open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skieringers en Fetkeapers

De **Skieringers en Fetkeapers** wienen de twa partijen yn de partijtiid yn Mid-Fryslân (dêr't doe ek de Grinzer Ommelannen ta hearden). De Fetkeapers wienen foar it bewâld fan Hollân, wienen op de hân fan de  Norbertinen en wienen fral sterk yn it easten fan Fryslân. De Skieringers wienen foar lânseigen bewâld, wienen op de hân fan de Bernardinen en wienen fral sterk yn Westergoa.

## De Fryske frijheid
It ûntstean fan partijen moat foaral sjoen wurde yn de ûntwikkeling dy't Mid-Fryslân trochmakke nei it tiidrek fan de Fryske greven (1165-1345). It Fryske lân ûntwikkele him doe ta in  *boererepublyk* sûnder sintraal gesach. De Fryske frijheid  rjochte har foaral tsjin de oerhearsking troch frjemde hearen, mar liet yn eigen lân de foarming fan ien sintraal gesach net ta. It negative gefolch hjirfan wie dat der yn Fryslân hieltyd mear lytse sintra fan macht ûntstienen dy't troch it ûntbrekken fan in oerkoepeljend gesach wol meiinoar yn botsing komme moasten. Foaral de Haadlingen hawwe yn dizze ûntwikkeling in rol fan betsjutting spile. 

De saneamde *Fryske frijheid* fertsjintwurdige benammen foar de haadlingen de heechste foarm fan frijheid. Linkelytsen namen oantal en macht ta fan dizze selsmakke stân fan Fryske eallju. Sy hienen hearlike rjochten, en koenen sadwaande libje fan de opbringst fan harren troch oaren bewurke pleatsen. Se oefenen mei hieltyd grutter súkses rjochtsfoech út oer harren ûnderdienen. By de talleaze twisten dy't ûnder inoar ûntstienen waarden legerkes fan hiersoldaten ynsetten. 

## Partijfoarming en striid

Yn de rin fan de 14e iuw ûntstienen *partijen* dêr't útsein de meiinoar stridende haadlingen ek de kleasteroarders by hearden. Dizze partijen waarden de Skieringers en Fetkeapers neamd. De Skieringers wienen benammen yn Westergoa aktyf, hja wienen foarstanner fan de Fryske frijheid, wylst de Fetkeapers yn Eastergoa sterk wienen en bytiden ree om bûtenlânsk gesach te erkennen.

De oanlieding ta de partijstriid dy't ûntstie wurdt socht yn spul tusken de konversen fan de twa kleasteroarders. Lykas by partijstriid yn oare gebieten waard it lykwols ta in net út de tiis te heljen kleaune fan konflikten.

De partijstriid wie op har slimst yn it tiidrek tusken 1439 oant 1467, mei as hichtepunt de ellindige Donia-oarloch dy't yn 1458 ûntstie. De striid beheinde him net langer ta it plattelân, ek de opkommende stêden waarden deryn belutsen. De striid rjochte him tsjin eltsenien en it ferlangen nei frede groeide. Ferskate gearkomsten waarden hâlden om nei oplossings te sykjen. Uteinlik sochten de Friezen help fan bûten. 

## Ein
De Fetkeapers linen yn de 15e iuw op help fan de stêd Grins dy't wurke oan de opbou fan in eigen stêdsteat. De Skieringers fûnen op it lêst, yn 1498, stipe by hartoch Albrecht fan Saksen. Albrecht woe wol helpe, mar hy hie ek syn eigen aginda. Hy socht in gebiet foar syn jongste soan Hindrik. De Fetkeapers fûnen stipe by de Karel fan Gelre, 1514, dy wol helpe woe, mar likegoed fan doel wie it bewâld oer Fryslân oer te nimmen.

## Sjoch ek
* Frede fan Grins
* Ferdrach fan Grins

## Keppeling om utens
* Skieringers en Fetkeapers, 199 jier striid *Dútsk*
Gedrachsbiology

De **gedrachsbiology** of **etology** is in ûnderdiel fan de biology, dêr't it gedrach fan bisten sintraal yn stiet.

Gedrachsbiology hâld him mei fiif soarten fan ûndersyk dwaande:
; Gedrachsbeskriuwing : It meitsjen fan in beskriuwing fan it gedrach fan in bist sûnder dat dêr in útlis oan jûn wurdt.
; Motivaasjeûndersyk : It fêststellen, mei help fan de statistyk, fan hokfoar oanliedings ta hokfoar gedrach liede.
; Funksjeûndersyk : It neigean fan de betsjutting fan it gedrach, en dan benammen de betsjutting foar it oerlibjen fan de soarte.
; Untwiklingsûndersyk : It efterheljen fan de omstannichheden dy't liede ta it oanlearen fan spesifyk gedrach.
; Ferlykjende gedrachstúdzje : It bestúdearren fan de ûntwikling fan gedrach troch de tiid, troch it ferlykjen fan it gedrach fan ferwante soarten fan bisten.

Ek fan de psychology út, yn de ferlykjende psychology, it behaviourisme as de learpsychology, wurdt it gedrach fan bisten bestudearre. Lykwols is dêr it ûndersyk úteinlik rjochte op in better begryp fan it gedrach fan minsken.

## Bekende etologen
* Gerard Baerends
* Karl von Frisch
* Jane Goodall
* Bert Haanstra
* Maarten 't Hart
* Jan van Hooff
* Adriaan Kortlandt
* Konrad Lorenz
* Niko Tinbergen
* Frans de Waal
* Ivan Pavlov
Poptaslot

It **Poptaslot**, foarhinne **Azingastate** en **Heringastate**, is in lette stins of in lustslot yn it Fryske doarp Marsum, yn it eardere Menameradiel (no ûnderdiel fan De&nbsp;Waadhoeke). It datearret út it begjin fan 'e sechstjinde iuw en docht no tsjinst as museum.

## Gebou
It Poptaslot waard omtrint 1500 boud yn opdracht fan it haadlingeskaai Heringa. Yn 1603 kaam it yn it besit fan 'e famylje Van Eysinga. Yn 1631 waard it wiidfiemjend ferboud. Neitiid waard it yn 1687 oankocht troch dr. Henricus Popta, dy't syn namme oan 'e stins joech. By it ferstjerren fan Popta, yn 1712, waard it Poptaslot by testamint neilitten oan it Poptagasthûs, in tehûs yn Marsum dêr't earmlestige froulju soargeleas harren âlde dei slite koene.

Fan 1906 oant en mei 1908 waard it Poptaslot yngripend restaurearre en ferboud nei in ûntwerp fan 'e Haachske arsjitekt Johan Frederik Lodewijk Frowein. De stins is noch meubilearre en ynrjochte yn 'e styl fan 'e santjinde en achttjinde iuw. It omfiemet û.m. in tuorke, in poartegebou mei doweslach, in grutte seal en de saneamde Bumakeamer. Op 'e boppeste ferdjipping befine har noch twa fraai bewurke ikehoutene bedsteden dy't datearje út 1540. Dêr binne ek replika's fan in lampetkanne en skûtel fan it Poptasulver.

## Tún
Yn 1735 waard de tún fan it Poptaslot troch Valentijn Pommer oanlein yn 'e foarm fan in lyts hôf. Tusken 1840 en 1845 waarden de tunen fan 'e stins op 'e nij oanlein yn 'e Fryske lânskipsstyl, neffens in ûntwerp fan túnarsjitekt Lucas Pieters Roodbaard út Ljouwert. Dy tún is der lykwols net mear. By de restauraasje fan 'e stins, yn 'e jierren 1906-1908, waard der nammentlik in nije, geometryske tún oanlein nei in ûnwerp fan Willem Cornelis de Groot.

