open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
607

## Foarfallen
* De kristlike jiertelling wurdt ynfierd. It jier 1360 AUC wurdt 607 n.Kr. It sil lykwols noch lang duorje ear't de kristlike jiertelling de AUC-jaartelling wier ferfangt.
* In Japanske ôffurdiging laat troch Ono no Imoko wurdt nei Sina stjoerd.
* It earste gebou fan it Horyu-ji timpelkompleks wurdt foltôge. (jier ±)

## Berne
* Vincentius Madelgarius, Frankysk greve en muonts (tradisjonele datum).

## Ferstoarn
* 12 novimber - Bonifatius, paus (607)
609

## Foarfallen
* Fokas skinkt it Panteon oan paus Bonifatius IV, dy't it ombouwe lit ta in tsjerke.
* Pulakesin II folget Mangalesa op as kening fan de Chalukya.
* Phokas stjoert Bonosus nei Egypte om de opstân fan Herakleios senior en Herakleios junior del te slaan. Dat betsjutte lykwols dat de kriich tsjin Perzje fersloerd wurdt.

## Berne
* Audoënus, aartsbiskop fan Rouen

## Ferstoarn
* Tassilo I, kening fan Beieren (591-609)
* Anastasius II, patriarch fan Antiochje
610

## Foarfallen

* 4 oktober - Herakleios, dy't mei syn heit Egypte yn hannen hat, komt yn Konstantinopel oan. Hy nimt de stêd sûnder te fjochtsjen yn en nimt keizer Fokas finzen en eksekutearret him.
* 5 oktober - Herakleios wurdt keizer.
* Mohammed, profeet yn de islam, hat syn earste iepenbieringen.
* De Sassaniden feroverje Syrje.
* De Avaren falle Itaalje yn.
* It Gryksk wurdt de offisjele taal fan it Byzantynske Ryk.
* Gundemar folget Witterich op as kening fan de Fisigoten.
* Selyf ap Cynan folget Cynan Garwyn op as kening fan Powys.
* Kolumbanus wurdt ferdreaun út Austraasje.
* Walrikus festiget him mei in pear neifolgers as kluzeners yn de omkriten fan Amiens.

## Berne

## Ferstoarn
* Fokas, keizer fan Byzantium (602-610)
801

## Foarfallen
* Loadewyk fan Akwitaanje ferovert Barselona. Ek Pamplona en Navarra komme ûnder Frankysk bewâld.
## Berne
* Fermoedlik om dit jier wurdt nei alle gedachten tichtby Corbie (Dútslân) de misjonaris Ansgar berne. De benediktiner muonts sil letter it kristendom preekjen gean yn Denemark en Sweden.
## Ferstoarn
802

## Foarfallen
* Jayavarman II stiftet it Khmer-ryk dat oant de 13e iuw in grut diel fan Yndosjina behearskje sil.
* De Wytsingen plonderje it kleaster Iona foar de kust fan Skotlân en baarne it plat.
* Kambodja wurdt regeard troch Jajavarman II (oant 850). Hy ferienet it útienfallen ryk.
* Krum wurdt Khan fan de Bulgaren.
* Niseforus I folget Irene op as keizer fan Byzantsium
## Berne

## Ferstoarn
803

## Foarfallen

* Nikefoarus I fan Byzantium en Karel de Grutte komme ta oerienstimming oer harren mienskiplike grins. Dit jout de Byzantynske keizer wat mear gelegenheid oan de Bulgaarske driging te dwaan.
* Byzantsium erkent de ûnôfhinklike posysje fan de *[[doge]]* fan 'e Republyk Feneesje.
* Mulhouse yn de Elzas wurdt foar it earst neamd.
* Theofanes de Belider fermeldet dat keizer Niceforus I help krijt fan de "Atsingani". Hja witte mei harren magy in opstandsje te betwingen. Dizze Atsingani binne wierskynlik in Manicheyske sekte dy't yn de 11e iuw út de kroaniken ferdwynt.
* Karel de Grutte feroveret Andorra op de Moaren.
* Yn it Keizerryk Sina komt nei 80 jier de bou fan 'e Grutte Boeda fan Leshan ree.

## Berne

## Ferstoarn
805

## Foarfallen
* De Saksen binne einliks foargoed ferslein. Karel de Grutte sil no wat oars oan syn manskippen bede moatte as bút dy't troch ferovering ferkrigen is.
* De wijing ta it kristendom fan keizer Karel bart yn de paltskapel fan Karel de Grutte yn Aken.
* Feneetsje, in Byzantynske stêd, rint oer nei de Franken.
* Liudger wurdt de earste biskop fan it East-Fryske bisdom Münster.
## Berne

## Ferstoarn
Wrakseljen

**Wrakseljen** is in fjochtsport en is ien fan âldste sporten dy't der bestiet. Troch de iuwen hinne hawwe der altiten manlju west dy't harren krêften meiïnoar mjitte woenen. De oerfoarm hâlde eins neat mear yn as inkeld inoar oanfalle en ôfwarre, dêr't stadich oan, in keunst fan oanfal en ferdigening útgroeide. Tsjintwurdich bestean der twa stilen fan wrakseljen: Gryksk-Romeinsk en de frije styl.
Doris Mooltsje

It **Doris Mooltsje** is in wynmole yn Aldegea yn gemeente Súdwest-Fryslân út 1997. It is in spinnekopmole mei in achtkante ûndertoer. De funksje is poldermole. De mole stiet de Aldegeaster Brekken besuden it spoar Ljouwert - Starum.

## Skiednis
De mole waard oarspronklik oan 'e ein fan 'e 18e iuw boud om polder 34 te bemeallen. De mole waard letter ferneamd nei Doris Hoekstra, dy't op 'e pleats by de mole buorke.  

Yn 'e jierren 1930 waard de mole foar in grut part ôfbrutsen en it binnenwurk ferfongen troch in gemaal, dat fan in diselmotor oandreaun waard en letter troch in elektromotor. Allinne de ûnderbou fan 'e mole bleau foar in diel stean, dy't fan sinken platen oerdutsen wie. Mei't it gemaal yn 'e jierren 1990 syn fuksje ferlear soe ek it lêste restant fan 'e spinnekop hast ferdwine.    

Op inisjatyf fan Simon Jellema fan 'e Rôt yn Drylts waard doe de Stifting Doris Mooltsje oprjochte. De stifting krige stipe fan de gemeente, de ruilferkavelingskommisje en it wetterskip, mar de provinsje sette it yn 'e kant en wegere om de mûne op de monumintlist te setten, ek nei in letter berop. Troch it krewearjen fan mûnemakkers en frijwilligers waard der yn 1995 dochs mei in weropbou fan 'e mole útein set, dy't yn 1998 folgtôge waard.

De mole is yn 2003 lang om let dochs op 'e list fan ryksmonuminten set. Eigener is de Stifting Doris Mooltsje. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank
* ''De Hollandsche Molen''
Palmgier

De **palmgier** (*Gypohierax angolensis*) is in soarte út de ûnderfamylje fan de gieren fan de Alde Wrâld (*Aegypiinae* en *Gypaetinae*). Yn it Ingelsk wurdt der ek wol 'vulturine fish eagle' neamd, dus as in giereftige earn. Oanlieding hjirfoar binne syn itensgewoanten, dy't net oerienkomme mei dy fan de oare gieren.

## Foarkommen
De fûgel is sa'n 56 oant 65 sm. grut en waacht in 1,3 oant 1,8 kg. De wjukspanwiidte leit tusken de 130 en 150 sm. Palmgieren binne ien fan de pear gieresoarten mei fearren op de hals, wylst sy hast net fan grutte kadavers ite en dêrtroch ek gjin bloed yn de fearren krije.
De keale hûd om de eagen is meast wat readeftich. De snaffel en de eagen binne giel, ek de poaten binne giel as ek wol fleiskleurich. De fûgel hat swarte en wite fearren.

