open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Itens

**Itens** is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, east fan Wommels. It doarp hie likernôch 240 ynwenners yn 2004 en 241 yn 2009.

Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984, makke Itens diel út fan de gemeente Hinnaarderadiel. Neidat it doarp sûnt 1984 yn de nij foarme gemeente Littenseradiel lei, kaam it nei in gemeentlike weryndieling yn 2018 by de gemeente Súdwest-Fryslân.

Itens oan de noardeastlike flank fan de eilânpolder fan Easterein liket op in streekdoarp, mar it is in âld terpdoarp mei in letter foarme streek. De beide kanten fan de âlde dyk, de hoep, binne ridlik ticht beboud. Oan de binnendykse kant leit it restant tsjerketerp mei wat bebouwing dêr om hinne. Oan de dyk stiet in grut tal flinke pleatsen. Yn ûngefear de midden oan de noardkant fan de dyk stiet it kafee ‘De lytse fjouwere’.

De bebouwing is oardere yn streekjes fan iepen en in mear tichte bebouwing, bgl. oan de Rienster kant dêr’t by in groepke bedriuwsgebouwen, ûnder mear in eardere smidderij, wat mear bûtenromte oanhâlden is. De oarspronklike kearn is de sterk ôfgroeven terp súdwestlik fan de dyk. Dêr stiet de tsjerke betreklik heech efter it keatsfjild dat troch de graverij fan de terp as griene kearn ûntstean koe. 
## Skiednis
Itens wurdt al yn 1381 neamd; it hiet destiids Ytzinze. Omdat by it ôfgraven fan de terp saneamd Harpstedter ierdewerk fûn is, hat it plak om it begjin fan de jiertelling hinne al bewenne west.

Efkes ten noarden fan it doarp stiet de Wynmotor Itens, in Amerikaanske wynmotor út it begjin fan de jierren tritich fan de 20e iuw dy't oanwiisd is as ryksmonumint.

## Mienskip
De doarpen Hinnaard, Itens, Lytsewierrum en Rien dogge in soad meiïnoar, se hawwe ek ien feriening foar doarpsbelang. Yn it sintrum fan Itens stiet doarpshûs/kafee "De Lytse Fjouwere". Hjir stiet gearwurkingsskoalle "De Romte". "Yn 'e Golle" is de boarterstún. Yn de njoggentiger jierren ferdwûn de lêste winkel fan it doarp.

### Tsjerken
* Martinytsjerke (PKN)

### Ferienings
* twa biljertferienings
* toaniel
* keatsen

### Befolking
* 1954 - 89
* 1959 - 70
* 1964 - 67
* 1969 - 51
* 1974 - 46
* 2004 - 240

### Bustsjinst
De busline troch Itens wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt troch Itens:

* **Line 38 Hidaard - Snits fia Wommels:** Hidaard - Wommels - Easterein - *Herfoarme Tsjerke* - Rien - Lytsewierrum - Skearnegoutum - Offenwier - Snits

## Strjitten
Aenkommewei, De Nijstêd, De Tuolle, De Tsjems, Hearedyk, Iewei, It Sân, It String, Itingewei, Singel, Tsjerkebuorren.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen

## Keppeling om utens
* Webstee fan Itens (De 4 doarpen)
Kûbaard

**Kûbaard** is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, noardwest fan Wommels. It doarp hat likernôch 190 ynwenners (2004).

Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984, makke Kûbaard diel út fan de gemeente Hinnaarderadiel. Dêrnei kaam it yn de nij foarme gemeente Littenseradiel te lizzen. Op 1 jannewaris 2018 waard de gemeente Littenseradiel opdield en kaam Kubaard yn Súdwest-Fryslân te lizzen. It doarp hat net folle ynwenners, mar wol twa tsjerkjes. Yn 1893 waard begûn mei it ôfgraven fan de terp Jorum yn Kûbaard. Op 16 maart 1896 waard de helt fan de boppegrûn fan de terp feild. Kûbaard leit healwei de Slachtedyk.

## Mienskip
Der binne gjin winkels mear. Nei de simmer spilet it doarpslibben him ôf yn doarpshûs it Mienskipshûs. Hjir sit ek boartersplak "Pjutterwille".
Feriening Doarpsbelang organisearret in soad aktiviteiten mar docht ek it behear fan it sportfjild. Oan de Buorren stiet basisskoalle De Reinbôge. It doarpskrantsje SOK ( Sicht op Kûbaard) ferskynt trije kear jiers. It doarp hat de lêste jierren namme makke as Keunstnersdoarp troch it hâlden fan Keunstdagen. Duorsume enerzjy is in grut tema yn it doarp. De yn 1993 oprjochte Kûbaarder Stifting WIEK stiet elk jier in koart fan de winst ôf oan it doarpsbelang. De stifting is eigener fan ien Bonus wynturbine en partisipearret foar 25% yn twa Vestas wynturbines. Dizzen produsearren yn in 2008 trije kear it totale stroomferbrûk fan it doarp. Alle wynmûnen om Kûbaard produsearren yn dat jier tweintich kear it doarpsferbrûk. Boppedat draait basisskoalle De Reinbôge middels sinnepanielen foar 70% op griene enerzjy. Yn 2009 wûn Stifting WIEK mei syn aktiviteiten de Fryske Natuer- en Miljeupriis, útrikt troch de Fryske Nasjonale Partij.


Image:Kûbaard, kerk foto3 2011-04-26 12.48.JPG|Tsjerke fan Kûbaard
Image:Tussen Kûbaard en Spannum, panorama foto1 2011-04-26 12.53.JPG|It fjild tusken Kûbaard en Spannum 


### Eveneminten
* Hyndermaraton, twadde sneon fan augustus
* Keunstmanifestaasje, om de trije jier, mei keunstners as Fokke de Boer, Martin Sijbesma, Monique Verbruggen en Marten Aukes. Keunstners út it doarp hâlde dan in iepen-atelierdei.
* Kûbaarder Hurdrindei, op de earste sneon fan oktober wurdt sûnt 1987 dan draafd oer de âlde Slachtedyk.

### Ferienings
* Feriening Doarpsmienskip
* De Fleanende Bal en Keubaard - biljerten
* Us Nocht - keatsen
* Bid en Werk - frouljusferiening

### Tsjerke
* Kristoffeltsjerke

### Befolking
* 1954 - 464
* 1959 - 406
* 1964 - 363
* 1969 - 330
* 1973 - 274
* 2004 - 190
* 2013 - 170 
* 2020 - 175 
## Ferskaat
* Bekende Kûbaarders binne Henk Alkema (muzyk), aktrise Nynke Heeg, skriuwster en dichteres Petronella Moens (1762-1843) en boargemaster Jan Thomas Ferdinand Huguenin

## Strjitten
Berkwerterleane, De Gaast, De Grits, De Leane, De Prikken, Grutte Buorren, Joarumerleane, Knilles Ynsesstrjitte, Lopens, Petronella Moensstrjitte, Slachte, Tsjerkebuorren.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Leons

**Leons**, earder ek wol 'Liouwens', is in terpdoarp yn de gemeente Ljouwert. It is ien fan de lytste doarpen fan de gemeente.

## Skiednis
Yn de 13e iuw waard it doarp foar it earst as 'Leonghem' neamd. Oare foarmen binne 'Lyons' (1438), 'Lyowens' (1440), Leons (1445), Leogini (1482), 'Lyoens' (1511), Leons (1529), 'Lions' (1530) en 'Lyons' (1543). It earste stikje fan de namme soe oerienkomme mei de tsjintwurdige namme Liuwe.