## Galery

File:J.F.L. Frowein Poptaslot plan.jpg|J.F.L. Frowein, *Poptaslot, plattegrûn*, út *De Opmerker*, 43e jiergong, nûmer 35 (29 augustus 1908)
File:Interieur,_overzicht_van_De_Zaal_met_Friese_keeftkast_-_Marssum_-_20363827_-_RCE.jpg|It ynterieur fan 'e grutte seal
File:Poptaslot 1.jpg|It Poptaslot mei it poartegebou
File:Poptaslot - Marssum - The Netherlandsp 07.JPG|De tún fan it slot mei op 'e eftergrûn it Poptaslot sels


## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan it Poptaslot

## Sjoch ek
* states en stinzen
* list fan Fryske musea
Skierstins (Feanwâlden)

Om 1300 hinne is yn Feanwâlden de **Skierstins** boud. It âldst bekende dokumint oer de Skierstins is in stik fergield perkamint út it jier 1439. Dêryn wurdt oer it *Schira Monnika huse* skreaun.  De Skierstins is de lêste oerbleaune stins yn Fryslân en dy't net ynboud is yn in state.

## Skiednis
De stins waard boud om 1300 hinne. Letter waard it bouwurk bekend as de *Skierstins*. De stins is neamd nei de mûntsen fan it Kleaster Klaarkamp (*Claercamp*) by Rinsumageast, dy' ta de Bernardinen of *Skiere mûntsen* hearden. Hja hienen de stins yn 1429 yn besit krigen en brûkten dy as úthôf. Yn de twadde helte fan de 16e iuw kaam hy yn partikuliere hannen en waard it gebou fergrutte. Yn 1814, doe't de doedestiidske boargemaster fan Ljouwert Thijs Feenstra eigener waard, hie de toer twa 16e iuwske oanbouwen. De boargemaster liet om it kompleks hinne in simmerhûs, in hynstestalling, en in hôf bouwe en der waard in park oanlein. Oan de ein fan de 19e iuw wie de Skierstins sa bot yn it neigean rekke, dat ôfbraak fan it bouwurk noch de iennige mooglikheid like. Mei op inisjatyf fan it Frysk Genoatskip waard it gebou yn 1906 restaurearre. Oant 1960 waard de Skierstins brûkt as postkantoar. Neidat de gemeente Dantumadiel eigener wurden wie, folge begjin sechstiger jierren in nije restauraasje. Dêrnei waard de Skierstins earst in museum (mei in rieds- en in trouseal) en letter in kultureel sintrum. Yn 1999 waard de boppeferdjipping omboud ta eksposysjeromte. Yn 2000 waard yn de Skierstins in *Theun de Vrieskeamer* ynrjochte, in keamer foar in permaninte tentoanstelling oer skriuwer Theun de Vries, dy't yn Feanwâlden berne is. De kolleksje, dy't beheard wurdt troch it *Theun de Vriesgenoatskip*, waard yn 2008 frijwat útwreide, doe't in partikulier syn grutte samling oer de Vries oan it genoatskip skonk.

## Stinzefloara
Yn de tún om de Skierstins hinne is in ryk ferskaat oan stinzefloara te sjen. De beneaming *stinzeplanten*, dy't troch de botanikus Dr.Jacob Botke yn 1932 foar it earst brûkt waard, is mooglik ynspirearre troch it feit dat de bewenners fan Feanwâlden it by de Skierstins waaksende Haarlimmer klokkespul mei *stinzeblomkes* oantsjutten.

## Sjoch ek
* States en Stinzen

## Keppeling om utens
* Webstee fan de Skierstins (Nederlânsk).
Oenemastate (It Hearrenfean)

**Oenemastate** op It Hearrenfean is yn 1640 boud yn opdracht fan de grytman fan Skoatterlân, Amelius van Oenema. It hat yn de rin fan de tiid yn hannen fan ferskate tûken fan syn famylje west.

Fan 1640-1750 wenne de famylje Van Haren yn it pân. Yn 1650 troude Ernst fan Haren mei Catharina fan Oenema, in telch út it geslacht fan dy namme, dy't yn it eardere pân wennen. Har omke Amelius van Oenema, grytman fan Skoatterlân fan 1627 - 1647, hie it hûs sette litten en by syn ferstjerren erve neamde Catharina it. Hja wie in dochter fan Tiberius van Oenema, grytman fan Utingeradiel (libbe fan ± 1604-1640). Oant sawat 1750 wie Oenemastate yn besit fan de famylje Sirtema fan Grovestins.

Yn 1663 waard troch de skilder Matthias van Pelckum in plafondskildering makke, hjoed-de-dei wurdt dy seal yn Oenemastate de *plafondseal* neamd. Op de skildering binne de wapens fan de Van Harens en de Oenema's ôfbylde en is nei alle wierskyn makke foar de gelegenheid foar de koperen brulloft fan Ernst Willem van Haren en Catharina Douma van Oenema. 

Yn 1828 waard de state it gritenijhûs fan Skoatterlân, en letter it gemeentehûs fan Skoatterlân en dêrnei fan It Hearrenfean. Yn 1951 waard Oenemastate besit fan it Ryk. Nei't it in skoftke de funksje fan kantongerjocht oernaam hie fan Crackstate waard it yn 1963 restaurearre en ferboud ta belestingkantoar. Hjoeddeis is it in stedskafee.
De Kast

**De Kast** wie in Fryske band dy't foaral Nederlânsktalige popmuzyk makke. Harren grutste sukses wie lykwols yn 1997 doe't se bekend waarden mei it Frysktalige nûmer *In nije dei*. Dit nûmer wie filmmuzyk út de Frysktalige spylfilm De Gouden Swipe. Yn itselde jier wûn De Kast ek de Fryske Poppriis. Yn 1998 wûnen se de Edison foar de bêste Nederlânske groep.

## Alde Kast
De Kast kaam yn 1992 fuort út de eardere groep Wish to Escape.

Oarspronklike besetting:
* Nico Outhuijse - drums
* Syb van der Ploeg - sang 
* Kees Bode - toetsynstruminten 
* Peter van der Ploeg - gitaar 
* Sytse Broersma - basgitaar

Op 21 desimber 2002 joech De Kast it lêste konsert yn de âlde besetting yn de Amsterdam ArenA. Syb van der Ploeg en Nico Outhuyse giene hjirnei fierder mei in nije Ingelsktalige rockgroep Spanner.

## Nije Kast
Op 21 desimber 2002 jout De Kast it lêste konsert yn de Amsterdam ArenA. Syb van der Ploeg en Nico Outhuyse geane fierder mei in nije Ingelsktalige rockgroep neamd Spanner. Kees Bode gjit fierder mei Ubrabaya

Yn jannewaris 2003 kamen Jan Tekstra as sjonger en Fokke de Jong as drummer by de oerbleaune leden fan De Kast. Sûnt oktober 2003 hat de groep dan de namme *De Nije Kast*. Yn jannewaris 2004 waard de namme wer feroare nei De Kast. Om de minne plateferkeap waard besletten wer op te hâlden mei De Kast. Op 4 july 2004 jûch De Kast in ôfskiedsoptreden yn de Teatertún yn Riis.

Op 10 novimber 2006 hat De Kast noch ien kear optreden, by de Fryske Music Night yn Ljouwert. Yn 2009 waard De Kast lykwols weroprjochte.
Willem Loréslûs

De **Willem Loréslûs** is de slûs yn de buorskip Dokkumer Nije Silen.

De slûs is yn 1969 oanlein doe't de Lauwerssee ôfsletten waard, in pear hûndert meter súdlik fan de *Alde Silen*. It is it krúspunt fan it wetterferkear fan it Dokkumer Djip mei it weiferkear fan de N358. Om't de grins tusken de eardere gemeenten Kollumerlân en Dongeradiel troch it Dokkumer Djip rint, leit de slûs krekt op de grins fan beide gemeenten.

