open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aluminium

**Aluminium** is metaal. It gemysk symboal is *Al* en it atoomnûmer is 13. Ferbinings mei aluminium waarden yn de Aldheid al brûkt, mar it metaal sels waar earst yn 1807 ûntdutsen troch Humphry Davy, en earst yn 1825 waard it mûglik it minoftemear te isolearjen. It metaal is licht, kin maklik foarmjûn wurde, is út himsels net magnetysk en foarmet yn tinne tichte roastlaach dy't it metaal fierder beskermet. De eigenskappen meitsje dat it metaal foar in protte tapassings brûkt wurdt. It metaal wurdt wûn út it erts bauksyt.

## Sjoch ek
* Duraluminium
Hauwert

**Hauwert** is in doarp yn 'e gemeente Medemblik yn West-Fryslân. It leit tusken Nibbikswâld en Wervershoof, noardlik fan 'e stêd Hoarn. It is oarspronklik in lintdoarp, mar hjoed-de-dei hat it wat nijbou by de doarpskearn. Hauwert is oant de dei fan hjoed (2024) noch altiten in doarp mei in agrarysk karakter.   

It doarp hat  () ynwenners.

## Skiednis

It doarp hjitte eartiids Bokswâlde. Letter ûntstie in twadde kearn mei bewenning, dat Nije Bokswâlde neamd waard. Lang om let feroare Bokswâlde yn Ald Bokswâlde. De plaknamme soe ferwize nei in taksesbosk, en sa soe Bokswâlde dat plak by it taksisbosk betsjutte. Bokswâlde is al in âld plak, mar hoe âld is net bekend. Tocht wurdt dat it plak tusken 500 en 950 ûntstien wêze moat. Yn 'e 15e iuw kaam de hjoeddeiske plaknamme foar as Hauwaert en yn 1639 waard de stavering lykas tsjintwurdich. 

Hauwert en Nibbixwâld wiene tusken 1414 en 1436 ûnderdiel fan 'e stêd Wognum. Sûnt 1436, nei't Wognum de stedsrjochten ferlear, foel Hauwert ûnder it poarterjocht fan Hoarn. 

De 15e-iuwske tsjerke fan Hauwert wie eartiids in roomske, oan de hillige Nikolaas wijde tsjerke. De tsjerke waard yn 1971 in ryksmonumint en docht gjin tsjinst mear as tsjerkegebou, mar as kultureel sintrum en bedriuwsromte.

## Bestjoer
Oant 1 jannewaris 1979 hearde it doarp by de gemeente Nibbikswâld. In útsûndering wie lykwols de *Notweg*, dy't by de gemeente Wervershoof hearde. Oant 1976 wie dy wei fanút de gemeente Wervershoof allinne benei te kommen oer it grûngebiet fan 'e gemeente Nibbikswâld. By de weryndieling waard it doarp hielendal oan de doe nij gemeente Noarder-Koggelân tafoege. Sûnt 1 jannewaris 2007 is dy gemeente fusearre mei de gemeente Medemblik, dêr't ek Nibbikswâld by heart, sadat Hauwert en Nibbikswâld tsjintwurdich wer yn ien en deselde gemeente lizze.     

## Oars
By it doarp stiet in Amerikaanske wynmotor.
Anita Hageman

**Anita Hageman** (1960) is in byldzjend keunstner út Veldhoven
Hja krige har oplieding oan de Wackers Akademy yn Amsterdam. Yn har atelier oan de Doarpsstrjitte jout se ek *[[workshop]]s*. Oare aktiviteiten binne it meitsjen fan tassen en sieraden. 

Har measte wurken binne figuratyf en dêryn stiet de minsk sintraal. De wurken binne meast kleurryk en binne bytiden kombinearre mei teksten en ornaminten. It fêstlizzen fan emoasjes fan no en út it ferline is har doel. 

Eksposysjes fan har wurken wienen te sjen yn Veldhoven.
Cobi van Hulst

**Cobi van Hulst** (Deurne, 1967) is in byldzjend keunstner út Cuijk.

Har oplieding krige se oan akademy Bijlenveld yn Amsterdam (2006) en keunstakademy ArtEz yn Arnhim (2008), mar fral ek troch Mirso Bajramovic (2002 - 2006) en Dick Tasma (2006 -2007). Neist in byldzjende oplieding hat se Nederlânsk studearre yn Nymwegen. Dêrtroch is hja ôfstudearre op de relaasje tusken literatuer en byldzjende keunst: har eigen dilemma.

Nei de middelbere skoalle begûn se oan in moade-akademy, mar dat foldie lang net en hja folge ferskate opliedings dy't op neat útrûnen. Se keas foar de keunst en fernaam dat it tekenjen fan hannen lestich wie. Dêrom lei hja har dêr krekt op ta.
Underwerpen fan har wurk binne faak hannen; eartiids ek oare lichemsdielen fan minsken. Yn it earstoan op doek mei har eigen hannen en dy fan har man, mar ek hieltiten faker mei in oar minsk. It tal kleuren is beheind mar de nuânses binne faak grut. Hja makket faak 'koppen' en dan benammen dy mei in ferhaal. By de portretten is in besteand figuer it útgongspunt.

Eksposysjes fan har wurk wienen te sjen yn Amsterdam, Arnhim, Heemstede, de Mariënburgkapel fan Nymwegen en yn Cuijk. Se hat in atelier oan hûs.
Geke Hoogstins

**Geke Hoogstins** (Kollumerlân, 1956) is in byldzjend keunstner út Eext.

Geke Hoogstins is hikke en tein yn Fryslân mar ferfear letter nei Grins. Se waard talitten op de Akademy Minerva, mar keas nei in pear wike foar dûns, teater en ûnderwiis. Se studearre *cum laude* ôf oan de PABO yn Grins. Nei jierren foar de klas stien te hawwen besluet se har yn 1996 hielendal op it keunstskilderje te rjochtsjen. 

Wyls hat se in eigen atelier dêr't se har wurk eksposearret en yn opdracht wurket. 
Grutste ynspiraasjeboarne is de natoer yn kombinaasje mei har eigen omjouwing. Soks liedt ta wurken yn akwarellen en doeken mei bisten yn it lânskip. Se besiket dêryn de sfear wer te jaan dy't se fielt; fan oangedien oant en mei humor.

Materialen binne oaljeferve en papier dêr't se mei de techniken akryl, akwarel en oaljefreve op wurket. 

Yn de maitiid fan 2008 die se mei oan in kulturele útwikseling mei Ruslân. It Nederlânske lânskip stie dêr sintraal. Op de universiteit joech se in lêzing oer it projekt KEUNSTlânskip.

Yn har boek *Keunstlânskip, Drintske Aa en Hunze yn akwarel* lit se mei har pinsiel it mystearje fan it lânskip, de idyllyske skientme fan de natoer troch it jier hinne sjen. Troch de ferhalen by de akwarellen besiket se har leafde foar de natoer wer te jaan.
Martijn Huting

**Martijn Huting** (Amsterdam, 24 novimber 1972) is in autodidaktysk byldzjend keunstner út Amsterdam. As dosint stêdebou, besiket er byldzjende keunst yn syn fak te brûken.

Nei it ateneum (1986-1992) folge er tusken 1992-1999 in oplieding oan de Technyske Universiteit Delft yn de fakulteit boukunde. Under syn stúdzje hie er al belangstelling foar it gebiet tusken arsjitektuer en byldzjende keunst. Hy folge yn 2003 boppedat it twadde jier jûnsoplieding Willem de Kooning Akademy yn Rotterdam (2003) omdat er eins te min keunst yn syn gewoane oplieding tsjin kaam.

