. Hy ferbettere de Z1 en yn 1939 wie de Z2 klear. Dizze wie opboud mei relais, útsein dat der krekt as by de Z1 in meganysk ûnthâld wie. Yn 1941 boude er yn syn wenning de Z3. De Z3 rekkene folslein binêr en hie in eigen ûnthâld en in prosessor fan relays. Ornaris hat de Z3 it predikaat 'earste kompjûter', hoewol't de definysje fan 'de earste kompjûter' nea fêstlein is. Troch bombardeminten yn 1944 gongen de Z1 en Z3 stikken.

Yn 1945 begûn Zuse mei de Z4, dy't klear wie yn 1949. Suze begûn yn datselde jier mei syn eigen bedriuw, dat er de Zuse KG neamde. De Technyske Hegeskoalle yn Zürich wie de earste dy't de Z4 fan Zuse KG kocht. Yn 1967 hie syn firma 251 kompjûters ferkocht oan bedriuwen en universiteiten. Yn 1964 luts Zuse him werom út Zuse KG, dêrnei waard de firma oernaam troch de Dútske BBC yn Mannheim. Yn 1967 hie Siemens eigner 70 persint fan de oandielen fan Zuse KG en wie dêrmei eigner wurden, twa jier dêrnei kocht Siemens de rest.

Doe't er mei pensjoen wie is Zuse begûn mei syn hobby, it skilderjen. Yn 1995 joech er Bill Gates in selspotret. Yn 1969 skreau Zuse it boek *Rechnender Raum*.

## Keppelings om utens
* Konrad Zuse Internet Archive 
* konrad-zuse.de 
* Biografy fan Konrad Zuse skreaun troch syn soan Dr.-Yng. Horst Zuse 
* Zuse-Museum
Tienhoven

*Tienhoven (Stichtske Fecht), plak yn de gemeente Stichtske Fecht (Utert)
*Tienhoven (Tessel), in polder en buorkip yn de gemeente Tessel (Noard-Hollân)
*Tienhoven (Vianen), in plak yn de gemeente Vianen (Utert)
*Tienhoven (Zederik), in plak yn de gemeente Zederik (Súd-Hollân)
*A.B. van Tienhoven, berneboekeskriuwer (1888-1931)
*Cornelis van Tienhoven, sekretaris fan Peter Stuyvesant en Nij-Amsterdam (1601-1656)
*Gijsbert van Tienhoven, eardere minister (1841-1914)
*Pieter van Tienhoven, natoerbeskermer (1875-1953)
Tienhoven (Stichtske Fecht)

**Tienhoven** is in doarpke yn de gemeente Stichtske Fecht, yn de provinsje Utert. It doarp hat 1.775 ynwenners (2021). 

## Skiednis
In stik lân, grut tsien hoeven (flaktemjitte) waard yn 1243 troch Herman fan Maarssen oan it kapittel fan de Piterstsjerke fan de stêd Utert ferkocht. Yn 1811 waard de eardere hearlikheid Tienhoven in gemeente dy't yn 1812 mei Oud-Maarsseveen, Nieuw-Maarsseveen en Breukeleveen gearfoege waard ûnder de namme gemeente Tienhoven. Lang duorre dy sitewaasje net, want yn 1818 waard Maarsseveen in selsstannige gemeente en waard Tienhoven fannijs beheind ta syn âlde grûngebiet. Yn 1957 waard de gemeente Tienhoven opheft en by Maarssen yndield, dy't yn 2011 yndield yn de nije gemeente Stichtske Fecht.

Beëasten it doarp stiet de eardere poldermole De Trouwe Waghter út 1832.

## Sport en rekreaasje
It doarp leit oan de Europeeske kuierrûte E11, yn it doarp ek wol Marsekreammerpaad neamd. De E11 rint fan De Haach nei it easten, op dit stuit oan de grins fan Poalen mei Litouwen ta.
Fierders hat Tienhoven in fuotbalferiening, csv VIOD (*Vooruitgang Is Ons Doel*).

## Ryksmonuminten by Tienhoven
* Mole "De Trouwe Wachter". Wipwettermole, boud ± 1835, restaurearre 1970 
* *Houten Stuw* ier 20e-iuwsk  
* Omwâle ierdwurk by it fort Tienhoven  
* Fortwachterswente  
* Langhûs "Vredegoed" mei skuorre, tagongsstek  
* Militêr wachtgebou út 1848-1850 (yn it fort)  
* Pleats mei teekoepel út 1902  

Ofbyld:Tienhoven Noard 47.JPG|noardkant
Ofbyld:Tienhoven westside 46.JPG|westkant
Ofbyld:Tienhoven eastkant 49.JPG|eastkant
Ofbyld:Tienhoven Alde Rjochthûs 48.JPG|Alde rjochthûs
Ofbyld:Tienoven kazemat 49.JPG|Kazemat
Gunterstein

**Gunterstein** is in kastiel oan de eastside fan de Utertske Fecht yn de gemeente Stichtske Fecht yn de provinsje Utert. 

