open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fulda

**Fulda** is in stêd yn it easten fan de Dútske dielsteat Hessen oan de rivier de Fulda tusken de bergen Vogelsberg en Rhön. 

## Skiednis
Fulda ûntstie yn 744 by it fanwege Bonifatius troch Sturmius stichte benediktiner kleaster. De bysetting fan de ûnder Dokkum deadiene biskop yn de abdij fan Fulda makke fan de stêd in wichtich beafeartplak. Yn dy snuorje waard ek de romaanske Michaelstsjerke (818-822) set, ien fan de âldste tsjerken yn Dútslân. Bonifatius' reliken wurde bewarre yn de krypt ûnder de dom, dy't letter boud is.

Fulda rekke swier skansearre ûnder de Tritichjierrige Oarloch, mar yn de 18e iuw belibbe de stêd in nije bloeitiid, dy't de stêd fan no har barokke foarkommen joech. De dom (1704-1712) datearret út dat tiidrek, lykas ek it stedspaleis en de oranzjery. Yn dy tiid hie Fulda ek in universiteit, dy't oant 1805 bestien hat. It prinsbisdom Fulda waard yn 1803 sekularisearre ta foarstendom en oan Willem Frederik fan Oranje-Nassau (de lettere kening Willem I) tawiisd, mar waard him al yn 1806 wer ôfnaam. Yn 1866 waard it anneksearre troch Prusen.

Under Fulda rint in east-west korridor fan leechlân tusken de Hohe Rhön en it Knüllberchtme: de Fulda Gap ('gat fan Fulda'). Napoleon erkende it strategysk belang fan de korridôr al, mar yn de Kâlde Kriich waard it belang aktueel om reden fan it tichtby lizzende Izeren Gerdyn. Troch de korridor koe it Warsjaupakt nei Frankfurt optsjen, of koe de NAFO nei de súdlike East-Dútske yndustrykriten. Dat beide, de NAFO en it Warsjaupakt hienen dêr sterke legerienheden.

## Stedsdielen Fulda

## Dielen fan de Kernstadt

## Stedsbyld

File:Kathedrale Fulda-6385.jpg|*Katedraal fan Fulda.*
File:Fulda-Bonifatiusstatue.png|*Stânbyld [[Bonifatius]]* (1830)
File:Stadtschloss Fulda.jpg|*Stadtschloss (haadyngong)*
File:Altes Rathaus Fulda 2.jpg|*It âld stêdhûs fan Fulda.*
File:Orangerie Fulda 029a.jpg|*Orangery.*
File:Frauenberg Fulda Gästehaus.JPG|*Kleaster Frauenberg (Fulda).*
File:Fulda - Adelspalais im Barockviertel.jpg|*Barok Adelspaleis.*
File:FULDA Alte Universitaet.JPG|Ald Universiteit fan Fulda: *Adolphs-Universität Fulda*.


## Berne yn Fulda
* Karl Ferdinand Braun (6 juny 1850 - 20 april 1918), natuerkundige en Nobelpriiswinner
* Tobias Sammet (21 novimber 1977), sjonger Edguy, Avantasia
* Sebastian Kehl (13 febrewaris 1980), fuotbal
Lörrach

**Lörrach** is in stêd en gemeente yn de Dútske dielsteat Baden-Wuertemberch. It is de grutste, mar ek de haadstêd fan it stêdsdistrikt mei deselde namme, en hat 48.626 ynwenners. Yn de omkriten lizze it Swarte Wâld, de Ryndelling en de stêden Weil am Rhein en Basel.

Lörrach leit skraachwurk fiif kilometer fan it trijelannepunt fan Dútslân, Frankryk en Switserlân; de gemeente grinzet oan Switserlân.
Fulda (rivier)

De **Fulda** is in 218 km lange rivier yn de Dútske dielsteaten Hessen en Nedersaksen en ien fan de twa boarnerivieren fan de Weser.

De Fulda ûntspringt op de Wasserkuppe, de heechste berch fan de Rhön. De Fulda rint nei it noarden troch Fulda en Kassel. By Hann. Münden komt de Fulda út yn de Werra, de eastlike boarnerivier fan de Weser.

## Keppeling om utens
Alan Pardew

**Alan Scott Pardew** (Wimbledon, 18 july 1961) is in Ingelsk eks-fuotballer en fuotbaltrainer. Op it stuit is hy haadtrainer fan Newcastle United.

## As spiler
*1986-1987 Yeovil Town FC
*1987-1991 Crystal Palace FC
*1991-1995 Charlton Athletic FC
*1995 Tottenham Hotspur FC
*1995-1997 Barnet FC
*1998 Reading FC

## As trainer
*1999-2003 Reading FC
*2003-2006 West Ham United
*2006-2008 Charlton Athletic FC
*2009-2010 Southampton FC
*2010-.... Newcastle United FC
Ace Books

**Ace Books** is in Amerikaanske útjouwerij dy't fêstige is yn New York. It is de âldste aktive útjouwerij dy't spesjalisearre yn 'e publikaasje fan romans en novellen yn 'e sjenres science fiction en fantasy.

## Skiednis
Ace Books waard yn 1952 oprjochte troch útjouwer en redakteur Aaron A. Wyn en begûn syn bestean mei de útjefte fan detektiveromans en westerns. Al mei gauwens waarden ek oare sjenres oansnien, wêrûnder non-fiksje, Goatyske romans en romantyk. De earste science fiction-roman waard yn 1953 útjûn en al binnen inkele jierren brocht Ace Books mear science fiction- en fantasytitels op 'e merk as detektiveromans en westerns mei-inoar.

Tegearre mei konkurrint Ballantine Books wie Ace Books yn it earste desennium fan syn bestean de wichtichste science fiction- en fantasy-útjouwer fan 'e wrâld. Nei de dea fan Aaron Wyn, yn 1967, rekke it mei de útjouwerij lykwols yn it neigean. Yn 1972 waard Ace oernommen troch Grosset & Dunlap en lettere fúzjes en oernames resultearren deryn dat it úteinlik in ymprint waard fan Berkley Books, dat wer in ûnderdiel fan 'e Britske Penguin Group waard. It útjouwerstiim dat de útjeften fan Ace Books fersoarget, is teffens ferantwurdlik foar in oare Penguin-ymprint, Roc Books, al hawwe de beide hannelsmerken fierders beide in selsstannige identiteit beholden.

Ut Ace Books binne ferskate fan 'e oare wichtige útjouwerijen op it mêd fan science fiction en fantasy ûntstien. Sa ferliet yn 1971 útjouwer en redakteur Donald A. Wollheim Ace om syn eigen útjouwerij, DAW Books, te begjinnen, wylst yn 1980 Tom Doherty by Ace wei gie om Tor Books op te rjochtsjen. Ek Jim Baen wurke jierrenlang by Ace en dêrnei by Tor, ear't er yn 1983 mei Baen Books úteinsette.

Op it mêd fan science fiction en fantasy hat Ace Books yn syn begjinjierren it wurk útjûn fan grutte nammen lykas Robert E. Howard, de geastlike heit 'e held Conan de Barbaar, en ek hjoed de dei noch wurde der tige goed ferkeapjende titels publisearre ûnder de Ace-ymprint, lykas de boeken fan Patricia Briggs, Jim Butcher, Jack Campbell en Mike Shepherd.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan ''Ace Books''
DAW Books

**DAW Books** is in Amerikaanske útjouwerij dy't fêstige is yn New York en spesjalisearre is yn 'e publikaasje fan romans, novellen en koarte ferhalen yn 'e sjenres science fiction en fantasy. De útjouwerij waard yn 1971 oprjochte troch útjouwer en redakteur Donald A. Wollheim, fan waans inisjalen de namme ôflaat is en dy't foartiid jierrenlang by Ace Books wurke hie. DAW Books beweart dat it de earste útjouwerij ea is, dy't útslutend science fiction- en fantasyboeken útbrocht hat. 

