open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Natoerbeskerming

**Natoerbeskerming** of **natoerbehâld** is sawol in beskôgjende etyske en morele filosofy as in aktive beweging rjochte op 'e beskerming en dêrtroch it behâld fan 'e natoer. Spesifike speartpunten fan 'e natoerbeskerming binne it foarkommen dat bedrige soarten útstjerre, it behâlden en ûnderhâlden fan habitats, it oanfiterjen fan eksosysteemtsjinsten en it beskermjen, behâlden en/of wer yn 'e âlde steat werombringen fan it bioferskaat.

De grûnslach fan 'e natoerbeskerming wurdt foarme troch in breed ferskaat oan etyske en morele wearden. It wurdt gauris útwurke op basis fan filosofyen lykas biosintrisme, antroposintrisme en ekosintrisme. Dat binne ideologyen oangeande it miljeu dêr't ekokulturele praktiken op basearre binne. Yn 'e ienentweintichste iuw bestiet der in dúdlike beweging yn 'e rjochting fan bewiisbasearre natoerbeskerming, dy't freget om in grutter gebrûk fan wittenskiplik bewiismateriaal om 'e effektiviteit fan natoerbeskerming te ferbetterjen.

Natoerbeskerming yn syn moderne, Westerske foarm bestiet anno 2025 noch mar likernôch 160 jier en is werom te fieren op 'e publikaasje fan it boek *[[Man and Nature]]*, fan George Perkins Marsh, yn 1864. Op basis dêrfan ûntstie neitiid yn 'e Feriene Steaten de earste moderne natoerbeskermingsbeweging, mei as gefolch dat yn 1872 it earste nasjonaal park yn 'e wrâld oprjochte waard yn 'e foarm fan it Nasjonaal Park Yellowstone. Yn 2021 hie 16,6% fan it grûnoerflak fan 'e wrâld en 7,9% fan it see-oerflak in beskerme status as natoergebiet. Neffens de Konvinsje oangeande Bioferskaat fan 'e Feriene Naasjes moat it doel wêze om 30% fan alle lân en see in beskerme status te jaan.

Der binne gâns natoerbeskermingsorganisaasjes yn 'e wrâld; guon fan 'e bekendsten binne de Ynternasjonale Uny foar Beskerming fan 'e Natoer (IUCN) en it Wrâldnatoerfûns (WWF). Yn Nederlân kinne natoerbeskermingsorganisaasjes opdield wurde yn terreinbehearders (Steatsboskbehear, Feriening Natoermonuminten en de Provinsjale Lânskippen lykas it Fryske Gea); stúdzje-organisaasjes (Das & Beam, De Flinterstifting, Floron, de Nederlânske Mykologyske Feriening, RAVON, SOVON, Fûgelbeskerming Nederlân en de Sûchdierferiening); en de aktivistyske miljeubeweging (Miljeudefinsje, Stifting Natoer en Miljeu, de Waadferiening, it Bûn fan Fryske Fûgelwachten en de Provinsjale Miljeufederaasjes lykas de Fryske Miljeufederaasje).
Alle

*Alle (Switserlân), in plak yn it Switserske kanton Jura
*Alle (Belgje), in plak yn 'e Waalske provinsje Namen
*Alle, de Dútske namme foar de rivier de Łyna, dy't sûnt 1945 binnen de grinzen fan Poalen en de Russyske provinsje Kaliningrad falt
*''Alle'' (skaai), de seerotsjes, in skaai fan 'e famylje fan 'e alkfûgels
*Alle (folk) of Ale, in etnyske groep yn Etioopje
**Alle (taal) of Ale, de taal fan dy etnyske groep
Wetland

In **wetland** (Ingelsk foar "wietlân"), of mei in âlder, gever, mar yn ûnbrûk rekke Frysk wurd **ûnlân**, is in semy-akwatysk ekosysteem wêrfan't de grûn derûnder strûpt is of fersêde is mei wetter, itsij permanint, oer in perioade fan jierren of desennia, itsij inkeld seizoenaal. Foarbylden fan wetlands binne moerassen, feanen, riviersiggen en uterwaarden, tijmûnings, mangrovewâlden en leechlein tropysk reinwâld dat yn 'e reintiid splis komt te stean. 

Sokke gebieten foarmje in oergongssône tusken oerflaktewetters en drûch lân. Om't it oerstreamen fan drûch lân liedt ta soerstofearme (anoksyske) prosessen yn 'e grûn, ferskille wetlands fan wiere oerflaktewetters, mei't de woartels fan 'e dêr libjende planten har net oan 'e soerstofearme omstannichheden oanpast hawwe. Wetlands binne tige ryk oan bioferskaat, mei't se tsjinje as habitat foar in breed ferskaat oan terrestryske, akwatyske en semy-akwatyske soarten organismen.

Wetlands komme foar op elts wrâlddiel, útsein Antarktika. It wetter yn wetlands kin swiet, sâlt of brak (tuskenbeiden) wêze. Wrâlds grutste wetlands binne it Amazônegebiet en de Pantanal yn Súd-Amearika, de Westsibearyske Flakte yn Noard-Aazje, de Sundarbans yn 'e Ganges-Brahmaputradelta fan Súd-Aazje en de Mississippydelta en de Everglades yn Noard-Amearika.

Net allinnich foar bisten en planten binne wetlands fan grut belang. Ek foar minsken drage sokke kriten in protte ekosysteemtsjinsten by dy't foardielich binne. Dan kin men bygelyks tinke oan wettersuvering, de stabilisearring fan kustlinen, beskerming tsjin stoarmen en oerstreamingsbehearsking. Dêropta lizze wetlands ek koalstofdiokside fêst (koalstofdioksidefiksaasje) en itselde dogge se mei oare fiedingsstoffen en wetterfersmoargjende stoffen. Troch koalstofdioksidefiksaasje helpe wetlands by it tsjingean fan klimaatferoaring. Se kinne lykwols ek krekt in boarne fan metaanemisjes wêze, dy't troch it wetter hinne opboarrelje troch de anaerobe ferrotting fan wiet plantaardich materiaal. 

Minsklike aktiviteiten binne op in grut ferskaat oan manearen in bedriging foar it fuortbestean fan wetlands. Sa wurde sokke gebieten fersmoarge troch oalje- en gasboarrings, algemiene wetterfersmoarging en oerbelêsting mei stikstof troch it brûken fan (tefolle) keunstdong en it útriden fan tefolle dong en jarre. Ek wurde se oantaast troch de oanlis fan fysike ynfrastruktuer lykas wegen, brêgen, spoarwegen, kanalen en lofthavens, de útwreiding fan yndustry, havengebieten en wenningbou, oerbeweiding troch fee, oerbefisking en drûchlizzen foar ynpoldering. Neffens de Millennium Ecosystem Assessment fan 2005 wurde wetlands slimmer yn har fuortbestean bedrige as lykfol hokker oar ekosysteem op 'e wrâld ek.
Keunstriden op de Olympyske Winterspullen 2026

It keunstriden op 'e **[[Olympyske Winterspullen 2026]]** wurdt fan 6 oant en mei 21 febrewaris hâlden yn Milaan, Itaalje yn it *Forum di Milano*, in sporthal dat yn 1988 boud waard. Yn de sporthal spilet de basketklup Pallacanestro Olimpia Milano syn thúswedstriden.

