open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giele fruchtdo

De **giele fruchtdo** of **giele jufferdo** (*Ptilinopus luteovirens*; syn.: *Chrysoena luteovirens*) is in fûgelsoarte yn it skaai fruchtdowen (*Ptilinopus*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*).

## Taksonomy
De soarte is ien fan mear as 50 soarten yn it skaai *Ptilinopus*. Tegearre mei de oranje fruchtdo (*P. victor*) en de gielkopfruchtdo (*P. layardi*) wurdt de oranje fruchtdo yn it ûnderskaai *Chrysoena* set, mar de trije soarten wurde ek wol yn in apart skaai set. Se binne allopatrysk, wat betsjut dat se net op ien lokaasje itselde habitat diele.

## Beskriuwing
De giele fruchtdo wurdt likernôch 20 sm lang en is in tige aparte goudgiele do mei hiereftige fearren, in smelle giele kraach en in griene, bleate hûd om it each hinne. It wyfke is meast grien mei giel ûnder de sturt en hat in grien snaffeltsje en griene poatsjes. 

## Fersprieding
De giele fruchtdo is endemysk'' op Fidzjy, dêr't er yn iepen bosk, galerijbosk en sekundêr bosk oantroffen wurdt. Se wurde ek by minsklike delsettings oantroffen. De fûgel komt yn westlik Fidzjy foar (Yasawa-eilannen, Viti Levu, Beqa, Ovalau en Gau) en wurdt as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat er net yn  ûndersoarten ferdield is. 

## Hâlden en dragen
It dieet bestiet benammen út ferskate lytse fruchten, beien en ynsekten. It wyfke leit meastentiids ien wyt aai.

## Status
De giele fruchtdo hat in beheind ferspriedingsgebiet, mar de populaasje wurdt stabyl beskôge. De IUCN kategorisearret de soarte op 'e Reade list as net bedrige (LC, 2024).
Gielkopfruchtdo

De **gielkopfruchtdo** of **gielkopjufferdo** (*Ptilinopus layardi*, syn.: *Chrysoena layardi*) is in fûgelsoarte yn it skaai fruchtdowen (*Ptilinopus*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*).

De fûgel is in monotypyske soarte, itjinge bestjut dat der gjin ûnderferdieling yn ûndersoarten bestiet. 

## Taksonomy
De soarte is ien fan mear as 50 soarten yn it skaai *Ptilinopus*. Tegearre mei de giele fruchtdo (*P. luteovirens*) en de oranje fruchtdo (*P. victor*) wurdt de gielkopfruchtd yn it ûnderskaai *Chrysoena* set. Ek wurde de trije soarten wol yn in apart skaai set.

## Skiednis
De gielkopfruchtdo is mei likernôch 20 sm in relatyf lyts doke, in smelle felgiele kraach, in grien bealchje en in griene sturt mei in giele ûndersturt. Om it each sit in giele eachring. Der is in dúdlike seksuele dimorfy: wyfkes ha in mear homogrien griene befearring sûnder giele kop. 

## Fersprieding
Gielkopfruchtdowen komme op 'e Fidzjyske eilannen Kadavu en Ono foar, dy't diel útmeitsje fan 'e Kadavu‑groep. It habitat bestiet faak út tropyske reinwâld, dêr't er libbet yn 'e hegere beamlagen. 

## Hâlden en dragen
Se ite meast fruchten fan beammen. Se hawwe in bysûnder fluitsjend lûd, dêr’t se de Ingelske namme Whistling Dove fan krigen. De fûgels libje meast allinne of yn pearkes, net yn grutte groepen. It nêst is ienfâldich en bestiet meastentiids út mar ien aai. Bysûnder is dat it wyfke briedt en foar it jong soarget, dat is net sa gewoan by dowen.

## Status
De soarte wurdt troch de IUCN as hast bedrige (NT) op 'e Reade list klassifisearre. De populaasje wurdt neffens in rûge rûzing út it jier 2005 op sa’n 3.000 oant 10.000 eksimplaren rûsd. Om't der ûntbosking yn it ferspriedingsgebiet is, rinne de oantallen nei alle gedachten tebek.
Wompûfruchtdo

De **Wompûfruchtdo** of **Wompûjufferdo** (*Ptilinopus magnificus*) is in fûgelsoarte yn it skaai fruchtdowen (*Ptilinopus*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*). De soarte waard offisjeel beskreaun yn 1821 troch de soölooch Coenraad Jacob Temminck oan 'e hân fan in eksimplaar, dat oan 'e eastlike kust fan Austraalje sammele wie. De namme fan 'e soarte is ôflaat fan 'e rop dy't er makket. 

## Beskriuwing

De kleurrike fûgel is meast giel en grien mei in djippears boarst. De boppebúk is ek djippears mar de ûnderbúk wurdt gieloranje. De kop en de hals binne griis oant grien. It fearrekleed is by beide skaaien gelyk. De do wurdt oant 45 sm lang, mar yn 'e noardlike dielen fan it ferspriedingsgebiet binne se lytser. De snaffel is read en nei de ein ta giel.  

## Hâlden en dragen
It iten fan 'e soarte bestiet út fruchten, fral figen, palmfruchten en fruchten fan kanielbeammen. Se binne fral oan 'e rânen fan 'e reinwâlden te finen, mar wurde somtiden ek yn kultuer brochte gebieten waarnommen as der mar genôch fruitdragende beammen en boskjes oanwêzich binne. Se wurde selden op 'e grûn sjoen en dogge dat allinnich om wat te drinken. Se libje it grutste part heech yn 'e beammen, dêr't se fruchten sykje. 

De briedtiid leit yn 'e midden fan it drûge seizoen en einiget yn it begjin fan it reinseizoen. It nêst wurdt tusken 3 en 4 m boppe de grûn boud en bestiet út wat tûkjes. In lechsel bestiet út ien wyt aai. Beide skaaien briede op it aai en nei it útkommen fersoarget sawol it mantsje as it wyfke it jong. 

## Fersprieding
De soarte libbet yn 'e reinwâlden fan Nij-Guineä en it noardeasten en easten fan Austraalje. Der binne fiif ûndersoarten erkend:

* *P. m. puella*: westlik Papoea Nij-Guineä en Fûgelkop (noardwestlik Nij-Guineä).
* *P. m. poliurus*: súdeastlik Nij-Guineä.
* *P. m. assimilis*: Kaap York-skiereilân (noardeastlik Austraalje).
* *P. m. keri*: noardeastlik Queensland (noardeastlikk Austraalje).
* *P. m. magnificus*: súdlik Queensland en noardlik New South Wales (eastlik Austraalje).

De fûgel is foar in part in trekfûgel.

