open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wurchpeal

In **wurchpeal**, **wjirchpeal** of **garrote** (ek *garotte*, út it Spaansk: *garrote vil* = skandestôk) is in ynstrumint foar it útfieren fan de deastraf, wêrbyt't de feroardielde oan in peal fêstbûn wurdt.

Yn âldere útfierings lei de boal it slachtoffer fan efteren in lus om de hals, dy't dan stadichoan oandraaid waard sadat it slachtoffer wjirge waard. Letter waard de lus ferfongen troch in metalen halsbân, dy 't wie om it slachtoffer te fiksearjen. Dan waard de nekke fan de feroardielde troch in metaalskroef trochboarre, wêrnei't ornaris de dea folge.

Oant 1974 waarden ta de dea feroardielden yn Spanje troch de garrote útfierd. De twa lêste eksekutearden wienen Michael Welzel út de DDR en de Katalaanske anargist Salvador Puig Antich.
Jonathan van het Reve

**Jonathan van het Reve** (Amsterdam, 14 novimber 1983) is in Nederlânsk skriuwer. Hy is in soan fan David van het Reve en Ileen Montijn. Karel van het Reve wie syn pake; de skriuwer Gerard Reve wie sadwaande syn âldomke.

Yn 2007 debutearre er mei de koarte roman *De boot en het meisje*, útjûn troch Nijgh & Van Ditmar, dy't yn de parse frij geunstich besprutsen waard. Der wie wol krityk op de skriuwstyl. Men miende dat dy fan in debutant wie. De beskriuwende dielen fan de novelle waarden lykwols priizge.

Van het Reve hat it Vossius Gymnasium trochrûn, mar hat syn stúdzje oan de Universiteit fan Amsterdam net ôfmakke. Wilens it skriuwen fan syn earste boek wie er as kok oan 't wurk.

Hy is redakteur fan it literêre ynternettydskrift Rosa. Dêrneist is er sûnt april 2008 kollumnist by Het Parool en fan jannewaris 2009 ôf fan Vrij Nederland. Op 1 septimber 2012 gie er oer as kollumnist nei De Volkskrant.

Fan 10 febrewaris 2019 ôf presintearret er tegearre mei Tex de Wit en Diederik Smit it satiryske sportprogramma *Makkelijk scoren* foar de VPRO. De show rûn yn 2020 ôf.

## Bibliografy
### Boeken
* *De boot en het meisje* (2007)
* *Niet willen of niet kunnen. Van Gogh en de nacht*. Amsterdam, 2009  
* *Koken voor vrouwen. Van diner tot ontbijt*. (mei Diede H. de Jong) Amsterdam, 2010
* *Hoe Paul (per ongeluk) de poot van Piet brak*. Amsterdam, 2011
**[[Theodor Holman|Holman]] liegt : de mooiste, hardste, liefste, helderste, gemeenste, slechtste, ontroerendste leugens bijeen*. Red. Jonathan van het Reve. Amsterdam, Nieuw Amsterdam, 2014 ISBN 9789046816707
**Fidelio leeft nog,* Das Mag, 2022 ISBN 9789493248199

### Teäter
* *De boot en het meisje* bewurke ta muzykteäter mei komponist Thomas de Jonker
* *Lapland*. Toaniel 2014 

## Keppelingen om utens
* Geheim tydskrift ROSA
* Webside fan Jonathan van het Reve
* Kollumnist by de webside JALTA, the right story
Stompe Toer

De **Stompe Toer** wie in 16e-iuwske tsjerketoer yn Woensdrecht. Oer de toer wie earder in ferske bekend: 

*Hiel Woensdrecht kin fergean, mar de Stompe Toer dy bliuwt bestean*
De toer waard yn 1944 opblaasd troch de Dútsers, krektas de út 1883 stamjende grutte tsjerke fan Woensdrecht. Wat der no noch herinnert oan de toer is in strjitte mei de namme 'Stompetorenlaan' en in ôfbyld by it âlde tsjerkhôf.

Stifting De Brabantse Wal set him yn foar de weropbou fan de toer. http://www.bndestem.nl/regio/bergenopzoom/5010023/Stompe-Toren-terug-op-Wal.ece BN De Stem

## Boarnen
Plompe Toer

**De Plompe Toer** (Nederlânsk: **Plompetoren of Plompe Toren**), datearjend fan 1468, is in tsjerketoer oan de Easterskelde, in pear kilometer súd fan Burgh-Haamstede. De toer is it ienichste restant fan Koudekerke, in wylst yn 'e Easterskelde ferdwûn doarp op Skouwen-Duvelân. De toer stiet krèkt binnendyks en *yn* it dykprofyl: yn de binnengloaiing fan 'e Easterskeldedyk is in útholling om 'e foet makke.

Yn 1468 kocht Loadewyk fan Gruuthu(u)se it ambacht "Coudekerk". Hy boude in nije tsjerke, omdat de âlde yn ferfal rekke. Om 1550 begûn de Easterskelde noardoan op te lûken en friet de see-earm it Súdlân fan Schouwen wei. Al yn 1583 sloopten wurklju de tsjerke, mar de toer bleau stean. Dy tsjinne as beaken foar de drokke skipfeart op 'e Easterskelde. Alle skippen dy't nei Antwerpen farden, sylden doe noch oer dizze rûte. De Easterskelde rukte lykwols fierder op en noch foar 1700 wie it folsleine doarp weispield. 

Op inisjatyf fan jonkhear C. A. van Citters, boargemaster fan it doarp Noordgouwe, wie der yn 1935 in restauraasje. Yn 'e Twadde Wrâldoarloch rûn de toer nochal wat skea op. Yn 1962 folge in nije restauraasje. Yn 1974 liet de stêd Zierikzee de bûtenkant fan 'e toer werstelle. Letter kaam de toer yn behear fan 'e stifting Het Zeeuwse Landschap. Sûnt 1997 is de Feriening Natoermonuminten de behearder. De Plompe Toer is tsjintwurdich in toeristyske attraksje.
## Fers

Op 'e lampe yn 'e toer stiet in gedicht te lêzen:
*Westenschouwen, 't zal u rouwen<br>
*dat ge heeft geroofd mijn vrouwen,* <br>
*Westenschouwen zal vergaan*<br>
*alleen de toren zal blijven staan''

## Keppeling om utens
* De Plompe toren - Koudekerke
* Vereniging Natuurmonumenten - Súdkust fan Schouwen
* Byldbank Rykswettersteat
Bernardus Albertus Fabricius

**Bernardus Albertus Fabricius**, latinisearring fan **Berend Alberts**, better bekend as **Bearn Lap** (Suder Drachten, 1724 - dêre, 1792) wie in skuonmakker (lap) út Drachten, teffens kronikeur fan Drachten en omkriten.

As 16-jierrige wie Bearn *biesknecht*, dat wol sizze, assistint fan de *biesjager* (plysje). Fan Bearn Lap is bekend dat er graach in slokje mocht. Yn 1761 wurdt er oanklage foar it driigjen mei moard en brânstifting fan prokureur-fiskaal Julius Tjallings; hy ûntkent dat en guon Drachtsters dogge in goed wurdsje foar him, mar hy waard dochs feroardiele ta twa jier sel op 24 juny 1762. Letter komt Lap net mear foar yn rjochtbankstikken.

Fan 1732 oant 1782 skreau er yn in soarte fan doarpskronyk oer tal fan persoanen en saken. Ek joech er syn kommentaar somtiden op rym.

