open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ritzard

**Ritzard** (ek wol Ridsert) is in legindaryske Fryske kening út de 7e iuw. Syn feitlik bestean is ûnwis. 

## Cronica der Fresen
De boarne oer Ritzard is de *[[Cronica der Fresen]]* fan Eggerik Benninga (1490-1562), in Eastfryske haadling. Syn kronyk is in oanienskeakeling fan ûnwissigens en neffens skiedkundigen net altiten like betrouber. Yn it skrift waard Ritzard neamd as de foargonger fan kening Rabbolt, (Redbad), hy stoar yn de Slach by Dorestêd tsjin de Franken dy't plakfûn yn 688. Lykwols binne al dizze feiten yn striid mei oare, benammen Frankyske boarnen út dy tiid.

## Literatuer
*, *Frieslands oudheid*, Utert, 2000, s. 247.
Slach oan de Ryn

De **Slach oan de Ryn** fûn plak om 525 hinne oan de útrin fan  de Ryn yn de Noardsee, tusken de Friezen en de Denen. De Friezen waarden oanfierd troch in kening dêr't wy de namme net fan witte  en de Denen stienen ûnder lieding fan harren kening Hugleik. De slach waard troch de Friezen wûn.

## Eftergrûn
De direkte oanlieding foar dizze slach wie in strooptocht, dy't troch de  Deenske kening op tou setten waard en dy't de Denen djip yn it Frankyske gebiet brocht. Se wienen mei skippen de Ryn op farre oant-en-mei Nijmegen. Dêr wienen hja oan it plonderjen slein en hienen finzenen makke en in soad bût.

De Friezen wienen op de hichte fan de Deenske ynfal, dat yn de tuskentiid makke de Fryske kening syn leger op ree en sammele in float byinoar. Mei dit leger wachte er by de mûning fan de Ryn op 'e weromkomst fan de ynfallers. Neat-fermoedzjend rûnen de Denen yn in mûklaach en waarden troch de Friezen op it strân ôfslacht.

## Tsjinstellingen
De ferskate skriftlike boarnen dêr't wy oer beskikke, wize net allegear itselde folken oan as tsjinstanner fan de Denen. Neffens de Frankyske  boarnen út dy tiid wienen de Franken by de slacht belutsen, wylst de  Angelsaksyske de Friezen as meidoggers neamen. De lizzing fan it Warnen ryk oan de mûning fan de Ryn makket it allegear noch slimmer dizze slach goed te tsjutten.  

### De ûnbekende Fryske kening
Oer de namme fan de Fryske kening binne wy net ynformearre. It soe fansels kening Audulf hawwe wêze kind, dêr't wy fan witte dat er tidens syn bewâld in grutte oerwinning behelle hat. De munten dy't fan him fûn binne wize yn alle gefallen hjir wol op. Mar spitergenôch is alles mei dize beklaaid.
525

## Foarfallen
* De Friezen ferslaan de Deenske kening Hugleik yn de Slach oan de Ryn.

## Berne

## Ferstoarn
J.H.J. van Wageningen thoe Dekema

**Jan Hindrik Jetse van Wageningen thoe Dekema** (Ljouwert, 14 novimber 1860 – Jelsum, 23 april 1908) wie heareboer.

Jan van Wageningen wenne op Dekemastate yn Jelsum. De Jelsumers beseagen him as in apart man. Hy rûn in Aldfrysk kostúm en wie ien fan de lêste dragers fan dat kostúm. Wa’t sa’n fyftich jier nei syn dea mei Jelsumers oer Jelsum oan ‘e praat rekke, krige wis in ferhaal oer Jan van Wageningen.
Jan van Wageningen wie faaks in man út it begjin fan it ûntstean fan de Fryske Beweging. Hy wie foar it behâld fan it âlde. Fan nijmoadrige dingen moast er neat hawwe. Doe’t it spoar oanlein waard, hat er him dêr tsjin fersetten dat de spoarbaan oer syn lân rinne moast.

## De ferhâlding mei Piter Jelles Troelstra
Yn syn tinkskriften skriuwt Piter Jelles Troelstra ek oer syn besites oan Dekemastate. Piter Jelles en Jan van Wageningen pielden my it Frysk, as jonges wienen se dêr tegearre al mei oan ‘e gong. Oer oare saken koenen se net prate want dan waard it bargebiten. Dy sosjalistyske opfettingen fan Piter Jelles woe Jan van Wageningen neat fan witte. Jan syn grutte held wie Abraham Kuyper. Letter is hy in foarman fan de antyrevolúsjonêren yn Stiens wurden.

## De evangelisaasje
Jelsum wie frijsinnich en Jan van Wageningen wie otterdoks. Doe’t der yn Jelsum hieltyd frijsinniger dominys kamen, gie dat Jan te fier. Syn heit en de dominy hienen ek al spul hân oer it spiritisme, dêr’t dominy, op oanrieden fan Jan van Wageningen syn mem mei dwaande wie. 
Yn ‘t lêst koe Jan de preken net mear ferneare. Der waard yn Jelsum tocht dat Van Wageningen wol grifformeard wurde soe. Dy stap wie foar him te grut. Yn 1899 rjochte Van Wageningen mei meistanders in evangelisaasje op. Se kamen ynearsten gear yn in âlde smidderij. Yn 1901 kaam der in geboutsje klear op Finsterbuorren. Van Wageningen joech de grûn dêrfoar oan de evangelisaasje. It hat in twaspjalt yn it doarp jûn. Guon fûnen it in streek fan Van Wageningen. Wat ek faaks meispile hat dat ds. J. Faber, dy’t yn 1901 yn Jelsum kaam te stean, de earste sosjalistyske dominy yn Fryslân west hat. 
De evangelisaasje frege om it nachtmiel yn 'e tsjerke te hâlden. De tsjerkerie wegere botwei en dat is hiel lang sa bleaun. Doe’t nei de Twadde Wrâldkriich in petear tusken frijsinnigen en otterdoksen begûn, hat Jelsum him lang ôfsidich holden. Yn ‘t lêst is de evangelisaasje wer in part fan de herfoarme gemeente fan Jelsum wurden.

## Keppeling om utens
* ''Bij het portret van J.H.J. van Wageningen thoe Dekema'', Wumkes.nl
Jovianus

**Flavius Jovianus** (331 - 17 febrewaris 364) wie keizer fan it Romeinske ryk fan 27 juny 363 oant 17 febrewaris 364.

Doe't Julianus Apostata op 27 juny 363 yn de striid tsjin de Perzen ferstoarn wie oan syn wûnen, waard Jovianus, dy't kommandant fan de Praetoriaanske Wacht wie, deselde dei troch it leger ta keizer keazen. Meidat it leger djip yn Perzysk gebiet trochkrongen wie en dêr tsjin in grut meartal Perzen oer stie, wie er twongen in ûngeunstige frede te sletten foar in feilige weromkear fan it leger. De Romeinen moasten harren weromlûke út de fiif provinsjes oan de eastkant fan de Tigris dy't troch Diokletianus ynlive wienen, en út in grut part fan Armeenje. Jovianus stoar 8 moannen letter troch in ûnbekende oarsaak, noch eart er Konstantinopel berikke hie. Hy waard opfolge troch Falentinianus.

## Keppeling om utens
*  artikel oer Jovianus (363-364), yn ''DIR'' (2004), (Ingelsk)
Friezendroapen

It **Friezendroapen** (Dútsk: *Friesen-Droapen*) is in twa- of trijedeisk Frysk kultureel festival. It festival wurdt alle trije jierren op it Hilgelân holden en lûkt alle kearen wer tûzenen minsken nei it eilân. Troch it meielkoar oparbeidzjen fan de Fryske Rie, de gemeente Helgolân en de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein wurdt it feest mei mooglik makke. It Friezendroapen hie oant 1998 de namme ‘Sternfahrt der Friesen’.