De 14e iuwske Katarinatsjerke fan it doarp is fan romaanske oarsprong en stiet op in restant fan de ôfgroeven terp. De tsjerke wurdt foar kulturele aktiviteiten brûkt, mar der is ek noch regelmjittich preek. Yn de muorre is in tinkstien oanbrocht ta neitins oan de fersetsmanlju Pieter Pier Reitsma en Hein Schukken, twa ynwenners fan Leons dy't yn 1944 yn Vucht fusillearre binne

Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984 makke Leons diel út fan de gemeente Baarderadiel. Dêrnei wie it in doarp yn de gemeente Littenseradiel en op 1 jannewaris 2018 waard Leons yndield by de gemeente Ljouwert.

## Mienskip
Om't it doarp sa lyts is, wurdt in soad gearwurke mei Húns. Der is in feriening foar doarpsbelang. It doarpshûs 'De Murdhûn' stiet yn Húns. Yn it doarpshûs sit winterdeis de soas. Ynwenners fan Leons wurde 'wynhûnen' neamd en Húnsers stean bekend as 'murden'. Alle jierren is der merke.

### Befolkingsferrin

## Tsjerke

*  Protestantske gemeente Hilaard-Húns-Leons

## Ferskaat
* Yn Leons is in romeinsk brûnzen byldsje fûn fan de goadinne Fortuna, dat yn it Frysk Museum bewarre wurdt.
* Der ride bussen nei Ljouwert en Boalsert.
* 'De Takomst' is de toanielferiening.
* Doe't de keatsferiening hûndert jier bestie is it boekje "Húns en Leons yn fûgelflecht" útjûn.

## Strjitten
Leons hat gjin strjitnammen. Leons hat allinne nûmers.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Reahûs

**Reahûs** is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It leit oan de Frjentsjerter Feart tusken Skearnegoutum en Easterein. Yn it doarpsgebiet leit ek de buorskip Hoekens.

## Skiednis
Oant 1956 wie Reahûs in útbuorren fan Easterein. Easterein, Itens, Hidaard en Lytsewierrum leinen oarspronklik op in eilân. Oertallich wetter fan it eilân waard û.o. lost by de Sânleanstersyl. Yn de 12e iuw slike de Middelsee stadichoan ticht. It doarp is ûntstien oan de Slachtedyk, in âlde seewarring fan it Middelseegebiet.

De skiednis fan Reahûs is nau ferbûn oan de tsjerke. Yn 1580 mocht pastoar Dominicus net langer foargean yn de tsjerke fan Easterein, hy krige in lyts pensjoentsje en gie nei de Pôle by Sânlean, dêr't in pear pleatsen stienen en dêr't er temûk trochpreke. Lang net eltsenien woe protestant wurde en de roomske tsjerke dûkte ûnder. Op de pleats Slippens (de earste skûltsjerke) en letter yn it 'Blauwe Huys' fan Bongastate (de twadde skûltsjerke) waarden om 1650 yllegale missen hâlden troch minsken dy't trou bleauwen oan it roomske leauwe. Troch it isolemint en omdat it net opfoel waard dat troch de fingers sjoen.

Yn 1709 ferhûze kapelaan Ignatius Cramers fan it hûs mei it blauwe dak (= Bongastate), dêr't doe de katolike Eastereinders gearkamen, nei de Alde Pôlle by Sânlean. Dêr waard de tredde skûltsjerke boud mei in read dak om dúdlik te meitsjen dat it dien wie mei de tsjinsten yn it 'Blauwe Huys'. Cramers wurdt dêrom ek beskôge as de stifter fan Reahûs.

De fjirde skûltsjerke waard yn 1762 ûnder pastoar Van Rijswijk boud, dat tsjerkje waard letter wat fergrutte. Doe't Ten Bokum as pastoar tsjinne waard yn 1883 besluten om hjoeddeiske tsjerke te bouwen by de Slachtedyk. 

Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984 makke Reahûs diel út fan de gemeente Hinnaarderadiel, dat doe mei de gemeente Baarderadiel opgie yn de nije gemeente Littenseradiel. Op 1 jannewaris 2018 waard Littenseradiel opdield en kaam Reahûs yn de gemeente Súdwest-Fryslân te lizzen.

## Mienskip
Doarpsbelang jout it krantsje Bochtwurk út. It doarpshûs hjit 'It Readhûs'. Fierder binne de tsjerke, it kafee en de skoalle foar it doarpslibben tige wichtich. 

### Skoalle

It doarp hat in roomske skoalle, de Sint-Bonifatiusskoalle. Op de skoalle (43 learlingen yn 2022) komme ek bern út oare doarpen. 

### Tsjerke
De roomske Martinustsjerke is wijd oan Sint-Martinus. 

### Ferienings

### Befolkingsferrin

## Ferskaat
* West fan Reahûs by in wiel stiet in healrûne sirkel as neitins oan in dyktrochbrek. Dat keunstwurk 'Oase is makke troch Marga Houtman.

## Strjitten

* Bongapaed
* Pastoar Ten Bokumstrjitte
* Sânleansterdyk
* Slyp
* Slypsterwei.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Rien

**Rien** is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It doarp hat likernôch 140 ynwenners (2004). Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984 makke Rien diel út fan de gemeente Hinnaarderadiel dat doe mei de gemeente Baarderadiel opgie yn de nije gemeente Littenseradiel. Op 1 jannewaris 2018 waard de gemeente Littenseradiel opdield en kaam Rien yn Súdwest-Fryslân te lizzen.

Rien wie earst in buorskip under Lytsewierrum mar is sûnt 1 maaie 1955 in selsstannich doarp. In tsjerke en skoalle hat Rien ek nea hân, derfoar moasten de minsken yn Lytsewierrum wêze. 

Rien hat in beskerme doarpsgesicht en is bekend troch syn hynstemerk. De  Hurddraversdyk kaam sa oan syn namme.

## Mienskip

### Untwikkeling ynwennertal
* 2009 - 130
* 1974 - 134
* 1969 - 154
* 1964 - 158
* 1959 - 177
* 1913 - 262

### Bustsjinst
De busline troch Rien wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt troch Rien:

* **Line 38 Hidaard - Snits fia Wommels:** Hidaard - Wommels - Easterein - Itens - *Rien* - Lytsewierrum - Skearnegoutum - Offenwier - Snits

## Strjitten
Buorren, De Opslach, Draversdyk, Molmawei. 

## Sjoch ek
* Webstee fan Rien (De 4 doarpen)
* Fryske doarpen
* Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân
* Kuiertochten by Rien
Klassike Aldheid

De **Klassike Aldheid** is de tiid fan likernôch in milennium fan beskaving sa't dat him yn ferskate kultueren foardien hat om it begjin fan de jiertelling hinne. 

In presys begjin fan dizze perioade is der net. Sjoen nei de hiele wrâld begjint de Klassike Aldheid mei it begjin fan de Spiltiid, likernôch 800 f.Kr. Foar de Gryksk-Romeinske beskaving wurde gauris de Perzyske Oarloggen, fan 500 f.Kr. ôf, as begjin naam, om't dêrút de Grykske ienheid ûntstie.

Yn Jeropa omfiemet dit tiidrek in opkomst en de ûndergong fan de Middellânske Seebeskavings, de Klassiken.

Presize einen binne der al foar dizze perioade. Wrâldwiid besjoen einiget de Klassike Aldheid mei de wrâldramp fan 535 doe't de útbarsting fan de Krakatau wrâldwide gefolgen hie. Foar de Gryksk-Romeinske beskaving wurdt lykwols gauris 476 naam; de formele ein fan it West-Romeinske Ryk.

## Sjoch ek
 **** – Wikipedy hat ek in temaside oer de âldheid
Waaksens (Súdwest-Fryslân)

**Waaksens** is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, tusken de doarpen Lollum en Burchwert, westlik fan Wommels. De Lathumer Feart rint noardlik fan it doarp. Waaksens hat  ynwenners (). 

