open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beek (Berg en Dal)

**Beek** yn 'e gemeente Berg en Dal is in doarp yn 'e provinsje Gelderlân. It doarp leit tusken de driuwwâl de Nederrynske Heuvelrêch fan it Ryk fan Nimwegen en de Ooijpolder. Troch it skjinne wetter út de boarnen fan 'e driuwwâl wie Beek fan 'e 19e oant fier yn 'e 20e iuw in doarp fan waskerijen foar de boppelaach fan Nimwegen. Dêrfan tsjûgje noch wat wite waskpleatskes en in pear spielputten. 

## Geology
It doarp leit east fan Nimwegen en foarmet ûnderdiel fan 'e Nederrynske Heuvelrêch, in driuwwâl dy't troch opdriuwingen fan 'e út it noardeasten kommende gletsjers en gletsjertongen ûntstie yn 'e op ien nei lêste iistiid, it Saale-glasiaal.      

## Skiednis
Yn 'e 15e iuw stiften de hearen fan Groesbeek in kastiel yn 'e buert fan 'e tsjerke. Dat kastiel waard ferneatige en dêrnei waard der in lânhûs ynrjochte foar de famylje Van Randwijck.  

Oant 1 jannewaris 1818 bleau Beek in selsstannige gemeente, dy't bestie út Beek, Ubbergen en Nederrijkswald. Doe waard de gemeente mei de gemeente Ooij en Persingen gearfoege ta de nije gemeente Ubbergen. 

Yn it ramt fan 'e Operaasje Market Garden waard der op 18 septimber 1944 bot fochten yn Beek. Op 21 septimber 1944 waard it doarp befrijd, mar Beek bleau oant 8 febrewaris 1945 yn it frontgebiet lizzen. Yn it sintrum steane oan 'e Ferbiningswei twa ienfâldige monuminten: ien foar de 82nd Airborne Division en ien mei de nammen fan 'e yn 'e Twadde Wrâldkriich ferstoarne ynwenners fan Beek.   

Yn 2007 waard Beek-Ubbergen keazen ta it grienste doarp fan Nederlân.

Oantemei 31 desimber 2014 wie Beek ûnderdiel fan 'e gemeente Ubbergen en waard it doarp troch de PTT as Beek (Ubbergen) oantsjut. Op 1 jannewaris 2015 ûntstie in nije gemeente troch de fúzje mei de gemeente Groesbeek. Sûnt 1 jannewaris 2016 krige dy nije gemeente de namme Berg en Dal.   

## Monuminten

Oan 'e Ryksstrjitwei steane in grut tal filla's mei monumintale wearde. Dêrnjonken telt it doarp in tal wite pleatskes. 

Yn it sintrum fan it doarp stiet de âlde, diels fan dowestien boude protestantske Bartoloméustsjerke. Tichteby stiet de yn 'e 19e iuw boude grutte roomske Bartoloméustsjerke, dy't sûnt 2020 sletten is.   

Tichteby de tsjerken stiet oan 'e Van Randwijckwei in foarbyld fan 'e Nije Keunst, in oarspronklik elektrysk ûnderstasjon foar it berchspoar fan 'e tram út 1912.

Oan 'e Nieuwe Holleweg by 53 stiet noch in âlde spielput.

## Oars
* Yn 'e karnalvalstiid krige it doarp de namme "Heksenketel".
* By Beek leit de 52 ha grutte hearlikheid Beek, in natoergebiet fan it Geldersk gea en kastielen.
Bartoloméustsjerke (Beek)

De **Bartoloméustsjerke** of ek wol de **Lytse Bartoloméustsjerke** is in tsjerkegebou yn Beek yn 'e provinsje Gelderlân. De tsjerke stiet yn it sintrum fan it doarp foar de grutte, roomske Sint-Bartoloméustsjerke oer. It is de tsjerke fan 'e protestantske gemeente. 

De tsjerke wurdt ek in soad brûkt foar spesjale tsjinsten of eksposysjes.  

## Skiednis
De Bartoloméustsjerke waard foar it earst yn 1286 neamd en wie oant de reformaasje in roomske tsjerke. Oarspronklik wie it in romaanske tsjerke en de basis fan 'e toer is ek no noch fan dowestien.

Yn 1602 krigen de protestanten de tsjerke yn 1602 yn hannen, mar yn 1796 mochten yn 'e tiid fan 'e Bataafske Republyk ek de katoliken it gebou wer brûke. De protestanten bleaune lykwols ferantwurdlik foar it ûnderhâld, mar yn 'e 30 jier dat de tsjerke in simultaantsjerke wie, waard der net in soad oan it ûnderhâld dien. De tsjerke waard brekfallich en de protestanten brûkten tenei de kapel yn it oanbuorjende Ubbergen.   

Foar de katoliken waard de midsiuwske tsjerke te lyts en yn 'e jierren 1825-1826 bouden hja west dêrfan op in hegere lokaasje in nije, monumintale tsjerke yn 'e styl fan 'e neorenêssânse. Dy tsjerke waard yn 1833 yn gebrûk nommen as de grutte Bartoloméustsjerke. Tagelyk waard ek de lytse Bartoloméustsjerke restaurearre, dy't nei de restauraasje wer op 'e nij troch de protestanten yn gebrûk nommen waard. 

Yn 'e Twadde Wrâldkriich rekke de tsjerke slim skansearre. By de restauraasje dy't folge waard de tsjerke yn 'e oarspronklike foarm fan 1450 werombrocht. 

## Oargel
It oargel fan 'e tsjerke is fan 'e bruorren Van Vulpen en waard yn 1949 boud. It mechanyske sleepladeynstrumint hat fiif registers op ien manuaal.Oargeldatabase, oproppen 25 juny 2024 Njonken it haadoargel stiet der in nei fandalisme troch Van Vulpen restaurearre kammenetoargel fan Strümphler út 1805.
Sint-Bartoloméustsjerke (Beek)

De **Sint-Bartoloméustsjerke** of de **Grutte Bartoloméustsjerke** is in tsjerkegebou yn it sintrum fan it doarp Beek yn 'e provinsje Gelderlân. It monumintale tsjerkegebou waard nei in lange striid foar it iepen hâlden yn 2020 sletten.

De tsjerke is yn 2019 troch in projektûntwikkelder oankocht, mar oant yn 2024 wiene der noch gjin plannen foar it gebou.

## Skiednis
De oarspronklike tsjerke fan Beek wie oant de reformaasje oan 'e hillige apostel Bartoloméus wijd. Yn 1796 moasten de protestanten de nei de reformaasje protestantske tsjerke wer diele mei de katoliken. De tsjerke waard dêrnei lykwols net mear ûnderholden en yn 1824 moast de tsjerke fanwegen brekfalligens sletten wurde.  

Yn 1826 koe mei stipe fan it Ryk útein set wurde mei de bou fan in nije tsjerke, dy't yn 1826 sûnder konsekraasje yn gebrûk nommen waard. Dêrnjonken makke it Ryk it ek mooglik om de âlde Bartoloméustsjerke op te knappen, dy't tenei wer allinne troch de protestantske mienskip brûkt waard en sûnt bekend stie as de "lytse Bartoloméus".        

Om 't de nije Bartoloméustsjerke te lyts waard foar de waaksjende katolike parochy, fergrutte de arsjitekt Johannes Kayser de tsjerke yn 'e jierren 1891-1892 ta in fjouwerskippige tsjerke mei in nij dwersskip en in koer. It súdlike sydskip is noch in ûnderdiel fan 'e yn 1826 boude wettersteatstsjerke.