It festival moat in yndruk jaan fan de Fryske poadiumkultuer tusken de Iselmar en de Dútsk-Deenske grins. De bydragen komme út Noard-, East- en Westerlauwersk Fryslân. Fêste ûnderdielen fan It Friezendroapen binne it folksdûnsjen yn tradisjonele klaaiïng, de optredens yn de Nordseehalle en de Ynterfryske tsjerketsjinst op de lêste dei.

## Keppeling om utens
*Webside fan de Ynterfryske Rie
*Friezen op Helgolân, in dokumintêre fan Omrop Fryslân oer it Hilgelân en it Friezendroapen
Noarderheaks

**De Noarderheaks** (Nederlânsk: *Noorderhaaks*) is in sânplaat fuortendalik oan de westkant fan it Marsdjip tusken Teksel en de Kop fan Noard-Hollân, en is ûntstien troch tijwurking fan de Noardsee. In grut part fan de plaat komt hast nea ûnder wetter, allinnich by in stoarmfloed. De sânplaat hat in grutte fan likernôch 5 fjouwerkante kilometer en is in saneamd ‘eilân yn wurding’. De plaat giet mei in gong fan sa'n hondert meter it jier rjochting it Marsdjip en is grûngebiet fan de gemeente Teksel. De Noarderheaks is in part fan de Waadeilannen.

## Gebrûk
De plaat wurd foaral brûkt troch in ferskaat oan fûgels en seehûnen. Dit komt trochdat it gebiet hast net oantaast is troch minsken. Fierder komme der yn de simmer in protte deitoeristen en wurdt in part fan De Noarderheaks ek noch wolris brûkt troch de marine en de loftmacht as oefenterrein.
375

## Foarfallen
* It Ostrogoatyske ryk wurdt troch de Hunnen ferneatige.
* Gratianus folget syn heit Valentinianus I op as West-Romeinske keizer.
* Fitimiris folget Ermanerik op as kening fan de Ostrogoaten

## Berne

## Ferstoarn
* Valentinianus I, keizer fan it West-Romeinske Ryk.
* Ermannerik, kening fan de Ostrogoaten, docht himsels tekoart.
Bart Helmholt

**Bart Helmholt** (Heerlen, 19 augustus 1982) is in Fryske Fierljepper út Noardburgum. Helmholt komt út yn de Senioaren Topklasse foar de Ljeppersklup Bergum. Hy waard earste yn it klassemint fan it Frysk Ljeppersbûn (FLB). 

It persoanlike rekord fan Helmholt is tagelyk ek it Fryske en Nederlânske senioaren ljeprekord. Op 5 augustus 2010, kaam Helmholt op de thúsbarte fan syn klup yn Burgum oant de 21,26 meter. Hy ferbettere dêr syn eigen rekord wat hy in jier earder op it Nederlânsk kampioenskip yn Jaarsveld op 21.01 brocht hie. Bart Helmholt is de iennichste ljepper dy't oer de 21 meter ljept hat. Op 27 augustus 2011 sprong Helmholt yn Linschoten in nij Nederlânsk rekord fan 21.51 meter. Op 10 septimber 2011 sprong Helmholt yn Amersfoort 22.34 meter.

## Súksessen
;Nederlânsk kampioen Senioaren: 2003, 2006, 2007, 2008, 2009, 2011
;Nederlânsk kampioen Junioaren: 2002
;Frysk kampioen Senioaren: 2006, 2008, 2009
;Frysk kampioen Junioaren: 2001, 2002
;NFM kampioen Senioaren: 2003
;NFM kampioen Junioaren: 2001, 2002

## Keppeling om utens
* 
*
364

## Foarfallen
* Fan dizze tiid ôf hat Brittanje te krijen mei ferskate kanten oanfallen troch Pikten, Skotten, Attakotty, Saksen en Franken. Dizze swiere oanfallen wurde de "barbaria conspiratio" neamd.
* Falentinianus wurdt nei de dea fan Jovianus de nije Romeinske keizer.

* Winter - De Alemannen stekke yn Súd-Dútslân de beferzen Ryn oer en plonderje yn Galje.

## Berne
* Maurilius fan Angers, misjonaris en biskop (stoarn 453)

## Ferstoarn
* 27 febrewaris - keizer Jovianus fan it Romeinske Ryk.
Konstantyn II (keizer)

**Flavius Claudius Constantinus**, bekend as **Konstantyn II** (Arles, jannewaris of febrewaris 316 – 340) wie keizer fan 337 oant 340.

## Skiednis
Konstantyn wie de âldste soan fan Konstantyn de Grutte en syn frou Fausta. Hy waard op 1 maart 317 beneamd ta Caesar, en waard fan jongs ôf oan al meinommen op fjildtochten fan syn heit. Yn septimber 337, doe't Konstantyn de Grutte stoarn wie, kamen Konstantyn en syn jongere bruorren Konstantius II en Flavius Iulius Konstans byinoar om it ryk yn trijen te ferdielen. Konstantyn krige dêrby Brittanje, Galje, Hispanje en in stik fan Mauretaanje tawiisd. 

Yn 340 stried hy tsjin Konstans yn Itaalje, om wat lân fan him ôf te pakken. Mar Konstantyns leger waard lykwols ferslein tichtby Aquileia en hysels skeat it libben der by yn. Nei syn dea naam Konstans syn diel fan it ryk oer.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Konstantyn II (337-361) yn ''DIR'' (1998), (Ingelsk).
383

## Foarfallen
* Magnus Maksimus wurdt yn Brittanje ta tsjin-keizer útroppen. 
* Trier wurdt troch keizer Magnus Maksimus ta haadstêd makke fan it West-Romeinske Ryk.
* Armeenje wurdt ferparte tusken de Romeinen en Perzen. Fierwei it grutste part giet nei it Perzyske Ryk.

## Berne

## Ferstoarn
* 25 augustus - Gratianus, Romeinske keizer.
* Paus Damasus I, Paus fan 366 oant 383.
388

## Foarfallen
* Tsjin-keizer Magnus Maksimus wurdt ferslein troch keizer Valentinianus II.

## Berne

## Ferstoarn
* 28 augustus - Magnus Maksimus, Romeinske keizer.
Międzyrzec Podlaski

**Międzyrzec Podlaski** is in stêd yn it súdeasten fan Poalen mei 17.300 ynwenners (2005), en in gebiet fan 19,75 km². Boargemaster is Artur Jan Grzyb.
Silvanus

**Klaudius Silvanus** († 7 septimber 355) wie yn 355 fan 11 augustus ôf 28 dagen keizer fan it Romeinske Ryk. 
Silvanus wie fan Frankyske komôf en makke in skitterende opgong yn it Romeinske leger. Der skopte hy it ta *[[magister militum]]*, de heechste militêre posysje ûnder de keizer. Hy wie de soan fan Bonitus.

## Skiednis
Silvanus hie in soad súkses yn de striid tsjin de Germanen. Hy ferdedige de grinzen fan it ryk mei oerwinnings op syn stambesibben  de Franken. Doe't hy fan ferried fertocht waard troch keizer Konstantsius II liet Silvanus himsels yn Keulen ta keizer útroppe troch de ofsieren fan syn leger dy't lykas him fan Frankyske komôf wienen. Syn usurpaasje duorre mar 28 dagen. Hy waard troch Konstantsius ferslein en op 7 septimber deade.

Silvanus wie de earste Frankyske keizer. Nei him soe Karel de Grutte de earstfolgende Frank wêze, dy't wer keizer fan Rome waard. 