## Medaljespegel
De top-6 fan lannen dy't by it keunstriden medaljes wûn ha wilens de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
### Soloriden

### Pearriden

### Iisdûnsjen

### Lannen
Noardske kombinaasje op de Olympyske Winterspullen 2026

De **Noardske kombinaasje** op de **[[Olympyske Winterspullen 2026]]** wurdt fan 11 oant en mei 19 febrewaris hâlden yn Predazzo en Tesero, yn Itaalje.  It sil plak ha yn de *Predazzo Ski Jumping Stadium* en de *Tesero Cross-Country Skiing Stadium*.

## Medaljespegel
De top-3 fan lannen dy't by de Noardske kombinaasje medaljes wûn ha wilens de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
#### Grutte delgong + 10 km Skyrinne

#### Gewoane delgong + 10 km Skyrinne

#### Lannen
Chris Rea

**Christopher Anton (Chris) Rea** (Middlesbrough, 4 maart 1951 - 22 desimber 2025), wie in yn Ingelân berne Ierske sjonger en gitarist. 

Rea komt út in húshâlding fan sân bern. Hy is benammen bekend wurden mei nûmers as Fool (If You Think It's Over), Josephine en Driving Home for Christmas. Fierder skreau er in tal nûmers foar films, en guon fan syn bekendere nûmers waarden brûkt as temamuzyk. Yn 2001 waard by Rea alfleisklierkanker fêststeld. Hy makke ek yn 2005 bekend op te hâlden mei toeren. Yn 2006 ûndernaam er in ôfskiedstournee, The Farewell Tour, mei hokker hy âlde klassikers en nije nûmers spile. 

It ôfskied bliek lykwols fan koarte doer, want hoewol't syn sûnens him noch hieltyd parten spile, makke Rea yn it neijier fan 2007 syn weromkommen nei it poadium bekend. Yn 2016 krige Rea in oerhaal en yn 2017 waard er net goed by it op twa nei lêste konsert fan syn Europeeske toernee yn Oxford. Wat syn definitive ôfskied fan it poadium betsjutte.

Chris Rea ferstoar op 22 desimber 2025 yn 'e âldens fan 74 jier nei in koart siik wêzen.
Roadeljen op de Olympyske Winterspullen 2026

It bobslydzjen op 'e **[[Olympyske Winterspullen 2026]]** wurde fan 7 oant en mei 12 febrewaris yn it *Cortina Sliding Centre* holden. De dûbeld stiet foar froulju foar it earst op it programma.

## Cortina Sliding Centre
De baan fan 1.749 yn totaal meter bestiet út 16 bochten, de manlju en froulju lizze deselde ôfstân ôf. De bouw fan de nije baan begûn yn febrewaris 2024 op itselde plak fan de de Olympyske Bobbaan fan 1956 *Pista olimpica Eugenio Monti* yn Cortina d'Ampezzo dat foar dizze spullen dan ek ôfbrútsen waard. De nije baan sil mei de Spullen fan 2026 noch net folslein ree wêze. 

## Medaljespegel
De top-5 fan lannen dy't by it roadeljen medaljes wûn ha op de Olympyske Winterspullen fan 2026.

## Utslaggen
### Yndividueel

### Dûbeld

### Lannen
Tsjeardsje Lamberts

**Tsjeardsje Lamberts** (Ljouwert, 19 novimber 1958)  is de skriuwer fan de Fryske skriller *Depot 5 - de moard op de haadargivaris*. Neffens de efterflap fan it boekwurk wie sy mear as fjirtich jier argyfmeiwurker by tal fan ynstellingen yn Ljouwert en Den Haag.

"Se hat in soad belangrike bestjoersfunksjes hân en lêst gauris in Skandinavyske skriller. Yn it wykein spilet se graach golf. Lamberts hat in handicap fan 25.5."

## Depot 5

*Depot 5* (2025)  is it debút fan Lamberts yn it literêre fjild fan de Frysktalige skillers. It fertelt it ferhaal fan in sliepperige provinsjehaadstêd yn it noarden  fan it lân, dêr 't yn depot 5 fan it Argyf de haadargivaris Olders Lourensma dea oantroffen is.

Yn deselde nacht is in kostber skaaltjse ferdwûn út it ferneamde stedsmuseum. Stellen. De krekt oanstelde ynspekteur Kynke Swichum moat fuort oan de bak. De fraach is of se har losmeitsje kin fan har reputaasje en dizze saak oplosse.

Yn dizze flotskreaune Fryske skriller komme allerhanne types foar dy't Kinke net altyd stypje. It is in spannende speurtocht dy't nei in iiskâlde apoteoaze fiert.

## Resepsje
De debútskriller is oanbean by de pensjonearring  fan ryksargivaris Lourens Oldersma  dy't it earste eksimplaar op de dei fan syn ôfskied fan Tresoar oerlange krige. It boekje is dêrneist yn beheinde oplage printe en útjûn troch de Afûk (Algemiene Fryske Ûnderrjocht Kommisje)  yn gearwurking mei Tresoar.

Ut in resinsje  fan Jaap Krol  yn it Friesch Dagblad (20-12-2025) blykt grut entûsjasme foar in 'hearlik boek' mei humor en in ferrassende ûntknoping. Foar folgers fan de Fryske literatuer  is *Depot 5* yn alle gefallen ferplichte kost. Krol neamt it net allinich in *who-dunnit*, mar lykegoed in *who-wrote* it.
Yndyske ljip

De **Yndyske ljip** (*Vanellus indicus*) is in fûgelsoarte yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út de famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

De Yndyske ljip is in relatyf grutte ljip mei in lichemslingte fan 32-25 sintimeter. De soarte hat in unike kombinaasje fan lange, giele poaten en in swarte kiel, mûtse, nekke. Ek it midden fan it boarst is swart, mar mei wite kanten. Yn 'e flecht is de swarte bân yn 'e midden fan 'e wite sturt te sjen. Ek typysk binne de reade eachring, de reade team en snaffelbasis. De rêch is effen ierdebrún. 

By de ûndersoarte *atronuchalis* (dy't ek foarsteld is as in aparte soarte) komt it swart fan 'e kiel en nekke byinoar, sadat in wyt plak op 'e wangen oerbliuwt.

## Fersprieiding
De Yndyske ljip wurdt yn fjouwer ûndersoarten ferdield mei de folgjende fersprieding: 

**Vanellus indicus aigneri* - komt foar fan súdeastlik Turkije oant Pakistan (grutter en ljochter as de nominaatfoarm).
**Vanellus indicus indicus* - komt foar yn eastlik Pakistan, Yndia, Nepal en Bangladesj (nominaatfoarm, wurdt meast yn fûgelgidsen toant).
**Vanellus indicus lankae* - komt foar yn Sry Lanka (lytser en donkerder as de nominaatfoarm, ek mear glâns).
**Vanellus indicus atronuchalis* - komt foar fan noardeastlik Yndia en Myanmar oant Fjetnam en it Maleiske Skiereilân (hat in troch swart ynsletten wangplak).

De soarte wurdt ek yn Jordaanje en Israel waarnommen en op 14 maaie 2019 waard de soarte foar it earst yn Europa sjoen, yn Kroaasje. It wie nei alle gedachten deselde fûgel, dy't letter dat jier yn juny ek sjoen waard yn Belgje, Dútslân en Nederlân. 