Yn 'e Twadde Wrâldkriich waarden de trije klokken troch de besetter foardere. Oan 'e ein fan 'e oarloch rekke de tsjerke yn septimber en oktober 1944 troch granaten swier skansearre. Dêrby gyngen ek de brânskildere ramen ferlern. De pastorije mei it tsjerke-argyf gie ek mei de brân ferlern.    

De restauraasje fan 'e tsjerke sette yn 1952 útein en de toer krige wer trije klokken werom. Ek waard de fjouwerskippige tsjerke yn in trijeskippich bouwurk feroare. Tusken 1972 en 1977 waard de tsjerke yn it ramt fan in renovaasje mei neobarok meubuliêr út sletten of ôfbrutsen tsjerken oanfolle. 

Nei it sluten fan 'e tsjerke binne twa klokken nei it begraafplak brocht, dêr't se yn in klokkestoel hongen waarden. De bylden binne foar in grut part nei de tsjerke yn Millingen brocht.  

## Oargels
It haadoargel waard yn 1831 troch Hendricus Dominicus Lindsen. Yn 'e Twadde Wrâldkriich wie it binnenwurk fan it oargel opslein, mar de oargelkas gie yn 'e oarloch ferlern. De hjoeddeiske oargelkas is 19e-iuwsk en ferfong by in restauraasje troch Verschueren yn 'e jierren 1970 de oargelkas út de jierren fan 1950. It ynstrumint hat 20 registers, ferdield oer haadwurk, posityf en pedaal. 

Sûnt 1962 hie de Sint-Bartoloméustsjerke ek in koeroargel fan 5 registers op ien manuaal en oanhongen pedaal.

## Ynterieur

Preekstoel - Beek - 20028868 - RCE.jpg|Preekstoel.
Hoog-altaar afkomstig uit Westerblokker - Beek - 20028866 - RCE.jpg|Barok heechalter.
Beeld op orgelbalcon St.Johannes Neponianus - Beek - 20028881 - RCE.jpg|Jehannes Nepomuk.
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 134 - Beek - 20349113 - RCE.jpg|Oargel.
Heilig Landstichting

**Heilig Landstichting** is in doarp yn 'e Gelderske gemeente Berg en Dal. It plak grinzget oan 'e súdeastlike bebouwing fan Nimwegen en is ferneamd nei de Heilig Land Stichting, dat hjoed-de-dei Museumpark Orientalis hjit. De strjitnammen fan it doarp binne ferneamd nei Bibelske persoanen.

Ien fan 'e bekendste ynwenners fan Heilig Landstichting wie âld-premier Dries van Agt. 

## Skiednis
Yn 'e Romeinske tiid lei east fan it doarp in Romeinsk akwadukt foar de wetterfersoarging foar it legioen op 'e Hunnerberg.

De Heilig Landstichting waard yn 1911 oprjochte troch de preester Arnold Suys út Waalwyk, de arsjitekt Jan Stuyt en de keunstner Piet Gerrits. Hja krigen it idee om de lokaasjes út it libben fan Jezus nei te bouwen doe't hja yn 1905 meiïnoar op in beafeart nei it Hillige Lân wiene. Om dat te realisearjen waard der keazen foar it buorskip De ploeg, om 't de grûn dêr heuveleftich wie lykas yn it Hillige Lân. De oarspronkelike namme wie Heilig Land Stichting en it wie ynearsten in roomske ynstelling ûnder tafersjoch fan it bisdom De Bosk. Letter waard dat it Bibelsk Iepenloftmuseum en no it Museumpark Orientalis. Dêrmei is it Museumpark Orientalis it âldste iepenloftmuseum fan it lân.

Tusken 1913 en 1915 krige it doarp in parochytsjerke neffens it ûntwerp fan Jan Stuyt yn gearwurking mei Jos Margry, de Senakeltsjerke. By de tsjerke soe ek in grutte Hillich Hert-basilyk boud wurde, mar dêrfan binne allinne de ûnderkant fan it foarportaal en it atrium boud. Dat is hjoed-de-dei it haadgebou fan it museumpark.  

Om oan jild foar de oanlis fan it devoasjepark te kommen, waard de beskikbere grûn yn trije parten ferdield. Ien diel fan 'e grûn wie ornearre foar it devoasjepark, in oar diel foar in begraafplak wêrmei't de ferkeap fan grêfrjochten yn 'e takomst foar ynkommen soargje moast en it lêste diel wie ornearre om te ferkeapjen foar de bou fan wentes, sadat der fuort jild frij kaam foar de oanlis fan it park. 

Yn 'e jierren 1930 fusearren de buorskippen De Ploeg en Het Heilig Land ta it doarp Heilig Landstichting. 

It doarp hie tusken 1918 en 1925 in stasjon oan it spoar Nimwegen-Kleve.

## Ofbylden

Calvarieberg op het Begraaf- en gedenkpark Heilig Landstichting Nijmegen.jpg|Kalvaryberch
Overzicht atrium, met arcaden met rondbogen in de Heilig Hartbasiliek - Heilig Land-stichting - 20531218 - RCE.jpg|Atrium fan 'e krekt realisearre Hillich Hertbasilyk.
Overzicht van de Grot van Bethlehem - Heilig Land-stichting - 20531391 - RCE.jpg|Grot fan Bethlehem.
Overzicht van de binnenplaats van het Sanhedrin - Heilig Land-stichting - 20531457 - RCE.jpg|De hôf fan it Sanhedrin.


Huis Sion Heilig Landstichting Rijksmonument 523631 Pastorie Mgr.Suysplein 1 Nijmegen.jpg|Hûs Sion.
Hemelvaartkoepel Piet Gerrits Begraafpark Heilig Landstichting Nijmegen.jpg|Himelfeartkoepel.
Het Arabische handels- en visserdorp Tell Arab - Heilig Land-stichting - 20531416 - RCE.jpg|Arabysk doarpke
MPO joods dorp.JPG|Joadsk doarpke.


## Sjoch ek
* Museumpark Orientalis
Kanada (Eaststellingwerf)

**Kanada** (Stellingwerfsk: Kannede) is in buorskip op de grins fan de himrikken fan de doarpen Elslo en Appelskea yn de gemeente Eaststellingwerf. By de buorskip leit de Kanadamar, in earder sânsûchgat. Simmerdeis is dêr in protte rekreaasje.
Zotzenheim

**Zotzenheim** is in *[[Ortsgemeinde]]* yn 'e lânkring Mainz-Bingen yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. 

Zotzenheim is in Rynhessysk wyndoarp en leit yn 'e ferbânsgemeente Sprendlingen-Gensingen.

## Ofbylden

2024 Zotzenheim, roomsk-katolike Martinustsjerke.jpg|Sint-Martinustsjerke.
2024 Zotzenheim, Schulgasse.jpg|Schulgasse.
2024 Zotzenheim, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke.
Shakira

**Shakira**, folút **Shakira Isabel Mebarak Ripoll** (Barranquilla, Kolombia, 2 febrewaris 1977), is in Kolombiaanske sjongster. Oan it begjin fan har karriêre song se yn it Spaansk en hie se har earste suksessen yn Latynsk-Amearika en Spanje. Har earste Ingelsktalige album *Laundry Service* makke fan har yn 2002 in wrâldferneamde popstjer.