## Status
De Wompûfruchtdo is algemien yn it ferspriedingsgebiet en wurdt op 'e Reade list troch de IUCN as net bedrige klassifisearre. Benammen yn Austraalje hat de fûgel te lijen hân fan habitatferlies, mar dêr wurdt de fûgel en syn habitat hjoed-de-dei effektyf beskerme, wylst de ûntbosking op Nij-Guineä sûnt 2010 hurd giet troch ynfrasktrukturele projekten, mynbou, houtkap en omsetten yn plantaazjes. Fragmintaasje fan bosk makket de fersprieding fan sied fan fruchtbeammen dreger. Minder fûgels betsjut minder fruchtbeammen en dat laat wer ta noch minder fûgels. Dêrnjonken kinne katten en foksen in bedrige wêze foar aaien en jonge fûgels. Alhoewol't in rûzing fan oantallen ûntbrekt, wurdt der fanút gien dat de soarte yn oantallen ôfnimt.
Skarlekkenboarstfruchtdo

De **skarlekkenboarstfruchtdo** of **skarlekkenboarstjufferdo** (*Ptilinopus bernsteinii*) is in fûgelsoarte yn 'e famylje *Columbidae*. Yn 1863 ferneamde Hermann Schlegel de nije soarte nei ien fan syn samlers, Heinrich Agathon Bernstein. 

## Beskriuwing
De skarlekkenboarstfruchtdo is in middelgrutte fûgel, dy't oant 29 sintimeter lang wurdt. De fûgel hat in grize kop mei in griene waas. De rest fan 'e boppedielen en it boarst binne heldergrien fan kleur. It mantsje hat midden op it legere boarst in helder skarlekkenread plak en fierder binne der gjin grutte ferskillen mei wyfkes, útsein dat de kleuren by wyfkes minder sprekkend binne. De búk is oranjegiel en de fûgel hat in lange grien mei grize sturt. De snaffel is grien en de poatsjes binne blaugriis. 

## Fersprieding
De fûgel is endemysk yn Yndoneezje, dêr't er yn 'e noardlike Molukken libbet. Syn natuerlike habitat binne subtropyske of tropyske fochtige leechlânbosken. 

Der binne twa ûndersoarten:

* *Ptilinopus bernsteinii bernsteinii* - komt foar yn 'e noardlike Molukken (Halmahera, Ternate en Bacan).
* *Ptilinopus bernsteinii micrus* – komt foar op Obi (noard-sintraal Molukken).

## Hâlden en dragen
De skarlekkenboarstfruchtdo libbet fan fruchten. It is in stille fûgel dy't allinne of yn pearkes yn 'e heechste beamlagen foerazjearret.     

## Status
Sûnt 1988 wurdt de skarlekkenboarstfruchtdo troch de IUCN op 'e Reade list klassifisearre as net bedrige. It ferspriedingsgebiet is net grut, mar grutter as 20.000 km². Oannommen wurdt dat de populaasje ôfnimt.
Omroep Flevoland

**Omroep Flevoland** is de regionale publike omrop fan de Nederlânske provinsje Flevolân. 

De stjoerder waard op 1 april 1989 oprjochte. De stjoerder makket nijs-, ynformaasje - en muzykprogramma's. 
De omrop begûn as radiostjoerder sa'n acht jier nei de oprjochting fan de Omrop wie op 1 oktober 1997 de earste telefyzje útstjoering. Ynearsten wie de radiostudio oan de Meentweg yn Lelystêd fêstige en siet de telefyzjestudio yn Almere. Sûnt ein 2003 sitte alle studio's fan de omrop ûnder ien dak oan de Larserpoortweg yn Lelystêd.
NH (omrop)

**NH** earder *RTV NH* en *RTV Noord-Holland* is de regionale publike omrop fan de Nederlânske provinsje Noard-Hollân. 

De stjoerder waard op 1 jannewaris 1989 oprjochte. De stjoerder makket nijs-, ynformaasje - en muzykprogramma's. 
De stjoerder is begûn yn 1989 as Radio Noord-Holland, Sûnt 3 jannewaris 2000 makket de omrop ek telefyzje-útstjoerings. Ynearsten wie de studio yn Amsterdam fêstige. Sûnt 1 septimber 2022 sit de studio fan de omrop yn Hilfertsom. Yn 2012 naam it doetiidske RTV Noord-Holland de stjoerder AT5 oer, tegearre mei Het Parool en de AVRO. In foarstel ta fúzje fan RTV NH en AT5 waard yn 2013 ôfwiisd troch Kommissariaat foar de Media. Op 6 oktober 2023 waard in regionale ôfdieling NH Gooi iepene yn it sintrum fan Hilfertsom.

## Keppeling om útens
* nijs webside fan NH
* radio webside fan NH 
* Webside NH Gooi
Fort fan Sint-Elizabeth

**Fort fan Sint-Elizabeth** (Oekr. **Фортеця Святої Єлизавети**) is in stjerfoarmige festing yn 'e stêd Kropyvnytskyi, ien fan 10 ferlykbere festingen yn hiel Jeropa, en it wichtichste symboal fan sintraal Oekraïne.

## Skiednis
Nei de stifting fan 'e koloanje "Nij-Servje" troch Súd-Jeropeeske kolonisten, bouden Oekraynske Kozakken, yn opdracht fan 'e Russyske keizerinne Elizabeth, dizze festing om dizze gebieten te beskermjen tsjin oanfallen fan it Ottomaanske Ryk. Yn 1654 waard in militêre alliânsje sletten, yn it ramt dêrfan namen de Oekraïners diel oan ferskate oarloggen oan 'e kant fan Ruslân   .

Under de oarloch mei it Ottomaanske Ryk fan 1768 oant 1774 hat de festing, dêr't 6.000 soldaten yn sieten, mei súkses in massale belegering troch 70.000 ynfallers wjerstean en in Turkske oanfal ôfslein. Yn 1784 waarden de kanonnen nei Kherson ferfierd. Tsjin 1794 wiene der 162 kanonnen, betsjinne troch 277 soldaten. Nei de 18e iuw wiene der noch mar twa kanonnen oer - se waarden op stiennen sokkels by de yngong fan 'e haadpoarte pleatst. Op 17 septimber 1842 kaam de Russyske keizer Nikolaas I nei de festing foar in parade, yn 1874 - Aleksander II, en yn 1888 - Aleksander III.

Yn de oarloch mei de Oekraynske Folksrepublyk waard de stêd beset troch kommunisten, dy't in finzenis foar politike tsjinstanners yn it fort oprjochten. Under de Holodomor (in keunstmjittich organisearre hongersneed) fan 1932-1933, erkend as genoside, en de represjes fan 1937, begroeven de OGPU en NKVD (Sovjet geheime tsjinsten) yn it geheim de lichems fan dyjingen dy't stoarn binne fan 'e honger dêr, lykas de lichems fan dyjingen dy't stoarn binne troch represje yn massagrêven .