Ta de himrik heart ek de buorskip De Bieren.

## Namme
It doarp waard foar it earst neamd as *Waxlinge* yn 1275. Lykas by alle âlde nammen mei de útgong -ing feroare de stavering dêr yn 'e 14e iuw fan. Yn 1440 wurdt *Waxlinze* neamd en yn 1482 *Waxens*. Yn 'e 16e iuw komme *Waechsens*, *Waexens* en *Wassens* foar. Op kaarten mei de Fryske farianten komt *Vachsens* foar. Fan de 17e iuw ôf komt *Waaxens* benammen foar. De earste part fan de namme giet mooglik om in persoansnamme *Wachsa* dy't ferbân hâldt mei "wachens". It twadde part -ingi betsjut sokssawat as "hearrende by".

## Skiednis
It doarp is al in âld doarp en is ûtstien op in terp. It doarp bleau lyts fanwegen de minne berikberens oer lân. Ynearsten waard de wetterferbining ferbettere, mar yn 'e rin fan 'e 19e iuw waard it doarp mei in dyk ferbûn út 'e Tjaard fan Aylvapolder, súdlik fan it doarp, en sadwaande rekke it doarp út syn isolemint. It doarp bleau in agrarysk doarp bebouwing fan in pear huzen en guon pleatsen, dy't sûnder patroan om de tsjerketer hinne pleatst binne. De kop-hals-romppleats Sminiastate waard yn 1874 boud. In rychje arbeiderwenten waarden oan it paad nei de tsjerke oan 'e eastkant boud.

Oant de gemeentlike weryndieling yn 1984, makke Waaksens diel út fan de gemeente Hinnaarderadiel dat doe mei Baarderadiel gearfoege waard ta de gemeente Littenseradiel. Yn 2018 kaam Waaksens ûnder de gemeente Súdwest-Fryslân. 

## Tsjerke
De tsjerke stiet op in heech tsjerkhôf op de foar in part ôfgroeven terp en moat al tige âld wêze, mooglik út 'e 13e iuw. It is oplutsen út eartiids ôfbraakmateriaal. Dy tsjerke hat in saneamd westwurk, in "ynsletten" toer. It gebou hat in rûne koersluting. De spitsbôgige finsters en de stúklaach waarden yn 'e 19e iuw oanbrocht. 

## Mienskip
Waaksens docht in soad yn de mande mei buordoarp Lollum, en de twa doarpen diele it doarpsbelang. It doarpshûs yn Lollum hjit De Nije Haven. 

### Ferienings
Foar de list fan ferienings, sjoch op de side fan Lollum.

### Tsjerke
* Protestantske gemeente Lollum-Waaksens
* Stifting Doarpstsjerken Lollum-Waaksens

### Befolkingsferrin

## Strjitten
* *Buorren* -
* *De Bieren* - De Bieren
* *Toarnwerterleane* -  Yn 1576 stie der in pleats mei de namme *Toarnwerter zate*. Ein 17e iuw wurdt neamd de plaknamme Tornwerd en yn de 19e iuw wurdt it skreaun as Tornwert. Torn soe komme kinne fan toarne.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen

## Keppeling om utens
*
Easthim

**Easthim** (Nederlânsk en offisjeel: *Oosthem*) is in doarp west fan Drylts yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân. Yn 'e himrik fan Easthim lizze ek de buorskippen Draeisterhuzen en (foar it grutste part) Nijesyl. In oar diel fan Nijesyl heart by Drylts.

It doarp hat  () ynwenners.

## Skiednis

Easthim ûntstie yn 'e midsiuwen op in terp en waard al gau in doarp. It doarp hiet yn 1453 Aesthem, yn 1492 Oosthem, yn 1505 Oestheem en yn 1579 Aestem. De plaknamme ferwiist nei in *him*, in ynpoldere stik lân.

De midsiuwske oan Jehannes Baptist wijde tsjerke waard mei de âlde sealtektoer yn 1860 ôfbrutsen en ferfongen troch de hjoeddeiske Jehannestsjerke. Yn 1897 krige it doarp noch in grifformearde tsjerke, dêr yn 2008 foar it lêst in tsjinst holden waard. 

Foar de gemeentlike weryndieling fan 2011 lei Easthim yn 'e gemeente Wymbritseradiel (1984-2011), wylst it foar de weryndieling fan 1984 diel útmakke fan it âlde âlde Wymbritseradiel.  

## Mienskip

It yn 1989 opknapte Himsterhûs is it doarpshûs. Alle moannen ferskynt it doarpskrantsje "Kontakt".

### Tsjerke
* PKN Easthim-Abbegea-Folsgeare
Gebouwen yn Easthim:
* Jehannestsjerke, de eardere herfoarme en tsjintwurdige PKN-tsjerke 
* Grifformearde tsjerke, tsjintwurdich it tsjerklik sintrum fan de PKN

### Skoalle
Yn 1983 waard de nije basisskoalle 'East Kime' iepene. Dêr wie ek in Frysktalich pjutteboartersplak 'De Himsterhummels'. Nei't de skoalle 'Bernegea' fan Abbegea yn 2012 sletten waard en de bern fan dy skoalle nei de 'East Kime' ferhûzen, fusearre de skoalle fan Easthim yn 2015 mei de skoalle 'De Gearrin' fan Folsgeare. Ek dy skoalle waard te lyts en yn 2018 fusearre 'De Gearrin' mei de Prot.-kr. basisskoalle 'De Earste Trimen' yn Nijlân. 

## Ferienings
* Begraffenisferiening Easthim
* Fanfare Hâld Moed Easthim
* Fûgelwacht Drylts en Easthim
* Oranjeferiening Easthim
* Sjongferiening Nije Moed
* Toanielferiening Op Triljende Skonken

### Befolkingsûntwikkeling

### Berne
* Henricus Eskelhoff Gravemeijer (1878-1967), predikant en politikus.
* Roel Oostra (1921), tekstskriuwer en regisseur.
* Ynte Wiepkes Tiesma (1857-1935), feehâlder en bestjoerder.

## Ferskaat
Yn galery Easthim oan it Hernepaed wurde regelmjittich eksposysje organisearre.

## Strjitten yn Easthim
* Sjoch: Strjitten yn Easthim

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.

## Publikaasjes
*  - *Waar eens de Johanneskerk stond* (1995)  
*  - *Van Houtkooperschen, Scheepsbouwers en Boeren*, (Drylsts, Nijesyl en Easthim yn ferfleine jierren) (2000)
*  - *De school van Oosthem door de eeuwen heen* (2007)
Folsgeare

**Folsgeare** (Nederlânsk: *Folsgare*) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, west fan Snits. It doarp hat likernôch 330 ynwenners (2018). Oant 2011 lei Folsgeare yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

De muontsen fan it kleaster Thabor by Turns en fan it Aldekleaster (Kleaster Blomkamp) by Hartwert hawwe om it jier 1000 hinne holpen by it oanlizzen fan diken yn de âlde Middelsee.
De Tsjaarddyk is justjes nei 1100 oanlein om it krekt op de Middelsee wûne lân om de doarpen Nijlân en Folsgare foar oerstreamings te behoedzjen. Op de krusing fan de Tsjaarddyk, Jongedyk en de Mieddyk is de buorren fan Folsgeare ûntstien.