## Keppeling om utens
* , artikel oer Silvanus (355) yn ''DIR'' (1996), (Ingelsk)
367

## Foarfallen
* juny: De *[[Barbarica conspiratio]]*. De Pikten, Skotten en Attakotti falle it gebiet súdlik fan de Muorre fan Hadrianus yn, wylst de Saksen en Franken de kust fan Galje oanfalle.
* Slach by Sulz am Neckar, it Romeinske leger ferslaat de Allemannen en slut in fredesferdrach.
* Begjin fan de striid tusken de Romeinen ûnder keizer Falens en de Fisigoaten yn Daasje, oant 369.
### Balkan
* Keizer Falens lit in pontonbrêge oer de Donau bouwe en ferdriuwt de Fisigoaten laat fan kening Atanarik. Sy lûke har werom yn de Karpaten, de Romeinen ferniele en plondeje yn  Walachije (Roemeenje).

### Egypte
* Yn de Peaskebrief fan Athanasius, patriarch fan Aleksandrje,  wurdt de kanon fan it Nije Testamint (Bibel) fêstlein.

### Itaalje
* 16 novimber - Tsjinpaus Ursinus wurdt in Rome troch de stedskommandanten (*[[Praefectus urbi|praefecti]]*) nei Galje ferbanne.

### Aazje
* De earste boedistyske sindelingen dy't yn Tibet út Nepal wei oankomme, stiftsje missyposten yn it Tibetaansk Heechlân.

## Berne

## Ferstoarn
366

## Foarfallen
* 2 jannewaris - De Allemannen komme mei grutte oantallen de Ryn oer en falle it Romeinske Ryk yn.
* Keizer Falens ferslaat it leger fan Prokopius yn de Slach fan Tyatria, wêrmei't in ein komt oan de rebûlje.
*1 oktober - Paus Damasus I folget Paus Liberius op, mar út ûnfrede oer syn ferkiezing wurdt Ursisinus ta  tsjinpaus keazen.

## Berne

## Ferstoarn
* 27 maaie - Prokopius, tsjinkeizer fan it Romeinske Ryk, terjochtsteld.
* 24 septimber - Paus Liberius, Paus fan 352 oant 366.
Sânplaat

In **sânplaat**, of **sânbank**, is in opheaping fan sân op de boaiem fan in see, rivier of in mar. In sânplaat ûntstiet troch it stoarten fan sân yn see, mar meastentiids troch de streamingen yn de seeën. It sân bliuwt yn de measte gefallen ûnder wetter wat it gefaarlik makket foar de skipfeart. In bekend foarbyld fan in sânbank is de Doggersbank yn de Noardsee en de Thorntonbank foar de Belgysk-Nederlânske kust.

Sânplaten kinne útgroeie ta eilannen. Sa no en dan komt it foar dat in sânbank sa heech wurdt dat dizze net mear de hiele tiid ûnder stiet. Yn dat gefal kin sân him ôfsette wêrtroch de plaat noch heger wurdt en fegetaasje him ôfsette kin. Der binne platen dy't dan sa heech wurde dat se allinnich noch mar by springfloed ûnder wetter komme te stean. De Boskplaat by Skylge is sa'n sânplaat. Ek de Dútske Kachelotplate is in foarbyld dêrfan. Dizze plaat is sûnt 2003 sels in erkend eilân.

Sânplaten wurde in protte brûkt troch bisten as fûgels en seehûnen, der is in soad iten foar de bisten te finen. Minsken komme der net folle.
350

## Foarfallen
* 18 jannewaris - Generaal Magnentius ferdriuwt Konstans I út Rome en docht him dea.
* 1 maart - Vetranio wurdt troch de Illyriërs ta keizer útroppen. 
* 3 juny - In part fan it leger wegeret in barbaar op de troan te oanfurdigjen en yn Itaalje wurdt in neef fan Konstantyn I, Nepotianus as keizer útroppen. Hy regearret mar 28 dagen.
* 25 desimber - Vetranio lûkt him werom as keizer. 

## Berne

## Ferstoarn
* 18 jannewaris - Konstans I, Romeinske keizer.
* 30 juny- Nepotianus, Romeinske keizer.
;*datum ûnbekend:*
* kening Geberik fan de Fisigoaten (* 3??)
Jeropeeske Frijhannelassosjaasje

De **Jeropeeske Frijhannelassosjaasje** (**JFA**), ek bekend ûnder de Ingelske namme *European Free Trade Association* (EFTA), is in gearwurkingsferbân tusken Lychtenstein, Noarwegen, Yslân en Switserlân.

De JFA hat as doel de frijhannel yn yndustrieel guod tusken de dielnimmende lannen te stimulearjen. Op dizze wize wolle de lannen doelen as duorsume groei, folledige wurkgelegenheid, hegere produksje en rasjoneel gebrûk fan helpboarnen.

Nettsjinsteande dat de gearwurking minder fier jit as by de Jeropeeske Uny is de JFA dêr wol mei te fergelykjen. De Jeropeeske Uny wurket op in protte terreinen gear, wylst de JFA dat allinnich op it mêd fan de hannel tusken de lannen docht. De JFA is gjin dûane-uny. Wat betsjut dat der wol in gearwurkingsferbân is tusken de leden wêrby der gjin ynfierrjochten of beperkingen jilde tusken de lidstaten ûnderling, mar nei net-leden is der gjin gearwurking mei de oare JFA lannen. Elts lân mei harren eigen bûtenlânbelied fiere. Dit hat as gefolch hân dat Noarwegen, Yslân en Lychtenstein in akkoard slúten ha mei de lannen fan de Jeropeeske Uny. Tegearre wurde dizze trije lannen en die fan de Jeropeeske Uny de ‘Jeropeeske Ekonomyske Romte’ neamd. 

## Skiednis
Hjirûnder stiet op tiidsfolchoarder de wichtichste foarfallen yn de skiednis fan de Jeropeeske Frijhannelsassosjaasje:

*1960: De oprjochting fan de  JFA mei de konfinsje fan Stokholm. Dielnimmende lannen binne Denemarken, Noarwegen, Eastenryk, Portegal, it Feriene Keninkryk, Sweden en Switserlân.
*1970: Yslân treed ta by de JFA.
*1973: Op 1 jannewaris ferlitte it Feriene Keninkryk en Denemarken de JFA. Tegearre mei Ierlân wurde se lid fan de Jeropeeske Uny.
*1986: Finlân wurd lid fan de JFA. Portegal is lid ôf omdat it lid wurd fan de Jeropeeske Uny, tegearre mei Spanje. 
*1991: Lychtenstein wurd lid fan de JFA.
*1995: Sûnt 1 jannewaris wurde Eastenryk, Sweden en Finlân lid fan de Jeropeeske Uny. Yn Noarwegen wurd in referindum hâlden oer it ta treden oant de Jeropeeske Uny, it foarstel wurd ôfwêzen wêrtroch Noarwegen by de JFA bliuwt. Troch dit barren binne der sûnt ’95 noch mar fjouwer lannen lid fan de JFA, dit binnen Noarwegen, Switserlân, Yslân en Lychtenstein.
688

## Foarfallen

* Keizer Justinian II fan it Byzantynske Ryk hellet in oerwinning op 'e Bulgaren.
* Kening Kaedwalla fan Wesseks hâldt der mei op nei in militêre aksje tsjin it opstannige Kent. Hy wurdt opfolge troch kening Ine. Caedwalla set ôf nei Rome om him dope te litten.
* Kunsinpert folget Bertary op as kening fan de Longobarden
* Begjin fan de bou fan de Rotskoepel yn Jeruzalem.

