open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Montzimahûs

It **Montzimahûs** ek **Ayttahûs** en **Ayttastins** wie in stins oan de Weaze yn Ljouwert. It stie op it plak fan de hjoeddeiske nûmers 28 en 30.

It oarspronlike hûs waard boud foar 1500. Ut de namme kin ôflaat wurde dat it stifte waard troch in telch út it laach Montzima dat ek de Monsmastate yn Blije bewenne. Om 1500 wie de Hartoch fan Saksen eigener fan it blykber tige represintative gebou.

Wopke Eekhoff skreau yn 1846 oer dit hûs ûnder mear:
*De Hertog van Saksen bezat in der tijd hier in de nabijheid nog een aanzienlijk gebouw, dat wij, regt over Andringahuis, aan de overzijde der Oudegracht, op de Weaze aantreffen. Oorspronkelijk was het door het adellijk geslacht MONTZIMA gesticht, en Hertog GEORG bewoonde het, of was er althans eigenaar van, toen hij het in den jare 1515, uit vorstelijke milddadigheid, schonk aan FOLKERT AYTTA en zijne vrouw YDT HANIA, nadat de door hen bewoonde hoeve Barrahuis, onder Wirdum, in den strijd tegen de Gelderschen gedeeltelijk verbrand was geworden. Na hun overlijden is dit huis, hetwelk sedert ook Ayttahuis wordt genoemd, ten deel gevallen aan hunnen tweeden zoon, den grooten geleerde en staatsman VIGLIUS VAN AYTTA VAN SWICHEM, die thans de hooge waardigheden van President van den Geheimen Raad der Nederlanden te Brussel en Zegelbewaarder des Keizers bekleedt, en onlangs tot Ridder van het Gulden Vlies verheven is. (Hij was overigens “Canselier” van het Gulden Vlies en geen eenvoudige “Ridder” – JL). Vandaar, dat het in steen gehouwen keizerlijk wapen tusschen de pilaren van Hercules, met het ordeteeken van het Gulden Vlies omhangen en met de zinspreuk: Plvs Oultre geteekend, den voorgevel van dit huis versiert. Hoewel in vele hooge betrekkingen meest buiten 's lands verkeerende, stelt hij grooten prijs op het bezit van dit gebouw, waar achter een groote hof en stallen tot langs den Wirdumerdijk strekken.*

De neamde stien is ynmitsele yn de sydmuorre fan it hjoeddeiske pân. It fertoant net mear it keizerlike wapen mar de nôtstûke fan de Aytta’s. 

Letter is op de hoeke fan de Ayttasteech en de Weaze in pakhûs boud, dêr't begjin 21e iuw it kafee “Slot 30” sit.

## Bewenners
* oant 1515 Hartoch George fan Saksen
* 1515 - 1540 Folkert Aytta en Ydt Hania
* 1540 - 1576 Viglius fan Aytta fan Swichum
* 1576 - ? Bucho, Folkert, Wybrand en Viglius fan Aytta
* 1580 Bernard fan Merode, Heer fan Rummen (hierder)
* 1582 - 1641 Viglius fan Aytta (allinnich eigener)
1641 - ? erfgenamten fan Viglius van Aytta
Niki Belucci

**Niki Belucci**, wiere namme **Nikolett Pósán** (Boedapest, 10 maart 1983), is in Hongaarsk eroatysk house-DJ, dy't foarhinne wurksum wie as pornografysk aktrise. Har skûlnamme wurd ek wol misstavere as Niki Belluci.

## Libben en karriêre
Niki Belucci waard yn 1983 yn 'e Hongaarske haadstêd Boedapest berne as Nikolett Pósán. Dat har wiere namme gauris werjûn wurdt as Pósán Nikolett, komt om't it yn it Hongaarsk wenst is de efternamme foar de foarnamme te setten. Yn har bernetiid wûn se in beskate ferneamdens as turnster.

Yn 2002, doe't se 19 jier wie, makke se har debút yn in pornografyske film, en yn 'e folgjende fjouwer jier spile se neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) yn totaal yn 39 pornofilms. Dêrby wurke se foar it Sweedske *[[Private (filmstudio)|Private]]*-label, mar ek foar sokke foaroansteande Amerikaanske studio's as *[[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]]*, *[[Hustler Video]]*, *[[Wicked Pictures]]*, *[[Jill Kelly Productions]]*, *[[New Sensations (filmstudio)|New Sensations]]*, *[[Elegant Angel]]* en *[[Red Light District]]*.

Yn 2005 kearde Belucci de pornoyndustry de rêch ta; alles wat dêrnei noch fan har ferskynde, bestie út kompilaasjes fan earder materiaal. Ynstee lei se har fan dy tiid ta op in nije karriêre as house-DJ, wêrby't se faak mei (benei) bleate boarsten (topless) optreedt.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Niki Belucci
* Biografyske gegevens en filmografy fan Niki Belucci yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Niki Belucci yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Angelica Bella

**Angelica Bella**, echte namme: **Gabriella Kovacs** (Tiszalök, 15 febrewaris 1968 – Nyíregyháza, 7 maaie 2021), wie in Hongaarsk pornografysk aktrise. Hja begûn har karriêre ûnder de skûlnamme Gabriella Dari, en makke letter ek wol gebrûk fan 'e nammen Gabriella Jankov, Keti Kay en Katy Kay.

## Libben en karriêre
Angelica Bella waard yn 1968 berne yn it eastlik Hongaarske Tiszalök. Hja makke yn 1991, doe't hja 23 jier wie, har debút yn in pornografyske film ûnder de namme Gabriella Dari. Yn totaal spile se yn 'e jierren dêrnei, neffens de Internet Adult Film Database (IAFD), yn 52 pornofilms. Se arbeide meast yn Itaalje en berikte dêr ek har grutste populariteit, mei wurk foar studio's as de Mario Salieri Entertainment Group, Grand' Idea en Bella Video. Dêrnjonken wurke se ek wol foar Dútske labels, lykas Sascha Alexander Productions en Magmafilm.

Yn films fan Amerikaanske makkelei wie Bella mar selden te sjen, al spile se yn 1992 yn diel 1 en 2 fan 'e *Anal Europe*-searje; yn diel 1 die se in sêne mei pornofeteranen Tom Byron en Joey Silvera. Datselde jiers wie se ek te sjen yn *Rocco's Euroflesh 10: Rome after Dark*, in film fan 'e Italjaanske akteur en regisseur Rocco Siffredi foar de Amerikaanske studio Sin City. Yn 1995 kearde Bella werom yn in rige Amerikaanske films, wêrûnder *Angel's Vengeance* en *Kinky Villa*.

Yn 1993 wûn Bella in Hot d'Or (dat doedestiden de wichtichste Jeropeeske pornografypriis wie) yn 'e kategory bêste Jeropeeske aktrise. Tsjin 'e ein fan 'e jierren njoggentich spile se mar selden mear mei yn pornofilms, en yn 2006 loek se har hielendal út 'e pornoyndustry werom. Dêrnei rjochte se in eigen online-seksshop op, en lei se har ta op 'e eksploitaasje fan dat bedriuw. 

Angelica Bella ferstoar op 7 maaie 2021 yn it Hongaarske Nyíregyháza. Hoewol't der geroften giene dat hja beswykt wie oan koroana, waard dat troch oare boarnen mei klam wjersprutsen. De wiere deadsoarsaak is net bekend makke.

