open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nasjonaal lânskip

In **nasjonaal lânskip** is in gebiet yn Nederlân wêrfan oanjûn is dat der in unike kombinaasje is fan agrarysk gebiet, natoer en kultuerhistoarje. Yn de Nota Romte fan it Ministearje fan Lânbou út 2004 binne se as Nasjonaal Lânskip oanwiisd. 

Yn de tweintich nasjonaal lânskippen binne natoer en de âlde kultuereleminten bewarre bleaun yn tsjinstelling ta in nasjonaal park biedt it ek plak foar wenjen, lânbou en lytsskalige bedriuwen. 

## Oersjoch

## Sjoch ek
* List fan nasjonale parken yn Nederlân
* Natura 2000
* Regionaal lânskip
* Wrâlderfgoedlist

## Keppeling om utens
* Ministearje fan Lânbou: Nasjonaal Lânskip
* Offisjele webstee Nasjonale Lânskippen
Nasjonaal Lânskip Middag-Humsterlân

**Middag-Humsterlân** is de namme fan in Nasjonaal Lânskip yn de provinsje Grinslân. It bestiet út de streken Middag en Humsterlân. 

Sûnt 2005 hat it de status Nasjonaal Lânskip en is foardroegen foar de list fan wrâlderfgoed fan de Unesco.

Noardwestlik fan de stêd Grins lizze de eardere eilannen út de midsiuwen Middag en Humsterlân. Bewenning wie dêr earder mooglik op terpen (of wieren). Dy terpen binne archeologysk ynteressant en yn goede steat. Tusken de eilannen lizze tichtslike waadprielen dy't noch altiten werom te finen binne yn de bûgde foarmen fan de sleatten en perselen.

Middag komt fan Midage of mid each; it betsjutte middelste eilân. Humsterlân komt fan Hugmerchi of karspel, dat is in (tsjerklike) gemeente mei in eigen rjochtspraak.

## It besjen wurdich
* In oerbliuwsel fan in Sistersjenzer kleaster en museum yn Aduard.
* In autentike romaanse tsjerke út de twadde helte fan de13e iuw yn it wierdoarp Oostum.
* In tige âlde buorren gat it wierdoarp Garnwerd.
* De wierdoarpen Niehove (mei besikerssintrum) en Saaksum.
* In út de 13e iuw stamjende Romaanse Tsjerke eigendom fan de Stifting Alde Grinslanner Tsjerken yn Fransum.
* De Hamster- of Piloersmaboarch de ienige noch as pleats brûkte Grinslanner boarch yn Den Ham.
* De Allersmaboarch yn Ezinge 
* Yn Ezinge sit ek Museum Wierdenland dat as doel hat om de oandacht te festigjen op de skiednis fan wieren en it wierlân.

Fierders binne der noch de buorskip Krassum dêr't it Piterpaad trochhinne rint en Brillerij dêr't de wier foar it meastepart ôfgroeven is.
Strjitte fan Cook

De **Stritte fan Cook** (Ingelsk: *Cook Strait*, Maory: *Raukawa Moana*) is de seestrjitte dy't it Noardereilân en it Sudereilân fan Nij-Seelân fan inoar skiedt. De seestrjitte is ferneamd nei James Cook, in Ingelske ûntdekkingsreizger dy't as earste mei in skip der trochhinne fear. 

Oan de eastside fan de strjitte leit de haven fan Wellington. Westlik dêrfan lizze de Marlborough Sounds. Op it smelste punt, dat him tusken Cape Terawhiti en Perano Head befynt, is de strjitte 24 km breed. Geregeldwei feare der feartsjinsten tusken Wellington en Picton dat oan it begjin fan de Marlborough Sounds leit. De oertoch duorret likernôch 3 oeren.
Ampt fan Nijkerk

It "Ampt van Neykerk" út 1740, is de eardere slûswachterswenning en ryksmonumint oan de Arkerslûs yn de Arkerfeart by Nijkerk.  

De wenning oan de Arkerfeartwei hjit offisjeel: *Sluishuys van het Ampt van Neijkerk*. Yn 1724 beslueten de Amptsjonkers fan Nijkerk (Nijkerk hie gjin stedsbestjoer, mar waard regeard troch de lânadel fan Nijkerk), omdat de ferbreding fan de Arkerfeart de kolk en de stiennen slûs ree komd wie (1720), in slûswachterswente te bouwen. Sa ûntstie in goede streekrjochte ferbining tusken Nijkerk en de Sudersee. Yn it resolúsjeboek fan 24 maaie 1724 stiet: *waar op gedelibereerd is goed gevonden gen gearresteert dat een huys voor den sluijswagter sal geset worden*. It resolúsjeboek fernijt fierders op 18 oktober 1724: *waarna de Heeren Jonkeren na de sluijs zijn gereden om oculair inspectie te nemen van het nieuwe huys van den sluijswagter*. It hûs hat in heech skyldtek mei twa hoekskoarstiens mei wynfanen. Yn it dak sitte 2 dakkapellen mei houten frontons. De doaromlisting bestiet út pilasters op hurdstiennnen basemintjes en hat ienfâldich sniene fersierings. De finsters hawwe tolverúts skoramen. 

De troch de slûswachter ynde ynkomsten fan de Arkerfeart kaam yn dizze perioade in soad ta stân: sa waard ûnder mear it stêdhûs boud en de toerspits, mei it ferneamde klokkespul fernijd.

Boppe de doar yn de foargevel sit in snien wapen fan 'Het Ampt van Neijkerk'. De liuw yn it wapen soe ferwize kinne nei de Gelderske liuw. Nijkerk krige nammentlik stedsrjochten fan Reinald fan Gelre. It wapen mei de liuw waard yn elts gefal al sûnt de 16e iuw fierd.

De Arkerslûs is meardere kearen restaurearre en fergrutte. Yn 1986 is de stiennen slûs mei klapbrêge sloopt en ferfongen troch in nije, dy't op 4 septimber 1987 troch Prins Claus fan de Nederlannen út namme fan H.M. Keninginne Beatrix offisjeel yn gebrûk nomd is.
Oan de noardkant fan it hûs leit rekreaasjeterrein Nij Hulckestein.


Sluishuis detail1 Arkersluis.jpg|Omliste yngong mei in list der omhinne
Sluishuis detail2 Arkersluis.jpg|Wapen fan *"Ampt van Neijkerk"*
Oranjerivier

De **Oranjerivier** is mei 1860 km de langste rivier fan Súd-Afrika. De rivier wurdt betiden ek wol de *Gariep* neamd.

De rivier ûntstiet yn de Drakensberchtme op de grins tusken Súd-Afrika en Lesoto. De Oranjerivier floeit westwerts op de grins fan de provinsje Frijsteat, dwers troch de provinsje Noard-Kaap en foarmet úteinlik de súdlike grins tusken Súd-Afrika en Namybje, foardat dizze útmûnet yn de Atlantyske Oseaan by Aleksanderbaai, likernôch healwei tusken Walfiskbaai en Kaapstêd.

De grutste sydrivier is de Faalrivier, dy't de Oranjerivier te súdwesten fan Kimberley moetet. Oare lytsere sydrivieren fan de Oranje- en de Faalrivier binne de Brak-, Kaledon-, Harts-, Klip-, Modder-, Moai-, en Fetrivier, dy't meiïnoar de hiele Frijsteat, Lesoto en grutte parten fan it âlde Transfaal- en Kaapprovinsjes befloeiden.

It wetter fan de Oranjerivier makket in protte lânbouaktiviteiten mooglik, benammen yn de Noard-Kaap.

## Keardamen
It hege gebiet dêr't de rivier troch hinne streamd wurdt keard troch de Gariepdaam (foarhinne bekend as de Hendrik Verwoerddaam) en de Fanderkloofdaam. Yn de opslachmarren wurdt yn it reinseizoen wetter opslein foar yrrigaasje by drûchte.