It earste boek dat troch DAW útjûn waard, wie *[[Spell of the Witch World]]*, in bondel koarte ferhalen fan 'e skriuwster Andre Norton, yn 1972. Yn 't earstoan hie de útjouwerij de namme dat der populêre, sij it net altiten mei goede resinsjes ûntfongen boeken publisearre waarden. Nettsjinsteande dat wisten Wollheim en syn frou Elsie, dy't der oan it roer stienen, dochs in ferskaat oan grutte nammen yn 'e science fiction- en fantasysjenres te ferlieden om by *DAW* te kommen Dêrûnder wiene bygelyks Marion Zimmer Bradley, Jerry Pournelle en Roger Zelazny. Mei *[[Downbelow Station]]*, fan C.J. Cherryh, hie DAW yn 1982 foar it earst in winner fan 'e prestizjeuze Hugo Award yn 'e hûs. Hjoed de dei binne de bekendste troch DAW útjûne auteurs: de noch altiten oerfloedich skriuwende C.J. Cherryh en fierders Julie E. Czerneda, C.S. Friedman, Tanya Huff, Katherine Kerr en Tad Williams.

Tsjin oktober 2010, doe't DAW Books 38 jier bestie, hie it mear as 1.500 titels op 'e merk brocht. De útjouwerij hie in regeling mei de Penguin Group oangeande it mei-inoar dwaan fan 'e distribúsje, en it haadkertier fan DAW wie fêstige yn it Amerikaanske haadkantoar fan Penguin. Lykwols wie DAW Books doe noch in selsstannige útjouwerij, en de doetiidske eigners, Elizabeth R. Wollheim (de dochter fan 'e oprjochter) en Sheila E. Gilbert woene dat ek sa hâlde. Yn july 2022 waard DAW lykwols oernommen troch Astra Publishing en waard it in ymprint fan dy útjouwerij.

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan DAW Books
Ymprint

In **ymprint** is in hannelsmerk fan in útjouwerij dat brûkt wurdt om boeken ûnder út te jaan. Ien en deselde útjouwerij kin in ferskaat oan ymprints yn 'e hannen hawwe, en sa ûnder ferskillende nammen boeken op 'e merk bringe. Sa'n soarte fan konstruksje komt bygelyks faak ta stân troch it oernimmen fan 'e iene útjouwerij troch de oare. De oernommen útjouwerij hat dan faak in fêstige namme, dy't bekend en fertroud is by syn lêzers, en de oernimmende útjouwerij wol dy lêzers net ferlieze en giet dêrom troch mei it útjaan fan itselde soarte boeken ûnder de âlde namme, ek al is dat dan net mear in selsstannige útjouwer. It komt sadwaande gauris foar dat útjouwerijen boeken fan ferskillende sjenres ûnder ferskillende ymprints útjouwe. Ek is it mooglik dat ien ymprint wer oaren ûnder him hat.

In goed foarbyld is de Amerikaanske útjouwerij *[[Macmillan Publishers]]*, dy't û.m. de ymprint *[[Tor Books]]* yn 'e hannen hat, wat foarhinne in selsstannige útjouwerij wie. *Tor Books* sels hat dan as ymprints wer û.m. *Tor Books*, *Forge Books*, *Orb Books* en *Tor Teen*. Yn Nederlân is in bekend foarbyld *[[Uitgeverij Het Spectrum]]*, dy't njonken eigen ymprints as *Prisma* en *Aula* ek de nammen fan 'e oernommen útjouwers *Van Holkema & Warendorf* en *Van Goor* noch altiten brûkt.
Tor Books

**Tor Books** is fierwei de bekendste ymprint fan 'e Amerikaanske útjouwerij Tom Doherty Associates, LLC út New York, dy't him benammentlik spesjalisearret yn 'e publikaasje fan romans en novellen yn 'e sjenres science fiction en fantasy. Oarspronklik wie Tom Doherty Associates in selsstannige útjouwerij, dy't yn 1980 oprjochte waard troch útjouwer en redakteur Tom Doherty. Yn 1987 waard it bedriuw lykwols oernommen troch St. Martin's Press, in difyzje fan 'e Britske útjouwerij Macmillan Publishers, dy't sûnt 1999 folslein yn eigendom is fan it Dútske útjouwersconcern Verlagsgruppe Georg von Holtzbrinck GmbH.

Al hiel gau nei de oprjochting ferovere Tor Books in wichtich part fan 'e merk yn syn sjenres. De rol dy't Tor yn 'e science fiction- en fantasy-literatuer spilet, hat erkenning krigen trochdat de útjouwerij sûnt 1988 elts jier de priis foar de bêste science fiction-útjouwer fan it gesachhawwende *[[Locus Magazine]]* wûn hat. 

Tor hat grutte nammen yn 'e science fiction en fantasy útjûn, lykas Jacqueline Carey, David B. Coe, Glen Cook, Kate Elliott, Jennifer Fallon, Elizabeth Haydon, Robert Jordan, Mercedes Lackey, Jane Lindskold, Juliet Marillier, R.A. Salvatore, Brandon Sanderson en Jo Walton.

## Ymprints
Njonken Tor Books beslacht Tom Doherty Associates noch in tal oare ymprints:
* Forge Books: *mainstream*-boeken en militêre skiednis
* Orb Books: science fiction- en fantasy-werprintingen
* Paranormal Romance: *[[paranormal romance]]*
* Starscape: berne-science fiction
* Tor Teen: science fiction en fantasy foar teenagers
* Tor/Seven Seas: manga's

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Tor Books en Forge Books
Roc Books

**Roc Books** is in bekende ymprint fan 'e Penguin Group, ien fan 'e grutste Britske útjouwerijen. De ymprint makket ûnderdiel út fan harren Amerikaanske difyzje New American Library (NAL). Under de namme fan Roc Books wurde romans en novellen yn 'e sjenres science fiction en fantasy útjûn.

## Skiednis
Roc Books waard oprjochte yn april 1990, nei't *Penguin*-foarsitter Peter Mayer opdracht jûn hie oan John Silbersack, in haadredakteur by de New American Library, om in nije ymprint te begjinnen dy't mear oandacht lûke soe foar de oanwêzigens fan 'e útjouwerij op 'e science fiction- en fantasymerk. De namme, dy't referearret oan 'e rok, de reuseftige mytyske rôffûgel fan it Arabysk Skiereilân, waard keazen fanwegen it feit dat Penguin al ferskate ymprints mei fûgelnammen hie, lykas Penguin ("pinguin"), Puffin ("seepappegaai"), Pelican ("pillekaan") ensfh.

Nei't Penguin de Amerikaanske útjouwerij G.P. Putnam's Sons oernommen hie, waard Roc Books lykstrekich opset mei de Putnam-ymprint Ace Books, dêr't boeken fan deselde sjenres ûnder útjûn wurde. It tiim redakteurs en útjouwers dat de publikaasjes ûnder de Ace-ymprint fersoarget, is itselde dat dat ek docht foar Roc, hoewol't de beide ymprints fierders folslein selsstannich bleaun binne.