## Ekology

De soarte komt foar yn iepen gebieten tichteby swiet of brak wetter, oan rivieriggen, greidlân, grutte tunen en fjilden oant iepen bosk, strûklân en sels bermen oan diken.

Hy leit trije oant fjouwer aaien yn 'e maitiid of simmer, ôfhinklik fan it gebiet, yn in ûndjip gat yn 'e grûn, meastentiids tichteby wetter. De soarte yt krobben, oare ynsekten, mar ek weakdieren, skulpdieren en wjirms.

## Status
De soarte hat in breed ferspriedingsgebiet en de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) kategorisearret de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2025). De populaasjetrend is net bekend.
Spoarljip

De **spoarljip** (*Vanellus spinosus*) is in fûgelsoarte yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út de famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De spoarljip is in middelgrutte waadfûgel fan 19 oant 21 sintimeter mei in swarte kroan, in swart boarst, in swarte streek oer it kin de hals en in swarte sturt. It gesicht, de rest fan 'e nekke en de búk binne wyt en de wjukken en rêch binne ljochtbrún. De snaffel en poaten binne swart. De gewoane namme fan 'e fûgel ferwiist nei in lytse klau of spoar, ferburgen 'e wjuk.

## Fersprieding
De spoarljip briedt om it eastlike Middellânske Seegebiet hinne en yn in brede bân fan West-Afrika ûnder de Sahara oant Araabje. De Grykske en Turkske briedfûgels binne trekfûgels, mar oare populaasjes binne stânfûgels. De soarte nimt yn syn noardlike ferspriedingsgebiet ôf, mar is talryk yn in grut part fan tropysk Afrika en wurdt dêr yn hast elts wiet gebiet yn syn ferspriedingsgebiet oantroffen. Yn eastlik en súdlik frika hat de soarte him útwreide. Yn 1988 kaam de fûgel foar it earst yn Sambia foar.

## Status
Oannommen wurdt dat de fûgel yn oantallen tanimme. Hy hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaas en op basis fan dy kritearia kategorisearret de IUCN de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2025). 

De spoarljip is ien fan 'e soarten dêr't de Oerienkomst oangeande it Behâld fan Afrikaansk-Euraziatyske Trekwetterfûgels op fan tapassing is.

## Trochilus-fûgel
De spoarljip is tegearre mei de krokkedilwachter ien fan 'e soarten wêrfan't oannommen wurdt dat se it prototype binne foar de "trochilus"-fûgel, wêrfan't sein waard dat er in symbiotyske relaasje mei krokkedillen hie. De Grykske histoarikus Herodotus ferhellet oer krokkedillen dy't mei iepen tsjeaken oan 'e kant fan it wetter leinen en dat de "trochilus" resten fleis tusken de tosken fan 'e krokkedillen opite mochten sûnder dat se dêrby opfretten waarden. Dat hâlden en dragen is lykwols nea befêstige en it ferhaal wurdt hjoed-de-dei as in fabel beskôge, alhoewol't de spoarljip wol faak by krokodillen sjoen wurdt.
Miljeu

It **miljeu** (fan it Frânske *milieu*, dat "fermidden" betsjut) is yn 'e ekology en de biology it gehiel fan útwindinge ynfloeden en betingsten dat foar in organisme of in hiele libbensmienskip it bestean mooglik makket. It moat net betize wurde mei it feitlike, fysike libbensgebiet fan in organisme; dat is syn habitat. Op dit mêd moat fierders ûnderskie makke wurde tusken it natuerlike miljeu, d.w.s. wyldernis dy't net of mar skraachoan troch de minske oantaast is, en it troch de minske beynfloede miljeu, d.w.s. kultuerlânskippen mei lânbou, yndustry en wenningbou. 

It miljeu wurdt foarme troch abioatyske en bioatyske faktoaren. Abioatyske faktoaren, dy't weromgeane op net-libbene dingen, binne bgl. it klimaat, de delslachhoemannichte, de luchtfochtichheid, de temperatuer, de deilingte en ljochtsterkte, de wyn en wynkrêft, it soarte ûndergrûn, it grûnwetternivo, de soergraad, it reliëf, de drûchte of wiette, it sâltgehalte, de wetterdjipte, de troebelens en de weachslach. Bioatyske faktoaren, dy't feroarsake wurde troch libbene wêzens, binne bgl. konkurrinsje, predaasje, symbioaze, parasitisme en kannibalisme. 

Bioatyske faktoaren dêr't de minske de hân yn hat, wurde antropogene faktoaren neamd. Wrâldwiid foarmet de minske de meast oerhearskjende faktor yn it miljeu. Ta antropogene faktoaren hearre ûntwetterjen, drûchlizzen, opdielen yn perselen, kapjen, meanen, beweiding, befisking, jacht, grûnbewurking en bebouwing. Dêrby wurdt gauris skea oan it miljeu tabrocht yn 'e foarm fan miljeufersmoarging en útputting fan natuerlike helpboarnen.
Andalûsjer

De **Andalûsjer** stamt ôf fan it Spaanske hynder (Pura Raza Española - PRE). It hynder hat in grutte ynfloed hân op 'e ûntwikkeling fan oare hynsterassen yn 'e wrâld. Oant de 19e iuw wie it Spaanske hynder meastal troch de Andalûsjer ìt hynsteras fan Europa. De Spaanske Rydskoalle yn Wenen ûntliende de namme oan it ras en ek de sniewite en ferneamde Lippizaners stamme ôf fan dit ras, wêrfan't yn 'e 16e iuw hynders nei Lipica yn Sloveenje brocht waarden.

It Spaanske hynder of Andalûsyske hynder foarme de basis fan in soad hynsterassen yn 'e wrâld, wêrûnder it Fryske hynder en alle Amerikaanske hynsterassen.

## Ofstamming
De Andalûsjer waard fral yn it gebiet om Jerez de la Frontera, Cordoba en Sevilla fokt en jierrenlang ha kartuzer kleasterfokkerijen it ras mei soarch ûnderholden.

## Skaaimerken
De Andalûsjer is in elegant hynder mei goed wat yn 'e bouten. Bysûnder binne de lange en faak slaggerige moanjes. Syn hals is net sa lang en moai bôge, it hynder hat sterke skouders en goede en sterke sprongknieren.
Henri Sanfourche

**Henri Sanfourche** (folút: **Henry Sanfourche**; Sarlat-la-Canéda, 24 april 1775 – dêre, 20 april 1841) wie in Frânsk kolonel yn 'e tiid fan 'e Frânske Revolúsje en it Earste Keizerryk.

## Militêre karriêre
Hy die mei oan 'e Dútske kampanje fan 1805, benammen by de Slaggen by Ulm en Austerlitz, ûnder it befel fan generaal-majoar Olivier Macoux Rivaud de La Raffinière. Dêrnei focht hy tsjin de Prusen yn 'e Slach by Jena.

Yn 1807 waard er befoardere ta [[kaptein] en beneamd ta it haadkertier fan it 1e Korps fan maarskalk Jean-Baptiste-Jules Bernadotte, en focht hy by Ostrolenka en de Slach by Friedland tsjin de Russen. Hy ûnderskiede him by Passarga, dêr't hy, oan it haad fan fiif kavaleristen út it 5e Chasseurs à Cheval Regiment, in detasjemint fan 20 Russyske soldaten en in offisier finzen naam en yn 'e kiel sketten waard. Hy focht midden yn 'e winter yn 'e Slach by Eylau.