## Diskografy
### Studio-albums
* 1991 — Magia
* 1993 — Peligro
* 1995 — Pies Descalzos
* 1998 — Dónde Están los Ladrones?
* 2001 — Laundry Service
* 2005 — Fijación Oral, Vol. 1
* 2005 — Oral Fixation, Vol. 2
* 2009 — She Wolf
* 2010 — Sale el Sol
* 2014 — Shakira
* 2017 — El Dorado
* 2024 — Las Mujeres Ya No Lloran

### Live-albums
* 2000 — MTV Unplugged
* 2004 — Live & off the Record
* 2007 — Oral Fixation Tour
* 2011 — Live from Paris
* 2019 — Shakira in Concert: El Dorado World Tour

## Keppelings om utens
* shakira.com
* Shakira Instagram
* Shakira YouTube
Hiergarder

In **hiergarder** (of **hieropheller**) wie in funksjonaris fan in wenningbouferiening of soms partikuliere ferhierder dy 't belêstige wie mei it ynbarren en kontant opheljen fan de hier fan de wenning. In hieropheller hie meastal in unifoarm oan en gie eartiids wykliks of letter ek alle moannen by de hierders fan de wenningen del om kontant de hier op te heljen. Meastal barde dat op fêste tiden oerdeis as de húsfroulju mei it húshâldlik wurk dwaande wiene. Hy skreau dan yn it hierboekje, dat de hierder sjen litte moast, de betelle hier op, mar notearre it ek yn syn eigen boekje. Ek hied er in learen tas mei wikseljild.

Troch de komst fan it girale ferkear waard sûnt de jierren 60 de hier hieltyd faker per bank of giro oermakke en waard de hieropheller mear en mear oerstallich. Yn 1976 ferdwûn de lêste hieropheller yn Nederlân wêrfan't yn it NOS Sjoernaal in reportaazje te sjen wie yn in doarp earne yn Fryslân.
Wallertheim

**Wallertsheim** is in plak yn 'e lânkring Alzey-Worms yn 'e dielsteat Rynlân-Palts yn Dútslân. It plak is ien fan 'e Ortsgemeinden fan 'e ferbânsgemeente Wörrstadt.

It wyndoarp leit sintraal yn it Rynhessyske wynbougebiet. 

## Skiednis
De âldste bewarre fermelding fan Wallertheim datarret út 1250, doe't it kleaster Otterberg dêr besit hie. 

Yn 1933 wennen yn Wallertheim 36 joaden. Op 8 novimber 1938 (Kristallnacht) waard de synagoge fernield en yn 'e brân stutsen. Ek waarden hûzen fan joaden oanfallen en wie der geweld tsjin joaden sels. Alle Wallertheimer joaden hiene it plak yn 1940 al ferlitten, 26 fan har binne by de Holocaust omkommen. De earder synagoge waard yn 1952 oan 'e gemeente ferkocht, dy't it ferboude ta riedshûs. Sûnt 2007 is oan 'e bûtenmuorren in betinkingsplakette oanbrocht.

## Argeology
Oant de dei fan hjoed wurde der argeologyske fynsten yn Wallertsheim dien. Nei alle gedachten is it Wallertheimer hûntsje út it La Tène-tiidrek de bekendste fynst. It hûntsje, ek wol "ús Kelti" neamd, mjit 2,1 sm lang en 1,6 breed en is fan blau glês mei wyt en giel glêstried makke. It waard yn 1951 by in pear Keltyske grêven fûn en wurdt hjoed-de-dei yn it Mainzer Landesmusuem bewarre. 

Fierder binne der hynderkes fûn, in foarâlder fan it hjoeddeiske hynder, dy't 10.000 jier lyn útstoar, en in foarâlder fan 'e hjoeddeiske hûsezel, dy't ek sa'n 10.000 jier lyn útstoar.      

Ut de stientiid stamme resten fan 'e jachtbút fan Neändertalers, dy't op wisenten jaagden.

## Ofbylden

2024 Wallertheim, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke.
2024 Wallertheim, roomske Simon en Judastsjerke.jpg|Roomske Simon en Judastsjerke. 
2024 Wallertheim, kriichsmonumint.jpg|Oarlochsmonumint.
Winneburg

De **Winneburg**, ek wol **Winnenburg**, is de ruïne fan in kastiel yn it gebiet fan Cochem yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. 

It kastiel leit yn 'e Eifel op in hichte fan 80 m boppe de Endert, dy't likernôch 2,5 km fierder súdeast fan 'e stêd Cochem yn 'e Mûzel útmûnet. Eigner fan 'e hichteboarch is de gemeente Cochem.  

## Skiednis

It kastiel waard yn 'e twadde helte fan 'e 13e iuw boud en wie de stamsit fan 'e hearen fan Winnenberg. Foar it earst wurdt it kastiel yn it jier 1304 neamd yn in ferdrach fan Wirich fan Winnenberg mei de Trierske aartsbiskop. Yn 'e iuwen dêrnei waard it kastiel fierder útwreide sûnder fan eigner te feroarjen. Nei't it skaai yn 1637 útstoar, foel it kastiel healwei de 17e iuw yn hannen fan 'e famylje fan Metternich.      

Yn 'e rin fan 'e Njoggenjierrige Kriich waard it kastiel yn 1689 troch Frânske troepen belegere, ynnommen en opblaasd. De Winneburg waard net wer opboud en bleau as ruïne fierder bestean. 

De ruïne waard yn 1832 troch Klemens Wenzel Lothar fan Metternich opkocht, mar dy boude it kastiel net wer op. Sûnt 1932 is de stêd Cochem eigner.

## Beskriuwing
Hjoed-de-dei oerhearsket de rûne berchfrede it oansjen fan 'e ruïne, dy't goed 22 m heech is en in trochsnit hat fan 8,5 m. De muorredikte fan 'e berchfrede is 2,40 m. Op 8,5 m hichte is de earste ferdjipping dy't as finzenis tsjinne.  Op in hichte fan 15 m is oan 'e hôfskant in wargongsdoar, dêr't in ferwaarme ferbliuwsromte wie. 

De ruïne is fanút de Mûzeldelling goed te sjen en stiet steil op in rots boppe de Endert, wêrfan't de hellingen noch oant yn 'e twadde helte fan 'e 19e iuw mei wynstokken begroeid wiene. Hjoed-de-dei wurdt dêr net mear oan wynbou dien en besteane de berchhellingen út tichte bosken. It paad nei de ruïne is steil en net op syn aldermaklikst te gean.     

Fanút it noarden jout in brêge oer in foar in part tichtsmiten grêft tagong ta it kastiel. It útwrydske kompleks waard yn 'e lêste tiid wer restaurearre om fierder ferfal tsjin te gean en der binne noch in soad resten fan it 20 by 9 m grutte paleis, de wen- en bedriuwsdielen, de foarboarch en de ringmuorre te sjen.

Yn 'e simmermoannen organisearret in feriening alle jierren midsiuwske eveneminten op 'e Winneburg mei muzyk en iten. 

Fan 'e ruïne wurdt gjin kommersjeel gebrûk makke en it kompleks is altiten frij tagonklik.

## Sêge
De ruïne is ien fan 'e kastielen dêr't it spûket. Neffens in sêge hie de boumaster yn ruil foar rom, macht en rykdom en help by de foltôging fan it kastiel in pakt mei de duvel sletten en syn eigen dochter op it kastiel as offer ynmitsele. De duvel hold syn wurd, mar iensume kuierders hearre yn 'e delling ûnder it kastiel nachts somtiden noch altiten it skriemen fan it fanke.        

## Keppeling om utens
*  Alle Burgen
*  Burgenwelt
Flonheim

**Flonheim** is in plak yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It doarp leit yn 'e lânkring Alzey-Worms en is ien fan 'e 24 Ortsgemeinden fan it gemeenteferbân Alzey-Land.