## Iten
It iten fan de Palmgier bestiet foar it grutste part út de nuten fan de oaljepalm, mar ek wol dadels en oare fruchten. It is de iennigste rôffûgel dy't dit docht. Hy hinget by it iten fan de fruchten fan de palmbeammen faak ûnderstboppe yn de oan de takken.
Fierder ite de fûgels ek wol libbene fisken dy't se yn it wetter fange mar ek wol oare ynsekten en lytse dieren, sa no en dan ite se ek wol aas.

## Fersprieding
De Palmgier komt foar yn Afrika, súd fan de Sahara. De fûgel ferbliuwt it leafst oan de wetterkant en der moatte ek oaljepalmen foarkomme.

## Fuortplanting
It nêst is meast ien yn in hege beam op 10 oant 30 meter hichte, somtiden ek wol yn in hoale. It nêst wurdt makke fan tûken fan oaljepalmen en wurdt faak alle jierren wêr brûkt. Oan de binnenkant wurdt it nêst beklaaid mei gers en dong. It wyfke leit ien wyt aai mei in protte donkerbrune oant lila plakken. It aai wurdt yn fiif wike útbret. De jongen fleane nei sa'n trije moanne út mar bliuwe meast wol yn itselde gebiet.
Kristen

In **kristen** (froulike foarm: **kristinne**) is in oanhinger fan it kristendom, of (wat beheind sjoen) in neifolger fan Jezus Kristus.

## Skiednis fan de namme
Oarspronklik wie de term 'kristen' in skelnamme foar de oanhingers fan Kristus. It soe foar it earst brûkt wurde neidat yn Jeruzalem in ferfolging útbrutsen wie, dêr't ek de lettere apostel Paulus (dy't doe noch Saulus hiet) by belutsen wie. De kristenen flechten fuort en rekken ferspraat oer it Romeinske ryk. Letter waard de skelnamme troch de nije groepearring sels oernommen om harren te ûnderskieden fan oare leauwigen lykas de Joaden. 

De skiednis fan de earste kristenen is werom te finen yn it Bibelboek Hannelingen fan de Apostelen, haadstik 11.

## Sjoch ek
* Ekskommunikaasje
* Heiden
* Ketter
Twanatoerelear

De **twanatoerelear** giet oer de ferhâlding fan it godlike en minsklike yn de Persoan fan Jezus Kristus, dy't troch de Kristenen as de Soan fan God beskôge wurdt. Dizze kwestje hinget hiel krekt gear mei de lear fan trije-ienheid en makket dêr feitlik part fan út. 

Op hokker wize de ferhâlding fan de Soan ta de Heit omskreaun wurde moat, hâlde de kristlike mienskip harren eartiids in skoftlang dwaande. Oan 'e iene kant wie der de Grykske term *homoiousios* (gelyk yn wêzen, gelike substânsje), oan 'e oare kant de term *homoousios* (itselde wêzen, deselde substânsje). Mei "gelyk yn wêzen" wie der romte foar spekulaasje oer de ferhâlding tusken Heit en de Soan, mei "itselde wêzen" wie dat der net. Yn de twa-natoerenlear is de Soan sawol minsk as God en dat kaam it beste ta utering yn de twadde Gryske term *homoousios*, "itselde wêzen". 

Op it Konsily fan Kalsedon (451), dêr't de lear fan de trije-ienheid en de twa-natoerenlear foarfêst fêststeld wurde soe, waard dêrom keazen foar *itselde wêzen* yn stee fan *gelyk yn wêzen*. 

## Sjoch ek
* Trije-ienheid
Konsylje fan Kalsedon

It **Konsylje fan Kalsedon** waard hâlden yn 451 n.Kr. en wie in tige wichtige gearkomst fan biskoppen út de destiidske kristlike wrâld en dêr't in oantal bekende besluten (dogma's) fêststeld waarden. 

Op dat konsylje waard û.o. de posysje fan de Patriarch fan Konstantinopel fersterke ten koste fan de Paus fan Rome en soenen de Monofisiten, dy't foaral yn Syrje in soad oanhingers hienen, feroardiele wurde. In oar wichtich beslút dat op it konsylje nommen waard wie it foarfêst besljochtsjen fan de kontroverse oer de lear fan de godlike trije-ienheid en dat fan de twa-natoerenlear fan Jezus Kristus.
Geografyske koördinaten

**Geografyske koördinaten** binne koördinaten wêrmei't in plak op de ierde fêstlein wurdt. De ierde is geografysk ferparte troch meridianen en breedtesirkels (lykas de evener).

De easter- of westerlingte fan in plak is de hoeke tusken de meridiaan fan dat plak en de meridiaan fan Greenwich yn Ingelân. De noarder- of suderbreedte is de ôfstân yn graden oant de evener, by de meridiaan del mjitten.
AFC Ajax

**Amsterdamse Fuotbalklup Ajax** (*Amsterdamse Voetbalclub Ajax* of *AFC Ajax*) is in fuotbalklup yn Amsterdam, oprjochte yn 1900. Sûnt it begjin fan de earedifyzje yn 1956 hat de klup dêryn betelle fuotbal spile.

Ajax spilet de thúswedstriden yn de Johan Cruijff ArenA, in stadion mei in kapasiteit fan 51.715 taskôgers. Sûnt 1998 is de klup in nammeleaze fennoatskip; sa'n njoggentich persint fan de oandielen is lykwols fêst besit.

Inkele ferneamde spilers fan de klup binne:
* Johan Cruijff
* Piet Keizer
* Marco van Basten
Beand Baas en Smarige Skep

**Beand Baas en Smarige Skep**, letter **Beand en Skep** is (sûnt 2005) in Frysk rapduo en bestiet út Berend Visser (1986) en Klaas Jansma (1988). Berend Visser (Beand Baas) is 'frysktalige wurdsjesmieger' of 'rapper' en Klaas Jansma (Smarige Skep) docht de sang. It duo krige by har optredens by de Kunstbende in soad oandacht. Se einigen yn de kategory *Muzyk* by de lêste trije en mochten sadwaand e nochris optrede yn it Bolwerk yn Snits. Harren grutste hit wie *Wachtsje op foarútgong* (maart 2006), oer it minne kultuerbelied fan de gemeente Smellingerlân yn Drachten. Met dit nûmer brutsen se begjin 2006 troch op The Box en TMF. Hja rappe sawol yn it Frysk as yn it Nederlânsk. 

Beand Baas komt fan de Ingelstalige hip-hop groep V.I.A. Yn dizze groep sitte ûnder oare ek Siep Visser (Droeche-Skoeg) en Wieger Jansma (Wobbe) dy't ek faak dwaande binne mei Fryske hip-hop. Tegearre mei Smarige Skep dienen se ûnder oare it nûmer *Lit my Weze*. 

## Diskografy

### Singels
* 2008: *Sa moai*
* 2007: *Zomers gevoel*
* 2006: *Wachtsje op foarútgong*
Flagge

In **flagge** is in stik tekstyl dat yn de measte gefallen earne symboal foar stiet. In flagge wurdt normaal sprutsen ophong oan in flaggestôk of flaggemêst. It wurd 'flagge' komt in protte foar yn sprekwurden.

## Skiednis
Flaggen ha yn in protte gefallen in militêre betsjutting. It is bekend dat de Romeinen sinjalen trochjûnen mei flaggen. Yn de midsiuwen waarden flaggen in protte brûkt om de lieder oan te jaan. Eltse lieder hie faak in eigen symboal. Hjoeddeis wurd dit hieltyd noch in protte brûkt. Yn de tiid foar de krústochten ûntstie yn Flaanderen de gewoante om dizze symboalen ek op it skyld te tekenjen. Hjir is de heraldyk letter ek út ûntstien. Tsjintwurdich hawwe sawat alle lannen, provinsjes, stêden, doarpen, bedriuwen en ferienings harren eigen flagge.