Kommandant fan it Legioen fan Eare en Ridder fan 'e Oarder fan Sint-Louis, tsjinne er yn 24 militêre kampanjes.

Hy leit begroeven tichtby de piramide fan generaal François Fournier-Sarlovèze yn Sarlat.
Maskerljip

De **maskerljip** (*Vanellus miles*) is de grutste fertsjintwurdiger fan it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út de famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De maskerljip is mei 25 oant 38 sm lingte in grutte ljip. It meast karakteristyk is it giele masker, de giel kleure fearreleaze hûd om it each. By de ûndersoarte *V. m. miles* sit dat masker om it each en oant de kroan. By de ûndersoarte *V. m. novaehollandiae* is dat masker lytser en sit it allinnich tusken it each en de snaffel. By alletwa ûndersoarten hinget in stikje hûd as in giele flap by de snaffel lâns. De *V. m. miles* hat allinne in swarte kroan en is fierder wyt op 'e hals, it boarst en de búk. De fûgel is sânkleurich griisbrún fan boppe. De *V. m. novaehollandiae* hat útwrydsker swart op 'e kroan oant efter op 'e hals en it boppediel fan it boarst. Fierder is dy ûndersoarte tsjusterder fan boppe. De maskerljip fleant as in ljip, met rûne wjukken en in krêftige wjukslach. De fûgel hat in wite stút en in brede swart einbân op 'e sturt.

## Fersprieding
It ferspriedingsgebiet fan 'e maskerljip is as folget:

* *V. m. miles* (oan 'e kusten fan Nij-Guineä, de Arû-eilannen en it noarden fan Austraalje)
* *V. m. novaehollandiae* (it suden en easten fan Austraalje en Nij-Seelân)

Yn Queensland leit in gebiet dêr't it ferspriedingsgebiet fan 'e twa ûndersoarten inoar oerlaapje. It neiteam dêr liket it meast op 'e *V. m. novaehollandiae* mei mear swart op 'e krún.

De soarte libbet by en op iepen lân mei koart gers, sawol natuerlik as keunstmjittich lânskip en ek wiete gebieten. 
## Hâlden en dragen
De maskerljip bout it nêst yn in kûltsje mei drûch gers, stientsjes en/of kowestront en leit dêr fjouwer aaien yn, dy't yn goed 4 wiken útbret wurde. 

De maskerljip yt ynsekten en wjirms, mar ek weakkdieren, skulpdieren, blêden en sied.

## Status
De maskerljip kin him maklik oanpasse en nimt yn oantallen ta. Fanút Austraalje hat de súdlike ûndersoarte him ek yn Nij-Seelân fêstige. Dêrfandinne wurdt de fûgel troch de IUCN as net bedrige (*Least Concern*, 2025) klassifisearre.
Bûnte ljip

De **bûnte ljip** (*Vanellus armatus*) is in fûgelsoarte fan it fûgelskaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De 28 oant 31 sm lange en 125 oant 225 swiere fûgel hat in swart, wyt en griis fearrekleed mei in skerpe tekening. De  bûtenkant fan 'e wjuk is griis en de binnenkant swart. It boarst en de bopperêch binne ek swart. De ûnderkant fan 'e sturt en de wjukken binne wyt oant ljochtgriis. De kop is swart mei wite plakken op 'e foarholle en nekke en de fûgel hat djipreade eagen. Syn lytse snaffel is donkergriis, de poaten binne lang en op 'e wjukbocht sit in spoar. Beide skaaien binne gelyk.

## Fersprieding
De bûnte ljip komt foar by marren en sompen yn eastlik en súdlik Afrika. Hy wurdt behannele as monotypysk, itjinge betsjut dat er net yn in ûndersoarten ferdield is. Genetyske stúdzjes suggerearje dat syn neiste sibben de wytkrúnljip (*Vanellus albiceps*) en spoarljip (*Vanellus spinosus*) binne. Hybridisaasje mei de spoarljip is yn Malawy waarnommen, mooglik ek yn Kenia.

## Hâlden en dragen
De bûnte ljip is bûn oan wiet lân, alhoewol't er ek foerazjearret op drûch lân. De âlden beskermje de piken agressyf en doarre ek grutte fûgels of bisten oan te fallen.  

## Status
Bûnte ljippen ha in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Oannommen wurdt dat de oantallen tanimme. Dêrfandinne kategorisearret de Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) de soarte as net bedrige (*Least Concern*, ). De wrâldpopulaasje wurdt op 100.000 oant 1.000.000 fûgels (Wetlands International 2023) rûsd.
Kroanljip

De **kroanljip** (*Vanellus coronatusis*) in fûgel yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De kroanljip wurdt 29 oant 31 sm lang en is in meast sânbrune ljip. Karakteristyk is syn swarte kroan ûnderbrutsen troch in wite diadeem. Sawol de snaffelbasis as de poaten binne rôzeread. It sânbrune boarst wurdt skieden fan 'e wite búk troch in smelle swarte bân.

## Fersprieding
De soarte komt foar yn it easten en suden fan Afrika en wurdt ferdield yn trije ûndersoarten mei de folgjende fersprieding: 

* *V. c. demissus*: noardlik Somaalje.
* *V. c. coronatus*: fan Etioopje en eastlik Afrika oant Sambia en súdlik Afrika.
* *V. c. xerophilus*: súdwestlik Angoala oant westlik Súd-Afrika en westlik Simbabwe.

 
Kroanljippen libje yn iepen gebieten mei koart gers, savannes en lânbougebieten, dêr't se goed sicht ha en ynvertebaten fine kinne. 

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannommen wurdt dat de oantallen fan 'e soarte wat ôfnimme, mar net sa bot dat de fûgel as bedrige beskôge wurdt. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) neamt de soarte as net bedrige (*Least Concern*, 2024).
Andesljip

De **Andesljip** (*Vanellus resplendens*) in fûgel yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De fûgel wurdt likernôch 33 sm lang en folwoeksen fûgels ha in krêmgrize kop en nekke mei in brune eachstreek. De boppedielen binne brûnsgrien mei in poarperkleurich plak op 'e dekfearren fan 'e wjuk. It boarst is donkergriis en de búk wyt. De snaffel is readeftich mei in donkere punt, it each is read en de poaten binne allyksa. Jonge fûgels ha in brunige kop en nekke, bleke plakken op it boarst en bleke franjes oan 'e fearren fan 'e boppedielen. It hijke en sijke binne fierder gelyk en ha it hiele jier itselde fearrekleed. 

## Fersprieding
De fûgel komt foar fan 'e Andes fan súdwestlik Kolombia oant noardwestlik Argentynje en noardlik Sily. De soarte wurdt as monotypysk behannele, wat sizze wol dat er net ferdield is yn ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
De Andeskievit wurdt yn wiete gebieten en by marren oantroffen yn heechlannen fan boppe 3000 meter, mar siket winterdeis ek legere dielen op. De fûgel libbet meastentiids yn pearkes of losse kloften. 

## Status
It ferspriedingsgebiet is grut en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2025)
Bingaalske foks

De **Bingaalske foks** (*Vulpes bengalensis*) is in bist yn 'e famylje hûneftigen (*Canidae*). 