## Berne
* Karel Martel, hofmeier fan it Frankyske Ryk (boarne ûnwis).

## Ferstoarn
* Kening Ritzard, Fryske kening (boarne ûnwis).
* Kening Kaedwalla fan Wesseks. 
* Wamba, kening fan de Fisigoaten (672-680)
* Mul, kening fan Kent (686-688)
* Berthar, hofmeier fan Neustrje (686-687) (of 689)
* Richtrudis (~73), Frankysk abdisse
* Colman fan Thüringen, Iersk misjonaris
* Waldetrudis, Frankysk abdisse
Aldgillis II

**Aldgillis II** is ien fan 'e legindaryske keningen fan 'e âlde Friezen, dy't nei alle gedachten net echt bestien hat, mei't der gjin betroubere histoaryske boarnen oangeande him binne. Hy soe libbe hawwe fan 719 oant 741, en soe de trêde soan fan kening Redbad west hawwe. Neffens it ferhaal folge er yn 734 Poppo op, dat de lêste histoaryske kening fan Fryslân wie. Poppo wie yn 'e Slach oan de Boarn, tsjin 'e Franken, kommen te sneuveljen. Dy nederlaach foarme de ein foar it Fryske Ryk bewesten de Lauwers. Aldgillis II soe dus inkeld sizzenskip oer de Fryske eilannen en Easterlauwersk Fryslân hân hawwe (it hjoeddeistige Grinslân en East-Fryslân).
Redbad II

**Redbad II** is ien fan 'e legindaryske keningen fan 'e âlde Friezen, dy't nei alle gedachten net echt bestien hat, mei't der gjin betroubere histoaryske boarnen oangeande him binne. Hy soe libbe hawwe fan 760 oant 786, en soe in soan west hawwe fan 'e krektlyk legindarysk Aldgillis III. Redbad II soe kening west hawwe oer de Fryske eilannen en Easterlauwersk Fryslân (Grinslân en East-Fryslân). Nei syn dea yn 786, soene de Franken it gânse Fryslân anneksearre hawwe. Neitiid waarden de Friezen ûnder twang bekeard fan it heidensk leauwe ta it kristendom.
Konstantius II

**Flavius Julius Constantius** (7 augustus 317 - 3 novimber 361), bekend as **Konstantius II**, wie keizer fan septimber 337 oant 3 novimber 361.

## Libben
Konstantius waard berne yn Sirmium, yn Illyrikum, as de twadde soan fan Konstantyn de Grutte en syn frou Fausta. Syn bruorren en sussen wienen de lettere keizers Konstantyn II en Konstans en de twa famkes Helena en Konstantina. Op 13 novimber 324 waard hy troch syn heit ta Caesar beneamd. Likernôch 335 troude hy mei syn earste frou, in dochter fan syn omke Julius Konstantius en healsuske fan syn neef Julianus Apostata. Hy hie allinnich in dochter, dy't troude mei de lettere keizer Gratianus.

### Opkomst
Doe Konstantyn de Grutte stoar yn maaie 337 wie Konstantius der fuort by om safolle mooglik macht te gripen. Hy wie wierskynlik dejinge dy ferantwurdlik steld wurde kin foar it útrûgjen fan de heale manlike famylje fan Konstantyn. Yn septimber datselde jier ferdielde hy it ryk tegearre mei syn bruorren Konstantyn II en Flavius Julius Constans. Konstantius krige it eastlike diel, mei útsûndering fan Traasje, Achaea en Masedoanje, dat by Konstans hearde.

### Allinne hearskippij
Yn 340 stoar Konstantyn II, de âldste fan de trije bruorrren, hy kaam om it libben by in fjildslach tsjin syn jongste broer Konstans. Yn 350 waard ek Konstans deade, troch in opstân fan de usurpator Magnentius. Hjirtroch waard Konstantius yn theory de keizer fan it hiele ryk. Mar dêrfoar moast hy earst Magnentsius út de wei romje. Konstantius beneamde dêrta syn neef Flavius Claudius Konstantius, in broer fan Julianus Apostata, ta Caesar sadat dizze it easten yn 'e gaten hâlde koe, wylst hy sels nei Itaalje gie. Konstantius fierde twa fjildslaggen tsjin Magnentsius, by Mursa yn 351, dy't net útmakke einige, en by Mons Seleucus yn 353, wêr't hy der wol yn slagge om't Magnentsius foargoed te ferslaan. In jier letter liet Konstantsius Gallus deadzje, omdat hy him te opstannich fûn.

### Striid tsjin de Perzen
Under Konstantsius syn hiele hearskippij wienen der geregeld ynfallen fan de Perzen. Sawat al dizze ynfallen koe hy ôfslaan, eat wat net sein wurde kin fan oare keizers. Hy wie ek súkselfol tsjin ferskate Jeropeeske barbaarske stammen.

## Dea en opfolging
Op oanrieden fan syn twadde frou Eusebia beneamde hy yn 355 in oare neef fan him Julianus Apostata ta Caesar, en stoerde him nei Galje dat te stellen hie mei Germaanske ynfallen. Julianus hie lykwols safolle súkses dat syn troepen him yn 360 ta keizer útrôpen. In boargeroarloch waard foarkommen troch de (natuerlike) dea fan Konstantsius op 3 novimber 361. Konstantsius hie gjin manlike opfolger sadat Julianus keizer waard fan it hiele ryk.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Konstantius II (337-361) yn ''DIR'' (1998), (Ingelsk).
Gûne

De **gûne** is in munt basearre op de *gûne (gouden) floryn*. 

Florâns begûn yn 1252 mei it slaan fan gouden munten, dy't nei de stêd *florintyn* of *floryn* neamd waarden. Troch de macht fan de stêd waard de gûne floryn om 1300 hinne oer gâns Jeropa brûkt. Doe't yn de rin fan de 14e iuw ek oare steaten begûnen mei it slaan fan dy munten waard der faak sprutsen fan *gûne*, om't it plak dêr't de munt weikaam net wichtich wie. Al bleau algemien *fl* de skreaune oantsjutting en dêrmei bleau op papier de namme *floryn* in synonym foar *gûne*. Yn de 16e iuw waard troch Karel V besletten ek in sulveren "gûne", mei deselde waarde te slaan. Koarte tiid letter ferlear de munt lykwols syn grutte ynfloed troch de populêrens fan de daalder.

De gûne hat yn alle gefallen sûnt de ein fan de 17e iuw yn gebrûk west yn Nederlân. Yn dizze foarm hat de munt bestean oant yn de 20e iuw. Mei it loslitten fan de gouden standert ûntstienen ferskate munten dy't elts *gûne* hieten, en ta ûnderskie mei it lân oantsjut wurde. Fierders hawwe parten fan it eardere Hillige Roomske Ryk nei 1700 in eigen *gûne* ynfierd. Dizze munten bestean lykwols net mear.

## Keninkryk fan de Nederlannen
* Antiljaanske gûne
* Guyaanske gûne
* Nederlânske gûne
* Nederlânsk-Yndyske gûne
* Nederlânsk-Nijguineeske gûne
* Surinaamske gûne
* de Arûbaanske florin wurdt somtiden ek wol "Arûbaanske gûne" neamd

## Hillige Roomske Ryk
* Badenske gûne (fan Baden)
* Danziger gûne (fan de Frije Stêd Danzig)
* Eastenrykske gûne (fan Eastenryjk-Hongarije)
* Nassauske gûne (fan it Hartochdom Nassau)
* Ryngûne (fan it Keizerryk Eastenryk)
* Wuertemberchske gûne (fan Wuertemberch)

## Oare lannen
* de namme fan 'e Poalske złoty kin ek oerset wurde as "gûne"
Pikten

De **Pikten** wiene in folk yn 'e tiid fan it Romeinske Ryk yn it hjoeddeistich Skotlân. Sy sprutsen Piktysk, heechst wierskynlik in Keltyske taal.