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Biografy en filmografy fan Angelica Bella yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Angelica Bella yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Eve Angel

**Eve Angel**, echte namme: **Eva Dobos** (Boedapest, 19 maaie 1983), is in Hongaarsk neakenmodel en pornografysk aktrise. Oare pseudonimen fan harres binne Eva Shine, Marina Mendoza, Eve, Katie, Daphne en Severine. Neffens har offisjele opjefte is se 1.68 m, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 34B.

## Libben en karriêre
Angel is hikke en tein yn 'e Hongaarske haadstêd Boedapest. Se groeide op as de middelste yn in gesin mei trije bern; hja hat in trettjin jier jongere suster en in twa jier âldere broer. Fia in kammeraatske kaam se foar it earst yn oanrekking mei neakenfotografy. Dat liek har foar harsels ek skoan ta, mar om't se doe noch gjin 18 jier wie, moast se der in skoft mei wachtsje. Fuort nei't se yn 2001 mearderjierrich wurden wie, sette se útein mei te wurkjen as neakenmodel. Sa posearre se bygelyks foar neakenblêden as de *[[Playboy (tydskrift)|Playboy]]*, de *[[Penthouse]]*, *[[Mayfair (tydskrift)|Mayfair]]*, *[[Club International]]*, *Swank* en *Velvet*.

Datselde jiers (2001) makke se ek har debút yn in pornografyske film. Neffens de Internet Adult Film Database (IAFD) hat se sûnt yn likernôch 140  pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as *[[Hustler Video]]*, *[[Digital Sin]]*, *[[Private (filmstudio)|Private]]*, *[[Wicked Pictures]]*, *[[Jules Jordan Video]]* en *[[New Sensations (filmstudio)|New Sensations]]*. Yn 't earstoan spile se fral heteroseksuële sênes, mar letter skaaide har wurk hieltyd mear de lesbyske kant út. Yn in fraachpetear út 2012, mei regisseur Pierre Woodman, sei se dêroer dat se it foar de kamera nofliker fynt om mei oare aktrises te wurkjen, al jout se yn har priveelibben de foarkar oan manlju.

Yn 2006 krige Angel in priis fan it *Viv Thomas Forum* dat him taleit op lesbyske pornografy. Yn 2009 wûn se in Amerikaanske *[[AVN Award]]* (de *[[Oskar]]* fan 'e pornowrâld), yn 'e kategory bûtenlânsk artyste fan it jier. Njonken har aktearwurk runt Angel tegearre mei har broer in ûntwerpbedriuw.

## Films (in kar)
● 2008 – *Taste My Lips* (Private)
● 2008 – *Ladies of Pleasure*
● 2008 – *Young Harlots Dirty Secrets*
● 2008 – *Russian Institute: Lesson 10* (Vidéo Marc Dorcel)
● 2009 – *La Femme Lovers*

## Prizen en nominaasjes

## Keppelings om utens
* Offisjele webside fan Eve Angel
* Biografy en filmografy fan Eve Angel yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)
* Biografyske gegevens en filmografy fan Eve Angel yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)
Willy Stöwer

**Willy Stöwer** (Wolgast, 22 maaie 1864 – Berlyn, 31 maaie 1931) wie in Dútsk keunstskilder, ferneamd fan syn seesichten.

In soad fan syn skilderings hawwe ôfbylden fan sinkende skippen as skippen yn fergelykbere situaasjes. Ien fan syn meast ferneamde wurken lit it sinken fan de RMS ''Titanic'', yn 1912, sjen. Hy wie gjin tsjûge fan dat barren, dat der sitte ûnkrektichheden yn it skilderij, sa as de iisbergen, dy't dêr doe net wienen, en de reek út de efterste piip, dy't in luchtferfarskingsfunksje hie. Keizer Wilhelm II wie in grut leafhawwer en stiper fan syn wurk en hie mear as ien skilderijen fan him. Willy Stöwer beselskippe de monarch tusken 1905 en 1912 op ferskate seereizen 
Stöwer wie in tige warber skilder, dy't mear as hûndert skilderijen yn mar twa jier makke. Tusken 1892 en 1929 makke er sa'n 900 swart-wyt en 335 kleure yllustraasjes foar 57 boeken, posters, ansichtkaarten en brosjueres.

Doe't keizer Wilhelm fuort wie en de heechtiid fan de Dútske oarlochs- en hannelsfloat oer wie, hie Stöwer it dreech om troch de tiid te kommen. Hy krige noch wolris opdrachten fan rederijen, mar doe't er yn 1931 stoar wie er al benei fergetten.

## Priuwke wurk

Ofbyld:Hansa ships of the XIVth and XVth centuries shipno4.png|*[[Kogge|Hânzeskippen]] út de [[14e iuw]]*
Ofbyld:Stöwer U-Boot Truppentransporter.jpg|*Transporstkip wurdt troch ûnderseeboat oanfallen*
Ofbyld:Combat du Bouvet et du Meteor.jpg|*Gefjocht fan de *Bouvet* en de *Meteor**
Ofbyld:HL Damals – Willy Stöwer.jpg|*Haven fan [[Lübeck]]*
Ofbyld:Willy Stöwer Yacht Hohenzollern.jpg|*De SMY Hohenzollern I, 1888
Ofbyld:Cap Trafalgar 1899.jpg|Steamboat *Cap Trafalgar'', 1914
Swansea City AFC

**Swansea City AFC** (Welsk: *Clwb Pêl-droed Dinas Abertawe*) is in profesjonele fuotbalklup út Swansea, Wales en komt út yn de Ingelske Premier League.

## Football League Trophy
Swansea City is mei aartsrivaal Cardiff City de ienige klup út Wales dy't ea yn de heechste Ingelske difyzje útkaam. Yn 1912 waard it doetiidske Swansea Town oprjochte, en begûn it yn de Southern League. De earste kompetysje-wedstriid spile it op 7 septimber 1912, tsjin Cardiff City. It waard 1-1. Fan 1912 oant 2005 spile Swansea yn The Vetch Field. De klup groeide nei ferrin fan tiid út it stadion. Boppedat rekke it mear en mear yn ferfal en waard ferfanging hyltyd needsaakliker. Op 23 july 2005 spile it tsjin Fulham FC de iepeningswedstriid fan it nije Liberty Stadium (it waard 1-1). De namme fan it nije stadion komt fan de sponsor *Liberty Properties*. De fans neamden it leaver it *White Rock Stadium*, sa't de oarspronklike namme liedt.

Lyk as yn 1993/94 wûn Swansea tiidens it seizoen 2005/06 de Football League Trophy troch mei 2-1 te winnen fan Carlisle United. De wedstriid waard foar 42.000 taskôgers spile yn it Millennium Stadium yn Cardiff. *The Swans* einige dat seizoen boppedat op it sechsde plak yn de kompetysje. Dat plak joech harren it rjocht om yn de play-offs promoasje nei de Championship ôf te twingjen. Yn de finale spile it tsjin Barnsley. Nei njoggentich minuten stie it 2-2 en it ferlear op penalty's mei 3-4.
Majorana-dieltsje

It **Majorana-dieltsje** is ien fan de elemintêre dieltsjes. It is in type fermioanen dat syn eigen anty-dieltsje is. Majorana-fermioanen binne ferneamd nei de Italjaanske natuerkundige Ettore Majorana. 

De neutrino's binne mooglik Majorana-fermionen. Yn dat gefal soe it elektron-antineutrino lyk wêze oan it elektronneutrino. Oft it neutrino in Majorana-fermion is, is net bekend. Der binne yn it standertmodel fan de dieltjesfysika gjin oare elemintêre fermioanen dy't Majorana-fermioanen wêze kinne. Der binne wol ferskate bosoanen dy't har eigen anty-dieltsje binne, lykas it Z-boson en it foton. Yn de supersymmetryske teory is it neutralino syn eigen anty-dieltsje.