## Ferskining

De Bingaalske foks is in lytse oant middelgrutte foks dy't op it Yndysk subkontinint foarkomt yn iepen gerslân, healwoastinen, savannes en lânbougebieten.  Hy wurdt 45 oant 60 sm lang en hat in 25 oant 35 sm lange sturt. De totale lingte is 70 oant 95 sm. De foks hat in lang en slank lichem en in puntich gesicht mei grutte puntige earen. De efterkanten fan 'e earen binne donkerbrún mei in swarte râne; de earen binne wyt fan binnen. Tusken de populaasjes en de tiid fan it jier besteane in soad kleurferskillen, mar oer it generaal is it flues fan 'e soarte readeftich griis fan boppe mei blekere kanten en readbrune poaten. De sturt hat lang en ticht hier mei in swarte punt. Op it boppeste diel fan 'e puntige snút kin foar de eagen in donkere markearring wêze.

## Fersprieding
Bingaalske foksen komme op it Yndysk Subkontinint foar fan 'e Himalaya yn Nepal oant it suden fan Yndia en fan súdlik en eastlik Pakistan oant it easten fan Yndia en Súdwest-Bangladesj. Se mije berchhellingen en tichte bosken. Alhoewol't Bingaalske foksen ek by doarpen en yn lânbougebieten foarkomme, binne se minder synantropysk as de gewoane foks (*vulpes vulpes*).

## Hâlden en dragen
De Bingaalske foks is meast aktyf om it skimerjen hinne en nachts, alhoewol't er ek oerdeis jeie kin as it net te hyt is en it bygelyks reint. Se hawwe útwrydske hoalen mei ferskillende yngongen, dêr't se rêste en dy't hja brûke om fuort te plantsjen. Se binne oer it generaal frij solitêr, mar pearen en lytse famyljegroepen by hoalen binne wenst.   

Yn 'e regel kriget it wyfke tusken jannewaris en maart 2 oant 4 jongen, nei in draachtiid fan 50 oant 53 dagen. De beide âlden jeie om bar en ien bliuwt efter om it nêst te beweitsjen.   

Bingaalske foksen ite lytse kjifdieren en sûchdieren, ynsekten en wringeleaze dieren, reptilen, fûgels en aaien. Ek ite se beien, fruchten en planten. 

Fijannen fan it bist binne wolven, goudjakhalzen, loaihoarsen, grutte rôffûgels en fral de minske.    

## Status
De Bingaalske foks stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre, mar de populaasjes kinne lokaal troch ferlies fan habitat, útwreiding lânbou, bouprojekten en konflikten mei minsken (lykas ferkear en fergiftiging) ôfnimme. Yn Yndia wurdt de Bingaalske foks beskerme ûnder de Indian Wildlife (Protection) Act.
Griiskopljip

De **griiskopljip** (*Vanellus cinereus*) in fûgel yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining

De griiskopljip is in 34-37 sm lange fûgel mei lange giele poaten en in giele snaffel mei in swarte punt. Lykas de namme al seit hat er in grize kop en nekke. De fûgel hat in donkergrize boarstbân en in wite búk, wylst de rêch brún is en de sturt wyt mei in swarte einbân. Yn 'e flecht kontrastearje de swarte haadslachpinnen mei de wite sekundêre slachpinnnen en brune boppewjukdekfearren. Hijkes en sijkes binne gelyk, mar it hijke is wat grutter as it sijke. Jonge fûgels binne griis, dêr't folwoeksen fûgels wyt binne, de boarstbân is minder dúdlik en oan 'e boppekant binne de fearpunten bleek.

## Fersprieiding
De fûgel briedt yn noardeastlik en eastlik Sina (Binnen-Mongoalje, sintraal Mantsjoerije, Jiangsu en Fujian), oangrinzgjende dielen fan Ruslân en yn Japan. Winterdeis migrearret er nei Súd-Aazje fan Nepal, noardlik en noardeastlik Yndia en Bangladesj oant súd-sintraal Sina en noardlik Yndosina, somtiden fierder nei it suden.

## Fryslân
Yn maaie 2019 waard in fûgel yn Noarwegen warnommen. In pear dagen letter waard nei alle gedachten deselde fûgel yn 'e omkriten fan Kristinehamn yn Värmlands län (Sweden) sjoen. Ein juny waard er ek yn 'e Warkumermar yn Fryslân sjoen.

## Systematyk
Genetyske stúdzjes ha útwiisd dat de griiskoplip it meast besibbe is oan 'e *[[Vanellus leucurus]]* en de *[[Vanellus gregarius]]*. De fûgel wurdt as monotypysk behannele, wat sizze wol dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) neamt de fûgel dêrom as net bedrige (*Least Concern*, ). De wrâldpopulaasje wurdt tusken 25.000 en 100.000 fûgels rûsd.
Fennek

De **fennek** (*Vulpes zerda*) of **woastynfoks** is in lytse foks dy't lânseigen is yn 'e woastinen fan Noard-Afrika en it Sinaïskiereilân. Syn meast ûnderskiedende skaaimerk binne syn ûngewoan grutte earen, dy't tsjinje om waarmte ôf te fieren en te harkjen nei ûndergrûnske proaien.

## Ferskining

De fennek is de lytste foks fan 'e wrâld en wurdt likernôch 25 oant 49 sm lang, wylst de sturt 20 oant 30 sm lang is. It hier fan 'e foks is gielbrún en it bist hat in wite búk en in swarte sturtpunt. Hy weaget 1 oant 1,5 kg. Opfallend binne syn grutte earen, dy't helpe om in proai te lokalisearjen en waarmte ôf te fieren. Yn it wyld wurde woastynfoksen meast 8 oant 10 jier, wylst se yn finzenskip 12 of sels âlder wurde kinne.

## Jacht
Fenneken binne nachtdieren, sliepe oerdeis yn harren hoalen en jeie benammen nachts. Harren hoalen binne meters lang en ha faak ferskillende útgongen. Se grave sa fluch dat it liket as se troch it sân opslokt wurde en dêrby treffe se somtiden ek proaien oan. Meastentiids jaget de fennek selsstannich en bliuwe de jongen by ien fan 'e âlders efter yn it hol. It iten bestiet út ynsekten, kjifdieren, skorpioenen, aaien, hagedissen, slangen, spinnen, lytse fûgels, beien en sied.  Fijannen fan 'e fennek binne jakhalzen, grutte rôffûgels en de minske.

## Fersprieding
De fennek libbet yn 'e Sahara yn Noard-Afrika, fan Mauretaanje en de Westlike Sahara oant Egypte en Sûdaan. It eastlikste punt fan 'e fersprieding is it ta Egypte hearrende Sinaïskiereilân.

## Hâlden en dragen
Se pearje fan jannewaris oant febrewaris. Mantsjes binne yn dy tiid agressiver en territoarialer. De draachtiid is 50 dagen en de yn 'e regel twa oant fiif welpen wurde yn maart of april berne. It mantsje soarget foar en nei de berte foar it iten, wylst it wyfke by de jongen bliuwt. It is ûntdutsen dat mantsjes en wyfkes foar langere tiid byinoar bliuwe, mar it is ûnwis oft dat permanint is. Yn 'e sûchtiid ferlit it wyfke it hol hast net en bewekket it mantsje de tagong.