Syn wurk sit tusken abstrakt en relatyf yn, mar ek tusken dream en werklikheid en tusken hjoed en it ferline. It wurk bestiet út tekeningen, oaljepastels, kollaazjes en polaroids. Der sitte eleminten yn fan arsjitektuer, keunstskiednis en literatuer. 

Eksposysjes fan syn wurk wienen ûnder oare te sjen yn galerys yn Amsterdam, Rotterdam en Delft.
Gerhardus Jan Adema

**Gerhardus Jan Adema** (Frjentsjer, 26 desimber 1898 - Ljouwert, 15 desimber 1981) wie in Fryske keunstner.

Adema wie hússkilder yn Huzum, as keunstner wie er autodidakt. Yn de Ljouwerter Krante advertearre hy yn 1938 as "*Schildersbedrijf G.J. Adema annex beeldhouwer, portret- en reclameschilder*". Hy wie lid fan it Boun fan Fryske Keunstners.

De skilder Adema hie fral it hynder as ûnderwerp; hy eksposeare jierliks by it *concours hippique* in Ljouwert. As byldhouwer makke er meardere brûnzen portretten. Hy wie teffens medaljeur en restaurateur fan skilderijen. Syn bekendste wurk is sûnder mis syn byld fan de Fryske stamboekko (1954), dat al fluch de bynamme *[[Us Mem]]* krigen hat.

Adema is ferstoarn yn it Ljouwerter Sint Bonifatius Hospitaal, twa wiken foar syn 83e jierdei.

## Byldhouwurk

**[[Damwâld]]**
* doopfont (1956)

**[[Boalsert (stêd)|Boalsert]]**
* gevelbyld Fransiskus fan Assisy (1949)
* gevelstien Gysbert Japiks (1960)
* boarstbyld Titus Brandsma (1966)
* plakette yn granyt oan Gysbert Japicksbrêge.
* boarstbyld J. Heeres, grûnlizzer Van der Plaats NV
**[[Dronryp]]**
* boarstbyld Eise Eisinga (1982)

**[[Frjentsjer]]**
* plakette Eise Eisinga (1928)

**[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]**
* *[[Us Mem]]* (1954)
* jongeling ambachtsskoalle.

**[[Oentsjerk]]**
* ploechgong Stania State.

**[[Penjum]]**
* Monumint Lammert Scheltes Hilarides (1937)

## Fotogalery

Ofbyld:Bolsward, Sint-Franciscus.jpg| *Fransiskus van Assisy*
Ofbyld:Eise Eisinga.JPG| *Eise Eisinga*
Ofbyld:Boalsert - tinkstien Gysbert Japicx.jpg| *Gysbert Japiks*


## Boarnen
Navalia

**Navalia** is in delsetting (*πόλις* / *oppidum*) dy't troch Klaudius Ptolemaeus yn syn Geographia op de kaart fan Germania fernijd wurdt  en om it begjin fan de jiertelling hinne troch Tasitus neamd waard.
370

## Foarfallen
* Neffens de diatomeeën dy't is sâltgehalte werjouwe yn Moon Lake, North Dakota, USA (46 51' 27" N, 98 09' 30" W. ~35 ha, maks. djipte ~13m), komt der om dizze tiid hinne in ein oan de drûchteperioade op de Grutte Flakten fan Noard-Amearika dy't duorre hat sûnt ± 200.
* Hunnen arrivearje yn East–Europa en falle de Alanen oan.
* Under keizer Falentinianus I waard earst foargoed in ein makke oan de ynfallen yn Galje. Yn it Swarte Wâld wurde de Allemannen ferslein en de Limes opnij fersterke.
* Falentinianus slút lang om let frede mei Makrianus.

## Berne
* Alarik, Kening fan de Fisigoaten. 
* ± Konstantyn III, Romeinsk keizer 
## Ferstoarn
371

## Foarfallen
* Nei de dea fan Guhasiva fan Kalinga yn de oarloch dy't de hindoes tsjin him oanspand hienen nei oanlieding fan de 'ôfgoadetsjinst' fan it relikwy fan de Hillige Tosk fan de Boeddha bringt prins Datta, sels in bramin, tegearre mei syn frou Hememala de Tosk nei de stêd Anuradhapura op Sri Lanka.
* Lysaoanje wurdt foar it earst in aparte provinsje. Tsjintwurdich makket it diel út fan de provinsje Konya
* Martinus fan Toers wurdt keazen ta biskop fan Toers.
## Berne

## Ferstoarn
Angela Kwakman

**Angela Kwakman-Plat** (Foalendam, 25 maart 1962) is in byldzjend keunstner út Foalendam. Sûnt har fyftjinde jier begûn se bertekaartsjes nei te tekenjen. Nei har achttjinde lei se har ek ta op portrettekenjen en wurket sûnttiid ek yn opdracht. 

Angela is in autodidakt dy't har talein hat op portretten. Se makke searjes oer ynwenners fan Volendam. Karakteristike koppen fan fiskers, froulju, buorlju en bern. 

As materiaal brûkt hja houtskoal en pastelkryt. 

Eksposysjes fan har wurk wienen yn Edam en Foalendam. By in tentoanstelling toant Angela ek wol ris eigen gedichten sa't dy alle wiken ferskine yn in pleatslik blêd. 


Ofbyld:Angela Kwakman P3070020.jpg
Ofbyld:Angela Kwakman Jan Kes goed2.jpg|Jan Kes
Maria van Everdingen

**Maria Johanna van Everdingen** (De Bilt, 22 desimber 1913 - Skearnegoutum, 30 juny 1985) wie in Nederlânsk byldhouwer.

Van Everdingen krige har oplieding oan de Ryksakademy foar Byldzjende keunsten yn Amsterdam. Se hat tenearsten keazen foar de grafyske rjochting, pas letter begûn se mei byldhouwen. Se gie nei Wenen om fierder te learen oan de *Akademie Bildende Künste*, mar stoppe doe't Adolf Hitler yn 1938 Eastenryk yn foel. Teffens studearre se oan de *Konstfackskolan* yn Stockholm en makke stúdzjereizen nei Italië, Hongarije en Roemenië. Sy eksposearre en krige opdrachten yn binnen- en bûtenlân. 

Yn 1958 gie Van Everdingen werom nei Nederlân, dêr't se sûnt 1965 yn Fryslân wenne hat. 
Har figurative skulptueren hat se makke yn brûns en stien. Sy wie lid fan it *Boun fan Fryske Keunstners* en de Nederlânske  Beropsferiening fan Byldzjende Keunstners.

## Wurk
**[[Blauhûs (Súdwest-Fryslân)|Blauhûs]]**
* *Fôle fan Frysk Hynder* (1970)

**[[Haulerwyk]]**
* *Feanarbeidershúshâlding* (1978)

**[[De Jouwer]]**
* *Fôle fan Frysk Hynder* (1970)

**[[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]**
* *Jonge mei fûgeltsje* (1965)
* *Bern bouwe troch* (1971)

**[[Noardwâlde (Fryslân)|Noardwâlde]]**
* *De Fluitsjende Reidflechter* (1973)

**[[Nijewier]]**
* Anders Minnes Wijbenga (1970)

**[[Snits (stêd)|Snits]]**
* Piter Sjoerds Gerbrandy (1976)
* *Bern mei laam* (1981)

## Galery

Jongen met vogeltje Maria van Everdingen Rengerspark leeuwarden.JPG|*Jonge mei fûgeltsje* yn Ljouwert
Sculpture Kinderen-bouwen-voort Sophialaan Leeuwarden Nederland.JPG|*Kinderen Bouwen Voort*, Ljouwert
Sneek14.JPG|Piter Sjoerds Gerbrandy yn Snits
Folle fan frysk hynder.jpg|Fôle fan Frysk Hynder
Marijan Las

**Marijan Las** (Maasbommel, 11 jannewaris 1961) is in byldzjend keunstner út Tilburch.

Yn 1990 studearre se ôf oan de Akademy foar Byldzjende Foarming yn Tilburch. Hjirnei wûn se in beurs en folge masterclasses oan it Glass Department fan Ohio State University en yn Pilchuck Seattle (USA). Sûnt 2002 makket se mei Paula Couwenbergh glês- keunstwurken, autonoom en yn opdracht. 