## Sjoch ek
* Nasjonaal Park Augrabys
Oostum

**Oostum** is in wier yn de gemeente Westerkertier yn de Nederlânske provinsje Grinslân. 

De buorskip leit oan de dyk fan de stêd Grins nei Garnwerd. De wier is tusken 1905 en 1913 foar it grutste part ôfgroeven.

Op de wier stiet miskien wol it meast ôfbylde romaanske tsjerkje fan Grinslân: it tsjerkje fan Oostum. 

Yn de omjouwing fan de wier lei eartiids in boarch. Der is net folle oer bekend. Yn 1552 is it stienhûs troch de Geldersken yn 'e brân stutsen en yn 1627 is de dan al ferfallen boarch ferkocht. Nei alle gedachten binne de restanten net lang dêrnei sloopt. Op de troch Hindrik Warner Folckers makke Atlas fan Stedslannen fan Grins (1724-1729) stiet de pleats dy't it oerbliuwsel wie fan de ferfallen boarch oanjûn.

Oostum leit oan it Piterpaad.

## Keppeling om utens
*webstee Oostum
Samuel Scott

**Samuel Scott** (Londen, 1702 – Bath, 12 oktober 1772) wie in Britsk skilder dy't bekend wurden is troch syn seetafrelen.

Scott sette útein mei skilderjen om 1720 hinne, en spesjalisearre him yn seeslaggen, havens en havestêden. Yn de 40er jierren makke er in rige doeken fan de rivier de Teems yn Londen. De skilder William Marlow wie syn learling. Guon fan syn meast wurdearre skilderijen wiene dy dêr't foarfallen út de Kriich om Jenkins' Ear op ôfbyld binne. 

## Galery

Image:Samuel_Scott_1.jpg|Ynname fan it Spaansk galjoen *Nuestra Señora de Cavagonda* troch it Britske skip *Centurion* yn de Anson's Ekspedysje
Image:Samuel_Scott_2.jpg|Admiral Vernon's ynname fan Porto Bello yn 1739.
Image:Samuel Scott 001.jpg|In Londensk riviersicht
Image:Thames wharf hi.jpg|In werf oan de rivier de Teems
Jan Wildens

**Jan Wildens** (* Antwerpen, 1585 - † dêre, 1653) wie in Flaamsk lânskipsskilder yn it Antwerpske Sint. Lucasgilde fan 1604 ôf.

Wildens hie yn de lear west by Pieter Verhulst foar't er begûn yn de studio fan Rubens. It is yn dy studio dat er syn meast bekende lânskippen skildere hat. Hy arbeide dêr fan 1616 oant 1620. Yn 1613 makke er in stúdzjereis nei Itaalje. Fan ferskaat wurk fan Rubens hat Wildens de eftergrûn makke. Dêrjonken wurke er ek foar ferskillende oare keunstners, sa as: 
* Jacob Jordaens
* Frans Snyders
* Paul de Vos
* Jan Boeckhorst
* Cornelis Schut
* Theodoor Rombouts
* Joos de Momper
* Jan Brueghel de Alde

De earste lânskipseftergrûnen foar Momper en Brueghel wiene skildere út fûgelperspektyf wei. Mei troch Italjaanske ynfloeden en it wurk yn de studio fan Rubens feroare dat stadichoan yn in leger perspektyf en waarden de kleuren mear dôver. De ynfloed fan Rubens is ek werom te finen yn eleminten as boeretaferielen en grutte beammen. Wildens stoar yn 1653 yn Antwerpen.
Lodewijk de Vadder

**Lodewijk de Vadder** (Brussel, doopt 8 april 1605 - Brussel 10 augustus 1655) wie in Flaamsk lânskipsskilder, -tekener en -etser út de baroktiid.

Hy kaam út in skildersfamylje (ek syn bruorren wiene keunstskilders) en waard yn 1628 master yn it Sint-Lucasgilde fan Brussel. Hy ûntjoech him mei Lucas Achtschellinck en Jacques d'Arthois (de saneamde *Zoniënwâldskilders*). ta de meast foaroansteande lânskipsskilder út dy tiid. Fierders makke De Vadder ek etsen en tekeningen dêr't lânskippen ek in wichtich ûnderwerp yn wiene. 

De Vadder wurke ek foar ferskate Brusselske wandtapyt- en gobelinfabrikanten.

## Musea
Wurk fan Lodewijk de Vadder hinget ûnder oaren yn de folgjende musea:
* Louvre yn Parys
* National Gallery of Art yn Washington, D.C.
* Museum foar Skoandere Keunsten yn Gint
* Keninklik Museum foar Skoandere Keunsten yn Antwerpen
* Keninklike Musea foar Skoandere Keunsten fan Belgje yn Brussel
* Museum Bredius yn Den Haach

## Keppeling om utens
* https://www.lodewijkdevadder.net
Stasjon Ljouwert-Werpsterhoeke

**Stasjon Ljouwert Werpsterhoeke** is in nij te bouwen treinstasjon yn Ljouwert. It stasjon moat boud wurde oan it spoar nei Swol as part fan in grut transfearium by Knooppunt Werpsterhoeke. De lokaasje fan it stasjon is tichtby de nijbouwiken Techum, De Werp, en de nij te bouwen wenwyk Middelsee. Om 2025  hinne moat it stasjon klear wêze.

It spoar fan stasjon Ljouwert sil trochlutsen wurde nei Ljouwert-Werpsterhoeke.

By it stasjon sil in grut parkearterrein oanlein wurde. It is de bedoeling om sa it ferkear yn de rjochting fan it sintrum fan Ljouwert te ferminderjen. Njonken dat sil der ek in winkelplein en in bedriuwspark yn it gebiet boud wurde.

Yn 2018 waarden twa ûndertrochgongen foar auto's en fytsen yn gebrûk nommen. It ferwêzentlikjen en it yn gebrûk nimmen fan it stasjon wie ornearre earne nei 2018, ôfhinklik fan de ûntjouwing fan de wentebou yn de omkriten. Yn 2019 waard stribbe nei it yn gebrûk nimmen yn 2025. 

## Treinferbinings
Fan it nije stasjon út sil men reizgje kinne nei Grins en Swol.

*Line Ljouwert - Grins:
Ljouwert-Werpsterhoeke - Ljouwert - Ljouwert-Kammingabuorren - Hurdegaryp - Feanwâlden - De Westereen - Bûtenpost - Gryptsjerk - Súdhorn - Grins - Grins Europapark.

*Line Ljouwert - Swol:
Ljouwert - Ljouwert-Werpsterhoeke - Grou/Jirnsum - Akkrum - It Hearrenfean - It Hearrenfean Iisstadion - Wolvegea - Stienwyk - Meppel - Swol.
Filipynske See

De **Filipynske see** is part fan it westlik diel fan de grutte Oseaan en wurdt begrinzge troch de Filipinen en Taiwan yn it westen, Japan yn it noarden, de Marianen yn it easten en Palau yn it suden.

De Filipynske Plaat foarmet de boaiem fan dizze see. Dizze plaat dûkt ûnder de Euraziatyske plaat, wêr't de Filipynske arsjipel troch ûntstien is. Eastlik fan de Filipinen leit tusken dizze twa platen as gefolch hjirfan de Filipinentrôch. Yn dizze trôch lizze inkele fan de djipste plakken op ierde.

Yn 1944 wie de see de lokaasje dêr't in wichtige seeslach plakfûn, de Slach yn de Filipynske see. Dizze seeslach wie yn de Twadde Wrâldkriich tusken Japan en de Feriene Steaten.
Gellius Faber de Bouma

**Gellius Faber de Bouma**, latinisearring fan **Jelle Smit**, ek G. Faber van Bouma, (Ljouwert?, ± 1490 - Emden, 2 juny 1564) wie in pastoar en letter herfoarmer fan it leauwe.