It kastiel waard omtrint 1300 boud en yn 1511 yn oarloch ferwoastge. Nei't it yn 1518 op 'e nij set wie, waard it yn 1673 wer ferwuostge, diskear troch Frânske troepen. Nei it ferstjerren fan eigner Engelbert Ploos fan Amstel waard de ruïne earder yn 1680 oan Magdalena Poulle (1632-1699), widdo fan Adriaan Daam, ferkocht, dy't it kastiel datselde jiers foar de twadde kear werbouwe liet.  

De ûntwerper fan it nije Gunterstein wie nei alle gedachten de Amsterdamske arsjitekt Adriaan Dortsman (1635-1682). It is boud yn in lette fariant fan it Hollânsk klassisisme, de 'Strakke styl'.
De Trouwe Waghter

**De Trouwe Waghter** is in wipmole eastlik fan it doarpke Tienhoven yn 'e Utert.

De mole waard yn 1832 as ferfanging fan twa âldere moles boud, dy't op in oar plak it wetterskip Breukelerfean bemeallen. Troch turfwinning en it ûntstean fan de Loasdrechtske Plassen waard bemealling yn it eastlike gedielte fan de polder needsaaklik en dêrom waard de mole boud. 

Oant 1948 hat de mole de polder bemealle mei in skeprêd. Yn 1950 gie de mole yn partikuliere hannen oer en waard it binnenwurk útbrutsen en waard de mole as wykeinferbliuw ynrjochte. Yn 1960 kaam de mole yn hannen fan Natoermonuminten, dy't de mole yn 1970 draairee restaurearje liet. Sûnttiids is de mole op frijwillge basis sa út en troch draaiend te sjen. Yn 2008 hat der werstelwurk west oan it ryksmonumint.

De mole hat roeden mei in lingte fan mear as 20 meter, dy't in âldhollânsk stekwurk mei seilen hawwe. 

## Namme
De mole hat sûnt de Twadde Wrâldoarloch de namme *De Trouw Waghter*. Dy namme krige de mole troch de rol, dy't de mole foar ûnderdûkers spile hat. De destiidske mûnder joech middels ferskate wjukstannen sinjalen troch.
Eem

De **Eem** is in rivier yn it noarden fan de provinsje Utert mei in lingte fan hast 18 kilometer.

De âlde (Latynske) namme fan de rivier is *Hemus*. Dizze namme waard foar it earst brûkt yn in dokumint út it jier 777. De Eem waard eartiids ek wol Amer neamd. Amersfoart krige syn namme troch in furde yn de Amer.

De Eem wurdt fieden troch it Falleikanaal en in oantal Feluwske beken, wêrfan de Hilligenbergerbeek, de Barneveldske Beek en de Lunterske Beek de wichtichsten binne. Dizze komme by Amersfoart byinoar. De rivier rint dêrnei eastlik fan Soest, Baarn en Eemnes, troch de Eemfallei nei de Eemmar (earder nei de Sudersee). De Eem is ferantwurdlik foar it grutste part fan de ôfwettering fan de Gelderske Fallei. De Eempolders binne lânskiplik fan grutte wearde. De plakken Eemnes, Eemdijk en Eembrugge ûntliene harren namme oan de rivier de Eem. 

Troch boaiemsakjen as gefolch fan ûntwettering is de rivier heger te lizzen kaam as it lân der omhinne. By lege wetterstannen yn de simmer wurdt der wetter út de Nederryn troch it Falleikanaal yn de Eem pompt. De Eem is de wichtichste boarne fan de biologyske belesting fan de Eemmar, dat hjirtroch efterbliuwt mei it werstel yn fergelyk mei de oare rânemarren. Der is in grutte ôfname fan de absolute hoemannichte fosfaat en nitraat, mar relatyf besjoen wurdt dit teneate dien troch de ôfnomde hoemannichte wetter yn 2003.

De Eem krige syn namme troch it Eemien, de waarmere perioade tusken de glasialen Saalien en it Weichselien, wêryn de rivier it teiwetter ôffierde. 

De Eem wurdt wol de langste rivier fan Nederlân neamd. Langere Nederlânske rivieren hawwe nammentlik of in streamgebiet dat foar in part bûten de lânsgrinzen leit of in mûning yn in oare rivier. De Eem begjint en einiget yn Nederlân. 