Nei eksposysjes yn binnen- en bûtenlân (ûnder oare yn Parys en New York) mei glêspanielen, skalen en glêsskilderijen is Marijan Las in nije rjochting ynslein by it wurkjen mei glês. 
Yn 2008 folge se in oplieding by Frans Meeuwsen: wurkjen mei borosilikaat yn de flam. In grut diel fan har wurk stiet yn it teken fan de dûns.
     
It nijste wurk wie yn 2009 te sjen op de eksposysje 'Libbenstier' yn Veghel. Se makke ek wurk yn opdracht foar it wetterskip Reest en Wieden en foar de Gasuny.
Jaap Los

**Jaap Los** (Harmelen, 28 maart 1946) is in keunstskilder en eardere drogist út Harmelen. 

Yn syn jonge jierren spile Jaap Los yn rock&rollband The Magics. Nei de Mulo woe Jaap graach nei de Keunstakademy mar syn heit woe dat er it skildersbedriuw oernimme soe. Jaap besluet doe neist it skilderswurk in drogistoplieding te folgjen en krige yn 1968 in drogisterij. Nei 1988 leit er him ta op it skilderjen. Syn keunstskilderjen begûn yn Bergschenhoek, wêr't hy les krige fan Ad Zuiderent. Tuskentiden hat er mids inkele profesjonele Keunstners en al langer skilderjende amateurs yn it atelier fan Ria Ott yn De Bilt nei model tekene en skildere. Ek hat hy lessen folge by de Ingelske Master: Tom Coates. Hy slút him ek oan by Skildersklub 'De Toets' yn Zeist. 

Yn syn atelier yn de buorren fan Harmelen makket Jaap realistysk-figurative oaljeferve- en akrylskilderijen. Hy wurdt ynspirearre troch de deistige dingen om him hinne. It wurk ûntstiet troch in fassinaasje foar minsken. Bûten de figueren binne ek harren stal, hâlding en kleurekombinaasjes fan belang. Syn wurk bestiet benammen út portretskilderijen, mar ek kij en stillibbens.

Jaap Los skildert net yn opdracht en treedt net folle nei bûten. Eksposysjes fan him wienen yn 2009 yn de bibleteek fan Harmelen te sjen.
373

## Foarfallen
* Teodosius de âldere begjint in militêre ekspedysje tsjin Firmus, in opstanneling yn Mauretaanje.
* It akwadukt fan Falens wurdt yn gebrûk nomd. Hjirmei hat Konstantinopel genôch wetter om een wrâldstêd te wurden alhoewol't de stêd net oan in rivier leit.
* De Slach oan de Tanais by de Russyske Don-rivier wêr't Hunnen de Alanen ferslaan.
## Berne

## Ferstoarn
* Atanasius, patriarch fan Aleksanderje
374

## Foarfallen
* It ferstjerren fan de biskop fan Milaan feroarsaket in striid tusken Ortodoksen en Arianen. Provinsjaal gûverneur Ambrosius (in leek) wurdt úteinlik keazen.
* 19 july- Yn Rome wurdt yn it hillichdom fan de Frygyske goadinne Sybele in alter wijd oan Cybele en Attis dat yn 2003 noch yn it Fatikaansk museum de besichtigjen wie.  
* Augustinus iepent in skoalle foar Retorika yn Kartago
* De Hunnen ferslaan de Alanen yn East–Europa, begjin fan de opmars fan de Hunnen nei it westen.
## Berne

## Ferstoarn
Gerrit van de Werfhorst

**Gerrit van de Werfhorst** (Swol, 12 july 1950) is in byldzjend keunstner en elektrotechnikus út it Siuwske Oost-Souburg.  

Syn aktiviteiten besteane út skilderjen, fotografearjen en muzyk meitsjen. Gerrit is in autodidakt mei in foarkar foar realistysk wurk dat benammen bestiet út lânskippen en bisten yn de natoer. Sa skilderde hy bygelyks de Veerske Mar, Drinte, de koalmies, fleanende einen, mokselsiker, poddestuollen en stillibbens. 

Hy skildert meast mei oaljeferve op doek, linnen en paniel.
Oost-Souburg

**Oost-Souburg** is in doarp yn de Siuwske gemeente Flissingen, dat fan West-Souburg skieden wurdt troch it Kanaal troch Walcheren. 

De oarspronklik West-Souburgske mole De Pere (út 1725) kaam troch it graven fan dit kanaal op Oost-Souburgsk grûngebiet te lizzen. It doarpske karakter fan Oost-Souburg is beware bleaun, al is it plak mei 10.444 ynwenners yn grutte it sânde fan Seelân.


Image:OmroepZeêland.jpg|Earder gemeentehûs, no in studio Omrop Seelâd
Image:OôstSoeburgKarke.jpg|Tsjerketoer Oost-Souburg
Ofbyld:SoeburgKunstwerk.jpg|Keunstwurk yn in bûtenwyk fan Oost-Souburg
377

## Foarfallen
*Keizer Gratianus ferklearret alle tsjinstanners fan de Katolike Tsjerke ta ketters.
* De Sineeske skilder Gu Kaizhi (Ku Kai-Chih) schilderet syn ferneamde *De goadinne fan de rivier Lo*.
* Slach fan de Wylgen, fjildslach tusken de Romeinen en Fisigoaten ûnder Fritigern einiget ûnbeslist.

## Berne
* Keizer Arkadius
## Ferstoarn
Ben Verbrugge

**Ben Verbrugge** (Rotterdam, 7 novimber 1953) is in byldzjend keunstner út De Haach.

Verbrugge die in oplieding MU-A tekenjen tusken 1973-1977 op de Keninklike Akademy foar Byldzjende Keunsten yn De Haach. 
Sûnt begjin 1999 wurket er alle wykeinen yn syn atelier.  

Underwerpen en ynspiraasje komme fuort út wat minsken driuwt: eangsten, driften, langstme en bline flekken. Geandewei it wurkjen ûnstiet by him faak in byld of in idee. Dy syktocht jout de spanning dy't Verbrugge siket. Boeiend fynt Ben ek de algemy tusken him en de materialen en de reaksje fan materialen op inoar. Nei de Keninklike Akademy en benammen sûnt begjin 1999 wurke hy allinnich mei oaljeferve. It meast fielt er him oanlutsen ta figuratyf wurk. 
Verbrugge wurket mei abstrakte bylden en benammen de lêste tiid hieltiten mear figurative eleminten. 

Meast brûkt er ferskate materialen as oaljeferve, grafytstift, sân en yn 2009 benammen lakferve en beits omdat dizze minder foarspelber en dus spannender binne (mear 'algemy'). Troch it abstrakte karakter fan syn wurken bliuwt der foar de taskôger altyd wat te rieden oer.

Eksposysjes fan syn wurk wienen yn it STOZ-Theater yn Scheveningen (2001), by Stichting ORION te Rotterdam (2003), Culi-Consult yn Flissingen (2007) en by Het Lab yn Middelburch (2008).
Alet van der Woude

**Alet van der Woude** (Grins, 13 febrewaris 1958) is in autodidaktysk byldzjend keunstner út Grins. Fan jongs ôf oan wie se al dwaande mei it kreëaren fan dingen yn ferskate techniken. Yn 1995 begûn se bylden yn getten stien te meitsjen. In pear jier letter stapte se oer op brûns. 