De slûs is neamd nei Willem Loré, de oanlizzer fan de oarspronklike Dokkumer Nije Silen yn 1729.
Dekemastate (Jelsum)

De **Dekemastate** is in state en ryksmonumint yn Jelsum. De namme komt út de 16e iuw, doe't in famylje mei de namme *Dekema* de state bewenne. It gebou is lykwols folle âlder en hat ek de nammen *Fetsastate* en *Camstrastate* hân. De skreaune skiednis begjint mei de fernijing yn in oarkonde út 1486. Undersyk hat bliken dien dat der yn de 13e iuw al in stins stie op it plak fan it hjoeddeiske gebou.

Dekemastate hat as mei-eigener Piter Dekema. In oare ferneamde bewenner hat J.H.J.van Wageningen thoe Dekema west.

## Bewenners

### De Cam(p)stra's
De earste bewenners dêr't de namme fan bekend is, binne Piter fan Cam(p)stra en Syts Lousma, mei harren soan Rienk Camstra. Fan dy famylje wurdt wol tocht dat sy oarspronklik út Weidum kamen. Letter wennen se ek yn Wurdum en Jelsum. De Camstra's wienen foaroansteande Skieringers. Boppedat hienen se besit yn de klokslach fan Ljouwert. Mar yn de stêd hienen se neat te sizzen. Boppedat stie Ljouwert oan de kant fan de Fetkeapers. As kriichshearen hawwe de Campstra's der alles oan dien om de macht yn Ljouwert oer te nimmen. Bekend is dat in Camstra yn 1498 op Goed Freed in oanfal op Ljouwert dien hat. Dêr hat er tige húsholden.

### De Dekema's
Hoewol't de Dekama's harren namme oan de state jûn hawwe, hat dy net sa hiel lang harren besit west. Om't de Dekema's útstoarn binne, hawwe der mear famyljes eigener fan de state west. Uteinlik kaam it yn besit fan de van Wageningen, mei't de frou fan Gerardus van Wageningen Dekemastate by lotting erfde. It pear is der yn 1791 wenjen gien.

### Van Wageningen
De lêste famylje dy't Dekemastate bewenne, hat de famylje Van Wageningen west, hja wennen fan 1791 oant 1996 op de state. It besit fan Dekamastate is dêrnei oerdroegen oan it Old burger Weeshuis te Ljouwert.

## Museum & restauraasje
De stifting Old Burger Weeshuis is noch hieltyd dwaande mei de restauraasje. Troch har is Dekemastate no iepensteld as museum. Earder al, yn 1814, is de boppeferdjipping fan de stins ôfhelle.


Dekemastate, tuinmuur met poort.jpg|Túnmuorre mei poarte
Oprijlaan Dekemastate.jpg|Oprydleane
Leeuwen bij de ingang, Dekema State - Jelsum1.jpg|Bylden
Tuinmanswoning Dekemastate.jpg|Túnmanswent


## Literatuer
*  - *Stinzenplanten op Dekema State* (Ljouwert, 2006)
*  - *Dekemastate Jelsum: Biografie van een landgoed*. (Utjouwerij Noordboek, 2020)

## Sjoch ek
* States en Stinzen
* Museum Dekemastate
Crackstate

**Crackstate** is in state en ryksmonumint op it Hearrenfean. It waard boud fanwege grytman Hyppolytus Roelofs Crack yn 1608.

Yn likernôch 1648 hat Johannes Sytzes Crack, grytman fan Aengwirden in nij hûs delsette litten, mar parten fan it âlde gebou waarden opnaam yn it nije. Crackstate is boud yn de betide en strange barokke styl fan Fryslân. De ûntwerper, Willem de Keyser, hat it lykwols ek Amsterdamske ynfloeden meijûn. 

It gebou hat in grêft rûnom. De brêge oer de grêft om de stins is fan 1755, neffens in ynmitsele stien. De poarte foar de brêge komt út de omkriten fan Hoarn en hat as jiertal 1819.

It pân waard yn 1833 ferkoft oan it Ryk en ferboud ta rjochtbank en finzenis. Mear as in iuw hat it in "Rjochtbank fan earste oanlis" en in "Hûs fan Arrest" (finzenis) west. Doe't de rjochtbank yn 1923 opheft waard, bleau de kantonrjochter (de eartiidske Frederjochter) yn Crackstate sitting hâlden. Yn de Twadde Wrâldoarloch oefene de besetter in wier skrikbewâld út yn de finzenis. Mear as sechtich Nederlanners oerlibben har ferbliuw yn de finzenis net. De gemeente It Hearrenfean hat it gebou sûnt 1949 yn besit en brûkt it sûnt 1952 as gemeentehûs. 

Yn 1962 kaam der in klokkespul mei 37 klokken yn de koepel. Yn 1985 is it kariljon revisearre en binne de santjin klokken ferfongen. De Stichting Carillon Crackstate beheart it kariljon dat mei de hân en meganysk bespile wurde kin. Crackstate hat in toer mei in koepeltsje, dat wierskynlik as útsjochpost brûkt waard.

## Sjoch ek
* States en Stinzen
Fetisjisme

**Fetisjisme** is it leauwen yn en it brûken fan magysk effektyf achte foarwerpen mei, sa't dat foarkomt by in grut tal natoerfolken oer de hiele wrâld, mar benammen yn West-Afrika. De term is ôflaat fan it wurd fetisj.

Ornaris ûnderskiedt men trije soarten fan sokke foarwerpen, yn folchoarder fan ôfnimmende magyske krêften de fetisjen, de talismans en de amuletten. Se wurde troch in tsjoender, sjamaan of medisynman makke fan bisten, planten of oare stoffen dêr't men fan leaut dat dy in magyske krêft hawwe, dy't se op 'e eigner fan it foarwerp oerbringe. Talismans en amuletten wurde op it lichem droegen, almeast om 'e pols, hals of mul. Fetisjen wurde ek wol op dy manear droegen, mar komme ek yn oare foarmen foar, lykas de bewurke beammen of ierden heuveltsjes dy't as bewekkers by de yngong fan doarpen steane of opwurpen binne.

Yn West-Afrika is it fetisjisme net beheind ta allinne de oanhingers fan natoerreligys; ek ûnder moslims is it dêre in tige algemien brûkme om in amulet te dragen, yn harren gefal meastal mei in fers út 'e Koaran deryn. Elke fetysj hat in dúdlik eigen doel, bygelyks de genêzing fan in beskate sykte, de oerwinning yn in oarloch, ensfh. As it immen foar de wyn giet, komt dat neffens de folken fan West-Afrika net troch syn eigen kapasiteiten, mar troch de krêft fan syn fetisjen.

Bûten West-Afrika komt fetisjisme ek wol foar, benammen yn Súdeast-Aazje. Sa pleatse de Mentawaiers, fan westlik Yndoneezje, dy't de geasten fan 'e deaden derfan fertinke de sielen fan 'e libbenen stelle te wollen, fetysjstokken by alle yngongen fan harren doarpen. Dy befeiligingsmetoade wurdt as wetterticht beskôge, útsein as immen in rituële sûnde begien of in taboe ferbrutsen hat.

Ek op it islamityske Java bestiet noch in frij algemien gebrûk fan talismans en amuletten. In protte Javanen leauwe ek noch altyd yn *kesakten*, in soarte fan magyske enerzjy dy't foarkomt yn parten fan it minsklik lichem en yn bisten, planten en libbenleaze dingen. Benammen de *kesakten* fan guon erfstikken is bûten Java bekend wurden, mei as wichtichste foarbyld de krêft fan de kris.