Ofbyld:Amersfoort-c-the river.jpg|De Eem yn Amersfoart
Ofbyld:Eem near Eembrugge.jpg|Krekt benoarden Eembrugge
Ofbyld:MondingEem.JPG|Mûning fan de Eem


## Keppelings om utens
* De Eem yn byld.
* Oer it streamgebiet fan de Eem
Grevinnewei

De **Grevinnewei** is de namme foar in tal wegen, paden, leanen en rêgen op de boaiem fan marren en troch lannen dy't fan de omjouwing ôfwikend, yn streken lizzende grûnsoarten of oare troch harren lizzing de oandacht lûkende terreingedielten. Hoewol't de folksoerlevering ferbân leit tusken fier fan elkoar ôf lizzende objekten mei de namme Grevinnewei, is it ûnmooglik om alle Grevinnewegen geologysk, geografysk en histoarysk mei elkoar ta in gehiel te ferbinen. 

## Snitser Mar
Bekend is de sânrêch dy't troch de Snitser Mar rint dy't yn de drûge simmer fan 1911 troch L.A. van Dokkum ûndersocht is. It die doe bliken dat de eastlike ouwer fan de Snitser Mar bestie út is in samling fan tige hurde banken bestie. Dy Grevinnewei leit besuden de strekdaam fan de Terhernsterslûs en rint oant de punt fan de lântonge by it Hearregat. It is in brede ûndjipte fan hurd brúnread sân en rint fan Jongebuorren yn Terherne nei Offenwier. Yn eardere tiden waard de sânrêch by in lege wetterstân brûkt om troch de Snitser Mar te wâdzjen. De konklúzje fan Van Dokkum wie: in heechlizzende diluviale formaasje. 

De âldste beskôging oer de Grevinnewei is fan 1826: *een oude weg uit de Zuiderzee door Friesland  lopende, waarschijnlijk 't werk der Romeinen* (J. van Leeuwen), de âldste fermelding út 1541: *die Grauinne wech (door Haskervyfgae naar 't  klooster te Nes)*. Dy waard nei ynspeksje troch it Hof (1542) wer yn oarder brocht, mar is pas sûnt de befluorring noard fan It Hearrenfean it hiele jier troch brûkber. S. J. van der Molen mient dat de namme soms jong is en fersmyt de ôflieding *Grevinnewei=groeven wei* en tinkt oan folksetymology, wêrby't de 'greve' út Gravepoel, Greuewei ensfh, in 'grevinne' njonken him krige. It soe te fergelykjen wêze mei Keninginnewei, Keizersdyk, diels ek foar objekten as Grevinnewei. Fersprieding fan de namme waard befoardere troch de ta de ferbylding wurkjende klang.
Carl Anton Larsen

**Carl Anton Larsen** (Østre Halsen (Noarwegen), 27 augustus 1860 - Ross-see (Antarktika), 8 desimber 1924) wie in Noarsk walfiskfarder en poalûndersiker. Hy stifte yn 1904 it plak Grytviken, op it eilân Súd-Georgje.

## Biografy
Al mei 14 jier gie Larsen mei syn heit, ek in Noarske walfiskfarder, nei see. Hy late fan 1892 oant 1894 in ekspedysje nei Antarktika. Op it Antarktysk Skiereilân en op it Seymoureilân ûntduts men doe fossilen fan planten, dy't it bewiis foarmen dat Antarktika ea in folle waarmer klimaat hân moatten hie. Fan 1895 ôf wie er kaptein fan it skip *Antarctic*, wêrmei't de Sweedske Antarktika-ekspedysje (1901-1904) ûnder de lieding fan Otto Nordenskjöld nei Antarktika farde. It skip rûn lykwols op in iisberch yn de Weddellsee en sonk. De bemanning moast op Pauleteilân oerwinterje by tige minne omstannichheden op in dieet fan seehûn en pinguin (fetgoes).

Yn 1904 stifte Larson op it eilân Súd-Georgje (foar de kust fan it Antarktysk Skiereilân) in walfiskkoloanje (mei waarstasjon). De ûndernimming (*Compañía Argentina de Pesca*) waard finansiere fan Argentynsk, Noarsk en Britsk kapitaal.

De oan de eastkust fan it Antarktysk Skiereilân lizzende Larsen-iisplaat is nei Larsen neamd. Syn skoansoan Ludwig Kohl-Larson (1884-1969) wie in Dútsk arts en ûndersyksreizger.