## Status
De fennek stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as net bedrige (*Least Concern*) klassifisearre.

## Hûsdier
De fennek kin mei in soad soarch as hûsdier holden wurde. Sûnt 2017 wie dat yn Nederlân tastien as se yn finzenskip fokt wienen, it hâlden fan 'e soarte troch fangst út it wyld wie ferbean. Mei yngong fan 1 july 2024 stiet de fennek net mear op 'e Hûs- en hobbydierelist. Dat betsjut dat fenneken yn prinsipe net mear as húsdier tastien bine. Likemin de fok fan 'e soarte.

## Trivia
* De Dútske fjildmaarskalk Erwin Rommel hie yn 'e Twadde Wrâldkriich as bynamme Der Wüstenfuchs (de woastynfoks).
* Les Fennecs (Frânsk foar woastynfoksen) is de bynamme fan it Algerijnske nasjonale fuotbalalvetal.
* De woastynfoks is it nasjonale dier fan Algerije.
* De Fennek is in moderne pânserwein dy't û.o. troch Nederlân en Dútslân brûkt wurdt.
* It *[[Star Wars]]*-personaazje Fennec Shand waard nei dizze foks ferneamd.
Saint-Étienne

**Saint-Étienne** is in stêd yn 'e regio Auvergne-Rhône-Alpes yn it easten fan Frankryk. It is ek it haadplak fan it arrondissemint mei deselde namme. Ynwenners fan 'e stêd wurde yn it Frânsk *Stéphanois* neamd. It plak is ferneamd nei Sint-Stefanus. 

## Skiednis
De skiednis fan 'e stêd is ferbûn mei yndustry en wurk. Yn 'e midsiuwen stelde de stêd noch net in soad foar. It wie in delsetting dy't net fier fan hannelsrûtes lei mei ambachtlike aktiviteiten lykas metaalbewurking. Lang bleau de stêd ûnder de ynfloed fan Lyon mei in stadige ûntwikkeling.

De grutte feroaring kaam yn 'e 18e en fral yn 'e 19e iuw, doe't Saint-Étienne ta ien fan 'e belangrykste yndustriële sintra fan it lân waard. It ûntdekken en de eksploitaasje fan stienkoal besoarge de stêd in rappe ekonomyske groei. Ek de wapenyndustry, de tekstylyndustry en letter de fytse- en masjinebou waarden yn 'e rin fan 'e tiid tige wichtige sektoaren. Mei de Yndustriële Revolúsje ferhûzen tûzenen arbeiders nei Saint-Etienne en dat feroarsake in ûnbidige groei fan 'e stêd.

Saint-Etienne krige yn 'e 20e iuw te meitsjen mei ekonomyske delgong troch it sluten fan minen en fabriken. Dat hie grutte sosjale gefolgen foar de stêd. Sûnt de ein fan 'e 20e iuw sette de stêd lykwols op werûntwikkeling en ynnovaasje yn en fûn der in transformaasje plak ta in sintrum foar design, kultuer en ûnderwiis, û.o. troch de stifting fan 'e Cité du Design en ynvestearings yn universiteiten.

Hjoed-de-dei kombinearret Saint-Étienne it yndustriële erfgoed mei in moderne identiteit.

UNESCO hat in netwurk fan Creative Cities, dat stêden gearbringt dy't kreativiteit ynsette as motor foar in duorsume stedske ûntwikkeling. Yn dat netwurk binne ferskate kategoryën, lykas muzyk, literatuer, gastronomy en design. Saint-Étienne heart ta de lêste kategory.
Swartbânljip

De **swartbânljip** (*Vanellus tricolor*) in fûgel yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*).

## Ferskining
De swartbânljip hat in opfallend read plak by de snaffel, in giele eachring en efter it each in wite streek. De snaffel is giel mei in donkere punt. Oer it boarst rint in brede swarte bân, dêr't er de namme oan te tankjen hat. De poaten binne laaigriis. Yn ferlikening mei de ek yn Austraalje foarkommende maskerljip is er lytser en hat er koartere poaten. 

## Fersprieding
De fûgel komt foar yn Austraalje útsein it noarden en Tasmaanje. Resultaten fan genetyske stúdzjes jouwe oan dat de soarte nau besibbe is oan 'e maskerljip, mar ek oan 'e Afrikaanske langteanljip. De fûgel wurdt as monotypysk behannele, wat sizze wol dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten bestiet. 

## Hâlden en dragen
De swartbânljip wurdt yn iepen en koartgroeiend greidlân, op fleanfjilden, iepen savannes en omploege fjilden sjoen. Oars as de maskerljip wurdt er yn drûgere gebieten fierder it lân yn oantroffen en minder by wetter.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de fûgel dêrom as net bedrige (*Least Concern*, 2024).
Valerie French (aktrise)

**Valerie French** wie in Ingelske film- en toanielaktrise waans karriêre yn 1954 begûn.

## Biografy
French waard berne yn Londen as dochter fan Frank Orvin Percy Harrison en Muriel Smith.  Har heit wie in boekhâlder dy't as luitenant tsjinne hie by it Artists Rifles-regimint yn 'e Earste Wrâldoarloch. 

Sy beskôge har "echte start yn it teäter" as aktrise by it Theatre Royal, Windsor yn Berkshire yn Ingelân.
Se sette yn har iere tweintiger jierren útein mei filmaktearjen. Har earste filmoptreden wie yn in lytse rol yn 'e Italjaanske film *Maddalena* út 1954. Nei in rol yn 'e Britske film *The Constant Husband* (1955) ferhuze se nei Hollywood.

Har bêste rollen yn dy perioade wiene yn westernfilms lykas *Jubal* yn 1956 njonken Glenn Ford en *Decision at Sundown* tsjinoer Randolph Scott yn 1957. Se ferskynde ek yn 'e science fiction-film *The 27th Day* (1957).

### Teäter
French gie werom nei it teäter yn 'e jierren 1960. Se spile yn in Broadway-produksje fan John Osborne syn toanielstik *Inadmissible Evidence* yn 1965 en wie ek yn *Help Stamp Out Marriage!* yn 1966 te sjen. Se soarge foar in lytse sensaasje troch neaken op it poadium te ferskinen yn *The Mother Lover* yn it Booth Theatre yn 1969, hoewol't allinich har bleate rêch te sjen wie.

### Priveelibben
Sy wie troud mei akteurs Michael Pertwee (fan 1952 oant 1959) en Thayer David (fan 1969 oant 1975). Foar de dea fan Thayer David yn 1978 wiene hy en French fan doel om opnij te trouwen.   Guon boarnen sizze dat se berne waard yn 1932 en 58 wie doe't se ferstoar. .

French stoar oan leukemy.

## Filmografy
Kar-út:
### Films
* 1956: *Jubal*
* 1956: *Secret of Treasure Mountain*
* 1957: *The 27th Day*
* 1957: *Decision at Sundown*
* 1957: *The Hard Man*
* 1959: *The Four Skulls of Jonathan Drake*

### Telefyzjesearje
* 1957: *Alcoa Theatre*
Feale foks

De **feale foks** (*Vulpes pallida*) is in sûchdier út 'e famylje fan 'e hûneftigen (*Canidae*). De wittenskiplike namme fan 'e soarte waard foar it earst offisjeel publisearre troch Cretzschmar yn 1826.