## Literatuer
* J. Bowker, *Een wereld van religies*, Kampen, 1999.
* M. Eliade en I.P. Couliao, *Wereldreligies in kaart gebracht*, Utert, 1992.
* D. Else en oaren, *West Africa*, Hawthorn, 1999.
* *Grote Winkler-Prins encyclopedie*, Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
* W. Kielich, *Volken en Stammen - Indonesië*, Amsterdam, 1976.
* P. Turner, *Java*, Hawthorn, 1995.
* P. Turner en oaren, *Indonesia*, Hawthorn, 1997.
Skalpearjen

**Skalpearjen** is it ôfsnijen fan 'e *skalp*, de hollehûd mei it hier, dat foarhinne as brûkme yn Noard-Amearika foarkaam. Fan oarsprong ferfolle de skalp by Yndianen, dy't natoerreligys oanhongen, deselde rol as de ôfhoude holle by it kopjen. De hollehûd wie de sit fan 'e geast, siel of libbenskrêft fan in persoan, dy't dejinge dy't de skalp nommen hie ta foardiel fan him persoanlik of fan syn hiele mienskip manipulearre wurde koe.

Oarspronklik kaam skalpearjen allinne foar by guon folken yn it noardeasten, foaral by de Mohâk en nau oan har besibbe Irokeeske stammen. De Nederlanners fan Nij-Amsterdam, dat letter New York wurde soe, wienen de earsten dy't dêr gebrûk fan makken, troch in preemje út te beteljen foar eltse ynlevere skalp en sa Yndianen tsjin Yndianen út te spyljen. De Ingelsen en de Frânsen namen dat fan harren oer en begûnen sels ek te skalpearjen. Uteinlik ferspraten se it brûkme oer it hiele kontinint. Allinne de Nez Persé, út 'e Amerikaanske steaten Idaho en Montana, woenen der neat fan witte.

Om't de blanken allinne it brûkme sels ferspraten, gou de betsjutting fan it skalpearjen foar oare stammen net. Lykwols waard it brûkme by bygelyks de flaktestammen al opnaam yn de kultuer. Mar de religieuse ferplichtings dy't der oan ferbûn waarden, wienen net om macht oer de geast fan de skalpearrene te krijen, mar om de skalpearder tsjin dy geast te beskermjen. Sa moasten krigers fan guon stammen har, nei it nimmen fan in skalp, in skoft hâlde oan beskate itensfoarskriften of moasten se in snuorje fan seksuële ûnthâlding trochrinne fan soms wol seis moannen. As men jin net oan sokke geboaden hold, koe men troch de geast fan 'e skalpearre fijân mei tsjoenderij om hals brocht wurde.

Skalpearje wie trouwens net altiten deadlik; der binne ferskate goed dokumintearre gefallen bekend fan blanke slachtoffers dy't it oerlibben.

## Sjoch ek
* Kannibalisme
* Kopperij
* Untmanning

## Literatuer
* *Indianen - De oorspronkelijke bewoners van Noord-Amerika*, ûnder redaksje fan R. Collins, Amsterdam, 1995.
* M. Eliade en I.P. Couliao, *Wereldreligies in kaart gebracht*, Utert, 1992.
* *Grote Winkler-Prins encyclopedie*, Amsterdam/Antwerpen, 1979-1994.
* H. Wouters, *Volken en Stammen - Noord-Amerika*, Amsterdam, 1974.
Untmanning

**Untmanning** is it ôfsnijen by in man fan sawol de penis as de testikels. Ofhinklik fan 'e kontekst kin dat in frijwillige lichemsferoaring wêze of, faker, in ûnfrijwillige genitale skeining. Untmanning moat net betize wurde mei kastraasje, dat inkeld de ferwidering fan 'e testikels omfiemet. Histoarysk gie kastraasje fan eunugen lykwols gauris mank mei it ôfsnijen fan 'e penis. Dat soarge foar in gruttere kâns op ferstjerren, direkt, troch deablieden, of yndirekt, troch ûntstekkings feroarsake troch pisjen. Eunugen by wa't ek de penis ôfsnien waard, wiene, as se de proseduere oerlibben, neitiid yn 'e regel foar it libben ynkontinint. Ek stiene se faak oanhâldend bleat oan ynfeksjes oan 'e urinewegen.

Yn guon kultueren, lykas dy fan it Byzantynske Ryk, waard sa'n ûntmanning sjoen as identyk oan 'e deastraf. Ek yn oare beskavings, lykas dy fan Sina en Fjetnam, waard ûntmanning wol as liifstraf útfierd. Yn it Jeropa fan 'e Midsiuwen waard dat ek wol dien, mar dan benammen as ûnderdiel fan 'e yn it iepenbier útfierde tramtearring foarôfgeande oan 'e deastraf. Yn it njoggentjinde-iuwske Ruslân fierde de kristlike sekte fan 'e skoptsy ûntmanning by harrensels út, om't se leauden dat Jezus Kristus in eunuch west hie. Om dyselde tiid hinne waarden yn 'e Arabyske slavehannel yn Afrika de ta slaaf makke manlju en jonges út East-Afrika gauris 'kastrearre' troch sawol harren testikels as harren penis ôf te snijen.

Fierders wie ûntmanning yn it ferline by guon folken dy't natoerreligyen oanhongen in brûkme mei in magysk-religieuze betsjutting, ferlykber mei kopperij en skalpearjen. It bekendst waard it yn dat ramt by de eartiids tige freze Afar, fan noardeastlik Etioopje, eastlik Eritreä en westlik Dzjibûty. Hoewol't dy al iuwen islamitysk wiene, waard ûntmanning, in oerbliuwsel fan harren pre-islamityske natoerreligy, troch harren nammentlik oant yn 'e tweintichste iuw praktisearre. As in oergongsritueel nei manlikheid waard fan in jonge ferwachte dat er in fijân deadzje soe, en as fijân foldie dêrby eltsenien dy't him op it lân fan 'e Afar weage. De trofee dy't in jonge kriger dêrfan meifierde, waard foarme troch de geslachtsorganen, dy't der in ûnwjerlisber bewiis foar wiene dat de ombrochte fijân in man west hie.

Hjoed de dei wurdt ûntmanning frijwillich ûndergien troch beskate leden fan 'e hijra's fan Yndia, Pakistan, Nepal en Bangladesj. Dat binne transseksuële manlju dy't harren as frou klaaie en hâlde en drage. Guon fan harren litte harren neffens de berjochten frijwillich ûntmanje by wize fan oergongsritueel dat se *nirwaan* neame. Fierders bestiet yn 'e Feriene Steaten in subkultuer dy't nullo hjit. Manlike leden dêrfan litte ek frijwillich harren geslachtdielen ferwiderje.
Godshûs (gebou foar earetsjinst)

In **godshûs** is in bouwurk dat bedoeld is foar de útoefening fan godstsjinstige en spirituële rituëlen en seremoanjes en foar oanbesibbe aktiviteiten lykas it dwaan fan gebedens en it bringen fan offers. Under dizze term kinne sokke bouwurken fan alle religyen beflapt wurde, hoewol't foar kristlike, joadske en islamityske godshuzen yn 'e regel de spesifikere oantsjuttings tsjerke, synagoge, resp. moskee brûkt wurdt. Foar godshuzen dy't yn gebrûk binne by oanhingers fan it bahaïsme, boedisme, hindoeïsme, jaïnisme, sikhisme, sjintoïsme, soroästrianisme, taoïsme en oare godstsjinsten wurdt ornaris de algemiene namme **timpel** (fan it Latynske *templum*) oanholden, en itselde jildt foar heidenske godshuzen út 'e Aldheid, dêr't yn Grikelân, Rome, Egypte en it Midden-Easten noch rûnom ruïnes fan werom te finen binne. De measte natoerreligyen meitsje gjin gebrûk fan timpels; se hâlde harren earetsjinsten gewoan yn 'e iepen loft, yn 'e hûs of yn in tinte. Dat wol lykwols net sizze dat yn natoerreligyen timpels hielendal net foarkomme.