Van der Woude har wurk hat him mear en mear ûntwikkele ta surrealistyske en (heal) abstrakte bylden. De bylden ûntsteane dwaandewei, de iene kear by it tema passend dat Alet yn de holle hat, in oare kear samar. De linen fan de bylden binne dêrby fan grut belang. Van der Woude siket in spanningsfjild tusken abstraksje en realisme. Uteinlik is it doel om dizze spanning op harmonyske wize wer te jaan.

Har brûnzen bylden wurde makke op de ferkerne waaksmetoade (*cire perdue*-metoade). Se wurde dan earst boetseard yn waaks of klaai. Underwerpen binne faak abstrahearde minskfigueren en dan benammen frouljusfigueren. 

Har wurk wie ûnder oare te sjen op de keunstmerken yn Ootmarsum, Spaarndam en Hengelo en yn galery's Ivo de Weerd, Langeveer en Art Yard Kunstleasing yn Haarlim.


Ofbyld:Alet van der Woude ûntploaiïng 2a2.jpg|*Untjouwing*
Ofbyld:Alet van der Woude Aliën2.jpg|*Alien*
Ofbyld:Alet van der Woude Frij2.jpg|*Frij*
Archeolooch

In **archeolooch** is ien dy't mei sukses de oplieding archeology oan in universiteit dien hat. Ien dy't dizze oplieding net dien hat, mar him wol dwaande hâldt op dat mêd wurdt in *amateur-archeolooch* neamd. In archeolooch is in wittenskipper dy't oan de hân fan âlde oerbliuwsels fan eardere kultueren it ferline besiket te rekonstruearjen. 

Utsein archeologen binne by opgravings ek oare deskundigen nedich, lykas:
* Antropologen, wittenskippers dy't kennis hawwe fan de maatskippij. 
* Archeobotanisten, wittenskippers dy't kennis hawwe fan planten út eardere tiden. 
* Archeozoölogen, wittenskippers dy't kennis hawwe fan dieren út eardere tiden.
* Boaiemkundigen, minske mei kennis fan it ûntstien fan, en feroaringen yn de boaiem. .
* Kartografen, minsken dy't de opgravings yn kaart bringe.
* Ekologen, minske dy't ferstân hawwe fan de natuerlike omjouwing. 

## Bekende archeologen
* Caspar Reuvens, 
* Lewis Binford, 
* Howard Carter, 
* Sir William Flinders Petrie, 
* Heinrich Schliemann, 
* Christian Jürgensen Thomsen, 
* Jens Jacob Worsaae.

## Sjoch ek
*List fan archeologen
379

## Foarfallen
*Keizer Gratianus freget Ambrosius syn *De fide ad Gratianum Augustum* oan te foljen mei de ortodokse fyzje op de Hillige Geast.
*Nei hast 70 jier op de troan stjert Shah Shapur II fan it Perzyske Ryk. No't dizze ûnfersoenlike fijân fan de Romeinen der net mear is en syn opfolging -lykas wenst- ta ûnienigens liedet, sjocht it der wat better út foar it Romeinske Ryk.
*Ardashir II folget op as kening fan de Sassaniden en it ryk giet in perioade fan ûnwissems en swakte temjitte.
* Theodosius I wurdt East-Romeinsk keizer
## Berne

## Ferstoarn
* Basilius de Grutte
Haarlim

**Haarlim** (Nederlânsk en offisjeel: *Haarlem*) is in stêd en gemeente yn de regio Súd-Kinmerlân en de haadstêd fan de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. Yn 2009 wennen der likernôch 148.000 minsken yn de gemeente en is dêrmei de twadgrutste stêd fan Noard-Hollân nei Amsterdam. De stêd leit oan de rivier de Spaarne. 

## Skiednis

De stêd is ûntstien om 900 hinne en krige stedsrjochten yn 1245. Yn de 15e iuw hie de ekonomy fan Haarlim leien fan de frijheidsstriid fan West-Fryslân tsjin de greven fan Hollân. Yn 1572 keas de stêd yn de Tachtichjierrige Kriich de kant fan Willem fan Oranje en tsjin de Spaanske kening. Op 11 desimber 1572 begûn in Spaansk leger ûnder don Freark it Belis fan Haarlim, dat sân moannen duorre, oant de úthongere stêd him op 13 july 1573 oerjoech. As straf fermoaden de Spanjerts 1.700 leden fan it garnizoen en 300 foaroansteande boargers. Yn 1577 lutsen de Spanjerts har werom en dêrnei gong it stadichoan wer better mei de ekonomy. Dat hie ek te krijen mei de trekfearten nei Amsterdam en Leien. Oan de ein fan de 17e iuw wennen der 55.000 minsken yn Haarlim en wie ien fan de grutste stêden fan Hollân. Nei 1680 gong it lykwols minder mei de tekstylniverheid. Yn 1815 wennen der krapoan 20.000 minsken. It earste treinspoar yn Nederlân rûn fan Amsterdam nei Haarlim en waard op 1839 iepene. Yn 1843 waard dat spoar ferlinge nei Leien.

## Ferneamde ynwenners
* Nicolaas Beets, skriuwer

## Keppeling om utens

* Webside fan de gemeente Haarlim *Nederlânsk*
384

## Foarfallen
* Keizer Teodosius I slút frede mei it Perzyske Ryk, wêr't de swakke Shapur III him twongen sjocht konsesjes te dwaan oangeane de ivige twistappel Armeenje.
* It foarum fan Teodosius wurdt yn Konstantinopel boud.
* Sint Ambrosius wegert it fersyk fan de Romeinske keizerinne Justina foar in tsjerke yn Milaan wêr't se har Arianistysk leauwe útoefenje kin.
*Yn Bordeaux wurdt in synoade hâlden.

## Berne
* 9 septimber - Honoarius - Keizer fan it West-Romeinske Ryk.
## Ferstoarn
* Servatius fan Maastricht
380

## Foarfallen
* 27 febrewaris: De Romeinske keizers Teodosius I, Gratianus en Falentinianus II ferklearje yn edikt *[[Cunctos populos]]* te wollen dat al harren folken har bekeare ta it trinitêre kristendom, dêrmei ymplisyt it arianisme as ketters bestimpeljend.
* oktober: Konsylje fan Saragossa.
## Berne

## Ferstoarn
* Fritigern, in Fisigoatysk stamhaad dy't syn folk yn de 4e iuw it Romeinske Ryk binnenbrocht hat. (*335)
Els Vanassche

**Els Vanassche** (sa. 1990) is in byldzjend keunstner út Schoten yn Belgje.  

Har oplieding krige se in oantal jierren oan de keunstakademy's yn Kontich, Leuven en Sint-Maria yn Antwerpen. Ek folge se ferskate workshops akwarel (by Walter Lebbe), akryl (by Elsbeth Veerman), portret en modeltekenjen. Sûnt 2008 folget se de oplieding grafyk oan de Akademy fan Merksem by Goedele Peeters. Els is lid fan de Keamer foar Plastyske Keunsten fan Schoten.
 
Har wurk bestiet faak út abstrakt makke minsklike stalten dy't opkomme yn de abstrakte kontekst as skiere geheugenresten. Faak wurket Els yn rigen, wêrby't de ûntwikkeling fan it earste byld te folgjen is. 
Vanassche wurket mei akrylferve dy't yn dynamyske strepen op it doek setten wurdt. De ûnderwerpen ûntsteane skilderjendewei. De ferve wurdt faak trochskinend brûkt. Ek wurdt wol medium brûkt om mei relief wat krêftiger halen út te byldzjen. Oare kearen wurdt yn wiete ferve in figurative line ynskrast. It doek is eins nea folskildere, mar hâldt net op by de list. Wurken hawwe faak in Italjaanske titel wêrby't hja suderske okers en sienna brûkt.  