Hy wie om 1516 hinne pastoar te Jelsum en preke 'evangelysk'. Hy wurdt beskôge as foaroprinner fan de Fryske herfoarming. Om 1530 hinne noch net ferfolge troch de (tsjerklike) oerheid.

Faber de Bouma joech yn 1536 it prysteramt oer, yn deselde snuorje die Menno Simons dat ek. Hy flechte nei East-Fryslân dêr't er predikant waard te Norden. Yn 1538 waard er beroppen yn Emden, dêr't er oan syn dea in wichtich man yn de grifformearde gemeente bleau. Yn 1551 of 1552 skreau er in ferdigeningsskrift tsjin de werdopers, útjûn yn Magdeburch. Hy en Menno Simons bestrieden elkoar fûl yn harren ferballing, ûnder oaren oer de (be)ropping fan predikanten.

Gellius hie twa soannen: Assuerus († 1575) en Petrus († 1604)
Jerrycan

In **jerrycan** of **jerrytank** is in model benzinetank. De benzineblikken waarden yn it earstoan brûkt yn it Dútske leger yn de Twadde Wrâldoarloch, en waard it  *Wehrmachtskanister* neamd. As tarieding op de oarloch hienen de Dútsers yn 1939 tûzenen jerrycans op foarried. De ynhâld fan de reservetank wie sa'n 20 liter en hie hângrepen en in sûnder ark hermetysk ôf te sluten skinkiepening.

Yn it begjin fan de oarloch wie it Ingelske leger útrêsten mei tinnen blikken fan minne kwaliteit. Dy minne kwaliteit foarriedtanks hawwe it Britske leger yn de oarloch benammen yn de ûnherberchsume gebieten yn kampanje yn Noard-Afrika in soad ûnheil oplevere. De tanks wienen gau lek en feroarsaken dêrtroch ek faak brân.

De Britten ûntdekten de Dútske foarriedtanks by de ynvaazje fan Noarwegen yn 1940. De Dútske tanks wienen steviger en grutter as de Britske. De Britten brûkten de tanks dy't op de Dútsers bútmakke wiene. Letter hawwe de alliearden fergelykbere tanks makke. De namme komt fan *Jerry*. Jerry of *Gerry* wie in skelwurd foar in Dútsk soldaat en *can* is in tank. 

## Untwerp
De oarspronklike jerrycans hienen trije hânfetten, sadat se maklik fêst te krijen wienen troch ien of twa persoanen. Yn de sydkanten fan de jerrycans is in krús ynbrocht, dat ekspânsje fan de tankynhâld mooglik makket. De binnenkant fan de tanks hie in laachje keunststof, dêrtroch waard de tank net oantaaste troch de brandstof. Boppedat hienen de jerrycans in lekfrije skinktút. De skinktút sit boppedat net yn de midden fan de jerrycan. De reden hjirfoar is; om it mooglik te meitsjen fluch mei de jerrycan "jitte" te kinnen sûnder dat dy fakuüm sûget en "klôkjen" giet. Dêrom moat de jerrycan plat hâlden wurde mei de helte dêr't de skinktút sit nei boppen ta.
Frîske Nysbode

De **Frîske Nysbode** wie in yn it Frysk skreaun wykblêd mei in liberale ynslach en nijsberjochten. It ferskynde fan juny 1864 oant septimber 1865. Redaksje: Waling Dykstra.
Sljucht en Rjucht

**Sljucht en Rjucht** wie in Frysk wykblêd foar folkslektuer, oprjochte yn 1890.

It blêd waard laat troch Waling Dykstra fan 1897 - 1914, troch Jacob van der Tol fan 1914 - 1937 en troch Durkje Rienks-Wallinga fan 1937 - 1941. Utjouwer wie W. A. Eisna Cz te Ljouwert.

Nei de Twadde Wrâldkriich is it blêd ferfongen troch Frysk en Frij.
Foeke Buitenrust Hettema

**Foeke Buitenrust Hettema** (Harns, 6 juny 1862 - Swol, 5 oktober 1922) wie in taalgelearde en learaar.

Hy gie yn 1877 nei it gymnasium te Utert en waard yn 1880 talitten oan de universiteit dêre. Yn 1885 waard er learaar Nederlânske taal en Ierdrykskunde oan it gymnasium te Swol. Hy kreweare dêr foar better, moderner ûnderwiis. Yn dy jierren begjint er wurk te publisearjen, ek yn it Frysk.
Hy waard redakteur fan *Taal en letteren* (1891-1907)

Yn 1897 waard er privaat-dosint Fryske Taal- en Letterkunde oan de Ryksuniversiteit Utert en yn 1917-1918 heechlearaar yn Gint, Belgje.
Hoe âlder Buitenrust Hettema waard hoe mear niget at er krige oan it Frysk en de Fryske skiednis. Dêrtroch rekke er ek ferfrjemde fan Nederlânske wittenskippers. In inkelde freon wie der by doe't er yn Mullum te hôf brocht waard.
 
Buitenrust Hettema is bekend fanwegen syn *Bloemlezing uit Oud-, Middel- en Nieuwfriesche geschriften* (1887-1990) en syn *Friesche plaatsnamen* (1899).

## Digitaal beskikbere wurken
* 1887 *Bloemlezing uit Middelfriesche geschriften* http://www.archive.org/details/bloemlezinguito03hettgoog http://www.archive.org/details/bloemlezinguito05hettgoog

* 1888 *Bloemlezing uit Nieuwfriesche geschriften* http://www.archive.org/details/bloemlezinguito00hettgoog http://www.archive.org/details/bloemlezinguito01hettgoog

* 1888 *Bijdragen tot het Oudfriesch Woordenboek* (diss. Utert) http://www.archive.org/details/oudfrieschwoord00hettgoog http://www.archive.org/details/bijdragentotheto00buit http://www.archive.org/details/bijdragentothet00hettgoog

* 1890 *Bloemlezing uit Oudfriesche geschriften* http://www.archive.org/details/bloemlezinguito02hettgoog http://www.archive.org/details/bloemlezinguito04hettgoog

* 1890 *Der alte Druck der Westerlauwerschen Rechte* http://www.archive.org/stream/germania35pfeiuoft#page/1/mode/1up

* 1904 *Waarom volkstaal, waarom 't Fries bestudeerd?* http://www.archive.org/details/waaromvolkstaalw00buit

* 1907 *Bijbellektuur in 't Fries* http://www.archive.org/details/bijbellektuurin00hettgoog

## Keppeling om utens
*Biografy troch Hans Reins by de DBNL
Lianne Zandstra

**Lianne Zandstra** (Stiens, 1970) is in aktrise, sjongster, regisseur en *[[casting]] director*. Se wennet yn Amsterdam.

Se studearre yn 1995 ôf oan de Akademy foar Kleinkeunst yn Amsterdam. Se spile dêrnei yn teäter- en telefyzjeproduksjes. Se spile ek mei Tryater yn û.o. *Wát in teater* en *Ynbylde sike* en de 'Skippers fan de Kameleon' (2003). Se spile fjouwer jier de rol fan Afke yn Baas Boppe Baas en wie te sjen yn de searje Dankert & Dankert.
Sûnt 2008 spilet se yn har solofoarstelling 'Tichtby' yn gearwurking mei teäterselskip Pact. 

Lianne Zandstra skriuwt har lietsjes yn it Nederlânsk. Yn it ferline fersoarge Tryntsje van der Zee as it nedich wie de oersetting nei it Frysk.

Yn july 2025 debutearre Zandstra mei har boek *Storm voor de stilte - Als kinderen krijgen niet lukt*.