Nanowittenskippers fan de Delftske universiteit hawwe it saneamde Majorana-dieltsje waarnommen. It bestean fan it dieltsje wurdt al sûnt de jierren ’30 foarsein, mar it wie noch nea earder obstrewearre. Mei in opstelling fan tige lytse nanotriedsjes, superliedings en magneten hawwe de ûndersikers yn Delft it bestean fan it dieltsje sjen litten, sa ferdútste ûntdekker Leo Kouwenhoven yn april 2012.

It dieltsje hat in pear eigenskippen dy’t de oare elemintêre dieltsjes net hawwe. It is bygelyks syn eigen anty-dieltsje. De ûndersikers hoopje dat de ûntdekking brûkt wurde kin foar it bouwen fan in kompjûter dy’t noch folle flugger is as de hjoeddeiske kompjûters.
Leo Kouwenhoven

**Leo Kouwenhoven** (Pijnacker, 10 desimber 1963) is in Nederlânsk natuerkundige. Yn 1992 promovearre hy *[[cum laude]]* oan de Technyske Universiteit Delft. Yn 2007 krige hy de Spinozapremy.
Fermion

In **fermion** (neamd nei Enrico Fermi) is in dieltsje dat him skaaimerket troch in healtallige spin (s=1/2, s=3/2, s=5/2, ...). Dit as tsjinstelling mei bosoanen dy't altiten in hieltallige spin hawwe. Elk subatomêr dieltsje fan it standertmodel falt yn te dielen yn ien fan dizze beide soarten.

Elemintêre fermioanen (dat binne fermioanen dy't sels net mear út oare subatomêre dieltsjes besteane, dus elemintêre dieltsjes) binne sels fierder ûnder te ferdielen yn leptoanen (bg. elektron, muon) en kwarks (de elimintêre boustiennen fan hadroanen). Omdat fermioanen in healtallige spin hawwe, foldogge se oan it útslutingsprinsipe fan Pauli, wat sizze wol dat twa fermioanen net presys deselde kwantumgetallen hawwe kinne. Dat prinsipe soarget foar ûnder oare de stabiliteit fan elektroaneskilenl. Mear yn it algemien foldogge fermioanen oan de Fermi-Diracferdieling.

Elemintêre fermioanen binne de boustiennen fan matearje. Elemintêre bosonen bringe krêften oer tusken de elemintêre fermioanen.
Jan Brens

**Jan Brens** (Snits, 17 july 1947) is in ûnderwizer en dirigint/saksofonist. 

## Libben en wurk
Nei de H.B.S. folge hy de oplieding oan de kristlike kweekskoalle yn Snits.
Yn 1968/1969 helle hy de ûndersiis-en haadakte. Dêrnei folge hy lessen oan de Muzyk Pedagogyske Akademy yn Ljouwert. Brens wie ûnderwizer yn Lollum De Gerdyk en Drachten. Hy studearre yn de santiger jierren MU-Pedagogyk oan de Noardlike Hegeskoale. Untwurp ein santiger en begjin tachtiger jierren materiaal en lesmetoades foar it basisûnderwiis, sa as kopiearsystemen foar rekkenjen, taal, skriuwen en muzyk. Fan syn hobby muzyk makke er syn berop. Hy late ferskate koaren en muzykensembles yn en bûten Fryslân.

### Muzyk
Syn earste stappen op dirigearterrein wienen drumbands yn de regio Snits, ûnder oare Heech en Toppenhuzen. It earste koor dat hy late wie it Snitser Jongeskoar, destiids in ûnderdiel fan manljuskoar Edoza. Dêrnei folgen ferskate Fryske koaren en korpsen.
Yn 2012 is hy de muzikaal lieder fan koraalorkest Hymne, it Warkumer Manljuskoar, it Súdwestkoar, it Stellingwerfkoar en it Frysk Manlju Ensemble. By konkoersen hie Brens súksessen op provinsjaal en lanlik terrein. Treedt ek op as saksofoansolist (op altsaks en sakssello). Hy wurke mei Nederlânske artysten as Thijs van Leer, Marco Bakker, Jan Vayne en Klaas Jan Mulder. Sûnt 2005 is hy sjuerylid by koarfestivals. Makke yn de lêste desinnia in 1000-tal lietteksten en arranzjminten foar koaren en muzykensembles (û.o. de Stellingwarf Cantate mei Johan Veenstra, de Kantate Antyk, de Fryslân Kantate ensfh.) 

### Koraalorkest Hymne
Sette yn augustus 2003 in advertinsje yn de Snitser krante mei in oprop om it koraalorkest te foarmjen. Rûnom út de provinsje joegen muzikanten har op om ien kear yn de wike koraalmuzyk en koraalbewurkingen te spyljen. Septimber fan dat jier spile it Koraalorkest Hymne foar de earste kear yn ien fan de sealen fan it Bogermankolleezje.
Jabik van der Bij

**Dr Jaap (Jabik) van der Bij** (Bitgummole, 1941) is in ûnderwiisman en Frysk beweger út Twellingea. Waard berne op de klaai mar hat syn woartels yn De Wâlden (Garyp), wennet mei syn frou Baukje sûnt 1978 oan it Prinses Margrietkanaal yn Twellingea.

## Underwiis
Nei de Mulo gie er nei de kweekskoalle yn Dokkum. Studearre dêrnei foar de middelbere akte Pedagogyk MO-A en MO-B yn Amsterdam oan it Nutseminarium en de VU. Helle syn doktoraal yn de Sosjale Wittenskippen oan de universiteit fan Grins. Wurke in oantal jier as underwizer yn Boarnwert en Alkmaar en kaam yn 1969 as learaar Pedagogyk en Psychology en Wiskunde oan de Pedagogyske Akademy yn Snits. Wurke ien dei yn de wike oan it Freudenthalynstitút yn Utert dat him rjochte op de ferbettering fan de kwaliteit fan it ûnderwiis yn didaktyk, wiskunde en natuerwittenskippen yn it primêr- en fuortset ûnderwiis. Krige dêrtroch it earste graads foech foar Wiskunde. Yn 1977 waard er adjunkt op PA De Him yn Snits dy't letter fusearre mei de KJK fan Drachten en waard yn 1982 direkteur fan De Him. Sûnt 1987 makke Van der Bij diel út fan de sintrale dreksje fan de hegeskoalle CHN yn Ljouwert, no Stenden. Yn 1995 waard hy Foarsitter fan it Kolleezje fan Bestjoer fan dy hegeskoalle. Yn 2005 promovearre Van der Bij ta doktor yn de Geasteswittenskippen op it proefskrift *Fries in het voortgezet onderwijs, een Echternachse processie.*
## Polityk
Polityk waard Van der Bij foarme troch Fedde Schurer, haadredakteur fan de Friese Koerier, foaroanman fan de Ried fan de Fryske Beweging en Twadde Keamerlid foar de Partij fan de Arbeid. Respekt foar elkoars identiteit, foar it eigene yn kultuer en lânskip en fan minsken, makke dat er lid waard fan de FNP. Waard ek foarsitter fan it Kolleezje fan Bestjoer en ienich lid fan de Hegeskoalle Fryslân. 
Van der Bij is foarsitter fan de Unôfhinklike Senaats Fraksje (OSF), in gearwurkingsferbân fan provinsjale partijen.

