open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pertinaks

**Pertinaks**, folút yn it Latyn **Publius Helvius Pertinax** (1 augustus 126 - 28 maart 193) wie 86 dagen lang keizer fan Rome, fan 31 desimber 192 - 28 maart 193. Hy wie in yntegere keizer, dy't slachtoffer waard fan in djip woartele, fan syn foargonger erve korrupsje. Hy is ek it foarbyld fan ien dy't op eigen krêft fan in beskieden posysje opgong makke ta it heechste amt yn it Romeinske Ryk.

## Skiednis
Pertinaks waard berne yn Liguerje, Itaalje op 1 augustus 126 as soan fan in befrijde slaaf dy't súksesfol houthanneler wurden wie. As jongfeint sette syn wurkpaad earst útein as skoalmaster, en dêrnei gie er yn it leger. Hy makke snel opgong ûnder de eastlike krigen fan de jierren 160-170. Letter waard hy troch Markus Aurelius beneamd as senator, konsul yn 175, en gûverneur fan ferskate wichtige provinsjes, wêrûnder Syrje. Yn 192 wied er op 'e nij konsul fan Rome en tagelyk prefekt.

Op âldjiersjûn 31 desimber 192 waard de hate keizer Kommodus troch in komplot fan senatoaren en mei help fan famylje fan Kommodus om it libben brocht. Deselde jûn noch waard bekend makke dat Pertinaks as nije keizer beneamd wie. 

It korrupte rezjym fan Kommodus koe lykwols net sa gau ûngedien makke wurde. Pertinaks, dy't him mei de bêste bedoelings oan it wurk sette om de korrupsje fuort te bannen en it regear te reorganisearjen, makke de fout dat er te hurd feroarings trochsette woe. Troch de ekonomyske maatregels dy't er naam, rûn syn populariteit hurd tebek by de noch hieltyd machtige korrupte elite, fral by de op jild beluste praetorjaanske garde.

Al binnen inkele dagen, op 3 jannewaris, besochten guons in nije kûp te dwaan; in twadde mislearre kûp folge begjin maart. It grutste gefaar kaam lykwols fan de praetorjaanske garde, dy't net tefreden wienen oer de wize wêrop de troanopfolging gien wie. Op 28 maart 193 bestoarme in kloft oproer meitsjende soldaten it paleis en fermoarde de 66 jier âlde keizer.

Troch dizze moard op Pertinaks waard in boargerkriich losmakke dy't sawat fjouwer jierren duorje soe en dêr't trije aspirant-keizers de dea yn fine soenen. (wêrûnder syn streekrjochte opfolger Didius Julianus), en dêr't lang om let Septimius Severus yn triomfearje soe.

## Antike boarnen
* Kassius Dio, *Epitome* LXXIII 1-10. 
* Ingelske oersetting)
* Herodianus, *Ab excessu divi Marci* II 1-5. (Ingelske oersetting fan boek II: 1, * 2, 
* 3, * 4, * 5.)
* Scriptores Historiae Augustae, *Vita Pertinacis*. (Ingelske oersetting)

## Keppeling om utens
* , Les ''militiae equestres'' de P. Helvius Pertinax, in ''ZPE'' 75 (1988), side 207-214.
* , art. Pertinaks (192-193 A.D.), yn ''DIR'' (1997).
Engeberchje

It **Engeberchje** is in grêfhichte en archeologysk monumint op de Soester Eng yn Soest. It is in grêf út de Jonge Stientiid (sirka 2.500 – 2.000 f.Kr.). It berchje is opsmiten oer in grêfkûle. De deaden waarden altyd begroeven op hege, en dus drûge, plakken. 

Yn it grêf leit nimmen mear. Neffens de ynformaasjepeal lei der ien mei de holle nei it noarden op de rjochterside yn de hoksen. It begraafplak is 2.10 m lang, 1.00 m breed en 1.00 m djip.

De heuvel is yngeand ûndersocht yn 1930 en as archeologysk monumint yn 1985 restaurearre. Yn Soest binne noch 12 grêfheuvels; noch 9 op De Stompert en 2 yn de Monnikenbosch by Amersfoart.
Planoise

**Planoise** is in stedsgebiet yn it westlik part fan de arrondissemint Besançon yn it Frânske departemint Doubs. Yn 'e stêd wenje likernôch 21.000 minsken, sa'n 17% fan de totale befolking.
Meerenstein

**Meerenstein** is de eardere state fan baron en festingbouwer Menno fan Coehoorn (1641-1702) yn Wikel. It stie yn de Menno fan Coehoornbosk, ek wol de "Du Toursbosk" neamd, fan ûngefear 1680 oant 1811. Yn de bosk steane in soad stinzeplanten. Fan it hûs is neat werom te finen. It omlizzende park is bewarre bleaun en hjit no de Coehoornbosksen.

## Kiednis
Yn 1641 wurdt Menno, baron fan Coehoorn berne, as soan fan Gozewijn fan Coehoorn en Aeltje Hinckema fan Hinckenborg. Gozewijn en Aeltje wennen de Lettingastate yn Britsum. Letter ferhuze de famylje nei it Hooghuis yn Burgum. Menno fan Coehoorn studearre oan de Frjentsjerter Akademy en tsjinne yn 1673 as kapitein yn de belegering fan Maastricht troch de Frânske Kening Loadewyk XIV fan Frankryk. Hy waard bekend troch de útfining fan lytse mortieren, saneamde 'Coehoornmortieren', dy't brûkt waarden by de Slach by Grave yn 1674. Datselde jier waard hy noch befoardere ta kolonel. Troch de keizer waard hy ferheft ta Ryks Baron.
Menno fan Coehoorn liet yn 1678 de bûtenpleats Meerestein bouwe en luts him werom fanwegen tsjinstellings binnen it leger. Dêr skreau hy "De Nieuwe Vestingbouw", dat yn 1685 útjûn waard. Dat boek waard beskôge as in masterwurk op it mêd fan de festingbou en waard dan ek oersetten yn Dútsk, Ingelsk, Frânsk en Russysk.

Syn folgjende wurkjouwer wie Kening-Steedhâlder Willem III, foar wa't hy forten ûntwurp, lykas it fort fan Namen, en ferdigeningswurken oanlei om Grins, Nymwegen en Bergen op Zoom. Yn 1695 waard hy befoardere ta luitenant-generaal en opperfestingbouwer fan de Republyk. Op  it lêst tsjinne hy op hege leeftiid noch yn de Spaanske Suksesje-oarloch en hy stoar oan in oerhaal yn 1704.
Hy waard begroeven yn de tsjerke fan Wikel en yn de tsjerke is noch altiten it prealgrêf dat oan him herinnert.

Nei de dea fan Menno waard it hûs bewenne troch syn soan Gosewijn Theodoor fan Coehoorn, dat dêrnei ferkocht waard oan de famylje Patras. Yn 1811 waard it hûs foar ôfbraak ferkocht. Allinnich de omlizzende bosken, de Coehoornbosken, bleaune sparre en binne yn 1950 oankocht troch It Fryske Gea.

Menno fan Coehoorn, liet it hûs koart nei syn houlik mei Magdalena fan Scheltinga bouwe. Minsken dy't by him op besite kamen, wienen altyd feralterearre fan de beskieden ôfmjittings fan it bûten: soks ferwachte men net by sa'n bekend fjildhear as Fan Coehoorn. It hûs lei op in rom omgrêfte terrein en wie sa goed as rjochthoekich. It gebou wie mar twa boulagen heech en waard dekt troch in skylddak, mei yn de nok trije sierfazen en yn 'e midden in mânske skoarstien mei sierlike koer. Bysûnder oan it hûs wie wol in fraaie pyldergevel, dy't grif de fraaiste fan dit type yn Fryslân wie. Dy pylders hienen korintyske kapitelen. It hûs wie sân ramen breed, wêrfan de middelste trije ramen, as tagongspartij, nei foaren sprongen. Boppe de doar siet in aairûn finster omkrânse troch in guirlande. Meerestein wie boud yn in barokke styl, wylst it omlizzende terrein in strakke tún- en parkoanlis hie.