Under de Nazy-besetting fan 'e stêd fan 1941 oant 1944 waarden tûzenen Joaden en fersetsstriders dêr deasketten. Nei de befrijing waarden de deaden dêr begroeven. Sûnt 1950 is dêr in grut betinkingskompleks foar de slachtoffers fan 'e Twadde Wrâldoarloch boud, mei 50.000 grêven, wêrfan de measte ta Oekraïners en Joaden hearre

Yn 'e jierren '60 waarden stiennen monuminten op 'e grêven oprjochte, en yn 'e iere jierren '80 waarden bylden yn it sintrum fan 'e grêven delset. Der binne monuminten wijd oan 'e helden fan 'e Twadde Wrâldoarloch en de Russysk-Oekraynske Oarloch (2014-). Derneist waard yn 2016 in monumint oprjochte foar de slachtoffers fan 'e Holodomor fan 1932-1933 .
Halmahera

**Halmahera** (ek wol as **Jailolo** of **Gilolo**) is it grutste eilân fan 'e Molukken yn Yndoneezje. Halmera leit yn 'e provinsje Maluku Utara (Noard-Molukken). 

## Geografy

It eilân hat in ûnregelmjittige foarm mei in soad baaien en ynhammen. Halmahera is tige bercheftich en fulkanysk. Der binne ferskate aktive fulkanen, lykas Dukono en Gamalama (op it tichteby lizzende eilân Ternate).

In grut part fan it eilân is mei tropysk reinwâld oerdutsen.  Sofifi, de haadstêd fan 'e Yndoneezyske provinsje Noard-Molukken leit op it eilân.  

## Skiednis

Yn 'e koloniale tiid wie Halmahera ûnder ynfloed fan it Sultanaat fan Ternate en Tidore, dat in grutte rol spile yn 'e krûdnagelhannel. Letter waard it gebiet kolonisearre troch de Portugezen, Spanjerts en lang om let de Nederlanners. Nei de Yndonezyske ûnôfhinklikens waard Halmahera ûnderdiel fan 'e Republyk Yndoneezje.

Yn 'e Twadde Wrâldoarloch wie by Kao in Japanske marinebasis.

Yn 1999 en 2000 wie it eilân it toaniel fan etnysk geweld en transmigraasje tusken ynwenners fan it meast kristlike distrikt Kao en it folslein islamityske distrikt Malifut. It konflikt krige dêrnei in jihadistyske lading doe't it geweld him fersprate oer in grut part fan 'e Noard-Molukken, it saneamde sektaryske konflikt op 'e Molukken. Tûzenen minsken op it eilân kamen om it libben yn 'e striid tusken de milysjes. Yn juny 2000 kamen likernôch fiifhûndert minsken om it libben doe't in oersetboat mei flechtlingen fan Halmahera foar de noardeastlike kust fan Selebes sonk. Oer dy tragedy besteane in soad komplotteoryen. Yn it doarp Duma yn it distrikt Noard-Halmahera stiet in monumint ta neitins fan 'e slachtoffers.

## Befolking
Halmahera hat in grut ferskaat oan etnyske groepen lykas de Tobelo, Galela, Ternate, en Tidore. Der wurde ferskate lokale talen praat, mar it Yndonezysk is de offisjele taal. De religy fan 'e ynwenners fan it eilân wjerspegelet it religieuze ferskaat yn 'e Molukken. In part fan 'e befolking is kristlik (benammen protestantsk), oaren binne moslim.  

## Ekonomy
Op Halmahera is in tanimmende ekonomyske aktiviteit yn 'e mynbou, ûnder oaren foar de winning fan nikkel (wichtich foar de batterijproduksje). Oer de gefolgen lykas de fersmoarging en it kappen fan wâlden binne der soargen fan 'e miljeu-organisaasjes. Fanwegen de natuer en de fûgels ûntstie der ek eko-toerisme. Der is in grut ferskaat oan endemyske ynsekten, reptilen en planten.
Gielboarstfruchtdo

De **gielboarstfruchtdo** of **gielboarstjufferdo** (*Ptilinopus occipitalis*) is in fûgelsoarte yn it skaai fruchtdowen (*Ptilinopus*) út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*). De fûgel is endemysk op 'e Filipinen. 

## Beskriuwing

De fûgel ûnderskiedt him troch griene boppedielen, in griene sturt, griene flanken, in grize kroan en grize wangen oant de nekke, in pearsbrún gebiet om it each en de efterkant fan 'e kop, in giel boarst, in pearsbrún plak op 'e búk en in rôzereade snaffel dy't einiget op in giele punt. De poatsjes binne pearseftich read. Lokaal wurdt de fûgel *siete colores* neamd, itjinge sân kleuren betsjut. Fûgeltsjelju joegen de fûgel de namme *sapin-sapin*, in kleurryk neigesetsje op 'e Filipinen.   

## Fersprieding
Der binne twa ûndersoarten. Dy binne lykwols erkend op basis fan lytse ferskillen yn formaat en befearring. Eins soe de soarte ek as monotypysk behannele wurde kinne.

* *Ptilinopus occipitalis occipitalis*– Gray & Mitchell, 1844: De nominaatfoarm wurdt yn it noarden en it sintrale diel fan 'e Filipinen oantroffen fan Súd-Luzon oant Negros, Bohol en Leyte. 
* *Ptilinopus occipitalis incognitus* – Tweeddale, 1877: De soarte wurdt oantroffen yn it súdeasten fan 'e Filipinen yn 'e bergen fan Dinagat, Camiguin, Mindanao en Basilan. Op basis fan ferskillen yn 'e fearren wurdt de fûgels fan 'e Mindanao-heechlannen somtiden as de ûndersoaraten *brevipes* behannele.

It habitat fan 'e soarte bestiet meast út primêr tropysk bosk oant 1.800 boppe seenivo.

## Hâlden en dragen
It iten fan gielboarstfruchtdowen bestiet út fruchten. Se foerazjearje meast allinnich of yn lytse groepen en de fûgels fleane fluch en op it doel ôf.     

## Status
De IUCN klassifisearret de soarte as net bedrige, mar oannommen wurdt dat de populaasje troch de ûntbosking en yllegale swalklânbou ôfnimt. Ek hat de fûgel te meitsjen mei yllegale jachtdruk foar it fleis en de hannel yn sierfûgels.
Kropyvnytskyi

**Kropywnytskyi** (Oekraynsk: Кропивницький) is in stêd yn Oekraïne, sintrum fan de oblast Kirovograd, tegearre mei de stêd Znamianka foarmet it in agglomeraasje.

## Skiednis
Yn 'e 16e-18e iuw hearden dizze lannen ta de Oekraynske Kozakken, en harren delsettings leine op it grûngebiet fan 'e stêd, dat letter, nei de stifting, stedsdistrikten waard. 
De skiednis fan 'e stêd begûn yn 1754, doe't Fort fan Sint-Elizabeth boud waard. Yn 1775 sette in Russysk leger fan 100.000 minsken hjirwei út en ferneatige de Oekraynske Kozakkefesting Sich, wat beskôge wurdt as in grutte nasjonale trageedzje   .

Under de Holodomor fan 1932-1933 en de massaterreur fan 1937, hawwe de OGPU en NKVD (geheime tsjinsten) yn it geheim dejingen dy't ûntfierd en fermoarde waarden op falske beskuldigings begroeven yn massagrêven op it grûngebiet fan Fort fan Sint-Elizabeth. Yn 1939 waard de regio Kirovograd foarme, en de stêd waard it regionale sintrum .