## Fryske Beweging
Waard lid fan de Ried fan de Fryske Beweging. Omdat in In protte Friezen har wol graach skriftlik yn it Frysk uterje wolle, mar soks net oandoarre sette hy dêr mei oaren de side goedfrysk.nl op.
Ettore Majorana

**Ettore Majorana** (Catania, Itaalje 5 augustus 1906 - (?) 27 maart 1938) wie in Italjaansk teoretysk natuerkundige. Hy wurke oan de beskriuwing fan de massa fan neutrino's. Hy wie in meiwurker fan Enrico Fermi. Fermi liet him tige loovjend út oer Majorana; natuerkundigen soenen neffens him te ferdielen wêze yn gewoane, bûtengewoane- lykas himsels - en sjenyen lykas Majorana.

## Mystearje
Yn 1938 ferdwûn Majorana op in boatreis fan Palermo nei Napels. Der binne meardere teoryen oer syn ferdwining. Hy liet twa brieven nei dêr't in soarte fan ôfskied yn beskreaun stie, wêrtroch't tocht wurdt dat er himsels fan kant makke hat, mar hy soe ek ferdwûn wêze kinne om mei in oare identiteit fierder te libjen, of ûntfierd of fermoarde wêze kinne. Omdat Majorana syn libbenlang in djipleauwige katolyk wie en in soad skreau oer de befêstiging fan syn roomske leauwe troch de natuerwittenskippen, postulearre de skriuwer Leonardo Sciascia desennia letter de teory dat Majorana mooglik yn in kleaster yntreden wie en him dêrmei folslein fan de wrâld isolearje woe. Majorana hat ris tsjin Albert Einstein sein dat de wrâld troch technologyske foarútgong op in eksplosyf stie, mar dat de minskheid gelokkich de ûntstekking noch net fûn hie.
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** (Rome, 29 septimber 1901 – Chicago, 28 novimber 1954) wie in Italjaansk natuerkundige.

Hy is it meast ferneamd fan syn wurk op it mêd fan bètaferfal, de ûntwikkeling fan de earste kearnreaktor (sjoch ek kearnsintrale) en de mei-ûntwikkeling fan de kwantumteory (Fermi's goudene regel). Him waard yn 1938 de Nobelpriis foar de Natuerkunde takend.

Fermi wie haad fan it team dat de earste kearnreaktor boude, wêryn de earste behearske nuklêre keatlingreaksje barde en wie ien fan de grutte mannen fan it Manhattanprojekt. fermioanen en it *Fermi National Accelerator Laboratory* (Fermilab) binne nei him neamd en fierder it elemint Fermium en de Fermi-Diracferdieling mei it Fermi-nivo. Yn 1956 waard de ''Enrico Fermi US Presidential Award'' ynsteld as oantinken fan syn libben en wurk. De ôfdieling oan de Universiteit fan Chicago dêr't hy wurke hat hjit tsjintwurdich it Enrico Fermi-Ynstitút.

## Priveelibben
Fermi wie frijmitselder. Yn 1928 troude hy mei de joadske Laura Capon. Se krigen twa bern, in dochter en in soan dy't nei Fermi syn ferstoarne breoer neamd waard.

## Keppeling om utens
* In foto-argyf fan Fermi en "the Panisperna boys"
* Boeken over Enrico Fermi
Catania

**Catania** is de op ien nei grutste stêd fan Sisylje, lizzend op de eastkust fan it eilân. It is de haadstêd fan de provinsje Catania. Yn 2005 hie de stêd mear as 307.000 ynwenners. De stêd leit oan de foet fan de Etna, de aktive fulkaan sa'n 30 kilometer benoarden de stêd. Sint-Agatha is de beskermhillige fan de stêd.

De stêd hat in kommersjele haven, in ynternasjonaal fleanfjild, Catania-Fontanarossa, en in treinstasjon. Yn 1999 is it earste diel fan de metro fan Catania tusken de stasjons *Borgo* en *Porto* yn gebrûk nomd. Fierders hat Catania de measte teaters fan it eilân. Der binne in protte profesjonel teatergroepen, mar ek amateur-teatergroepen, yn de stêd. 

De komponist Vincenzo Bellini is yn 1801 yn Cataniaberne berne en de byldhouwer Emilio Greco yn 1913. De hjoeddeiske populêre sjongers Mario Venuti, Carmen Consoli, en Patrizia Laquidara komme ek út Catanis.

It histoaryske stedssintrum stiet sûnt 2002 mei acht oare barokke stêden yn de Val di Noto op de Wrâlderfgoedlist fan UNESCO.

## Berne

* Agatha fan Sisylje (225-251), hillige
* Constance fan Sisylje (1249-1302), keninginne fan Sisylje
* Loadewyk fan Sisylje (1337-1355), kening fan Sisylje
* Angelus Sinicius, (?-1386) geastlike
* Emilio Greco (1913-1995), byldhouwer
* Giovanni Pacini (1796-1867), komponist
* Vincenzo Bellini (1801-1835), komponist
* Giovanni Verga (1840-1922), skriuwer
* Ettore Majorana (1906-1938), natuerkundige
* Raffaele Lombardo (1950), presidint fan de autonome regio Sisylje
* Carmen Consoli (1974), sjongster

## Ofbylden

Catania - Cattedrale di Sant'Agata - 2023-09-04 22-32-09 001.jpg|Sint-Agatakatedraal.
Catania - Teatro Romano 04.jpg|Teater.
Catania Castello Ursino msu2017-9944.jpg|Kastiel fan Catania.
Jane Avril

**Jane Avril**, artystenamme fan **Jeanne Beaudon**, ek wol *Jane La Folle* of *Mélinite* neamd (Parys, 31 maaie 1868 - dêre, 16 jannewaris 1943) wie in Frânsk dûnseres en model. Faaks is hja de meast ferneamde cancan-dûnseresse ea, dy’t fral ferneamd wurden is omdat Toulouse-Lautrec har faak skildere hat.

## Libben en wurk
Sy waard yn earmoede grutbrocht as dochter fan in koertisane en waard geregeld tramtearre.
Neidat sy fan hûs run wie hat se in skoft opnaam west yn it Salpêtrière Hospitaal, omdat sy te lijen hawwe soe fan de neurologyske oandwaning  'St Vitus' Dûns'.  Dr. Jean-Martin Charcot, saakkundige op it mêd fan 'frouljus hystery' joech har dêr ferskillende soarten terapyen en hat letter yn in biografy fan har ferklearre dat sy better waard doe’t se op in feest foar pasjinten en personeel fan it hospitaal ûntduts dat se goed dûnsje koe. 
Nei it ferlitten fan it hospitaal en in mislearre ferkearing wie se fan doel om harsels tekoart te dwaan, mar sy waard opfong yn in Parysk bordeel.

Fan 1889 ôf trede sy op yn de Moulin Rouge. Sy waard ien fan de boechbylden fan de nachtclub. Se stoppe in skoftke mei dûnsjen doe’t sy in bern krije moast. Fierders soe sy op toernee nei Londen.

Yn 1910 boaske sy oan de Dútske keunstner Maurice Biais. It soe in ûngelokkich houlik wurde en it pear libbe yn earmoed oant har man yn 1926 stoar. 

Avril stoar sels yn 1943 yn de âldens fan 74 jier, yn in hûs foar de âlderein. Sy waard begroeven op it Cimetière du Père-Lachaise.