## Ferskining
De kop- en lichemslingte is 38 oant 55 sm, de sturtlingte is 23 oant 29 sm en it gewicht is 2,0 oant 3,6 kg. De feale foks is in lytse foks, mei in lang lichem, relatyf koarte poaten en in smelle snút. It hier is frij tin, mei in bleke sânkleur dat nei de búk ta wyteftich wurdt. Oer de rêch is it hier faak minder effen mei wat swarte en readbrune plakjes; de flanken binne bleker en geane oer yn in bleekwite ûnderkant. De poaten binne readbrún. De soarte hat in bleek gesicht mei in langwerpich snút mei relatief lange snorhieren en om it each in donkere ring. De sturt is lang en tsjok mei readbrún hier en in swarte punt en in donker plak boppe de sturtklier. It sâneftige hier jout de foks in poerbêste kamûflaazje yn 'e woastyn. 

## Fersprieding
De feale foks is ferspraat yn 'e healdrûge Sahelregio fan Afrika, dy't grinzet oan 'e Sahara. Se komme foar yn Benyn, Boerkina Faso, Kameroen, Tsjaad, Eritreä, Etioopje, Gambia, Maly, Mauretaanje, Niger, Nigearia, Senegal, Somaalje en Sûdan. It habitat is sânich of rotseftich drûch gebiet en de feale foks kin nei it suden en noarden migrearje as dat fanwegen drûchte nedich is.

### Undersoarten
De feale foks wurdt ferdield yn fiif erkende ûndersoarten:
🔹 *Vulpes pallida pallida*: komt fral foar fan Sûdan (Kordofan) oant Eritreä en Etioopje yn it easten fan it ferspriedingsgebiet. 
🔹 *Vulpes pallida cyrenaica*: wurdt fral oantroffen yn Cyrenaica yn Lybje. 
🔹 *Vulpes pallida edwardsi*: libbet yn it westlike Sahelgebiet (lykas Maly, súdlik Mauretaanje en Senegal).
🔹 *Vulpes pallida harterti*: komt foar yn Boerkina Faso, Niger en noardlik Nigearia.
🔹 *Vulpes pallida oertzeni*: libbet fan noardlik Kameroen en Tsjaad oant súdlik Lybje en dielen fan Sûdan (Darfur). 

De belangrykse ferskillen tusken de ûndersoarten binne de geografyske ferskillen. De ferskillen yn uterlik, kleur en grutte binne fierder net hiel grut.

## Hâlden en dragen
De feale foks peart yn 'e regel yn 'e koelere moannen fan it jier, itjinge te krijen hat mei it oanbod fan iten. De draachtiid duorret likernôch 50 oant 53 dagen. In teef krige 3 oant 6 jongen per kear. Se binne by de berte noch hielendal blyn en dôf en folslein ôfhinklik. Feale foksen wurde net âlder as 10 jier.  

Se libje meast yn lytse sosjale groepen en binne omnivoar. It iten bestiet út ynsekten, mûzen, hagedissen, fûgels, aaien en fruit. Om't se yn drûge gebieten libje moatte se harren focht foar it grutste part troch it iten krije.

## Status
De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer hat syn behâldstatus as net bedrige (*Least Concern*) beöardiele, alhoewol't der net in soad bekend is en de foks hieltyd mear bedrige wurdt troch ferlies en fragmintaasje fan habitat en minsklike ynkringing. Dy útdagings wurde fergrutte troch de klimaatferoaring en konkurrinsje fan yntrodusearre soarten yn syn ferspriedingsgebiet.
Tibetaanske sânfoks

De **Tibetaanske sânfoks** (*Vulpes ferrilata*) is in sûchdier út 'e famylje fan 'e hûneftigen (*Canidae*).

## Ferskining

De Tibetaanske sânfoks is in lyse en kompakte foks mei tsjok en sêft hier tsjin de ekstreme kjeld fan syn heechlizzend ferspriedingsgebiet. De soarte hat in sângrize oant sânbrune kleur mei grize flanken en in wite punt oan 'e sturt. De earen binne koart en de snút is relatyf smel en lang. Folwoeksen bisten binne 60 oant 70 sm lang (eksklusyf de 29 oant 40 sintimeter lange sturt) en ha in gewicht fan 3,5 oant 6 kg.   

## Fersprieding
Tibetaanske sânfoksen libje op 'e heechflakten en steppes fan it Tibetaansk Plato en oangrinzgjende gebieten lykas Nepal, mooglik Bûtan, Ladakh (Yndia) en dielen fan Sina oant hichten fan 5.300 m. It swiertepunt fan 'e fersprieding leit yn Sina (Tibet, Qinghai, Gansu, Sichuan, Yunnan en Xinjiang), mei lytsere populaasjes yn Yndia, Nepal en mooglik Bûtan. It habitat bestiet út healdrûch en drûch gerslân.

## Hâlden en dragen
De Tibetaanske sânfoksen binne fral oerdeis aktyf. Se ite lytse fluithazzen oanfolle mei kjifdieren, fûgels of aaien. Se binne monogaam en pearkes bliuwe meast byinoar. Tegearre fersoargje se de welpen, dy't yn hoalen berne wurde nei in draachtiid fan likernôch 50 oant 60 dagen.

## Status
De Tibetaanske sânfoks komt net oeral algemien foar, mar hat in grut ferspriedingsgebiet. Lokaal is de soarte seldsum, yn oare gebieten mei genôch fluithazzen en geskikte omstannichheden komt er algemien foar. De IUCN beöardielet syn status as net bedrige (*Least Concern*). De grutste bedriging foar de soarte foarmje minsklike ynfloeden lykas de bestriding fan 'e foar de lânbou skealike fluithazzen troch gif, oantaasting fan syn leefgebiet troch ynfrastruktuer, weidzjend fee of útwreiding fan lânbou en op lytsere skaal de jacht.
Lytse swartwjukljip

De **lytse swartwjukljip** (*Vanellus lugubris*) in fûgel yn it skaai ljippen (*Vanellus*) út 'e famylje wilsterfûgels (*Charadriidae*). De lytse swartwjukljip waard wittenskiplik beskreaun troch René Primevère Lesson yn 1826. De wittenskiplike soartenamme *lugubris* betsjut "fertrietlik", fan it Latynske *lugere*, "treurje".

## Ferskining
Lytse swartwjukljippen binne 26 oant 28 sm slanke ljippen. Se ha in soad fan 'e grutte swartwjukljip (*Vanellus melanopterus*), mar binne lykas de namme seit lytser en slanker en ha langere poaten. Ek ha se in dúdliker markearre, mar lytser wyt plak op 'e foarholle en in smellere swarte boarstbân. Fierder ha se net lykas de grutte swartwjukljip in opfallende reade eachring en yn 'e flecht is it ferskil mei de grutte swartwjukljip dat de lytse swartwjukljip minder swart en mear wyt oan 'e wjukken hat.