Fan 1941 oant 1944 wie de stêd ûnder Nazi-besetting, en waarden sa'n 50.000 boargers troch de Nazi's fermoarde. Bygelyks, yn 'e SS-finzenis oan 'e Komarova-strjitte (no in sikehûs) waarden 3.000 boargers deasketten. Tidens ien fan 'e sjitpartijen yn dizze finzenis waarden mear as 500 minsken yn in put smiten: guon minsken waarden smiten nei't se deasketten wiene, en de rest waarden libben smiten, doe't dy fol wie, waard dy mei dong bedekt. By Fort fan Sint-Elizabeth hawwe de nazi's tsientûzenen minsken deasketten, meast Joaden, en tichtby wie in diel fan 'e ROA - Russyske kollaborateurs fan 'e nazi's, dy't troch de partisanen ferneatige waarden .

Ien fan 'e meast ferskriklike misdieden wie de deportaasje fan 'e befolking nei twangarbeid yn Dútslân. Deportaasjes waarden systematysk útfierd. Sa namen de besetters út dizze regio, mei stipe fan kollaborateurs, net allinich manlju mei nei Dútslân, mar ek alle jonges fan 10 jier en âlder. Yn totaal waarden mear as 52 tûzen jonge minsken út dizze regio ûntfierd.sanen ferneatige waarden . D'Stad gouf 1944 befreit. Wärend dem Zweete Weltkrich huet d'Regioun Kirowograd 92.860 Leit verluer, an 152.155 Leit sinn an defensiven an offensiven Schluechten ëm d'Liewe komm. It grutste sintrum fan 'e partisanbeweging yn 'e regio lei yn it Swart-bosk by de stêd Znamianka. De stêd waard befrijd yn 1944. Tidens de Twadde Wrâldoarloch ferlear de regio Kirovograd 92.860 minsken, en 152.155 minsken stoaren yn ferdigenjende en offensive fjildslaggen . D'Stad gouf 1944 befreit. Wärend dem Zweete Weltkrich huet d'Regioun Kirowograd 92.860 Leit verluer, an 152.155 Leit sinn an defensiven an offensiven Schluechten ëm d'Liewe komm .

Ein 2022 waard yn Brussel in gearkomste hâlden tusken de foarsitter fan 'e Regionale Ried fan Kirovohrad, Serhiy Chulga, en de sekretaris-generaal fan 'e Gearkomste fan Jeropeeske Regio's, Christian Spahr, wêrby't de oanfraach fan 'e regio foar lidmaatskip akseptearre waard .
## Referinsjes
Znamjanka

**Znamjanka** (Oekraynsk: Знам'янка) is in stêd yn Oekraïne, tegearre mei de stêd Kropyvnytskyi foarmet er in agglomeraasje, yn de oblast Kirovograd.

## Skiednis
De stêd waard yn 1869 stifte as in spoarstasjon en krige yn 1938 stedsstatus. Under de Holodomor fan 1932–1933 (in keunstmjittich feroarsake hongersneed en erkend as genoside fan Oekraïners) en de Nazi-besetting fan 1941–1943 ferlear de stêd sawat 891 ynwenners.  .

Yn 1952 waard in nij treinstasjon boud. Yn 'e jierren '60 waarden appartemintegebouwen fan fiif ferdjippings boud. Yn 1968, ta eare fan 'e befrijingsdei, waard in grutte obelisk yn it stedssintrum oprjochte op it plak fan in massagrêf. Yn 1977 waard in Kultuerhûs boud. Yn 'e jierren '80 waarden appartemintegebouwen fan njoggen ferdjippings boud   .

By de Russyske ynvaazje dy't yn 2014 begûn, stoar in soldaat mei de namme Viktor Goli wylst er de opmars fan 'e fijân blokkearre. De haadstrjitte fan 'e stêd waard nei him ferneamd. Sûnt de nije weach fan gefjochten yn 2022 begûn, is de stêd in taflechtplak wurden foar tûzenen flechtlingen út it súdeasten.
Marijetsjerke (Tilburch)

De **Marijetsjerke** yn Tilburch is in neogoatyske tsjerke yn 'e Tilburchske wyk Heikant. De tsjerke waard yn 1873 neffens in ûntwerp fan J.C. van den Heuvel boud en oan 'e ûnbesmodzge ûntfinzenis fan 'e Jongfaam Marije wijd. It gebou stiet oan De Schans 121. 

Tsjintwurdich wurdt de tsjerke brûkt troch de parochy fan Heikant-Quirijnstok.

## Skiednis

De tsjerke is in neogoatyske tsjerke yn Tilburchske wyk Heikant. Nei't yn 'e rin fan 'e 19e iuw jimmeroan minsken yn it gebiet harren nei wenjen setten, waard dêr in parochy stifte. Yn 1871 kaam der in parochieel sintrum en de tsjerke waard yn 1873 ynwijd. It is in neogoatyske krúsbasilyk mei in heech middenskip en twa folle legere sydskippen. It gebou hat gjin toer, wol in krusingstuorke. 

Njonken de tsjerke waard in pastorije boud neffens ûntwerp fan Hendrik Jacobus van Tulder. Fierder waard yn 1902 in woldiedigensynstelling oprjochte troch de Susters fan Liefde. Yn it earstoan wie dy ûnderbrocht yn in wente, mar yn 1907 waard in kleasterkompleks boud, ûntwurpen troch arsjitekt C.F. van Hoof. Dat kleasterkompleks waard fan 1977 oant 1978 omboud ta in mienskipssintrum .

Sûnt 1964 is de tsjerke brûkt troch de Norbertinen fan 'e priorij De Schans. Yn 1997 waard in oan Sint-Norbertus wijde deikapel yn 'e tsjerke iepene.

Yn 1986 waard de tsjerke klassifisearre as in gemeentlik monumint. Yn 2001 krige it hiele kompleks de status fan ryksmonumint. De tsjerke wurdt hjoed-de-dei ek brûkt troch de Poalske mienskip fan Tilburch.

## Oargel
Yn 'e tsjerke stiet in oargel fan 'e bruorren Vermeulen út 1918. In twadde manuaal waard yn 1931 tafoege. Foar de bou fan 'e oargelkas waarden âlde bychtstuollen brûkt. It oargel hat 12 registers op twa manualen en pedaal. It oargel is lykas de tsjerke in ryksmonumint. 

## Keppeling om utens
* Moniminten Tilburch.
* Ynformaasje oargel.
Subfossyl

In **subfossyl** wurdt foarme troch de oerbliuwsels fan organismen dy't net folslein fossilisearre binne. Dêrby kin it gean om, bygelyks, bonken, tosken, nêsten of kjitte. De reden foar it feit dat subfossilen gjin fossilen binne, kin wêze dat it te koart lyn is dat it oangeande organisme noch libbe, mei oare wurden: dat it fossilisearringsproses noch net klear is. Mar it kin ek wêze dat der genôch tiid foar fossilisearring ferstrutsen is, mar dat de omstannichheden foar dat proses net optimaal wiene. Sa wurde subfossilen faak oantroffen yn grotten, dêr't se tûzenen jierren goed bliuwe kinne, mar dêr't it fossilisearringsproses tige stadich ferrint.