Ien diel fan syn deiboeken wurdt bewarre yn Museum Smellingerlân. Yn Drachten is de Fabriciusleane nei him neamd.

Op de foarside fan de Drachtster Krante jout in tekene Bearn Lap, sûnt 3 jannewaris 1956, noch hieltiten kommentaar op it nijs. (Ferlykber mei Gurbe en Loltsje yn de Ljouwerter Krante)
Hindericus Scheepstra

**Hindericus Scheepstra** (Roan, 17 maart 1859 - Grins, 8 maaie 1913) wie in Nederlânsk ûnderwizer en skriuwer fan berneboeken.

Hindericus Scheepstra skreau de ferhalen oer "Ot en Sien".

## Biografy
Hindericus, of Rieks, waard berne yn Roan, Drinte as jongste út in hûshâlding fan noch seis jonges en twa famkes. Hendricus mocht nei de legere skoalle trochleare. Syn bruorren giene de hannel yn.

Rieks helle de Rykskweekskoalle foar ûnderwizers yn Grins. Om talitten te wurden moast earst noch byles hawwe. Dy krige er yn it buordoarp Peize dêr't er út Roan wei hinne rûn. Sa ûntstie ek syn leafde foar de natoer.

Nei in stikmannich jierren as ûnderwizer waard er haad fan in skoalle yn Dokkum. Hy boaske mei Wilhelmina Klazina Houwen. Letter hat er noch skoalhaad yn Arnhim west. 

Yn 1894 kaam er werom op de Rykskweekskoalle yn Grins, mar no as learaar Nederlânske taal en pedagogyk. Teffens waard er direkteur fan de Ryksnormaallessen. 

Mei 54 jier is Scheepstra hommels ferstoarn.

## Bibliografy
Scheepstra skreau tegearre mei de ûnderwizer Wiebe Kornelis Walstra (1852-1917) *Aanschouwingsonderwijs in de lagere school*, in hânlieding by platen fan dieren en gebrûksfoarwerpen (1891). Yn 1893 kaam *Natuurkennis voor de volksschool* en *Schoolwandelingen* út, en yn 1895 *Ambachten en bedrijven*. Fierders wie er redakteur fan it perioadyk *Schoolwereld*. Sjoch foar mear hjirûnder.

## Mei Lighthart
Scheepstra hat in soad oparbeide mei de Haachske skoalmaster en pedagooch Jan Ligthart. Sy hawwe tegearre ferskate rigen berneboekjes makke, mei yllustraasjes fan de Haachske ûnderwizer W.K. de Bruin en de ferneamde Cornelis Jetses. Dy lêste hat tige bydroegen oan it súkses fan *Dicht bij huis* (1902/1903), dy't hielendal troch Scheepstra kreaun waard. Op de earste rige boekjes nei hat Scheepstra fierwei it grutste part fan de lettere rigen skreaun, hoewol't Lighthart hieltyd as earste auteur neamd waard. Lighthart hat dit nammers nea tsjinsprutsen. Earst yn 1976 is Scheepstra rjocht dien troch de publikaasjes fan Jan Niemeijeren waard syn rol by it grutte publyk bekend.

## Literatuer
*(1976) *De Wereld van Cornelis Jetses*. De Vuurbaak, Grins. ISBN 90-6015-323-5
*(1997) *Kijk, Ot en Sien, een klassieker in de Nederlandse jeugdliteratuur*. Baarn, Callenbach ISBN 90-3300-230-2 . Earder, yn 1991, útjûn troch FPB útjouwers te Drachten.

## Sjoch ek
* Cornelis Jetses

## Keppeling om utens
* H. Scheepstra by de DBNL
Jan Ligthart

**Jan Ligthart** (Amsterdam, 11 jannewaris 1859 — Laag-Soeren, 16 febrewaris 1916) wie in Nederlânsk ûnderwizer en ûnderwiisfernijer. Hy waard bekend as haad fan in legere skoalle yn de Schilderswijk te Den Haach en as skriuwer fan artikels en (berne)boeken. 

As ien fan mar in pear Nederlânske pedagogen ea, rekke er ek yn it bûtenlân bekend en besocht men yn oare lannen syn ideeën nei te folgjen.

Jan Ligthart waard berne yn Amsterdam, yn de Jordaan. Syn heit Cornelis Ligthart wie timmerman en winkelman, dy't epileptyske oanfallen hie. Syn mem Anna van Spall, dochter fan in dûmny, kaam út Klundert in Noard-Brabân. Syn beide âlden stoaren yn syn jonkheid. 
Ligthart studearre ôf oan de Grifformeard Kristlike Hegeskoalle Bloemgracht. Dêrnei wurke er op ferskate skoallen as ûnderwizer. Yn 1886 troude er mei Marie Cachet, dêr't er trije bern mei krige, twa dochters en in soan. Fanwege syn sykten waard er yn in sanatoarium opnommen. 

Op 16 febrewaris 1916 stoar er neidat er yn in kanaal fallen wie en ferdronk.

## Keppelings om utens
*  Biografy yn Biografysk Wurdboek fan Nederlân
*  Biografy yn Biografysk Wurdboek fan it Sosjalisme en de Arbeidersbeweging yn Nederland
*  Jan Ligthart Genoatskip
Pieter van Laer

**Pieter van Laer** of *van Laar* (doopt Haarlim, 15 desimber 1599 – dêre (?) fermoedlik neijier 1642) wie in Nederlânsk skilder dy't ta de Hollânske Skoalle hearde.
Ileen Montijn

**Ileen Montijn** (De Haach, 1952) is in Nederlânske histoarika. 

Montijns har heit wie offisier fan justysje, har mem maatskiplik wurkster. Se hat twa bruorren en groeide op yn De Haach, Eefde by Zutphen, Brussel, Hamburg en Wenen. Se is troud mei David van het Reve (1950), de soan fan Karel van het Reve (1921-1999). Sy is de mem fan de skriuwer Jonathan van het Reve.
As sjoernalist en kollumnist sette hja útein by Mare, it blêd fan de Universiteit Leien. Letter waard se redakteur bûtenlân by NRC-Handelsblad. 

Sy publisearret benammen oer sosjale en kulturele skiednis, ûnder oare oer de wize fan libjen fan de adel en de hegerein. 

## Bibliografy
### Eigen wurk
**Leven op stand 1890-1940* (1998)
**De smaak van liefde* (2000)
**Naar buiten! Het verlangen naar landelijkheid in de negentiende en twintigste eeuw* (2002)
**Dromenland - stukjes over vroeger en nu* (2005)
**Tussen stro en veren. Het bed in het Nederlandse interieur* (2006)
**Schoonheid als hartstocht, Pierre Cuypers 1827-1921* (2007)
* *Altijd heimwee. Agnes van den Brandeler 1918-2002, een aristocrate in de kunst*, Amsterdam, 2009.
* *Chalet Georges-Maurice 1909-2009. Het verhaal van een huis en zijn bewoners*, Amsterdam, 2009.
* *Thérèse Schwartze (1851-1918). De Nederlandse fine fleur geportretteerd*, mei Wendy van Lith, Swol, 2011.
* *Hoog geboren. 250 jaar adellijk leven in Nederland*. Amsterdam, 2012.
* *Naar buiten. Landelijk wonen in de 19de en 20ste eeuw*. Amsterdam, 2013.
* *Tot op de draad. De vele levens van oude kleren*. Amsterdam, 2017.