## Ferskaat
* Avril is in karakter yn  ferskillende films oer de Moulin Rouge.
* Avril en Louise Weber, in dûnseresse út deselde tiid, binne altyd fûle konkurrinten fan elkoar west.
* Avril is in personaazje yn Per Olov Enquist syn pseudo-biografyske roman *Boken om Blanche och Marie* (2004, dy’t part fan it libben fan  Blanche Wittman en Marie Curie beskriuwt).


Ofbyld:Jane Avril by Toulouse-Lautrec.jpeg|*Jane Avril*, poster, 1893, troch Toulouse-Lautrec.
Ofbyld:Henri de Toulouse-Lautrec 031.jpg|*Jane Avril* troch de Toulouse-Lautrec 
Ofbyld:Henri de Toulouse-Lautrec Jane Avril.jpg|*Portret Jane Avril* troch de Toulouse-Lautrec
Ofbyld:Henri de Toulouse-Lautrec 032.jpg|*Jane Avril* troch de Toulouse Lautrec, 1899 


## Keppeling om utens
* Jane Avril of the Moulin Rouge - webside wijd oan Avril
* ''Toulouse-Lautrec and Jane Avril beyond the Moulin Rouge'' - Courtauld Gallery, London
Blanche Wittman

**Blanche Wittman** (1859 - 1913) wie in ferneamd pasjinte fan Jean-Martin Charcot, de learmaster fan Sigmund Freud, dy't mei har oan syn studinten hystearyske oanfallen demonstrearre. 

## Biografy
Blanche Wittman har libben wurdt yn de pseudo-dokumintêre roman *Boken om Blanche och Marie* fan Per Olov Enquist útbylde. It boek ferhellet fan in Blanche Wittmann dy't yn har 'twadde libben' (nei ûntslach út Hôpital de la Salpêtrière) assistinte en freondinne fan Marie Curie waard. Troch it wurkjen mei pikblinde (dat it slim radioaktive radium befettet) waard sy slim siik en moasten úteinlik har beide skonken en ien earm amputearre wurde. 

Enquist hat lykwols it oparbeidzjen en de freonskip mei Marie Curie wierskynlik optocht. Ut oantekeningen yn it argyf fan it Marie-Curie-Ynstitút docht net bliken dat Wittman assistinte fan Marie Curie west hat, dy't dus ek net siik west hawwe kin fan it wurkjen mei radioaktive stoffen. 

## Keppeling om utens
*  Site fan Hanser Verlags (útjouwerij) oer Blanche Wittman by Enquist
Ockingastate

**Ockingastate** of **Ockingahûs** wie in state oan de Sjungadyk yn Burchwert, gemeente Wûnseradiel. Fan de stins is neat werom te finen.

De âldste fermelding fan de state is fan 1424. Alde kaarten hawwe yn Burchwert de stinzen fan Ockinga en Donia. Ockingastate stie op it steed dêr't yn 2009 de pleats fan Frans Hettinga stiet. Wannear't it laach Ockinga him hjir fêstige, is net bekend. De âldste Ockinga wie Lolle Ockinga (± 1376). Twa oerpakesizzers, Hero en Piter, bewennen elk ien fan de twa states, mar it is net dúdlik hokker. In wiidweidige beskriuwing fan de famylje Ockinga stiet op de website fan Burchwert en Hichtum.
Yn 1540 wurde wer twa bruorren neamd, Hero en Joast fan Ockinga, ek fan harren is net bekend op hokker fan beide states se wennen.

Yn 1603 wennet op Ockingahûs in Jarich fan Ockinga, dy't troud wie mei Hijlck fan Ockinga. Se hiene sân bern, wêr't  fjouwer soannen fan in wichtige funksje hiene. Hjirút kin opmakke wurde dat dy staach fan de famylje grifformerard wie, want foar roomsk-katholiken wie in belangrike funksje net tastien. De âldste, Lolle of Lodewick fan Ockinga, wie Ried fan de Admiraliteit fan it Noarderkertier (Noard-Hollân) en troude yn 1648 mei Maria Sternsee. Seis jier letter ferdronk hy mei syn skip foar Starum en der waard troch de famylje in famyljegrêf kocht yn de tsjerke fan Burchwert, dêr't in grêfstien noch oan herinnert.

Wat der fierder mei de state barde is ûnbekend.

## Bewenners
* famylje Ockinga
* 1603 - 1654 Jarich fan Ockinga
* 1654 Maria Sternsee
Neutrino

It **neutrino** is in subatomêr-, elemintêr dieltsje sûnder lading. It hat in spin fan 1/2 dat it is in fermion.

It neutrino is in lepton. De foarneamste wikselwurking (ynteraksje) dy't neutrino's sjen litte is de swakke kearnkrêft: neutrino's binne net gefoelich foar de sterke kearnkrêft of elektromagnetyske ynteraksjes. Lang waard dêrneist miend dat de massa fan it neutrino nul wie, mar eksperimintele resultaten fan bygelyks de Super-Kamiokande detektor hawwe sjen litten dat se grutter as nul is. Sadwaande binne neutrino's ek bleatsteld oan de swiertekrêft.

De measte neutrino's dy't de ierde berikke, komme fan de sinne. De sekonde wurdt elke kante sintimeter fan de romte yn de omkriten fan de ierde, dy't streekrjocht op de rjochting fan de sinnestrielen stiet, passeard troch 65 miljard sinneneutrino's. 

Septimber 2011 melden ûndersikers fan it CERN yn Switserlân en de *[[Laboratori Nazionali del Gran Sasso]]* yn Itaalje dat hja, by it CNGS-eksperimint, mooglik waarnomd hawwe dat heech-energetyske muon-neutrino's in fraksje flugger as de ljochtsnelheid reizgje. Yn novimber 2011 hawwe ûndersikers fan CERN opnij mjitten dat dit dieltsje hurder giet as it ljocht. Dy ûntdekking soe de útgongspunten fan de relativiteitsteory fan Albert Einstein ûndermynje. Febrewaris 2012 makke CERN bekend dat by dy eksperiminten in net goed wurkjende ossillator en glêsfezelferbining ta in legere of hegere útkomst fan de reistiid fan de neutrino's laat hawwe kinne. Nije mjittings yn maaie 2012 sille der útslútsel oer jaan moatte.

### Trije generaasjes
Yn it Standertmodel kommme trije generaasjes neutrino's foar. De earste generaasje wurdt it *neutrino* neamd (ek wol *elektron-neutrino* of *e-neutrino*), de twadde generatie *[[muon-neutrino]]* en de tredde *[[tau-neutrino]]*. De neutrino's binne ferneamd nei de elektrysk laden leptonen út deselde generaasje: elektron, muon en tau. Der bestiet foar eltse neutrino in anty-neutrino: antimatearje.
Etymology

De **etymology** is it dielgebiet fan de taalkunde dat it komôf fan wurden bestudearret. De *etymology fan in wurd* is de histoaryske ferklearring foar de wize wêrop't de foarm fan it wurd ta stân komd is; dêrom wurdt it ek wol de **wurdôfkomst** (Dútsk: *Wortherkunft*) neamd.

Ien dy't him mei etymology dwaande hâldt is in **etymolooch**. Etymologen wurkje faak by útjouwerijen fan wurdboeken en ensyklopedyën.

Ferneamde Nederlânske etymologen binne Jan de Vries (1890-1964) en Nicoline van der Sijs (°1955).
Hendrik ten Hoeve Pries

De **Hendrik ten Hoeve Pries** is in priis foar Ljouwerters dy't harren pân, tún of hiem yn âlde gloarje werombrocht hawwe. De priis bestiet út in lyts tegeltablo mei de namme fan de priis, it jiertal en it adres. Stedkenner Hendrik ten Hoeve ferstoar yn 2009. De histoaryske feriening Aed Levwerd rikt de priis út op de jierlikse *Liwwadderdag* yn Sealen Schaaf.