## Fersprieding en systematyk
De lytse swartwjukljip kom foar op 'e Afrikaanske savannes ûnder de Sahara yn 'e folgjende gebieten:

* súdlik [Maly;
* benoarden it boskgebiet yn [Guinee en Ivoarkust;
* oan 'e kust fan Sierra Leöane en fierder yn dielen oant súdwestlik Nigearia;
* Gabon, it westen fan 'e Demokratyske Republyk Kongo en sintraal-westlik Angoala eastlik nei Kenia en súdlik troch Tanzania, noardeastlik Sambia, Malawy en Mozambyk nei eastlik Súd-Afrika  (KwaZulu-Natal)
* eilannen foar de kust fan Tanzania (Pemba, Zanzibar, Latham en Mafia)
* Ut en troch briedt er ek yn Senegal. Bûten it briedseizoen wurdt de soarte yn it suden fan Somaalje waaarnommen. 

De soarte wurdt as monotypysk behannele, wat sizze wol dat der gjin ferdieling yn ûndersoarten is. Earder is de soarte ek yn it skaai *Hoplopterus* of *Stephanibyx* set. De fûgel is nau besibbe oan 'e grutte swartwjukljip, mar ferskilt yn uterlik en hâlden en dragen.

## Hâlden en dragen
De fûgel wurdt yn drûch, iepen lânskip oantroffen en yt lytse wringeleazen lykas ynsekten en harren larven, benammen krobben, mar ek gerssied. It is registrearre dat er ek nachts foerazjearret. It briedseizoen fan 'e fûgel ferskilt sterk tusken de geografyske gebieten.

## Status
It ferspriedingsgebiet is relatyf grut en der is gjin sicht op 'e trend fan 'e populaasje. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) beskôget de fûgel as net bedrige (*Least Concern*).
Brandgint

De **brandgint** of **Brands gint** (wittenskiplike namme: *Sula brandi*) is in útstoarne fûgel út it skift fan 'e ginteftigen (*Suliformes*), de famylje fan 'e gintfûgels (*Sulidae*) en it skaai fan 'e tropenginten (*Sula*). Dizze fûgel libbe yn it Mioseen yn it doetiidske Perû.

## Lokaasje en datearring
Fossilen fan 'e brandgint waarden yn 2015 oantroffen by in opgraving troch Bianucci *et al.* yn 'e Piscoformaasje, in rotsformaasje oan 'e súdlik-sintrale Pasifyske kust fan Perû. Spesifyk wie de lokaasje 1–2&nbsp;km súdwestlik fan Cerro Colorado (Spaansk foar Coloradoheuvel), likernôch 23&nbsp;km bewesten Ocucaje. De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it Let-Mioseen. Der wurdt sadwaande ornearre dat de brandgint libbe fan likernôch 7,2&nbsp;miljoen oant 5,3&nbsp;miljoen jier lyn.

## Taksonomy
De brandgint waard foar it earst yn 2015 wittenskiplik beskreaun troch de Perûviaanske paleöntologen Marcelo Stucchi, Rafael Varas-Malca en Mario Urbina-Schmitt. De wittenskiplike namme *Sula brandi* is in earbetoan oan harren Amerikaanske kollega Leonard Brand fan 'e Universiteit fan Loma Linda, foar syn wichtige bydragen oan 'e paleöntology fan Perûviaanske wringedieren. It holotype bestiet út in ûnfolslein neurokranium (it diel fan 'e plasse dat de harsens befettet) en de tsjin 'e kop oansittende útein fan 'e snaffel.

## Uterlike skaaimerken
De brandgint wie nei alle gedachten like grut as syn hjoeddeistige sibben de brune gint (*Sula leucogaster*) en de humboldtgint (*Sula variegata*), dy't in totale lichemslingte fan likernôch 80&nbsp;sm hawwe. De plasse wie ek like grut as de plassen fan 'e neamde moderne soarten, mar mear ôfplatte. De ferskillen binne lykwols net grut genôch om in oare manear fan foerazjearjen te suggerearjen. Dat betsjut dat de brandgint nei alle gedachten ek jage troch fan hichte ôf yn see te dûken en sa fisk te fangen.
Figueroagint

De **figueroagint** of **Figueroa's gint** (wittenskiplike namme: *Sula figueroae*) is in útstoarne fûgel út it skift fan 'e ginteftigen (*Suliformes*), de famylje fan 'e gintfûgels (*Sulidae*) en it skaai fan 'e tropenginten (*Sula*). Dizze fûgel libbe yn it Mioseen yn it doetiidske Perû.

## Lokaasje en datearring
Fossilen fan 'e figueroagint waarden yn 2015 oantroffen by in opgraving troch Bianucci *et al.* yn 'e Piscoformaasje, in rotsformaasje oan 'e súdlik-sintrale Pasifyske kust fan Perû. Spesifyk wie de lokaasje 1–2&nbsp;km súdwestlik fan Cerro Colorado (Spaansk foar Coloradoheuvel), likernôch 23&nbsp;km bewesten Ocucaje. De grûnlaach wêryn't de fossilen oantroffen waarden, datearre út it Let-Mioseen. Der wurdt sadwaande ornearre dat de figueroagint libbe fan likernôch 7,2&nbsp;miljoen oant 5,3&nbsp;miljoen jier lyn.

## Taksonomy
De figueroagint waard foar it earst yn 2015 wittenskiplik beskreaun troch de Perûviaanske paleöntologen Marcelo Stucchi, Rafael Varas-Malca en Mario Urbina-Schmitt. De wittenskiplike namme *Sula figueroae* is in earbetoan oan Judith Figueroa fan 'e Perûviaanske Feriening foar it Undersyk nei en de Beskerming fan it Bioferskaat (*Associación para la Investigación yn Conservación de la Biodiversidad*), "foar har weardefolle bydragen oan 'e kennis omtrint de natoerhistoarje fan Perûviaanske seefûgels". 

It holotype bestiet út in suver komplete plasse mei ûnderkaak, in diel fan ien boarstwringe, trije losse halswringen, in skouderblêd (l.), in folsleine (rj.) en ûnfolsleine (l.) boppe-earmbonke, dielen fan twa piipbonken (rj. en l.), in diel fan in speakbonke (l.), in karpometakarpus (l.), in bekken minus de skambonke, en twa ynkomplete tarsometatarsy (rj. en l.).

It paratype bestiet út in oaninoar fêstsittende foarkebonke en boarstbonke, twa ravensbeksbonken (rj. en l.), twa skouderblêden (rj. en l.), twa boppe-earmbonken (rj. en l.), distale (dy't it fierst by de romp wei sitte) fragminten fan twa piipbonken (rj. en l.), de skacht fan in speakbonke, in proksimaal (dat it tichtst by de romp sit) fragmint fan in karpometakarpus (l.), in ûnfolsleine karpometakarpus (rj.), in distaal fragmnt fan in bilbonke (rj.), in tibiotarsus (rj.) en in tarsometatarsus (rj.).

## Uterlike skaaimerken
De figueroagint hie in selde lichemsfoarm en lichemsgrutte as de libbene maskergint (*Sula dactylatra*), dy't in totale lichemslingte hat fan 75–85&nbsp;sm, mei in spanwiidte fan 160–170&nbsp;sm, en in gewicht fan 1,2–2,2&nbsp;kg. It grutste ferskil siet him yn 'e boppe-earmbonke, dy't by de figueroagint robúster en folle koarter wie, en mear oerienkomt mei de boppe-earmbonken fan 'e hjoeddeistige blaupoatgint (*Sula nebouxii*). Fierders wie de plasse fan 'e figueroagint koarter (fan foarren nei efteren metten), mei in dúdlik robúster plassedak.