## Keppeling om utens
*www.ileenmontijn.nl
Wiebe Kornelis Walstra

**Wiebe Kornelis Walstra** (Terwispel, 8 maart 1852 - Arnhim, 22 maaie 1917) wie in ûnderwizer, (mei)skriuwer fan skoalleboekjes en meiwurker by ûntwikkeljen fan wandplaten foar it ûnderwiis.

Walstra wie de earste ûnderwizer fan de legere skoalle yn Nij Beets. Hy troude op 31 july 1875 mei Doetje Arends van der Sluis. Letter wie er skoalmaster yn Drachten, Burgum en Arnhim.

## Wurk
* *Het volle leven*, mei Jan Ligthart en Hindericus Scheepstra
* *Ambachten en bedrijven* (mei 15 wandkaarten), mei Scheepstra
* *Aanschouwingsonderwijs in de lagere school*, mei Scheepstra (1891)
* *Natuurkennis voor de volksschool*, mei Scheepstra (1893)
* *Handleiding voor het zaakonderwijs in de eerste schooljaren*, mei Scheepstra (1899)
* *Spreken en lezen*, mei Scheepstra en Veldkamp.
Ove Kindvall

**Bengt Ove Kindvall** (Norrköping, 16 maaie 1943 - gemeente Sollentuna, Uppland, 5 augustus 2025) wie in eardere Sweedske fuotballer, spits.

Ove Kindvall makke diel út fan it súksesfolle Feyenoord dat yn 1970 beslach lei op de Europacup 1 (tsjin Celtic) en de Wrâldbeker (tsjin Estudiantes de la Plata). Yn de Europacup 1-finale skoarde er it beslissende doelpunt.

Kindvall wurdt troch in soad beskôge as de bêste spits dy't ea foar Feyenoord spile hat. De produktive Sweed skoarde yn de 144 kompetysjewedstriden dy't hy foar de klup spile leafst 129 doelpunten, in fenomenaal gemiddelde fan 0,9 doelpunten de wedstriid. Lange tiid wie hy de mjitte wêrmei't elke Feyenoord spits metten waard. Mar in inkeling toande him yn de desennia dy't folgen in weardich opfolger.

Yn 1971 gie hy werom nei Sweden, dêr't hy fan 1971 - 1974 by IFK Norrköping spile, en syn karriêre ôfsluet by IFK Göteborg yn it seizoen 1974-1975.

Kindvall spile ek yn it Sweedske nasjonale team. Hy die mei oan it wrâldkampioenskip fuotbal 1970 yn Meksiko en it wrâldkampioenskip fuotbal 1974 yn it destiidske West-Dútslân. Yn totaal spile hy 43 wedstriden foar it Sweedske nasjonale team, en skoarde 16 doelpunten.

Ove Kindvall waard as lid nr. 29 opnommen yn de Sweedske fuotbal Hall of Fame.

Kindvall stoar yn augustus 2025 yn de âldens fan 82 jier.

## Klubs
* IFK Norrköping 1963 - nov 1966
* Feyenoord nov 1966 - 1971
* IFK Norrköping 1971 - 1974
* IFK Göteborg 1974 - 1975

## Palmares
* 1963 Kampioen Sweden
* 1966 Topscorer Sweden
* 1969 KNVB Beker
* 1969 Kampioen Nederlân
* 1970 Europa Cup 1
* 1970 Topskoarder Nederlân
* 1970 Wrâldbeker foar klupteams
* 1971 Kampioen Nederlân
* 1971 Topscorer Nederlân

## Ferskaat
* Oan de namme Kindvall is in anekdoate ferbûn:
Fuotbalkommentator Herman Kuiphof wist dat de namme Kindvall sa'n bitsje as "Tsjiendwal" útsprutsen wurde moast en die dat dus ek. In protte sportleafhawwers tochten lykwols dat Kuiphof in rare manier fan útsprekken hie en joegen him de namme "Tsjuiphof". It klupblêd pleatste dêroer in kritysk artikel op de foarpagina ûnder de titel "Tsjommentaar op Tsjuiphof".
Ek it fuotbalblêd Voetbal International (doe noch in krante) liet him hearre en koppe nei de europacupwinst fan Feyenoord: "De Tsjup is in de Tsjuip".
* Syn soan Niclas Kindvall spile ek profesjoneel fuotbal, foar ûnder oare Hamburger SV.

## Keppeling om utens
* Ove Kindvall
* Feiten en Sifers
Willem van Hanegem

**Willem van Hanegem** (Breskens, 20 febrewaris 1944) is in Nederlânse fuotbalspiler, trainer, coach en kommentator. Syn bynamme is *De Kromme*. As fuotballer waarden syn taktysk oersjoch, passing en wedstrydmentaliteit wurdearre. Van Hanegems lêste funksje yn de fuotballerij wie dy fan haadtrener by FC Utrecht. Hy waard dêr op 23 desimber 2008 ûntslein. Hy wie ûnder oare ek trener fan Feyenoord, AZ, Sparta en assistint-bûnscoach.

## Klups
* Velox (1962-1966)
* Xerxes (1966-1967)
* Xerxes/DHC (1967-1968)
* Feyenoord (1968-1976)
* AZ'67 (1976-1979)
* Chicago Sting (1979)
* FC Utrecht (1979-1981)
* Feyenoord (1981-1983)
List fan bylden yn Nijefurd

Dit is in (ûnfolsleine) gronologyskhe **list fan bylden yn Nijefurd**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente Nijefurd, wêrby't *byld* brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken.
Slach by Amel

De **Slach by Amel** of de **Slach by Amblève** wie yn 716, tichtby Amel (yn de noardlike Ardennen, yn it Dútsktalige diel fan it hjoeddeiske Belgje). De hofmeier fan Austraasje, Karel Martel, fersloech syn Neustryske en Fryske rivalen (laat troch kening Gilperik II) syn meier Ragenfrid en Redbad, kening fan de Friezen. It wie de earste wichtige oerwinning fan Karel Martel. Nei de slach by Amel soe hy de restearjende fiifentweintich jier fan syn libben oant syn dea yn 741 tsjin in grut ferskaat oan tsjinstanners nea wer in fjildslach ferlieze. 

Yn dizze fjildslach liet Martel foar it earst sjen dat hy treflike militêre kwaliteiten hie. Nei syn nederlaach yn de slach by Keulen sammele Martel syn troepen yn it Eifelberchtme. Syn manskippen foelen it folle gruttere leger fan Gilperik II en syn bûnsgenoaten oan wylst se middeis oan it rêsten wienen. Doe't de ferdigening him organisearre hie, fingearre Karel Martel in weromtocht. Syn tsjinstanners efterfolgen him en rûnen sa yn in troch Karel Martel leine mûklaach en waarden ferslein. 

In sabeare ôftocht wie sûnt de âldheid net mear fertoand yn West-Europa. Dat freget in goede tarieding en ferkenning fan it terrein, in goed organisearre en laat leger, en benammen in perfekte timing. Mei dizze fjildslach liet Karel foar it earst syn militêre sjeny sjen. 

## Oer
Yn de *Annales Mettenses*, de meast folsleine boarne oer it gefjocht by Amel, wurdt nei de komplikaasjes dy't it gefolch wiene fan de ynfal troch kening Redbad, neat mear fernommen oer de triomfearjende Fryske kening neidat er Karel Martel earder ferslein hie. Syn ûnderstelde belutsenens by de slach is ûntliend oan in by de noas lâns diene opmerking yn de *Passio Agilolfi* (skreaun yn de 11e iuw) oer Redbad as in bûnsmaat fan Ragenfred. .