De priis waard foar it earst útrikt op 15 april 2012. Winners wienen doe Rients Gratama en Carla van der Heijde, dy't oan de Eastergrêftswâl wenje en Hein de Graaf en Marijke Tiemersma yn de Beginestrjitte.

## Winners
* 2019: Famylje Van der Schaaf (Lieuwe Jellingastrjitte, Britsum)
* 2017: Erwin Hamming-Schott en Niels Schott-Haming (Johan Willem Frisostrjitte 2)
* 2015: Cor Giesing en Hester Heldoorn (Molestrjitte 38)
* 2012: Carla van der Heijde (Eastergrêftswâl 25) en Hein de Graaf en Marijke Tiemersma (Beginestrjitte 30)
Startfinster

In **startfinster** is it tiidsramt wêryn't de start fan in romteskip, al as net bemanne, mooglik is om de missy ta in goed ein te bringen. As it net slagget om de lansearring binnen it startfinster út te fieren, dan moat er ferskood wurde nei it folgjende startfinster.

De doer fan it startfinster is ôfhinklik fan lansearplak, brânje en it stjoerfermogen fan de draachraket. Mei it startfinster komt it net sa krekt as in objekt allinnich yn in baan om de ierde brocht wurde moat. Mooglik soe yn dat gefal rekken hâlde wurde kinne mei it betingst om de raket by deiljocht te lansearjen. As it romteskip keppele wurde moat mei in oar objekt lykas it Ynternasjonaal Romtestasjon, dan sil de lansearring tige krekt plend wêze moatte sadat de twa bewegende objekten (doelobjekt en romteskip) elkoar treffe kinne.
Utersum

**Utersum** (Feersk Noardfrysk: *Ödersem*, Deensk: *Yttersum*) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân.
Utersum telt 413 ynwenners (2011)

## Ut de skiednis
It Feer fan no wie al yn de Brûnstiid beewnne, trije dolmens by Utersum tsjûgje dêrfan.

Yn de 17e en 18e iuw wie de walfiskfarderij fan belang op Feer. In folkstelling yn 1787 dat Utersum en Hedehusum tegearre 294 ynwenners hiene; 62 dêrfan wiene seelju. West Feer mei Utersum hearren ta de Deenske enklaves dan it Deensk Keninkryk, wylst East-Feer en Wyk ta it hartochdom Sleeswyk behearren. East doe't Denemark Sleeswyk oan Prusen ferlear nei de Twadde Sleeswykske Kriich fan 1864 waard Utersum yn 1867 part fan Sleeswyk-Holstein by de anneksaasje fan Sleeswyk-Holstein troch Prusen.

## Literatuer
* Karl Heinz Lorenzen: *650 Jahre Utersum. Ein Inseldorf gestern und heute.* Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, Husum 2010
Ahrenshöft

**Ahrenshöft** (Noard Frysk: *Oornshaud*, Deensk: Arnshøft, Arenshøft, Arenshoved, *of* Arenshøvt) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Friesland.
Ahrenshöft hat 523 ynwenners (2010).
Kweekskoalle

De **kweekskoalle** wie de skoalle foar it oplieden (kweke yn de betsjutting fan opfiede) fan ûnderwizers en ûnderwizeressen by it leger ûnderwiis.

Stichters fan kweekskoallen wienen bygelyks: in stedsbestjoer of oare oerheidsynstelling (Rykskweekskoalle), in kleaster of in parochy (katolike kweekskoalle), in protestantsk kristlike gemeente (kristlike kweekskoalle), of in libbensbeskôglik genoatskip (frije skoalle).

Fan de twadde helte fan de 20e iuw ôf fusearren de measte opliedingen mei elkoar en gienen dêrnei op yn in hegeskoalle. Doetiids wienen der opliedings yn Drachten, It Hearrenfean, Snits en Ljouwert. Begjin 21e iuw binne noch mar in pear opliedings selsstannich. 

Yn de rin fan de jierren is de beneaming fan de oplieding feroare:

*1816: By Keninklik Beslút wurde Rykskweekskoallen oprjochte yn ûnder mear Ljouwert en Grins. Der wurdt dan sprutsen oer normaalskoalle of kweekskoalle. Oant de Leger Underwiiswet fan 1920 wie it lykwols noch mooglik om as kwekeling in oplieding ta ûnderwizer te folgjen yn in opliedingsklas. De kwekeling rûn inkele jierren mei as assistint yn de klas. In mulo-diploma wie de foaroplieding.
* 1954: Kweekskoallewet. Kweekskoalle wurdt de gongbere term.
* 1968: Mammoetwet: Kweekskoalle wurdt Pedagogyske Akademy (PA). Studinten mei in hafû-oplieding wurde talitten by de dan trijejierrige oplieding.
* 1985: Wet op it Basisûnderwiis: beukerskoalle en legere skoalle wurde gearfoege ta basisskoalle. Dêrom wurdt de Pedagogyske Akademy gearfoege mei de Oplieding foar Beukerliedsters (KLOS) en hjit fan dy tiid ôf 'Pedagogyske Akademy Basisûnderwiis' (Pabû) en duorret fjouwer jier.
Palmastate

**Palmastate** ek **Palmere gued** en **Palmer guedt** wie in sate oan de Ljouwerterdyk 64, wat bewesten it Ald Slot yn Wergea, gemeente Boarnsterhim.

De âldste fermelding fan Palma is *Palmere gued* yn 1529. Palma hearde lange tiid oan deselde famyljes as Roorda, dêr't it oan grinzet. Sa út en troch hie it ek aadlike bewenning. Opfallend is de brede grêft om de state. Yn de sechtjinde iuw lriger Palma in, pas resint werûntdekte, plak yn de "fantastyske" skiedskriuwing.
Yn 1529 neamde Douwe Jousma yn syn testamint in rinte út *Palmere gued*. Antoenis Galama en Douwe syn dochter Kunier Jousma wienen yn 1543 eigeners fan Palmer guedt. Krektas Roorda wie ek Palmera gjin âld Jousma-besit. Yn de fyftjinde iuw hie it grif oan de famylje Wiarda út Goutum heard. Yn 1543 wie it nammentlik noch belêste mei memoarjelêsten foar Tzalingh Wyaerda en Aeyl.
Yn de midden fan de 16e iuw groeide om de yndie opmerklike namme Palmera - of Palma sa't de state letter neamd waard - in optocht oarsprongsferhaal. Sibrandus Leo beskreau yn syn abtenlibbens fan Mariëngaarde en Lidlum de oerwinning fan de Friezen op de greve fan Hollân yn 1345. De reden dat hy dêr omtinken oan joech, wie it feit dat de abdij Mariengaarde as ferfolch op dy fjildslach har besittings yn Hollân, benammen yn Marken, kwytrekke. Om de namme Palmera/Palma en tagelyk de doarpsnamme Wargea te ferklearjen, lokalisearre Sibrandus de fjildslach yn Wergea. Fanwege de ferwurven oerwinningspalm soe it slachfjild de namme Palmara krigen hawwe en it doarp Raedvier soe tenei Wergea (*Verraga*) neamd wêze, dat is 'doarp fan harren dy't har ferdigenen'. Omdat de slach fan 1345 feitlik by Starum barde, is letter de namme Warga as Warns ynterpretearre en waard miend dat de Hollanners dêr ferslein wienen. Pas yn de 20e iuw is Warns as slachfjild skrast; de tradysje om Wergea bleau lykwols in twivelriedich feit. Yn Sibrandus Leo syn besykjen de bysûndere en opfallende namme Palmera in etymology te jaan, blykt no de oarsprong fan dit ferhaal te lizzen. Fergelykbere tradysjes om de nammen fan plakken en ek fan stinzen kenne wy út 16e iuw en ek út de lette Midsiuwen.
Yn 1640 wienen Grut en Lyts Palma eigendom fan ûndermear Eliana Thonisdr fan Hettinga, in pakesizzer fan Tiete Epez Hettinga en dus in oeroerpakesister fan Douwe Jousma. Grut Palma waard troch de juffers fan Hittinga sels bewenne en waarrd yn 1664 dan ek as in edele state oanjûn. Ek yn 1728 hjitte it noch in "hearlijke" bewenning: de hear B. Nysten bewenne de state doe sels.
De grêften om Grut Palma binne op de kadasterkaart fan 1830 goed te sjen en binne no noch foar in diel oanwêzich. Yn de lette 19e iuw ferriisde hjir in fraaie kop-hals-romppleats. Ut de terp binne yn de rin fan de jierren tsientallen grutte kleastermoppen foar it ljocht komd.