## Funksjes
Flaggen ha in ferskaat oan funksjes. Sa stiet in flagge yn de measte gefallen symboal foar bygelyks in lân, provinsje of oare organisaasje. Se jouwe oan wêr’t sa'n organisaasje foar stiet en wat de skiednis fan de organisaasje is.

Flaggen ha in belangrike funksje yn de skipfeart. Eltse boat fart ûnder de flagge fan it lân wêr’t de boat registrearre stiet. Sadwaande jilde dan ek de rjochten út dat lân oan board. Ek op fleantugen wurdt dit tsjintwurdich brûkt. 

Yn de sport wurde flaggen ek in protte brûkt. Sa kin by it fuotbal de grinsrjochter oanjaan mei syn flagge oft de bal oer de line is of dat der in oertrêding makke is. Yn de auto- en motorracerij kin mei flaggen in ferskaat oan sinjalen jûn wurde. 

## Soarten flaggen
Der binne in protte soarten flaggen. In saneamde banier is in flagge wêrfan de hichte grutter is as de lingte fan de flagge. In findel wurdt yn it leger brûkt foar mobile ienheden. In wimpel is in lange smelle flagge. In wimpel is oan minder regels bûn. Sa mei in flagge neidat de sinne ûnder is net mear yn in flaggemêst hingje, wylst dit mei in wimpel wol mei.

## Oars

* De âldste state flagge dy't hjoeddeis noch altyd brûkt wurdt is de Deenske flagge, Dannebrog neamd. De flagge stamt út de 14e iuw. Op dizze flagge binnen de flaggen fan lannen as Sweden, Noarwegen en ek de Ynterfryske Flagge basearre.
* De âldste trijekleurige-flagge is de flagge fan Nederlân. Op dizze flagge binne flaggen as dy fan Frankryk, Ynje en Ruslân basearre.
* De flagge fan Nepal is de ienichste nasjonale flagge op de wrâld wêrfan de hichte grutter is as de breedte.
* De flaggen fan Switserlân en Fatikaanstêd binne de ienichste nasjonale flaggen op de wrâld dy’t fjouwerkant binne.
* De grutste flagge ea makke is in Israelyske flagge fan 18.843 kante meter. De flagge waard makke om de 50-jierrige freonskiplike bân tusken Israel en de Filipinen te earjen.

## Keppeling om utens
* Webstee 'Flags of the World'
Hardcore

* *hardcore* is in oantsjutting foar hurde pornografy
* yn 'e muzyk:
** *[[hardcore rap]]*
** *[[hardcore house]]*
** *[[hardcore punk]]*
Mem Teresa

**Mem Teresa**, berne as **Agnes Gonxha Bojaxhi** (Skopje, 27 augustus 1910 - Kalkutta, 5 septimber 1997) wie in katolike suster en de grûnlizzer fan in woldiedige religieuze oarde.

## Libben
Sy is berne yn it doetiidske Ottomaanske Ryk en groeide op yn in promininte Albanees-katolike húshâlding. Yn 1928 gie se foar de Oarde fan de susters fan Loreto yn Letnice oan it wurk. Dy oarder stjoerde har nei Kalkutta yn Yndia om learares te wurden. Sy keas doe de namme *Mem Teresa*, in ferwizing nei Teresia fan Lisieux.

Yn Kalkutta begûn sy mei har wrâldwiid ferneamde wurk ûnder de earmelju, dat sy oan har ferstjerren trochsette soe. Yn 1950 stifte se de oarder fan Misjonarissen fan Neisteleafde, in religieuze oarder foar susters yn Kalkutta. Yn 1979 krige sy foar har wurk de Nobelpriis foar de Frede.

Yn 2003 waard Mem Teresa sillich ferklearre troch paus Johannes Paulus II. Sy soe yn 1998, in jier nei har ferstjerren, frou Monica Besra fan tuberkuloaze en kanker better makke hawwe doe't dy in foto fan Mem Teresa tsjin har boarst hâlde. Op 4 septimber 2016 waard se hillich ferklearre troch paus Fransiskus.

## Keppelings om utens
* Spaansktalige side oer Mem Teresa
* Ynformaasje oer Mem Teresa
Lytse Griene

De **Lytse Griene** is in ûnbewenne eilantsje dat de Snitser Mar skiedet fan de Goaiïngarypster Puollen. It eilân is T-foarmich en wurdt beheard troch Steatsboskbehear.
Maurits fan Saksen

**Maurits** (Freiberg yn Saksen 21 maart 1521 – 9 july 1553) wie fan 1541 oant 1547 hartoch en dêrnei oant 1553 karfoarst fan Saksen. Maurits wie yn 1541 troud mei Agnes van Hessen (1527-1555), dochter fan lângreve Filips I fan Hessen en wie de heit fan Anna fan Saksen, de twadde frou fan Willem fan Oranje.

As fûle oanhinger fan de Reformaasje, wied er duchtich tsjinstanner fan Karel V. Yn 1551 twong er de keizer ta it Ferdrach fan Passau, wêrút blike soe dat Karel, nettsjinsteande syn machtsposysje, net by steat wie it protestantisme te ferneatigjen.
Ferbean

**Ferbean**, offisjeel ‘Duo Ferbean', is in Fryske muzykformaasje besteande út Bertus Klazinga fan Feanwâlden en Anko Bouma fan Warten. De formaasje begûn yn 1999 en stiet bekend om harren dûbelsinnige teksten. Ferbean makket gebrûk fan in ferskaat oan muzykstilen, lykas 'rock&roll’ en ‘shanty’. Se songe benammen twastimmige, humoristyske lietsjes en begeleide harsels op gitaar, ukelele, mûleharmoanika, tamboerijn, strykplanke, 'waskbortaar' en kokosnuten.

It duo besjongt in protte maatskiplike problemen. Harren earste optreden wie yn 1999 op it muzykfestival Tsjong yn Aldegea. Bouma en Klazinga wurken mei oan in cd fan Nanne en Ankie.

## Diskografy
### Albums
* *Lik op stik* (2002)
* *Altyd wat* (2007)

### Singels
* *Lik op stik* (2002)

### Ferneamde nûmers
* *Lik op stik*
* *Hynstetemmer*
* *Fryske Diken*

Ek stiet Ferbean op inkele Fryske sammel skiven:
* *Fryslân muzyklân 5* (in sammelskiif fan Fryske artysten)
* *Frysk hit festival, part 3* (2005; in sammelskiif fan Fryske artysten)
* *It bêste út de Fryske top 100 fan Omrop Fryslân 2*
Brobergen

**Brobergen** (platdútsk *Brobargen*) is in doarp yn de Landkreis Stade yn Nedersaksen, mei in oerflak fan 6,06 km² un 226 ynwenners (Desimber 2003). Brobergen wie oant 1972 in selsstandige gemeente un is nu diel fan de gemeente Kranenburg. De âldste foarm fan de namme Brobergen is fan 1286 *Brocberge*.
Bodie

* Bodie, Kalifornië. In spûkstêd yn it easten fan de Sierra Nevada
* Damien Bodie. In film-akteur út Austraalje.
Bodie (Kalifornje)

**Bodie** is in spûkstêd yn de Amerikaanske steat Kalifornje en leit op in hichte fan 2250 meter. Bodie, dat yn it saneamde Wylde Westen leit, is neamd nei W.S. Bodey. In man dy't yn 1859 ûntduts dat dêr goud yn de boaiem siet. Hy kaam yn novimber fan dat jier om by in befoarriedingmisje yn in tongerbui. It stêdsje hat hjoed de dei de status fan *[[National Historic Landmark]]*, wat betsjut dat it plak in erkend monumint is.