Flonheim leit yn it west fan Rynhessen, likernôch 5 km noardwest fan Alzey. De oare gruttere stêd yn 'e omkriten fan Flonheim is Bad Kreuznach, dat likernôch 15 km noardwest fan Flonheim leit. It natoergebiet *Aulheimer Tälchen* leit twa km súdwest fan it sintrum fan Flonheim. De 15 km lange kuierrûte Hiwweltour Aulheimer Tal rint súd fan Flonheim dwers troch it natoergebiet.

Op it doarpsgebiet fan Flonheim leit in sânstiengroeve, dêr't oant yn 'e jierren 1960 de Flonheimer sânstien ôfgroeven waard. Troch Flonheim streamt de Wiesbach.   

Oant 1969 wie it doarp Uffhofen in selsstannige gemeente, sûnt is it in Ortsteil fan Flonheim.
## It besjen wurdich
### Flonheim
* Fral yn 'e Alzeyerstraße, Langegasse, Wassergasse en oan it Marktplatz binne in soad 18e-iuwske gebouwen dy't it besjen wurdich binne. Oan 'e	Wilhelm-Leuschner-Straße steane in tal moaie 19e-ier 20e-iuwske filla's. 
* De protestantske tsjerke fan Flonheim waard yn 1882-1885 op it plak fan de stiftstsjerke fan Augustynske koarhearen boud. Yn 'e tsjerke leit noch in flier fan klaaitegels út de âlde kleastertsjerke. Fan de kleastertsjerke binne oan in hûs yn 'e Langgasse en de tún fan 'e pastorij romaanske reliëfs út it earste fearn fan 'e 12e iuw te sjen. Stilistysk binne de reliëfs besibbe oan dy fan 'e súdeastlike foarhal fan 'e Mainzer dom.
* De katolike parochytsjerke is in neogoatysk gebou út 1883-1885. 
* It riedshûs mei in treptoer datearret út 1587. 
* Súd fan it doarp rjochting stiet tusken it wynbou gebiet in wynberchhûske út 1756. 

### Uffhofen
* De protestantske tsjerke oan 'e Haupstraße is in letbarok gebou út 1756. 
* De ienfâldige wite mennistetsjerke út 1829 stiet oan 'e Hauptstraße 35.
* Súdwest fan it plak stiet by de 16e-iuwske Geistermûne in wynberchhûske út de 18e iuw.

## Ofbylden

Flonheim, die evangelische Pfarrkirche.JPG|Protestantske tsjerke.
2024 Flonheim, 18e-iuwsk gebou oan 'e Alzeyer Straße 1.jpg|Alzeyer Straße 1 (18e iuw).
2024 Fronheim, Hûs Hinkel oan 'e Langgasse 2.jpg|Hûs Hinkel.
2024 Flonheim, barokke wente oan 'e Wassergasse 8.jpg|Barokke wente oan 'e Wassergasse 8.


2024 Flonheim, roomske tsjerke fan 'e ûnbesmodzge ûntfinzenis fan 'e Jongfaam Marije.jpg|Katolike tsjerke.
2024 Flonheim, filla oan 'e Wilhelm-Leuschner-Straße 17.jpg|Filla oan 'e Wilhelm Leuschner Straße.
2024 Uffhofen, protestantske tsjerke.jpg|Uffhofen: Protestantske tsjerke.
2024 Uffhofen, 18e-iuwsk wynberchhûske (1).jpg|Uffhofen: Wynberchhûske.
Alzey-Land

**Alzey-Land** is in ferbânsgemeente (*[[Verbandsgemeinde]]*) yn 'e lânkring Alzey-Worms yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It bestjoer fan 'e ferbânsgemeente hat syn sit yn 'e stêd Alzey, dy't sels gjin diel útmakket fan it gemeenteferbân en hielendal troch it gemeenteferbân Alzey-Land omklamme wurdt.

It gemeenteferbân waard yn 1972 oprjocht. 

## Yndieling
Alzey-Land bestiet út de folgjende *[[Ortsgemeinde]]n*:
Gasthûstsjerke (Boalsert)

De **Gasthûstsjerke** is in tsjerkegebou yn de Fryske stêd Boalsert.

## Beskriuwing
De grifformearde tsjerke en de pastorij (Nanne Reynstrjitte 1) komme fan 1929. De krústsjerke mei dakruter yn saaklik ekspresjonistyske arsjitektuer waard boud nei in ûntwerp fan Ane Nauta en J.H. van der Veen. It is in tsjerke fan de PKN-gemeente Boalsert.

It oargel fan 1953 waard makke troch Fonteijn & Gaal dy't in oargel fan de firma Dekker út 1910 ferfong.

## Keppeling om utens
* Hiemside fan de tsjerkegemeente
Olympus Mons

**Olympus Mons** is de grutste fulkaan en de heechste berch yn ús sinnestelsel. Hy leit op de planeet Mars yn it Tharsis-gebiet, in regio mei grutte fulkanen. Olympus Mons is sa'n 22 kilometer heech, wat likernôch 2,5 kear sa heech is as de Mount Everest, mei  8.848 m. de heechste berch op ierde.

## Geografy en struktuur
Olympus Mons is in skyldfulkaan, dat betsjut dat hy in brede basis en in relatyf flakke top hat. De fulkaan hat in diameter fan sawat 600 kilometer, en de kaldera op 'e top is sa'n 80 kilometer breed. De hellingen fan de fulkaan binne tige flak, mei in trochsneed helling fan mar sawat 5 graden.

De basis fan de fulkaan wurdt omjûn troch in steil klif dy't op guon plakken sa'n 6 kilometer heech is. Dat is in unyk skaaimerk fan Olympus Mons en der wurdt tocht dat dy foarm ûntstien is troch tektoanyske prosessen en eroazje.

### Geologyske skiednis
Olympus Mons is foarme troch opienfolgjende útbarstings fan basalt-lava oer miljoenen jierren. De relatyf jonge leeftyd fan de fulkaan soe ek te sjen wêze oan de oanwêzigens fan in stikmannich ympaktkraters op syn flanken, wat suggerearret dat de measte fulkaanútbarstings foar geologyske begripen relatyf resint wienen. Guon ûndersikers leauwe dat de fulkaan sels hjoed-de-dei noch aktyf wêze kin, of teminsten sliepend is, om't der tekens binne fan resinte lava-streamen.

## Atmosfear en klimatoaryske ynfloeden
De tinne atmosfear fan Mars hat ynfloed op de geologyske prosessen dy't Olympus Mons foarme hawwe. De lege atmosfearyske druk op de planeet soarget derfoar dat lava makliker en oer gruttere ôfstannen streamt as op ierde. De lege swiertekrêft fan Mars, dy't sawat 38% fan dy fan ierde is, makket de foarming fan gruttere fulkanen mooglik.

## Utfiering en ferkenning
Olympus Mons waard foar it earst observearre troch teleskopen op ierde, mar de details waarden pas dúdlik mei de komst fan romtesonden. De Mariner 9-misje yn 1971 wie de earste dy't in dúdlik byld fan de fulkaan joech. Sûnt dy tiid hawwe ferskate oare romtemisjes, lykas de Viking 1 en de Mars Reconnaissance Orbiter, Olympus Mons yn detail ûndersocht en ôfbylde.

## Relevânsje foar planetêre wittenskip
Olympus Mons is fan grut belang foar planetêre wittenskip om't hy in grut part fan de geologyske skiednis fan Mars fertelt. De stúdzje fan de fulkaan jout ynformaasje oer de fulkanyske aktiviteit en de geologyske evolúsje fan Mars. De ferliking fan skyldfulkanen op Mars en ierde helpt wittenskippers better te begripen hoe't ferskillende omjouwings de foarme en evolúsje fan fulkanen beynfloedzje.