## Keppeling om utens
*Kaptein Carl Anton Larsen
*Walfiskstasjons fan Grytviken, Leith Harbor, en Stromness Harbor
*Eksploraasje fan Antarktika 
*Noarweechsk Antarktysk Territoarium
De Vuursche

**De Vuursche** wie in gemeente yn Utert. Tsjintwurdich falt De Vuursche ûnder de gemeente Baarn. 

De Vuursche wie yn it earstoan in hearlikheid en oant en mei 8 septimber 1857 in selsstannige gemeente tusken Hilfertsom, Baarn en Soest. De gemeente bestie út it doarp Lage Vuursche en it buorskip Hooge Vuursche. Yn 1840 hie de gemeente 243 ynwenners, yn 19 hûzen. Sûnt 1857 is De Vuursche opnomd yn de gemeente Baarn.

De bosken yn de omkriten fan Lage Vuursche binne foar in grut part it eigendom fan Steatsboskbehear en hearre ta de boskwachterij De Vuursche. Yn de wykeinen lûkt it doarp in soad minsken, dy't benammen ôfkomme op de pankoekhúskes. By it doarp stiet ek kastiel Drakesteyn, dêr't de bern fan prinsesse Beatrix en prins Claus opgroeid binne.
Spirit of St. Louis

**Spirit of St. Louis** wie de fleanmasine fan Charles Lindbergh dêr't er op 20 en 21 maaie 1927 de Atlantyske Oseaan oer mei fleach. Lindbergh sette útein op 20 maaie fan *Roosevelt Airfield* yn Long Island (New York) en lâne in dei letter yn Parys, op Le Bourget Aerodrome. De flecht hie 33 oere, 30 minuten en 29,8 sekonden duorre. Hy wie de earste minske yn de skiednis dy't in flecht sûnder stoppen fan New York nei Parys makke.

It tastel, in *Ryan NYP* (akronym foar **N**ew **Y**ork - **P**aris) wie spesjaal foar dizze flecht ûntwurpen op basis fan in Ryan M-2 troch Donald Hall fan Ryan Airlines en waard boud yn San Diego. Dochs waard it tastel ferneamd nei Saint Louis yn Missouri, om't de sponsors út dy stêd kamen. It hiele projekt wie in idee fan hoteleigner Raymond Orteig, dy't in priis fan $25.000 beskikber stelde foar de fleander dy't foar it earst non-stop oer de oseaan fleane soe. Op it tastel sels stiet de namme as *Spirit of St.Louis*.

Hall, Lindbergh en de monteurs fan Ryan bouden it tastel - in iensitter, heechdekker mei in propellermotor - yn mar 60 dagen. Yn de maaitiid fan 1927 wiene der mear as ien konkurrearjende projekten dy't op de priis útwiene. De spanwiidte fan de M-2 waard flink fergrutte om it liftfermogen te fergrutsjen fan de *Spirit* dy't útrist wie mei ekstra brânstoftanks, totaal 1.700 liter kerosine. Om't Lindbergh gjin oanpassings oan rjochtingsroer en rolroeren hawwe woe ûntstie in frijwat ûnstabyl tastel, mei nerveus fleangedrach. It wie de hjitting dat Lindbergh dat woe om wekker te bliuwen op de lange flecht boppe see.

De motor waard in *Wright Whirlwind J-5C*, it type dat ek de M-2 oandreau. Lindbergh besunige op alles wat it gewicht tanimme litte koe, dat der kaam bygelyks gjin radio en gjin brânstofmeter yn (Lindbergh wist sa'n bytsje wat it ferbrûk yn 'e oere wie). It tastel wie fierder it best streamline fan wat oant dan ta wenst wie. Tusken cockpit en motor waard in manske tank ynstalearre, dy't it swiertepunt fan it tastel geunstich ferlei, mar ek fan gefolgen hie dat der gjin sicht nei foaren wie. Dat waard oplost troch it oanbringen fan in periskoop en in keunstmjittige hoarizon.

De *Spirit of St. Louis* is bewarre bleaun en stiet no yn it *National Air and Space Museum* yn Washington. Yn rin fan tiid binne der ferskate replika's fan de Spirit makke dy't hjir en dêr yn museums steane.

## Technyske feiten
* Spanwiidte: 14,03 m
* Lingte: 8,56 m
* Hichte: 3,04 m
* Fleugeloerflak: 29,64 m²
* Maksimaal gewicht: 2.330 kg
* Gewicht leech: 974 kg
* Heechste faasje: ± 220 km/o
* Motor: Wright J-5C Whirlwind , 223 HK (166 kW) 
* Fabrikant: Ryan Airlines Co., San Diego, Kalifornje, 
* Teoretysk fleanberik: 9.600 km
* Boujier: 1927

## Keppeling om utens
* National Air and Space Museum, ''Spirit of St. Louis''
* De ''Spirit of St. Louis''