## Skiednis
It wie hast tweintich jier nei de ûntdekking fan Bodie dat de Standard Company yn 1876 in geologyske goudlaach ûntduts dy't winstjouwend wie. Dêrnei groeide it lytse isolearre doarpke mei 20 ynwenners út ta in stêd mei úteinlik wol 10.000 ynwenners. Yn totaal hawwe de Bodie-minen wol 34 miljoen dollar oan goud opsmiten. 

Bodie krijt yn dy tiid de kenmerken fan in grutte stêd. Mei twa banken, in tippelsône, in treinstasjon, fakbûnen, kranten, in finzenis en op it hichtepunt sels 65 salons, hat it stêdsje alles fan in grutte stêd. Moard en fjochtpartijen binne mear regel as útsûndering.

Nei ferrin fan tiid waard der hieltyd minder goud fûn en de opbringsten bleaunen efter. Yn de tritiger jierren is de stêd al hast hielendal ferlitten. Dochs wennen der yn it grutste part fan de 20e iuw minsken en waard de myn pas yn de jierren sechtich ticht dien.

### Sinezen
Nei ferrin fan tiid krige Bodie har eigen Chinatown. Op dat stuit wennen der hûnderten Sinezen yn Bodie. Der wie sels in Sineeske timpel. De Sinezen fertsjinnen harren jild mei it ferkeapjen fan griente of it kappen en ferkeapjen fan hout. Hjir wie in protte wurk yn omdat de temperatueren yn Bodie faak ûnder de 0° Celcius kamen. Der wie dan ek in protte hout nedich foar it waarm hâlden fan de hûzen.

### Hydraulyske elektrisiteitssintrale
Yn 1893 boude de Standard Company har eigen Hydraulyske elektrisiteitssintrale. Dizze sintrale stiet op sa'n 20 kilometer fan it plak, oan de Green Creek. De sintrale koe sa'n 130 hynstekrêften en 6.600 Volt opwekke. Mei dizze sintrale waarden de tweintich mûnen fan it bedriuw fan elektrisiteit betsjinne.

## Nasjonaal Park
Sûnt 1962 is Bodie in Nasjonaal Park, Bodie State Historic Park neamd. Noch hieltyd steane der sa'n 170 gebouwen oerein yn Bodie, wêrûnder in skoalle en in tsjerke. De gebouwen bliuwe troch de lege luchtfochtichheid yn in goede steat. It is ien fan de bêst bewarre doarpen út de tiid fan it Wylde Westen, ek al baarnde yn 1932 in grut part fan it stêdsje ôf. Besikers kinne it hiele jier troch, tsjin in fergoeding, troch de strjitten fan it stêdsje rinne. It ynterieur fan de hûzen is safolle mooglik yntakt bleaun. De bêste tiid om it stêdsje te besykjen is yn de simmermoannen, yn de wintermoannen is de dyk nei it plak ta net te beriden troch de snie dy't dan op de dyk leit.

## Keppeling om utens
*Bodie State Historic Park
Joegoslaavje

**Joegoslaavje** wie yn de 20e iuw in lân yn Jeropa. De haadstêd wie Belgrado.

## Dieling
Yn 2008 foarmen de neikommende lannen meiïnoar it eardere Joegoslaavje:
* Bosnje (sûnt 1992 ûnôfhinklik)
* Kroaasje (sûnt 1991 ûnôfhinklik)
* Montenegro (sûnt 2006 ûnôfhinklik)
* Noard-Masedoanje (sûnt 1991 ûnôfhinklik)
* Servje (wie winliken it eardere Joegoslaavje)
* Sloveenje (sûnt 1991 ûnôfhinklik)

Kosovo hat himsels yn 2008 ûnôfhinklik ferklearre, mar de Kosovaarske ûnôfhinklikens wurdt net algemien erkend.
Willemstêd (Kurasau)

**Willemstêd** (Nederlânsk en offisjeel: *Willemstad*) is de haadstêd fan Kurasau en de Nederlânske Antillen. Yn de stêd wenje sa'n 125.000 minsken, wêrmei it de grutste stêd is fan de Lytse Antillen. Willemstêd is ferneamd om syn kleurde gebouwen yn it sintrum fan de stêd. It sintrum stiet sûnt 1997 dan ek op de UNESCO-list fan Wrâlderfgoed.

De stêd leit oan de súdwestkante fan it eilân yn de natuerlike haven it Skottegat, dy’t ferbûn is mei de Karibyske See troch de Sint Annabaai. Dizze baai splitst Willemstêd yn twaen, se wurde ferbûn troch de Keninginne Emmabrêge en de Keninginne Julianabrêge, wêr’t tsjintwurdich it grutste part fan it ferkear oer hinne giet. 

## Skiednis
Neidat de Hollanners yn 1634 Kurasau op de Spanjoalen feroveren bouden sy op De Punt, it gebiet eastlik fan de Sint Annabaai in grut fort, om de havenyngong te ferdigenjen. Njonken it fort ûntstie Willemstêd. Yn 1707 waard der foar it earst oan de westlike side fan de Sint Annabaai boud. Dy nije wyk waard Otrabanda neamd. Wat Papiamints is foar ‘de oare kant’.

Yn de 17e iuw wie Willemstêd it plak fan ien fan de wichtichste slavemerken yn dy tiid. De slaven waarden oanfierd út West-Afrika en waarden fierder oerladen nei oare gebieten yn Noard- en Súd-Amearika.

Om 1920 hinne boude Shell in grutte oaljeraffinaderij dêr’t oalje út Fenezuela ferwurke wurdt. De raffinaderij wie fan grut belang foar de Amerikaanske fleantugen yn de Twadde Wrâldkriich. Hjir hellen de Amerikanen harren kerosine foar de fleantugen wei. 

Op 30 maaie 1969 bruts yn Willemstêd in tsjin-koloniale arbeidersopstân út. By dizze opstân waard fakbûnslieder Wilson Godett del sketten, hy soe de oanfal wol oerlibje. De arbeiders stutsen gebouwen in de wiken Punda en Otrabanda yn brân. Nederlân liet trijehûndert mariniers nei Willemstêd fleane om de rust te werstellen. 

Toerisme foarmet tsjintwurdich de wichtichste ynkomstenboarne foar de ynwenners fan Willemstêd.

## Ekonomy
Yn de 17e iuw waard Willemstêd in frijhaven. Al gau ûntstie hjir de wichtichste regionale slavenmerke. De út Afrika oanfierde slaven waarden yn Willemstêd oan lân brocht. Dêrnei waarden se ferdield oer ferskate bestimmings yn Midden-Amearika en Súd-Amearika. Yn de 20'er jierren fan de 20e iuw boude Shell by Willemstêd ien fan de grutste oaljeraffinaderijen fan de wrâld. Hjir wurdt rûge oalje ferwurke út Fenezuëla. Foar de lokaasje waard keazen omdat it fêstelân polityk sjoen net stabyl genôch wie. Yn de Twadde Wrâldkriich draaide de raffinaderij op topkapasiteit om kerosine te produsearjen foar de Amerikaanskeanske bommegoaiers.

Sûnt de jierren sechtich libbet Willemstêd hieltyd mear fan it toerisme. Der binne in protte hotels en kasino's hinne setten.

## Wichtige plakken en gebouwen
* It histoarysk sintrum.
* Keninginne Emmabrêge
* Keninginne Julianabrêge
* Fort Amsterdam
* Sint Annabaai
* Merke oan de Sha Caprileskaai
Skoklân

**Skoklân** (Nederlânsk: *Schokland*) is in earder eilân dat yn de Sudersee, en letter nei de bou fan de Ofslútdyk, yn de Iselmar lei. Tsjintwurdich is Skoklân in part fan de Noardeastpolder. 