Fanwegen dit grutte ferskaat oan religieuze rjochtings is de foarm en funksje fan godshuzen ek tige fariabel, hoewol't se gauris itselde spirituële konsept belichemje fan it "hûs" fan ien of mear goaden. Faak komt men yn godshuzen om op 'e iene of oare foarm in offerjefte oan dy god of goaden te bringen en/of om 'e help fan dy god of goaden ôf te smeekjen yn gebedens of mei oare rituëlen. Godshuzen wurde faak ûnderholden troch in spesjale groep geastliken dy't meastal ek foargeane yn in ferskaat oan seremoanjes. Ynhoefier't de hiele leauwensmienskip tagong hat ta it gebou, ferskilt sterk, mei't it alhiel gjin seldsum ferskynsel is dat in diel fan it godshûs of soms sels it hiele gebou inkeld tagonklik is foar de geastliken sels. Ek komt it foar dat froulju of beskate maatskiplike groepen (kasten) fan tagong ta it godshûs útsletten binne, wat almeast te krijen hat mei it religieuze begryp fan ûnreinheid. Godshuzen hawwe faak in haadgebou mei dêromhinne in soarte fan hiem dat derby heart (by tsjerken in tsjerkhôf), soms mei ferskate bygebouwen. As de gewoane leauwenden gjin tagong ta it godshûs sels hawwe, meie se har yn 'e regel wol op it byhearrende hiem bejaan. 


File:New Delhi Temple.jpg|De hindoeïstyske Akshardham-timpel yn Nij-Delly
File:Grand Palace Bangkok.jpg|De boedistyske Wat Phra Kaew-timpel, yn Bangkok
File:Jain Temple Ranakpur.jpg|De jaïnistyske Timpel fan Ranakpur, yn Yndia
File:Dronryp d'âlde wite.JPG|D'Alde Wite, de protestantske tsjerke fan Dronryp
File:Sheikh Lotfallah Esfahan.JPG|De Sheikh Lotfollah-moskee yn Isfahan, yn Iraan
File:Savannah_GA_USA_Congregation_Mickve_Israel_side.JPG|De Mickve Israel-synagoge yn Savannah (Georgia)
File:Hamandir Sahib (Golden Temple).jpg|De sikhistyske Goudene Timpel fan Amritsar, yn Yndia
File:Willmette how.jpg|De bahaïstyske timpel yn Wilmette (Illinois)


## Sjoch ek
*timpel (natoerreligyen)
Kirgyzje

**Kirgyzje** of **Kirgyzstan**, sûnt 1993 offisjeel de **Kirgizyske Republyk**, is in lân yn Sintraal-Aazje. De haadstêd is Bisjkek en de presidint fan de republyk is sûnt 2005 Kurmanbek Bakiyev.

## Geografy
### Lizzing
Kirgyzje wurdt begrinzge troch:
* Kazakstan yn it noarden;
* Sina yn it easten;
* Tadzjikistan yn it súdwesten;
* Oezbekistan yn it westen.

### Lânskip
Kirgyzje leit foar it grutste part yn it Tiansanberchtme. De helte fan it lân leit boppe de 3000 meter, allinnich de foarberchtmen yn it westen en noarden lizze ûnder de 1200 meter. It lânskip bestiet foar in grut part út woastyneftige gebieten, mar der binne ek gebieten mei bosk en greiden. Boppe de 3000 meter giet it lânskip oer yn berchtoendra folge troch in gletsjersône.

## Skiednis
Kirgyzje waard yn 1876 opnommen yn it Russyske Ryk fan de Tsjaren. Nei de Oktoberrevolúsje fan 1917 krige it foar it earst in modern steatsbestel. De sosjalistyske sowjetrepublyk feklearre har yn 1991 selsstannich fan de USSR. De grûnwetwiziging fan 1993 hat fan it lân in presidintsjele republyk makke en jout de presidint fiergeande foegen. 

## Demografy
### Befolking
De befolking fan Kirgyzje waard yn 2007 op 5.2 miljoen skatten. De grutste befolkingsgroep binne Kirgizen, in Turksk folk, dy't om-ende-by 69% fan de befolking útmakket. Oare etnyske groepen binne de Russen (9.0%) dy't fral yn it noarden wenje en de Oezbeken (14.5%) yn it suden fan it lân. Fierders wurdt Kirgyzje bewenne troch in tal lytsere folken, te witten Tataren (1.9%), Uygoeren (1.1%), Tadzjiken (1.1%), Kazakken (0.7%) en Oekraïners (0.5%) en oars (1.7%). 

Sûnt de ûnôfhinklikens fan Kirgyzje is de ferhâlding tusken de etnyske groepen nochal wizige. It persintaazje fan etnyske Kirgizen is bot tanomd fan goed 50% yn 1979 oant sawat 70% yn 2007, wylst it persintaazje fan de Jeropeesk etnyske groepen lykas (Russen, Oekraïners en Dútsers) en allyksa de Tartaren yn dy tiid tebekrûn is fan 35% nei sawat 10%.

### Religy
De befolking fan Kirgyzje bestiet foar 75% út Moslims, 20% Russysk Ortodoksen en 5% oars.

## Keppeling om utens
* Kirgisia Uutiset
Rianne

"**Rianne**" is in froulike foarnamme fan Welsk komôf.

## Welsk
It is in fariant fan de Ingelske nammen *Reanna* en *Rhianna*. Dy binne wer ôflaat fan it Welsk, fan *Rhian* of *Rhiannon*.

"Rhian" komt it Welske wurd *rhiain*, *Faam*.

"Rhiannon" komt fan Ald Keltysk *rigantona*, *Grutte keninginne*.

## Oar komôf
De namme kin ek foarme wurde as in ferkoarting fan Marianne.
Noardwestgermaansk

It **Noardwestgermaansk**, ek wol **Ingveoansk**, **Anglo-Frysk**, **Ingelsk-Frysk** of **Noardseegermaansk** neamd, is de teoretyske oertaal dêr't alle Noardwestgermaanske talen op weromgean soene. Ut dizze taal soene it Aldingelsk en it Aldfrysk fuortkommen wêze, dy't de oertalen binne fan 'e Angelsaksyske en de Fryske talen. It it lykwols mar tige de fraach oft sa'n taal wol ea echt bestien hat.

## Taalkundige fisys
De measte taalkundigen binne nammentlik fan betinken dat de hiele gruttere Westgermaanske taalkloft yn elts gefal by it losbrekken fan 'e Noardgermaanske groep, om 'e fyfde iuw hinne, al út selsstannige talen bestie. Dêrtroch wurdt it yn 'e kiif steld oft it Noardwestgermaansk en sels it Westgermaansk wol ea as ôfsûnderlike talen bestien hawwe. 

As der al in Noardwestgermaanske ienheidstaal bestien hat, dan soe dy dus yn in earder tiidrek sprutsen wêze moatte, mooglik fan 'e earste oant de trêde iuw. Yn elts gefal moat er datearje fan foàr de ierste oerlevering fan in Noardwestgermaanske taal (nammentlik fan it Aldingelsk) oan it begjin fan 'e achtste iuw. 