## Potinsjele boarne fan astrobiologyske ynformaasje
Hoewol't Olympus Mons sels gjin direkte oanwizing fan libben op Mars jout, is de fulkaan wichtich foar astrobiologysk ûndersyk. Troch de hite fulkanyske aktiviteit kin it wêze dat der ûnder it oerflak pockets fan wetter wienen, dêr't mikroskopysk libben mooglik yn bewarre bleaun is. Derneist kin de stúdzje fan mineralen en gemyske komposysje fan 'e fulkaan liede ta it begripen fan de wetteraktiviteit op Mars.

## Referinsjes
*NASA Mars Exploration
*ESA Mars Exploration
Hieronymus van Alphen Priis

De **Hieronymus fan Alphen Priis** is in priis fan de *Stichting Geschiedenis Kinder- en Jeugdliteratuur*. De priis is neamd nei skriuwer Hieronymus van Alphen, de earste Nederlânske skriuwer dy 't spesjaal foar bern skreau. It is in priis foar minsken dy 't in soad oan behear, foarljochting, ûndersyk en publikaasjes oer de skiednis fan de Nederlânsktalige berne- en jeugdliteratuer dogge. De priis bestiet út en byldsje en in oarkonde. De priis wurdt sûnt 2008 ien kear yn de twa jier útrikt.

## Priiswinners
* 2023 - Jacques Dane, haad ûndersyk en konservator fan it Nationaal Onderwijsmuseum
* 2021 - Aernout Borms, samler fan ferskate sjenres op it mêd fan âlde berneboeken
* 2019 - Helma van Lierop-Debrauwer, universitêr dosint, ûndersiker en auteur fan publikaasjes op it mêd fan jeugdliteratuer wêrûnder *Een land van waan en wijs*
* 2017 - Joke Linders-Nouwens, ûndersiker jeugdliteratuer, auteur en redaksjelid fan jeugdliterêre neislachwurken
* 2015 - Rita Ghesquiere, literatuerwittenskipper 
* 2013 - Anne de Vries, pionier op it mêd fan de kolleksjefoarming fan berne- en jongereinboeken
* 2010 - Frits Booy, ynset Stichting Kinder- en Jeugdliteratuur, Genootschap Bibliofielen en de Boekhistorische Vereniging
* 2008 - Theo Gielen, wurk, stúdzje en publikaasjes
* 2007 - Jant van der Weg-Laverman, ynset foar Fryske jeugdliteratuer
* 2006 - Janneke van der Veer, redakteur "Boekenpost"
* 2005 - Lin en Piet Buijnsters, publikaasje *Bibliografie van Nederlandse school- en kinderboeken 1700-1800* (BNK) en *Lust en Leering, Geschiedenis van het Nederlandse Kinderboek in de negentiende eeuw*
* 2004 - Frits Huiskamp, standerdwurk *Naar de vatbaarheid der jeugd, Nederlandstalige kinder- en jeugdboeken 1800-1840*
* 2003 - John Landwehr, bibliografyen fan yn Nederlân printe fabelboeken
* 2002 - Jeannette Kok, dokumintearje, ferklearje en útdrage fan de skiednis fan it berne- en jongereinboek
* 2001 - Toin Duijx, oprjochting fan it *Landelijk Platform kinder- en jeugdliteratuur* en de *Werkgroep Geschiedenis Kinder- en jeugdliteratuur*
* 2000 - Netty van Rotterdam, foarsitterskip Nederlânske Berne-en Jeugdliteratuer (*Nederlandse Kinder- en Jeugdliteratuur*)
Avonturenpark Hellendoorn

**Avonturenpark Hellendoorn** is in attraksjepark yn Hellendoorn yn de provinsje Oerisel. It park is yn 1936 begûn as teehûs mei boarterstún en is útgroeid ta in folweardich attraksjepark. It attraksjepark leit yn in boskrike omjouwing oan de Luttenbergerweg westlik fan it plak Hellendoorn, oan 'e foet fan de Hellendoarnske Berch op de Sallânske Heuvelrêch.

## Skiednis
Yn 1936 iepene Jan Van den Berg *"Ons Ideaal"*, in teehûs mei terras, op de Hellendoarnske Berch. Om mear besikers te lûken, foege er der wat boarterstastellen oan ta. Twa jier letter feroare er de namme yn *"Ontspanningsoord De Elf Provinciën"*. Yn 'e rin fan 'e jierren waarden meardere boarterstastellen tafoege en wreide it teehûs út nei restaurant. Yn 1947 begûn de oanlis fan it doalhôf, wat úteinlik trije jier yn beslach nimme soe. Ek waard it restaurant mei ekstra sealen útwreide. Yn 1956 sette it park útein mei de oanlis fan in mearkestún. Yn de santiger jierren waarden de earste grutte attraksjes tafoege lykas de *"[[monorail]]"*, *"Casa Magnetica"* in attraksje fol mei optyske ilusjes, de *"seeliuwenshow"*, de *"Westernhal"* en *"Jungle Expedition"*. Yn 1978 wie de lêste nammeferoaring en krige it park de namme *"Avonturenpark Hellendoorn"*. Dit jier iepene it attraksjepark syn earste achtbaan, *"Avonturenslang"*. De achtbaan ferhuze yn 2004 nei in oar attraksjepark. 

Yn de jierren 80 begûn it park mear út te wreidzjen en begûn it in attraksjepark te wurden. Sa iepene yn 1982 *"Wild Waterval"* ûnder de namme *"Canadian River"*, de earste beamstamattraksje fan Nederlân. Yn 1991 waard de earste *"rioolrat"* iepene, in twaddehâns achtbaan dy't yn in hal pleatst waard dat in rioeltema krige. De achtbaan kaam út in Amerikaansk pretpark yn Iowa. De formule fan de *"rioolrat"* sloech oan en yn 1995 waard de twaddehânsk achtbaan ferfongen troch in nijbou eksimplaar, dat yn 1996 iepene waard. Yn 1997 waard wyld wetter attraksje *"Sungai Kalimantan"* iepene en lang waard tocht dat it de langste wyld wetter attraksje van fan Nederlân wie mar yn 2024 die bliken dat de Piraña fan de Efteling langer is.. De topspin *"Montezuma's Revenge"* waard yn 1998 iepene, mar de attraksje waard yn 2021 ofbrútsen om't it ûnderhâld fan de attraksje te djoer waard, 1998 wie ek it jier dat de famylje Van den Berg it attraksjepark ferkocht, dernei hat park alwer yn ferskate hannen west. It doalhôf  dat troch Jan Van den Berg yn 1947 ûntwurpen en yn 1949 iepene waard, waard yn 2012 fuorthelle om't it doalhôf yn minne steat wie. Yn de maitiid fan 2024 iepene *"Avonturenpark Hellendoorn"* in 4e achtbaan neamd *"RidderStrijd"*. It giet om in draaiende wildemûs-achtbaan en stiet op it plak dêr't earst it doalhôf lei.