## Sjoch ek
* Frankyske Boargerkriich
* Frysk-Frankyske oarloggen
Sutelaksje

De **sutelaksje** is in aksje om Frysktalige boeken ûnder de minsken te bringen. Mei kroaden ride frijwilligers de doarren del en sutelje mei Frysktalige boeken. Ornaris leit der in ferskaat oan nije publikaasjes yn 'e kroaden. Dat kinne literêre wurken, romans, dichtbondels, muzyk- en sjongboeken, religieuze boeken, berneboeken, harkboeken, kompaktskiven en dvd's wêze.

Oant en mei 2009 waard de Sutelaksje organisearre troch Stichting It Fryske Boek. Yn desimber 2013 waard de stifting Tsjil oprjochte as de nije organisator fan de Sutelaksje, mar dy organisaasje waard al yn it foarjier fan 2015 wer opheft.

## Skiednis
Yn 1972 waard de earste Sutelaksje holden. Fuort waard it in jierliks evenemint dat ornaris yn de moannen septimber as oktober organisearre waard. Yn de tiid dat Stichting It Fryske Boek de Sutelaksje organisearre waard it evenemint alle jierren ôfsletten mei in boekemerk yn Drachten. Elts jier waard der ek in skriuwerskalinder útbrocht. Dêr waarden teksten en lietteksten fan skriuwers en dichters yn opnommen.

Yn 2008 die Stichting It Frysk Boek te witten dat se yn 2009 foar it lêst de Sutelaksje ‘*âlde styl*’ organisearje soenen en dat it dêrnei dien wêze soe mei de Sutelaksje. De lêste Sutelaksje fan Stichting It Fryske Boek wie op 16 oktober 2009 yn Grou.  De sutelaksjes fan Stichting It Fryske Boek smieten yn de jierren 2005-2009 sawat 2 ton euro it jier op. Yn de jierren 2008 en 2009 dienen der sa'n 1.700 frijwilligers mei oan de aksje.

Yn desimber 2013 waard de Stifting Tsjil oprjochte. Tsjil hie as doel de befoardering fan de ferkeap fan Fryske boeken en boeken oer Fryslân. Yn 2014 wie Tsjil de organisator fan de Sutelaksje. Yn it foarjier fan 2015 gie Tsjil lykwols te sink oan jildgebrek.
Fjoerlân

**Fjoerlân** (*Tierra del Fuego* yn it Spaansk) is in arsjipel (eilannegroep) oan de súdlike ein fan Súd-Amearika. Fjoerlân is ek ien fan 23 provinsjes fan Argentynje.
It bestiet út in haadeilân fan 48 km² en ferskate lytse eilantsjes, yn totaal 73 km². Yn 1881 waard it gebiet ferdield tusken Argentynje en Sily. 

De namme is betocht troch Ferdinand Magellaan (1480-1521). Hy wie de earste Jeropeaan dy't troch de letter nei him ferneamde seestrjitte fear en fjurren op de eilannen baarnen seach. 

## Kaap Hoarn
De súdlike punt fan de arsjipel is Kaap Hoarn, dêr't de Nederlânske ûntdekkingsreizgers Willem Cornelisz Schouten en Jacob le Maire op 26 jannewaris 1616 as earsten omhinne fearen. Sy ferneamden de kaap nei de stêd Hoarn, it berteplak fan Schouten. Yn it Spaansk is dat ferbastere ta *Cabo de Hornos* ('Kaap fan de ûne', nei alle gedachten beynfloede troch de namme *Fjoerlân*).

It gebiet is foar it grutste part begroeid mei toar gers, dêr't allinnich skiep har mei fiede kinne. Fierders is it lânskip tige rûch mei marren, rivieren, gletsjers en izige bergen. De rivieren hawwe in soad forel, salm en út en troch bevers. Op de rotsige kliffen binne ek pinguïns en seeliuwen te sjen.

## Plakken
De haadstêd is Ushuaia, de meast súdlike stêd op de wrâld. De grutste stêd is lykwols Río Grande mei goed 80.000 ynwenners, ek de hurdst waaksende stêd fan Argentynje. Río Grande is op it stuit de ekonomyske wichtichste stêd fan Fjoerlân. 

Tolhuin is in doarp mei 1382 ynwenners en leit oan in mar.

## Natoer
* Nasjonaal Park Fjoerlân

## Keppeling om utens
* Detailkaart
Beatrixoard

**Beatrixoard** wie in sanatoarium yn Appelskea fan 1922 oant 1963, it ienige sanatoarium foar tuberkuloazepasjinten yn de trije noardlike provinsjes. It waard oprjochte as Frysk Folkssanatoarium op De Jouwer yn 1910 as resultaat fan in aksje fan de Fryske befolking. Fan 1910 oant 1921 wie it sanatoarium dêr festige yn de Heremastate. Nei de oarloch is de namme feroare yn Noardlik Sanatoarium Beatrixoord.

Yn 1950 woe it bestjoer Beatrixoord foar in part oerbringe nei de stêd Grins, wat in stoarm fan protesten yn Fryslân teweech brocht. Yn septimber 1954 besluet de algemiene gearkomst fan de sanatoariumferiening mei 363 stimmen (meast Grinslânske en Drintske) tsjin 202 (meast Fryske) en alve ûnthâldingen ta splitsing yn in nije ynrjochting foar moderne diagnostyk en sjirurgyske terapy by Haren en de restauraasje fan it basissanatoarium yn Appelskea. Beatrixoord hie doe in 400 bêden, de nije ynrjochting yn Haren om-en-by 300 bêden en in dikke 100 yn Appelskea.

Sûnt desimber 1992 is Olmen Es de wen- en wurkmienskip op antroposofyske grûnslach foar minsken mei in geastlik beheining en hat earst diels en letter it terein yn eigendom. Yn 2002 waard it eardere röntgengebou ynrjochte as Tuberkuloazemuseum.
Sanatoarium

In **sanatorium** is in ynstelling foar gronysk sike minsken om better te wurden. Se waarden yn de earste helte fan de 20e iuw ynrjochte om fral tuberkuloazepasjinten kuere te litten. Bêdrêst, skjinne lucht en sûne fieding wiene doe noch de wichtichste genêsmiddels tsjin dizze besmetlike sykte. Antybiotika wiene der noch net, mar men operearre wol oan de sike longen.

It earste sanatoarium foar TBC-pasjinten waard yn 1854 iepene yn Görbersdorf yn Dútslân (*Brehmerschen Heilanstalt für Lungenkranke*) troch Hermann Brehmer (1826-1889); tsjintwurdich hjit dit plak Sokołowsko en leit it yn Poalen.

Switserlân hie in protte sanatoariums omdat men miende dat de súvere berchlucht it bêste medisyn foar longsyktes yn 't generaal wie. It wrâldferneamde sanatoarium fan Davos wurdt noch hieltyd brûkt foar behanneling fan longpasjinten, dy't fan hein en fier komme.

Yn 1943 ûntduts Albert Schatz fan de Rutgers Universiteit (New Jersey), it antybiotikum Streptomycine, it earste wier doelmjittige medisyn tsjin TBC. Mids 1950er jierren wie TBC net sa'n grut gefaar mear foar de folkssûnens en waarden de measte sanatoaria stadichoan sletten of omfoarme ta algemiene sikehûzen.