It wichtichste ferskil tusken in fossyl en in subfossyl is dat in subfossyl noch organysk materiaal befettet dat bleat stiet oan it natuerlike ferrottingsproses, wylst sok materiaal by echte fossilen net mear foarkomt. Foar de paleöntology, de tûke fan 'e wittenskip dy't fossilen bestudearret, binne subfossilen fan bysûnder belang om't it organysk materiaal brûkt wurde kin foar koalstofdatearring en de ekstraksje fan DNA, aaiwiten en oare biomolekulen. Fierders kinne isotopen in protte ynformaasje jaan oer de ekologyske omstannichheden dêr't útstoarne bisten ûnder libben. Sadwaande komme subfossilen goed fan pas foar de stúdzje fan 'e evolúsjeskiednis fan in biotoop en kinne se ek fan belang wêze foar paleoklimatologysk ûndersyk.

Subfossilen komme gauris foar op plakken dêr't in protte sediminten ôfset binne. Ienris ôfset kin de steat fan 'e preservearring fan subfossilen feroare wurde troch natuerkundige en skiekundige ferwaringsprosessen. Lytse subfossilen kinne ek opfretten wurde troch libbene organismen. Subfossilen dy't datearje út it Mesosoïkum (252–66&nbsp;miljoen jier lyn) binne útsûnderlike seldsum. Dy binne faak yn in fiergeande steat fan ferwurding, wat harren wêzen oantaast. Fan gefolgen binne se iepen foar ynterpretaasje, sadat saakkundigen it der gauris net oer iens wurde kinne. Fierhinne it meastepart fan 'e subfossilen komt út sediminten út it Kwartêr (2,6&nbsp;miljoen jier lyn oant hjoed).

Foar de restanten fan skulpen fan weakdieren, wêrfan't de skiekundige gearstalling ornaris net folle feroaret oer tsientallen miljoenen jierren, en dy't sels út en troch oer sa'n gigantyske perioade noch har orizjinele kleur behâlde, jilde oare regels as foar oare fossilen. Hoewol't der by skulpen gjin sprake is fan organysk materiaal, wurdt der sprutsen fan 'subfossilen' as se tûzenen jierren âld binne, mar út it Holoseen komme (dat 11.700&nbsp;jier lyn begûn). 

## Sjoch ek
*fossyl
Karl-Heinz Rosch

**Karl-Heinz Rosch** (Meißen, 3 oktober 1926 - Goirle, 6 oktober 1944) wie in Dútske Wehrmacht-soldaat dy't op 6 oktober 1944 it libben fan twa Nederlânske bern rêde.

## Biografy
Rosch wie in net-winske bern. Doe't syn beide âlden op'e nij trouden, brocht er de rest fan jonkheid troch by syn pake en beppe yn Nerchau. Hy wie bot ynteressearre yn de natuer en woe letter graach boskwachter wurde.

Rosch wie tegearre mei syn peloton legere yn in pleats yn Goirle doe't alliearde troepen it fjoer op harren iepenen. Rosch murk dat de twa bern (Jan fan fjouwer en Toos Kilsdonk fan fiif jier) fan'e boer dy't it lân hie har net bewust liken te wêzen fan it gefaar om har hinne en op'e binnenpleats omboarten. Hy draafde nei se ta, naam se allebeide yn'e earms en brocht se yn'e kelder yn feilichheid. Hy fleach wer nei bûten om him oan de oare kant fan de binnenpleats te posisjonearjen doe't in granaat him rekke krekt op it plak dêr't de bern earder wiene. Rosch wie fuortendaliks dea. It útinoarskuord lichem fan Rosch waard begroeven by de pleats dêr't er ynkwartiere wie. Yn 1948 waard Rosch op'e nij begroeven op it Dútske militêre begraafplak yn Ysselsteyn.

## Erkenning
Omdat it stânbyld Karl-Heinz Rosch ôfbyldt yn Wehrmacht-unifoarm mei in Stahlhelm, wie de oprjochting fan it stânbyld tige kontroversjeel yn Nederlân en waarden noch publike fûnsen noch in iepenbier stik grûn beskikber steld. It stânbyld kaam yn 2008 yn de tún fan de buorman fan de boerehúshâlding dêr't Rosch destiids ynkwartiere wie te stean en is fan de strjitkant ôf goed te sjen. Op in op'e sokkel oanbrochte plakette is folgjende ynskripsje te lêzen: *Dit beeld is een eerbetoon aan hem en allen die het goede doen in kwade tijden*.
 
Neist it monumint foar Friedrich Lengfeld (op it earebegraafplak Hürtgen) is it stânbyld it iennige bekende monumint yn Dútslân foar in Dútske Wehrmachtsoldaat dat oprjochte waard troch in eardere fijân.


File:Monument voor Karl-Rosh in Riel 01.jpg 
File:Monument voor Karl-Rosh in Riel 02.jpg
File:Monument voor Karl-Rosh in Riel 03.jpg
Sint-Joazeftsjerke (Tilburch)

De **Sint-Joazeftsjerke** (ek wol **Heuvelske tsjerke** neamd) is in neogoatysk katolike tsjerke yn 'e Noard-Brabânske stêd Tilburch. Tegearre mei de Heikeske tsjerke is it de wichtichste tsjerke yn it stedssintrum. De tsjerke stiet oan 'e Heuvel, it sintrale plein. De tsjerke is wijd Joazef fan Nazareth. Foar it gebou stiet in Hillich-Hertbyld út 1921. De tsjerke makket diel út fan 'e Parochy fan 'e Goede Hoeder.

## Skiednis
Fanwegen it jild is de tsjerke neffens in ûntwerp fan Hendrik Jacobus van Tulder yn twa fazen boud. It earste part datearret fan 'e jierren 1871-1873 en it twadde diel mei de foargevel en de twillingtuorren fan 'e jierren 1887-1889. De wijing fûn plak yn 1889 troch de biskop fan it bisdom De Bosk. De nije tsjerke wie nedich foar in groeiend ynwennertal fan Tilburch en waard boud yn 'e tún fan in kazerne. De kazerne waard ferboud ta pastorije. De iennige grutte feroaring oan 'e tsjerke wie de útwreiding fan it dwersskip yn 'e jierren 1950.   

De tuorren fan 'e krúsbasilyk binne 72 m heech. De tagong bestiet út trije portalen. It middelste portaal is fersierd mei in reliëf fan 'e Flecht nei Egypte. Op 'e punt fan 'e gevel stiet in ferguld byld fan de patroanhillige.   

It ynterieur hat in krúsribferwulft. It alter is makke troch Hendrik van der Geld yn 'e jierren 1878-1881. Twa jier nei de iepening fan 'e tsjerke brocht de Belch Georges de Geetere de skildere krúswei oan. 