## Tsjerke
De herfoarme tsjerke út 1875 mei sealdaktoer 1534 binne yn 1961-1962 restaurearre.

## Mienskip
It doarp hat in feriening foar Doarpsbelang. Yn 1988 waard tichtby it sportfjild in nij doarpshûs iepene, Yn 'e Lijte. It hat in beweechber poadium, klaaikeamers foar de bûtensport, in feestseal en in romte foar gearkomsten.
### Ferienings
* Foar de Wyn - toaniel
* Folsgearster Folk - koar foar shanty en folkmyzyk

### Tsjerke
* Laurentiustsjerke
### Befolking
*1954 - 210
*1959 - 177
*1964 - 182
*1969 - 188
*1973 - 208
*2006 - 348

## Underwiis
It doarp hie oant en mei it skoaljier 2017-2018 in basisskoalle, De Gearrin. De skoalle wie yn 2015 al fusearre mei de skoallen fan Easthim en Abbega, mar dat wie net foldwaande om genôch  learlingen te behâlden. De skoalle fusearre dêrom mei dy fan Nijlân en de skoalle yn Folsgeare waard sletten.

## Wapen fan Folsgeare
It doarp mei omkriten binne yn it doarpswapen werom te finen: 
it blau en de gouden leelje komme fan it gemeentewapen en de eardere Middelsee by it doarp, yn de hoeke leit de "Tsjaarddyk". 
De keper ferwiist nei dizze dykshoeke. Op dizze keper stiet in ruster wêrop Sint Laurentius, de beskermhillige fan de eartiidse doarpstsjerke, dy't hjirop martele wêze soe.

## Bekende Folsgearsters
* Meinte Abma (1930), boargemaster fan efterelkoar Hinnaarderadiel, Drylts, Wûnseradiel, Ljouwerteradiel en Skiermûntseach
* Fryske dichter Gerben Willem Abma (pseud. Daniël Daen) is yn 1942 berne yn Folsgeare, ek syn broer Gerben Abma (1932) is dêr berne
* Wout Zijlstra, hie as sterkste man fan Fryslân de bynamme de ‘Flits fan Folsgeare’

## Strjitten
Easthimmerwei, Ekers-Ein, Folsgearsterleane, Garastrjitte, It Werp, Skeender, Tsjaarddyk, Wallemadyk.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
De Gaastmar

**De Gaastmar** (Nederlânsk: *Gaastmeer*) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, west fan Heech. It doarp hie likernôch 287 ynwenners yn 2006. Oant 2011 lei De Gaastmar yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.
Offisjeel bestiet De Gaastmar út twa dielen, Grutte Gaastmar en Lytse Gaastmar, mar se foarmje tegearre wol ien doarp.

## Doarp
It mear as 875 jier âlde Gaastmar is in wettersportplak. It stiet rjochtstreeks yn ferbining mei in oantal oare marren lykas de Fluezen, de Hegemer Mar en de Grutte Gaastmar. It kompleks "De Liuwe Daem" is in grut bungalowpark oan it wetter. De grutte boerepleats Attema Sate, oer de brêge oan de Wide Sleat, is restaurearre en hat in rekreative bestimming krigen. Troch pontsjes oer de Yntemasleat en oer De Grûns kin oer it fytspaad om de Aldegeaster Brekken fytst wurde. Yn 1998 is tusken de Ringwiel en de Sânmar it ferbiningswetter de Skrokfeart oanlein foar kanofarders. 
Westlik fan it doarp is in fyts- en fuotfear oer De Grûns nei Nijhuzum; súdlik is in fearpont nei It Heidenskip.

De herfoarme tsjerke, de Pieltsjerke, stiet op de monumintelist. De tsjerke hat in moaie iken kânselkûp út de 17e iuw en in restaurearre oargel. De toersklok is fan 1517.

Foar de 1940 waard der troch de De Gaastmarders in soad iel ferhandele mei Ingelân. Der sit no noch in fisker yn it doarp.

## Mienskip
*It ferieningslibben hat ûnderdak yn it doarpshûs. De doarpskrante hjit "Praat-mar". 
*Yn 1968 waard de Stifting Freonen fan De Gaastmar oprjochte troch rekreanten dy't ds. Jelke Bruinsma stypje woene by syn krewearjen foar bettere foarsjennings by it doarp. De stifting draacht ek by oan aktiviteiten dy't it doarp te'n goede komme.
* Sûnt de simmer yn 2003 stiet der op 'e Keapwei bij de sûvering foar de jongerein in Jeugdkeet, Keet fan 'e Gaastmar.
* De Fryske dichter Jan Jelles Hof is berne yn De Gaastmar.

### Befolking
*1954 - 369
*1959 - 348
*1964 - 349
*1969 - 285
*1973 - 245
*2006 - 287
*2009 - 287

### Bustsjinst
De busline oer De Gaastmar wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt oer De Gaastmar:

* **Line 46 Snits - Aldegea en Heech:** Snits - Jutryp - De Hommerts - Heech - Aldegea - Idzegea - *De Lytse Gaastmar* - *De Gaastmar* - Heech - De Hommerts - Jutryp - Snits

## Strjitten
* *Fiskersbuorren* - buorskip Fiskersbuorren
* *Hellingpaad* -
* *Jan Jelles Hofstrjitte* - Jan Jelles Hof
* *Kaapwei* -
* *Langstrjitte* -
* *Liuwedaam* - Liuwedaam
* *Munkedyk* -
* *Pieldyk* -
* *Turfdyk* -
* *Wieldyk* -
* *Yntemapolder* -

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Goaiïngea

**Goaiïngea** is in terpdoarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It leit yn De Legeaën en it is ien fan de doarpen fan de Snitser Fiifgea. 

## Skiednis
Goaiïngea ûntstie as in terpdoarp eastlik fan de eardere Middelsee op de grins fan klaaigrûn dat yn noardwestlike rjochting leit en it leechfeangebiet nei it súdeasten. Foar it oanmeitsjen brûkte de befolking de leechfeangrûnen om turf te stekken. Fierders libben de minsken fan de it fiskjen en op de wat steviger grûn fan it hâlden fan fee. It doarp ûntwikkele him as in dykdoarp mei hjir en dêr groepkes huzen. Earst yn de 20e iuw ûnstiene der njonken de buorren oare strjitten.

Yn de 13e iuw waard it doarp as *Goingum* neamd, yn 1335 as *Goynghum*, yn 1427 as *Goengma* en yn de 16e iuw as *Gonynghum*, *Goeijingum*, *Goyngha*, *Geongum* en *Goijinga*. De namme tsjut nei alle gedachten op it wenplak (hiem/um) fan it skaai Goinga. '

De oan de apostel Willibrord wijde midsiuwske tsjerke fan it doarp waard healwei de 18e iuw ôfbrutsen en ferfongen troch de hjoeddeiske tsjerke. Yn 1787 krige de tsjerke in tuorke mei in ynsnuorre spits tafoege. Fan de midsiuwske tsjerke is de klok bewarre bleaun, dy't yn 1342 getten waard.

Foar Willem Gerbrandy (1915-1943) en Simon Heeringa (1915-1943), de twa Goaijengeaster slachtoffers fan de Twadde Wrâldoarloch, waard yn 2019 ta harren neitins in betinkingsstien oan de tsjerke oanbrocht. 

Oant 2011 lei Goaiïngea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

## Mienskip

Midden jaren 1990 is de eardere konsistoarje fan de herfoarme tsjerke omboud ta doarpshûs mei as namme ‘De Kosterij’. Yn it doarpshûs komme de doarpsgenoaten by elkoar yn ferieningsferbân of om gewoan in praatsje te meitsjen. Playbackshows, toaniel of muzykjûnen wurde der ek hâlden. It doarp hat in keatsfjild en in Jeu de Boulesbaan.