;Foarbylden fan sanatoaria yn Nederlân:
*Sanatoarium Zonnestraal yn Hilfertsom.
*Sanatoarium Sonnevanck yn Harderwyk.
*Sanatorium Zonnegloren yn Soest.
*Oranje Nassaus Oard in Renkum.
*Deisanatorium Herfte yn Swol.
*Beatrixoard yn Appelskea
Grutskens fan Afrika

De **Grutskens fan Afrika** (**'Pride of Africa**') is in tige lúkse trein dy't eksploitearre wurdt troch *[[Rovos Rail]]*. Hy jildt as de 'Meast Lúkse Trein yn 'e Wrâld'. De trein rydt troch Súd Afrika, Simbabwe, Sambia en Tanzania.

De trein hat de styl fan de klassike lúkse treinen út de tweintiger jierren fan de 20e iuw. Op trajekten dêr't stienkoal en wetter ta foldwaan is, wurdt de trein lutsen troch stoomlokomotiven en oars binne it elektro- of disellokomotiven.

De trein stoppet op plakken dy't foar toeristen nijsgjirrich binne. Yn 2009 binne trije tochten makke fan Kaapstêd nei Dar es Salaam. De trein docht der mei in noflike faasje sa'n 14 dagen oer. Yn it earste jier fan syn bestean bleau de trein ienris leech.

*Rovos rail* waard oprjochte yn 1989.

## Plakken dêr't stoppe wurdt

### [[Súd Afrika]]
*Kaapstêd
*Matjiesfontein
*Kimberley
*Pretoria
*Hoedspruit
*Beit Bridge

### [[Simbabwe]]

*Fiktoriawetterfallen

### [[Sambia]]

*Livingstone
*Lûsaka
*Kanona
*Kundalila Wetterfallen
*Mpika
*Kasama
*Nkonde

### [[Tanzania]]

*Tunduma
*Makambako
*Mlimba
*Kiduna
*Mzenga
*Dar es Salaam

## Keppelings om utens
*Rovos Rail Offisjeel Webstee
*The Pride Of Africa troch Kenneth Reece
*Rûte kaart
Jarrow

**Jarrow** is in stêd yn it Ingelsk distrikt South Tyneside, yn it Ingelske greefskip Tyne and Wear. It plak telt 27.000 ynwenners. Jarrow leit oan de rivier de Tyne en foarmet in yndustry- en havenstêd. Yn de 1e iuw stie hjir in Romeinsk fort, dat yn de 5e iuw opnij bewenne waard troch Angelsaksen. Om 750 waard it plak foar it earst yn de annalen beskreaun as *Gyruum*.

Tusken 672/673-732 libbe yn it kleaster fan Jarrow de Angelsaksyske muonts Beda.

Jarrow is it berteplak fan de Ingelske muzikant John Miles
Bêdepanne

In **bêdepanne** is in âldfrinzich, hast antyk gebrûksfoarwerp. Yn de tiid dat der noch gjin kruken wienen waarden dizze brûkt om yn de winter it bêd foar te ferwaarmjen. 

It gehiel bestiet út in platrûne izeren of koperen bak mei in knierjend lid mei fentilaasjegatsjes. On dizze panne sit in lange metalen of houten stâle fêst. De panne koe fold wurde mei gleone stiennen, siedend wetter of gloeiende koaltsjes, dit lêste wie lykwols net sûnder gefaar om samar tusken de lekkens te skowen. 

De bêdepanne liket op in koekepanne, mar dan mei in ekstra lange stâle en it al earder neamde lid. Yn Hylper keamers hinget er ek wol as pronkstik oan de muorre.

De term bêdepanne wurdt ek wol brûkt as alternatyf wurd foar de yn in sikehûs in soad brûkte en wolbekende ûnderstek, it ekwifalint fan it Ingelske “bedpan”, en brûkt om ûntlêsting fan siken en bêdlegerigen yn op te fangen.
Bedriuwsfoarljochting

Ferienings foar **bedriuwsfoarljochting** hawwe as doel om yn gearwurking mei de Rykslânboufoarljochtingstsjinst in sa rasjoneel mooglike agraryske bedriuwsfiering. 

Der wurde lêzingen hâlden, tentoanstellings organisearre en der wurde proeffjilden oanlein. De ferienings binne sûnt 1947, op inisjatyf fan de Rykslânboufoarljochtingstsjinst yn in grut diel fan it Fryske Fean- en klaaigebiet oprjochte. Yn 1956 wienen der 1649 leden.
Elte Beima

**Elte Martens Beima** (Eastermar, 11 febrewaris 1801 - Leien, 24 febrewaris 1873) wie in stjerrekundige, wiskundige en bibliofyl.

De dûmny fan Eastermar ûnderkende rillegau de wittenskiplike kwaliteiten fan de jonge Beima. Beima studearre op kosten fan jonkhear Idzert Aebinga van Humalda yn Leien. Hy die yn 1830/31 as soldaat mei oan de Tsiendeiske Fjildtocht tsjin Belgje; de Universiteit fan Leien levere derta in Kompanjy frijwilligers. Hy promoveare yn 1842 yn wis- en natuerkunde, mar op in astronomysk ûnderwerp (*De Annulo Saturni*). Dêrnei waard er konservator oan it Ryksmuseum foar Natuerlike Histoarje, dêr't him earst dwaande hâlde mei astronomy en letter it behear hie oer de samling mineralen (geology).

Yn 1852/53 makke er in stúdzjereis troch Jeropa en it Heine Easten mei de jonge Hector Livius, baron fan Heemstra; hy kaam werom mei geologyske foarwerpen foar it museum. It ferslach fan dy reis waard publisearre.

Oer geology hat Beima neat publisearre. Hy sette wol natuer-histoaryske wurken yn it Nederlânsk oer, ûnder oare fan Alexander von Humboldt, *Kosmos* (5 dielen, 1846-1863). Hy wie ek astronomysk meiwurker oan de Fryske Folksalmenak.

Beima hat nea troud west en liet in grutte bibleteek nei. Hy waard beïerdige op it tsjerkhôf oan de Groensteeg yn Leien.
 
## Keppeling om utens
* Biografy fan Elte Beima by de DBNL
* [Beima syn ûnderfinings yn de Tsiendaachske Fjildtocht by [Tresoar]]
* ''Klein Vriesch Almanak, Voor het Jaar 1827.'' mei berekkeningen fan Beima. Online te lêzen
Blauferver

In **blauferver** is ien dy't, bygelyks gebrûk meitsjend fan de kleurstof indigo, klean blau fervet, bg. in pak, oant op it swarte ôf. Klean fervje litte wie goedkeaper as nije klean oanskaffe. Eartiids waard dit in soad dien, meastentiids as men yn de 'rou' wie'. De rouperioade nei it ferstjerren fan in persoan koe wol moannen duorje.

It âlde ambacht wurdt inkeld wolris op braderyen toand.
Petrus Boele Jacobus Ferf

**Petrus Boele Jacobus Ferf** (Burgum, 9 jannewaris 1854 - De Haach, 29 april 1916) wie in Nederlânsk politikus.

Ferf wie in progressive liberaal, dy't nei in oplieding ta notaris al mei 25 jier boargemaster waard fan de gemeente Westzaan en in jier letter teffens fan Koog aan de Zaan.  Dêrnei wie er 25 jier deputearre fan de provinsje Noard-Hollân en 21 jier lid fan de Twadde Keamer as ôffurdige fan Hoarn foar de Liberale Uny. Hy wie in oanhinger fan Tak van Poortvliet, dy't dochs foar de Kieswet-Van Houten stimde. Ferf wie fierders wurdfierder oer lânbou en fiskerij en yn de Earste Keamer oer binnenlânsk bestjoer.
Olpherd Belida

**Olpherd Hendriks Belida** (? - Easterbierrum, 1620) wie al foar 1584 grifformeard predikant yn East-Fryslân yn Deteren by Stikhuzen. 