## Skiednis
Skoklân ûntstie yn it Holoseen troch it opkommen fan de see wêrtroch der fean ûntstie op it plak fan Skoklân. It fean op Skoklân ferberget in lânskip út de lêste iistiid.

De âldste oanwizings fan eilannen yn de Sudersee (Skoklân en Urk) stamme út de Romeinske tiid. Fan de midsiuwen ôf binne der tekens fan bewenning op it eilân. It eilân wie opdield yn twa stikken. It noardlike part, dêr’t it doarp Emmeloord op lei hearde by it Greefskip Hollân, wylst it súdlike part, mei de doarpkes Middelbuert en Zuidert, fan Oerisel wie. Ek yn godstsjinstich opsicht wie it eilân ferdield. Emmeloord wie Roomsk-Katolyk, Middelbuert en Zuidert wienen Nederlânsk-herfoarme. Op de terp Middelbuert stiet ek tsjintwurdich noch de herfoarme tsjerke út 1834.

### Evakuaasje
Yn de rin fan de iuwen waard it eilân hieltyd lytser troch stoarmen en lânôfslach. Sadwaande moast yn 1855 de Súderbuert ûntromme wurde. Yn 1859 waard it hiele eilân, op befel fan Willem III ûntromme. Frjemd genôch is it eilân dêrnei amper lytser wurden. 

Nei dy evakuaasje spriede de befolking harren út. In lyts part gie nei Folendam. De measte minsken lutsen nei Follenhove en Brunnepe, tsjintwurdich in wenwyk fan Kampen. Yn Brunnepe waard de Skokkerbuert boud. In part dêrfan is neiboud yn it Suderseemuseum yn Inkhuzen. De katolike tsjerke fan Emmeloord waard stien foar stien  ôfbrutsen en wer opboud yn Ommen. 

Mei de ûntromming waard de gemeente Skoklân opdoeke en by de gemeente Kampen foege. Sûnt de drûchlizzing fan de Noardeastpolder sit it eilân fêst yn it fêstelân. Fan 1942 ôf heart Skoklân by de gemeente Noardeastpolder.

### Kultuer
Troch it isolemint fan de ynwenners fan Skoklân hie it eilân hsyn eigen dialekt, it Skokkersk. De kultuer fan Skoklân, mei de dracht, is wrâldferneamd. [boarne nedich] 	

### Sifers

## Hjoed-de-dei
Hjoed-de-dei is noch mar in lyts part fan it âlde Skoklân oer. Allinnich in stik fan Middelbuert stiet noch oerein. Tsjintwurdich is dêr no in museum fêstige mei in permaninte útstalling fan ûnder mear bonken fan in mammoet dy’t by it eilân fûn binne. It eilân is yn 1995 tafoege oan de UNESCO Wrâlderfgoedlist. 

Troch de grûnsoarte fan Skoklân, dat bestiet út in tinne laach klaai en in dikke laach fean, klinkt it eilân hieltyd fierder yn. Dat is it gefolch fan it omleech bringen fan de grûnwetterspegel. Dêrtroch is it eilân al 1,5 meter sakke. Fan de jierren ’90 ôf wurdt besocht om dat tsjin te gean troch it eilân wiet te hâlden.

Sûnt 1 novimber 2008 hat Skoklân de status fan doarp mei in eigen postkoade: 8319. Yn 2008 wiene der noch trije húshâldens, in museum en de wente fan de ljochtwachter.
Jehannes de Doper

**Jehannes de Doper** wie in Kristlike profeet dy't om-ende-by 30 n.Kr. libbe en yn Judeä preke. 

Hy ferkundige it boadskip dat elkenien troch de doop ferlost wurde sil fan alle sûnden. Jehannes liede in tige sober bestean yn de woastyn. Hy klaaide him yn in kameelhierren mantel en fiede him mei sprinkhoannen en wylde huning. Op oarder fan Herodes Antipas, de Joadske kening soed er ûnthalze wurde. Tradisjoneel wurdt dat witen oan de kueren fan syn dochter Salomé.

Neffens it grutste part fan it iere kristendom wie Jehannes de paadslochter fan Jezus. Oaren, lykas de Mandeeërs seagen him lykwols as de lêste profeet.
Nederlânsk kampioenskip fuotbal

Yn Nederlân wurdt sûnt 1898 offisjeel striden om it lânskampioenskip fuotbal. Yn de tsien jier dêrfoar waard der ek al in kampioenskip fuotbal hâlden, mar dit is nea offisjeel yn de boeken kaam. 

Oant en mei 1954 bestie it Nederlânske fuotbal út in amateurkompetysje. Yn dy tiid waard de kampioen bepaald troch in kampioenskompetysje. De klubs striden yn regionale kompetysjes foar dielnimming oan dizze kampioenskompetysjes. Ek nei it ynfieren fan it betelle fuotbal bleau dit sa. Yn it seizoen 1955/1956 waard de lanlike Earedifyzje ynfierd. Ek hjoed de dei wurdt de kampioen op dizze wize fêststeld. 

## Nederlânske kampioenskippen

## Stjer
Mei yngong fan it seizoen 2007/2008 meie klups dy’t tsien of mear kampioenskippen berikt hawwe in stjer op it sjirt drage. De klups krije der noch in ekstra stjer by as sy noch ris tsien kampioenskippen berikke. 

Nei't Ajax yn it seizoen 2010/2011 foar de tritichste kear kampioen wurden is, hat de klup no trije stjerren. PSV is de ienichste klup dit op dit stuit twa stjerren hat, it hat 21 lânstitels. Klubs dy't ien op it sjirt drage meie binne Feyenoord, 14 kear lânskampioen en HVV, 10 kear kampioen. HVV is de ienichste net profesjonele fuotbalklup mei in stjer.

## Ferdieling kampioenskippen

[*] Tal offisjeuze kampioenskippen
Eala Frya Fresena

**Eala Frya Fresena** is de wapenspreuk fan de East-Fryslân en stamt al út de tiid fan de Fryske seelannen. Eala Frya Fresena wurdt faak ferkeard oersetten nei ‘Heil, frije Friezen’. In bettere oersetting is 'Stean op, frije Friezen'. Dizze spreuk waard by de Opstalbeam sprutsen, by de gearkomsten fan de ôffurdigen fan de Fryske seelannen. De spreuk waard dan yn it Eastfrysk beäntwurde mei 'Lever dood as Slaav'. Yn it Frysk oersetten is dat dan de ferneamde sin 'Leaver dea as slaaf'. 

It motto ferwiist nei de Fryske Frijheid. In rjocht dat mooglik troch Karel de Grutte oan de Friezen jûn is. Foar de Friezen betsjutte de Fryske Frijheid it rjocht om gjin gesach te akseptearjen, allinnich dat fan it Hillige Roomske Ryk en fan de Kristlike God.

## Sjoch ek
* Fryske Frijheid
* Friezen
Friesenwall (muorre)

In ***Friesenwall*** (meartal: *Friesenwälle*) is in type muorre fan grûn en stien dy't tsjintwurdich benammen yn Noard-Fryslân te finen is. 

It is in soarte fan steapelmuorre, dy't bestiet út in laach grûn dy't mei grutte balstiennen ôfmakke wurdt. De muorre is oer it algemien sa'n tachtich sintimeter heech. By in echte *Friesenwall* wurdt gjin semint brûkt om de stiennen fêst te meitsjen. Dit bart troch it stevich oandrukken fan de stiennen yn de grûn. 