### Tsjerke

* PKN De Legeaën

### Ferienings
* Biljertklub De Klosserij 
* Dartklub De Dartelarij 
* Frouljusferiening Bidt en Werkt
* Jeu de Boulesklub
* Keatsferiening K.F. De Lege Geaen 

(sjoch doarpsside foar mooglike feroarings)

### Befolkingsferrin

### Berne
* Pieter Sjoerds Gerbrandy (1885-1961), abbekaat en steatsman (ûnder oaren minister-presidint fan de Nederlânske regearing yn ballingskip yn de Twadde Wrâldoarloch)
* Willem Gerbrandy (1915-1945), Ingelânfarder
* Pieter Huistra (1967), fuotballer en fuotbaltrener

## Strjitten
't Pollehout, Aldfeartsdyk, De Boppeslach, Goaiïngeamieden, Hege Wier, It Mediel, Midlânsdyk, Sickengawei.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen

## Keppeling om utens
De Hommerts

**De Hommerts** (ek wol: *Hommerts*) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, súd fan Snits. It doarp hat likernôch 611 ynwenners (2006). Oant 2011 lei De Hommerts yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp is in lintdoarp de N354 bylâns en foarmet in twillingdoarp mei Jutryp dat krekt noardliker oan de dyk fan Snits nei De Lemmer leit. Dizze strjitwei is yn 1843 oanlein. Dêrfoar wienen beide doarpen oanwiisd op ferfier oer it wetter. Se wurde ek wol yn ien siken neamd: De Hommerts-Jutryp. Oan de súdside fan De Hommerts leit yn de Jeltesleat it Jeltesleatakwadukt.

By de Hommerts heart ek it buorskip Lippenwâlde dat by de súdein fan it doarp leit.
It Johan Frisokanaal rint foarby it doarp.

## Mienskip
It yn 1988 ferboude en opknapte doarpshûs "Oan it Far" jout mooglikheden oan it ferieningslibben. De skoalle is neamd nei Van Haersma Buma.

### Ferienings
*Fuotbalferiening HJSC 
*Iendracht - iisclub

### Befolking
*1954 - 731
*1959 - 680
*1964 - 642
*1969 - 636
*1973 - 605
*2006 - 611

## Iepenbier ferfier
De buslinen oer De Hommerts wurde fersoarge troch Qbuzz. De folgjende linen ride oer De Hommerts:

* **Line 42 Snits - De Lemmer fia Spannenburch:** Snits - Drylts - Heech - *Nijbou* - *De Hommerts Súd* - Kûfurderrige - Wâldsein - Tsjerkgaast - Spannenburch (Tsjerkgaast) - Follegea - Jistergea - De Lemmer
* **Line 44 Boalsert - Snits fia Gaasterlân:** Boalsert - Tsjerkwert - Parregea - Warkum - Koudum - Himmelum - Bakhuzen - Murns - Riis - Aldemardum - Nijemardum - Sondel - Wikel - Balk - Ypekolsgea - Wâldsein - Kûfurderrige - *De Hommerts Súd* - *Wei nei Heech* - *Smitspôle* - Jutryp - Snits
* **Line 45 Snits - Himmelum fia Wâldsein:** Snits - Jutryp - *Smitspôle* - *Wei nei Heech* - *De Hommerts Súd* - Kûfurderrige - Wâldsein - Ypekolsgea - Ealahuzen - Aldegea - Kolderwâlde - Himmelum
* **Line 46 Snits - Aldegea en Heech:** Snits - Jutryp - *Smitspôle* - *Wei nei Heech* - *Nijbou* - Heech - Aldegea - Idzegea - De Gaastmar - Heech - *Nijbou* - *Wei nei Heech* - *Smitspôle* - Jutryp - Snits

## Strjitten
De Hoep, De Toer, Hettingawei, Hofdyk, Iewei, Jeltewei, Krimwei, Lippenwâlde, Pampuswei, Reidskar, Scheltingastrjitte, Stinswei.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Ypekolsgea

**Ypekolsgea** (*Nederlânsk: Ypecolsga*) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, súdwest fan Wâldsein. Oant 2011 lei Ypekolsgea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp hat likernôch 63 ynwenners (2006). De namme soe komme fan it gea fan * kol*, de hichte fan Ipe.

Ypekolsgea leit mei Wâldsein en de buorskippen Yndyk, Kûfurderrige, Smelbrêge yn it suden fan Wymbritseradiel. Op it Britske earehôf yn Ypekolsgea lizze de omskotten fan tsien sneuvele militêren. By alle grêven is in identyk grêfteken fan wite natuerstien setten mei yn reliëf in embleem en in krús. It fjildsje mei earegrêven is 1 meter 50 heech, 9 meter breed en 2 meter 50 djip.

Op it begraafplak stiet ien fan de Klokkestuollen yn Fryslân.

## Mienskip

### Befolking
* 1954 - 124
* 1959 - 113
* 1964 - 110
* 1969 -  91
* 1974 -  81
* 2006 -  63
* 2011 -  66

### Bustsjinst
De buslinen troch Ypekolsgea wurde fersoarge troch Qbuzz. De folgjende linen ride troch Ypekolsgea:

* **Line 44 Boalsert - Snits fia Gaasterlân:** Boalsert - Tsjerkwert - Parregea - Warkum - Koudum - Himmelum - Bakhuzen - Murns - Riis - Aldemardum - Nijemardum - Sondel - Wikel - Balk - *Waterloo* - *Ypekolsgea* - Wâldsein - Kûfurderrige - De Hommerts - Jutryp - Snits
* **Line 45 Snits - Himmelum fia Wâldsein:** Snits - Jutryp - De Hommerts - Kûfurderrige - Wâldsein - *Ypekolsgea* - *Waterloo* - Ealahuzen - Aldegea - Kolderwâlde - Himmelum

## Ferskaat
* Op 16 maart 1496 soe hjir neffens in leginde in Sakramintswûnder bard wêze.

## Strjitten
Nûmer.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Jutryp

**Jutryp** is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, súd fan Snits oan de N354. It doarp hat likernôch 326 ynwenners (2006). Oant 2011 lei Jutryp yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

Jutryp leit in pear kilometer besuden Snits. It foarmet in twillingdoarp mei De Hommerts, tegearre ha de doarpen sawat 1000 ynwenners. De twa doarpen bestean foar it grutste part út lintbebouwing oan de provinsjale wei fan Snits nei De Lemmer. Dizze âlde strjitwei is yn 1843 oanlein.

De planning is om de beide doarpen sa stadichoan ien buorren krije te litten mei mienskiplike foarsjennings as doarpshûs, skoalle, sportfjilden en iisbaan. Yn 1999 binne de earste huzen setten oan it útwreidingsplan oan de Louwewei boud. Dy huzen steane ek yn ferbining mei iepen wetter.
Troch de Jeltesleat is der oer wetter goede ferbining mei de Súdwesthoeke en midden Fryslân. Tichtby it doarp lizze de Wite Brekken en Swarte Brekken de romte oan toeristen.
## Ferskaat
*De herfoarme tsjerke mei in klok út 1624 en in âld doopfont is yn de tachtiger jierren opknapt. 
*Foar de natoerleafhawwers hat Steatsboskbehear yn 1992 in fûgelútsjoch hutte boud.
## Mienskip
Doarpshûs Us Gebou stiet yn De Hommerts.
### Ferienings
*Fuotbalferiening HJSC
*Shell - gymnastyk
*keatsferiening De Hommerts/Jutryp

### Befolking
* 1954 - 332
* 1959 - 319
* 1964 - 318
* 1969 - 330
* 1973 - 329

### Bustsjinst
De buslinen troch Jutryp wurde fersoarge troch Qbuzz. De folgjende linen ride oer Jutryp:

* **Line 44 Boalsert - Snits fia Gaasterlân:** Boalsert - Tsjerkwert - Parregea - Warkum - Koudum - Himmelum - Bakhuzen - Murns - Riis - Aldemardum - Nijemardum - Sondel - Wikel - Balk - Ypekolsgea - Wâldsein - Kûfurderige - De Hommerts - *Jutryp* - Snits
* **Line 45 Snits - Himmelum fia Wâldsein:** Snits - *Jutryp* - De Hommerts - Kûfurderrige - Wâldsein - Ypekolsgea - Ealahuzen - Aldegea - Kolderwâlde - Himmelum
* **Line 46 Snits - Aldegea en Heech:** Snits - *Jutryp* - De Hommerts - Heech - Aldegea - Idzegea - De Gaastmar - Heech - De Hommerts - *Jutryp* - Snits

## Strjitten
Binnenpaed, Grevinnewei, Iewei, Krimwei, Louwewei, Riperwei, Sinnewar, Wite Jofferswei

## Literatuer
* - *By de Far lâns* (1983)  
* - *De Geschiedenis van Smallebrugge tot ca. 1800 * (1985)

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Idzegea

**Idzegea** is in doarp yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân tusken Aldegea en de Gaastmar. It doarp  () ynwenners.