Yn july 1587 waard hy op oanklacht yn de klassis fan Lier in skoft om ûnbekende reden skorst, mar koart dêrnei wer oannomd omdat er him genôch ferantwurdzje koe. Oant 1591 hat er dêr doe syn wurk fuortsetten. Letter waard him dat ûnmooglik makke, mar omdat de East-Fryske greve Johan - Belida persoanlijk tagedien wie en lykas him grifformeard wie - waard hy opfolge troch de luterske Edzard II, en dy dulde yn syn gebiet gjin ôfwikende mienings. Sadwaande moast Belida, mei in soad oaren, wol fertrekke.

Yn 1592 waard hy predikant yn Ferwert. Yn 1606 stjoerden de Steaten fan Fryslân him, neffens it kollotaasjerjocht, tydlik nei Bellinga of Oudeschans. Dêrnei stie er in skoftsje yn Feinsum en Hijum, dat yn de klassis Ljouwert lei. Neffens Romein hie hy dêr earder ek al, foar 1600 tsjinst dien. Syn wurk hat er dêr lykwols net sa lang dien. Yn 1608 waard hy fanwege dronkenskip ôfsetten. Mar in jier letter al bepaalde de Synoade, dat hy wer foar beropping yn de beneaming komme koe. Hy skynt doe yn Easterbierrum stien te hawwen, wêr't er fermoedlik yn 1620, op tige hege leeftyd stoarn is, neidat er ek yn Tsjummearum noch dûmny west hie.

Ien fan syn soannen: Johan, is rektor te Appingedam wurden yn 1597. In oare, Hendrik hat neffens Romein - waans berjochten oer de Belida's wolris wat dizenich binne - boargemaster fan Harns west; neffens Borger waard hy yn 1638 yn dy stêd rektor, as opfolger fan Reinardus Neuhusius. Op syn beurt is Hendrik wer - nei Borger - yn dy lêste kwaliteit opfolge troch syn soan Olpherd Hendriks Belida, yn 1644. Itsij in dochter, itsij in zuster fan dizzen - de berjochten jouwe gjin útslútsel - Emmetje hjitten, hat troud west mei in Johan Sibersma en de mem wurden fan Hero Sibersma, predikant yn Amsterdam. In Wigbold Belida hat fan 1594 of earder oant 1598 as predikant yn Wilnis en Vinkeveen stien.
Burgumerdaam

**Burgumerdaam** wie in koarte dyk tusken hege grûn by Burgum en by Sumar dy't by súdwestlike stoarm it lege lân om de Burgumer Mar beskerme. Eartiids waard it ek wol de Lioedmersdaam neamd nei de eigennamme Lioedmer.

De tiid fan oanlis is net bekend. Nei 1600 wie de daam net mear fan belang as wetterkearing. Oant mids 20e iuw hat der in draaibrêge west, dy't sûnt om ende by 1600 de syl (de *Burnsyl*) yn de daam ferfong. By de brêge stie de herberch 'Burgumerdaam'. De herberch wie doel fan útstapkes en fiskers yn de 19e iuw. Cornelis Wielsma skreaun it folksliet "It famke fan Burgumerdaem".  Fan 19 septimber 1881 oant 5 oktober 1947 stoppen der trams by de Burgumerdaam fan de tramwei Feanwâlden - Drachten.

De hjoeddeiske brêge oer it prinses Margrietkanaal leit in stik westliker as de âlde. Tsjintwurdich hjit it súdlike stik fan Burgum Burgumerdaam.

## Burgumerdaam eartiids

Ofbyld:Burgemerdaam, draaibrege, mûne.jpg|Burgumerdaam mei draaibrêge en iikmole
Ofbyld:De drie gekroonde baarzen, Burgumerdaam.jpg|Herberch *De drie gekroonde baazen*
Ofbyld:Burgumerdaam. Ned.Termo Gem.Fabryk 1943.jpg|De N.T.F., it 'stjonkfabryk' yn 1943
Skelettekust

De **Skelettekust** is de kustline fan de Namyb woastine tusken de rivier de Kunene en de grins fan Angoala en Namybje yn it noarden en it Swakopmund yn it suden. De namme wurdt ek wol brûkt foar it heule stik kust fan de Namyb-woastine. De boskjesminsken yn Namybje nimme it stik lân ek wol *it lân dat God makke hat doe’t der lilk wie*, Portegeeske silers neamden it eartiids wol ‘*De poarten fan de hel*’.

Geologysk sjoen heart it grutste part fan de Skelettekust, mei in âlderdom fan 1,5 miljard jier, ta de âldste stienformaasjes fan de wrâld.

De kombinaasje fan dize, in fûle brâning en streamingen (de Benguelastream) makket de Skelettekust in gefaarlike gebiet foar de seefeart, mar ek foar walfisken. De Skelettekust is oerspield mei tûzenen skipswrakken. Seelju dy’t de kust libjend berikke, hawwe yn de woastyn gjin inkelde kâns om te oerlibjen.

De namme fan it goa komt fan walfisk- en seehûnebonken dy’t rûnom oer it strân leinen yn de tiid fan de jacht op walfisken. Ek lizze der tal fan skipswrakken dy’t oanspield binne. Mear as tûzen boaten lizze der op de kust. Ferneamde skipswrakken binne de *Eduard Bohlen*, de *Otavi*, de *Dunedin Star* en de *Tong Taw*.

De kust is oer it grutste part flak, mei sa no en dan stienformaasjes. It súdlike part bestiet út stikken grind, it noardlik part út hege sândunen.

Bewiis fan bewenning yn it ferline, yn de foarm fan it Strânrinner folk, is bewezen troch de fynsten fan ôffalbulten yn parten fan de Skelettekust. 

## Floara en fauna
It noardlik part fan de Skeletttekust is in nasjonaal park, de Skeleton Coast Park. It park lûkt him út oer 500 kilometer tusken de rivieren Ugab en Kunene. It is sa’n 16.000 kante kilometer grut. It noardlik part fan it park is útroppen as wyldgebiet.

De see foar de Skelettekust is tige ryk oan fisk. Dizze fiskrykdom hat oan de Skelettekust grutte koloanjes Kaapske Pelsrobben oanlutsen. By Kaap Krús is in koloanje fan wol 80.000 oant 200.000 robben. 

## Keppelings om utens
*Stik oer de Skelettekust 
*De Skelettekust
*Bisten fan de Skelettekust
Burgumerheide

De **Burgumerheide** of **Grutte Steateheide** leit noard fan Burgum. De heide waard ûntgûn yn de 19e iuw troch dokter Nicolaas Ypey. De befolking levere ek strjitmakkers. 