## Takomst
De takomst fan 'e tsjerke is wif. De parochy woe yn 2019 de tsjerke ferkeapje, mar tanksij in beslút fan 'e biskop bleau de tsjerke ynearsten iepen. Undertusken waard socht nei in gaadlike funksje foar it gebou. Yn 2022 naam de parochy it beslút om de tsjerke ynearsten as citytsjerke oan te hâlden. Op it stuit (2025) is de tsjerke noch jimmeroan yn gebrûk.  

## Oargels
De tsjerke hat twa oargels.

It haadoargel is ek in ryksmonumint en waard yn 1894 boud troch de bruorren Smits út Reek. It bestiet út in haadwurk, posityf, echo en in frij pedaal. Dêrnjonken hat de tsjerke in twamanualich koeroargel mei in frij pedaal út 1858 fan F.B. Loret út Mechelen.

## Keppeling om utens
* Oargels fan 'e Sint-Joazeftsjerke.
Readbúkfruchtdo

De **readbúkfruchtdo** of **readbúkjufferdo** (*Ptilinopus greyi*) is fûgelsoarte út de famylje dowen (*Columbidae*). 

## Beskriuwing
De readbúkfruchtdo is in lyts fruchdoke fan 20 oant 23 sm lang. De fûgel is meast grienkleurich mei in opfallende readpoarperen kroan dy't mei giele wat fearkes ôfgrinzge is, in giel kin, in giele eachring en in readpoarperen plak op 'e búk. Syn griene kleuren jouwe de fûgel in goede kamûflaazje yn it tropyske wâld. Yn 'e flecht is de giele râne oan 'e sturt goed te sjen. Mantsjes en wyfkes lykje in soad opinoar; it wyfke hat ornaris in wat lytsere búkplak. Jonge eksimplaren hawwe gjin reade kroan of búkplak en kinne betize wurde mei de Fanûatûfruchtdo, in soarte dy't der tige op liket.

## Fersprieding
De soarte komt foar fan 'e Salomonseilannen oant Nij-Kaledoanje. De fûgel wurdt as monotypysk behannele, itjinge betsjut dat er net ferdield is yn ien of mear ûndersoarten.

## Hâlden en dragen
Readbúkfruchtdowen wurde faak yn pearkes sjoen, mar kinne by fruchtbeammen gruttere kloften foarmje.  

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Oannomen wurdt dat de oantallen fan 'e fûgel ôfnimme, mar net sa bot dat er as bedrige beskôge wurdt. De Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer (IUCN) klassifisearret de soarte as net bedrige (LC).

## Namme
De wittenskiplike namme is ferneamd nei George Grey, in Britske steatsman en promininte koloniale politikus. Hy wie gûverneur fan Nij-Seelân, de Kaapkoloanje en Súd-Austraalje en letter premier fan Nij-Seelân.
Oranjeread

**Oranjeread** is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan oranje of fan read. It sit tusken dy beide kleuren yn, mei skaaimerken fan beide. In protte klean dy't yn Nederlân droegen wurdt ta gelegenheid fan Keningsdei of fan 'e nasjonale dielname oan it WK fuotbal is eins oranjeread en net suver oranje.

Yn it Ingelsk wurdt oranjeread *coquelicot* neamd (útspr.: [ˈkoʊklikoʊ]; likernôch: "kook-ly-koo"), nei de Frânske namme foar de klaproas (*Papaver rhoeas*). Dat is in blom dy't opfalt troch syn felle reade kleur mei in oranjige tint. 

Keunstskilder Claude Monet skildere yn 1873 syn skilderij *Les Coquelicots*, oftewol *De Klaproazen*.

## Sjoch ek
*oranje
*read
Flessegrien

**Flessegrien** is is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in dûnkere tint fan grien. It liket sterk op dinnegrien. De namme komt fan 'e griene kleur fan flessen, yn 't bysûnder fan beskate merken bier en foarhinne ek fan it frisdrinken 7&nbsp;Up.

It ierste gebrûk fan flessegrien as kleuroantsjutting (yn 'e Ingelske foarm *bottle green*) waard yn 1816 fêstlein.

Flessegrien is de kleur fan 'e unifoarmen fan 'e Plysjetsjinst fan Noard-Ierlân, dy't yn 2001 de fuseliersgriene kleur fan 'e unifoarmen fan 'e eardere Keninklike Ulsterske Konstabelderij ferfong. 

Yn 'e Feriene Steaten is flessegrien (mei in wite râne) de kleur fan fierwei de measte paadwizerbuorden en strjitnammebuordsjes.

De flagge fan Bangladesj hat flessegrien as eftergrûnkleur foar in reade skiif.

## Sjoch ek
*dinnegrien
*jade (kleur)
*seegrien
*Spaansk grien
Oliif (kleur)

**Oliif** is in kleur dy't yn 'e regel beskôge wurdt as in tint fan grien of fan giel. It wurdt omskreaun as in dûnkergielich griene kleur. De namme is ûntliend oan 'e oliiffrucht, dy't yn ûnripe steat krekt sa'n kleur hat. As oantsjutting foar dy kleur is it wurd 'oliif' al sûnt de Midsiuwen yn gebrûk. Oliif liket as kleur sterk op legergrien.

## Oliiftinten
De wichtichste tinten oliif binne:

## Sjoch ek
*legergrien
Mûne fan Werkendam

De **Vervoorne Mûne** is in poldermûne oan 'e Schenkeldijk yn Werkendam yn 'e gemeente Altena. 

De om 1700 hinne boude mûne tsjinne om 'e Vervoorne Polder te bemeallen en ferfong in eardere wipmûne. De muonts is in houten achtkante mûne, útrist mei in skeprêd mei in diameter fan 5,71 m.

Oant 1934 mealle de mûne de polder allinnich op wynkrêft drûch, dêrnei is in elektromotor ynboud. Yn it lêste oarlochsjier waard de wynkrêft wer brûkt, oant de grutte ruilferkaveling fan 'e jierren 1960. Dêrnei rekke de mûne yn ferfal, mar yn 1969 folge in restauraasje en de mûne krige nij reid en in nije binnenroede. Sûnt koe de mûne wer draaie, mar troch it legere peil nei de ruilferkaveling stie de wetterrin drûch. Yn 1975 waard in sirkwy oanlein, sadat it rêd wer wetter skeppe koe.    

Nei 2000 is de mûne stadichoan fierder opknapt. Yn desimber 2005 krige de mûne in nije bûtenroede. 

De mûne is yn 2020 stilset om't der fersakkingen wiene en de mûne rjochtset wurde moast. Ek is doe de binnenroede fan 'e jierren 1960 ferfongen troch in nije binnenroede. Yn 'e maitiid fan 2021 koe de mûne wer iepene wurde.     

Eigner is de mûnestifting Land van Heusden & Altena. De mûne is op ôfspraak te besjen.