Roc Books hat grutte nammen yn science fiction en fantasy útjûn, wêrûnder Isaac Asimov, Carol Berg, Anne Bishop, Jim Butcher, Diana Pharaoh Francis, Guy Gavriel Kay, E.E. Knight, Juliet Marillier en Dennis L. McKiernan.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan 'e ''Penguin Group'', dêr't ''Roc Books'' ûnder falt
Manchester City FC

**Manchester City FC** is in Ingelske fuotbalklup út de stêd Manchester. De klup waard yn 1880 oprjochte as *West Gorton Saint Marks*, mar sân jier letter, yn 1887, feroare it har namme yn *Ardwick FC*. Wer sân jier letter, yn 1894, waard de namme sa't er no is: Manchester City FC. De thúswedstriden wurde yn it Etihad Stadium spile.
Mankske kat

In **Mankske kat** (Manksk: *Kayt Manninagh*) is in opmerklik katteras dat him ûnderskiedet fan oare rassen trochdat de efterpoaten, dy’t langer binne as de foarpoaten. It ras is ûntstean op it eilân Man. De kat is tige oanhinklik.

In karakteristike Mankske Kat hat gjin sturt. Der binne lykwols ek Mankske Katten mei in koarte sturt. Dat it dier gjin sturt hat komt fanwegen in natuerlike mutaasje. Sturtleazens is de dominante eigenskip fan it ras, mar dy eigenskip fan beide âlden te ervjen is deadlik; sokke katsjes stjerre almeast foar de berte.

In Mankske kat mei lang hier wurdt *Cymric* (Welsk) neamd.
Hanna Pauli

**Hanna Hirsch**, letter **Hanna Pauli** (Stockholm, 13 jannewaris 1864 – Solna, 29 desimber 1940) wie in Sweedsk keunstskilder.

Hanna Hirsch wie in dochter fan myzykútjouwer Abraham Hirsch. Sy wie befreone mei Eva Bonnier, beide folgen de skilderskoalle fan August Malmström en de Keninklike Sweedske Keunstakademy yn Stokholm. Hanna Hirsch studearre ek yn Parys fan 1885 oant 1887 en hie dêr yn dy tiid in skoft in atelier mei Bonnier. Har portret fan de Finlânske byldhouster Venny Soldan (no yn it Göteborsk Museum foar Keunst) waard oannaam yn de Salon fan Parys yn 1887. It portret is realistysk en net akademysk foar dy tiid. 

Lykas as ek oare Sweedske keunstners fan har generaasje, stiet sy mei har wurk tichter by de Frânske *[[juste milieu]]*-skilders as by de measte ympresjonisten.

Yn 1887 boaske hja oan de skilder Georg Pauli en gie mei him nei Italië dêr't hja in jier taholden. 

Hanna Pauli hat totale produksje wie net grut. It binne meast portretten, lykas dy fan de skilder Karl Nordström (1890; sit yn de  Bonnier-portrettesamling, Nedre Manilla, Stokholm), skriuwer Verner von Heidenstam as Hans Alienus (ien fan syn literêre personaazjes, 1896), skriuwster Selma Lagerlöf (1932, Nationalmuseum) en it groepsportret *Vänner* ('freonen', 1907, Nationalmuseum) dêr't skriuwster Ellen Key op te sjen is dy't foarlêst yn it hûs fan de Paulis.


Ofbyld:Venny Soldan-Brofeldt painting by Hanna Pauli.jpg| *Konstnären [[Venny Soldan-Brofeldt]]*, om 1880
Ofbyld:Breakfast-Time (Hanna Pauli) - Nationalmuseum - 18709.tif|*Frukostdags* (Tiid foar't moarnsiten), 1887
Ofbyld:Hanna Pauli - Verner von Heidenstam or Hans Alienus - 1896.jpg|*Hans Alienus*, 1896
Ofbyld:Georg Pauli - Hanna i blå klänning - 1896 - Jönköpings läns museum.jpg|*Hanna i blå klänning* (Hanna yn blauwe klean) fan Georg Pauli, 1896
Ofbyld:Friends (Hanna Pauli) - Nationalmuseum - 18727.tif|*Vänner* (freonen) – Ellen Key lêst freonen foar op Bellmansgatan 6, tusken 1900 en 1907
Ynterrasiale pornografy

**Ynterrasiale pornografy** is in foarm of sjenre fan pornografy wêrby't de akteur(s) en aktrise(s) ferskillende etnyske eftergrûnen hawwe. As men de namme letterlik nimt, soe it dêrby gean kinne om lju fan alle rassen en alle seksuële oriïntaasjes, mar yn 'e praktyk wurdt dermei bedoeld: heteroseksuële pornografy wêrby't de akteur(s) blank binne en de aktrise(s) swart of krekt oarsom. Ynterrasiale pornografy makket gauris gebrûk fan rasiale stereotypen, lykas it leauwe dat swarte manlju grutter skepen binne as blanke manlju of dat swarte froulju gruttere stuten hawwe as blanke froulju. Likegoed kin it as in foarútgong beskôge wurde as men betinkt dat foarhinne ynterrasiale pornografy (alteast dy tusken swarte manlju en blanke froulju) út rasistyske omtinkens frijwol net foarkaam.

Mar nettsjinsteande it feit dat ynterrasiale pornografy tige populêr wurden is en him ûntjûn hat ta ien fan 'e fluchst groeiende en bêst ferkeapjende sjenres yn 'e pornoyndustry, fertelde de Britske aktrise Sophie Dee, in grutte namme yn 'e Amerikaanske pornowrâld, yn in fraachpetear yn 2010, dat der noch altiten druk útoefene wurdt op blanke pornoaktrises om mar net mei swarte akteurs te wurkjen, mei't dat harren karriêre ruïnearje soe. Oare aktrises, lykas de Sisyljaansk-Amerikaanske pornostjer Mariah Milano, hawwe harren yn soartgelikense termen útlitten oer de hearskjende opfettings yn 'e pornoyndustry. Milano: 'Myn favorite ferlechje is ek it meast brûkte: 'Ik fiel my gewoan net oanlutsen ta swarte manlju, dat ik wol gjin film mei harren meitsje.' No, goed dan, trut, fieldest dy dan wol oanlutsen ta Ron Jeremy doe'tst in film mei him makkest?"' (Ron Jeremy is de groulivige hierrige âlde pake fan 'e Amerikaanske pornoyndustry.)
Milfpornografy

**Milfpornografy** is in foarm of sjenre fan pornografy wêrby't de aktrises (milfs) oer it algemien tusken de 35 en 50 jier âld binne en seksuële omgong hawwe mei jongere (of alteast jonger útsjende) manlike tsjinspilers. De dynamyk dy't it ferskil yn âldens opsmyt, is wêr't pornografysk materiaal fan dit soarte om draait. 

Milfpornografy is in groeiend ûnderdiel fan 'e pornoyndustry en hat de karriêres fan pornografyske aktrises ferlinge oant fier boppe wat oant de ein fan 'e jierren njoggentich gebrûklik wie. Der besteane yn 'e Feriene Steaten ferskate prizen foar milfpornografyske aktrises, lykas de *[[XRCO Award|XRCO]] MILF of the Year Award*, de *[[AVN Award|AVN]] MILF/Cougar Performer of the Year Award*, de *[[CAVR Award|CAVR]] MILF of the Year Award* en de *[[Urban X Awards|Urban X Award]] for Best MILF Performer*.

Foarbylden fan aktrises dy't bekend binne fan milfpornografy, binne: Veronica Avluv, J.R. Carrington, Alana Evans, Ariella Ferrera, Tara Holiday, Ava Lauren, Lisa Ann, Brandi Love, Kendra Lust, Tiffany Mynx, India Summer en Teri Weigel. It tsjinstelde fan milfpornografy is lolitapornografy, wêrby't jonge aktrises seksuële omgong hawwe mei âldere (of âlder útsjende) manlike akteurs. 