Eksposysjes fan har wurken wienen faker te sjen yn Antwerpen, Berchem en by Expo KPK yn it kastiel fan Schoten.
385

## Foarfallen
* Yn Kansanshi yn Katanga is om dizze tiid hinne de winning en bewurking fan koper begûn.
* Ammianus Marcellinus begjint yn neifolging fan Tasitus in skiednis te skriuwen dy't de perioade fan 96 oant 378 beslaan sil.
## Berne

## Ferstoarn
389

## Foarfallen
* Yn Aleksanderje baarne alle heidenske gebouwen yn flammen ôf, ek de bibleteek fan Aleksandrje

## Berne
* Geiserik, kening fan de Fandalen en Alanen (fermoedlike datum)

## Ferstoarn
386

## Foarfallen
* Yn Antiochje hâldt Libanius in hertstochtlik, mar om 'e nocht, pleidoai foar de rjochten fan de heidenen mei de namme *ta ferdigening fan de timpels*.
* Biskop Ambrosius fan Milaan ferdigenet de rjochten fan de Tjerke tsjinoer de steat.
* Augustinus bekeart him ta it kristendom en lit him yn Milaan dope troch biskop Ambrosius.

## Berne

## Ferstoarn
* 18 maart - Syrillus fan Jeruzalim, biskop fan Jeruzalim
Gustavo Rojas Pinilla

**Gustavo Rojas Pinilla** (Tunja, 12 maart 1900 - Bogota, 17 jannewaris 1975) wie in Kolombiaansk militêr diktator en politikus. Yn 1966 en 1970 wie hy presidintskandidaat.

Op 13 juny 1953 fierde Rojas Pinilla in kûp út, dêr't hy stipe by krige fan Liberalen en de Konservativen. Tusken 1953 en 1957 wie hy de lieder fan in militêre diktatuer. Doe't hy stoppe kamen de twa grutte politike partijen oerien om bar it bestjoer fan it lân oer te nimmen.
Lukas Sabbe

**Lukas Sabbe** (1970) is in  byldzjend keunstner út West-Flaanderen, Belgje.

Sabbe leit him ta op tekenjen en skilderjen. As techniken brûkt dizze autodidakt frije grafyk en mingde technyk op kanvas en papier.

By syn ekspresje sjocht er de komposysje, it lykwicht as essinsjeel. Hy lit ek in soad oan de taskôger oer. Meastentiids skilderet er neffens in foto en wurket dy dan op syn eigen wize út. Dat in portretskilder kin er net neamd wurde.

Neist minsken binne ek bisten it ûnderwerp fan syn wurk.


Ofbyld:Lukas Sabbe Marilyn.jpg|*Marilyn*
Ofbyld:Lukas Sabbe IMGP6192.jpg|sûnder titel
Ofbyld:Lukas Sabbe atelier 9.jpg|yn it atelier fan Lukas Sabbe
Caroline Stuyfzand

**Caroline Aarens Stuyfzand** (Santpoort, 15 maaie 1957) is in byldzjend keunstner út Santpoort-súd.

Fan jongs ôf oan wie se al dwaande mei tekenjen en skilderjen op papier, linnen, mdf, hout, tekstyl of stiennen. Se krige har oplieding oan 'Frije Leergongen fan de Frije Universiteit' te Amsterdam, in learare-opleiding. Mear as tweintich jier jout se kursussen yn tekenjen en skilderjen yn Heemstede. 

Der binne party ynspiraasjeboarnen, mar se hat in foarleafde foar Romeinske skiednis en keunst. Graach mei se ek oerstappe nei in oare hantearring fan de farve of mear kleurrike tema's. Caroline wurket ek yn opdracht. 

Twa kear wie der al in eksposysje fan har wurken te sjen.
Bert Steen

**Bert Steen** (Rotterdam, 1 septimber 1937) is in keramist út Zwanenburg.  

By syn oplieding oan de kweekskoalle ûntdekte hy syn leafde foar plastiken en klaai. Nei jierren yn it middelber en heger ûnderwiis is hy fanwege syn sûnens stoppe. en is nei 1980 in soad mei kearamyk dwaande.

Hy is begûn mei kursussen en workshops yn draaien en waard sadwaande in echte pottebakker. It wurk befredige lykwols net, hy woe mear geometryske foarmen meitsje en kraste figueren yn de skalen en potten dy't sa relief krigen. Dat brûkte er ek by syn hânfoarme wurk. Sa makket er alle jierren ek dieropdrachten yn opdracht, wêrûnder ynsekten foar Wageningen yn 2006. Yn syn 'skilderijen' en yn de 'tuorren' siket er nei abstraksje, krektas by syn minskfigueren. 

Yn 2001 en 2002 makke hy yn ferbân mei Tolkiens ferhaal Lord of the Rings, in searje objekten, wêrûnder it drinkfet fan Sauron dat macht en pompeusheid symbolisearret. 

Eksposysjes fan him wienen ûnder oare te sjen yn galerys 'Súd' (Harskamp), 'Guido de Spa ( 1997, Amsterdam, De Burcht (Brugge) en 'Meent Art Gallery' (Hilfertsom). 


Ofbyld:Bert Steen keramyk 2007 011-1.jpg|*Toer* 
Ofbyld:Bert Steen Feanmol-1.jpg|*Feanmol* 
Ofbyld:Bert Steen kaperskip.des06 072.jpg|*Kaperskip út "Yn de ban fan de ring"*
Mysene

**Mysene** (Gryksk *Mykènai*, Latyn *Mycenae*, Nijgryksk *Mýkines*) wie yn de âldheid in wichtige stêd dy't yn it Grykske lânskip Argolis sintraal lei op 25 km súdwestlik fan Korinte, en foarme ea it wichtige politike en kulturele sintrum fan de nei har neamde Myseenske kultuer.

## Skiednis
Mysene spile yn ferskate Grykske myten in rol fan betsjutting, û.o. yn de Trojaanske syklus. By Homerus is *it Goudrike Mysene* de stêd fan kening Agamemnon, oerbefelhawwer fan it Grykske koalysjeleger dat tsjin Troaje útfear. 

De skiednis fan Mysene en de Myseenske kultuer begûn mei Yndo-Jeropeeske stammen dy't likernôch 2100 f.Kr. it gebiet fan it tsjintwurdige Grikelân ynfoelen. Ien fan dy stammen, de Agajers, krong troch oant yn de Peloponnesus, dêr't troch harren ferskate stêden stifte waarden, wêrûnder Mysene, Tiryns en Pylos, mei mânske burchten en muorren. 

De bloeitiid fan Mysene hat west yn it tiidrek tusken ± 1600 en 1400 f.Kr. Yn dy tiid waard de stêd regeare troch in machtich keningshûs, waans macht wjerspegele waard troch rike archeologyske fynsten, dy't har yn distiid gruttendiels yn it Nasjonaal Archeologyske Museum te Atene befine. De machtsposysje fan Mysene bleau oanienwei oant it tiidrek tusken ± 1400 en 1150 f.Kr. doe't plonderjende Doarjers út it noarden de Myseenske kultuer ferwoasten. Myseenske kastielen waarden yn brân stutsen en der kaam in ein oan de hannel bûten Grikelân. Sûnt dy tiid wie Mysene noch mar in lytse stêd. Foar keunstners wie der net langer wurk mear en allinnich lânbou en feefokke bleau oer as middelen fan bestân.  