## Skiednis

Idzegea ûntstie yn 'e midsiuwen en waard Ed(d)eswald op 'e listen út 1132, 1243 en 1245 mei kapellen en tsjerken fan it Odulfuskleaster neamd. De tsjerke wie oan Sint-Mauritius of Sint-Martinus wijd. Grut wie Idzegea net en op 1716 stiene op 'e kaart yn 'e atlas fan Schotanusatlas allinne de tsjerke en twa hûzen by it Tsjerkehop en dêrbûten noch twa pleatsen en twa hûzen. De tsjerke bestiet net mear, mar it tsjerkhôf oan 'e Klokhúsdyk is er noch en op in grêfhichte dêr stiet in klokkestoel mei sealtek en waarhoanne.  

Oan it fytspaad om 'e Aldegeaster Brekken leit it archeologysk monumint "Joadsk tsjerkhôf". Dêr lizze lykwols gjin joaden begroeven, mar nei alle gedachten swalkers út it tiidrek fan 1463 oant de reformaasje yn 1580, doe't it nonnekleaster Nazareth dêr stie. Omrinnend folk waard eartiids oantsjutten as 'joaden'.

Tusken 1881 en 1929 stie oan 'e Feandyk de stellingmole Op Hoop fan Zegen. Oarspronklik wie dat in poldermole út 1670, dy't mei oare mûnen de Wassenaarsepolder by Leimuiden droegmakke. Doe 't yn 1880 in gemaal dat wurk oernaam, kocht Hantje Tjeerds van der Meer de mole oan en boude dy as in stelling-, wetter- en nôtmole wer op yn Idzegea. 

Oant 2011 lei Idzegea yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

## Mienskip
Idzegea is mei Sânfurd sterk op it tichtby lizzende Aldegea oriïntearre.

### Tsjerke
* PKN Aldegea en omkriten

### Skoalle
* Kristlike basisskoalle Klaver Fjouwer (Aldegea)
* Pjutteboartersplak De Joopykjes (Aldegea)

### Ferienings (mei Aldegea en Sânfurd)

*De ynformaasje oer de ferienings is ôfkomstich fan 'e hiemside fan it doarpsbelang fan Aldegea; sjoch foar de meast aktuele gegevens op: [https://www.oudega-swf.nl/regionaal/ www.oudega-swf.nl]*

### Befolkingsferrin

(*) *Nei grinswiziging mei Heech.*
*Boarnen: 1840: [https://www.plaatsengids.nl/idzega Plaatsengids]; 2015, 2020: [https://allecijfers.nl/woonplaats/idzega/ Alle Cijfers]*   
  
### Berne
* Taeke Cnossen (1896-1988), sjoernalist.
* Pé Miedema (1942-2016), bestjoerder.

### Bustsjinst
De busline troch Idzegea wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt troch Idzegea:

* **Line 46 Snits - Aldegea en Heech:** Snits - Jutryp - De Hommerts - Heech - Aldegea - *Idzegea* - De Gaastmar - Heech - De Hommerts - Jutryp - Snits

## Publikaasje(2)
*  - *Tussen Brek en Skuttel* (Aldegea-Idzegea en Sânfurden) I + II 

## Ferskaat
* Op it begraafplak mei klokkestoel leit Jan Tjittes Piebenga begroeven.
* Idzegea leit yn 'e Skriezekrite Idzegea, ien fan 'e bêste greidefûgelgebieten yn Fryslân. Op likernôch 1.750 ha briede alle jierren likernôch 350 skriezepearkes. Yn 2006 wûn it gebiet de Sulveren Skries.
* Idzegea leit oan 'e Idzegeaster Poel, in poel dy't net folle betsjutting hat foar de wettersport omdat it hast gjin ferbining hat mei oare wetters. Der is wol in camping by.
* Tusken de Tsjerkesleat en it Ringwiel leit in kanorûte.

## Strjitten
Feandyk, Klokhúsdyk, Tsjerkewei.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Yndyk (Súdwest-Fryslân)

**Yndyk** (Nederlânsk: *Indijk*) is in doarp en fan oarsprong in boerestreek oan de Hegemer Mar by Wâldsein yn de gemeente Súdwest-Fryslân en hat likernôch 136 ynwenners (2006). Oant 2011 lei Yndyk yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. Yndyk wie krektas Koufurderrige, Smelbrêge en Ypekolsgea in buorskip by Wâldsein yn it suden fan de gemeente Wymbritseradiel.

De delsetting ûntstie yn de Midsiuwen oan de noardeastkant by it wetter de Ie. It krige fan de 11e iuw ôf in selsstannige posysje: Wâldsein, dat it memmedoarp al gau oerfleugele. Ypekolsgea bleau in agraryske streek. Op de gritenijkaart fan Wymbritseradiel yn de atlas fan Schotanus bestiet it doarp yn de uterste súdwesthoeke út in lange streek fan ûngefear trije kilometer mei buorkerijen. Se steane meast oan de súdkant fan de Weisleat, dy‘t flankearre wurdt troch in dyk.

Yndyk hat sawat 130 ynwenners. Op it tsjerkhou stiet ek ien fan de Klokkestuollen yn Fryslân. De klok hjirfan is mooglik út de 13e iuw

## Befolking
* 1954 - 86
* 1959 - 101
* 1964 - 97
* 1969 - 64
* 1974 - 51
* 2004 - 130
* 2011 - 106

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Kûfurderrige

**Kûfurderrige** (Nederlânsk: *Koufurderrige*) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, west fan De Kûfurd oan de N354. Oant 2011 lei Kûfurderrige yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It leit oan de strjitwei fan Snits nei De Lemmer. It doarp hat likernôch 98 ynwenners (2006). It is nei 1951 foarme út in tal huzen en pleatsen dy't west fan de Kûfurd yn leinen en ûnder ferskate doarpen foelen. Oant 1984 lei it doarp yn de gemeente Doanjewerstâl.

## Skiednis
Op de gritenijkaart yn de atlas fan Schotanus út 1716 is de streek westlik fan de mar sa goed as leech. Yn it noarden stiet allinne it buorskip Sand Buiren oanjûn, trije buorkerijen en in fûgelkoai en folle súdliker, oan ‘e súdkant fan de feart de Welle, is noch in fûgelkoai yntekene.

De streek hat gjin selsstannige status, mar hearde yn parten oan de oare kant fan de Kûfurd. It lytste, noardlike part hearde mei *Sand Buiren* by Langwar. It middelste, grutste, mar wol lege gedielte hearde ûnder Diken en it súdlike part by Teroele. Yn de *[[Tegenwoordige Staat van Friesland]]*, dy't yn it lêst fan de 18e iuw opmakke waard, wurdt gjin oandacht oan dizze lege streek jûn.