## Sjoch ek
* Cougar
* Milf
Milf

**Milf** is in fan oarsprong Ingelske sprektaalterm, oerwaaid út 'e Feriene Steaten, wêrmei't in seksueel oantreklike âldere frou oantsjut wurdt. It is in ôfkoarting foar it net bot fatsoenlike "*mom I'd like to fuck*", wat letterlik betsjut: "mem dy't ik wol neuke wolle soe". De oantsjutting wurdt benammen assosjearre mei teenagejonges dy't de tsjeppe mem fan in freon begeare, al is mem-wêzen net strikt needsaaklik foar in frou om dizze kwalifikaasje opplakt te krijen; de wichtichste kritearia binne kreazens en in âldens fan trochinoar tusken de 30 en 45 jier. Nettsjinsteande de fulgêre betsjutting is de ôfkoarting teminsten yn 'e jongereinkultuer alhiel ynboargere rekke. Milfs foarmje dêrnjonken ek in tankber ûnderwerp yn 'e hjoeddeiske pornografy.

De term waard foar it earst waarnommen op it ynternet yn 'e Feriene Steaten yn 'e njoggentiger jierren, en waard popularisearre troch spylfilm *[[American Pie (film)|American Pie]]*, út 1999, troch de aktrise Jennifer Coolidge yn har personaazje fan "*Stifler's Mom*". It ferskynsel "milf" giet lykwols folle fierder tebek as de namme dy't derfoar optocht is, sa't oantoand wurdt troch it suver sprekwurdlik wurden personaazje "*Mrs. Robinson*", út 'e bekroande Amerikaanske spylfilm *[[The Graduate]]* út 1967, mei yn 'e haadrollen Dustin Hoffman en Anne Bancroft.

## Sjoch ek
* Cougar
* Milfpornografy
Georg Pauli

**Georg Vilhelm Pauli** (Jönköping, 2 july 1855 - Stokholm, 28 novimber 1935) wie in Sweedsk keunstskilder.

Hy wie in soan fan apteker en parfumfabrikant August Ferdinand Pauli (1815-1904) en Maria Laurentia Augusta Gagner. It laach Pauli kaam oarspronklik fan Itaalje en waard yn 1625 fan Sweedske adel makke. Yn 1887 troude Georg Pauli mei Hanna Hirsch, dy't ek keunstskilder wie. Georg Pauli wenne fan 1905 oant syn dea yn Storängen, Nacka, yn de omkriten fan Stokholm.
Georg Pauli studearre oan de keunstakademy yn Stokholm, dêrnei yn Parys en Italië. Hy hat in soad stúdzjereizen nei it bûtenlân makke. 

Fan de 90er jierren ôf har er in protte dwaande west mei muorrekilderkeunst; Pierre Puvis de Chavannes wie syn grutte foarbyld. Wichtiche plakken dy't er foarseach fan fresko’s binne it eardere Keunstmuseum fan Göteborg (no Göteborgs Stadsmuseum), Prins Eugens Waldemarsudde yn Stokholm en it haadkantoar fan *Handelsbanken*, ek yn Stokholm. Teffens hat er meidien  oan de ûntwerpkriich foar de dekoraasje fan de hal fan it Nationalmuseum yn Stokholm, mar dat waard neat. Carl Larsson krige dy opdracht.

Om 1910 hinne feroaret Pauli syn styl, doe kaam er yn de kunde mei it doe nijmoadrige kubisme. Oant doe ta wie syn wurk fral neo-ympresjonistysk en symbolistysk. Nettsjinsteande syn feroaring fan styl is er de prinsipes fan Puvis de Chavannes wat dekorative muorreskilderkeunst oanbelange altyd trou bleaun. Dat docht fral bliken yn tal fan publikaasjes dy't er oer muorreskilderkeunst skreaun hat. Pauli wie ek allegeduerigen belutsen by it keunstdebat yn it tiidrek 1890 – 1935. Fierder wie er  boekyllustrator, ûnder oaren fan Selma Lagerlöf har *Gösta Berglings saga*.

Tegearre mei Carl Larsson wie Georg Pauli de wichtichste fertsjintwurdiger fan de Sweedske muorreskilderkeunst om 1900 hinne.


File:Teaterfolk.jpg|*Teaterfolk*, 1870s
File:Oden vid Mims lik.jpg|*Óðinn mei it lyk fan Mímir*, boekyllustraasje ein 19e iuw
File:Georg Pauli - Badande män.jpg|*Baaiende manlju*
Ofbyld:Georg Pauli - Fransk konfirmand.jpg|*Frânske konfirmand*


## Literatuer
* : *Georg Pauli. Konstnär, författare, debattör*, Stokholm 1994
* : *Konstnärsparet Hanna och Georg Pauli*, Stokholm 1997
Auckland City

**Auckland City** is de grutste stêd yn de tichtbefolke regio Auckland op it Noardereilân yn Nij-Seelân.

## Keppeling om utens
Cougar (sprektaal)

***Cougar*** is in fan oarsprong Ingelske sprektaalterm, oerwaaid út 'e Feriene Steaten, wêrmei't in frou oantsjut wurdt dy't in seksuele relaasje siket mei in man of jonge (of mooglikerwize in frou of famke) dy't mear as acht jier jonger as harsels is. De oarsprong fan it gebrûk fan it wurd yn dizze kontekst (de earste betsjutting fan *cougar* is "poema") is net alhiel dúdlik, mar men tinkt dat it foar it earst sa brûkt is yn westlik Kanada, en dat it foar it earst yn skreaune foarm foarkaam op 'e Kanadeeske *dating*-webside *Cougardate.com*. Sûnt is it wurd *cougar* yn dizze betsjutting brûkt yn boeken, tillefyzjesearjes, films en reklamespotsjes. De film *[[Cougar Club]]*, út 2007 wie alhiel wijd oan dit ûnderwerp, wylst de komeedzjesearje *[[Cougar Town]]* yn 't earstoan de swierrichheden en stigmatisearring behannele dêr't *cougars* mei te krijen hawwe (yn tsjinstelling ta âldere manlju dy't in jongere partner sykje). *Cougars* foarmje ek in tankber ûnderwerp yn 'e hjoeddeiske pornografy.
Mårbacka

**Mårbacka** is in bûtenpleats yn de gemeente Sunne yn Värmland, Sweden. De skriuwster Selma Lagerlöf wie hikke en tein op Mårbacka.

It haadgebou waard set yn 1793 en fannijs boud yn de jierren 1921-1923 neffens it ûntwerp fan arsjitekt Isak Gustaf Clason.

De bûtenpleats waard yn 1801 erfd troch de famylje Lagerlöf en doe't Selma Lagerlöf har heit Gustaf Lagerlöf yn 1885 stoar naam syn soan Johan it oer. It hûs en de pleats giene lykwols fallyt. Johan emigrearre nei Amearika en de bûtenpleats moast ferkocht wurde. De family ferlear it lânguod yn 1889. Selma Lagerlöf koe it haadgebou yn 1907 weromkeapje; de hiele pleats kocht hja yn 1910 werom fan it jild dat de Nobelpriis foar de Literatuer har opsmiet. Sy liet it hûs hielendal fannijs opmeitsje en útwreidzje.

Mårbacka is sûnt har ferstjerren yn 1940 in museum ta oantins fan Selma Lagerlöf.
Jacob Fenenga

**Jacob Fenenga** (Skiermûntseach, 27 septimber 1888 - Grins, 1 febrewaris 1972) wie gesachfierder op de grutte feart en in Frysk dichter, dy't dichtwurk publisearre yn it Skiermûntseagersk.