Hoewol't it bestean fan sa'n taal as twifelich beskôge wurdt, bestiet der in teory dat it Proto-Germaansk útinoar fallen is yn trije ûnderskate Westgermaanske talen:
*it Ingveoansk (of Noardseegermaansk), oftewol it Noardwestgermaansk;
*it Istveoansk (of Wezer-Ryngermaansk), dêr't û.m. it Nederlânsk, Nederdútsk/Nedersaksysk en Middeldútsk út ûntstien binne;
* en it Irminoansk (of Elbegermaansk), dat û.m. it Dútsk en it Jiddysk fuortbrocht hat.
Dêrfan soene it Istveoansk en it Irminoansk dan mei-inoar de Súdwestgermaanske taalgroep foarme hawwe. 

Oan 'e oare kant is it sa, dat de ferskillen tusken it Noardwestgermaansk en it Súdwestgermaansk benammen op beskate taalkundige fernijings berêste, de saneamde ingveonismen, dy't yn 'e Noardwestgermaanske talen yngong fûnen en yn 'e Súdwestgermaanske net of hast net. Dêrby kinne ferskate besibbe talen tagelyk inselde taalkundich proses trochmakke hawwe, sûnder dat dêr in ienheidstaal foar nedich wie.
Oezbekistan

**Oezbekistan** is in lân yn Sintraal-Aazje. De haadstêd is Tasjkent en de presidint fan de republyk is sûnt 2016 Shavkat Mirziyoyev.

## Geografy
### Lizzing
Oezbekistan wurdt begrinzge troch:
* Kazakstan yn it noarden;
* Kirgyzje yn it easten;
* Tadzjikistan yn it súdeasten;
* Afganistan en Turkmenistan yn it suden.

### Lânskip
It gebiet fan Oezbekistan omfiemet it sintrum fan it Turan-bekken en is súdwestlik part fan de Kysyl Kum woastyn. Oan de súdwestlike grins mei Turkmenistan rint troch de woastyn de Amu-Darja dy't yn it Aralmar útmûnet. Yn it easten wurdt it lân begrinzge troch de útrinners fan de Tiansan. It kontinintale klimaat soarget foar hjitte simmers. 

Oezbekistan is in foar it grutste part skrok lân. Amper 10% fan har oerflak is yn kultuer brocht en bestiet út yntinsyf yrrigearde rivierfalleiën en oazes. De rest bestiet út woastinen (Kyzyl Kum) en bergen. De heechste pyk fan it lân leit op 4,643 meter hichte, yn it súdlike part fan de Gissar Range yn de provinsje Surkhandarya, op de grins mei Tadzjikistan, just te noardwesten fan Dushanbe (en eartiids bekend as Pyk fan de 22e Kongres fan de Kommunistyske Parij, yn distiid sûnder namme).

De grutte stêden fan it lân binne Bukara, Samarkand, Namangan en de haadstêd Tasjkent.

## Skiednis
Yn de 19e iuw waarden de islamityske kanaten troch de Russen anneksearre en ûnderbrocht yn it tige grutte gûvernemint-generaal Turkestan fan it Russyske Ryk. Tidens de Russyske Burgeroarloch wie Sintraal-Aazje ien fan de gebieten dêr't de kriich it langs oanhâlde soe, benammen troch it ferset fan de Basmatsjys, dy't in islamitysk steat hawwe woenen. Yn 1924 waard de Oezbeekse sosjalistyske sowjetrepublyk foarmeare. 

Under it Sowjetrezjym waard de lânbou grut opsetten en yntinsyf katoen en nôt ferboud. Troch te folle gebrûk fan agrogemikalyen en yrrigaasje is in part fan it lân swier fersmoarge rekke en it Aralmar en in oantal rivieren (benammen Amu Darja) heal ferdrûge. Oezbekistan waard yn 1991 ûnôfhinklik en besiket tsjintwurdich har ôfhinklikens fan de lânbou te ferminderjen troch mear gebrûk te meitsjen fan har mineralen– en ierdoaljereserves. 

Yn distiid hat it lân te krijen mei moslimterrorisme en de dêrmei gearhingjende beheining fan de godstsjinstfrijheid, minskerjochten en demokrasy.

### Klimaat
Oesbekistan hat in lânklimaat mei dêr't net folle delslach falt (jierliks 100–200 millimeters). De temperatuer is yn de simmer trochstrings sa'n 40&nbsp;°C en yn de winter om-ende-by -23&nbsp;°C.

## Demografy
### Befolking

De Oezbeken foarmje mei 76% de grutste befolkingsgroep. Oare etnyske groepen yn it lân binne de Russen mei 6%, Tadzjiken 4,8%, Kazachen 4%, Kirgezen 1%, Tataren 1.6%, oars 6,6% (folkstelling 1998).

### Religy
De befolking is mei 88% haadsaaklik Moslim (meastepart Soennitysk, mei in 5% Shi'a minderheid). Om-ende-by 9% is in oanhinger fan de East-Ortodokse Tsjerke en 3% hawwe in oar leauwen. Foar it útinoar fallen fan de Sowjet-Uny wie yn Oezbekistan ek in grutte Joadske minderheid, de Bukarian Joaden. Meastepart hawwe it lân ferlitten en binne nei de Feriene Steaten en Israel emigrearre.
Trickster

De **trickster** is yn 'e mytology en yn 'e stúdzje fan folkloare en religy in snoad, slûchslim en faak grappich personaazje dat beskikt oer in hege mjitte fan yntellekt of geheime kennis. It kin in godheid, healgod, geast, minske of ferminsklike bist wêze, en as er gjin godheid is, docht er him gauris dochs as sadanich foar. Hjirby giet it almeast om in manlik personaazje, mar tricksters kinne ek froulik wêze, en faak binne se bi- of transseksueel. Yn elts gefal kinne tricksters werom kennen wurde oan it feit dat se har nea oan 'e regels hâlde, en likemin oan 'e jildende sosjale noarmen en wearden. De Ingelske standertterm 'trickster' waard yn 1885 spesifyk foar dit soarte fan personaazje yn 'e wittenskip yntrodusearre troch de argeolooch en etnolooch Daniel G. Brinton. 'Trickster' soe yn aldendeisk Frysk oerset wurde kinne as "grapmakker" of "skarlún", al ferliest men dêrby in grut part fan 'e (wittenskiplike) betsjutting.

Tricksters komme foar yn myten fan oer de hiele wrâld. Foarbylden fan bekende tricksters binne Set yn 'e Egyptyske, Prometeus yn 'e Grykske, Loki yn 'e Germaanske en Coyote yn 'e Yndiaanske mytology. In ferlykber figuer yn 'e literatuer (eins dus net in trickster, mar in sljochtwei skarlún) is Rein de Foks. Tricksters soargje foar in dualisme yn 'e wrâld, meast net in dualisme fan goed en kwea, mar ien fan oarder en gaos. Yn 'e troch in god of de goaden, of ek wol de minsken, oardere wrâld brekt er troch dy oarder hinne, en komt sa foar dat de wrâld te statysk wurdt om him noch oan feroarings oanpasse te kinnen.

Yn in protte myten ferfollet de trickster sadwaande de rol fan twadde skepper fan 'e wrâld of fan in part fan 'e wrâld, wêrby't er it wurk fan 'e heechste god bedjert en ferantwurdlik is foar de yntroduksje fan alle ellinde (pine, sykte, dea, ensfh.). Yn 'e skeppingsmyte fan it joadendom en it kristendom komt ek in trickster foar; dêr is er de slange, dy't, troch Adam en Eva fan harren seksualiteit bewust te meitsjen, de ferdriuwing út 'e Hof fan Eden en dêrmei alle ellinde yn 'e wrâld feroarsaket (*[[Genesis (bibelboek)|Genesis]]* 3).