Op de gritenijkaart yn de atlas fan Eekhoff út 1850 stiet de ryksstrjitwei, dy‘t yn 1848 fan Snits nei De Lemmer oanlein is, oanjûn. Dizze is foar de ûntwikkeling fan it gebiet fan grutte betsjutting wurden. Yn it Langwarder gebiet leit de buert Sânbuorren of Sângaast noch altyd en fuortby de nije dyk en de Jeltesleat is der in pleats by kaam. Oan de igge fan de mar is op it gebiet fan Diken de pleats Koesprong kaam en yn it súdlike Teroelster gebiet kaam by de ferfallen fûgelkoai oan de kant fan de mar ek in boerepleats.

## Mienskip

### Bekende ynwenster
In bekende ynwenster fan it doarpke wie hurdrydster Akke Falkena.

### Bustsjinst
De buslinen troch Kûfurderrige wurde fersoarge troch Qbuzz. De folgjende linen ride troch Kûfurderrige:

* **Line 42 Snits - De Lemmer fia Spannenburch:** Snits - Drylts - Heech - De Hommerts - *Kûfurderrige* - Wâldsein - Tsjerkgaast - Spannenburch (Tsjerkgaast) - Follegea - Jistergea - De Lemmer
* **Line 44 Boalsert - Snits fia Gaasterlân:** Boalsert - Tsjerkwert - Parregea - Warkum - Koudum - Himmelum - Bakhuzen - Murns - Riis - Aldemardum - Nijemardum - Sondel - Wikel - Balk - Ypekolsgea - Wâldsein - *Kûfurderrige* - De Hommerts - Jutryp - Snits
* **Line 45 Snits - Himmelum fia Wâldsein:** Snits - Jutryp - De Hommerts - *Kûfurderrige* - Wâldsein - Ypekolsgea - Ealahuzen - Aldegea - Kolderwâlde - Himmelum

## Strjitten
Nûmer.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Smelbrêge

**Smelbrêge** (offisjeel Nederlânsk: *Smallebrugge*) is in doarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, benoarden Wâldsein. Oant 2011 lei Smelbrêge yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp hat likernôch 11 ynwenners (2006).

Smelbrêge hat fiif huzen en 12 ynwenners (1 jannewaris 2007). Hjirmei is it ien fan de lytste plakken yn Fryslân. 

Op it begraafplak stiet ien fan de Klokkestuollen yn Fryslân. Yn 2005 binne de Bumagrêven en de klokkestoel restaurearre. Op 2 maaie 2007 is in ynformaasjeboerd by it begraafplak in ynformaasjeboerd ûntbleate oer de klokkestoel en de Bumagrêven. 

It doarpke leit oan de Alvestêderûte.

## Befolking

*1954 - 14
*1959 - 11
*1964 - 17
*1969 - 18
*1974 - 15
*2006 - 11

## Strjitten
Nûmer.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Tsjalhuzum

**Tsjalhuzum** (*offisjeel Nederlânsk: Tjalhuizum*) is in terpdoarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, noardwest fan Snits. Oant 2011 lei Tsjalhuzum yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. It doarp hat likernôch 27 ynwenners (2006). Yn 1954 wiene dat noch 50.

Tsjalhuzum namme betsjut *by de huzen fan Tsjalle*.

Doe't it tsjerke, dy't mids in tal pleatsen stiet, yn 1949 yn driigde te stoarten waard de stifting "De Tsjalhuzumer Toer" oprjochte.

By it fiadukt oer de A7 stiet in fersetsmonumint, *[[De Hoanne]]*

## Befolking
* 1954 - 50
* 1959 - 52
* 1964 - 46
* 1969 - 41
* 1974 - 38
* 2006 - 27
* 2009 - 30

## Strjitten
Nûmer.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Turns

**Turns** (Nederlânsk: *Tirns*) is in doarp yn de gemeente Súdwest Fryslân, noardwest fan Snits. It doarp hat likernôch 180 ynwenners (2018). Oant 2011 lei Turns yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

## Skiednis
Fan 1406 oant en mei 1572 stie by Turns it kleaster Thabor. De muontsen fan Thabor hawwe der foar soarge dat de diken yn by de âlde Middelsee oanlein binne. De diken binne noch altyd werom te kennen yn it lânskip. (1997). Yn de Nederlânsk-herfoarme tsjerke stiet in makette fan en foarwerpen út it kleaster tentoansteld. 

Worp Tyaerda fan Rinsumagaest is yn 1538 stoarn yn Turns. De tsjerke fan Turns datearret fan 1699.

Súdeastlik fan it doarp stiet in Amerikaanske wynmotor út 1922, dy't yn 1999 oanwiisd waard as ryksmonumint.

## Mienskip
Hjoeddeis hat Turns noch in kafee dêr't ferskate aktiviteiten binne foar de doarpsbewenners. Der is in jeu de boules-feriening, meardere biljertferienings, in oranjeferiening en in keatsferiening. Middels in fytspaad troch de lannen kinne bern feilich nei de skoalle yn Reahûs.

## Strjitten
Annabuorren, Kilewierwei, Pôlewei, Ringdyk, Slinke, Terpstrjitte, Thaborwei, Tsjerkepaad.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen
Sânfurd

**Sânfurd** is in doarp yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân, bewesten Aldegea. Om Sânfurd hinne lizze de Aldegeaster Brekken. Sânfurd leit op 'e noardlike ouwer fan De Hop. Noard fan 'e Brekken leit it buorskip Sânfurder Ryp.

Sânfurd hat  () ynwenners. 

It doarp is lykas Idzegea rjochte op it tichtby lizzende Aldegea en foarmet dêrmei in trijelingdoarp. Oare plakken yn de omkriten binne Snits en De Gaastmar.

## Skiednis
Sânfurd leit oan de Gravinnewei, in âlde sânrêch dy't ûnstie yn 'e iistiid en fan Langwar oer Lippenwâlde en Oasingahuzen oer Sânfurd nei Warkum rint. Op 'e hegere plakken fan dy sânrêch sochten minsken plakken út om op te wenjen. 

It doarp moat al sûnt 1100 bewenne wêze. Sânfurd waard yn 1132 op in list fan tsjerken en kapellen fan it  Starumer Sint Odulfuskleaster as *Santforde* of *Sandforde* neamd. Yn 1399 komt de namme *Zantvoerden* foar. Oare nammen wiene *Sandferd* (1496), *Santfert*(1505), *Saendferde* (1537) en *Zandvoort* (1718). 'Sân' wiist op in sânkop dêr't it doarp op stiet en 'furd' ferwiist nei furde, in ûndjip waad yn it wetter. 

De houten tsjerke wie yn 'e roomske tiid oan Jehannes Baptist wijd en waard yn 'e 14e iuw ferfongen troch in stiennen tsjerke, dy't dêr oant 1732 stien hat en doe ferfongen waard troch de hjoeddeiske tsjerke. De fynst fan in sânstiennen sarkofaach is ek in bewiis dat Sânfurd al yn 'e 12e iuw in tsjerke of kapel hân hat. Yn 'e 17e iuw stie der ek in skoalle, mar yn 1818 gienen de bern nei de skoalle yn Aldegea. 

Yn 'e 19e iuw besieten de tsjerke en G.J.N. Burmania-Rengers hjir in soad lân.

Oant 2011 lei Sânfurd yn de eardere gemeente Wymbritseradiel.

## Mienskip
Sânfurd hat mei Idzegea en Aldegea in feriening fan doarpsbelang. It yn 2021 renovearre multyfunksjonele sintrum It Joo yn Aldegea is it doarpshûs foar de trije doarpen.