## Bewenners
* 1678 - 1704 Menno, baron fan Coehoorn
* Gosewijn Theodoor fan Coehoorn
* 1747 - 1811 famylje Anthonie Patras
Jan Linses van der Burg

**Jan Linses van der Burg** (De Pein 23 july 1864 - Jelsum, 11 maart 1905) wie in boer en dichter.

Jan Linses van der Burg waard berne yn de De Pein as soan fan Linze Sjirks van der Burg en Baukje Jans de Boer, mar is grutbrocht op wat no de Van der Burgpleats yn Jelsum is. Hy wie in broer fan Sjirk Linses van der Burg.
 
Van der Burg wie dichter fan ienfâldige folkspoëzij dy't foaral bekend is as skriuwer fan it liet *[[It Heitelân (liet)|It Heitelân]]*. It liet waard muzikaal ûnderstipe troch J. Lindeman.

Van der Burg syn wurk ferskynde in de tydskriften *[[Forjit my net]]* en *[[Swanneblommen]]*.

## Wurk <small>(kar-út)</small>
* Foardrachten: 'Pier en Oeke', 'De spylman', 1898 
* It brilloftsboekje, 1909
Johan Bernard Schepers

**Johan Bernard Schepers** (It Hearrenfean, 15 augustus 1865 - Haarlim, 10 july 1935) wie in histoarikus en letterkundige.

Schepers wie soan fan in húsdokter. Hy wenne fan syn fjirde oant syn tolfte jier yn Grou en kaam doe te wenjen by syn beppe yn Grins. Hy wie learling fan master (en folksskriuwer) Cornelis Wielsma en studearre literatuer en skiednis te Grins, dêr't er kunde krige oan Pieter Jelles Troelstra dy't him oantrune om ek yn it Frysk te dichtsjen. Hy wie sûnt 1895 oant syn pinsjoen learaar yn Haarlim.

Schepers dichte yn it Frysk en Nederlânsk en krewearre foar staveringsherfoarming fan it Frysk én Nederlânsk. Sa'n trijehûndert ferzen fan him binne publisearre yn de tydskriften as 'It Heitelân' en *[[De Nieuwe Gids (Nederlân)|De Nieuwe Gids]]*.

## Keppeling om utens
*J. B. Schepers by de DBNL, oersjoch wurk
*Werom sjen op Schepers by de DBNL
Cornelis Wielsma

**Cornelis Wielsma** (De Jouwer, 12 maart 1845 - Grou, 2 febrewaris 1922) wie in ûnderwizer en folksskriuwer.

Wiersma wie lange tiid in sintrale figuer yn it doarpslibben fan Grou. Ien fan de humoristsk-statiryske folksskriuwers mei it measte talint. Hy skreau bernegedichten, rimen en foardrachten, wie foarsitter fan it 'Selskip 1844'. (Folút: Selskip for Fryske Tael en Skriftekennisse)
Sybe Kornelis Bakker

**Sybe** (of **Sibe**) **Kornelis Bakker** (Wier, 10 novimber 1875 - Swol, 2 jannewaris 1918) wie in frijsinnich kristensosjalist en herfoarme predikant. Kristendom moast yn syn eagen antikapitalistysk wêze. Hy wie ek propagandist foar de SDAP en hielûnthâlding

## Libbensrin
Bakker wie de soan fan Tjalling Bakker en Antje Gaarkeuken. Op 29 desimber 1898 boaske hy mei Anna Henderika Hillegonda Germs. Hy krige trije soannen mei har. Fan 1908 oant 1918 siet er yn it bestjoer fan it Nederlânske protestantebûn (NPB). Yn 1915 rjochte hy it Religieusk-Sosjalistysk Ferbûn mei op. Ek yn 1915 wie er lid fan de redaksje fan it moanneblêd *[[Het Nieuwe Leven]]* en yn de Earste Wrâldoarloch fjildpredikant.

Bakker wie predikant yn efterinoar Pepergea, Winaam, Boalsert en fan 1908 oant syn dea yn Swol. Hy hold preken en lêzingen yn it Frysk (noch foar't G. A. Wumkes dat die).

Yn 1918 ferstoar hy mei 42 jier en waard beïerdige op it Algemiene Begraafplak Meppelerstrjitwei yn Swol. Op syn grêfstien stiet in krús op in read findel as symboal foar syn politike en libbensoertsjûging. Hy waard als predikant fan Swol opfolge troch Gerardus Horreüs de Haas.

## Publikaasjes
**Naast het kruis de roode vaan* (Amsterdam, 1907). 
**De zedelijke betekenis van het socialisme* (Rotterdam, 1907). 
**Het onze Vader, zes preken* (Swol 1915).
**Van het droeve blijde leven, gedachten van een Christen-socialist* (Rotterdam, 1907). 
**Het Christen-socialisme* (Baarn, 1909).
Bremer Wyldernis

De **Bremer Wiyldernis** is in boskgebiet yn Gaasterlân, bewesten it doarp Sondel. Hy krige syn namme troch de bremerheide dat dêr in soad groeide. It boskgebiet fan 47 hektare leit ten noarden fan Nijemardum en grinzet oan de Lycklamabosk en de Starnumanbosken. De Bremer wyldernis waard yn de 19e iuw as eksploitaasjebosk oanlein troch de grutgrûnbesitter Van Swinderen. De Bremer wyldernis heart sûnt 1976 ta de terreinen fan Steatsboskbehear.Der libje ek dassen yn de bosk. 

It fan âlds bekende jongesboek "Jonges fan Gaesterlân" fan skriuwer Inne de Jong spilet him ôf yn 'e omkriten fan de Bremer Wyldernis.
Jaap de Hoop Scheffer

**Jakob Gijsbert (Jaap) de Hoop Scheffer** (Amsterdam, 3 april 1948) is in Nederlânsk CDA-politikus (Twadde Keamerlid fan 1986 oant 2002, fraksjefoarsitter fan 1997 oant 2001 en minister fan Bûtenlânske Saken fan 2002 oant 2003) en wie siktaris-generaal fan de NAFO fan 2004 oant en mei 2009. Hy studearre rjochten en gie as amtner oan it wurk. Op 1 augustus 2009 waard syn opfolger bekend, Anders Fogh Rasmussen.

## Keppelings om utens
*  Prof.Mr. J.G. (Jaap) de Hoop Scheffer, Parlement & Politiek
Doekle Terpstra

**Doekle Terpstra** (Wytmarsum, 16 april 1956) is in Nederlânsk bestjoerder. Terpstra wie oant 2005 de foarsitter fan it Kristlik Nasjonaal Fakferbûn (*Christelijk Nationaal Vakerbond, CNV*). Yn dat jier waard hy foarsitter fan de HBU-rie, dêrneist wie er fan 2009 oant septimber 2013 foarsitter fan it Keninklik Nederlânske Reedriders Bûn KNSB.

Terpstra is troud en hat twa dochters. Hy wennet yn Leardam.

## Libbensrin
Doekle Terpstra studearre neidat hy de mafû en de hafû ôf hie personielswurk en arbeidsferhâldings oan de Kristlike Sosjale Akademy 'De IJsselpoort' yn Kampen. Nei syn stúdzje waard hy fuort aktyf foar it CNV, as regiobestjoerder fan it Yndustry- en Fiedselbûn CNV yn Rotterdam. Letter waard hy lid fan it deistich bestjoer fan dat bûn.