## Sjoch ek
* dualisme
* mytology fan natoerreligys
Eastgermaanske talen

De **Eastgermaanske talen** foarmje in útstoarne taalkloft fan 'e Germaanske taalfamylje, dy't bestie út mear as tsien talen en syn oarsprong fûn yn súdlik Skandinaavje, noardlik Dútslân of mooglik op it eilân Gotlân yn 'e Eastsee. De iennichste Eastgermaanske taal dêr't in protte oer bekend is, wie it Goatysk, dat oerlevere is fan 'e fjirde iuw ôf, ûnder mear yn 'e Bibeloersetting troch biskop Wulfila (of Ulfilas). Oare Eastgermaanske talen wienen Fandaalsk, Boergondysk, Gepidysk, Bastarnysk, Skirysk, Rugysk en Herulysk. De lêste noch libbene taal fan dizze groep wie it Krimgoatysk, dat mooglik oant yn 'e achttjinde iuw noch op it skiereilân de Krim, yn it suden fan 'e Oekraïne, sprutsen waard.

De Eastgermaanske talen ûntstienen doe't de Eastgermaanske folken yn 'e 1e iuw nei Kristus út harren stamlannen weiteagen en sa de ienheid fan 'e Germaanske oertaal ferbrutsen. De Eastgermanen fêstigen harren dêrnei earst oan 'e rivier de Weichsel, yn it tsjintwurdige Poalen, en sakken letter ôf nei de iepen flakten fan wat no de Oekraïne is. Troch it optwingen fan 'e Hunnen, oan 'e ein fan 'e fjirde iuw, waarden se lykwols nei it westen ta dreaun, dêr't de Gepiden, Skiren, Bastarnen, Rugjers en Herulers úteinlik opgongen yn 'e befolking fan 'e Balkan.

Fjouwer Eastgermaanske folken teagen lykwols noch fierder nei it westen. De Boergonden fêstigen harren yn eastlik Frankryk, dêr't se in keninkryk stiften yn it gebiet dat oant hjoed de dei ta harren namme hat: Boergonje. De Eastgoaten, *Ostrogoaten* kamen op it Italjaanske skiereilân telâne en fêstigen dêr in keninkryk; úteinlik gongen se op yn 'e Italjaanske befolking. De Westgoaten, *Wisigoaten*, fêstigen harren earst yn wat no súdwestlik Frankryk is, mar stutsen letter de Pyreneeën oer en stiften in keninkryk op it Ibearysk Skiereilân, dat fuortbestie oant 'e Arabieren it yn 711 feroveren. En de Fandalen teagen noch fierder en stutsen de Strjitte fan Gibraltar oer nei de Romeinske provinsje Afrika, dêr't se in keninkryk fêstigen dat koarte tiid sa machtich wie, dat it westlik bekken fan 'e Middellânske See yn dy tiid bekend stie as de *Fendelsee*.

## Literatuer
* D. Crystal, *The Penguin Dictionary of Language (second edition)*, Londen, 1999.
* T. Hofstra, *Oudnoors I*, Grins, 1996.
* E.F. Jung, *De Germanen*, Baarn, 1993.
Súdwestgermaanske talen

De **Súdwestgermaanske talen**, ek wol **Nederlânsk-Dútske talen** neamd, foarmje in lytse taalgroep dy't ta de Westgermaanske talen heart. Mei-inoar binne de talen út dizze kloft foar likernôch 132 miljoen minsken de memmetaal. 

## Skiednis
Taalkundigen achtsje it net botte wierskynlik dat de Súdwestgermaanske talen weromgeane op ien mienskiplike oertaal, it Súdwestgermaansk. Ynstee is men fan tinken dat dizze taalkloft by it ûntstean, d.w.s. by it losbrekken fan 'e Noardwestgermaanske talen, al út in stikmannich nau besibbe mar selsstannige talen bestie.

De Súdwestgermaanske taalgroep moat yn alle gefallen ûntstien wêze foàr de ierste oerlevering fan in Súdwestgermaanske taal (nammentlik fan it Aldheechdútsk) oan 'e ein fan 'e achtste iuw, en hiel wierskynlik sels al foar it útinoarfallen fan 'e taalienheid fan it Noardgermaansk en it Westgermaansk, om 'e fyfde iuw hinne. Sels foel de Súdwestgermaanske taalkloft útinoar yn ferskate ôfsûnderlike talen troch de gefolgen fan 'e opname fan guon ingveonismen yn 'e Nederfranksysk-Nedersaksyske talen en it foarfallen fan 'e klankferskowings yn 'e Heechdútske talen.

## Talen
Fierwei de wichtichste Súdwestgermaanske taal is it Dútsk, op ôfstân folge troch it Nederlânsk. Oare talen yn dizze taalkloft binne it Afrikaansk, it Lúksemboarchsk, it Nederdútsk/Nedersaksysk, it Limboarchsk en it Jiddysk. De measte taalkundigen beskôgje fierders it ier útstoarne Longobardysk as in Sudwestgermaanske taal, en faak wurde ek de fan it Dútsk en Nederdútsk ôfstamjende migrantetaalfoarmen fan it Minnistedútsk, it Hutteristedútsk, it Pennsylvaansk en Wilamowytsersk as ôfsûnderlike talen sjoen. Party saakkundigen rekkenje teffens it Jenysk, in taal fan wenweinbewenners yn Dútslân en Switserlân, ta de Súdwestgermaanske talen. Ta einbeslút binne der dan noch guon taalfoarmen dy't oer it algemien as dialekten beskôge wurde, mar wêrfan't alteast in diel fan 'e sprekkers krewearret foar erkenning as ôfsûnderlike taal, lykas it gefal is mei it Siuwsk/Westflaamsk, it Biltsk en it Switserdútsk.

## Underferdieling
Hjirûnder in skematyske werjefte fan 'e opbou fan 'e Súdwestgermaanske taalkloft.

## Taalferliking
Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden fan ien oant en mei tsien yn 'e ferskillende Súdwestgermaanske talen.
Nederfrankysk-Nedersaksysk

It **Nederfrankysk-Nedersaksyk** is de teoretyske oertaal dêr't de Nederfrankysk-Nedersaksyske talen harren út ûntjûn hawwe soene. Nei alle gedachten wie it Nederfrankysk-Nedersaksysk lykwols gjin aparte taal. Ynstee wurde dizze Súdwestgermaanske talen ûnder ien namme beflapt om't se as mienskiplike skaaimerken hawwe dat se àl ferskate ingveonismen ûndergien hawwe, mar dêrfoaroer frij bleaun binne fan 'e Heechdútske Klankferskowing.
Nederfrankysk-Nedersaksyske talen

De **Nederfrankysk-Nedersaksyske talen** foarmje in lytse taalkloft fan 'e Súdwestgermaanske talen, dy't wer diel útmeitsje fan 'e Westgermaanske talen.

De Nederfrankysk-Nedersaksyske talen besteane sels ek wer út twa groepen:
* de Nederfrankyske talen: Nederlânsk, Afrikaansk en Limboarchsk
* de Nedersaksyske talen: Nederdútsk/Nedersaksysk en Minnistedútsk

Fierwei de wichtichste taal fan dizze groep is it Nederlânsk. De Nederfrankysk-Nedersaksyske talen binne nau besibbe oan 'e Heechdútske talen.

## Skaaimerken
Oars as de measte oare taalgroepen geane de Nederfrankysk-Nedersaksyske talen nei alle gedachten net werom op it mienskiplike oertaal, dat yn dit gefal it Nederfrankysk-Nedersaksysk wêze soe. Ynstee wurde dizze Súdwestgermaanske talen ûnder ien namme beflapt om't se as mienskiplike skaaimerken hawwe dat se àl ferskate ingveonismen ûndergien hawwe, mar dêrfoaroer frij bleaun binne fan 'e Heechdútske Klankferskowing.