### Tsjerke
* PKN Aldegea en omkriten

### Skoalle
* Kristlike basisskoalle Klaver Fjouwer (Aldegea)
* Pjutteboartersplak De Joopykjes (Aldegea)

### Ferienings (mei Aldegea en Idzegea)

*De ynformaasje oer de ferienings is ôfkomstich fan 'e hiemside fan it doarpsbelang fan Aldegea; sjoch foar de meast aktuele gegevens op: [https://www.oudega-swf.nl/regionaal/ www.oudega-swf.nl]*

### Befolkingsferrin

## Strjitten
Sânfurd is ien fan 'e seis doarpen yn 'e eardere gemeente Wymbritseradiel, dat gjin strjitnammen krige mar allinne nûmers hat.  

## Publikaasje(s)
*  - *Tussen Brek en Schuttel*, 1980.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Westhim

**Westhim** is in doarp súdeast fan Blauhûs oan de Himdyk yn de gemeente Súdwest-Fryslân.

It doarp hat  () ynwenners.

## Skiednis

It doarp ûntstie op in terp oan 'e Westhimster Opfeart nei De Wimerts. Wat súdlik fan 'e terp lei oan 'e Himdyk by Katsyl in slúske, dêr't in buorren mei de namme Grouwe Kat ûntstie. Grouwe Kat en Westhim binne yn 'e rin fan 'e tiid oan inoar groeid. Eartiids hearde ek Blauhûs as buorskip by Westhim, mar sûnt 1949 is dat in selsstannich doarp en foar de foarsjennings is it memmedoarp Westhim sels op Blauhûs oanwiisd. 

Sûnt 1275 wurdt it doarp *Westhem* neamd, alias *Hemdijck* en dêrnei is der neat mear feroare oan 'e namme. De oerlevering dat der yn 1482 ek in namme *Woschem* west hat, liket net te kloppen. De doarpsnamme ferwiist nei in binnenpolder of in stik oanslike lân, fan it Aldfryske wurd 'him'. 

De Himdyk is al iuwen âld. It wie eartiids de ienige ferbining mei Blauhûs en Drylts. Folle letter is fan it fuotpaad op de Himdyk in wei makke. 

De tsjerke mei syn 13e-iuwske toer wie foar de reformaasje oan de hillige Bartoloméus wijd. Yn 'e klokkestoel hingje twa klokken; ien fan 1353 en ien fan 1639. It midsiuwske tsjerke waard yn 1708 ôfbrutsen en op 'e nij boud. Op 'e âlde klok steane de nammen Bartoloméus en Luidulfrus. 

Oant 2011 lei Westhim yn de eardere gemeente Wymbritseradiel. 

## Mienskip

Westhim hjit yn 'e folksmûle ‘De Kat’ en de bewenners wurde katten neamd. Ek it eardere kafee hie de namme De Kat.

### Tsjerke
* PKN Aldegea e.o.
(Yn 1979 binne de doarpen Wolsum, Blauhûs, Greonterp en Westhim tafoege oan 'e protestantske gemeenten fan Aldegea.)  
### Skoalle
De measte bern gean yn Blauhûs nei de basisskoalle. 

### Ferienings
Foar ferienings giet men faak nei Blauhûs. De buertferiening yn it doarp hjit Underlinge Wille.

### Befolkingsûntwikkeling

### Berne
* Jaring Walta (1887-1971), skilder, tekener en etser.
* Lolkje de Jong-van den Berg (1947-), heechlearaar sosjale farmasy en farmako-epidemiology oan de Ryksuniversiteit Grins.

### Bustsjinst
De busline troch Westhim wurdt fersoarge troch Qbuzz. De folgjende line rydt troch Westhim:

* **Line 39 Ferwâlde - Snits:** Ferwâlde - Parregea - Dedzjum - Blauhús - *De Kat* - Abbegea - Drylts - Snits

## Strjitten
* *De Kat*
* *[[Feytebuorren]]* (buorskip) 

## Sjoch ek
* Fryske doarpen.
Wolsum

**Wolsum** is in terpdoarp yn de gemeente Súdwest-Fryslân, súdeastlik fan Boalsert. 
Under Wolsum falle de buorskippen Wolsumerketting, Ytsum, Fiifhûs, Jouswert, Remswert en Laerd en Saerd (foar in part). Troch Wolsum rint de wei Remswert - Blauhûs dy't yn 1989 opknapt is. Sûnt dy tiid is der ek in fytspaad nei Boalsert.

Wolsum hat  ynwenners ()

## Namme
It doarp komt yn 1404 foar as *Wilzen*, yn 1482 as *Wilsum*, yn 1502 as *Wolsimma gaed*, yn 1505 as *Wolsum*. De namme betsjut sokssawat as "hiem" fan de persoan "Willa".

## Skiednis
It doarp is yn de Midsiuwen ûntstien yn de noardwesthoeke fan de gritenij Wymbritseradiel súdeastlik fan Boalsert. It doarp wie mei twa opfearten ûntsletten nei de Wimerts. Op de betiidste ôfbylding fan it doarp op de gritenijkaart yn de atlas fan Schotanus út 1664 stiet om de tsjerke hinne in kompakte doarpsbebouwing fan huzen en hjir en dêr yn steane pleatsen dy’t bytiden ta in buorskip konsintrearre binne.

De 'Tegenwoordige Staat van Friesland' skreau yn 1788: *Wolsum, niet verre van Bolswerd, en naby de vaart, die van de Nieuwe Zyl derwaards loopt, zo dat men hier te scheep vry gemaakelijk af en aan kan komen. Onder dit Dorp {…} behooren de buertjes Laard, Jouwsard, Remsard, Vyfhuis en Ytzum.* 
De buerten besteane noch altyd en by de brêge oer de feart is boppedat de buert Wolsumerketting ûntstien. Op de kaart yn de Eekhoffatlas út 1851 steane trije huzen, wêr’t de kaart fan 1716 allinne noch it Wolsumer Kettinghûs fermelde. Yn Fiifhûs steane yn 1851 al trije huzen mear as de namme oanjout. De oare buerten besteane út buorkerijen. Yn it midden fan de 19e iuw steane yn de buorren fan it doarp alve huzen en efter de tsjerke is de kompakte tsjerkebuorren noch te besjen.

## Tsjerke
De tsjerke is om 1870 hinne boud om in midsiuwske foargonger te ferfangen dy’t oan Sint Martinus wijd wie. It is in sealtsjerke mei in trijesidige sluting yn in typyske mingde styl. It muorrewurk wurdt yndield troch lisenen en der steane grutte rûnbôgefinsters yn. De hoeken fan de gevel en dy fan de foar in grut part ynboude toer ha dekorative pinakelbekroaningen. De gevel wurdt ôfdekt troch in rûnbôgefries. Yn de tsjerke stiet in 17e iuwske preekstoel. De oant gevelhichte oplutsen, nochal skerpe toer hat in houten boppebou mei oan elke kant dûbele galmgatten. Yn de toer hinget in liedklok út de 15e iuw.

## Mienskip
Doarspshûs it Wilsumhûs is yn 1986 troch de bewenners opknapt. De bern geane nei de skoallen yn de omkriten fan it doarp.

### Eveneminten
Elts jier yn maart is der it feest Rock by Rein

### Befolkingsferrin

*<small>(Boarnen: 1840: Plaatsengids, 2013 en 2023: [https://allecijfers.nl/woonplaats/wolsum/ Alle Cijfers].)</small>*

### Ferneamde Wolsumers
* Rients Feikes de Boer (1869-1951), boer en politikus
* Wout Zijlstra

## Strjitten
* De Pôle -
* Fiifhûs - buorskip Fiifhûs
* Jouswerterdyk - dyk nei Jouswert
* Laerd en Saerd - buorskippen Laerd en Saerd
* Nijewei -
* Remswerterleane -
* Skoallepaad -
* Wolsumer Ketting - buorskip Wolsumerketting
* Wolsumerwei -

## Sjoch ek
* Fryske doarpen