Yn de Midsiuwen ûntstie de *Friesenwall* yn it hiele machtsgebiet fan de Friezen. Mei't dat in sompich gebiet wie dêr't gjin stiengatten te finen wiene, en dêr't ek te min hout wie foar it bouwen fan stekken of oare houten ôffredings, wie men oanwiisd op it steapeljen fan balstiennen dy't by it bewurkjen fan it lân yn 'e ikkers fûn waarden.
Willemstêd

* Willemstêd (Eaststellingwerf), in buorskip yn Eaststellingwerf
* Willemstêd (Grinslân), in buorskip yn Grinslân
* Willemstêd (Kurasau), de haadstêd fan Kurasau
* Willemstêd (Noard-Brabân), in festingstêd yn Noard-Brabân
Redbadsberch

De **Redbadsberch** is in grêfheuvel yn de gemeente Dunum yn East-Fryslân. Neffens de leginde leit de Fryske kening Redbad hjir begroeven. De heuvel hat in hichte fan 2,6 meter, wêrmei it de grutste grêfheuvel fan East-Fryslân is. De lingte en breedte fan de heuvel is 29 by 24 meter, wat betsjut dat de heuvel sa’n 700 kante meter grut is. De hichte is tûzenen jierren brûkt as hillich beafeartsplak. 

## Archeologyske fynsten
Tusken 1898 en 1904 is de Redbadsberch twa kear ôfgroeven foar archeologysk ûndersyk. Dit ûndersyk liede de fynsten yn fan it skelet fan in minske út de jongste iistiid, seis urnen, tsien brângrêven, in stiennen kistke en in part fan in hynstelyk. De fynsten komme wierskynlik út de Brûns- en Izertiid. 

Hjoed de dei binne de fynsten yn it besit fan it ‘Gesellschaft für bildende Kunst und vaterländische Altertûmer’ (Selskip foar byldene keunst en âlderdommen fan it Heitelân) yn Emden.

## Keppeling om utens
* Foto fan de Redbadsberch
Matthew Henry

**Matthew Henry** (18 oktober 1662 – 22 juny 1714) wie in Ingelsk teolooch.

Hy waard berne op Broad Oak in plak op de grins fan de distrikten Flintshire yn Wales en Shropshire yn Ingelân. Syn heit wie Philip Henry, dy't krekt foar de berte fan Henry út de Ingelske steatstsjerke setten wie fanwegen de Wet op de Lykskeakeling fan 1662. Yn tsjinstelling mei oaren dy't it selde pak drage moasten hie Philip middels foar himsels en koe sa syn soan goed ûnderwiis folgje litte. Matthew gie ynearsten nei in skoalle yn Islington en dêrnei nei Gray's Inn. Rillegau ruile hy syn rjochtenstúdzje yn foar de teologystúdzje en waard yn 1687 dûmny fan de Prebiteriaanske gemeente fan Chester, Yn 1712 ferfarde er nei Mare Street yn Hackney. Twa jier letter (22 juny 1714) stoar er oan in oerhaal yn Nantwich, doe't er fan Chester nei Londen reizge.

## Wurk
* *Life of Mr Philip Henry*
* *The Communicant’s Companion*
* *Directions for Daily Communion with God*
* *A Method for Prayer*
* *A Scriptural Catechism*
* *Exposition of the Old and New Testaments*

## Keppelingen om utens
* Biografy fan Matthew Henry
* ''Matthew Henry Complete Commentary on the Whole Bible''
Friesenwall

**Friesenwall** hat meardere betsjuttings:

* Friesenwall (muorre): In muorke makke fan grûn en stiennen.
* Friesenwall (Twadde Wrâldkriich): In projekt fan de Dútsers om te foarkommen dat de alliearden oer de Noardsee binnen dringe koenen.
Geert Arend Roorda

**Geert Arend Roorda** (2 maart 1988, It Hearrenfean) is in eardere Nederlânske fuotballer. Roorda spile syn measte wedstriden op it middenfjild.

## Biografy
Roorda begûn mei fuotbal by amateurklup fuotbalferiening Noardburgum. Fan syn achtste ôf komt hy út foar SK It Hearrenfean. Hy spile yn Oranje ûnder 17 en Oranje ûnder 19. Mei troch in ferskaat oan blessueren (bygelyks oan de ankel en de beide knibbels) hat hy net meidwaan kind oan it WK ûnder 18.

Yn oktober 2004 waard Roorda foar it earst oproppen foar Oranje ûnder 17. Hy spilet twa kwalifikaasje wedstriden foar it EK tsjin Armeenje en Turkije. Yn de wedstriid tsjin Turkije makket hy it doelpunt dat Nederlân nei ik EK yn Itaalje bringt. Dit EK moat hy misse troch in blessuer oan de heup. Wol spilet Roorda mei op it Wrâldkampioenskip ûnder 17 yn Peru. Hy wit mei syn ploech oant de heale finale ta te komme wêryn mei 4-0 fan Meksiko ferlern wurdt. Yn de wedstriid om ‘t tredde plak wint Nederlân al en pakt it it brûns. Roorda komt op it WK net fjirder as 75 spylminuten.

Roorda makket syn profesjonele debút foar It Hearrenfean op 20 septimber 2007 yn de thúswedstriid foar de UEFA Kup tsjin Helsingborgs IF (5-3). Syn earste doelpunt makket Roorda yn de thúswedstrijd tsjin NEC út Nymwegen, It Fean ferliest úteinlik mei 2-3. Foar Jong Oranje debutearret Roorda op 12 oktober 2007 yn de wedstriid mei Estlân om kwalifikaasje foar it Jeropeesk Kampioenskip yn 2009.

Op 9 jannewaris 2008 hat Roorda in kontrakt tekene dat him oant de simmer fan 2012 oan sk It Hearrenfean bynt.

Al sûnt de simmer fan 2008 hat Roorda te krijen mei in swiere blessuere oan de knibbel. It kapsel fan de knibbel is skansearre. Hjirtroch hat hy yn it seizoen 2009/2010 mar in hantsjefol wedstriden foar de klup spylje kind. Roorda kaam ûnder oaren yn aksje in de finale fan de KNVB-beker tsjin FK Twinte. Ek yn de tarieding op it nije seizoen hat Roorda te krijen mei blessueres oan syn knibbel, hjirtroch moat hy ûnder oaren de wedstriid om de Johan Cruijff Skaal misse.

Ein 2010 rûn Geert Arend Roorda staazje by it Deenske *Esbjerg fB*. De Denen wiene oertsjûge fan de kwaliteiten fan de middenfjilder. It kaam lykwols net ta in ferhier. Op 31 jannewaris 2011 waard yn de jûn bekend makke dat Roorda foar de rest fan it seizoen oan SBV Excelsior ferhierd wurde soe.. Op 19 febrewaris makke er yn de wedstriid tsjin Willem II syn earste twa doelpunten foar Excelsior. 

## Prestaasjes
;KNVB-beker: Winner - 2009

## Keppeling om utens
*Spilerspaspoart fan Roorda op VI.nl
Sjampanje-Ardinnen

**Sjampanje-Ardinnen** (Frânsk: *Champagne-Ardenne*) wie fan 1956 oant 2016 in bestjoerlike regio yn it noarden fan Frankryk. De haadstêd wie Châlons-en-Champagne. Sûnt 1 jannewaris 2016 heart de krite mei de Elzas en Loataringen ta de nije bestjoerlike regio fan it Grutte Easten (*Grand Est*).
Jan Harm Contermans

**Jan Harms Contermans** wie de skutmaster fan it yn 1650 boude fallaat of de slûs in de Linde by Noardwâlde.
Dat wie teminsten sa yn it jier 1742. Dit blykt út in brief dy't skippers, as brûkers fan it fallaat, oan de Steaten fan Fryslân stjoerden. Yn it brief klagen se oer de skutmaster. Se beskuldigen him der fan dat er nachts it wetter fuortrinne liet sadat harren skippen drûch foelen. Jan Harm Contermans liet neffens it brief pas wer wetter yn de slûs as de skippers in protte jenever by him kocht hienen. Ek sette Contermans de omlizzende landerijen nei eigen goedtinken splis.