## Rollen
* *Krystproduksje Dolfinarium*
* *Brigitte Kaandorp Chez Marcanti*
* *Toen was geluk heel gewoon*
* *Het Hof van Joosten*
* *Jane Eyre*
* *Yerma*
* *Op Syk nei Mohammed*

## Gastrollen
In kar:
* *Baantjer*
* *Trauma 24/7*
* *Daar Vliegende Panters*
* *Spangen*
* *Westenwind*

## Keppeling om utens
* Facebookside fan Lianne Zandstra
List fan hearskers yn Eastfryslân

## Hearskers út it Sirksena-laach

Yn de ûndersteande list steane alle regenten fan Eastfryslân fan de stifting fan it greefskip yn 1464 oant it útstjerren fan it Sirksena-laach yn 1744. De regenten steane yn folchoarder fan tiid.
Jacobus Sibrandi Mancadan

**Jacobus Sibrandi Mancadan** (wierskynlik Minnertsgea, 1602 - Tsjerkgaast, 4 oktober 1680) wie in Nederlânske skilder en boargemaster.

## Libben en wurk
De lânskipskilder Mancadan waard nei alle gedachten berne yn Minnertsgea. Hy troude mei Elske Matthijs fan Stiens op 8 juny 1634. Hy wie skilder yn Frjentsjer (1634 - 1644), Ljouwert (1645 - 1669) en nei it ferstjerren fan syn frou, by syn dochter Eabeltsje, yn Beetstersweach hoewol't er ek yn dy lêste perioade in went yn Ljouwert oanhâlde.Yn syn Frjentsjerter tiid wie er ek inkelde jierren boargemaster fan dy stêd.

Neffens de moade fan syn tiid, skildere Macadan faak Italjanisearre lânskippen. Men is der net wis fan at Macadan sels in stúdzjereis nei Itaalje makke hat, mar hy hie wol kunde oan it wurk fan skilders dy't op dy wize harren lânskippen skilderen, sa as Cornelis van Poelenburgh en Bartolomeus Breenberg. Itselde jildt foar syn Skandinavyske lânskippen: hy hat der nea west, mar hat wol foarbylden fan oaren sjen kind, bygelyks dy fan Allart van Everdingen (1621-1675).

Mancadan skildere fierders de ûntginning fan it heechfean yn Wildervank (sjoch ôfbyld) en lânskippen mei boerespultsjes fan súdeast Fryslân. Hy wie sels ek in ûntginner fan fean. Hy hie belangen yn it feangebiet fan eastlik Fryslân en liet ûnder oaren it Ald Djip nei Sigerswâld grave. Mancadan kaam te ferstjerren yn 1680 in Tsjerkgaast, mar waard begroeven op it Aldehouster tsjerkhôf yn Ljouwert.

Fan 20 jannewaris o/m 8 april 2001 waard yn it Frysk Museum in útstalling oan syn wurk wijd mei as titel: *Jacobus Sibrandi Mancadan. Dè Friese landschapsschilder uit de Gouden Eeuw*. Oar wurk fan Macadan sit yn de samling fan it Mauritshûs yn Den Haach.

## Galery

Ofbyld:Hoogveenontginning door Jacobus Sibrandi Mancadan.jpg|Untginning fan it heechfean, fermoedlik yn de omkriten fan Wildervank, ± 1650
Ofbyld:Mancadan goats in mountainous landscape.jpg|Geiten yn berchlânskip
File:Jacobus Mancadan river landscape.jpg|Rivierlânskip
File:Mancadan Mountain landscape with shepherds.jpg|Berchlânskip mei harders, 1602
File:Peasants with livestock by classical ruins Mancadan.jpg|Boeren mei fee by klassike ruïnes


## Kolleksje Goudstikker
Trije fan Macadan's skilderijen út it Frysk Museum hearden ta de kolleksje Goudstikker en binne yn 2006 weromjûn oan de erfgenamten fan de joadske keunsthanneler Goudstikker.
Leybocht

De **Leybocht** is in baai yn East-Fryslân, Dútslân. Nei de Doalert is de Leybocht de grutste yn it gebiet, omdat de Jadeboezem historysk sjoen net ta East-Fryslân rekkene wurdt.

## Lokaasje
De baai leit yn it westen fan East-Fryslân, tusken Grytsjesyl en Norddeich. 25 kilometer westlik fan Aurich en 18 kilometer noardlik fan Emden. Mei in lingte fan likernôch 5 kilometer en in breedte fan 4 kilometer is de Leybocht sawat 20 kante kilometer grut.

## Skiednis
Nei de stoarmfloeden fan 1374 en 1376 ûntstie de baai mei in oerflak fan likernôch 129 kante kilometer. De baai rike doe fan Grytsjesyl yn it westen oant Marienhave yn it easten, en fan Norden yn it noarden oant Canhusen yn it suden. 

Yn de iuwen dêrnei waarden grutte parten fan de baai ynpolderre, sa dat de Leybocht sûnt 1950 harren hjoeddeiske grutte behelle hat. De lêste lânwinning op de baai waard dien yn de jierren 1947 - 1950 mei de bou fan de Störtebekerdyk, wêrmei de Leybochtpolder yndykt waard. Dat in grut part fan it lân ynpoldere is noch goed te sjen op kaarten. Yn it gebiet steane amper doarpen of hûzen.

Yn de jierren nei de lêste ynpolderingen hawwe der plannen west om de hiele baai yn te polderjen. Sa kin de dyklinie bot ferkoarte wurde en kin it lân better beskerme wurde tsjin de see. Dizze plannen binne nea trochset op grûn fan natuerbeskerming.

## Hjoeddeiske sitewaasje

De Leybocht leit tsjintwurdich yn it Nasjonaalpark Niedersächsisches Wattenmeer en is ûnderdiel fan Sône I. Dit hâld yn dat yn it grutste part fan it jier it gebiet net tagonklik is foar besikers. Allinnich op markearde diken meie minsken komme.

De Leybochtpolder waard yn 1950 oanlein en is hjoed de dei in stedsdiel fan Norden.

In wichtich toeristenplak oan de Leybocht is it plake Grytsjesyl.

## Keppelings om utens
*Nasjonaalparkhûs Grytsjesyl (de)
*Ynformaasje oer de Leybocht (de)
Frank Sinatra

**Francis Albert Sinatra** (Hoboken (New Jersey), 12 desimber 1915 – Los Angeles, 14 maaie 1998) wie in Amerikaansk sjonger, akteur, filmprodusint en filmregisseur.


Ofbyld:Frank Sinatra in Till the Clouds Roll By.jpg|Frank Sinatra, 1946
Ofbyld:Frank Sinatra by Gottlieb c1947- 2.jpg|Frank Sinatra, 1947


## Keppeling om utens
*  Fideos fan Frank Sinatra
Kreil (Noardeastpolder)

**Kreil** (Nederlânsk: *Creil*) is ien fan de tsien saneamde *griendoarpen* yn de gemeente Noardeastpolder yn de provinsje Flevolân). It doarp hat 1.795 ynwenners (1 jannewaris 2023). It leit benoardwesten Emmeloard. Noardlik fan Kreil leit Rutten; Espel leit súdwestlik fan it doarp en Bant leit oan de eastlike kant fan it doarp. De N715 (Noarderringwei) ferbynt Bant en Kreil en is ien fan de wichtichste transportwegen yn it noardlike part fan de Noardeastpolder, mei't dy in ferbining mei de A6 hat.