Terpstra wie fan desimber 1998 oant 1 maaie 2005 foarsitter fan de faksintrale CNV, hy wie hjirmei de opfolger fan Anton Westerlaken. As foarsitter fan de CNV wie hy ek lid fan de Sosjaal Ekonomyske Rie (SER) en de Stifting fan de Arbeid. Sûnt 1 maaie 2005 is hy foarsitter fan de HBU-rie. Syn opfolger by it CNV waard René Paas.

Ek hat Terpstra bestjoerslid fan it Wrâldferbûn fan de Arbeid en it Jeropeesk Bûn fan Fakferienings west.

Neist foarsitter fan de HBU-rie en de KNSB is Terpstra hjoed de dei ek foarsitter fan ûnder oare de Yntertsjerklik Organisaasje foar Untwiklingsgearwurking (ICCO) en lid fan de Rie fan Tafersjoch fan de Publike Omrop. Dêrneist hat hy ek plak yn it kommissariaat fan Grontmij Nederlân Holding BV, Aegon en Unilever. Op 30 maart 2009 makke de bûnsrie fan it Keninklike Nederlânske Reedriders Bûn bekend dat Terpstra foardroegen wie as foarsitter fan dit bûn. Ein juny 2009 moast de nije foarsitter troch de ledengearkomste (it bûnskongres) keazen wurde. 

Ein jannewaris 2008 waard Terpstra oanwiisd as tuskenman tusken minister Guusje ter Horst en de plysjefakbûnen yn de diskusje oer de kao fan it plysjepersoniel.
Guillotine

De **guillotine** of **falbile** is in stik ark wêrmei't in ta de dea feroardielde ûnthalze wurde kin. 

De guillotine is fral bekend fan de Frânske Revolúsje, mar foartiids wiene der ek al soksoarte masines. De earste ûnthalzing dêr't oar skreaun is, is dy mei de *Halifax Gibbet* yn 1286 te Halifax, West Yorkshire yn Ingelân dêr't men de falbile oant de 17e iuw brûken bleau. Ek yn Skotlân waard in *gibbet*, mei in rjocht of healrûn mes, brûkt.

## Eftergrûn

De guillotine is neamd nei Joseph-Ignace Guillotin (1738 - 1814), dy't útstelde de guillotine as standerd eksekúsjemetoade te brûken. Guillotin wie in fûl tsjinstanner fan de deastraf. Hy hope dat de guillotine in tuskenstap op wei nei folsleine ôfskaffing fan de deastraf wêze soe. Kening Loadewyk XVI dy't tige niget oan technyk hie, seach it apparaat en stelde in tal ferbetteringen út, dêr't it skean ôfrinnen fan de bile ûnder wie, opdat it mes troch de hals 'snije' soe. Hy liet in oanpaste ferzje meitsje troch syn liifdokter Louis. Loadewijk stoar letter sels ûnder de ferbettere guillotine.

De guillotine as iennige wize fan eksekúsje wie in stap yn de rjochting fan de troch de Frânske revolúsjonêren foarstiene gelikens fan alle boargers. Dizze metoade waard brûkt oant de deastraf yn Frankryk ôfskaft waard yn 1981. Ta de dea feroardiele militêren krigen lykwols hieltyd de kûgel yn Frankryk.

## De guillotine yn Nederlân
Om 1800 hinne waard de guillotine troch de Frânsen ek yn Nederlân yntrodúsearre. Oare foarmen fan de deastraf, útsein wjirging, waarden ferbearn. Op 15 juny 1812 waard de guillotine yndied foar it earst yn Nederlân brûkt. Dizze terjochtstelling barde foar de Alde Weach op de Nieuwmarkt yn Amsterdam. Op 1 maaie 1813 is yn Den Haach nochris fan de guillotine gebrûk makke om de njoggentjinjierrige Andriana Bouwman te eksekútearjen. Hja waard ta de dea feroardiele fanwege brântichting op in pleats dêr't hja tsjinne.
Nijskou

**Nijskou** is in buorskip yn It Hearrenfean. It buorskip leit besuden Akkrum oan It Deel op de grins mei it eardere Skarsterlân. 

Eekhof neamt foar it earst de buorskip Nieuweschouw, oan de súdkant fan it Deel yn 1849. Sûnt 1725 wie hjir in pontfear yn de wei De Jouwer- Akkrum, fan dêr de útgong -skou. Ek de dyk nei de hjoeddeiske fytspont hjit no Nijskou. By Nijskou stiet ek de Mellemole. Oan de noardkant fan Akkrum, rjochting Jirnsum, leit Aldskou
De Nes

**De Nes** is in buorskip benoarden Wytmarsum yn de gemeente Súdwest-Fryslân en wurdt yn de 19e iuw ek skreaun as Nes. De âldste fermelding is fan 1525.  De Nes leit op de noardeastlike punt fan de himrik fan Penjum. In nes is in útstekkende lânpunt of lântonge. De namme is in foarm fan it wurdt 'noas'. De Nesserleane is nei De Nes neamd.

De namme komt ek foar as *Nes*.
## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Lytsepenjum

**Lytsepenjum** of **Lytse Penjum** is in buorskip besuden Penjum yn de gemeente Súdwest-Fryslân. Oare buorskippen yn de himrik fan Penjum binne De Nes, De Rige, De Blokken en Boatlân.
De namme komt ek foar as *Lutke Penjum*, *Lutke Pingjum* en *Lijtje Pingum*

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Winterjûnenocht

**Winterjûnenocht** wie in gearkomst mei foardrachten ta nut en fernoegen, by wintertiid, yn it Fryslân fan 1860 oant om 1914. Meastentiids nûgen kasteleins of doarpsnotabelen de sprekkers út.

It winterjûnenocht begûn yn 1860 doe't Waling Dykstra en Tsjibbe Gearts van der Meulen de boer op giene. Sy diene dat mei ideëel doel, mar ek foar it fertsjinst. Sy woene sa it Frysk propagearje en it folk opbringe, har wat kennis en kultuereel oan bybringe. Oaren kamen der rillegau by, Gerben Colmjon, Auke Boonemmer, Jentsje Sytses Sytema en ek Marten Hepkes Bakker.

It wiene meast frijsinnige, liberale sprekkers, mei ferljochtingsidealen. Dat stie it rjochtsinnige ortodokske part fan de befolking net oan en der wie op plakken iepentlik ferset. It winterjûnenocht wie ek konkurrinsje foar de gearkomsten fan it Nut en dy fan it Protestantebûn. Dochs hat it it ûntstean fan toanielferienings en it lêzen befoardere.

Nei 1890 begjint it winterjûnenocht in wat oar karakter te krijen: toaniel, muzyk en sjongen komme derby. Bygelyks, Simke Molenaar en Lambertus Krips hawwe dat sa fan 1904 oant 1926 dien. (stik: 'It spantsje!')

Yn dy jierren komme de Jongfriezen en Nijfriezen mei harren krityk dat de winterjûnenochtsprekkers te folks bleaun wiene, sy woene mear keunst bringe. Doe wie it njonkenlytsen dien mei de foardrachten en gearspraken, útsein yn ortodokske fermiddens dêr't de wjerstân tsjin toaniel noch oanduorre.

## 21e iuw
It winterjûnenocht yn syn 19e-iuwske foarm mei útstoarn wêze, dochs binne der yn in protte Fryske doarpen en stêden hjoeddeiske foarmen fan ferdivedaasje, dy't hieltyd faker ek oantsjut wurde as winterjûnenocht. Te tinken falt oan it toaniel, sjongjûnen, sprekkers oer earnstige ûnderwurpen, mar ek foardrachten en gearspraken wurde noch altyd hâlden.  Pedagogysk of moralistysk sil it net gau mear wêze, dat is net mear fan dizze tiid.