## Oarsprong

Yn de izertiid om 50 f.Kr. hinne, krekt foar de oerkomst fan Julius Caesar nei Brittanje, stoppet de Keltyske migraasje nei Skotlân. It lân wie doe ferdield yn in oantal stammen, dy't wol gauris mei inoar striden. Sy besochten yn harren libbensûnderhâld te foarsjen troch bou (koarn en hjouwer), feefokkerij (skiep), jeie (harten) en fiskerij. De Romeinen joegen dizze stammen de namme Pikten troch harren tatoeaazjes (*Pikti* betsjut 'ferve').

In wichtige Piktyske kening wie Onuist, dy't it grûngebiet fan de Pikten yn de iere Midsiuwen sterk útwreide hie. De Pikten kamen yn kontakt mei it kristendom troch de hillige Kolumba fan Iona dy't harren ta it Kristendom bekeare woe, it is net bekend of it slagge is. De ienichste skriften, dy't de Pikten neilitten hawwe, binne in soartemint rûnen, dy't sy op stiennen krasten. Sy brûkten derfoar yn spesjaal alfabet dat ogham neamd waard: it alfabet sels is ûntsifere, mar om't wy mar in bytsje witte oer it Piktysk, is de ynhâld ûnbegryplik. Ek oer harren mytology en deistige libbenswize is net folle bekend.

## De Piktyske maatskippij

De Pikten makken ark fan bonken, hûd, hout, stien en izer. Archeologyske fynsten wize derop dat it soarte fan ark likernôch lyk wie oan de Ierske en de Angelsaksyske technology fan dy tiid. De pikten brûkten ek wettermoles. De Pikten wienen krekt as de oare Keltyske stammen goed yn it smeien en der wienen keunstners. De kening en eallju hienen moaie juwielen en goed makke wapens. Se hannelen mei de oare Keltyske stammen yn Ierlân en de rest fan Brittanje, ek wienen der wol hannelswegen mei folken oan de Middellânske See, dêrtroch hienen se lúkse guod ta harren beskikking. 

Krekt as oare Keltyske stammen makke dit folk ek stiensirkels wêrfan't der in soad bewarre binne. Brochs wurde faak assosjearre mei de Pikten. Se binne wol earder boud mar se bliuwden yn gebrûk yn en nei de Piktyske perioade. De meast gebrûklike gebouwen wienen rûne huzen en rjochthoekige, houten hallen. Ek stiennen huzen lykas op Orkneys makke wurde. In soad tsjerken waarden ek fan hout makke. Fan de 8e iuw ôf waard der ek stien foar brûkt.

## Piktyske Religy
Foardat de Pikten Kristlik waarden wie de hearskjende godstsjinst wierskynlik in soarte fan Keltysk polyteïsme. It ienige dat der fan oer is binne de plaknammen. It duorre fan de fiifde oant de sânde iuw om de Piktyske elite te bekearen. It kristendom yn Piktlân hie bannen mei Northumbria, Iona en Ierlân. It kristendom ferskilde der wol. Sa wienen de kleasters minder wichtich as yn Ierlân en hilligenferklearringen útwreide. Keningen hienen faak beskermingels, krekt as de eale famyljes. De tsjerken stienen ûnder beskerming fan in kening, it liket der op dat de eallju in soad ynfloed hiene op it tsjerke.

## Sjoch ek
* Piktyske stien
Altfryd

**Altfryd** (oarspronklik meast skreaun as "Altfrid", letter omstavere ta "Altfried"; † 22 april 849) wie in Midsiuwsk Dútsk biskop, abt en tsjerklieder, al is syn oantins benammen libben bleaun as skriuwer fan in hilligelibben oer syn foargonger en famyljelid Liudger. Syn namme betsjut "eale beskermer" of mooglik "elvefoarst".

## Libben
Altfryd gie al ier yn it kleaster en klom mei gauwens op yn 'e hierargy fan 'e Tsjerke. Nei de dea fan foargonger Gerfryd waard er yn 839 beneamd ta de trêde biskop fan Múnster, wat er oan syn dea, tsien jier letter, ta bleau. Itselde jiers waard er ek beneamd ta de fyfde abt fan 'e kleasters Werden en Helmstedt, dêr't ûnder syn bewâld de saneamde Grêfkelder fan 'e Liudgeriden ree kaam. Dêryn waard er sels nei syn dea, yn 849, ek byset.

Krekt as Gerfryd, dat in omkesizzer fan Liudger wie, wie ek Altfryd famylje fan 'e legindaryske Fryske sindeling en earste biskop fan Múnster, nei alle gedachten in neef. Syn grutste duorjende bekendheid krige Altfryd trochdat er it earste en meast histoarysk betroubere hilligelibben oer Liudger skreau, de *[[Vita Sancti Liudgeri]]*. Dat geskrift is ien fan 'e krappe skiedkundige boarnen oer de Friezen yn 'e Iere Midsiuwen.
355

## Foarfallen
### Jeropa
* 11 augustus - Silvanus lit him ta keizer útroppe.
* De lettere Romeinske keizer Julianus Apostata besiket de besetting fan de Franken fan 'e skipfeart op de Ryn en op Brittanje te brekken.

### Aazje
* De Hunnen komme út Sintraal-Aazje wei nei it Westen, se ferdriuwe de Alanen út de Kaukasus (Ruslân) en bedrige it ferswakke West-Romeinske Ryk.

## Berne

## Ferstoarn
* 7 septimber - Silvanus, tsjin-keizer, fermoarde.
742

## Foarfallen

## Berne
* 2 april - Karel de Grutte, keizer fan de Franken.
* Liudger - misjonaris fan de Friezen en Saksen

## Ferstoarn
* Akka, biskop fan Hexham (of 740)
* Balj ibn Bishr al-Qushayri, Arabysk fjildhear
Sindeling

In **sindeling** of **misjonaris** is in persoan dy útstjoerd wurdt om in boadskip (**sinding** of **missy**), almeast fan in religy, te ferkundigjen. De wurden 'misjonaris' en 'missy' binne ôflaat fan it Latynske wurd *missio*, dat "útstjoere" betsjut. Dy wurden binne sels wer ôflaat fan (in lienfertaling fan) it Grykske wurd *apostolos*, "boadskipper".

Yn it kristendom hawwe der misjonarissen sûnder tal west. Yn 'e protestantske tsjerken wurdt hjirfoar it wurd 'sindeling' brûkt. By de Roomsk-Katolike Tsjerke sprekt men fan in 'misjonaris'. De stúdzje fan de ferkundiging fan it kristlik leauwe oan net-kristenen hiet sindingswittenskip of missiology. It kristendom hat yn de rin fan de skiednis wichtige sindelings hân. Willibrord en Bonifatius hawwe misjonarissen west nei de Friezen.

Net alle religys dogge (likefolle) oan missy. It kristendom hat hjir yn it ferline in protte oan dien en op it stuit stjoere benammen de mormoanen en de evangelyske tsjerken in protte sindelings út.
Befolkingstichtens

**Befolkingstichtens** jout de ferhâlding oan tusken it tal ynwenners en it oerflak fan in bepaald gebiet. It wurdt oanjûn mei it tal ynwenners de kante kilometer lânoerflak. Lannen mei in ekstreem hege befolkingstichtens binne yn de measte gefallen stêdsteaten, lykas Monako, Fatikaanstêd en Singapore. Ek lannen as Nederlân en Banglades ha in boppe-gemiddelde befolkingstichtens.