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* De Hollânske Mûne
Omroep West

**Omroep West** is de regionale publike omrop fan it noardlike part fan de Nederlânske provinsje Súd-Hollân. 

De stjoerder is yn 2002 ûntstien nei in fuzje fan Radio West dat yn 1987 oprjochte waard en TV West oprjochte yn 1996. De omrop begûn yn 2002 ûnder de namme Radio en TV West, de namme waard op 30 oktober 2006 feroare yn Omroep West. De stjoerder makket nijs-, ynformaasje - en muzykprogramma's. De studio fan de omrop sit yn De Haach. It útstjoergebiet fan de omrop beslacht sa'n 27 gemeenten mei Hillegom en Noardwyk as noardlike grins en Midden-Delflân, Westlân en Krimpenerwaard as súdlike begrinzing fan it útstjoergebiet. De Omrop is te belústerjen fia FM frekwinsje 89.3, fia ynternet en sûnt septimber 2015 ek fia DAB+.
Rijnmond (omrop)

**Rijnmond** is de regionale publike omrop fan it súdlike part fan de Nederlânske provinsje Súd-Hollân en Rijnmond in bestjoerlike gearwurking yn de omkriten fan Rotterdam. 

Radio Rijnmond gie offisjeel op 21 desimber 1983 yn de loft, yn 1997 waard Stads TV Rotterdam by Radio Rijnmond foege. De stjoerder makket nijs-, ynformaasje - en muzykprogramma's. De studio fan de omrop sit yn Rotterdam. Oant 2019 hjitte de stjoerder RTV Rijnmond, doe waarde namme feroare yn Rijnmond. De Omrop is te belústerjen fia FM frekwinsje 93.4, fia ynternet en sûnt septimber 2015 ek fia DAB+.
Sint-Falentinustsjerke (Poppel)

De **Sint-Falentinustsjerke** is de parochytsjerke fan Poppel in plak yn 'e Belgyske gemeente Ravels.

## Skiednis
De earste fermelding fan in tsjerke yn Poppel datearret fan 1211, doe't de patronaatsrjochten fan 'e parochy troch it Sint-Servaas-kapittel yn Maastricht oerdroegen waard oan 'e Abdij fan Tongerlo. Oant 1823 wie de preester fan 'e tsjerke hyltiten in norbertyn út Tongerlo.

De hjoeddeiske tsjerke giet werom op 1520, mar waard yn 'e Tachtichjierrige Kriich fernijd. It Tolvejierrich Bestân (1609-1621) waard brûkt om de tsjerke te werbouwen, mar net lang dêrnei waard de spits troch de bliksem rekke en moast dy werboud wurde.

Tusken 1906 oant 1909 waard de tsjerke útwreide, wêrby't de sydskippen langer en breder makke waarden. Yn'e jierren 1911-1912 waarden yn neogoatyske styl in nij doksaal en in haadalter tafoege 

Op 11 maaie 1940 rekke de tsjerke slim skansearre troch in Dútsk bombardemint. De brânskildere ramen waarden ferneatige. Yn 1941 waard de skea reparearre. Op 3 oktober 1944 waard de spits by besjittingen delhelle. Nei de oarloch waard de spits werboud en binne ek nije brânskildere ramen set.

## Arsjitektuer
De tsjerke is in trijeskippige krústsjerke en as in pseudobasilyk boud. It skip, it fiifsidige koer en it dwersskip binne yn 17e-iuwske goatyske styl, de neogoatyske sydskippen binne út it begjin fan 'e 20e iuw. De healynboude trijelidde toer is in fertsjintwurdiger fan 'e Kempyske gotyk. Oan 'e súdkant fan 'e toer is in mearhoekige treptoer.

## Ynterieur
Yn 'e tsjerke stiet in 15e-iuwsk retabel mei foarstellingen út it libben fan Us-Leaffrou. In alterstik fan Sint-Antonius Abt is fan 1766, Der binne skilderijen fan Sint-Augustinus (17e iuw), Sint-Falentyn (2e helte 17e iuw) en Sint-Norbertus dy't it Hillich Sakramint oanbidt (18e iuw). 

Fierder is der in 15e-iuwsk byld fan Sint-Anne, in 15e-iuwske Madonna, in 16e-iuwske Kristus mei wrâldbol, in byld fan Anne Trijeresom (likernôch 1500), Petrus en Paulus (17e iuw) en 18e-iuwske bylden fan Augustinus, Norbertus, Fransiskus Ksavearius en de fjouwer evangelisten (18e iuw). Fierder binne der ek noch bylden út de 19e of de 20e iuw.     

It haadalter fan sânstien is út 1911. Koarbanken, de kommunybank, de preekstoel en de bychtstuollen binne 18e-iuwsk.

## Oargel
It oargel datearret út de 2e helte fan 'e 18e iuw en wurdt taskreaun oan Delhaye.
Omroep Brabant (Nederlân)

**Omroep Brabant** is de regionale publike omrop fan de Nederlânske provinsje Noard-Brabân. 

Omroep Brabant gie offisjeel op 1 septimber 1976 yn de loft, en makke ynearsten radio foar Eindhoven en omkriten. Sûnt septimber 1997 is Omroep Brabant aktyf op telefyzje, de studio sit yn Son. De stjoerder makket nijs-, ynformaasje - en muzykprogramma's. De Omrop is te belústerjen fia FM, fia ynternet en ek fia DAB+.
Omroep Zeeland

**Omroep Zeeland** is de regionale publike omrop fan de Nederlânske provinsje Seelân. 

Stifting Omroep Zeeland, oprjochte op 13 july 1988, is op 1 jannewaris 1990 as ien fan de lêste regionale publike omroppen úteinset mei radio-útstjoeringen út de studio yn Oost-Souburg wei. Op 1 oktober 1997 binne de aktiviteiten útwreide mei útstjoeringen op telefyzje. In maaie 2024 waard bekend dat Omroep Zeeland nei 35 jaar út Oost-Souburg wei útstjoerd te hawwen, ferhúzjen sil. De omrop sil yn 2026 nei in nij te bouwen gebou yn Flissingen. De stjoerder makket nijs-, ynformaasje- en muzykprogramma's. De Omrop is te belústerjen fia FM, fia ynternet en ek fia DAB+.
Bisdom Antwerpen

It **bisdom Antwerpen** (Latyn: *Dioecesis Antverpiensis*) is ien fan 'e acht Belgyske bisdommen. 

## Skiednis
It waard yn 1559 stifte mei de bul *Super universas* troch paus Paulus IV, dy't de bisdommen yn 'e Nederlannen reorganisearre. It wie lykwols yn 1570 dat de earste biskop fan Antwerpen syn sit ynnaam. It bisdom waard nei de Frânske Revolúsje yn 1801 opheft mei it konkordaat tusken Napoleon en paus Pius VII. Dêrnei waard it gearfoege mei it aartsbisdom Mechelen. Tusken 1559 en 1801 hearde westlik Noard-Brabân ek by it bisdom Antwerpen.

De grinzen fan it bisdom falle net hielendal gear mei it grûngebiet fan 'e provinsje Antwerpen. De gemeenten Bonheiden, Bornem, Duffel, Mechelen, Puurs-Sint-Amands, Sint-Katelijne-Waver en Willebroek hearre by it aartbisdom Mechelen-Brussel.