Sake Kornelis Feitsma hat de ferskuorrende earmoede fan de 'heidsjers' beskreaun. Abe Brouwer syn boek *Marijke* spile him ek ôf op de Burgumerheide. De buorskippen op de heide, foartiid ûnderdiel fan Burgum, binne yn 1930 ta ien doarp foarme: Noardburgum.
Wettertoer fan Rhenen

De **Wettertoer fan [[Rhenen]]** of **Wettertoer De Koerheuvel** is ûntwurpen troch arsjitekt H. van Hoogdalem en is boud yn 1935. De toer stiet oan de Koerheuvelwei op in hichte fan ûngefear 54 meter (de heechste fan Rhenen). De toer sels hat njoggen ferdjippings en hat in hichte fan 42,7 meter. De toer is as wettertoer yn gebrûk west fan 8 maaie 1937 oant 1 septimber 1989.

Yn de toer siet ien wetterreservoir mei in ynhâld fan 600 m³. Yn de wettertoer siet hotel Koerheuvel. 

Op 9 desimber 1994 is de toer yn gebrûk nomd as appartemintekompleks. Oan de toer binne in oantal rychjeshuzen boud.

## Keppeling om utens
* Ald ansichtkaart fan de wettertoer
Hengist en Horsa

**Hengist en Horsa** binne heal-mityske bruorren. Saksyske legers soenen ± 450 ûnder lieding fan de heal-mityske Hengist en Horsa nei it Keninkryk Kent (Kent yn Ingelân komd wêze om dêr de Keltyske foarst Vortigern tsjin de Pikten te helpen. Dat foarfal wurdt sjoen as begjin fan de Angelsaksyske ynvaazje, foarôfgien troch oanfallen, út en troch, yn de 3e iuw. Hengist en Horsa feroverje Kent. De namme Hengist is Angelsaksysk foar 'hynst' en hy soe libbe hawwe oant 488. Op de flagge fan Kent stiet dan ek in hynst ôfbylde.

Simke Kloosterman skreau oer harren de novelle, 'Hengist en Horsa' (1933).
Nadezjda Mandelstam

**Nadezjda Yakovlevna Mandelstam**, famkesnamme Hazin, (Saratov, 31 oktober 1899 - Moskou, 29 desimber  1980) wie in Russysk dissidinte skriuwster en frou fan de dichter Osip Mandelstam. 

## Libben
Mandelstam waard grut yn in Joadske famylje yn Kiev, dêr't hja keunstskiednis studearre. 

Yn 1921 troude hja mei Osip Mandelstam. Osip waard yn 1934 arrestearre en tegearre waarden sy ferballe, fanwegen syn epigram mei in foar Stalin misledigjende ynhâld.

Nei Osips twadde arrestaasje en ferstjerren yn in trochfierkamp yn 1938 liede hja in swalkjend bestean om oanhâlding foar te kommen; regelmjittich feroare hja fan adres en wurk. Hja seach it as har libbenstaak om Osip syn poëzij te bewarjen foar de neiteam.

## Memoires
Nei Stalins dea koe Mandelstam werom nei Moskou (1956) en publisearre se har twadielige memoires, yn 't earstoan allinne yn it Westen. De oantinkens binne in epyske analyse fan har libben en tige kritysk oer it ferfal fan de sovjetmoraal yn de 20er jierren fan de 20e iuw en dêrnei. De boeken jouwe ynsjoch yn de wize fan libjen fan dissidinte boargers yn it Ruslân ûnder Stalin.

Yn 1979 droech Mandelstam har Osip Mandelstam-argiven oer oan de Princeton University. Se stoar mei 81 jier.

## Wurk
* *Memoires* (earste diel fan de memoires, yn it Ingelsk titele *Hope against Hope*), Amsterdam: Van Oorschot, 1971. 
* *Tweede boek* (twadde diel fan de memoires, yn it Ingelsk titele *Hope Abandoned*), Amsterdam: Van Oorschot, 1973.
Pyt van der Burg

**Pyt van der Burg** (Boazum, 8 septimber 1893 - Ljouwert, 16 febrewaris 1922) wie dichter fan natoer- en leafdeslyryk.

Hy wie in soan fan Jan Linses van der Burg. Nei syn dea is in part fan syn wurk publisearre yn *Ferzen* (1934). Fierder hat er wurk fan Klaus Groth oerset.
Klaus Groth

**Klaus Groth** (*Heide, 24 april 1819 - † Kiel 1 juny 1899) wie ien fan de bekenste nederdútske lyryske dichters en skriuwers. Hy jildt mei Fritz Reuter as ien fan de grûnlizzers fan de Nederdútske literatuer.

## Libben
Nei in stúdzje oan it seminary yn Tondern (1838–1841), waard er learaar oan in famkesskoalle yn syn berteplak, mar yn 1847 gie er nei de Universiteit fan Kiel om it foech ta lesjaan yn heger ûnderwiis te besetten. Fanwege sykte moast er syn stúdzje dêr ûnderbrekke, dat earst yn 1853 koe er der mei fierder. Yn 1856 waard er doktor yn de filosofy oan de Universiteit fan Bonn en yn 1858 waard er  *Privatdozent* Dútske taal en -literatuer en dêr waard er yn 1866 ek professer. Hy hat oant syn dea yn Kiel wenne.

Groth wie goed befreone mei Johannes Brahms, dy't in protte fan syn sangen op muzyk set hat.

Groth syn *Plattdüütsche* lyryske en epyske poëzij lit ynfloed Johann Peter Hebel sjen. Groth syn dichtwurk is in poëtyske útering fan it plattelânslibben yn Noard-Dútslân, syn thús. Syn beskriuwings fan it boerelibben mei net altyd like karakteristyk foar Holstein wêze as dy fan Fritz Reuter, mar syn lyryk is wol oarspronklik.

Groth syn wichtichste wurk is *Quickborn. Volksleben in plattdeutschen Gedichten dithmarscher Mundart* (1853; 25e ed. 1900; en yn it Dútsk oerset troch M.J. Berchem, *Krefeld*, 1896); en twa dielen ferhellingen, *Vertelln* (1835-1859, 3e ed. 1881); fierder *Vær de Gærn* (1858) en *Ut min Jungsparadies* (1875).

Groth syn *Gesammelte Werke* ferskynden yn fjouwer dielen (1893). Syn *Lebenserinnerungen* waarden redigearre troch E. Wolff yn 1891. .

## Wurk
### Oersicht
* 1853 *Die Quickborn* (dichtbondel, mei dêryn û.m. *[[Min Anna Is en Ros' So Roth]]*)
* 1855–1859 *Vertelln* (ferhalen)
* 1858 *Briefe über Hochdeutsch und Plattdeutsch*
* 1858 *Vær de Gærn („Für die Kinder“*, bernerymkes)
* 1862 *Rothgeter Meister Lamp un sien Dochder* (lyryk)
* 1873 *Über Mundarten und mundartliche Dichtung*
* 1876 *Mien Jungsparadies* (ferhalen)

## Keppelings om utens
*Klaus-Groth-Gesellschaft
*Klaus-Groth-Priis
*http://www.heide-nordsee.de/HEIDE/Museum/Groth/Klaus_Groth_Museum.htm
*http://lowlands-l.net/groth/ (Kar út yn 't Ingelsk)
Diamant

**Diamant** (Aldgryksk: αδάμας of *adamas*, "ûnferslaanber") is ien fan de fjouwer natuerlike allotrope ferskiningsfoarmen fan koalstof (de meast foarkommende is grafyt). Yn diamant hawwe de koalstof-koalstofbiningen de tetraedyske struktuer. It is foar safier bekend it hurdste materiaal dat yn de natoer foarkomt; it is dan ek it tichpunt foar hurdheid 10 op de hurdheidsskaal fan Mohs. Der binne mar twa yndustrieel makke materialen, nammentlik Aggregated carbon nanorods en ultrahurd fulleryt, dy't hurder binne.