## Ferneamde attraksjes

## Ferdwûne ferneamde attraksjes
Bad Düben

**Bad Düben** is in stêd en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Bad Düben in ynwennertal fan 8.000.

## Skiednis
Bad Düben wurdt foar it earst neamd yn de 10e iuw. It is bekend om syn histoaryske binnenstêd en de termale boarnen dy't in protte besikers lûke.
Beilrode

**Beilrode** is in plak en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Beilrode in ynwennertal fan 4.000. Beilrode hat in rike agraryske skiednis en spile in wichtige rol yn de regionale lânbou troch de iuwen hinne.
Belgern-Schildau

**Belgern-Schildau** is in stêd en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Belgern-Schildau in ynwennertal fan 8.000. Belgern-Schildau is foarme troch de gearfoeging fan twa histoaryske stêden. beide mei rike midsiuwske tradysjes en in protte bewarre arsjitektuer.
Arzberg (Saksen)

**Arzberg** is in plak en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Arzberg in ynwennertal fan 2.500.

## Skiednis
Arzberg waard foar it earst neamd yn de 13e iuw. De gemeente is bekend om har natuerlike skientme en histoaryske tsjerke.
Fobos (moanne)

**Fobos** is ien fan de twa natuerlike satelliten (moannen) fan de planeet Mars. De oare moanne fan Mars is Deimos. Fobos is de grutste en tichtstby lizzende moanne fan Mars. Hy waard ûntdutsen op 18 augustus 1877 troch de Amerikaanske astronoom Asaph Hall, dy't ek Deimos ûntduts.

## Oarsprong en eigenskippen
Fobos hat in ûnregelmjittige foarm mei ôfmjittings fan sawat 27 × 22 × 18 kilometer, wat mear op in grutte asteroïde as in moanne liket. Der wurdt oannommen dat de moanne in ynfongen asteroïde is út de asteroïdegurdle, lykwols binne der ek oare teoryen oer syn oarsprong.

Fobos hat in hiel lege tichtheid, wat oanjout dat hy mooglik in poreuze struktuer hat. De oerflakte fan Fobos is bedutsen mei in dikke laach fan stof en pún, dy't *regolith* neamd wurdt. Der binne ek ferskate grutte kraters op Fobos, wêrfan't de bekendste en grutste de Stickneykrater is, mei in diameter fan sa likernôch 9 kilometer.

## Baan om Mars
Fobos is tige tichtby Mars en draait op in hichte fan mar 6.000 kilometer boppe it Mars-oerflak. Gjin moanne yn it sinnestelsel stiet sa tichtby in planeet as Fobos. Troch syn lege baan om Mars is Fobos ûnderwurpen oan de swiertekrêft fan mars, dy't him stadichwei tichter nei Mars ta lûkt. It wurdt ferwachte dat Fobos yn de kommende 30 oant 50 miljoen jier óf op Mars delstoart óf yn lytse fragminten út elkoar falt en in ring om Mars foarmje sil.

Fobos hat in bûtenspoarige omrintiid fan sawat 7 oeren en 39 minuten, wat betsjut dat hy rapper om Mars draait as de planeet sels om syn as draait. As gefolch dêrfan komt Fobos trije kear deis op en giet er trije kear ûnder.

## Geologyske skaaimerken

Op it oerflak binne in protte kraters, de grutste is de Stickneykrater. De ynslach dy't dy krater foarme hat, hat Fobos tige beynfloede, en skeuren en groeden binne út de krater wei ûntstien. De oerflakte is ek bedutsen mei *regolith*, dat foarme is troch de oanrin fan stof en pún fan in bûtenierdske ynslach.

## Ferkenning
Fobos is al ferskate kearen ferkend troch romtesonden dy't Mars besochten. De earste foto's fan tichteby waarden makke troch de Mariner 9-missy yn 1971. Letter hawwe misjes lykas de Viking 1 en Viking 2 orbiters, de Mars Global Surveyor, de Mars Reconnaissance Orbiter en de Mars Express mear detaillearre gegevens en ôfbyldings levere.

In protte fan de plannen foar takomstige misjes nei Mars befetsje ek ûndersyk nei Fobos, om't de moanne in protte ynformaasje jaan kin oer de geologyske skiednis en de evolúsje fan it Mars-systeem. In foarbyld dêrfan is de Japanske Martian Moons eXploration (MMX)-missy, dy't lansearre wurde sil om Fobos en Deimos te ûndersykjen en monsters werom te bringen nei de ierde.

## Spekulaasjes oer gebrûk yn de takomst
Fanwege syn tichte omrinbaan en de relatyf lege swiertekrêft wurdt Fobos beskôge as in potinsjele lokaasje foar in romtebasis of as in tuskenstasjon foar takomstige bemanne misjes nei Mars. In basis op Fobos soe in strategysk plak biede kinne foar it koördinearjen fan operaasjes op it Mars-oerflak en as in platfoarm foar fierdere ferkenning fan it sinnestelsel.

## Referinsjes
*NASA Mars Exploration
*ESA Mars Exploration
*JAXA MMX Mission
Delitzsch

**Delitzsch** is in stêd en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Delitzsch in ynwennertal fan 24.000. Delitzsch waard oprjochte yn de midsiuwen en hat in rike skiednis as in hannelsstêd. De âlde stedsmuorren en kastiel binne wichtige toeristyske attraksjes.
Elsnig

**Elsnig** is in doarp en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Elsnig in ynwennertal fan 1.200. Elsnig hat in lange agraryske skiednis en is bekend om syn lânskip en natuergebieten.
Mügeln

**Mügeln** is in stêd en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Mügeln in ynwennertal fan 4.000. Mügeln hat in skiednis dy't weromgiet nei de midsiuwen. De stêd is bekend om syn smelspoar spoarline en histoaryske gebouwen.
Schkeuditz

**Schkeuditz** is in stêd en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen yn Dútslân. Neffens de meast resinte gegevens (2023) hat Schkeuditz in ynwennertal fan 19.000. Schkeuditz hat in wichtige skiednis as in yndustriële sintrum. It waard oprjochte yn de midsiuwen en is no bekend om syn nôtmûne en histoaryske gebouwen.
Torgau

**Torgau** is in histoaryske stêd en gemeente yn de *Landkreis* Noardsaksen, yn de Dútske dielsteat Saksen. De stêd hat in rike skiednis en spilet in wichtige rol yn de Dútske en Europeeske skiednis, benammen yn ferbân mei de Reformaasje en de Twadde Wrâldkriich.

## Skiednis
### Iere skiednis
Torgau wurdt foar it earst neamd yn skriftlike boarnen út it jier 973. It ûntwikkele him ta in wichtige delsetting yn de midsiuwen fanwege syn strategyske lokaasje oan de Elbe en de oanwêzigens fan in ferdigeningswurk, it Hartenfels Slot.

### Reformaasje
Yn de 16e iuw waard Torgau in sintrum fan de Reformaasje ûnder lieding fan Marten Luther. Yn 1530 waard de Torgauske Artikelen hjir opsteld, dy't in basis foarmen foar de Augsburchske Belidenis, in wichtich dokumint fan it Luteranisme. It Hartenfels Slot wie ek it wenplak fan Katharina von Bora, de frou fan Marten Luther. Hja waard nei har dea yn 1552 begroeven yn de Marije-tsjerke yn Torgau.

### Twadde Wrâldkriich
Op 25 april 1945, oan 'e ein fan de Twadde Wrâldkriich, kamen Amerikaanske en Sowjet-troepen foar it earst byinoar by de Elbe by Torgau, wat symboalysk de ein fan de kriich yn Europa oantsjutte. Dat barren is bekend wurden as Elbe Day.

## Arsjitektuer en monuminten
Torgau hat in protte goed bewarre gebouwen út de renêssânseperioade, wêrûnder it Hartenfels Slot. Dat slot is ien fan de bêste foarbylden fan de renêssânsearsjitektuer yn Dútslân en hat de kenmerkende Wendelstein-trep, in spiraaltrep dy't sûnder sintrale stipe konstruearre is.