Ofbyld:Creil-landscape.jpg|Nijbouwyk yn it lânskip
Ofbyld:Creil - Kerkelijk instituut.JPG|*De protestantske, en tsjintwurdich ienichste tsjerke yn Kreil*
Ofbyld:Creil binnenplein.JPG|*Plein mei û.o. de winkels, it medysk sintrum, de tsjerke, it pompstasjon, de [[FIAT]]-dealer en it busstasjon*
Ofbyld:Creil - Binnenpark en Het Saalicon.JPG|*It medyske sintrum, It Saalicon, oan it plein. Dat wie earder de roomske tsjerke*.
Iersk

It **Iersk** of **Iersk-Gealik** is in Keltyske taal dy't yn Ierlân praat wurdt. Der binne 70.000 minsken dy't it Iersk as memmetaal ha. Likernôch 1,8 miljoen minsken oer de hiele wrâld prate it Iersk as twadde taal.

## Status
Neffens de grûnwet fan 1937 is Iersk de nasjonale en earste taal fan Ierlân. Sûnt 1 jannewaris 2007 is Iersk ien fan de offisjele talen fan de Europeeske Uny. Yn Noard-Ierlân is it Iersk by ferskillende ferdraggen erkend.

Net lang nei de ûnôfhinklikens fan Ierlân waard de *Gaeltacht* yn 1926 ynsteld. Yn de *Gaeltacht* kriten jildt it Iersk as haadtaal. De grinzen fan de Gaeltacht fan 1926 wienen fierstente rom, yn grutte dielen fan it gebiet wenne in Ingelsktalige mearderheid. Dêrom kaam der yn 1956 in nije Gaeltacht.

## Skiednis
It âldste Iersk dat bekend is binne wat Ogam skriften út de fjirde iuw. Sûnt de ynfallen fan de Wytsingen yn de achtste iuw wie it Iersk net langer de iennichste taal fan it Ierske eilân. Lykwols bleau de ynfloed fan de Wytsingen navenant lyts omt hja yn isolearre mienskippen wennen tichtby de see. Fan it Ald-Ierske tiidrek dêr't tusken 600 en 900 sprake fan wie, binne aardich wat skriften oerlevere. It Ald-Iersk is in slimme standerttaal. 

It Midiersk (tusken 900-1200) is wat de grammatika oanbelanget in stik ienfâldiger as it Aldiersk. Om 1200 hinne kaam der in nije groep Wytsingen op it eilân, mar dy hienen noch net folle ynfloed op it gebrûk fan it Iersk. Doe't de Ingelsken mear ynfloed krigen op it eilân kaam de taal stadichoan ûnder gruttere bûtenlânske drok te stean. Yn de 14e iuw waard it Frânsk as bestjoerstaal brûkt, en wie it Ingelsk allinnich yn de kriten fan Dublin (*The Pale*) te hearren. Troch de Ingelske oerhearskers waard de Ierske taal yn 1366 ferbean. Dochs prate healwei de 16e iuw suver elkenien op it eilân Iersk. Nei politike strideraasjes moast de Ierske adel yn 1607 fuort. Dêrnei wurdt de posysje fan it Ingelsk hieltyd wichtiger op it eilân en rint it brûken fan de taal stadichoan tebek. 

De grutste tebekset foar it Iersk wie de grutte hongersneed (1845–49). Yn 1841 wennen der 8,1 miljoen minsken op it eilân, wêrfan de helte Iersk prate koe. Yn 1851 prate noch mar in fearnspart fan de befolking Iersk. Yn 1901 wennen der noch mar 3,5 miljoen minsken op it eilân. De hongersneed sloech it hurdste ta op it lân, dêr't de Ierske taal it machtichst wie. Neffens in folkstelling fan 2006 kinne 1,66 miljoen minsken (40,8 % fan de befolking) Iersk prate. Der binne net mear as 70.000 minsken dy't it Iersk as memmetaal ha, mar dy't it net alle dagen brûke. By de folkstelling fan 2006 seinen 53.471 minsken dat sy alle dagen Iersk praten.

## Foarbyld

## Keppeling om utens

* Wurdboek Ingelsk-Iersk online
Coen

**Coen** is in Nederlânsktalige foarnamme, dy't yn it Frysk ornaris as Koen stavere wurdt. It is in manlike foarnamme fan Germaansk komôf.

## Germaansk
De namme is ôflaat fan it Germaansk; it is de earste stam fan nammen as Koendert. "Koen" hie de betsjutting fan immen dy't goed stride kin, en earder mear yn it miene fan immen dy't eat goed kin; it is besibbe oan "kinne" en "kenne".
Devon Aoki

**Devon Edwenna Aoki** (New York City, 10 augustus 1982) is in Amerikaansk aktrise en model fan mingd Ingelsk-Dútsk-Japansk etnysk komôf. 

Har heit *Rocky Aoki* is in eardere Olympysk wrakseler, har mem *Pamela Hilburger* in juwelier. Har heit waard nei syn sportkarriêre eigner fan de *Benihana Steakhouse*-keatling.

Doe't Aoki trettjin wie, waard se model. Hja makke yn 2003 har filmdebút.

## Persoanlik
Aoki wennet allinne yn Los Angeles en hâld har priveelibben meast stil. Sy hat niget oan dichtsjen, spilet drums en hat twa slangen as hûsdier. Yn 2006 begûn Aoki's heit, Hiroaki Aoki, in rjochtssaak tsjin fjouwer fan syn sân bern om't hy tocht dat sy de troch him stifte bedriuwen oer nimme woene. Devon, dy't neat te krijen hat mei it famyljebedriuw, wie dêr net by. Har healbroer, Steve Aoki, is DJ yn Los Angeles en de oprjochter fan *Dim Mak Records*. Aoki hat trije susters —Ellie, Grace, en Echo— en trije broers —Kyle, Kevin, en Cole Price.

## Filmografy

## Keppeling om utens
* Uncut Movies
Jan Reitsma (1869)

**Jan Reitsma** (Penjum, 15 maart 1869 - Makkum, 7 april 1959) wie in Frysk keatser fan Penjum. Syn bynamme wie ek wol *De Tulp*.

Reitsma hat ien fan de grutste keatsers út de skiednis west. Syn beste jierren wienen sa tusken 1890 en 1905. Yn dy tiid wûn hy marleafst njoggen kear de PC. Tegearre mei Teade Zijlstra fan Wytmarsum makket him dat de meast súksesfolle spiler fan de PC. Reitsma waard ek noch oant trije kear ta ta Kening útrôpen, dat wie yn 1893, 1899 en 1903.

Jan Reitsma ferstoar op 7 april 1959 yn 'e âldens fan 90 jier.

De keatsferiening fan Penjum hat sûnt 1946 de namme fan Reitsma: Keatsferiening Jan Reitsma.

## Prizen
* 1890 - PC 1e priis
* 1892 - PC 1e priis
* 1893 - PC 1e priis 
* 1894 - PC 2e priis
* 1895 - PC 1e priis
* 1897 - de Bond 1e priis
* 1897 - PC 1e priis
* 1898 - de Bond 1e priis
* 1898 - PC 1e priis
* 1899 - de Bond 1e priis
* 1899 - PC 1e priis 
* 1900 - de Bond 3e priis
* 1900 - PC 2e priis
* 1901 - PC 1e priis
* 1902 - de Bond 1e priis
* 1902 - PC 3e priis
* 1903 - PC 1e priis 
* 1904 - de Bond 4e priis
* 1908 - de Bond 5e priis
Caster Semenya

**Caster Semenya** (folút: **Mokgadi Caster Semenya**; Polokwane, 7 jannewaris 1991) is in Súdafrikaansk middellange-ôfstânsdraver dy't spesjalisearre is op 'e 800&nbsp;m. Op dy ôfstân waard hja yn 2009 kampioene op it WK yn Berlyn. Neitiid ûntstie der trelit oer Semenya har geslacht, mei't út laboratoariumtests bliken die dat hja oer trije kear safolle lichemseigen testosteron beskikte as de trochsneed frou. Yn 'e ynternasjonale sportwrâld wie dat reden om yn twifel te lûken oft hja wol wier in frou is. Dizze sitewaasje liek bot op wat de Fryske hurddraafster Foekje Dillema healwei de tweintichste iuw oerkaam. Oars as Dillema, foar wa't de saak de ein fan har karriêre betsjutte, krige Semenya yn july 2010 lykwols it griene ljocht om wer oan ynternasjonale wedstriden diel te nimmen.