## Taalferliking
Angelsaksyske talen

De **Angelsaksyske talen** foarmje in lyts taalgroepke, dat tegearre mei de Fryske talen de Noardwestgermaanske taalkloft opmakket. De Angelsaksyske talen wurde fan oarsprong sprutsen op 'e Britske Eilannen en binne neamd nei it Angelsaksysk (of Aldingelsk), dêr't alle talen fan dizze groep har út ûntjûn hawwe. Ta de Angelsaksyske talen hearre twa libbene talen, it Ingelsk en it Skotsk, dy't mei-inoar yn 2004 likernôch 325 miljoen sprekkers hiene.

## Taalbesibskip
De Angelsaksyske talen binne nau besibbe oan 'e Fryske talen, dêr't se de Noardwestgermaanske taalgroep mei foarmje. Lykwols, troch harren ûntwikkeling op it eilân Grut-Brittanje hawwe de Angelsaksyske talen in folslein oare taalûntwikkeling trochmakke as dy dy't de Fryske talen op it Jeropeeske fêstelân hân hawwe. 

## Talen
De Angelsaksyske taalgroep bestiet út twa libbene en twa útstoarne talen, mei dêropta noch guon histoaryske fariëteiten dy't ta de beide libbene talen rekkene wurde. De grutste en wichtichste Angelsaksyske taal is fansels it Ingelsk, dat hjoed de dei troch likernôch 324 miljoen minsken yn 'e wrâld as memmetaal sprutsen wurdt. It Ingelsk hat him fia it Midingelsk út it Angelsaksysk of Aldingelsk ûntwikkele, en is sûnt de santjinde iuw troch kolonisaasje en emigraasje oer in grut part fan 'e wrâld ferspraat, sadat it hjoed de dei net inkeld de dominante taal is yn Grut-Brittanje, mar ek yn Ierlân, de Feriene Steaten, Kanada, Austraalje, Nij-Seelân, Súd-Afrika en in stikmannich lytsere lannen en territoaria, benammen yn it Karibysk Gebiet.

De iennichste oare libbene Angelsaksyske taal is it Skotsk, in minderheidstaal dy't yn it Skotske leechlân, dielen fan Noard-Ierlân en it uterste noarden fan 'e Ierske Republyk sprutsen wurdt troch likernôch oardel miljoen minsken, wêrûnder (neffens de Britske folkstelling fan 2011) 165.000 memmetaalsprekkers. Ek it Skotsk is, fia it Midskotsk en it Aldskotsk, fuortkommen út it Aldingelsk, mar om't dy taal yn it foar 1707 ûnôfhinklike Skotlân in hiel oare ûntwikkeling trochmakke as yn Ingelân, hat it him dêr ta in oare taal ûntjûn.

Njonken it Ingelsk en it Skotsk wurde ek it Fingaalsk en it Yola ta de Angelsaksyske talen rekkene. Dat wiene súdwestlike Midingelske taalfarianten dy't sprutsen waarden yn Ierlân en dy't gauris as aparte talen beskôge wurde. Beide binne lykwols om 'e midden fan 'e njoggentjinde iuw hinne útstoarn. Guon taalkundigen rekkenje fierders ek it Anglo-Romany ta de Angelsaksyske talen, dat in mingtaal is fan wenweinbewenners út Ingelân. De kreoalske talen op basis fan it Ingelsk wurde yn elts gefal net ta de Angelsaksyske talen rekkene, want hoewol't dy op it mêd fan 'e wurdskat witwat oan it Ingelsk ûntliend hawwe, is harren grammatika totaal oars.

## Skematyske opbou en ûntwikkeling
Nederfrankyske talen

De **Nederfrankyske talen** foarmje in tûke fan 'e lytse taalkloft fan 'e Nederfrankysk-Nedersaksyske talen, dy't wer ûnderdiel útmakket fan 'e gruttere Westgermaanske taalgroep. De Nederfrankyske talen binne ûntstien út it Aldnederfrankysk, dat him yn 'e sânde iuw sels ûntjûn hie út 'e noardlike dialekten fan it Aldfrankysk, de taal fan 'e Franken. Dizze talen binne frij nau besibbe oan 'e Nedersaksyske talen en yn mindere mjitte ek oan 'e Heechdútske talen.

## Talen
Ta de Nederfrankyske talen hearre trije (erkende) talen: it Nederlânsk, it Afrikaansk en it Limboarchsk. Ta it Nederlânske taalgebiet hearre westlik, sintraal en súdwestlik Nederlân; it Belgyske gewest Flaanderen, útsein Belgysk Limboarch en in diel fan Flaamsk-Brabân; de krite Frânsk-Flaanderen, yn it uterste noarden fan Frankryk; en de ûnderrin fan 'e rivier de Ryn, yn westlik Dútslân (mei de dialekten Súdnederfrankysk, Kleverlânsk en Eastbergysk. Ek yn Suriname en op 'e Nederlânske Antillen, yn it Karibysk Gebiet, wurdt wol Nederlânsk sprutsen. Yn Fryslân hearre de gebieten dêr't Hollânsk-Fryske mingdialekten sprutsen wurde, ta it Nederlânsk taalgebiet: it Bilt, it Amelân, Midslân en de Stedfryske plakken. Hoewol't yn Nederlân it Nederlânsk terrein wint yn it neidiel fan minderheidstalen as it Frysk en it Nedersaksysk, ferliest it tagelyk terrein yn Dútslân en Frankryk, dêr't it sels de minderheidstaal is.

It Afrikaansk, dat út it Nederlânsk fuortkommen is, wurdt sprutsen troch in minderheid fan 'e befolking yn Súd-Afrika en Namybje, en yn mindere mjitte yn oangrinzgjende lannen as Botswana, Simbabwe en Sambia. It Limboarchsk, genietet allinnich yn Nederlân erkenning as taal; yn Belgje, dêr't it ek sprutsen wurdt, beskôget it regear it as in Nederlânsk dialekt. Ek it Súdnederfrankysk, yn Dútslân, kin ta it Limboarchsk rekkene wurde. Ferskate oare taalfoarmen út 'e Nederfrankyske groep krewearje om as taal erkend te wurden, mei dêrûnder it Siuwsk-Westflaamsk en it Biltsk.
Heechdútske talen

De **Heechdútske talen** foarmje in lyts subgroepke fan 'e Súdwestgermaanske talen, dy't wer diel útmeitsje fan 'e Westgermaanske talen.

De Heechdútske talen besteane ek wer út twa groepen:
*; de Dútske talen : Dútsk, Lúksemboarchsk, Longobardysk, Pennsylvaansk, Hutteristedútsk, Wilamowytsersk
* it Jiddysk, mei mooglik dêr noch by it Jenysk, in taal fan sigeuners yn Dútslân en Switserlân.
Fierwei de wichtichste taal fan dizze groep is fansels it Dútsk.

De Heechdútske talen binne fuortkaam út it Aldheechdútsk, en binne nau besibbe oan 'e Nederfrankysk-Nedersaksyske talen.
Dútske talen

De **Dútske talen** foarmje in lyts subgroepke fan 'e Heechdútske taalgroep fan 'e Súdwestgermaanske talen, dy't wer diel útmeitsje fan 'e Westgermaanske talen.

De Dútske talen binne: Dútsk, Lúksemboarchsk, Pennsylvaansk, Hutteristedútsk, Wilamowytsersk en it útstoarne Longobardysk. Ek it Switserdútsk, wêrfoar in part fan de sprekkers stribbet nei erkenning as taal, heart ta dizze groep. Fierwei de wichtichste taal fan dizze taalkloft is it Dútsk.

De Dútske talen binne nau besibbe oan it Jiddysk en fierder oan de Nederfrankysk-Nedersaksyske talen.