## Bewenners
* Tzalingh Wyaerda en Aeyl, foar 1500
* Douwe Jowsma, hie yn 1529 in rinte út Palma. Soan:
* Kunier Jousma, troude mei Thonis Galama. Se wienen yn 1543 eigeners fan Palma guod. Huarren dochter:
* Hylck troude mei Tiete Epes Hettinga. Dochter:
* Thonis fan Hettinga. Dochter:
* Eliana Thonisdr fan Hettinga, yn 1640 mei-eigenaresse fan Palma.
* 2011 D. Swierstra
Aalkersum

**Aalkersum** (Deensk: Alkersun, Noardfrysk: Aalkersem), is in plak en gemeente op it waadeilân Föhr. Bestjoerlik leit it yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân. Alkersum leit op de eastlike helt fan it eilân. Oars as op de westlike helt, dêr't diels noch Noard-Frysk sprutsen wurdt is de omgongstaal in Nedersakssysk dialekt.

## Kultuer
Augustus 2009 wie de iepening fan it *Museum Kunst der Westküste* (Keunstmuseum fan de Westkust) yn Aalkersum. It museum toant keunstwurken mei as ûnderwerpen de Noardsee en de Noardseekusten. Der is wurk fan Edvard Munch, Emil Nolde, Max Liebermann en oaren te sjen.


Pincerno - Alkersum 1.JPG|Park, op de eftergrûn it *Museum Kunst der Westküste*
Alkersum Kunstmuseum 2.jpg|*Museum Kunst der Westküste*
Alkersum-12.jpg|Greiden by Alkersum


## Keppeling om utens
* ''Museum Kunst der Westküste''
Papingastins (Ljouwert)

De **Papingastins** ek wol **Liauckemahûs** wie in stins yn Ljouwert yn de Grutte Tsjerkestrjitte nûmer 13. De stins is no ûnderdiel fan Keramykmuseum It Princessehof en fia it Princesshof tagonklik. 

It hûs waard al neamd foar 1580. Op it steed stie al in âlder gebou, dat bewenne waard troch it út East-Dútslân kommende aadlik laach Papinga. Fan 1580 oant 1644 wie it gebou eigendom fan it laach Liauckema.
Oan de tapaste bakstien fan al lyts formaat en de balklaach besteande út moer- en bernebynten meti rynsk profilearre, út hout en natuerstien gearstalde, sleutelstikken te sjen kin de no noch oanwêzige stins yn de twadde helte fan de 16e iuw boud wêze; mooglik yn 1580.

De stins hat de tradisjonele L-foarmige plattegrûn mei de treptoer yn de hoeke. De tagong wie yn de toer. Neffens de kapekonstruksje is de westlike fleugel wat letter byboud. De kelders binne oerwulft. De stins hie in eigen slotkapel.
De fierdere ûntwikkeling fan de stins is net los te sjen fan dy fan de westlik lizzende Prinsessehof.

## Bewenners
1580 - 1644 famylje Liauckema.

1765 Geert Wybes van der Bles, masterbakker en belestingûntfanger.
Almtoorp

**Almtoorp** ( Dútsk: Almdorf Deensk: Almtorp ) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân.
Utersum telt 551 ynwenners (2010).
Pierre Curie

**Pierre Curie** (Parys, 15 maaie 1859 - dêre, 19 april 1906) wie in Frânsk natuerkundige.

## Libben en wurk
Curie krige syn oplieding oan de Sorbonne. Tegearre mei syn broer Jacques fûn hy yn 1880 de piëzo-elektrisiteit. Hy die wiidweidich ûndersyk op it mêd fan magnetisme, wat ûnder oaren resultearre yn de nei him neamde wet fan Curie. Yn 1895 ûntduts hy de Curietemperatuer.

Fan 1897 ôf arbeide Curie, tegearre mei syn frou Marie Skłodowska, oan it ûndersyk nei radioaktiviteit. Sy ûntdutsen doe yn 1898 de eleminten radium en polonium. Dat wie dreech wurkjen omdat sy net in goed tarist laboratoarium ta harren foldwaan hienen. Curie krige it Legion d'honneur foar syn ûntdekking, mar wegere dy omdat er mear ferlet hie fan bettere ûndersyksfasiliteiten. Yn 1903 ontfongen Curie en de frou, en tagelyk ek Henri Becquerel, de Nobelpriis foar de Natuerkunde. Dy waard wol yn tank oannaam. Yn 1904 waard Pierre Curie ek noch ûnderskieden mei de Matteucci Medalje.

Yn 1904 waard Curie heechlearaar natuerkunde oan de Sorbonne sadat er fan bettere ûndersyksfasiliteiten gebrûk meitsje koe. Curie stoar lykwols twa jier letter al, in moanne foar syn 47e jierdei, doe't oerriden waard troch in hynder en wein. Marie gie fierder mei syn wurk.

Pierre Curie wie, lykas syn frou, in grut gelearde, mar Marie stiek boppe him út en waard ferneamder meidat sy mear tiid fan libjen krige.

Pierre en Marie Curie krigen twa dochters: Irène dy't ek paadsljochtsjen wurk op it mêd fan de skiekunde dien hat en Ève dy't sjoernaliste en pianiste waard.
Oowentoft

**Oowentoft** (Dútsk en Deensk: *Aventoft*; Noardfrysk: *Oowentoft*) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein yn it distrikt Noard-Fryslân.
Oowentoft hat 473 ynwenners (2010).
Wol

**Wol** of **skearwol** is it hier fan meast in skiep of geit.

Troch de tafoeging fan it wurd *skear* wurdt de neidruk lein op de bettere kwaliteit dy't it produkt hat. It is krekt oft in skearwollene trui waarmer is as in wollen trui.

It wurd skear tsjut op it noch net-brûkte fan de wol sûnt de wol fan it libbene skiep komd is (skeard), mar jout gjin garânsje dat de tried net ek foar in gedielte bestiet út wol fan in dea skiep (bleatwol) of keunstwol (regenerearde wol) of in oar produkt, lykas katoen, befettet. 