Yn 2011 wûn Semenya op it WK yn it Súdkoreaanske Daegu in sulverne medalje op 'e 800&nbsp;m. It jiers dêrop wûn se op dy ôfstân ek sulver op 'e Olympyske Spullen fan Londen. Op 'e Afrikaanske Spullen fan 2015, yn Brazzaville, wûn se op 'e 800&nbsp;m in goudene medalje, en yn 2016 helle se op it Afrikaansk Kampioenskip yn Durban trije goudene medaljes binnen: op 'e 800&nbsp;m, de 1.500&nbsp;m en de 4x400&nbsp;m estafette. Op 'e Olympyske Spullen fan 2016, yn Rio de Janeiro, wûn se ek goud op 'e 800&nbsp;m.
Donia-oarloch

De **Donia-oarloch** wie in gewelddiedich konflikt yn it tiidrek fan de Fryske Frijheid, yn de jierren 1458-1464 doe't de partijstriid tusken Skieringers en Fetkeapers op syn fûlst wie. It konflikt stiet bekend as in oarloch, om't der fûl by fochten waard en in protte wreedheden by begien waarden, mar wie benammen in bluoddrige familystriid tusken de twa haadlingen geslachten, de Harinxmas en de oan har besibbe Donias en dêr't diverse fetes neist elkoar yn útfochten waard. De troch skiednisskriuwers brûkte term 'Donia-oarloch' hâldt dan ek net yn dat it om ien oarloch gie: eltse fete hie syn eigen oanlieding, syn eigen begjin, syn eigen dielnimmers en waard ek troch in ôfsûnderlike soen wer beëinige. Neffens de histoarikus Peter fan Thabor foelen yn de oarloch 224 deaden, dêr't 213 soldaten (feinten) en 11 eallju (haadlingen) fan wienen. 

## Eftergrûn
It konflikt gie tusken trije haadlingen út de famylje Harinxma yn respektivelik Heech, Snits en Drylts en dy't as Skieringske partij oantsjutte waard. Har tsjinstanners wienen har seis neven Donia, soannen fan Sierck Harinxma op it Doniahûs yn Easterein. Fan hûs út ek Skieringsk sochten dizze lêsten har bûnsmaten by de 'Fetkeaperske' haadlingen Gale Galama fan Koudum, Jancko Douwema fan Langwar en Doitse Albada fan Jirnsum. De Donia-oarloch sette útein yn de Súdwesthoeke fan Westergoa en wreide út nei de Sânwâlden. 

De oanlieding foar de fijânlikheden moatte socht wurde yn it fetewezen fan dy tiid en it stribjen nei lokale en regionale hegemony fan de ferskillende ôfsûnderlike lokale hearskers yn midsiuwsk Westerlauwersk Fryslân. De striid waard mei wikselend sukses fierd. Dan wer wie de iene partij oan de winnende hân, dan wer de oare partij. Der waard om in grut tal stinzen fochten dêr't in protte fan ferskillende kearen wiskele fan besitter of ferwoaste waarden. Yn totaal wurde der 20 stinzen neamd dêr't striid om levere is. By de gefjochten foelen in soad slachtoffers.

## Sjoch ek
* Slach by Mounesyl
Kreileroord

**Kreileroord** is in doarp yn de gemeente Hollâns Kroan yn de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. 

Kreileroord is mei  ynwenners () it lytste doarp fan de Wieringermar. It doarp leit krekt eastlik fan Wieringerwerf. De namme fan it doarp is in dúdlike ferwizing nei it Kreiler Wâld, in wâld dat der ea lein hat. 

Oarspronklik is it doarp boud yn 1957 as delsetting foar lânarbeiders. De basisopbou fan it doarp kaam direkt fan de tekentafel ôf. Doe't it doarp ôf wie, rûn it oantal lânarbeiders werom troch mechanisaasje. It doarp is dêrnei ek altyd lyts bleaun. Der waarden destiids twa legere skoallen en in doarpshûs boud. It doarpshûs waard yn de jierren tachtich fan de 20e iuw oanpast en ferboud sadat meardere klups en ferienings har dêr ûntjaan koenen. De learlingen fan de twa legere skoallen, in iepenbiere en in kristlike, gienen wyks nei de sportseal fan it Kreileroorder doarpshûs sadat se dêr de gymnastyklessen krije koenen. Alderlei sportferienings, dêrûnder in follybalferiening en in judoklup, wienen ek aktyf yn de gymnastykseal fan it doarpshûs. Sneins waard de seal ek in tiidlang brûkt foar tsjerketsjinsten. De beide legere skoallen en it doarpshûs binne wilens ôfbrutsen.

Begjin 2006 is *De Doorbraak*, it multyfunksjoneel sintrum iepene. Dit nije gebou jout ûnderdak oan de skoalle (*het Creiler woud*), fuotbalklup VV Kreileroord en alle fierdere foarsjennings sa as de jeugdklup en senioaren. 

Winkels hat it doarp no net mear, mar mei de komst fan nijbouwenningen op it plak fan it eardere doarpshûs en legere skoallen is der wer perspektyf foar winkels yn it doarp. Der leit ek in plan foar in útwreiding fan it doarp mei 1100 wenningen. Dy wenningen sille oan it wetter fan de Iselmar komme. Dêrfoar sil de Wieringermardyk ferlein wurde moatte sadat der in mar ûntstean sil oan de râne fan it doarp. It plan is al fierhinne útwurke.

Eastlik fan de buorren leit de Iselmar, oan de dyk is in lyts rekreaasjeplak. Sa'n 900 meter besuden de buorren leit it testwynmûnepark fan ECN.
Kreil (Noard-Hollân)

**Kreil** leit krektas it efkes fierderop lizzende Poolland oan de Westfryske Omringdyk yn de gemeente Hollâns Kroan yn de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. De namme is in dúdlike ferwizing nei it Kreiler Wâld, in wâld dat der neffens in leginde ea lein hat. 

## Beskriuwing
Kreil leit ek op de râne fan de Waardpolder, dy't yn de 19e iuw ynpoldere waard. In part fan it plakje lei yn de eardere gemeente Anna Paulowna en wurdt formeel ûnder it doarp Wieringerwaard rekkene, it oare part lei yn de eardere gemeente Niedorp en wurdt formeel ûnder it doarp Barsingerhorn rekkene. Somtiden wurdt Kreil dêrom ek wol in buorskip ynstee fan in doarp neamd. Ienris yn it jier wurdt de 'Kreiler merk' organisearre.

De buorskip lei neffens âlde kaarten oarspronklik binnendyks oan 'e Hemmewg, mar ferskode letter yn 'e rjochting fan 'e Omringdyk en de Wieringerwaard. De lytse streek bylâns de Omringdyk stie yn 'e 19e iuw noch bekend as part fan it Poolland.

Yn it bedikingsoktroai foar de Wieringerwaard út 1597 wurdt sprutsen oer de *Honck-dijck by de Kreil*. Ek Dirck Adriaensz. Valcooch neamde "De Creyl" yn syn kronyk út 1599. Dy kronyk neamde ûnder it jier 1572 *d'oude creyldijck* as binnendyk, dy't by de Westfryske Omringdyk oansleat. De buorskip mei de byhearrende Creyl Mûne wurde ôfbylde op in kaart fan it wetterskip fan de Utwetterjende Slûzen út 1745. De mûne tsjinne foar it ûntwetterjen fan de Kaagpolder en waard neffens guon berjochten yn 1735 boud. Hy waard yn 1911 ferfongen troch in motorgemaal. In part fan 'e bebouwing is te sjen op in likense kaart út 1682/83. Yn 1736 waard der foar it earst neamd oer in ferkocht hûs op 'e Kreijl.