## Libben en wurk
Fenenga waard yn 1888 berne op Skiermûntseach as soan fan Harmen Melles Fenenga en fan Catharina Visser. Hy keas foar in rinbaan by de grutte feart. Hy waard yn 1914 earste stjoerman en om 1917 hinne gesachfierder fan de rederij Phs. van Ommeren yn Rotterdam. Hy soe gesachfierder oer sa'n tolve skippen fan dy maatskippij wurde. Op 12 septimber 1942 waard de tanker *Woensdrecht*, dêr't hy gesachfierder fan wie, torpedearre. It skip hie 35 oerlibjenden oan board fan in torpedearre Ingelsk skip. Nei twa dagen waarden de lju oan board rêden. Fenenga krige dêrfoar it oarlochsoantinkenskrús útrikt. Nei de Twadde Wrâldkriich kearde er mei syn húshâlding werom nei Skiermûntseach, dêr't hja wenje soene yn it lânhûs "Sturmia" oan de Reddingsweg. Syn gedicht *Wat biint us oon dat lytj stok laun?* (*Wat bynt ús aan dat stikje grûn*) is opnommen yn de Taalrûte fan Skiermûntseach. De tekst is oanbrocht op de glêzen wand fan in bushalte oan de Oosterreeweg yn Skiermûntseach.

Fenenga boaske op 31 desimber 1908 op Skiermûntseach mei Maria Jeannette Cornelia Hooghart. Hy stoar yn febrewaris 1972 yn 'e âldens fan 83 jier yn Grins. Hy waard begroeven op Skiermûntseach. Syn dochter Co van der Leij-Fenenga stalde mei Laura H. van Bon-de Vries in lieteboek fan Skiermûntseach gear: *"Ús eilaun besangen" is in eilander lietbúek"*.

## Keppeling om utens
* It gedicht In haunfol saun fan Jacob Fenenga, foarlêzen troch Douwe Fokkema by Tresoar (Ynternet Argyf)
Frederik van Eeden

Der is mear as ien persoan mei de namme **Frederik van Eeden**:

*Frederik van Eeden (skriuwer) (1860–1932), Nederlânsk psychiater en skriuwer.
*Frederik Willem van Eeden (1829–1901), Nederlânsk plantkundige, heit fan de skriuwer.
Jeroen Dijsselbloem

**Jeroen René Victor Anton Dijsselbloem** (Eindhoven, 29 maart 1966) is in Nederlânsk politikus. Fan 2012 oant 2017 wie hy minister fan Finânsjes foar de PvdA yn it kabinet-Rutte II. Earder wie hy Twadde Keamerlid foar de PvdA (ek yn 2017). Fan 2013 oant 2018 wie hy foarsitter fan de Eurogroep.

Sûnt 13 septimber 2022 is hy boargemaster fan Eindhoven.

## Keppeling om utens
*  Ir. J.R.V.A. (Jeroen) Dijsselbloem
Detektivefiksje

**Detektivefiksje**, faak omskreaun as in **detektiveferhaal** of in **detektiveroman** en ek wol koartsein op syn Ingelsk in *detective* neamd, is in ferhaal wêryn't in detektive in mystearje of misdie oplost. De spanning fan detektivefiksje leit der û.m. yn om it foar de lêzer sa dreech mooglik, mar net hielendal ûnmooglik, te meitsjen de identiteit fan de dieder te ûntraffeljen en/of hoe't de detektive de dieder witte sil te ûntmaskerjen. Faak wurdt in rige detektiveromans wijd oan ien en deselde haadpersoan, dejinge dy't de misdie oplosse moat. Dit kin in priveedetektive wêze, in plysjeresjersjeur of in amateur-ûndersiker. Yn 'e measte gefallen hat in detektiveferhaal de foarm fan in *[[whodunnit]]*: in puzelferhaal wêrby't de lêzer besykje kin om te rieden wa't de dieder is. Fral yn Dútske *[[Krimi]]*-romans wurdt ek wol fan begjin ôf oan man en peard neamd en draait it der dan folslein om hoe't de dieder ûntmaskere wurde sil. Ornaris is de misdie dêr't it allegear om giet in moard, mar soms moat de detektive ek in stellen of ferburgen foarwerp opspoare, lykas in testamint.
Dútsk East-Afrika

**Dútsk-East-Afrika** (Dútsk: *Deutsch-Ostafrika*) wie in Dútske koloanje yn East-Afrika, dat likernôch it  Boerûndy, Rûanda en Tanganjika (it fêstelân fan it hjoeddeiske Tanzania) fan no omfieme. It oerflak wie 994.996 km² en de koloanje hie 7.700.000 ynwenners (mei 5336 Europeanen, yn 1913).

De koloanje waard stichte yn de jierren 80 fan de 19e iuw en einige doe't it Keizerrijk Duitsland in de Earste Wrâldkriich belies jaan moast. Dêrnei waard de krite ferparte tusken Grut-Brittanje en België, en waard letter in mandaatgebiet.

## Bestjoerders
### Rykskommissarissen
* 1885-1888: Karl Peters
* 1888-1891: Hermann von Wissmann

### Gûverneurs
* 1891-1893: Julius von Soden
* 1893-1895: Friedrich Radbod von Scheele
* 1895-1896: Hermann von Wissmann
* 1896-1901: Eduard von Liebert
* 1901-1906: Gustav Adolf von Götzen
* 1906-1912: Georg Albrecht von Rechenberg
* 1912-1918: Albert Heinrich Schnee

## Keppeling om utens
C.O. Jellema

** Cornelius Onno Jellema** (Grins, 9 septimber 1936 - Liens, 19 maart 2003) wie in dichter en essayist út Nederlân. 

## Libben

Jellema studearre teology yn Amsterdam en Dútsk yn Utert. Dêrnei gie er oan de gong as learaar Dútsk oan middelbere skoallen yn Harderwyk en Baarn, en wie er wittenskiplik meiwurker Dútske letterkunde oan de Ryksuniversiteit Grins. Fierders skreau er kritiken oer Dútske literatuer yn *[[NRC Handelsblad]]*.

Jellema debutearre 1961 mei in tal gedichten yn literêr tydskrift *[[De Gids]]*. Yn it earstoan krige syn wurk mar in bytsje omtinken, mar yn 1981 briek er foarfêst troch mei de bondel *De schaar van het vergeten*.

Jellema sike yn syn iere gedichten nei in ferhâlding tusken de 'ferteller' yn it gedicht, en de wrâld bûten dy 'ferteller'. Letter spilet 'de tiid' in wichtige rol yn syn wurk. Yn in stikmannich bondels besiket er in syntese tusken 'fielen' en 'tinken', as emoasje en ratio, stal te jaan. De gedichten fan C.O. Jellema wurde skaaimerke troch in strakke foarm, en geregeldwei brûkt er de sonnetfoarm.

As essayist skreau er geregeldwei kritiken en essays oer de Dútske literatuer, ûnder oaren yn *NRC Handelsblad*, en oer Nederlânske  poëzy, yn ûnder oaren it *[[Nieuwsblad van het Noorden]]*. Teffens skreau er opstellen oer Heinrich Heine, Theodor Fontane, Rainer Maria Rilke, Georg Trakl, Gerrit Achterberg en Hans Faverey en oaren, dy't sammele binne ûnder de titel *Oefeningen bij een beek* (2000).

Fan 1989 ôf oant syn dea wenne C.O. Jellema yn it monumintale hûs 'Oosterhouw' yn Liens, tegearre mei de túnarsjitekt Klaas Noordhuis, mei wa't er in moanne foar syn dea troude.