## Definysje
\mbox{befolkingstichtens}=\frac{\text{ynwennertal}}{\text{oerflak}}

## Utersten
* It tichtst befolke lân fan de wrâld is Monako (16.398/km²).
* It tinst befolke lân fan de wrâld is Mongoalje (1,9/km²).
Suëven

De **Suëven** of **Suëben** (Latynsk: *Suebi*) wie in West-Germaansk folk dat sawat oan it begjin fan de jiertelling by de Eastsee (*Mare Suebicum* yn it Latyn) wenne hat. Neffens guon is de namme foar Sweden fan dy namme ôflaat en is it oannimlik dat it stamferbân út ferskeidene stammen bestie, dêrûnder de Kwaden, de Markomannen, de Allemannen, de Hermunduren, de Langobarden en de Semnoanen. Yn de 5e iuw en 6e iuw hienen sy in keninkryk yn Spanje.

 

## Skiednis
De Suëven emigrearren nei it tsjintwurdige Dútslân en bleaunen dêr earst yn it noarden by de Elbe. Al gau lutsen sy nei it suden ta. Neffens de Romeinske skiedkundige Tasitus dienen de Semnoanen en Langobarden mei oan de striid fan Ariovistus tsjin Julius Caesar yn (58 f.Kr.). 

Yn de 4e iuw waarden de Suëven troch de Hunnen ferdreaun en foelen sy yn 406, nei it beheljen fan de oerwinning yn de Slach by Mainz, it Romeinske Ryk binnen. Tegearre mei de Fandalen lutsen sy troch Galje hinne, rjochting Spanje en kamen dêr oan yn 409. Under lieding fan kening Hermerik († 438) stiften sy in eigen ryk yn de Romeinske provinsje Gallaecia, tsjintwurdich de Spaanske regio Galysje. Dêr gongen de Suëven foar in grut part oer op it Arianisme, in kristlik leauwen. 

Under kening Rechila (438-448) koenen de Suëven harren ryk útwreidzje mei Baetica en Sevilla. Sy fersloegen dêrby de lêste Romeinske legers en doe't de Fandalen nei Afrika ta lutsen, wienen sy in skoft oermachtich. Dat hichtepunt duorre mar koart, want de opfolger fan Rechila, syn soan Rechiar, waard yn 456 ferslein troch de Fisigoaten ûnder lieding fan Diderik II yn de Slach oan de Urbikus. Dêrnei waarden de Suëven in skoft bestjoerd troch harren oerwinners.

Al gau slagge it de Suëven harren ûnôfhinklikheid werom te krijen. Sy waarden wer troch eigen keningen bestjoerd mar moasten wol in grut part fan Spanje ôfstean oan de Fisigoaten. Se bleaunen ûnder Fisigoatyske ynfloed stean. Yn 465 gongen de Suëven allegear oer nei it roomske leauwen.

De dea fan Rechiar soarge foar in splitsing fan it Suëvyske folk. Aioulf (456-457) en Framta (457-458) ferdielden it ryk ûnderling; mar wol as fazallen fan de Fisigoaten. Under Maldras wienen de Suëven wer koart feriene, dêr't op 'e nij in splitsing op folge tusken Richimund (459-463), Frumar (459-463) en Remismund (459-469). Dy lêste soarge der wer foar dat de feriening yn 463 foarfêst wie. De skiednis oer de perioade tusken 468 oant 560 is hielendal ûnbekend. Lang om let waard yn 585 it ryk fan de Suëven foar altyd ferslein troch de Fisigoaten ûnder lieding fan Leovigild. It Suëvyske folk bleau net as ôfsûnderlik folk bestean, sy soenen harren minge mei de Histo-Romeinske befolking fan Spanje en út de skiednis ferdwine.

## Literatuer
* Ferdinand Lot, *De Germaansche invasies. De versmelting van de Barbaarsche en Romeinsche wereld*, Den Haach, 1939, s. 213.
Merovingen

De **Merovingen** wienen in dynasty fan Frankyske keningen, dy't oer it Frankyske ryk regearden dat bestie út dielen fan it hjoeddeiske Frankryk en Dútslân. Sy regearden fan de 5e iuw ôf oant de 8e iuw.

## Skiednis
De namme fan de Merovingyske dynasty is ôflaat fan Merovech, de earste kening fan de Salyske Franken, dy't hearske fan 447 oant 457 oer in lyts gebiet yn Noard-Galje. In pakesizzer fan him, Klovis, slagge deryn it grutste part fan Galje te ferienjen. Hy hat ek ferantwurdlik west foar it fersprieden fan it roomske leauwen yn Frankryk en omkriten, doe't hy him yn 496 dope liet. Nei goed Germaanske gebrûk waard it ryk fan Klovis ferdield tusken syn fjouwer soannen.

De Merovingen wienen ek ferantwurdlik foar it ûntstean fan it feodalisme, doe't dizze keningen hartoggen oanstelden foar it regearen, ferdiedigjen en de rjochtspraak oer lytse dielen fan harren keninkryk.

Tsjin de 7e iuw hienen de keningen net folle feitlike macht mear oer, en wienen sy foaral symboalyske figueren wurden. Sy hâlden har hieltyd mear dwaande mei wrâldske saken, en lieten it regearen fan it keninkryk oer oan de hofmeiers (*major domo* yn it Latynsk). Yn de tiid fan de Karolingen waard it amt fan hofmeier erflik. (*Sjoch: [[Karel Martel]]*)

Uteinlik ûnttroanden de Karolingers de Merovingen yn 751, doe't Pippyn de Koarte de Frankyske eallju efter him krige en de lêste Merovingyske kening, Gilderik III, ôfsetten waard.

## Gronology en territoriale ferdielingen

## Sjoch ek
* Merovingyske hearskers
Salyske Franken

**Salyske Franken** (of Saaljers) foarmen tegearre mei de Tubanten (wenjend yn it hjoeddeiske Münsterlân en mooglik Twinte) en de Chamaven (wenjend yn de hjoeddeiske Achterhoeke) it stamferbân fan de Franken. Harren namme libbet fierder yn de namme Sallân. 

Yn de 4e iuw waarden de Saaljers troch de Romeinen as in aparte groeppearing beskogge binnenyn it Frankyske folk. Yn 358 festige sy harren mei tastemming fan Julianus Apostata yn it hjoeddeiske Belgje. Sy kamen út it noarden, fermoedlik út 'e omkriten fan de Isel, dêrfandinne de namme *"Isala"* (Isel). Wierskynlik komt it wurd ek fan *"sala",* de namme fan harren hofstêden, harren hiem. 

De Salyske Franken hienen in skoftlang goede ferhâldens mei oare Frankyske stammen (û.o. mei de Ripuaryske Franken), mar dat bleau net sa. De Salyske kening Klovis dulde gjin oare Frankyske foarsten en begûn sy allegearre ien foar ien út te skeakeljen. Oan it begjin fan de 6e iuw hie hy alle Frankyske stammen ferienige en wie hy allinnichhearsker wurden. Hy waard dêrmei stifter fan it Frankyske Ryk.

## Literatuer
*  (1990): *De Franken* (oerset út it Ingelsk: *The Franks*), 278 siden, útjouwerij Ambo/Anthos  - Baarn, ISBN 90-263-1044-7
*  (1979): *De Franken in Nederland*, ISBN 9022837394
*  (1988): *Before France and Germany. The creation & transformation of the Merovingian World*, New York, ISBN 0-19-504458-4
*  (2002): *The myth of nations. The Medieval origins of Europe*, Princeton, ISBN 0-691-11481-1
464

## Foarfallen
* Paulus, folget Aegidius op as hearser fan it Gallo-Romeinske Ryk.
* Syagrius, folget Paulus nei dy syn op as hearsker.