De namme "Kreil" giet werom op in Romaansk lienwurd dat "riishout", "frisselwurk" of mooglik "sompebosk" betsjut. Kreil is tagelyk ek in ûndjipte yn 'e Sudersee. Neffens 16e iuwske kroniken hat dêr it legindaryske Kreiler Wâld lein. De taalkundige Moritz Schönfeld ornearret dêrfoaroer dat de namme fan de mei bosk bewoeksen ûndjipte oergien west hawwe op in wetternamme, bygelyks in slinke dy't letter ôfsletten wie.

Op 'e hoeke fan de Barsingerweg waard yn 'e 19e eeuw in minnistetsjerke boud. Dy ferfong in houten skûltsjerkje. De tsjerke waard yn 1922 sleten en fjouwer jier letter ôfbrutsen.

De buorskip, it part dat by Barsingerhrn heart, hie yn 1840 22 wenten mei goed 100 ynwenners.
Patroanhillige

In **beskermhillige**, ek wol **patroanhillige**, **skutspatroan** of koartwei **patroan** of **patronesse** neamd, is yn de Roomsk-Katolike Tsjerke in hillige of in ingel dy't beskôge wurdt en fereare wurdt as beskermer fan in stêd, lân, tsjerke, gilde, beropsgroep of persoan. De beskermhillige kin yn gefal fan need oanroppen wurde. In patroanhillige kin ek dejinge wêze dêr't men by de doop nei neamd wurdt.

## Sjoch ek
*Patroanhilligen fan Fryske plakken

## Keppeling om utens
* List fan patroanhilligen
Lucas van Uden

**Lucas van Uden** (Antwerpen, 18 oktober 1595 – Antwerpen, 4 novimber 1672) wie in Flaamske Barokskilder, dy't him foaral talein hat op lânskipsskilderjen.

## Biografy
Yn 1626-27 kaam Lucas van Uden by it Antwerpske St. Lukasgilde. Hoewol't Van Uden nea ta de studio fan Peter Paul Rubens heard hat, hat er dochs in soad te tankjen hân oan dy master. Van Uden hat sels ferskate kopieën fan Ruben's wurk makke. Wat syn skildertechnyk oanbelanget wie er eardere skilders as Joos de Momper en Jan Brueghel de Aldere mear ferskuldige. Algemiene skaaimerken fan syn wurk binne slanke beammen ôfstekkend tsjin in grieneftich fiersicht, út en troch befolke mei harders- en boerefigueren. In protte fan Van Udens figueren wiene óf neiskildere fan Rubens óf skildere troch David Teniers de Jongere. Hy wurdt ek faak yn ferbân brocht mei syn kollega-lânskipsskilder Jan Wildens.
Joos de Momper

**Joos de Momper de Jonge** (Antwerpen, 1564 – dêre, 5 febrewaris 1635) wie in Súd-Nederlânske keunstskilder fan lânskippen.

## Libben en wurk
Joos de Momper stamme út in skildersfamylje en hy learde it fak fan syn heit Bartholomeus. Der wurdt tocht dat Joos de Momper yn de jierren 1580 in reis nei Itaalje makke hat. Hy troude yn 1590; syn trije soannen waarden ek oplieden ta keunstskilder.

Joos de Momper skildere panoramyske lânskippen yn de Flaamske tradysje, dat de hoarizon leit heech sadat men alles sjocht yn in soarte fan fûgelflecht. Troch kûlisse-eftige opbou en troch it tapassen fan it atmosfearysk perspektyf (brune foargrûn, grien middenplan, blauwe fierten) wurdt djipte yn it skilderij brocht. 

Yn syn betide wurk is de ynfloed fan Pieter Brueghel de Alde, Paul Bril en Lodewijk Toeput te fernimmen. Syn lettere wurk wiist foarút nei de monumintale lânskipskomposysjes fan de 17e iuw, mar syn lêste wurk wie wer mear ienfâldiger fan opset; hy skildere doe fral noch doarpsgesichten.
Jan Brueghel de Alde

**Jan Brueghel de Alde(re)** (Brussel, 1568 - Antwerpen, 13 jannewaris 1625) wie in Súd-Nederlânsk keunstskilder. Hy wurdt wol oantsjut as de *Flewielen Brueghel*. Hy wie de jongste soan fan Pieter Brueghel de Alde en broer fan Pieter Brueghel de Jonge.

Der wurde sa'n 450 skilderijen oan him taskreaun.

## Keppelings om utens
* Web Gallery of Art: Jan Brueghel de Alde
* Brueghel by Artcyclopedia
Flyhors

De **Flyhors** is in natuergebiet op it waadeilân Flylân; it hat in grutte fan likernôch 20 kante kilometer. It gebiet wurdt foar in grut part brûkt as militêr oefenfjild foar de Keninklike Loftmacht. De plaat leit op de westlike helte fan Flylân.
 
## It besjen wurdich

De Flyhors is in bysûnder natuergebiet. It is in sânplaat, dy't diels faak ûnder wetter stiet, dêr't de natuer har gong gean kin en dy't hast de helte fan Flylân beslacht.

Healwei de Flyhors stiet in rêdingshûske dat earder tsjinne as plak dêr't drenkelingen yn skûlje koenen. Tsjintwurdich is it hûske in juttersmuseum. Oan de foet fan it hûske lizze tal fan houten planken, netten en oar guod dat oanspield is op Flylân. Noch fierder, op de úterste punt fan it eilân, is in soarte fan kaai dy't tsjinst docht as oanlisplak foar de pont nei Tessel. Tsjintwurdich wurde der ek tochten organisearre nei de Flyhors.

## Militêr oefenterrein

It plan om de Flyhors te brûken foar militêre oefenings komt al fan ein jierren '30 út de 20e iuw. Troch de situaasje yn Dútslân bestie der ferlet fan in gebiet dêr't oefene wurde koe. Op 2 maaie 1948 waarden de earste searje oefenings hâlden. De operasjonele namme fan de Flyhors by de Loftmacht is ek wol *Cornfield Range*.

Op it terrein binne in ferskaat oan doelen opsteld. Bygelyks bomdoelen, sjitdoelen en raketdoelen. Neist de normale munysje kin der tusken 15 septimber en 28 febrewaris ek oefene wurde mei echte bommen. Wol is der in grins steld oan it tal echte bommen dat yn dy perioade brûkt wurde mei: 70. Fleantúgen fleane fan de Noardsee ôf nei de Flyhors ta om lúdsoerlêst op it eilân safolle mooglik foar te kommen.

As der oefenings hâlden wurde is it gebiet sletten foar publyk. De grins fan it oefenfjild wurdt oanjûn mei boerden, by in oefening binne de boerden mei reade flaggen oanjûn.

Yn 1952 is wis ien kear in test útfiert mei it senuwgas sarin. Dat guod waard ûntwikkele troch TNO. Oant 1993 waard troch Defensje op de Flyhors ek oefene mei ferearme uranium yn munysje.
Aysha Hauer

**Aysha Hauer** (1 april 1966) is in Amerikaansk aktrise. Hja is de dochter fan akteur Rutger Hauer (1944-2019).

Aysha waard grutbrocht yn Switserlân by har mem Heidi Merz, de earste frou fan Rutger. Op 14 desimber 1987 krige hja in soan fan Olimpio Montecelli, Leandro Maeder, dy't letter fotomodel wurden is. Leandro waard, doe't er twa jier wie, yn in pleechhûshâlding set om't syn mem út reden fan 'persoanlike swierrichheden' net foar him soargje koe en syn heit werom nei Itaalje gien wie.