De diamant ûntlient syn namme oan it Grykske *adamas*, "ûntember" of "ûnoerwinlik", ferwizend nei syn hurdheid.

## Skiednis
Diamant waard al troch Plinius de Alde (23-79 nei Kristus) neamd. Diamanten waarden yn de 6e oant de 5e iuw foar Kristus yn Europa bekend. Ut dizze tiid komt in âldgryksk brûnzen byld mei ûnbewurke diamanten. Dat byld stiet yn it British Museum yn Londen. Oant de 18e iuw waarden diamanten allinnich yn India wûn; hjir komme ek de bekendste histoaryske stienen wei. Pas yn 1714 waarden yn Brazylje en letter ek yn Súd-Afrika diamanten ûntdekt. Der binne in soad leginden ferbûn oan diamanten; sa wurde der faak ek magyske of beskermjende krêften oan taskreaun. Diamanten wienen it symboal fan rykdom en se foarmje in ûnderdiel fan hast alle kroanjuwielen, skatkeamers en museale kolleksjes.

Diamant is in transparant kristal mei in brekkingsyndeks fan 2,417. Yn juwielen wurdt sa it sinneljocht moai brutsen en werkeatst. Boppedat wurdt it polyste glânzjend oerflak fan de diamantstien net mar trochdat it sa'n hurd materiaal is.

Troch syn ekstreme hurdheid wurdt diamant brûkt yn de yndustry, û.o. foar slypjen, boarjen, snijen en polysten.

Neist de hurdheid binne ek de termyskeliedberheid en de elektryske wjerstân fan diamant tige heech. Dy kombinaasje makket dat diamant brûkt wurde kin yn elektroanyske skeakelingen om waarmte ôf te fieren.

## Keppelings om utens
* HRD, De Hege Ried foar Diamant 
* Amsterdam, de stêd fan diamanten
* Diamantmuseum Amsterdam
* Diamantmuseum Antwerpen
* Artikel op universiteitsside oer it slypjen fan diamanten
De Blauwe Tinte

De **Blauwe Tinte** wie in pleisterplak efkes bûten Reduzum oan de âlde wei fan Ljouwert nei Stienwyk. 

Tusken 1911 en 1957 waard it eksploitearre troch troch de ôfdieling Reduzum (doe: *Roordahuizum*) fan de "Nederlandse Vereniging tot Afschaffing van Alcoholhoudende dranken", yn de folksmûle de "Blauwe Knoop" neamd. It waard dêrnei oernomd troch de lanlike stifting 'S.O.V.-kantines'.
De Bleek

**De Bleek** is in âlde herberchnamme yn Ljouwert. Eartiids wienen der oan de râne fan de stêd in soad blikkerijen. De wask koe dêr útbestege wurde om te bleekjen. Fierderop stie hotel de *Klanderij*. Dy namme wiist op in earder mangel- en glânsbedriuw.
Pieter Bleeksma

**Pieter Geerts Bleeksma** (Reduzum, 21 april 1821 - Sint-Nyk, 29 novimber 1897) wie in ûnderwizer.

Hy wie skoalhaad yn Skingen en Jiskenhuzen. Hy wenne yn 1878 yn Hurdegaryp. Fierders die er mei oan Winterjûnenocht en oan Fryske tydskriften.

## Bibliografy
* *Ien winterjouns gearkomste by Jolle boer* (ûnder skûlnamme Eman, 1852)
* *Marten Clant, ef de swerveling fen Boxum* (histoarysk-romantysk ferhaal, 1871)
* *Snip snapt, ef de helper tsjin wille en tank* (toanielstik, 1877)
* *Rymkes* (1886)
* *Rym en Onrym* (1886)
Fritz Reuter

**Fritz Reuter** (*Heinrich Ludwig Christian Friedrich Reuter*; Stavenhagen, 7 novimber 1810 - Eisenach 12. july 1874) jildt as ien fan de wichtichste dichters yn it Nederdútsk.

## Keppeling om utens
* Wurk fan Fritz Reuter by Lexikus
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg

***Cymdeithas yr Iaith Gymraeg*** (Feriening foar de Welske taal), meastentiids ôfkoarten ta “Cymdeithas” is in organisaasje yn Wales dy’t warber is om de Welske taal te behâlden. De hjoeddeistige foarsitter is Mabli Siriol (2020). Cymdeithas bestiet foar in grut diel út frijwilligers. 

## Skiednis
De feriening is oprjochte op 4 augustus 1962 yn Pontarddulais yn it suden fan Wales.Mar hie gjin grûnslach oant 18 maaie 1963. De grûnslach dy’t doe opsteld is, is ynspirearre troch de Jierlikse BBC radiolêzing op 13 febrewaris fan 1962. Saunders Lewis lies in rede foar mei de namme “It lot fan de taal”. 

It earste publike ferieningsprotest wie yn oktober 1962 yn Aberystwyth: sa’n 70 stipers holden it ferkear tsjin foar in heal oere. Dat wie de earste aksje yn in rige om in offisjele status fan it Welsk te krijen. Sa moasten neffens de feriening de plaknammeboerden feroarje, skoallen mear Welske lessen jaan en offisjele stikken yn it Welsk skreaun wurde. 

De feriening leaut yn fredige aksjes. In soad kampanjes binne útfochten yn de rjochtseal. In soad stipers binne oanholden yn al dy jierren. Yn de begjinjierren hat de feriening warber west om in Welske radio en telefyzjestasjon te krijen. It resultaat is Radio Cymru dy’t oprjochte is yn 1977. In telefyzjestasjon soe der yn 1979 komme mar dat is doe net trochgien ta grutte teloarstelling fan de feriening. 

## Aktiviteiten
Cymdeithas wol dat it Welsk deselde status kriget as it Ingelsk. Yn 1993 is der in wet oannommen dy’t seit dat it Welsk krekt sa behannele wurde moat as it Ingelsk. Cymdeithas fynt dat dat no net genôch bart. As it Welsk de offisjele status kriget, dan kin it profitearje fan de Jeropeeske foardielen dy’t by dy status hearre. 

Cymdeithas hat de aktiviteiten ferdield yn ferskillende gebieten:
**Wales 2020**
* Cymdeithas hopet dat yn 2020 de taal feilichsteld is en wol tefoaren komme dat yn 2020 de taal yn krisis is. It is in warskôging foar alle minsken dat it hiel goed giet mei de taal of dat it op de kop ferkeard komt. 

**Nije Welske taalwet groep**
* Dy groep is dwaande om politike druk te setten om nije wetjouwing oan te nimmen om it Welsk better te beskermjen. 

**Ûnderwiis groep** 
* Welske taalles moat jûn wurde op alle skoallen en op alle ferskillende nivo’s. Op de basisskoalle is it faak al mooglik om les te krijen yn it Welsk mar op HBU nivo en op universitêr nivo is it noch net mooglik. Ek wol de ûnderwiisgroep dat der mear lessen yn it Welsk jûn wurde. 

## Keppeling om utens
* Cymdeithas yr Iaith Hiemside 
* Cymdeithas yr Iaith Hiemside (Ingelsk) 
* Nije Welske taalwet 
* Ymgyrch Ddeddf Iaith Newydd