In lêste heldhaftige died fan de stêd wie it stjoeren fan in lyts kontingint hoplieten nei Plataee yn 479 f.Kr. Yn 468 f.Kr. waard de iens sa machtige keningsburcht ferovere troch it tichtby lizzende Argos en foar altyd ferlitten.
Worp fan Ropta (1504-1551)

**Worp fan Ropta** (1504 - 28 novimber 1551) wie grytman fan East-Dongeradiel (1542).

Worp wie in soan fan Focke fan Ropta († 4 july 1512) en Graets fan Eysinga († 24 juny 1512).

Worp fan Ropta wie grytman fan East-Dongeradiel (1542); 23 jannewaris 1550 waard er olderman fan Dokkum en yn 1550 wie er folmachtigde op 'e lânsdei.

Worp wie troud mei Bieuck Aebinga fan Humalda fan Blije († 3 july 1535). In dochter fan harren, Cnier of Cunera, troude mei Christoffel fan Sternsee.
Worp is letter wer troud mei Anna, dochter fan steedhâlder Georg Schenk fan Toutenburch.


Grafzerk - Metslawier - 20153631 - RCE.jpg|Grêfsark fan Worp fan Ropta en Bjuck Aebinga fan Humalda yn de tsjerke fan Mitselwier.
Grafzerk - Metslawier - 20153630 - RCE.jpg|Sark mei portretten fan Cunera fan Ropta en Christoffel fan Sternsee yn de tsjerke fan Mitselwier.
Pilaster en kapiteel van slotpoort - Metslawier - 20153635 - RCE.jpg|Byldhoude liuw mei it wapen Fan Ropta.
Franeker. Martinikerk. 03-08-2021. (actm) 06.jpg|Epitaaf yn de Martinitsjerke yn Frjentsjer foar Carel fan Sternsee, soan fan Christoffel en Cunera, mei it wapen fan Ropta.


## Keppeling om utens
*Genealogy Ropta troch S. Wierstra
Aldmear (Mitselwier)

De **Aldmear** is in tochtsleat dy't fan de Súd Ie nei de Mearwei tusken Nijewier en Mitselwier rint en dêrwei nei de wei Mitselwier - Ternaard. It wetter foarmet de midsiuwske grins tusken de himrikken Nijewier en Mitselwier. It lêste stik fan de Mearwei ôf soe neffens guon ûndersikers it oerbliuwsel fan in seeslinke wêze kinne.
Johan Nieuwborg

**Johan Nieuwborg** (29 jannewaris 1970) is in byldzjend keunstner út it Belgyske Diest.

Hy begûn mei reklamekeunst en letter glês-yn-lead. Begjin njoggentiger jierren ûntwikkele hy in eigen technyk en styl. Geandewei begûn er it lead te foarmjen mei perslucht wêrtroch't strakke en sterke foarmen ûntstienen. Fan it lead is nei ôfwurking mei sulvertin neat mear te sjen. It brûken fan ferskillende patina's soarget alle kearen foar in oare útstrieling. Syn leafde foar glês komt meatsentiids werom yn eagen, mûle of fuotten  en kin al dan net ferljochte wêze. Om de kreativiteit te hâlden makket Nieuwborg nea in foarûntwerp, it byld ûntstiet wurkjende wei. 
Syn skulptueren binne figuratyf en bestiet út ferskate materialen dy't oan elkoar setten binne. Syn skulptueren hawwe meastentiids in net besteande dierlike foarm. It liket bytiden oft se fan in oare planeet komme. 

Johan fynt dat der alle kearen wat nijs te ûntdekken wêze moat oan keunst.  

Eksposysjes fan him wienen te sjen yn it Belgyske Geraardsbergen en Merksplas. Earder faak yn de eardere Claude Andre yn Brussel, letter ek yn galery Dieleman yn Petit-Leez.
McDonald's

**McDonald's**, of eins de ***McDonald's Corporation*** is in keatling fan Amerikaanske *[[fastfood]]*restaurant. Wrâldwiid binne der 31.000 filialen, dy't mei-inoar 47 miljoen klanten deis betsjinje. McDonald's hat yn it earstoan fral súksesfol west mei de ferkeap fan hamburgers, cheeseburgers en milkshakes. Nei 2000 binne dêr ek fruit en salades by kaam.

## Skiednis
Yn 1937 begûn Patrick McDonald mei in hotdogkream, ûnder de namme *Airdrome*, op it fleanfjild fan Monrovia, yn 'e steat Kalifornje. Yn 1940 iepenen syn soannen Maurice ("Mac") en Richard ("Dick") McDonald it earste McDonald's-restaurant yn San Bernardino. Yn 1948 waard it restaurant bekend doe't se der selsbetsjinning ynfierden. Neil Fox waard yn 1953 de earste dy't ûnder franchise fan 'e bruorren McDonald in restaurant iepene (yn Phoenix). Yn 1954 oppenearre de milkshake-mikserferkeaper Ray Kroc him oer it iepenjen fan mear McDonald's-restaurants. Hy wie tige ûnder de yndruk en besocht Walt Disney, ien fan syn freonen út 'e oarlochstiid, safier te krijen om McDonald's-restaurants te iepenjen yn it ferdivedaasjpark Disneyland, dêr't se doe noch mei oan it bouwen wienen. Doe't Disney neat mei Kroc syn útstel dwaan woe, iepene Kroc syn earste eigen restaurant yn Des Plaines, yn Illinois, ûnder de reek fan Chicago. Yn 1968 wiene der al tûzen McDonald's-restaurants. Yn 1971 waard it earste restaurant yn Jeropa iepene, wêrnei't de oare kontininten folgen. Yn 1974 waard it earste Ronald McDonald Hûs iepene yn Pennsylvania, om in "thús yn 'e frjemdte" te skeppen foar de âldelju en oare famyljeleden fan bern dy't opnommen binne yn sikehuzen. 

Yn 1988 iepene McDonald's yn Belgrado (Joegoslaavje, no Servje) syn earste restaurant yn in kommunistysk lân. Yn Boedapest (Hongarije) waard letter dat jiers noch in McDonald's iepene. Op 31 jannewaris 1990 waard in restaurant iepene yn Moskou. Troch de spanningen fan 'e Kâlde Kriich waard it restaurant opset mei stipe fan McDonald's Kanada. De fêstiging yn Moskou wie hiel populêr, mei oerenlange wachtrigen yn 'e earste dagen nei de iepening. De earste McDonald's in Fryslân waard yn desimber 1988 te Ljouwert, oan 'e Wurdumerdyk iepene. Yn it begjin waarden de produkten noch twatalich oantsjutten. 

Hjoed de dei sit McDonald's yn 120 lannen. De restaurantkeatling is ek it symboal fan 'e globalisaasje wurden. Sa mjit it Amerikaanske tydskrift *[[The Economist]]* de keapkrêft yn 'e ferskillende lannen neffens de "Big Mac Yndeks".

## Keppeling om utens
* McDonald's Corporation
's-Heerenbroek

**'s-Heerenbroek** is in doarp yn de provinsje Oerisel, dat tusken Wilsum en Swol oan de eastkant fan de Isel leit. It is part fan de gemeente Kampen. Yn de simmer is 's-Heerenbroek mei in pontsje ferbûn mei Zalk. 

Yn it doarp stiet in monumintale molkfabryk, dy't net mear yn gebrûk is.

's-Heerenbroek is it berteplak fan waarman Jan Pelleboer (1924-1992).
Max

"**Max**" is in Nederlânsktalige manlike foarnamme úteinlik fan Latynsk komôf, ôflaat fan Maximiliaan.

## Latynsk
De namme is ôflaat fan it Latynske *Maximus*, wat de betsjutting hat fan *de grutste*. *Maximus* wie de earetitel fan ferneamde legeroanfierders.