## Wurk
### Dichtbondels
* *Klein Gloria en andere gedichten* (1961)
* *Tijdverblijf* (1971)
* *Een eng cocon* (1975)
* *De schaar van het vergeten* (1981)
* *De toren van Snelson* (1983)
* *Door eenen spiegel* (1984)
* *In de koude voorjaarsnacht* (1986)
* *Een slaande hoef* (1988)
* *Sonnet* (1988)
* *Ongeroepen * (1991)
* *Gedichten, oden, sonnetten* (1992)
* *Spolia* (1996)
* *Hoe water streelt* (1996) (gearstalling: Michaël Zeeman)
* *Droomtijd* (1999)
* *Langs de vloedlijn* (2001)
* *Stemtest* (2003)

### Essaybondels
* *Aangaande Hölderlin* (1995)
* *Oefeningen bij een beek* (2000)
* *Een open plek. Essays* (2009)

### Deiboeken
* *Een web van dromen. Een keuze uit zijn dagboeken 1960-2003* (2009)

### Oersettingen
* *Over god wil ik zwijgen* fan Meister Eckhart (1999)
* *Het boek van de waarheid* fan Hendrik Seuse en *Preken* fan Johannes Tauler (2004 - postúm útjûn)

### Samle wurk
* *Verzameld werk * (gedichten) (2005)
* *Verzameld werk * (essays) (2005)

## Prizen
* 1983: Herman Gorterpriis foar *De toren van Snelson*
* 1992: Hendrik de Vriespriis foar *Gedichten, oden, sonnetten*
* 1997: A. Roland Holst-Penning foar syn hiele oeuvre.

## Keppeling om utens
* [Cor Jellema yn de [DBNL]]
Iduna

*Iðunn, yn de Noardske mytology de goadinne fan de jonkheid en de dichtkeunst
*Iduna (tydskrift), it earste Frysktalige literêre tydskrift (1845-1871)
*Iduna (taal), in taal dy't praat wurdt op Papoea Nij-Guinea
*Iduna (orkest), in Nederlânsk eksperiminteel folkorkest
*Iduna (Drachten), in poppoadium yn Drachten
*Iduna (skaai), in fûgelskaai
Gerhart Hauptmann

**Gerhard Johann Robert (Gerhart) Hauptmann** (Obersalzbrunn (Neder-Sileezje), 15 novimber 1862 – Agnetendorf by Hirschberg, Poalske besettingssône), 6 juny 1946) wie in Dútsk (toaniel)skriuwer. Ynearstenoan skreau er realistyske drama's, dêr’t er omtinken yn skonk oan de minne sitewaasje fan de earmen, letter ek mear symbolyske stikken en wurken basearre op de Grykske mytology. Hy jildt as meigrûnlizzer fan it Dútske naturalisme. Yn 1912 krige er de Nobelpriis foar de Literatuer oerlange. Hy hearde in skoftke ta de Friedrichshagener Kreis, in rûnte fan yntellektuelen yn Berlyn.

Yn ‘e jierren tritich luts Hauptmann him hieltiten mear werom út it publike libben. Hy liet him net út oer it nasjonaalsosjalisme. Yn 1946 stoar er yn ‘e âldens fan 83 jier yn syn bertekontreien Sileezje, dat ûnderwilens yn Poalske hannen kommen wie en dêr’t de measte Dútsers ferdreaun waarden nei Dútslân. Hauptmann mocht net yn Sileezje begroeven wurde en waard letter byset yn in kleaster yn it Dútske Hiddensee.

## Wurken
* *Bahnwärter Thiel* (1888)
* *Vor Sonnenaufgang* (1889)
* *Einsame Menschen* (1891)
* *Die Weber* (1892)
* *Hanneles Himmelfahrt* (1894)
* *Die versunkene Glocke* (1897)
* *Fuhrmann Henschel* (1898)
* *Der arme Heinrich* (1902)
* *Rose Bernd* (1903)
* *Die Ratten* (1911)
* *Der Bogen des Odysseus* (1914)
* *Hamlet in Wittenberg* (1935)
* *Iphigenie in Delphi* (1941)
* *Iphigenie in Aulis* (1944)
* *Agamemnons Tod* (1948)
* *Elektra* (1948)

## Keppeling om utens
*Portret fan Nobelpriiswinner Gerhart Hauptmann
Shada Nasser

**Shada Muhammed Nasser** (Arabysk: شادة محمد نسر; sekuerder transliterearre as **Šadaẗ Muḥammad Nasr**, berne yn 1964) is in Jemenityske abbekate, feministe en minskerjochte-aktiviste.

## Libben en karriêre
Nasser har abbekatekantoar yn 'e Jemenityske haadstêd Sana'a, dat se iepene yn 'e njoggentiger jierren, wie it earste yn Jemen dat laat waard troch in frou. Nasser boude har kliïntêle op troch har tsjinsten oan te bieden oan froulike finzenen. Yn 2008 krige hja ynternasjonale bekendheid doe't se de saak fan Nojoud Ali op har naam, in njoggenjierrich famke dat úthylke wie troch har heit, mar op eigen manneboet by de rjochtbank in skieding oanfrege.

Yn 2009 waard se tegearre mei Nojoud Ali troch it Amerikaanske frouljusblêd *Glamour* útroppen ta "Frou fan it Jier". Hoewol't Nasser fûleindige tsjinstân ûnderfynt fan konservative en ekstremistyske organisaasjes en yndividuën yn Jemen, is se net fan doel en jou har striid op. *"Wêrom? Om't ik in mem bin en in dochter haw dy't like âld is as Nojoud."*
Bolleman

In **bolleman** wie de offisjele bollehâlder fan in stêd, doarp as gemeente.

It amt ûntstie út de noed fan de Steaten fan Fryslân foar de kowefokkerij. De bolleman funksjonearre op plakken oant yn de 19e iuw.
De bolleman moast *metten Bulle gaen ter plaetze, daer de Koeyen syn, ende aldaer de Bulle laeten gebruyken* (1610). De namme Bolleman bestiet noch. Ljouwert en Holwert hawwe in Bollemansteech.

## Sjoch ek
* Wytse Fons
Uljanovsk

**Ulj<u>a</u>novsk** (Russysk: *Ульяновск*) is in stêd yn Ruslân, oan de rivier de Wolga, sa'n 750 kilometer beëasten  Moskou. It is de haadstêd fan de oblast Uljanovsk. De stêd is ferneamd nei Vladimir Iljitsj Uljanov, Lenin, dy't dêr 1870 berne waard. Oant 1924 hjitte de stêd **Simbirsk** (Russysk: Симби́рск).

## Klimaat
Uljanovsk hat in myld lânklimaat. Trochstrings leit der snie fanôf ein oktober oant mids april. De trochsneed temperatuer yn juny is +19°C, yn jannewaris -12°C. De trochsneed delslach yn it jier is 400 mm.

## Berne yn Uljanovsk
*Sergej Borisov, fotograaf
*Ivan Gontsjarov, skriuwer
*Aleksandr Kerenski, politikus
*Vladimir Lenin (Uljanov), earste lieder fan de Sovjet-Uny

## Ynwenners
* Aleksander Pûsjkin, dichter
* Nikolaj Karamzin, skriuwer
* Andrej Sacharov, natuerkundige en dissidint

## Keppelings om utens
*  Webside foar toeristen
Lily Kwan

**Lily Kwan** is in Kanadeesk model en nijslêzer op *[[Naked News]]*. Kwan heart ta de earste generaasje Sineesk-Kanadezen  dy't berne en opbrocht waard yn Toronto.

Kwan learde foar mûlehygiënist foardat hja yn juny 2001 by de *cast* fan Naked News kaam. Sy presintearret dêr geregeldwei it ûnderdiel *Naked in the Streets*; sy ynterviewet minsken op de strjitte oer in ferskaat oan ûnderwerpen. Meast docht hja dat mei ûntbleate boarsten, mar somtiids ferskynt hja folslein neaken. 