De Marije-tsjerke is in oar wichtich monumint, en befettet it grêf fan Katharina von Bora. De tsjerke spilet in wichtige rol yn de skiednis fan de Reformaasje.

## Ekonomy en ynfrastruktuer
De wichtichste ekonomyske sektoaren fan Torgau binne de tsjinstferliening en de yndustry. De stêd hat in geunstige lokaasje oan de Elbe, wat helpt by it frachtferfier oer wetter. De lânbou is ek wichtich, mei in fokus op it ferbouwen fan nôt, ierappels en griente.

Torgau hat in goed ûntwikkele ynfrastruktuer, mei ferbinings nei gruttere stêden lykas Leipzig en Dresden. De stêd hat ek in treinstasjon en wurdt betsjinne troch ferskate buslinen.
Wackernheim

**Wackernheim** is in plak yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. Wackernheim is sûnt 1 juny 2019 in Ortsbezirk fan 'e stêd Ingelheim am Rhein, dy't ûnderdiel foarmet fan 'e lânkring Mainz-Bingen. Oant dy datum makke Wackernheim as Ortsgemeinde diel út fan 'e ophefte ferbânsgemeente Heidesheim.     

It plak leit sân km west fan Mainz tusken de natoergebieten Rabenkopf, Layenhof en de Mainzer Berg en grinzget yn it easten oan it Mainzer stedsdiel Finthen en west oan it Ingelheimer stedsdiel Ober-Ingelheim. Yn it noarden leit Heidesheim am Rhein en súdlik Schwabenheim an der Selz, Stadecken-Elsheim en Essenheim. By Wackernheim heart ek noch it buorskip Haus Vetter.
Ostrhauderfehn

**Ostrhauderfehn** (Eastfrysk-Nederdútsk: *Ōsterfēn*) is in plak en gemeente yn de Nedersaksen dielsteat fan Dútslân, lizzend yn it distrikt Lier. De gemeente hat in rike histoarje, benammen troch de feanterij en de ûntwikkeling fan it feangebiet.

## Skiednis
Ostrhauderfehn waard stifte yn de 18e iuw as ûnderdiel fan de grutte feankolonisaasje yn Eastfryslân. It waard benammen bewenne troch feanarbeiders dy't turf stieken foar branje. De ferfeaning wie de wichtichste ekonomyske aktiviteit oant de boaiem útput wie en de lânbou en ambachten mear belang krigen.

## Ekonomy
De gemeente is tsjintwurdich noch altyd foar in grut part agrarysk, mei lânbou en feehâlderij as wichtichste boarnen fan ynkommen. Ek is der in groeiende toeristyske sektor, mei besikers dy't lutsen wurde troch it natuergebiet en de histoaryske feankanaalsystemen.
Orgelbau Klais Bonn

**Orgelbau Klais Bonn** is in Dútsk bedriuw dat oargels ûntwerpt, boud en restaurearret. It is in famyljebedriuw, dat yn 1882 troch Johannes Klais stifte waard. De firma is yn 'e Dútske stêd Bonn fêstige en boud en restaurearret al mear as 140 jier oargels oer de hiele wrâld.   

Johannes Klais learde it oargelbouwerberop yn 'e Elzas, Switserlân en it suden fan Dútslân. Yn 1882 stifte er syn eigen bedriuw yn Bonn. Yn 1906 yntrodusearre er mei syn soan Hans de elektryske traktuer. 

Yn 1925 naam Hans Klais de saak oer. Yn syn tiid rekken de ûntwerpen fan 'e oargelkassen ûnder ynfloed fan 'e moderne tiid en waarden der ergonomyske spyltafelûntwerpen ûntwikkele. Hans Gerd Klais, de pakesizzer fan 'e stifter, naam de saak yn 1965 oer. Philipp Klais, de oerpakesizzer fan Johannes Klais, studearre de bou fan oargels yn Frankryk, Dútslân en oerseeske gebieten en hy hat hjoed-de-dei de lieding fan it bedriuw.    

## Keppeling om utens
* Side fan Klais Orbelbau
Siefersheim

**Siefersheim** is in Ortsgemeinde yn 'e lânkring Alzey-Worms yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts.

It plak leit yn 'e ferbânsgemeente Wöllstein.  

## Ofbylden

2024 Siefersheim, protestantske tsjerke.jpg|Protestantske tsjerke.
2024 Siefersheim, roomske Sint-Martinustsjerke.jpg|Sint-Martinustsjerke.
Ajaxturm-02.jpg|Ajax-toer.
Uplengen

**Uplengen** is in gemeente yn de dielsteat Nedersaksen, yn it distrikt Leer, dy't yn 1973 oprjochte waard út achttjin earder selsstannige doarpsgemeenten. It haadplak is Remels. De gemeente wurdt karakterisearre troch in miks fan agrarysk lân, natuergebieten en lytse doarpen.

## Skiednis

Yn de Stapeler Moor by Oltmannsfehn waarden prehistoaryske houten paden ûntdutsen, wêrmei't de minsken doedestiids it fean oerstekke koenen. It houten paad by Oltmannsfehn datearret tusken rûchwei 2000 f. Kr. en 700 f. Kr.; it is dus in paad út de jongere brûnstiid of de âldere (foar-Romeinske) izertiid. Op de fjouwer kilometer brede heidestrook tusken Großsander en de hjoeddeistige Westersteder buorskip Hollriede waarden ek houten paden ûntdutsen, en ek yn it gebiet Südgeorgsfehn. Dy houten paden waarden letter - mei útsûndering fan dy by Oltmannsfehn - troch de de groeiende heidefjilden oergroeid. Mear as 1.500 ikebeammen binne kapt en ferwurke foar it houten paad fan Oltmannsfehn. Argeologen geane derfan út dat it sa'n twa jier wurk duorre om it paad te meitsjen.

Sûnt de iere midsiuwen is der sprake fan trochgeande bewenning troch Friezen.

## Ekonomy, ynfrastruktuer en toerisme
Lânbou is noch altyd in wichtich ûnderdiel fan de ekonomy fan Uplengen, mei grutte boeren dy't har rjochtsje op it ferbouwen fan grienten, nôt en it hâlden fan fee. It toerisme spilete in tige lytse rol. 

Uplengen hat goede ferbinings mei de omlizzende stêden en doarpen troch grutte diken en iepenbier ferfier. Troch it suden fan de gemeente rint de A28. De gemeente hat gjin eigen spoarferbining, mar wol in wiidweidich netwurk fan fyts- en kuierpaden.

### Besjen wurdich
**Tsjerke fan Stapel*: In midsiuwske tsjerke út de 13e iuw mei in rike histoarje.
**Natoergebiet Holle Sand*: In boskgebiet mei in beboske sândunen.
**Stapeler Moor*: In feangebiet yn it noardeasten fan de gemeente.
**Heimatmuseum Uplengen*: In museum dat wijd is oan de skiednis en kultuer fan de gemeente.
De Waarbeek

**De Waarbeek** is in attraksjepark yn Hengelo yn de provinsje Oerisel. It park is yn 1924 begûn as teehûs mei boarterstún en is útgroeid ta in attraksjepark, dat him benammen rjochtet op famyljes mei bern tusken de trije en tolve jier.

## Skiednis
It park waard earste peaskedei 1924 iepene as *"Teehûs De Waarbeek"*. De grûn waard mids 1923 troch de bruorren Jan Hendrik en Herman Smit by de publike ferkeap op it fersyk fan de erven H. Hulshoff Pol út Hengelo kocht. Op dit plak wie troch Hulshoff Pol yn eardere jierren in Ingelske tún oanlein mei ûnder oare twa fivers. Ien fan dizze fivers hat noch lang yn gebrûk west as roeifiver mei roeiboaten.