## Berne

## Ferstoarn
*Aegidius, Gallo-Romeinsk hearsker, fermoarde troch fergiftiging.
*Paulus, sneuvelet tsjin de Angelsaksen.
Aegidius

**Aegidius** († 464 of 465) wie in Romeinske generaal, dy't yn ’e midden fan de 5e iuw it oerbleaune Romeinske gebiet fan Galje yn ’e macht krige. Hy stifte yn de Gallyske provinsje Gallia Lugdunensis in selsstannich Gallo-Romeinske Ryk, dat oant 486 bestean bliuwe soe.

## Legerlieder yn Galje
Aegidius makke opgong as legerlieder fan Galje ûnder keizer Majorianus. Yn dy tiid makke it West-Romeinske Ryk in perioade fan swierrichheden troch as gefolch fan de moard op Flavius Aetius. Ferskate Germaanske folken besochten doe harren macht yn Galje te fergrutsjen. It antwurd fan de Romeinen dêrop wie in fjildtocht yn de simmer fan 457, ûnder lieding fan Aegidius. Aegidius waard nei de Ryn ta stjoerd tsjin de Ripuaryske Franken. Dy waarden tebekslein, wêrby't Keulen ûntromme wurde moast.
 
Yn opdracht fan Majorianus werovere Aegidius Lyon dat krekt dêrfoar troch de Boergonden beset wie. En hy ferdigene mei súkses Arles, it haadplak fan de Gallyske Prefektuer, tsjin de Fisigoaten. Nettsjinsteande dy súksessen sleat de keizer nije ferdraggen mei de opstannelingen, hy joech de Boergonden in grutter fêstigingsgebiet.

## Gallo-Romeinske Ryk
Yn augustus 461 waard keizer Majorianus troch Risimer, syn opponint yn it leger te fal brocht. Risimer beneamde Libius Severus ta opfolger, mar hold sels de feitlike macht. Aegidius wegere dêroan mei te wurkjen en woe krektas it East-Romeinske ryk, de nije keizer net erkenne. Aegidius slagge der lykwols net yn om Risimer te ferslaan. Dy waard stipe troch de Boergondyske foederaty ûnder lieding fan kening Gundiok, wêrtroch't Aegidius it paad nei Itaalje ôfsnien wurde koe.

Aegidius kaam hieltyd mear yn swierrichheden doe't de Fisigoaten yn opdracht fan Risimer ek tsjin him oplutsen. Hy waard twongen him werom te lûken nei it gebiet om Parys hinne. Dêr, yn Gallia Lugdunensis, it Gallyske gebiet noardlik fan de Loire en súdlik fan de Somme, stifte er in selsstannich Gallo-Romeinsk ryk mei Soissons as haadstêd. Yn 463 krige Aegidius help fan de Frankyske foederaty ûnder oanfiering fan Childerik. Mei help fan dy bûnsmaten slagge er deryn om de Fisigoaten te ferslaan yn de Orléans, wêrtroch’t er syn machtsbasis yn Galje fergrutsje koe. 

Yn 464 waard Aegidius fermoarde, foar ’t neist troch fergiftiging. Hy waard earst opfolge troch Paulus en nei him soe syn soan Syagrius hearskje. Hy ferlear it selsstannige Romeinske gebiet yn 486 oan de Franken ûnder Klovis.
463

## Foarfallen
* Slach by Orléans, de Romeinen ferslaan de Fisigoaten mei help fan de Franken. 

## Berne

## Ferstoarn
496

## Foarfallen
* De Frankyske kening Klovis ferslaat de Allemannen by Tolbiak yn de omkriten fan Keulen.
* De Fisigoaten weroverje Saintes op de Franken.
* Krysttiid: kening Klovis wurdt doopt yn Reims, troch de hillige Remigius.
* Paus Gelasius I wiist 14 jannewaris oan as "Sint Falentynsdei", as ferfanging fan it heidenske feest fan de *Lupercalia*.

## Berne

## Ferstoarn
* 19 novimber - Paus Gelasius I, Paus fan 492 oant 496.
Deensk Fryslân

**Deensk Fryslân** is in part fan Noard-Fryslân dat nei it lûken fan de nije Dútsk - Deenske grins yn 1920 yn it Deenske part fan (Noardsleeswyk) foel. Dy grins waard troch it noardlikste part fan de streek lutsen; de grins gong foar in part troch de Widuu dêr't op beide iggen Friezen wennen. Hjoed-de-dei is Deensk Fryslân "formalisearre" as in diel fan it poldergebiet tusken de Dútske grins en de Deenske stêd Tønder, de saneamde Tøndermarsken.

## Eilannen
De Deenske waadeilannen Rømø, Mandø en Fanø wurde geografysk ta it gebiet fan de Noard-Fryske waadeilannen rekkene; op it stuit hearre dizze trije eilannen lykwols net by it wengebiet fan de Friezen. Dat hat yn it ferline mooglik oars west. Sa hat Faaneach in dracht dy't sterk ôfwykt fan dy fan de rest fan Denemark en taskreaun wurdt oan de Friezen en wie der op Romeach yn it ferline in Noardfrysk dialekt.

## Fêstelân
Neffens de Deenske publisist Benny Siewertsen binne de Friezen by de kust lâns sa noardlik kaam as de line Romeach - Skærbæk. Hja kamen dêr neffens him yn de 12e iuw oan yn in tiid doe't hja mei harren terpen yn de wiete kustlannen in wenplak fine koenen. In pear iuwen letter moasten hja lykwols beliis jaan doe't de see wer heger kaam en rekken hja wei yn de Deenske befolking fierder fan de kust. Siewertsen fertrout benammen op in leginde út de 17e ieuw, dy't seit dat guon Friezen út in ferdronken kustgebiet har nei wenjen setten yn Hjerpsted.

Histoaryske boarnen stypje dit net. Neffens in kontrakt út 1417 gie it om Holllânske kolonisten (*hollændere*) dy't har yn Misthusum yn de Ballummarsken nei wenjen setten. Yn de kwelders bouden se alve pleatsen op terpen yn in simmerpolder, dy't omjûn wie troch in lege dyk.
Libius Sevearus

**Libius Sevearus** (sa. 420 - 15 augustus 465), soms ek wol neamd **Sevearus III**, wie keizer fan 19 novimber 461 oant 15 augustus 465. 

## Skiednis
Libius Sevearus waard troch Risimer op de troan setten yn Ravenna, nei de dea fan keizer Majorianus yn novimber 461. Hy waard lykwols net erkend troch it East-Romeinske ryk.

In soad skiedkundigen (ek fan eardere tiden) beskôgje Libius Sevearus as in marjonet fan Risimer, mar wierskynlik wie hy ek noch wol minder as dat. Under syn regear barde der net folle, en as der al wat barde dan waard dat troch Risimer dien. Oer de persoan Libius Sevearus witte wy eins net sa folle, útsein dat er wierskynlik berne is yn Lucianië, (Súd-Itaalje). Theophanes meldet dat hy de bynamme (cognomen) *"Serpentius"* hie.

Libius Sevearus stoar oan ûnbekende oarsaken, sawol moard as in natuerlike deadsoarsaak is mooglik, op 15 augustus 465. It kin wêze dat dizze datum net hielendal kloppet, omdat der noch in wet mei syn namme oannommen waard op 25 augustus. 
Nei syn dea folge der in ynterregnum fan 18 moannen wêryn't ek net folle barde.

## Keppeling om utens
* , artikel oer Libius Sevearus (461-465) yn ''DIR'' (1997), (Ingelsk).
465

## Foarfallen
* Risimer, de oerbefelhawwer fan it Romeinske leger, set keizer Libius Severus ôf.

## Berne

## Ferstoarn
* 15 augustus - Libius Sevearus, West-Romeinske keizer.
Amerikaanske dollar

De **Amerikaanske dollar** is sûnt 1785 de nasjonale muntienheid fan de Feriene Steaten. Ek yn inkele oare lannen wurd de munt brûkt as muntienheid. De wikselkoers tusken de euro en de dollar is bygelyks €1,- tsjin $1,29. De offisjele ISO-4217-kôde fan de dollar is USD.