Kwan wennet op 't heden yn it Feriene Keninkryk dêr't hja har *Lily in the UK* makket, mei oar nijs en ynterviews mei artysten. Sy reizget in soad nei it bûtenlân om tal fan barrens te filmjen.

## Keppelings om utens
* Webside Naked News, biografy Lily Kwan
* Lily Kwan yn de Internet Movie Database
Harwich

**Harwich** is in havenstêd yn Essex, Ingelân, mei sa'n 17.500 ynwenners. It plak leit likernôch 135 kilometer fan de haadstêd Londen.

Harwich is net in grutte stêd en foar in soad Nederlanners allinnich bekend fan de fearferbinings mei Hoek van Holland, Rotterdam (Stena Line) en Esbjerg (DFDS Seaways).

Fan it ynternasjonale treinstasjon fan Harwich ôf is der in rjochtstreekse treinferbining mei Londen en Cambridge.
Nicolas Japikse

**Nicolas Japikse** (De Jouwer, Haskerlân, 29 novimber 1872 - De Haach 13 maart 1944) wie in Nederlânsk histoarikus.

## Libben
Nicolas wie in soan fan Jacobus Japikse, haad fan de Frânske skoalle op De Jouwer, en Geerts Berber. Hy boaske 26 augustus 1900 mei Cornelia Japikse. Ut it houlik waarden twa jonges en in famke berne.

Nicolas Japikse gie nei de HBS en it gymnasium en studearre skiednis fan 1893 oant 1900 yn Leien by de heechleararen R.J. Fruin, P.L. Muller en P.J. Blok. By Prof. Dr. Blok promovearre er yn 1900 op in proefskrift mei de titel *"De verwikkelingen tusschen de Republiek en Engeland van 1660-1665"*.

Yn 1918 waard er direkteur fan it Buro fan de ''Commissie voor 's Rijks Geschiedkundige Publicatiën'' en yn 1928 waard er ek direkteur fan it Keninklik Hûsargyf. Japikse hie nauwe bannen mei it hof, de striidkrêften en konservative politikussen. Hy wie tsjin it besunigjen op leger en float. As learling fan Blok wiisde er de Grut-Nederlânske opfettings fan Prof. Dr. P.C.A. Geyl ôf.

Japikse wie de skiednislearaar fan prinsesse Juliana.

It slagge dr. Japikse net om in learstoel yn Leien of oare plakken te krijen. Wol hie er in tal oare funksjes by de oerheid en yn redaksjes. Yn 1938 publisearre er syn grutste wurk, in twadielige *"De geschiedenis van het Huis Oranje-Nassau"*.

Dr. Japikse hat him ek wiidweidich dwaande holden mei Bismarck, de Dútske ienwurding en de Dútske skuldfraach by it ûntstean fan de Earste Wrâldkriich. Syn pro-Dútske opfettings yn dy politike en historyske kwestjes wiene bekend.

Nei de oarloch waard er beskuldige fan "pro-Dútsk"-wêzen. Hy hat him yn alle gefallen net dúdlik oppenearre tsjin wittenskiplike stellingen op grûn fan in nasjonalistyske of nasjonaal-sosjalistische ideology. Wol moat sein wurde dat Dr. Japikse ek yn de kriich op de wenstige wittenskiplike wize redenearre en debattearre.

## Bibliografy
* *De Turksche kwestie*, Utjouwerij A.W. Bruna & Zoon Utert 1914
Uit Friesland's Volksleven

***Uit Friesland's Volksleven*** (folút: *Uit Friesland's Volksleven van Vroeger en Later: Volksoverleveringen, Volksgebruiken, Volksvertellingen, Volksbegrippen*) is it masterlike sammelwurk fan 'e Fryske skriuwer Waling Dykstra, dêr't er in skat oan ynformaasje foar it neigeslacht yn fêstlei oangeande folksferhalen en folkswiisheden út alle hoeken en hernen fan Fryslân.

Dit wurk kaam yn desimber 1895 yn twa dielen út by Uitgeverij M.A. van Seijen te Ljouwert. De earste bân omfettet de ûnderferdielings *Volksoverleveringen* en *Volksgebruiken*, en de twadde *Volksvertellingen* en *Volksbegrippen*. Neffens Dykstra syn eigen *Voorbericht* hat er der acht jier oan wurke en hied er gâns help fan freonen en kunde út hiele Fryslân.
Anton Janson

**Anton Janson** (Fryslân [Wanden/De Wâlden]?, 17 jannewaris 1620 - Leipzig, 18 novimber 1687) wie in Nederlânsk typograaf en drukker. 

It lettertype Janson is nei him ferneamd, hoewol't ûndersyk yn de jierren 70 en 80 fan de 20e iuw útwiisd hat dat  de no benei fergetten Hongaarske lettersnijer en drukker (Nicholas) Kis'' (1650–1702) de útfiner west hat.
Ynfantiside

**Ynfantiside** of **bernemoard** is it mei sin deameitsjen fan poppen, almeast troch de eigen âldelju (filiside), mar ek wol troch oaren. Neonatiside, it deadzjen fan 'e poppe binnen in tiidsromte fan fjouwerentweintich oeren nei de berte, wurdt statistysk sjoen faker dien troch froulju (oer it algemien de mem), wylst it deadzjen fan poppen dy't âlder binne as in dei faker dien wurdt troch manlju (oer it algemien de heit). Ynfantiside kaam yn it ferline yn withoefolle foarmen oeral op 'e wrâld foar, fan 'e Inuit oant de eilannen yn 'e Stille Súdsee en fan 'e San fan súdlik Afrika oant Jeropa.

Yn in protte eardere maatskippijen wie ynfantiside ûnder beskate betingsten en omstannichheden tastien, benammentlik as it om in bern gie mei oanberne lichaamlike beheinings. Ek it offerjen fan bern oan 'e goaden kaam wol foar; it âlde Kartago stie dêr bygelyks om bekend. Mar ek hjoed de dei komt bernemoard noch wol foar, ek yn 'e Westerske wrâld, sij it ornaris yn 'e foarm fan 'e dieden fan sljochtsinnige of psychysk betize lju. Yn guon oare lannen bestiet in ûnwettige foarm fan ynfantiside ek noch fuort, nammentlik geslachtsselektive ynfantiside, wêrby't poppen fan in beskaat geslacht (yn 'e regel famkes) deade wurde. Benammen Sina stiet dêrom bekend (dêr't it fuorkomt út it feit dat de regearing gesinnen mar ien bern tastiet en men mient dat famkes letter harren âldelju net ûnderhâlde kinne sille), mar dit ferskynsel is net ta Sina beheind. Ek yn Yndia en dielen fan Afrika bestiet dizze praktyk.

Dêrnjonken beskôgje guon minsken abortus en eutanasy tapast op terminaal sike bern ek as foarmen fan ynfantiside, al wurdt dat yn 'e measte lannen troch de wetjouwer net sa sjoen.

## Keppelings om Utens
* In beheinde skiednis fan ynfantiside.
* Journal of Population Research: It tekoart oan famkes yn Sina.
Filiside

**Filiside** is in foarm fan ynfantiside of bernemoard, wêrby't in poppe mei sin deade wurdt troch de eigen heit of mem.

## Sjoch ek
* Matriside
* Patriside
Neonatiside

**Neonatiside** is in foarm fan ynfantiside of bernemoard, wêrby't in poppe mei sin deade wurdt binnen 24 oeren nei de berte. Neonatiside wurdt statistysk sjoen faker dien troch froulju, en dan oer it algemien troch de mem, al kin it ek in oar wêze.
Tennyson

*Tennyson (Indiana), plak yn de steat Indiana yn de Feriene Steaten
*Tennyson (Wiskonsin), plak yn de steat Wiskonsin yn de Feriene Steaten
Persoan:
*Alfred Tennyson, Ingelsk dichter
Alfred Tennyson

**Alfred Tennyson** (Somersby, Lincolnshire, 6 augustus 1809 – Blackdown, Susseks, 6 oktober 1892), ek wol oantsjut as **Alfred, Lord Tennyson**, wie in Ingelsk dichter. Tennyson wie *[[Poet Laureate]]* (hofdichter) fan it Feriene Keninkryk en is oant no ta noch altyd ien fan de populêrste Ingelske dichters. Hy is yn *The Oxford Dictionary of Quotations* de twads meast sitearre auteur, nei Shakespeare.