## Bisten dy't wol leverje

Diersoarten dy't hier en wol leverje binne:
* Skiep, domestisearre fee dat ek hâlden wurdt om fleis en molke.
* Alpaka, libbet yn de Andes yn Súd-Amearika. Ek de lytste lama, de Vicuña, leveret wol.
* Knyn, út soarte it angoaraknyn. De angoarawol is tige sêft en hiel licht. Om him sterker te meitsjen wurdt angoarawol wol mingd mei skieppewol of oare rizels.
* Geit. Kasjmierwol komt fan de Kasjmiergeit, dy't Angola en Mongoalje foarkomt. Dy bisten libje yn it wyld yn ûnherberchsume gebieten. De wol wurdt mei de hân út de ûnderfacht fan de bûk kamme en hjit ek wol 'pashmina'. Mohair komt fan de angoarageit.
* Kamiel, ljocht of donkerbrún hier dat wol tapast wurdt yn jassen en blazers.
* Hynder, brún, swart en wyt fan sturt en moanjes, dat brûkt wurdt foar it beklaaien fan stuollen, 'tuskenlinnen' foar revers fan klean.
* Jak (û.o. Mongoalje) foar flierkleed en tuskenlinnen.
Universiteit fan Parys

De **Universiteit fan Parys** (Frânsk: *Université de Paris*), ek bekend ûnder de namme **Sorbonne**, wie oant 1970 de universiteit fan Parys. 

Nei de foarfallen yn maaie 1968 waard de universiteit splitst en weroprjochte as trettjin ôfsûnderlike universiteiten. Sûnt 2020 binne der tolve opfolgers fan de Sorbonne yn Parys, lykas Universiteit Parys 1 Panthéon-Sorbonne en de nije Sorbonne Université dy't in soad foarsjennings noch mienskiplik hawwe en de wrâldferneamde reputaasje oernomd hawwe.
Marwan Barghouti

**Marwan Barghouti** (Arabysk: مروان البرغوثي, Palestynsk-Arabysk: *Marwān il-Barghūthi*, ek wol *Barghuti*  stavere; Kobar by Ramallah, 6 juny 1959) is in Palestynsk politikus. Barghouti sit sûnt 2002 fêst yn Israel dêr't er ta fiif kear libbenlange finzenisstraf feroardield is fanwege mearfâldige moard en terrorisme.

Barghouti wurdt beskôge as de oanfierder fan de Earste- en Twadde yntifada. Barghouti hat earder it fredesproses stipe, mar rekke teloarsteld en waard nei 2000 ien fan de grutte mannen efter de Al-Aksa Yntifada yn it Westjordaanlân. Barghouti wurdt ek fan tocht dat er de Tanzim stifte hat. De Israelyske skriuwer Uri Avnery neamt him de 'Mandela fan Palestina', dat fanwege syn ûnbaatsuchtige wize fan striden foar it Palestynske folk. 

Barghouti hat noch altyd in soad ynfloed yn de Fatah-beweging út syn sel wei. Ek ûnder oare politike groepen, sa as Hamas is hy populêr; hy soe faaks Palestynske en Israelyske groeperingen mei elkoar ferienigje kinnen en der wurdt wol spekulearre oer him as opfolger fan presidint Mahmud Abbas.

## Keppeling om utens

*  Kampanje foar de befrijing fan Marwan Barghouti en alle oare finzenen
Borigsem

**Borigsem** (Dútsk: *Borgsum*) is in plak op Feer yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en is part fan it distrikt Noard-Fryslân.

Borigsem hie 602 ynwenners yn 2010 en noch mar 331 yn 2023.

Borigsem wurdt karakterisearre troch lânbou en toerisme. Der binne ek in pear ambachtlike bedriuwen. Borigsem hat de iennige bowlingbaan op it eilân.

## Skiednis

De plaknamme betsjut 'delsetting by it kastiel'. Dat ferwiist nei Kastiel Lembecksburg, in 10 meter hege ringmuorre mei in diameter fan 95 meter, dy't yn de 9e iuw boud waard as beskerming tsjin de Wytsingen. De fêsting is ferneamd nei ridder Klaus Lembeck, dy't hjir yn de 14e iuw wenne hawwe soe as gûverneur fan de Deenske kening Waldemar IV. Neidat er syn eed fan trou brutsen hie, soe er dêr belegere wêze troch it leger fan'e kening. Neffens oare ferslaggen hat Lembeck lykwols nea in foet op it eilân set. Borgsum waard foar it earst neamd yn in dokumint út 1462 .
Bräist

**Bräist** (Deensk: *Bredsted*, Dútsk: Bredstedt) is in stêd yn Noard-Fryslân, Sleeswyk-Holstein. De stêd leit oan de autodyk B5 besuden de Stolberch (Dútsk: Stollberg), ien fan de heechste punten fan de Noard-Fryske fêstewâl, en sa likernôch 16 kilometer noardlik fan Hüsem.

## Kulturele ynstellings
It Nordfriisk Instituut yn Bräist is it wittenskiplik sintrum dêr't ûndersyk dien wurdt nei de Noardfryske taal, kultuer en skiednis. Yn it ynstitút is in mânske biblioteek ûnderbrocht mei sawol Fryske wurken as ek wurken oer de Deenske en Sorbyske skiednis en kultuer. Yn de stedsbiblioteek is in ôfdieling mei Deenske boeken dy't ûnderhâlden wurdt troch de Deenske Sintrale Bibleteek foar Súdsleeswyk (Dútsk: *Dänische Zentralbibliothek für Südschleswig*).

It Friisk hüs is in hûs yn it sintrum fan Bräist dêr't de Friisk Foriining, de Noardfryske Feriening, en de seksje noard fan de Fryske Rie kantoar hâlde. It Friisk hüs is fêstige yn it âldste gebou fan de stêd.

## Ferneamde ynwenners
*Christian Albrecht Jensen (1792–1870), keunstner
*Christian Carl Magnussen (1821–1896), Maler der Friesen
*Thomas Steensen (* 1951), skriuwer en direkteur fan it Nordfriisk Instituut

## Keppeling om utens

* Stadt Bredstedt
Braderup

**Braderup** (Deensk: *Brarup*) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein, en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân.
Braderup hat 663 ynwenners (2010).

## Keppeling om utens
Doogebel

**Doogebel** (Deensk: *Dagebøl*, Dútsk: *Dagebüll*) is in plak yn de Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein en makket diel út fan it distrikt Noard-Fryslân.
Doogebel hat 890 ynwenners (2010).
Papingastins (Weidum)

De **Papingastins** of **Papingastate** wie in stins of state yn Weidum, foarhinne gemeente Baarderadiel, letter Littenseradiel en no gemeente Ljouwert. De stins/state stie besuden de tsjerke, njonken Borniastate. Op it steed stiet no in pleats. Oan de ein fan de Lytsebuorren oan de súdwestkant fan de tsjerke fan Weidum begjint de oprydleane nei Papingastate (út it doarp wei sjoen de linker pleats).

It hûs wurdt foar it earst yn de 16e iuw neamd. Op Papingastate wennen doe de Ropta’s. Yn 1570 liet Rinsk fan Ropta, dy't troud wie mei Hartman fan Haersma, oan de Weidumer tsjerke 12.000 stiennen nei, dy't levere wurde moasten troch har tichelwurk yn Winsum. Ek de oare widdowen waarden net ferjitten, want it hûs oan de tsjerkebuorren dat fan Yme Foppes kocht wie, wie foar harren ornearre.
Yn of omtrint 1700 waard it steatlike hûs ôfbrutsen.

## Bewenners
* 16e iuw famylje Ropta
* 1570 Rinsk fan Ropta
* 1977 widdo Monsma