Aysha gat dêrnei fan 19 desimber 1989 oant 1997 troud west mei Thomas Jane
mei wa't hja spile yn *At ground Zero* (Thomas Jane troude letter mei Patricia Arquette)

## Filmografy
* *Kick of death*, (1997) as Alia
* *Welcome says the Angel*, (1996) as Anna (hja is dêr neaken te sjen; Rutger wie dêr nei bliid mei). 
* *At ground Zero*, (1994) as Aysha Almouth
* *Witchcraft V: Dance with the devil* as Anastasia 

## Keppeling om utens
* Aysha Hauer yn de IMDb
* Rutger Hauer's goddelike pakesizzer,
West-Midlannen

De **West-Midlannen** (Ingelsk: *West Midlands*) foarmje in krite fan Ingelân mei likernôch 5,3 miljoen ynwenners en sadwaande de fiifde yn grutte wat it ynwennertal oanbelanget. De krite is ek wol bekind mei har histoaryske namme Mersia.

De krite bestiet út de folgjende bestjoerlike gebieten (greefskippen of unitary authorities):
Yn de regio leit it Greefskip West-Midlannen mei deselde namme.

## Sjoch ek
* Greefskippen fan Ingelân
* Regio's fan Ingelân
Staffordshire

**Staffordshire** is in greefskip fan Ingelân yn de krite fan West Midlands, dy't bestiet sûnt de midden of de ein fan 'e 10e iuw. It hat 806.744 ynwenners en de oerflakte is 2620,3 km2. De haadstêd fan dit greefskip is Stafford, de grutste stêd is Stoke-on-Trent.

Yn july 2009 hat men yn dit greefskip in goud- en sulverskat fûn út it tiidrek fan de Angelen en Saksen. (iere midsiuwen)
## Distrikten

## Demografy
Fan de befolking is 15,6 % âlder as 65 jier. De wurkleazens bedraacht 2,8 % fan de beropsbefolking (sifers folkstelling 2001).

It tal ynwenners is fan sa'n 791.600 yn 1991 nei 806.744 yn 2001 gien.

## Wichtichste plakken
* Stoke-on-Trent
* Lichfield
* Burton-upon-Trent
* Newcastle-under-Lyme
* Tamworth
* Stafford

## Ferneamde persoanen út Staffordshire
* Robert Plant (* 20 augustus 1948) gitarist en muzikant
* Anne Marsh (1799–1874), skriuwster
* Saul Hudson (* 23 july 1965), gitarist en muzikant
* Robbie Williams (* 13 febrewaris 1974), muzikant/artyst

## Keppelings om utens
* BBC Staffordshire webstee
* Staffordshire Past Track - Historysk argyf oer it greefskip
* Staffordshire Photographs
* The Staffordshire Encyclopaedia
Alderheljenfloed (1170)

De **Alderheljenfloed** fan 1170 wie in grutte oerstreaming dy't ûntstie doe't de Noardsee tusken it hjoeddeiske Huisduinen en Tessel troch de dunerige bruts. De stream Marsdjip krige in ferbining mei de Noardsee en waard in seegat. It Kreiler Wâld, dat tusken Tessel en Medemblik lei, waard ferswolge troch de see. Tessel en Wieringen waarden eilannen. Neffens de Annales Egmundenses wie der sels eb en floed te fernimmen yn Utert.

Dizze oerstreaming markearre in begjin fan it fergrutsjen fan it Almere en it iepenjen nei de Noardsee, sadat de Sudersee en de Waadsee úteinlik ûntstean koenen.

Twa faktoaren wienen by dizze seefergrutting fan belang: de earste wie de seespegelstiging, de twadde wie de oanwêzichheid fan grutte feangebieten. Troch de grutte oanfallen fan de see waard it fean ôfslein en ferdwûn it yn de weagen.

## Sjoch ek
* de Alderheljenfloed fan 1532
* de Alderheljenfloed fan 1570
* de Alderheljenfloed fan 1675
Pieter Brueghel de Jonge

**Pieter Brueghel de Jonge(re)** (Brussel, 1564 of 1565 - Antwerpen, 1638) was in Flaamske keunstskilder, âldste soan fan Pieter Brueghel de Alde. Doe't er fiif jier wie stoar syn heit. Pieter Brueghel de Jonge hat yn de lear west by de lânskipsskilder Gillis van Coninxloo. Brueghel troude mei de suster fan syn learmaster.

Pieter Brueghel de Jonge waard master-skilder yn 1585. Hy skildere lânskippen, religieuze ûnderwurpen en fantasijlânskippen. Op de lêsten binne faak fjoer en groteske wêzens te sjen, sadat er de bynamme "De Helske Brueghel" krige. Hy hie net safolle talint as syn heit en broer Jan; hy moast it foaral hawwe fan it kopyeren fan syn heite' wurk. 

## Wurk
* *Allegoary fan oarloch*
* *De bou fan de toer fan Babel* 
* *De Krusiging*	 
* *De Hillige Hûshâlding mei Sint Johannes*
* *Stil-libben mei blommen*
* *Stil-libben fan de Hillige Famylje*
* *Doarps merk*	
* *De doarps rjochtsgelearde*
* *Faam en Bern mei Sint Johannes as bern yn in krâns fan blommen*
* *Winter, Jager yn de snie*

## Keppeling om utens
* Pieter Brueghel de Jonge op Artcyclopedia
Skat fan Staffordshire

De **Skat fan Staffordshire** is yn july 2009 yn de omkriten fan Burntwood fûn troch Terry Herbert mei in metaaldetektor, yn it stik lân fan in freon fan him. 

De skat wurdt datearre op mooglik de 8e iuw of begjin 9e iuw en bestiet út sa'n 1.500 ûnderdielen fan foaral goud en sulver (totaal 1,3 kg sulver en 5 kg goud en dêrmei grutter as dy fan Sutton Hoo yn 1939). It giet om stikken guod fan Angel-Saksyske oarsprong. De fynst bestiet út stikken fan swurden, riemen en helms, dy't troch manlju brûkt binne en trije krusen. Om't it hjir om guod giet makke fan djoerdere en ryklik bewurke metalen, tinkt men dat de oarspronklike besitters ta de elite heard ha. Wêrom't it guod yn de grûn rekke is, is noch net bekend. Mooglik is der sprake fan in bút, mar it soe ek om in offer gean kinne.

Ien fan de foarwerpen is in lytse stripe fan goud dêr't in sitaat út it bibelboek Numeri (10:35) yn it Latyn op te lêzen is: SURGE DNE DISEPENTUR INIMICI TUI ET FUGENT QUI ODERUNT TE A FACIE TUA (*"Surge Domine et dissipentur inimici tui et fugiant qui oderunt te a facie tua"*), dat betsjut: "Gean oerein, Heare; lit jo fijannen fersille wurde en jo haters foar Jo op 'e flecht gean."

## Histoaryske eftergûn
Staffordshire wie yn de 7e iuw part fan it keninkryk Mersia. Ut dy tiid binne suver gjin skreaune boarnen bekend. Fan de lieders út dat tiidrek binne al guons bekend: Penda en Offa.

## Belang
De skat wurdt fan grut belang achte. Guon Ingelske wittenskippers beskôgje de fynst as "like wichtich as de Lindisfarne Evangeeljen of it Boek fan Kells" en tinke dat de fynst ús begryp fan Angel-Saksysk Ingelân "folslein feroarje sil, faaks noch mear as de ûntdekkings fan Sutton Hoo".

## Keppeling om utens
* Webstee fan de ûndersikers