## Fierder lêze
* , *En Harke mei syn kleare kop* - oer de skiednis fan it Winterjûnenocht, 1984
Ateïsme

**Ateïsme** is de ôfwêzichheid fan leauwen yn ien of meardere (persoanlike) goaden, of de oanname dat er gjin god of goaden bestean kinne.

Yn de 19e iuw wie de (herfoarme) folkstsjerke ferstive. It moraalpreekjen fan de moderne prekers as Algra en it net ferstean fan de sosjale need (M. Staverman) ferfrjemde in soad arbeiders fan de tsjerke. Ek oare faktoaren spilen dêryn mei (J.P. Kruyt). De bûtentsjerklikens groeide, benammen yn It Bilt en de feanstreken. Dy arbeiders waarden fetber foar it ateïsme dat propagearre waard troch de frijtinkers fan de Dagerea (1856 - 1957, fuortset ûnder namme *De Vrije Gedachte*). De Fryske arbeider seach de earmoede om him hinne en koe net leauwe dat in god dêr de hân yn hawwe soe.

In soad leden fan de Folkspartij wiene militant ateïst, ûnder oare Vitus Bruinsma. Sosjalist en ateïst waarden ien begryp. De lettere SDAP stie alteast yn it begjin, praktysk op histoarysk-materialistysk stânpunt en wurke sa it ateïsme yn de hân. Hy wantroude elk kristlik begjinsel. Nei de Earste Wrâldoarloch sloech dat om. It wie net mear in striidber ateïsme mar folsleine ûnferskillichheid foar it kristendom oer. It Humanisme fong dêrfan in lyts, yntellektueel diel op. De Dagereagroep hie noch ynfloed ûnder de arbeiders dy't net trochleard hienen en guon yntellektuelen.

## Literatuer
*  (2006), *God als misvatting*. Nieuw Amsterdam.

## Keppeling om utens
* Dossier De Dageraad by de Keninklike Bibleteek
Julianne Moore

**Julianne Moore**, berne as *Julie Anne Smith* (Fayetteville (Noard-Karolina), 3 desimber 1960) is in Amerikaansk aktrise dy't de Britske nasjonaliteit oannommen hat. Sy waard foar *Boogie Nights* (1997) en *The Hours* (2002) neamd foar in Academy Award foar Bêste Frouljus Byrol en foar sawol *The End of the Affair* (1999) as *Far from Heaven* (2002) foar deselde priis yn de kategory 'Bêste aktrise". Moore krige mear as 35 akteerprizen takend, dêr't in Sulveren Bear, in Golden Globe en in Satellite Award ûnder wiene.

## Filmografy

## Keppeling om utens
* IGN Films ynterview (29 april 2004)
* Julianne Moore by *Rotten Tomatoes*
Ryddjip

**Ryddjip** hat mear as ien betsjutting, it kin ferwieze nei:

*Ryddjip (rivier): In rivier yn Grinslân
*Ryddjip (wetterskip): In âld-wetterskip yn Grinslân
*Ryddjip (wenwyk): In wenwyk yn Grins.
Lintdoarp

In **lintdoarp** is in doarp dat in lang útlutsen foarm hat. De measte fan dit slach doarpen binne te finen by kanalen, paden of diken.

Yn it noarden en it westen fan Nederlân binne lintdoarpen faak op âlde natuerlike diken of sânrêgen boud. Ek de troch minsken oanleine diken binne in protte brûkt foar dit slach bebouwing. 

## Untstean
Lytse rivierkes lieten sân efter op de boaiem, wêrtroch der in sânlaach lizzen bleau. As troch ûntwettering fan it lânskip de boaiem fuortsakke, bleaunen de kreekrêgen troch harren fêste sânlaach efter as hegere parten fan it lânskip. Oerstreamingen spielden feangrûnen fuort, mar de sânlaach bleau lizzen. Yn tiden wêryn in protte oerstreamings foar kamen waarden dizze kreekrêgen goeie plakken foar bewenning. Dit ferklearret de somtiden krinkeljende rin fan guon lintdoarpen.

Yn parten fan Grinslân en Drinte, yn de feankoloanjes, binnen de lintdoarpen in protte by fearten, dêr't turf oanfierd waard, delset. Stedskanaal is hjir in foarbyld fan. Yn guon parten fan dit gebiet binne hiele lintdoarpen oanelkoar ferbûn rekke.

Yn Súdeast-Fryslân en Súdwest-Drinte lizze lintbebouwings dy't âlder binne as it slach doarpen dat hjirboppe beskreaun stiet. Dizze doarpen binne yn de Midsiuwen ûntstien doe't boeren fan de esdoarpen út, as Vledder, Wapse en Ruinen, nei de wietere beekdeltes lutsen om hjirop te buorkjen. Doarpen dy't hjirtroch ûntstienen binne doarpen as Nijensleek, Wapserveen en Ruinerwold.

## Lintdoarpen yn Fryslân
Yn Fryslân binne der in protte doarpen en gruttere plakken dy't as lintbebouwing boud binne:

* Jobbegea
* De Knipe
* It Hearrenfean
* Lippenhuzen
* Tsjalbert
* Lúnbert
* Hoarnstersweach
Piter Sybrands Auckama

**Piter Sybrands Auckama**, mei bynamme *De Pincert* (Ljouwert, ±1440 - dêre, 1487), wie in Frysk jurist. 

Piter wie ien út de eale famylje Ackema en soan fan âldermannen Sybrandt Pieters († 1461). Syn suster Sibbel troude mei Sybeth Sybethsma.

Yn de tiid fan it Bieroproer wie er âlderman yn it Fetkeaperske diel fan Ljouwert. Hy woe tajaan oan de Skieringer easken, mar stoar as ien fan de earsten. It Sint Jobslien soe yn ferbân mei syn dea ynsteld wêze.
Augustinusferearing

**Augustinusferearing** is yn Fryslân mar fan twa tsjerken bekend: dy fan Tsjerkgaast en Stynsgea wienen oan Augustinus wijd. Fyftjin kleasters waarden lykwols troch augustiners befolke. Earst Starum en Dokkum, letter ûnder ynfloed fan Abdij Rolduc ûnder oare ek Lúntsjerk, Thabor, Burgum en Haskerdiken.
Augustiner Hearremiten

**Augustiner Hearremiten** is in kleasteroarder dy't ûntstie út kloften klúzners (*eremitae*) dy't de regel fan Augustinus folgen. Dizze oarder waard yn 1256 stifte. 

Se dienen oan sielesoarch yn de stêden en wurken (± 1475) in skoftlang yn de stêd Sleat. Nei 1567 waard it in biddeloarder. Augustinen-Hearremiten wienen belêste mei de sielesoarch yn Wytmarsum yn 1901 en yn 1903 stiften se it kleaster 'Vinea Domini'. Augustinessen fan de saneamde Tredde Regel bewennen yn de midsiuwen kleaster Nazaret yn Idzegea.
Wettersport

**Wettersport** is in sammelnamme foar foarmen fan **sport** dy't yn of op it wetter dien wurde. Yn ingere sin stiet it allinnich foar dy foarmen fan sport wêrby't mei in boat of (surf)planke fearn wurdt.

File:Water sports composite.jpg|350px|thumb|Ferskate foarmen fan wettersport


## Farsporten
* roeie
* kanofarre
** kajakke
* sile
** skûtsjesilen
** wynsurfe
* motorboatreze
* motorboatfarre
* weachsurfe
* bodyboarde
* kitesurfen
* wetterskië
* kanopolo
* wakeboarden

## Swimsporten
* swimme
** syngroanswimme,(Wetterballet)
* keunstdûke
* dûke
** freediving
** snorkelje
* iepenwetterswimme
* wetterpolo
* wetterbasketbal
* ûnderwetterhockey

## Keppeling om utens
*HISWA brancheferiening wettersportbedriuwen
Ryddjip (rivier)

It **Ryddjip** (Nederlânsk: *Reitdiep*) is in wetter dat fan Grins, by de Noarderhaven, nei de Lauwersmar ta rint.