## Frysk
Yn it Frysk wurdt de namme *Maks* earder brûkt as fan.
Elke Matthijs

**Elke Matthijs** (Leuven, 20 oktober 1978) is in byldzjend keunstner út Loonbeek (by Brussel)

Sy studearre yn 2001 ôf oan de Hegeskoalle Sint-Lukas yn Brussel mei as spesjalisaasje byldhoukeunst. Se drukt har graach út yn ferskate materialen en dissiplines. 

Yn it earstoan wie har byldhouwurk in werjefte fan syklyske universele tema's. De grutte bylden wienen makke fan laske en smeid metaal. ’De frou’ en ‘it beskermjen’ stienen faak sintraal. De metalen wiene faak kontrastearjend: smeid izer mei wol of plûmen. It jout útdrukking oan har gefoelens dy't hja oerhâlde oan har beklemjende perioade fan 1990-1993 dat se yn Rwanda wie.
Har tekeningen en skilderingen hienen mear deistige tema's. Earst benammen abstrakte skilderijen, de lêste jierren mear figuratyf. 

Ut in hiel soad sketsen stiet it deistige libben en de frou noch hieltiten sintraal. Gewoane situaasjes as kuirjen mei de hûn of de oplutsen skouders fan in frou yn de rein wolle it teare en fergonklike útbyldzje. Hjirfoar brûkt Natthijs benammen brûns. Se wykt dan wol faak ôf fan it gewoane en oerdriuwt bepaalde fasetten om de taskôger oan it tinken oer himsels te setten. 
 
Sûnt 1998 eksposearret se op ferskate plakken yn Belgje en Nederlân.
Vera Siccard

**Vera Siccard** (4 juny 1956) is in byldzjend keunstner.

Nei in oplieding bedriuws- en hannelswittenskippen folge hja lessen oan de akademy foar byldzjende keunsten yn Antwerpen. Se lei har ta op it portretskilderjen en krige fan 1995-1996 lessen by Diane Bogaerts. Se kaam sa yn oanrekking mei it model- en portretskilderjen. 
Underwerpen binne benamen portretten, manlju en yntuytyf wurk. Sa ûnsteane bygelyks wurken nei in meditaasje oer in foarôf oanjûn tema. As selsstannich keunstner ferlient Vera Siccard meiwurking en docht de organisaasje by kulturele aktiviteiten en feesten. Sûnt 2001 is se saakfierder fan pARTy en jout dan advys foar feesten en eveneminten. Faker wie se gastdisint foar it projekt "Keunst en Genêskunde" yn it ramt fan Capita Selecta. 

Nei in koarte oplieding Healing en Foetrefleksology folge se de oplieding ta Keunstsinnich Dynamysk Coach oan de Lytse Tiki, skoalle foar keunstsinnige helpferliening en persoanlike groei. Se wol middels de keunst oaren helpe dy't it wêzen yn harren sels sykje. Ek makket se wurken rûnom in tema. 

Nei 1997 binne ferskate eksposysjes west fan har wurk: Keunsthal (Antwerpen), in eksposysje oer Michael Jackson (Overpelt) en oer dolfinen (Hoboken).
390

## Foarfallen
* 6 augustus- Teodosius I furdiget in edikt út dat homoseksuele persoanen ta de brânsteapel feroardielt.
* 25 desimber - Keizer Teodosius I fan Byzantsium wurdt troch de biskop fan Milaan, Ambrosius twongen om yn it iepenbier boete te dwaan foar de slachtpartij op burgerrebellen yn Tessaloniki.
* Teodosius en Sapor III fan Perzje tekenje in oerienkomst foar de dieling fan Armeenje.

## Berne
* Bleda, kening fan de Hunnen (datum wierskynlik)
* Flavius Aetius, Romeinsk fjildhear (*[[magister militum]]*) (wierskynlike datum)
* Prosper fan Akwitaanje, kristlike skriuwer (wierskynlike datum)
* Romanus fan Kondat, muonts en hillige (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
* Aurelius Fiktor
* Donatianus, biskop fan Reims 
* Zenobius, biskop fan Florâns (of 417)
Kredytkrisis

De **Kredytkrisis** of **Bankekrisis** wie finansjele krisis dy't yn de simmer fan 2007 begûn. It wie yn earsten in lokaal probleem yn de Feriene Steaten, in gefolch fan problemen yn de hûzemerk dy't al tsien jier spilen, mar it is troch de ferbûnens fan de wrâldwide jildmerk oerslein nei oare parten fan de wrâld.

## Feriene Steaten
Ynvestearders yn de Feriene Steaten hienen gjin betrouwen mear yn de wearde fan de hypoteken yn dat lân, dy't net safolle opsmiten as tocht wie. Yn it earstoan sieten allinnich finansjele ynstellings mei de kredytkrisis, mar sûnt de ein fan 2008 binne ek bedriuwen en wurknimmers troffen. De sintrale banken, de Jeropeeske Sintrale Bank en de United States Federal Reserve, besykje de krisis del te bêdzjen troch lieningen te jaan oan banken sadat de jildstream op gong bliuwt.

## Globale krisis

Nei it fallisemint fan de Lehman Brothers op 14 septimber 2008 kamen de Europeeske en Amerikaanske oerheden mei kapitale jildynjeksjes en plannen om de jildstream op gong te hâlden. Nei de tiid gongen yn Yslân trije banken fallyt, wat ta gefolch hie dat it sittende regear fuort moast en in nijen keazen waard. Nei ferrin fan tiid gongen de koersen fan de ynternasjonale hannelsbeursen rap omleech. Yn Grut-Brittanje, nettsjinsteande it pessimisme, ynvestearre it regear 500 miljard Pûn yn de finansjele sektor en brûkte it jild ek om finansjele ynstellings te nasjonalisearjen. Dêrnei folgen mear Europeeske lannen it foarbyld fan Grut-Brittanje. Yn East-Europeeske lannen as Poalen, Hongarije, Roemeenje en de Oekraïne kaam de krisis oan troch lieningen dy't yn stabile wikselkoersen lykas de Switserske Frank ôfsletten waarden. Doe't de East-Europeeske muntienheden minder wearde hienen, waard it beteljen fan dy lieningen in stik dreger. 

## Wikselkoerskrisis
Troch de panyk om de finansjele krisis sochten ynvestearders betrouberens yn goud fûnsen en muntienheden sa as de Amerikaanske dollar en de Japanske YEN, dy't troch ynwenners fan oare lannen as betroubere muntienheid beskôge waarden. Dy wikselkoerskrisis drige de ynternasjonale hannel en produksje te fersteuren. It Ynternasjonale Monetêre Fûns hie net alle middelen om de lannen mei in swakke muntienheid te stypjen. Boppedat besochten minsken út lannen mei in swakke ekonomy har jild yn feilige fûnsen te dwaan, wêrtroch minder jild oer bleau foar lokale finansjele problemen.

De kredytkrisis hâldt noch hieltyd oan en it ein is noch net yn sicht.

## Sjoch ek
* Grutte Depresje

## Referinsjes
391

## Foarfallen
* Keizer Teodosius I de Grutte makket fan it kristendom de steatsreligy fan it Romeinske Ryk en ferbiedt alle heidenske earetsjinst.

## Berne

## Ferstoarn
392

## Foarfallen
* Stilicho krijt de titels fan oerbefelhawwer en kânselier yn it West-Romeinske Ryk
* Arbogast spilet in wichtige rol yn de beneaming fan Eugenius ta opfolger fan keizer Falentinianus II.
* Keizer Teodosius I ferbiedt alle fertoan fan heidensk gedrach yn it ryk.

## Berne

## Ferstoarn
* 15 maaie - Falentinianus II, meikeizer
393

## Foarfallen
* Synoade fan Hippo. Der wurdt in list fan Bibelboeken goedkard. Op de list steane de bibelboeken, sa't dy no bekend binne.
* Keizer Teodosius I ferbiedt by edikt de Olympyske Spullen omdat harren heidensk karakter in bedriging foarmet foar ir kristendom.