Oer it fallaat dat yn 1650 oplevere waard wurdt pas sprutsen yn 1850. Hy stiet dan yn de Atlas fan Fryslân fan Wopke Eekhoff. 

Yn De Hoeve is der sawol in wei *(Kontermanswei)* as in brêge *(Kontermansbrêge)* oer de Linde nei Contermans neamd.
Franche-Comté

De **Franche-Comté** (Franko-Provansaalsk: Franche-Comtât) wie fan 1982 oant 2016 in bestjoerlike regio fan Frankryk. It gebiet leit yn it úterste easten fan it lân en wurdt yn it noarden begrinze troch de Elzas, Loataringen en Sjampanje-Ardinnen. Yn it westen grinzget it oan de eardere regio Boergonje, yn it suden oan de eardere regio Rône-Alpen en yn it easten oan Switserlân. Foar 1678 foarme de Franche-Comté it Frijgreefskip Boergonje (dêrfandinne de namme: *franche* = "frij" en *comté* = "greefskip"). Fan 1678 oant de Frânske revolúsje wie it in provinsje fan it Keninkryk Frankryk. Sûnt 1 jannewaris 2016 heart de Franche-Comté mei de eardere regio Boergonje ta de nije bestjoerlike regio Boergonje-Franche-Comté.
Hyltsje Hepkes van der Zee

**Hyltsje Hepkes van der Zee** (17 oktober 1754 - 10 novimber 1827), ek wol Hieltsje of Hylke neamd, wie in boer út Jonkershuzen en adjunkt-maire (funksje út de tiid fan de Frânske besetting, fergelykber mei wethâlder) fan Tsjerkwert.

H.W.F. (Henk) Aukes beskriuwt him yn syn "Frisia katolika" (it tredde diel: Katolike Fryske Geslachten) sa: *Tsjerkje Jans Taekema gie it libben yn mei in nuveraardich man: Hyltsje Hepkes van der Zee. Boer un de Jonkershuzen. Yn [[Napoleon Bonaparte|Napoleon's]] tiid wie hy adjunkt-maire en in deftich man. Hy wie âld, sy jong. Niisneamde funksje oefene Hyltsje út yn de gemeente Tsjerkwert, ien fan de gemeenten, wêryn it [[Frankryk|Frânsk]] bestjoer de kaart fan [[Fryslân]] ferknipt hie.*

Hyltsje wenne yn 1828 al op de Hoytema state. Om dizze tiid hinne bloeide it katolisisme yn Fryslân wer op. Dizze religy waard yn 1580 by resolúsje fan de Steaten fan Fryslân so goed as ferbean.
De Hoytema state hie dêrom in ferburgen kapel mei hûsalter. Dêryn stie in let midsiuwske piëta of *Need Godsbyldsje*, in byldsje fan de Faam Marije mei it deade lichem fan har Godlike soan op 'e skoat.
De Piëta waard troch Hyltsje by syn fertrek út de Hoytema state meinommen. It byldsje is noch altyd by de neisieten fan Hyltsje yn besit.
Hearskip

**Hearskip** wie in nei 1500 opkommende titel foar leden fan de Fryske adel. It predikaat *Hearskip* waard graach brûkt troch de haadlingen, dy 't yn de geunst stienen fan de frjemde lânshearen en bepaalde foarrjochten hienen.
Pinksterbeweging

De **Pinksterbeweging** is in streaming binnen it Kristendom dat sterk de klam leit op de Hillige Geast, dy't de dissipels fan Jezus neffens de Bibel op Pinkster ûntfongen hawwe. Troch de Pinksterbeweging wurdt dat sjoen as in part fan de belofte dy't Jezus syn neifolgers die en dat beskreaun stiet yn de Bibel.
Willem fan Haren (grytman)

**Willem van Haren** (It Hearrenfean, 6 jannewaris 1655 – Sint Anne, 18 septimber 1728) wie in soan fan Ernst fan Haren en Catharina fan Oenema. 

Hy brocht syn bernejierren troch op Oenemastate. Hy wie grytman fan inkele gritenijen:
* Doanjewerstâl (1679 - 1688).
* Weststellingwerf (1688 - 1711). Hy wenne op Huzinge Lindenoard yn Wolvegea.
* It Bilt. Wenplak Sint Anne. Hy skonk in tsjerkoargel oan de Van Harenskerk. 
** (1718 - 1723) grytman 
** (1723 - 1728) substitút-grytman 

It Museum Willem van Haren op It Hearrenfean is nei him neamd.
 
Hy hie twa ferneamde pakesizzers:
* Willem van Haren (auteur) (Ljouwert, 21 febrewaris 1710 – Sint-Oedenrode, 4 july 1768), dichter.
* Onno Zwier van Haren (Ljouwert, 2 april 1713 – Wolvegea, 2 septimber 1779), auteur, diplomaat en politikus.

## Sjoch ek
* Fryske musea
* List fan grytmannen fan Doanjewerstâl
Grutte Wierd

**Wijard Jelckama** (Boalsert, ±1490 – Ljouwert, 30 novimber 1523) better bekend as **Grutte Wierd** fanwegen syn mânske lichemsbou en krêft, wie in Fryske legindaryske seerôver, rebel en frijheidsstrider. Syn foarnamme wurdt ek wol skreaun as *Wierd* en *Wijerd*.

## Libben
Jelckama waard berne om 1490 hinne, as soan fan de âldere suster fan Grutte Pier, fierders is net in soad bekend oer syn jonge libben. Fan Wijard wurdt sein dat er in aldermachtigst grutte en sterke feint wie wêrfan't syn foarkommen net ûnder die foar dat fan syn ferneamde omke Pier. Jelckama soe 2,15 meter lang west wêze en hy koe in hynder fan 450 kilo op syn skouders huffe.

Doe't yn 1515 Grutte Pier syn striid tsjin de Habsboargers, Saksen en Hollanners úteinsette, sleat Jelckama him ek by it leger fan syn omke oan. Hy waard de ûnderbefelhawwer fan it leger fan Pier, de Arumer Swarte Heap.

Grutte Wierd wie der ek by doe't Grutte Pier oan syn Twadde belegering fan Medemblik begûn yn 1517. Alhoewol't it yn dy jierren noch min ferdigene fêstigingstedsje it swier te lijen krige koene de measte minsken harren yn feilichheid bringe. Doe't Grutte Pear earne yn it tiidrek 1518 - 1520 ophâldt mei de striid, naam Wijard it befel fan Pier syn troepen oer. 

Wierd focht ek bûten Fryslân foar Gelre. Ek behelle er noch wol wat oerwinnings, mar lang om let waarden de Fryske frijheidsstriders dochs ferslein en oppakt. Yn 1523 waard fan Grutte Wierd de holle ôfslein. Neffens de ferhalen moast de beul wol fjouwer kear slaan tefoaren earst Jelckama's tige grouwe nekke troch wie. Mei it ferstjearren fan Jelckama kaam in ein oan de opstannen fan Fryslân.

## Famylje
Jelckama hat troud west mei in frommes dat Fokel hjitte. It eksakte jier fan harren boaskjen is net wis. Fokel oerlibbe har man tritich jier, se stoar yn 1553. Fokel en Wijard hienen twa dochters, Bonga (1516-1575) en Fokel (1517-1546) en in soan, Janco Douwes Jelckama (1514-1587).

Pake- en beppesizzers en bernsbernsbern binne bekend. In bernbernsdochter dy't stoar yn 1625 liet fermoedlik de bloedline fan Jelckama útstjerre.

## J.J. Kalma
Neffens J.J. Kalma, dy't yn syn boek *Grutte Pier fan Kimswerd* (De Tille, 1970) in haadstik oan Grutte Wierd besteget, kin der twifele wurde oan it feit dat Jelckama al as net in neef fan Grutte Pier west hat. Al kin der mei wissichheid sein wurde dat Grutte Wierd bestien hat, mar it famyljeferbân is neffens Kalma net wis. 