Fan Wierumerskou ôf is it Ryddjip de kanalisearre ûnderrin fan de Hunze. It part fan Grins oant Wierumerskou is sûnt 1385 de dolle ûnderrin fan de Drintske Aa. It part wurdt ek wol it *Swannerak* neamd, mar dizze namme is yn ûnbrûk rekke. Yn it ferline binne, as gefolch fan fersâning, parten rjochtlutsen. Guon fan dizze parten habbe har eigen namme. It Swellerak (1622) leit benoarden Oldehove, it Langerak (1629) leit by Garnwert.

Oant de oanlis fan it Iemskanaal yn 1876 wie it Ryddjip de ienige ferbining fan Grins mei de see. De Noarderhaven fan Grins wie dan ek in tijhaven. Troch it lizzen fan in dyk fan Sâltkamp nei de Nittershoeke, mei dêryn in syl en in skutslûs ferdwûn de iepen ferbining. Yn 1877 wie de ôfsluting folslein. Mei dit alles ferdwûn ek de ynfloed fan it tij út de stêd.

Oan de ein fan it Reitdjip leit Sâltkamp dat, oant de ôfsluting fan de Lauwerssee yn 1969, in fiskershaven wie. It Reitdjip ferfolget har wei yn it Lauwersmargebiet as de *Sâltkamperril*, de Slinke en it farwetter nei De Skâns.

It Ryddjip is de wichtichste ôfwettering fan it noarden en it westen fan Grinslân en de kop fan Drinte. Yn it djip leit it boezemgemaal De Wetterwolf, by it buorskip Lammerbuorren, dat ek wol *Electra* neamd wurdt.

## It Ryddjipgebiet
It gebiet wêryn it Ryddjip streamt is ien fan de âldste kultuerlânskippen fan Jeropa. De bot meanderjende rivier fan de Hunze, no it Ryddjip, ferbûn Grins mei de see. Yn it hjoeddeiske lânskip binne op in protte plakken de âlde rivierbêden noch goed te sjen, bygelyks by it Oude Diepje. De earste ferkavelings binne noch goed te sjen en kwealik feroare troch de jierren. De measte linen binne sa'n 1000 jier âld. It Ryddjip en de omkriten, benammen it gebiet tusken it Van Starkenborghkanaal en it Winsumerdjip, is in ekolokysk nijsgjirrich gebiet, wêrfan grutte parten ynrjochte binne as natoergebiet. Dizze gebieten wurde ûnderhâlden troch de stifting It Grinslanner Lânskip.

## Plakken oan it Ryddjip

Oan it Ryddjip lizze fan Grins ôf:

* Grins
* Dorkwert
* Garnwerd
* Aduardersyl
* Roodehaan
* Oldehove
* Sâltkamp
Wichter

De **wichter** (Latyn: *Prunus domestica subspecies insititia*) of **Wâldprom**, is de Fryske foarm fan de saneamde Giele Kroaskesprom. Dy heart dêrom ta de ûndersoarte Kroaskesprom fan de kultuerprom. De beam bloeit al yn april en de fruchten binne ein augustus ryp. De wichters kleurje fan grien nei giel en de wankjes hawwe in blos mei brune spruten. De foarm is rûn en lyts, ek de pitten binne rûn. Der sitte toarnen oan de tûken. De plant fermearderet him troch woartelopslach. Dat de útrinners binne (genetysk) gelyk oan de beam. At in beam dea giet stiet der meast alwer in nijenien klear. De wichter is al tige âld, yn terpfuotten binne oerbliuwsels fan wichters fûn.

## Stifting Wâldfrucht
Benammen De Wâlden hawwe noch wichterbeammen. Stifting De Wâldfrucht yn Bûtenpost besiket de wichter opnij omtinken te jaan. Minsken mei in wichter wurde frege om wichters ta foldwaan fan de Stifting Fruit te jaan. In meiwurker fan Wâldfrucht makket der dan sjem, ranje, wyn en kompôte fan. Yn 2008 is de wichter útroppen ta streekprodukt. De ferwurkingsprodukten fan erkende streekprodukten moatte foar 51% út de eigen streek komme en ek bûten de eigen krite ferkocht wurde. Oare streekprodukten binne de Giele Wâldbean, de Leverkleurige Bean, de Reade Krobbe en it Wâldgieltsje (jirpel).
Rekreaasjegebiet

In **rekreaasjegebiet** of **rekreaasjeterrein** is in gebiet dêr't men rekreëarje kin. Meastentiids is der in rekreaasjeplasse yn it gebiet. In rekreaasjegebiet is meastentiids keunstmjittich, troch de mins oanlein.

Yn in rekreaasjegebiet kin men, ôfhinklik fan de foarsjennings, swimme, wettersporte, kuierje, fytse, hynsteride, sinnebaaie, draakjefleane, wynsurfe of skeelerjen.
Auke Boonemmer

**Auke Boonemmer** (Grou, 8 july 1823 - Hurdegaryp, 27 jannewaris 1894), skûlnamme: *Master Abe*, wie in ferver en skriuwer fan toanielstikken en foardrachten.

Hy wie in soan fan skoalmaster Wytse Uilkes Boonemmer en Elske Jogchems de Vries. Hy siet op de legere skoalle yn Grou mei û.o. Hjerre Gjerrits van der Veen. Boonemmer siet graach mei de noas yn de boeken, lies Rafaëls Camphuyzen en striidskriften út de tiid fan de reformaasje. Boonemmer liet syn earste stikjes lêze troch T.G. van der Meulen. Dy liet se Harmen Sytstra sjen en dy sette se yn syn tydskrift Iduna. Waling Dykstra krige ek bydragen foar De Husfrjeon.
 
Ferneamd stik fan Boonemmer is *Breidzje*. Hy wie ien fan de mannen fan it Winterjûnenocht. Dat die er yn 't earstoan mei de Grouster Jentsje Sytses Sytema (1862-64) en letter mei Waling Dykstra.

Boonemmer stoar yn earmoede en hie te lijen fan efterfolgingswanen.

## Wurk
;Kar-út:
* *Baes Flip ketellapper* (1860)
* *It oarde boask*, toaniel (1865)
* *De jounpraters te Stoppelgea*, twa nutsfoarlêzingen
* *In foarlêzing*, yn Joh. A. Leopold en L. Leopold, *Van de Schelde tot de Weichsel*. Diel 3: Friesland. J.B. Wolters, Grins 1882
* Bydragen yn tal fan Fryske tydskriften.

## Keppeling om utens
* Auke Boonemmer by de DBNL
* 'It boask oan 'e dyk' fan A. Boonemmer (Ynternet Argyf)
Augustiner Koarhearen

De **Augustiner Koarhearen** binne reguliere kanunniken. It is in kleaster fan ôfsûnderlike kongregaasjes of kleastergroepen dy't sûnt 1130 bûn wienen oan de regel fan Augustinus. 

Fan de abdij Rolduc yn Kerkrade út is yn 1157 Lúntsjerk stifte, dêrnei de proasdijen of priorijen Barrakonvint, Achlum, Eanjum en Haske. Dy foarmen mei oare kleasters in kongregaasje ûnder lieding fan Rolduc. De koarhearen wijden har oan earetsjinst en stúdzje en libben fan grûnbesit.  Yn de 13e iuw kaam der ferfal, wêrnei't herfoarming fan Windesheim folge út it fermidden fan Geert Grote. Yn 1406 ûntstie Thabor. Nei in algehiele herfoarming slueten de Fryske kleasters har yn 1429 oan by Windesheim. Yn de 16e iuw kamen der wer klachten. Tusken 1570-1580 ferdwûnen alle boppeneamde kleasters. 