## Berne
* Teodoretus fan Syrrhus, biskop en tsjerkfaar (wierskynlke datum) 

## Ferstoarn
* Desimus Magnus Ausonius, Romeinsk dichter (wierskynlike datum) 
* Libanius, Gryksk retorikus en sofist
396

## Foarfallen
* Stilicho stjoert in ekspedysje ut (mooglik troch himsels lieden) om de Romeinske macht yn Brittanje te werstellen (396-399)
* Der komt in ein oan de ynvaazje fan de Fisigoaten un Grikelân
* De Markomannen krije tastimming foar festiging yn Pannoanje en foarmje in federaasje mei de Romeinen.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* keizer Petronius Maksimus fan it Westromeinske Ryk († 455)

## Ferstoarn
398

## Foarfallen
* Yn Stilicho's Piktyske Oarloch slacht de Romeinske fjildhear Stilicho oanfallen fan 'e Pikten, Saksen en Gaëlen op 'e Westromeinske provinsje Brittanje ôf.
* Konsily fan Kartago II - De Bibel wurdt foar altyd kanonisearre.

## Berne

## Ferstoarn
* Didymus de Bline, Gryksk-Egyptysk teolooch
* Gildo, Romeinsk generaal (*[[magister militum]]*)
397

## Foarfallen

## Berne

## Ferstoarn
* 4 april - Ambrosius, Romeinsk aartsbiskop, teolooch en filosoof (* 340)
* 8 novimber - Martinus fan Toers (Sint Marten), Romeinsk biskop en hillige (* 316 of 336)
399

## Foarfallen

* Yn Konstantinopel wurdt de eunuch Eutropius as konsul foarsteld. Dit stuit op beswieren fan Stilicho en it hof fan Ravenna. De mienskiplike promulgaasje fan konsuls komt hjirmei te ferfallen. Beide riken stelle no harren eigen konsul fêst.
* In Ostrogoatyske stam troch Fribigild komt yn opstân. Dizze opstân wurdt delslein troch de Romeinen.
* Paus Sirisius wurdt opfolge troch Paus Anastasius I. Hy is in troud man en syn soan sil letter ek paus wurde.
## Berne

## Ferstoarn
Gerardus Agricola

**Gerardus Agricola** (? - Frjentsjer, 17 septimber 1598) wie in prior fan de abdij Klaarkamp by Rinsumageast.

Agricola - syn echte namme wie Gerrit Luytzenzn - wie it tredde bern fan Luytzen Jarichzn en Aaltgie Thomasdr. Hy wie al ynteresseare yn it geastlik libben doe't er noch jong wie. Rûn 1574 waard er prior fan it kleaster Klaarkamp, wêr't doe Gerardus Jacobi abt wie. Hy naam doe de namme Gerardus Agricola oan. Hy ferlear syn funksje doe't yn 1580 de Steaten fan Fryslân in resolúsje oannamen dy't it iepenlik útoefenjen fan it roomske leauwen ferbead. Wat Agricola yn de jierren dêrnei by de hân hie is net bekend. Yn 1587 dûkt er wer op as er him yn Frjentsjer te wenjen set by in notaris Johannes Doyema, dy't troud wie mei in suster fan Gerardus Jacobi. Agricola waard yn Frjentsjer jildsjitter en húsbaas: hy hie yn en bûten de stêd aardich wat huzen. Yn 1591 liet er in wenhûs en in lytse pleats sette oan it Flyt.

Ek al wie dat in projekt fan in oare tsjerke, hy skonk doch jild foar it stiften fan in weeshûs yn Frjentsjer, dat yn 1597 fan de grûn kaam. Doe't Agricola in jier letter stoar, liet er it weeshûs sa'n 4500 gûne nei. Agricola waard begroeven yn de Martinitsjerke. Op syn grêf stiet:

:*Ao Milles Qvincent nonac*
:*octavo decimo qvinto kalendas Octobris obiit in*
:*Christo Venerab vir Dns.*
:*Gerardus Agricola vltimus Prior Clari Campo*

:*Orborum pater I. Iingua qui doctus Ulraque*
:*hic iacet Agricola qui suit ante prior*
:*Quam bene conventuut prior hic Sibi parta reliquis*
:*Orbis, un Claarcamp qui suit ante prior*
Agema-saak

De **Agema-saak** is in bekende rjochtsaak út 1881 fan de koetsier Rients Agema,  berne 1854 yn It Oranjewâld, dy't syn master Johannes Bieruma Oosting fan Oranjestein bedrige hawwe soe. 

Op 4 maart 1881 waard koetsier Rients Agema skopt troch syn wurkjouwer Johannes Bieruma Oosting. Se hiene earder spul hân en Agema besleat dat genôch genôch wie en woe deselde deis opsizze en freegje om syn lean te beteljen. Der kaam skeel en Agema rekke ferwûne oan de hân. De plysje gie fuortendaliks út dat de lânhear gelyk hie en de koetsier waard oppakt. Hy waard beskuldige fan bedriging fan moard en ôfparsing. De útspraken fan Bieruma Oosting, syn frou en húshâldlik personiel, hoe ûnwierskynlik se ek klinke, waarden troch de rjochter leaud, dy fan Agema net en syn advokaat foar de ferdigening lei in swak pleit: Agema waard feroardiele ta seis moanne sel en 50 gûne. 
Der wie in soad opskuor oer dizze rjochtsaak, ek lanlik: "Likense gerjochtichheid foar master en feint".
Winkelman en kafee-eigener Mintje Jacobs de Vries út It Oranjewâld organisearren in jildkollekte om te beteljen foar in bettere ferdigening yn berop. Mr. Samuel Katz út Amsterdam hat by de behanneling fan it heger berop oantoand dat de útspraken fan de famylje Bieruma Oosting en it personiel net op de wierheid basearre wiene. 

It Friesch Volksblad krewearre ûnder it biedwurd: "Lyk rjocht foar hear en feint", foar rjochtsbystân oan de yn earste ynstânsje feroardielde. It slagge mr. Samuel Kats om Agema frij te krijen. As tank krige dy doe in sulveren skaal mei ynskripsje: gedichten fan Oebele Stellingwerf en Waling Dykstra. De skaal is te sjen yn it Frysk Museum.

Dizze hiele skiednis hie gjin gefolgen foar it deistich libben fan de Bieruma Oostings. Rients Agema koe syn libben lykwols net wer op koers krije. Uteinlikwaard er omswindler en siet er sels 3 perioaden yn de rykswurkfoarsjenning yn Feanhuzen.

It is ien fan de foarbylden fan klassejustysje, dêr't it gewoane folk yn ferset tsjin kaam. De striid makke ek grutte yndruk op Pieter Jelles Troelstra.
Boarnferd

**Boarnferd** (*ek:Boernferd*) is in earder diel fan Boarnegoa. It besloech de lettere gritenijen Utingeradiel, Aenjewier, en Haskerlân. Om 1400 hinne skiede Haskerlân har min ofte mear ôf fan Boarnferd en inkele desennia letter gienen de oare beide ûnderdielen út elkoar. Wol bleaunen se alletrije diel fan de Sânwâlden.

Boarnferd wurdt troch har namme ek wol betize mei Boarndiel of Boerndiel yn Utingeradiel.

## Sjoch ek
* Boarnferd (wetterskip)
Slykjild

**Slykjild** is in belesting op turf oanmeitsjen út fean. Dêrút waarden de kosten betelle foar it wer drûchlizzen of yn kultuergrûn omsetten fan troch ferfeanting ûntstiene plassen. Of it hawwen fan in boarch om soks te dwaan.