Fierder wie der yn dizze Ingelske tún in tennisbaan mei teekoepel. It park wie doe noch net mear as in boarterstúntsje. Yn de begjinjierren koe men fan Stopplak De Waarbeek ôf, dat op 'e hichte fan de Kettingbrugweg oan de steatsline D lei it spoar fan Sutfen nei Glanerbrug, troch de bosk nei *"De Waarbeek"* rinne.

As ien fan de earste grutte attraksjes waard *"De Rodelbaan"* pleatst. *"De Rodelbaan"*, yn werklikheid in achtbaan, waard yn 1930 boud troch it park sels en wurdt beskôge as ien fan de âldste noch wurkjende stielen achtbanen fan de wrâld.

Yn 2009 kamen der twa nije eigeners, Joris Bengevoord en Arijan van Bavel, se joegen it park yn trije jier tiid in lytse opknapbeurt. Der waarden fiif attraksjes tafoege. Bengevoord en van Bavel ferkochten yn 2018 oan de famylje Moespot. Yn 2022 kamen der fiif nije attraksjes. Wêrûnder achtbaan *"Rupsje Mea"* dat earder yn park De Valkenier yn Limboarch stie, mar fanwegen wetterskea slute moast.

## De Rodelbaan
*"De Rodelbaan"* is in stielen achtbaan, it is de grutste publykslûker fan it attraksjepark, benammen fanwege de histoaryske wearde dêrfan. De Rodelbaan waard yn 1930 iepene en is noch yn gebrûk, wêrmei't it mooglik de âldste noch wurkjende stielen achtbaan fan de wrâld is. 

De achtbaan waard troch *"De Waarbeek"* sels boud, út ûnderdielen levere troch it Japanske bedriuw *"ACA"*. De karren biede plak oan fjouwer persoanen, al wurdt it mei min waar noch wolris ferbean om in karre mei mear as twa persoanen te brûken. Fanwegen it gefaar fan trochskowen wurdt de attraksje by swiere rein sels hielendal sletten. Dit hat te krijen mei it *"skidbrake"* remsysteem fan de attraksje, dat frijwol by gjin inkelde oare achtbaan brûkt wurdt. Dit remsysteem sit net yn de karren mar yn it einstasjon. Dêr drukke remstêven har tsjin in plaat oan de ûnderkant fan it karke en triuwe dat omheech. Ek de rest fan de technyk is ûngebrûklik foar achtbanen, lykas de tsjillen dy't oan de binnenkant in gruttere diameter en flinzen hawwe, in systeem dat troch de spoarwegen wol brûkt wurdt. De karren hawwe sûnt in pear jier bûgels foar de feiligens dy't bestean út in metalen buis op in fêste hichte.
Dinoland Zwolle

**Dinoland Zwolle** is in Belibbingspark yn de Oeriselske stêd Swol. Alles yn it park stiet yn it teken fan dinosauriërs. It rjochtet him benammen op bern oant 14 jier. De bûtenomjouwing fan it park omfettet in tal attraksjes en neiboude dinosauriërs. Binnen is ûnder mear in teäter en kin der lasergamed wurde. Foarôfgeand oan Dinoland wie Ecodrome op dizze lokaasje fêstige. It opfallende paviljoen van Dinoland, waard yn maart 2024 ôfbrútsen.
Ecodrome

**Ecodrome** wie in belibbingspark yn de Oeriselske stêd Swol. Alles yn it park stie yn it teken fan natuer en kultuer. It park waard eksploitearre troch Libéma.

It paviljoen fan Ecodrome kaam fan de Floriade fan 1992 yn Zoetermeer. It paviljoen wie dêr yn gebrûk troch it Ministearje fan VROM as *"Nasjonaal Miljeupaviljoen Ecodrome"*. Nei dy Floriade waard it foar in symboalysk bedrach fan ien gûne beskikber steld oan in gemeente dy 't der wat nuttichs mei dwaan koe. De gemeente Zwolle toande belangstelling en hat it inkelde jierren letter yn Swol pleatst en der in belibbingspark omhinne makke.

Ein novimber 2011 liet Ekodrome witte mei yngong fan 1 april 2012, yn de doetiidske opset, de doarren te sluten. Dit wie in direkt gefolch fan it feit dat de gemeente Zwolle earder dat jier besleat de subsydzje oan Expeditie Ecodrome yn te lûken. Yn oktober 2014 waard it terrein fan it Ecodrome ferkocht oan *"Stichting Summercamp Heino"*. Op it Terrein fan Ecodrome is sûnt 2016 Dinoland Zwolle te finen. It opfallende paviljoen van Ecodrome waard yn maart 2024 ôfbrútsen.
Hesel (Samtgemeinde)

**Samtgemeinde Hesel** is in bestjoerlike gearwurking yn it distrikt Leer yn de dielsteat Nedersaksen, Dútslân. De Samtgemeinde bestiet út sân lytse gemeenten: Brinkum, Firrel, Hesel, Holtland, Neukamperfehn, Schwerinsdorf, en Stallbrüggerfeld. Hesel is it sintrum en de nammejouwer fan de *[[Samtgemeinde]]*.

## Skiednis
### Iere skiednis
De regio fan Hesel hat in rike skiednis dy't werom giet nei de prehistoaryske tiid. Archeologyske fynsten litte sjen dat der al tûzenen jierren lyn minsken yn it gebiet wennen. Stienark, grêfheuvels en in sinne-observatoarium binne fûn yn de omjouwing.

### Kleaster Barthe
Yn de midsiuwen ûntwikkele Hesel him ta in religieus sintrum yn Eastfryslân. De regio waard bestjoerd troch frije boeregemeenten. Yn de tiid fan 'e Fryske frijheid waarden in protte tsjerken en kleasters boud, wêrûnder it kleaster Barthe fan 'e Johanniteroarder. De 16e iuw brocht grutte feroarings troch de Reformaasje. De measte Eastfriezen waarden protestantsk en it kleaster barthe waard troch it Greefskip Eastfryslân ta-eigene.

### Moderne tiid
Yn de twadde helte fan de 20e iuw en it begjin fan de 21e iuw hat Hesel in perioade fan groei en modernisearring meimakke. De Bundesstraße 72 waard yn de 1960er boud en neist de agraryske sektor groeide ek de detailhannel. 

## Geografy
Samtgemeinde Hesel leit yn it noardwesten fan Dútslân yn it distrikt Leer. It gebiet is karakterisearre troch in flak lânskip mei in miks fan agrarysk lân, bosken en feangebieten. It gebiet wurdt trochsnien troch ferskate wiken (feankanalen) en rivieren, dy't wichtich binne foar ôfwettering (en eartiids foar frachtferkear oer wetter). 

## Ekonomy en ynfrastruktuer
De ekonomy fan Hesel wurdt foaral dominearre troch de agraryske sektor, sawol lânbou as feehâlderijen. Yn Holtland stiet in lytse suvelfabryk. Neist de agraryske sektor binne der ek lytsskalige yndustryen en tsjinsten. Sa leit der oan de súdkant fan Hesel in yndustryterrein. 

Hesel hat in goed ûntwikkele ynfrastruktuer mei in netwurk fan diken, busferfier en fytspaden. Yn it suden fan de gemeente leit de A28 en dwers troch de gemeente hinne rint fan noard nei súd de Bundesstraße 72, dy't de A28 mei Auwerk ferbynt. Der binne direkte buslinen nei Auwerk en Leer, dy't regelmjittich ride.