Foar frouljuskleasters sjoch: Regularissen.
Lege Midden

De **Lege Midden** is de namme fan in gebiet yn Fryslân. It gebiet leit rûchwei tusken Snits De Alde Feanen, It Hearrenfean en De Jouwer. It gebiet wurdt ek wolris grutter lutsen, dan wurdt de leech lizzende feanstrook tusken Dokkum en Starum ta it Lege Midden rekkene.   It leechlizzende feangreidegebiet wurdt trochsnien troch fearten, sleaten en in grut part fan de Fryske marren. 

De Lege Midden is in feangebiet dat rint fan de sângrûnen fan de Fryske Wâlden yn it easten oant de iepen klaaigrûnen oan de west- en noardside.

It gebiet hat iuwenlang sompe west. Sûnt likernôch 1000 foar Kristus kaam it wetter fan de opkommende seespegel yn De Lege Midden. Oan it begjin fan de jiertelling setten de earste minsken har yn it gebiet ta wenjen. Se moasten om 300 hinne wer fuort omdat de see fierder opkaam. Mar yn de 10e iuw waard it gebiet troch de minsken reemakke om it te brûken foar healân. Oant fier yn de 19e iuw stie it lân alle winters ûnder wetter. Sa ûntstiene nei ferrin fan tiid blaugerzen.

Om 1700 hinne waard begûn mei grutskealige turfwinning yn it gebiet. Oant dy tiid waard dat allinnich mar foar eigen gebrûk dien. Dêr't op oare plakken it fean sa stutsen wurde koe, moast it hjir opbaggele wurde. Ynstee fan fean bleau der wetter oer, petgatten neamd. De baggel waard op stripen te drûgjen lein. Nei it drûgjen waarden der (koarte) turven fan makke. Ut dy feanwinnerij is it natuergebiet De Alde Feanen ûntstien.

Neist feehâlderij is it wettersporttoerisme fan belang foar de ekonomy fan De Lege Midden.
Jentsje Sytses Sytema

**Jentsje Sytses Sytema** (Grou, 28 septimber 1824 - Haulerwyk, 23 oktober 1885), wie in boer, besibbe oan de bruorren Halbertsma, foarme earst mei Auke Boonemmer fan 1862 oant 1865 in duo by it Winterjûnenocht; letter die er dat mei syn soan Jehannes, oant 1869.

Sytema wie menist en agearre tsjin it 'wurdkristendom' yn syn bekendste wurk 'Katechismus fen de Leare der Wierheid'.

## Wurk
* Hinne en Hinke, of it fordiele houlik foriene, 1862
* It berch-feest to Appelskea, În it Frysk besongen, 1862
* Katechismus fen de leare der wierheid, 1875
Beuckenswyk

**Beuckenswyk** wie in state út de 17e iuw besuden yn Sondel, gemeente De Fryske Marren. Op it plak stiet hjoed-de-dei in pleats.

It boujier is ûnbekend. It bûten stie in healoere rinnen fan de Riniastate. Op de state wenne Geertruida Wilhelmina Godarda Johanna Rinia fan Nauta. In nicht fan har, Titia de Carpentier wenne op dit bûten.
Beuckenswyk wie in bûten mei in bosk benefter; it wie in grut gebou mei in soad finsters, in hege stoepe en in lange gong. Mear is der net bekend oer it uterlik fan de state.

Yn 1664 trout dr. Wilhelmus Beuckens op It Hearrenfean en in soan út dat houlik wie dr. Marius Beuckens. Hy wie ûntfanger fan Doanjewerstâl. Hy komt yn it stimkohier fan 1728 foar as eigener fan lannen yn Sondel en Nijemardum. Hy boaske yn 1696 oan Gerritje Sierxma, fandêr it wapen fan Sierxma njonken it wapen fan Beuckens. De wapens Nauta-Beuckens en Swalue fertelle oer in houlik fan leden fan dy geslachten.
Paulus Rombertus neamde himsels nei heit en mem Nauta-Beuckens. Hy wie in soan fan Gijsbertus Nauta en Geertruida Beuckens, dochter fan Marius Beuckens. Syn frou en ek nicht Hester Josine Swalue wie in dochter fan dr. Otto Swalue en Belitie Beuckens, ek in dochter fan Marius Beuckens. Beiden hienen dus as pake en beppe dr. Marius Beuckens en Gerritje Sierxma.

In broer fan Paulus Rombertus Nauta-Beukens wie dr. Bavius Nauta dy't troude mei Tjitske Rinia. In dochter út dat houlik wie Titia Rinia fan Nauta. Hja naam ek de namme fan beide âlden oan.
Titia troude mei Johan Petrus fan Hylckama en harren dochter lei de earste stien foar in nij slot Beuckenswyk. Yn 1800 troude Allethya Aurelia van Hylckama mei Hendrik Jan de Carpentier, frederjochter op De Lemmer, sekretaris Wetterskip De Sân Gritenijen en Stêd Sleat, kontroleur fan de Belesting yn de kontrôle De Lemmer, lid Kommisje fan Lânbou yn Fryslân.
Yn 1885 waard de state ôfbrutsen en op it stee waard in pleats boud.

## List fan eigeners fan slot Beuckenswyk
Johan Petrus van Hylckama

**Johan Petrus van Hylckama** (Sleat, 25 oktober 1749 – Sondel, 28 oktober 1816) wie in Frysk politikus. Hy wie ûnder oare deputearre fan de Steaten-Generaal fan de feriene Nederlânske Provinsjes en grytman fan Gaasterlân. 

## Biografy
Johan Petrus ferfolde benammen om it begjin fan de 19e iuw wichtige funksjes. Sa wie hy deputearre nammers Fryslân fan de Steaten-Generaal fan de Feriene Nederlânske Provinsjes fanôf 1795. Hy wie ek lid fan de Provysjonele Represintanten fan it folk fan Fryslân en hy siet yn it Kommitee ta de Algemiene Saken fan it Bûnsgenoatskip te Lande. Ek wie hy fan 1802 ôf lid fan it Departemintaal Bestjoer fan Fryslân. Yn 1804 waard hy op 'en nij keazen. Yn 1816 wurdt Johan grytman fan Gaasterlân, hy folge Lamoraal Albertus Aemilius Rengers op. 

Fierders wie Johan troud mei Titia Rinia van Nauta en wenne mei har op slot Beuckenswyk yn Sondel. De pake fan Johan Petrus wie de oerpakesizzer fan Jelle Broers Hylckama.
Jelle Broers Hylckama

**Jelle Broers (van) Hylckama** (De Broek, 1545 - 1618) wie in Spaanskgesind Nederlânsk bestjoerder en rjochter út de 16e en 17e iuw, dy't sekretaris en grytman fan Haskerlân wie. Hy kaam út in ynfloedrike famylje. Syn pake en beppe kamen út de aadlike geslachten Feytsma, Ammama en Reynalda. Fierders wie hy ek in ôfstammeling fan Juw Juwinga dy't yn 1369 ta potestaat fan Fryslân keazen waard. En syn heit en syn pakes wienen grytmannen. 

## Biografy
 
 
Doe't de Universiteit fan Frjentsjer iepene waard stjoerde Jelles' heit Broer Jelles (van) Hylckama - dy't grytman fan Skoatterlân wie - him nei dizze Universiteit, dêr't hy op rjochten ôfstudearre. Jelle Broers (fan) Hylckama waard grytman fan Haskerlân. Hy gie al gau ôf mar waard net folle letter oansteld as sekretaris fan Haskerlân. Faak wie de sekretaris fan in gritenij de feitlike bestjoerder en ek krekt de sekretaris waard der faak behoarlik ryk fan. Hy kocht ûnder oare Eysinga S(t)ate by De Jouwer en gie dêr wenjen mei syn frou en besiet dêr hast 30 hektare grûn. Fierders wie hy ûnder oare eigener fan Oenemastate, Sybraede State en in diel fan Rouckema State. 