In protte fan syn dichtwurk is basearre op klassike mytologyske temas. *In Memoriam A.H.H.* waard lykwols skreaun ta oantins fan syn bêste freon Arthur Hallam, in kollega-dichter en meistudint oan it Trinity College dy't ek fersein wie oan de suster fan Tennyson mar bytiids stoar oan in harsenbloeding. Ta syn meast ferneamde gedichten hearre *[[Idylls of the King]]* (1885), in rige epyske gedichten grûnfêste op de leginde fan kening Arthur, *Ulysses* en *Tithonus*. It earste wurk waard opdroegen oan prins Albert, de man fan keninginne Fiktoaria. Tennyson hat ek foar teäter skreaun, mar syn stikken waarden gjin súkses.

## Kar-út it wurk fan Tennyson
* Ut *Poems, Chiefly Lyrical* (1830):
** *The Dying Swan*
** *The Kraken*
** *Mariana*
* *Lady Clara Vere de Vere* (1832)
* Ut *Poems* (1833):
** *The Lotos-Eaters*
** *The Lady of Shalott* (1832, 1842)
* Ut *Poems* (1842):
** *Locksley Hall*
** *Tithonus*
** *The Two Voices* (1834)
** *Ulysses* (1833)
* *The Princess* (1847)
** *Tears, Idle Tears*
* *In Memoriam A.H.H.* (1849)
* *Ring Out, Wild Bells* (1850)
* *The Charge of the Light Brigade* (1854)
* *Maud* (1855/1856)
* *Enoch Arden* (1862/1864) - Waling Dykstra makke in proazabewurking fan it gedicht (1871)
* *Flower in the crannied wall* (1869)
* *The Window* - Lietesyklus mei Arthur Sullivan (1871)
* *Harold* (1876) - betsjutte fannijs omtinken foar kening Harold
* *[[Idylls of the King]]* (samling 1833-1874).
**  Fryske oersetting: *[[De Fal fan Camelot]]* (fert. Geart fan der Mear, 2011).
* *Locksley Hall Sixty Years After* (1886)
* *Crossing the Bar* (1889)
* *The Foresters* - toanielstik mei út en troch muzyk fan Arthur Sullivan (1891)

## Keppelings om utens
*  Alfred Tennyson yn Wikisource
*  Tennyson syn grêf, Westminster Abbey
*  Biografy & Wurk (publyk domein)
*  Kopy on line fan 'Locksley Hall'
*  Kar-út gedichten fan A.Tennyson
*  The Twickenham Museum - Alfred Lord Tennyson yn Twickenham
*  Tennyson yn Twickenham
*  Alfred Tennyson op Projekt Gutenberg
*  Folsleine biografy & wurk
*  Kar-út wurk fan A. Tennyson op Inspired Poetry
* Yllustraasjes fan Tennyson syn gedichten troch Anja Cazemier
Christchurch

**Plakken:**
* Christchurch (Nij-Seelân)
* Christchurch (Dorset)
** Christchurch Priory
** Christchurch Castle
* Christchurch (Cambridgeshire)
* Christchurch (Wales)
**Oars:**
* Christchurch United
Utertske Heuvelrêch

De **Utertske Heuvelrêch** is in driuwwâl en sânrêch yn de Nederlânske provinsjes Utert en Noard-Hollân. De langte fan de regio fan noardwest nei súdeast is sa likernôch 50 km. It noardlike part dat bestjoerlik ûnder Noard-Hollân falt wurdt ornaris “Het Gooi” neamd.

Yn it súdeasten grinzet de heuvelrêch oan de delling fan de Nederryn. Dêr leit de 52 m. hege Grebbeberch dêr't yn 1940 de Slach om 'e Grebbeberch tusken it Nederlânske en Dútske leger útfochten waard. It heechste punt fan de heuvelrêch is de Amerongske Berch (68 m.). Yn it noarden rint de heuvelrêch oan de iggen fan de Goaimar (“Gooimeer”) ta.
De Uterske Heuvelrêch bestiet foar in grut part út bosken. Dêrneist binne der in tal heidegebieten en stosânen. It gea is sa'n 230 km² grut. Dêrtroch is de Utertske Heuvelrêch nei de Feluwe it twadgrutste boskgebiet fan Nederlân.

De heuvelrêch is sa likernôch 150.000 jier lyn ûntstean yn de foarlêste iistiid, it Saaliën. Foar dy tiid streamden de Ryn en de Maas fierder noardlik as hjoed-de-dei. Foar de iistiid hawwe de beide rivieren tsjokke lagen sân en gryn nei it gea brocht. Troch de gletsjers waard it sân en gryn nei it súdwesten ta treaun.

Nei de lêste iistiid rekke it gebiet beboske. Nei ferrin fan tiid kaam der mear bewenning yn it gebiet. De eardere bewenners kapten de bosken fuort en bebuorken it lân. Sa waard de Utertske Heuvelrêch in gebiet fan sân en heide. Yn de 19e en 20e iuw waarden grutte dielen fan de heuvelrêch op 'e nij beboske.

It súdlike part fan de heuvelrêch is yn it jier 2003 nasjonaal park wurden. It Nasjonaal Park Utertske Heuvelrêch is sa'n 6000 ha. grut en beslacht rûchwei it part fan de heuvelrêch dat súdlik fan de sneldyk A12 leit.
Hermannsdenkmal

It **Hermannsdenkmal** is in monumint ta eare fan de Germaanske legeroanfierder Herman (Arminius), súdwestlik fan it plak Detmold yn de Dútske dielsteat Noardryn-Westfalen. It stânbyld is boud yn it tiidrek 1838-1875. It stânbyld sels is 26,57 meter heech, mei de sokkel derby hat it folsleine monumint in hichte fan 53,46 meter. Fan 1875 oant 1886 wie it Hermannsdenkmal it heechste stânbyld fan de wrâld.

Arminius wie in Germaanske legeroanfierder yn de Farusslach. De slach waard útfochten troch ferskillende Germaanske stammen en trije legioenen fan de Romeinen. Nei de slach, dy't wûn waard troch de Germanen, koe Arminius it libben net hâlde. Hy waard deadien troch syn eigen minsken. Yn de 19e iuw sochten ferskillende minsken ûnder ynfloed fan de Romantyk nei nasjonale ferhalen en helden. Yn dy snuorje waard it hjoeddeistige monumint boud, wat it libbenswurk wie fan de Dútske arsjitekt en keunstner Ernst von Bandel.

Op it 7 meter lange swurd stiet te lêzen:

:*Deutsche Einigkeit, meine Stärke – meine Stärke, Deutschlands Macht.*
:*(Dútske ienheid, myn sterkte – myn sterkte, Dútslâns macht.)*

Mei sa'n 130.000 besikers yn 't jier is it monumint ien fan meast populêre toeristyske plakken fan Dútslân. It stânbyld stiet op in hege sokkel, dy't in goed sicht jout oer it Teutoburgerwâld.

## Keppeling om utens

* Hiemside fan it monumint