It ferneamde Swurd fan Grutte Pier hat neffens Kalma net fan Pier west, mar fan Jelckama. Oer it algemien wurdt oannommen dat it swurd fan Grutte Pier west hat.
1792

## Foarfallen
* 16 maart - By in maskere bal yn de Opera fan Stockholm wurdt de Sweedske kening Gustaaf III delsketten. Hy stjert op 29 maart. Kroanprins Gustaaf IV Adolf fan Sweden is noch minderjierrich, dat de broer fan de kening, Karel XIII, nimt it regintskip op him.
* 20 septimber - De Assemblée Nationale yn Parys kart in wet op de boargerlike stân goed. Ek wurdt skieding legalisearre.
* 20 septimber - Nederlaach fan in Prusysk ynvaazjeleger yn de Slach by Valmy yn de Sjampanje.
* 22 septimber - Kening Loadewyk XVI fan Frankryk wurdt ôfset op beskuldiging fan gearspannen mei bûtenlânske legers. De Frânske Republyk wurdt útroppen. Begjin fan de Republikeinse jiertelling.
* *sûnder datum* - Claude Chappe demonstrearret yn Frankryk de semafoar, it earste praktyske tillekommunikaasjemiddel.
* *sûnder datum* - De Westyndyske Kompanjy wurdt opheft.
* *sûnder datum* - Eks-slaven út Nij-Skotlân begjinne mei de bou fan Freetown yn it hjoeddeiske Sierra Leöane.
* *sûnder datum* - De Holwerter tsjerketoer wurdt ferhege ta 52 meter.

## Berne
* 21 jannewaris - Tsjalling Hiddes Halbertsma, Frysk skriuwer en bûterkeapman († 1852)
* 19 febrewaris - Roderick Impey Murchison, Skotsk geolooch († 1871)
* 29 febrewaris - Gioacchino Rossini, Italjaansk komponist († 1868)
* 15 april - Barthelomeus Jacobus Schurer, Frysk ûnderwizer en skoalhaad († 1888)
* 13 maaie - paus Pius IX († 1878)
* 16 maaie - Jan Hendrik van Boelens, Nederlânsk jurist en politikus († 1865)
* 18 july - Teresia van Saksen-Hildburghausen, keninginne-gemalinne fan Beieren († 1854)
* 6 desimber - Abraham Jakob van der Aa, Nederlânsk skriuwer en ierdrykskundige († 1857)
* 6 desimber - kening Willem II fan de Nederlannen († 1849)
* 11 desimber - Bruno Lieuwes van Albada, Frysk letterkundige en publisist († 1876)

## Ferstoarn
* 29 maart - kening Gustaaf III fan Sweden (* 1746)
;*datum ûnbekend*
*Bernardus Albertus Fabricius (Bearn Lap), skuonmakker en kronikeur fan Drachten (* 1724)
1793

## Foarfallen
* 2 jannewaris - De Twadde Poalske Dieling: Ruslân en Prusen anneksearje beiden in oansjenlik part fan Poalen.
* 1 febrewaris - It revolúsjonêre Frankryk ferklearret "de tirannen George III fan Grut-Brittanje en Willem V fan Oranje-Nassau" de oarloch. Dêrtroch wreidet de Earste Koälysje-oarloch tusken Frankryk, Eastenryk en Prusen en harren lytsere bûnsgenoaten him út ta in konflikt dat hast hiel West-Jeropa beslacht.

## Berne
* 19 april - keizer Ferdinand I fan Eastenryk († 1875)
;*datum ûnbekend*
*Jacob Sjoukes Visser, histoarysk persoan út Snits († 1820). *Mooglik berne yn [[1794]]*

## Ferstoarn
* 21 jannewaris - kening Loadewyk XVI fan Frankryk (* 1754)
* 30 jannewaris - Armand Tuffin de la Rouërie, Bretonsk generaal (* 1751)
* 6 maaie - Jean-Michel Huon de Kermadec, Bretonsk ûntdekkingsreizger (* 1748)
* 16 oktober - Mary-Antoinette fan Eastenryk, keninginne-gemalinne fan Frankryk (* 1755)
* 4 desimber - Armand de Kersaint, Frânsk marine-ofsier en politikus (* 1742)
Tsjerkhôf

In **tsjerkhôf**, **hôf** of **hou** is it begraafplak yn de hôf (tún of hiem) by in tsjerke dêr't de lichems fan ferstoarne persoanen begroeven wurde. Eartiids waarden alle deaden op it tsjerkhôf begroeven. Tsjintwurdich binne der grutte begraafplakken dêr't ek de urnen mei jiske fan kremearde lichems begroeven wurde.

## Skiednis
In moai tsjerkhôf hawwe bygelyks Stiens en Rinsumageast. Mooglik wie hjir eartiids in heidensk begraafplak, al as net by in timpel. Yn de midsiuwen krige it troch it begraven in grut plak. Ferskate wegen rûnen der hinne, tsjerke- en lykwegen. Op it tsjerkhôf jilde asylrjocht. It wie in wijd plak: ûnbekenden, net-doopte bern en selsmoardners mochten hjir net begroeven wurde. It tsjerkhôf wie 'befrijd' troch in wâl, letter muorre, in grêft of in stikelhage. Sa krige it in festingkarakter. Om it tsjerkhôf, binnen de ôfskieding, rûn in ringwei, in âld prosesjepaad fan 2-2,5 meter ('lykpaad', 'wanneling') dêr't de deaden oer droegen waarden. It tsjerkhôf wie lang ferlyn ek gearkomstplak en rjochtplak, dêr't dikke balstiennen in oantinken fan hâlde; letter noch boartersplak foar bern en blikke foar de froulju. Ek jiermerken waarden der hâlden.

## Tsjerkhôfruster
Oer de kûle dêr't it tsjerkepaad de ôfskieding fan it tsjerke krúste lei faak in houten ruster mei in draaikrús (tourniquet). Yn Stiens wienen der yn de 20e iuw noch oerbliuwsels fan te sjen. Yn de 16e iuw en letter wienen der noch tsjerkhôfrusters yn Grou, Jirnsum, Akkrum en Rinsumageast. Op dit tsjerkhôfruster waarden eden ôflein. It tsjerkhôfruster soe de duvel keare (en de bargen, en de slimste modder fan de skuon).

## Sjoch ek
* Tsjerkhôfpoëzy

*
Friedrich Paulus

**Friedrich Wilhelm Ernst Paulus** (Breitenau, 23 septimber 1890 - Dresden, 1 febrewaris 1957) wie in Dútske fjildmaarskalk. Hy wurdt ek wol ‘von Paulus’ neamd mar dat is net terjochte. Yn tsjinstelling ta in soad oare Dútske offisieren wie er net fan adel. 

Yn 1938 waard hy sjef fan de generale stêf fan it earste Dútske pânserkorps en yn 1939 die hy mei oan de oanfal op Poalen. Dit wie it begjin fan de Twadde Wrâldkriich.

Ek die hy mei oan de fjildtocht tsjin Belgje en Frankryk yn 1940. Yn 1942 krige hy yn de winterkrisis fan Operaasje Barbarossa it oerbefel. Syn leger waard yn novimber 1942 ynsletten by Stalingrad. Nei in útsichtleaze striid joech hy him oer op 31 jannewaris 1943. Dit die hy tsjin it sin yn fan Adolf Hitler. Folgens Paulus sels hat de striid oan mear as 400.000 Dútske soldaten it libben koste. 

Yn kriichsfinzenskip hat er ferskillende oproppen dien om de striid te staken. Yn 1953 waard er frijlitten troch de Sowjetuny. Hy hat oant syn dea libbe yn East-Dútslân.