Under syn bewâld liet hy ûnder oare in feart grave, better bekend as de Broersleat of Broeresleat. It is in rjochte feart dy't ûnder Dolsterhuzen út de Tsjûkemar wei yn in súdeastlike strekking nei de rivier de Tsjonger rint. 

Yn 1580 bleau Jelle Broers Roomsk Katolyk en sluet him oan by de saneamde Malkontinten. Dit wie in groep roomske eallju dy't yn de jierren 1577-1578 de Spaanske side keazen. Dit wie net alhiel sûnder gefolgen, grytman en freon Hoyte Uninga fan Hoytema moast tasjen hoe't op De Jouwer syn Hoytema Stins ôfbrutsen waard omdat men bang wie dat dit as útfalsbasis brûkt wurde soe. Jelle sels waard yn 1596 finzen nommen omdat hy trappearre waard by Roomsk-Katolike gearkomsten, wat destiids derbean wie. Hy kaam frij mei in boete fan 25 gouden Fryske riders, wylst oaren finzenisstraf krigen. 

Hy krige fjouwer soannen, wêrûnder Ambrosius Gellius fan Hylckama dy't sekretaris waard fan Anjewier en op It Hearrenfean wenjen gie. Hy boaske mei Tjaertcke Tjaerts fan Heloma, de widdo fan Matthys fan Oenema. Syn oare soan, Piter Jelles fan Hylckama waard sekretaris fan Haskerlân fan 1622 pant 1681. In soad pakesizzers fan Jelle Broers waarden sels grytman, mar ek rjochters en aptekers kamen foar. Jelle Broers waard 73 jier.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Haskerlân
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
List fan grytmannen fan Haskerlân

**List fan [[grytman]]nen fan [[Haskerlân]]** fan midden 15e iuw - 1790

## Sjoch ek
* List fan Gritenijsekretarissen fan Haskerlân
* List fan boargemasters fan Haskerlân
Kingmastate

**Kingmastate** is in eardere stins by it doarp Sweins, in fjouwer kilometer bûten Frjentsjer. 

De âldst bekende bewenner is in Jelle (thoe) Kingum, dy't om 1500 hinne op de stins wenne. Syn neisieten ha dêr oant ein 16e iuw wenne. De lêste ôfstammeling fan Jelle wie Ignatius fan Kingma (1621-1700). Hy wie brigadier en kolonel fan de Ruterij fan de Feriene Nederlannen en waard nei syn ferstjerren by de oare Kingma's begroeven yn de Reginatsjerke fan Sweins. Op ien fan de grêfsarken stiet it famyljewapen.

De stins, dy't earst oantsjutten waard as *Kinghum*, wie yn dizze tiid in saneamde rjochtfierende state yn it Aester Fiarndel fan Frjentsjerteradiel. Kinghum wie oer de dyk ferbûn mei Frjentsjer troch in brêge (Kingmatille), oer de trekfeart fan Harns nei Ljouwert, mei Winsum. 

De state stie mei in opfeart yn ferbining mei de trekfeart. Lâns de opfeart rûn de oprydleane. It haadgebou stie mei de foarkant nei it easten (Sweins) oriïntearre en lei tusken in bosk oan de noardkant en ferskate tunen, wêrûnder in binnentún en in kokentún.

Mids 19e iuw ferstoar de lêste bewenner fan de Kingmastate, Julius Matthijs fan Beyma thoe Kingma (1781-1847). De state waard by opbod ferkocht en yn 1864 ôfbrutsen. De grûn dêr't it op stie waard ôfgroeven. 

Yn 2001 waard de Stifting Herstel Kingma State oprjochte. Doel is it opbouwen fan it lângoed yn moderne foarm. De plannen bestean út de bou fan fjouwer oant seis wenten om in mienskiplik binnenplak yn in parkeftige omjouwing.


Ofbyld:Teehûs 2.jpg|*Teehûs Kingma State*
Ofbyld:KS rekonstruksje.jpg|*Rekonstruksje*
Ofbyld:Laksegel op it testamint fan Ignatius fan Kingma.jpg|*Laksegel op it testamint fan Ignatius fan Kingma*
Ambrosius Gellius fan Hylckama

**Ambrosius Gellius fan Hylckama** (De Jouwer, 1583 - It Hearrenfean, 20 maart 1650) wie krektas syn heit Jelle Broers Hylckama in Nederlânsk steatsman en jurist út de 17e iuw. Hy wie grytman fan Haskerlân en ek sekretaris fan de eardere gemeente Anjewier. Hy komt út in geslacht dat in soad grytmannen levere.  

Ambrosius Gellius studearre krektas syn heit rjochten oan de Universiteit fan Frjentsjer. Hy studearre ôf yn 1602 en waard postulant yn 1607. Hy waard dêrnei grytman fan Haskerlân (hy folge syn heit op) en op lettere leeftiid waard hy sekretaris fan Anjewier, It Hearrenfean. Hy ferhuze dêr ek hinne en troude mei Tjaertke Tjaerts fan Heloma, de widdo fan Matthys fan Oenema. Har bruorren hawwe beide grytman fan Anjewier west. 

Ambrosius stoar op 67-jierrige leeftiid en liet trije soannen en in dochter nei.

## Sjoch ek
*List fan grytmannen fan Haskerlân
List fan plakken oan of yn de eartiidske Sudersee

__NOTOC__
**List fan plakken lizzend oan of yn de eardere [[Sudersee]]**, de hjoeddeiske Iselmar, Markermar, IJmar en de Rânemarren.

## A
* Aartswâld
* Almeare
* Amsterdam
* Andyk

## B
* Biddinghuzen
* Bloksyl
* Bunschoten

## D
* De Hulk
* Den Oever
* Diemen
* Dronten
* Durgerdaam

## E

* Easterleek
* Edam
* Elburch
* Etersheim

## F
* Fenhuzen
* Follenhove

## G
* Gaast
* Genemuiden

## H
* Hylpen
* Hoarn
* Huizen
* Harderwyk

## I
* Inkhuzen
* Iselmuiden

## K
* Kampen
* Katwoude
* Ketelhaven
* Kolhorn
* De Kúnder

## L
* Laaksum
* Lelystêd
* De Lemmer

## M
* Makkum
* Marken
* Medemblik
* Murns
* Monnikendaam
* Muiden
* Muiderberch

## N
* Naarden
* Nijkerk
* Noardein

## O
* Oer-Diemen

## P
*Piaam

## S
* Skardaam
* Skarl
* Skarwâlde
* Skellingwâlde
* Skellinkhout
* Skoklân
* Spakenburch
* Starum
* Swifterbant

## U
* Utdaam
* Underdyk
* Urk

## V

* Volendam

## W
* Warder
* Warkum
* Warns
* Wervershoof
* Widenes
* Wieringen

## Z
* Zeewolde
Liverpool

* Liverpool, Britske stêd in Merseyside County;
* Liverpool (Illinois), in plak yn de Amerikaanske steat Illinois;
* Liverpool (Nova Scotia), in stêd yn de Kanadeeske provinsje Nova Scotia;
* Liverpool (Pennsylvania), in plak yn de Amerikaanske steat Pennsylvania;
* Liverpool (Sydney), in stedsdiel fan de Australyske stêd Sydney;
* Liverpool (Texas), in stêd yn de Amerikaanske steat Texas;
* Liverpool FC, in fuotbalklup út de Britske stêd Liverpool.
Skâns

In **skâns** of **ferskânsing** is in âld militêr ferdigeningswurk meastal makke fan ôfgroeven ierde. In ferskânsing betsjut tsjintwurdich oer it generaal in (militêr) fersterke plak. Ek by it fierljeppen wurdt in skâns brûkt. Skânsen waarden in soad brûkt by de Tachtichjierrige Oarloch as ferdigening fan strategyske plakken, lykas riviermûningen, wichtige oanfierrûtes oer lân of as ekstra ferdigening fan in stêd. 