Fan de Twadde Wrâldkriich ôf is de dollar de saneamde ‘anker-faluta’. Dit hâld yn dat de priis fan wichtige grûnstoffen as goud, sulver en oalje yn dollars út drukt wurdt. Sûnt de resesje dy’t de wrâld yn 2002 trof komt hjir feroaring yn. De euro wurdt wrâldwiid hieltyd in wichtiger munt, en ek it Sineeske renminbi is dwaande in wichtige muntienheid te wurden. 
 
## Lannen mei de Amerikaanske dollar as muntienheid
Ek de oerseeske gebieten fan de Feriene Steaten brûke de Amerikaanske dollar. Dit binne:
*  Amerikaanske Famme-eilannen
*  Amerikaansk-Samoä
*  Gûam
*  Noardlike Marianen
*  Porto Riko

Net allinnich de Feriene Steaten brûke de Amerikaanske dollar. Ek in ferskaat oan oare lannen hat dizze munt as muntienheid ynfiert. Dizze lannen binne:
*  Britske Famme-eilannen
*  East-Timor (njonken eigen jild)
*  Ekwador (njonken eigen jild)
*  El Salvador
*  Karibysk Nederlân
*  Marshalleilannen
*  Mikroneezje
*  Palau
*  Panama (njonken eigen jild)
*  Turks- en Kaikoseilannen

## Fêste wikselkoers
Der binne fierders 29 muntienheden dy't in fêste wikselkoers mei de dollar hawwe, d.w.s. dy't oan 'e dollar fêstmakke binne en dêrom ôfhinklik fan 'e dollarkoerts binne:
*  Antiljaanske gûne (noch yn gebrûk yn Kurasau en Sint-Marten)
*  Arûbaanske floryn
*  Bachreinske dinar
*  Bahamaaanske dollar
*  Barbadyske dollar
*  Belizaanske dollar
*  Bermudeeske dollar
*  Dzjibûtiaanske frank
*  Easttimoreeske sintavo
*  Ekwadoraanske sintavo
*  Emiratyske dirham
*  Eritreeske nakfa
*  Fenezolaanske bolivar
*  Hongkongske dollar
*  Iraakske dinar
*  Jemenityske rial
*  Jordaanske dinar
*  Kaaimaneilânske dollar
*  Katareeske rial
*  Koeweityske dinar
*  Kubaanske ynwikselbere peso (net te betiizjen mei de Kubaanske peso)
*  Libaneeske pûn
*  Omaanske rial
*  Panameeske balboä
*  Saûdyske rial
*  Sierraleöanske leöane
*  Simbabwaanske obligaasjedollar
*  Trinidadske dollar
*  Wytrussyske roebel (ek ferbûn oan 'e euro en de Russyske roebel)

## Munten en bankbiljetten
Ien dollar is ferdield yn hûndert sinten. Der binne munten fan 1, 5, 10, 25 en 50 sint. Ek is der in ien dollar munt, mar dizze wurdt relatyf net safolle brûkt.

Op de munten fan 25 sint, ek wol ‘Quarters’ neamd, dy’t tusken 1998 en 2008 drukt wurde stiet in opdruk fan in staat fan Amearika, lykas by de euro. 

Bankbiljetten binne der fan 1, 2, 5, 10, 20, 50 en 100 dollar. Yn de Feriene Staten ha der oant 1969 ta ferskeidene biljetten beston mei in nominale wearde fan somtiden wol 100.000 dollar. Mar dizze binne út de merke helle. It dollarbiljet fan 2 dollar wurd hast net mear brûkt, dizze liket folle op it biljet fan 1 dollar en de buorgers binne bang foar betizing.

## Sjoch ek
Dollar foar oare lannen dy't ek in muntienheid ha mei de namme 'dollar' mar wêrby it wol om in oare muntsoarte jit.

## Keppeling om utens
* Amerikaanske dollar (Bankbiljetten)
212

## Foarfallen
* *Constutio Antonina*: Alle frije boargers yn de provinsjes fan it Romeinske ryk krije it Romeinske boargerrjocht.
* 26 desimber - Karakalla fermoardet syn broer Gera en wurdt allinnich- keizer fan Rome.

## Berne

## Ferstoarn
26 desimber - Geara, Romeinske mei-keizer, fermoarde.
360

## Foarfallen
* Sapor II fan Perzje oermasteret Sigara en Bezabde op 'e Romeinen.
*  Julianus Apostata krijt it befel oer it Romeinske leger yn Galje en besiket de Franken en Allemannen te ferslaan.
* Julianus Apostata wurdt troch syn leger yn Lutetia as keizer útroppen. Hy lûkt op tsjin keizer Konstantius II, mar Konstantius stjert yn (361) noch eardat it ta in treffen komt.

## Berne

## Ferstoarn
Anne Woudwijk

**Anne Woudwijk** (Drachten, 11 maaie 1952) is in byldzjend keunstner út Drachten.

In soad fan syn wurk is neu ferbûn mei de provinsje Fryslân. Woudwijk wurdt ek faken ynspirearre troch de âlde Germaanske mytology.

Yn it bekend wurk fan syn hân is it stânbyld fan Grutte Pier yn it sintrum fan Kimswert. Yn 1992 bea hy by de iepening fan in Frysk-Grinzer agintskip fan De Nederlandsche Bank yn Drachten in byld oan, dat in guozzepear foarstelde. Mei it pear, dat elkoar libbenslang trou bliuwt, symbolisearre Woudwijk de ferbûnenheid tusken de provinsjes Grinslân en Fryslân. Yn opdracht fan De Nederlandsche Bank mekke hy fierder in keunstwurk mei as titel De Guozzetrek. Trije wjuken, wêrfan de heechste 5,50 meter is, steane yn in hoeke fan 17 graden yn in fiver foar it gebou.

Yn 2002-2003 exposearre Woudwijk yn Museum Smellingerlân yn Drachten mei njoggen mytologyske bylden.

Yn 2006 eksposearre hy yn itselde museum mei in ynstallaasje mei as tema de âldtestamintyske profeet Elia. De ynstallaasje is útfierd yn paleobasalt.

Yn 1993 waard op de pier fan Holwert in byld fan in walfisk setten. Neidat in fearboat der yn 2001 yn tichte mist tsjinoan fard wie, waard it 50 ton swiere byld slim skansearre. It byld is wyls restaurearre en wer op de pier fan Holwert tichtby it oanlisplak foar de boat nei It Amelân setten.

Anne Woudwijk makket ek de byldsjes foar de Rink van der Veldepriis.

Syn dochter Roelie Woudwijk (Drachten 1979) is ek byldzjend keunstner.

## Wurk yn de iepenbiere romte

## Literatuer
*  - Byldzjend Nederlân: biografysk hânboek (1993)
* Gerrit & Eilert Lubbers - *Anne Woudwijk* (1998)

## Keppeling om utens
* Biografyske feiten by it RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis
409

## Foarfallen
* Under it Grutte Folkeferfarren berikke Fandalen, Sueben en Alanen Spanje.
* Brittanje makket net mear part út fan it Romeinske ryk, omdat it leger der fuort is. 
* Priscus Attalus wurdt troch de Romeinske senaat ta keizer útroppen. Dizze slút frede mei de kening fan de Fisigoaten, Alarik, en jout de heidenen en Arianen harren timpels en tsjerken werom.

## Berne

## Ferstoarn