By belegeringen waarden faak skânsen groeven troch de belegerders, om de troepen beskermje te kinnen fan fjoer út de stêd en mooglike oanfallen fan bûtenôf. De skânsen waarden destiids yn de regel stjerfoarmich mei meastal fjouwer punten (bastions) en waarden faak omringe troch in grêft en oare foarmen fan ferdigening, lykas peallerigen. Skânsen wienen yn prinsipe ûnôfhinklik, mar koenen ek ûnderdiel wêze fan in liny. 

Permanint besette skânsen krigen in eigen namme en waarden faak 'fort' neamd.

Yn Súdeast-Fryslân binne de resten fan de Fryske Wetterliny te sjen. Dy line fan 16e en 17e-iuwske ferdigeningsskânsen en wetter rint dwers troch it súdeasten fan de provinsje. Se binne bot fertuteaze. Lânskipsbehear Fryslân wol de skânsen opknappe. De Bekhofskâns by Aldeberkeap is earst oanpakt. 

## Keppeling om utens
*Ferskânsing yn it Militêr Wurdboek fan Landolt
Lânskipsbehear Fryslân

**Lânskipsbehear Fryslân** (Nederlânsk en offisjeel: *Landschapsbeheer Friesland*), ôfkoarte ta **LBF**, is in organisaasje dy't him ynset om de ekologyske en kultuerhistoaryske wearden fan it Fryske lânskip te behâlden en te ûntwikkeljen. De organisaasje waard yn 1983 oprjochte, destiids noch ûnder de namme *Stichting Instandhouding Landschapselementen in Friesland* (SILF). It is ien fan de 12 provinsjale organisaasjes dy't oansletten binne by Landschapsbeheer Nederland, opgien yn de oerkoepeljende stichting LandschappenNL. LBF is fêstige yn Beetstersweach.

De organisaasje jout advys, foarljochting, oanlis en docht wurksumheden om soks foar inoar te krijen. Hja hawwe ek ekspertize op it mêd fan subsydzjes.

Landschapsbeheer Friesland wurket gear mei oare lânskipsorganisaasjes lykas It Fryske Gea, IVN Consulentschap Fryslân, Steatsboskbehear en Natuermonuminten, mar ek mei partikulieren en partners as agraryske natuerferieningen om natuer en lânskip yn en om de buorkerijen mear romte te jaan.

## Projekten
In soad wurksumheden wurde dien yn projektfoarm. De projekten betreffe lânskipsûnderhâld, natueredukaasje en toerisme. De projekten wurde útfierd troch de eigen stêfleden mar ek troch skoalbern, studinten en wurkleazen (yn it ramt fan reyntegraasjetrajekten). Dêrneist wurket Landschapsbeheer Friesland mei 500 frijwilligers. LBF wol in platfoarm wêze om ideeën dy't fan ûnderôf komme moatte in kâns te jaan.
Foarbylden fan wurk yn it ramt fan lânskipsûnderhâld binne: 
* Underhâld en plantsjen fan bomen (wylgen, fruitbeammen en sa) 
* It skjinmeitsjen fan poelen  
* It behearen fan einekoaien 
Projekten fan Lânskipsbehear Fryslân op it mêd fan natueredukaasje en toerisme binne ûnder mear rjochte op ûntwikkeling, opmeitsjen en gebrûk fan kuierpaden (de projekten *Oude paden - Nieuwe wegen* en *Waddenwandelen*) en it stimulearjen fan natueredukaasje ûnder basisskoalle-skoalbern (fia it saneamde "Akkoard fan Earnewald" dat mei ferskate regionale organisaasjes sletten is).

## Keppeling om utens
*Webstee Lânskipsbehear Fryslân (nl)
Binnensee

In **binnensee** is in see dy't troch in neare seestrjitte ferbûn is mei oare seeën en/of oseanen of in see dy't hielendal net ferbûn is mei in oare see en dus folslein ynsluten is troch fêstelân.

Foarbylden fan net-ynsluten binnenseeën:
*Eastsee
*Swarte See
*Reade See
*Middellânske See
*Adriatyske See
*Karibyske See
*Japanske See
*De Nederlânske Sudersee foardat dizze ôfsluten waard.

Foarbylden fan ynsluten binnenseeën:
*Kaspyske See
*Deade See
Dy seeën wurde ûnderskieden fan in mar omdat se út sâlt wetter besteane.
Aucke van der Werff

**Aucke van der Werff** (Skettens, 3 septimber 1953) is in Nederlânske politikus foar it Kristen Demokratysk Appèl, CDA.

Van der Werff waard berne yn Skettens, mar brocht syn jeugd troch yn it Oeriselske Kampen. Hy folge de hbs-b en die dêrnei de pedagogyske akademy en de MO-learareoplieding Ingelsk. Hy hat as dosint Ingelsk wurksum west.

Sûnt 1988 is er warber yn de lokale polityk, earst as ôfdielingsfoarsitter fan it CDA yn Wymbritseradiel, dêrnei fan 1990 oant 2002 as lid fan de gemeenteried en fan 1998 oant 2002 as wethâlder en lokoboargemaster.

Sûnt 17 febrewaris 2003 is Van der Werff boargemaster oan It Bilt, as opfolger fan Klaas Dankert (PvdA).

Op 3 maaie 2010 is Van der Werff ynstallearre as boargemaster fan de gemeente Noardeastpolder.

Op 19 febrewaris 2018 hat Van der Werff oan de gemeenteried meidield dat er per 1 oktober fan dat jier ôftrede soe. Mei yngong fan 8 oktober 2018 is Henk Tiesinga beneamd as waarnimmend boargemaster. Dyselde jûn waard oankundige dat Harald Bouman troch de gemeenteried fan Noardeastpolder foardroegen waard as nije boargemaster en definitive opfolger fan Van der Werff.

## Keppeling om utens
* Portefúlje fan boargemaster Aucke van der Werff (mei foto), gemeente It Bilt
Biskopsgrêven

De **Biskopsgrêven** binne in troch in stek omjûn plak by de brêge oer de Drait tusken Drachten en De Wylgen. Earder wie it kampke lân mei de grêven bekend as de Ruterpôle. Neffens oerlevere ferhalen soene dêre biskoppen (sels Poalske!) bedobbe wêze. It is in oantinken oan de Munsterske oarloch fan 1672-1674.

Der is ek in oare ferzje fan it ferhaal. In ôfdieling fan it leger fan Bernhard fan Galen besocht troch Smellingerlân Ljouwert te berikken, mar dat foel net ta. De soldaten namen, nei't sy oer de Suderheide by Drachten Smellingerlân ynkommen wiene, ferskillende rûtes. De grutste groep waard op de Sumarreheide weromslein en begûn te plonderjen. In oar part fan de soldaten hie it op Aldegea foarsjoen. Grytman Haersma hie lykwols de Hegewei trochgrave en barrikadearje litten en boppedat foarkaam heech wetter dat de troep it doarp berikke koe. De Munstersen moasten tebeklûke.

Faaks wiene it guonts fan de lêste plonderjende groep dy't tsjinhâlden waard by de Poalsbrêge oer de Drait. Trije soene de dea fûn hawwe en op dat plak begroeven wêze. Letter soe it folk der biskoppen fan makke hawwe.