## Katedraal

De Us-Leaffrouwe-katedraal yn Antwerpen is de katedraal fan it bisdom. It is in tusken 1352 en likernôch 1530 boude goatyske tsjerke.
Kittie

**Kittie** is in Kanadeeske metalband oprjochte yn 1996 yn London troch gitariste Fallon Bowman en drummer Mercedes Lander. De namme waard keazen, omdat dizze assosjearret mei in sêftaardich jong katsje en yn tsjinspraak is mei it lûd fan de band. De band brocht yn 1999 syn debútalbum *Spit* út. Yn 2024 kaam it sânde studio-album *Fire* út, trjetjin jier nei de foargonger *I've Failed You* dy't yn 2011 útbrocht waard. Kittie hat sân studio-albums en in live-album útbrocht. 

## Diskografy
### Studio-albums

### Live-albums

### Kompilaasje-albums

#### [[Extended play|EP]]
Einling

In **einling** (in lienfertaling fan it Ingelske *endling*) is it lêst bekende eksimplaar fan in soarte of ûndersoarte ear't dy soarte of ûndersoarte útstjert. De term *endling* waard foar it earst brûkt yn 1996 yn in ynstjoerd brief yn it foaroansteande Britske wittenskiplike tydskrift *[[Nature (tydskrift)|Nature]]. 

==Foarbylden fan einlingen==
*[[sûchdieren]]: 
**de lêste [[oerokse]] (*Bos primigenius*), † yn [[1627]] yn in wâld by wat no [[Jaktorów]] yn [[Poalen]] is;
**de lêste [[kwagga]] (*Equus quagga quagga*), † op [[12&nbsp;augustus]] [[1883]] yn [[Artis]] yn [[Amsterdam]];
**de lêste [[tarpan]] (*Equus ferus ferus*), † yn [[1903]] yn finzenskip yn it [[Russyske Ryk]];
**de lêste [[bûdelwolf]] (*Thylacinus cynocephalus*), † op [[7&nbsp;septimber]] [[1936]] yn 'e [[Hobart Zoo]] yn [[Hobart (Tasmaanje)|Hobart]], op [[Tasmaanje]];
**Celia, de lêste [[Pyreneeske stienbok]] (*Capra pyrenaica pyrenaica*), † op of koart foar [[6&nbsp;jannewaris]] [[2000]] yn 'e [[Spanje|Spaanske]] [[Pyreneeën]] (ferplettere troch in omfallen beam);
**de lêste [[Fjetnameeske Javaanske noashoarn]] (*Rhinoceros sondaicus annamiticus*), † yn [[2010]] yn it [[Nasjonaal Park Cát Tiên]] yn [[Fjetnam]] (sketten troch in [[streuper]]).
*[[fûgels]]:
**[[Martha (do)|Martha]], de lêste [[trekdo]] (*Ectopistes migratorius*), † op [[1&nbsp;septimber]] [[1914]] yn 'e [[Cincinnati Zoo]] yn [[Cincinnati]];
**[[Incas (Karolinaparkyt)|Incas]], de lêste [[Karolinaparkyt]] (*Conuropsis carolinensis*), † op [[21&nbsp;febrewaris]] [[1918]], ek yn 'e Cincinnati Zoo;
**[[heidehin#Utstjerren|Booming Ben]], de lêste [[heidehin]] (*Tympanuchus cupido cupido*), † op of koart nei [[11&nbsp;maart]] [[1932]] op [[Martha's Vineyard]];
**de lêste [[donkere kweldergoars]] (*Ammospiza maritima nigrescens*), † op [[17&nbsp;juny]] [[1987]] yn 'e [[dieretún]] op [[Discovery Island (Bay Lake)|Discovery Island]] yn it [[ferdivedaasjepark]] [[Walt Disney World Resort|Disney World]] yn [[Orlando (Floarida)|Orlando]], yn [[Floarida]];
**de lêste [[Kauaï-o'o]] (*Moho braccatus*), † troch tadwaan fan 'e [[Orkaan]] [[Orkaan Iniki|Iniki]] op [[12&nbsp;septimber]] [[1992]] op [[Kauaï]], yn [[Hawaï]].
*[[reptilen]]:
**[[Lonesome George]], de lêste [[Pintareuzeskyldpod]] (*Chelonoides niger abingdonii*), † op [[24&nbsp;juny]] [[2012]] yn syn [[habitat]] yn 'e [[Galapagoseilannen]] yn [[Ekwador]];
**[[Toughie (kikkert)|Toughie]], de lêste [[Rabbs franjepoatbeamkikkert]] (*Ecnomiohyla rabborum''), † 26&nbsp;septimber 2016 yn 'e Botanyske Tún fan Atlanta yn Atlanta.

## Galery

File:Martha_last_passenger_pigeon_1912.jpg|Martha, de lêste trekdo
File:Dusky_Seaside_Sparrow.jpg|In donkere kweldergoars.
File:Quagga_HIFI.jpg|In kwagga.
File:Lonesome_George_(2009).jpg|Lonesome George, de lêste Pintareuzeskyldpod.
File:Ecnomiohyla_rabborum_2.jpg|Toughie, de lêste Rabbs franjepoatbeamkikkert.
Keningsparkiten

**Keningsparkiten** foarmje in skaai fan trije parkitesoarten, dy't yn it easten fan Austraalje, Nij-Guineä, de Molukken en oare Yndonezyske eilannen libje. Se binne meast besibbe oan 'e skaaien readwjukparkiten (*Aprosmictus*) en echte pronkparkiten (*Polytelis*).  

## Beskriuwing
De soarten binne middelgrutte parkiten fan 35 oant 43 sm lang en ha lange, brede sturten. De kleuren fan 'e soarte binne meast read en grien en se ha neffens it formaat lytse snaffels. 

## Soarten
It skaai wurdt ferdield yn trije soarten.
Sânwykske Mûne

De **Zandwijkse Molen** (Sânwykske Mûne) is in poldermûne út 1699 tusken de plakken Uppel yn it suden en Sleeuwyk yn it noarden. Eigner is de mûnestifting *Land van Heusden en Altena*. De mûne is mei de Utwykske Mûne de lêste fan in rige fan sân wipmûnen dy't njonken inoar stiene.

## Skiednis
Wis is dat der al lang foar de bou fan 'e hjoeddeiske mûne yn 1537 sân wipmûnen stiene. Nei alle gedachten waarden dy om 1500 hinne boud en sûnt waarden se ferskillende kearen fernijd. De Sânwykske Mûne is nei alle gedachten de iennig mûne yn it lân, wêrfan't de ûndertoer en ek it boppehûs noch út 1699 datearret. By de grutte restauraasje yn 'e jierren 2009-2011 binne bysûndere techniken tapast om safolle mooglik histoarysk materiaal te bewarjen.   

De mûne bemealle oant 1961 de polder. Sûnt it ferdwinen fan 'e oare mûnen holp in diselgemaal dêrby, dat op 'e fûneminten fan ien fan 'e âlde mûnen boud wie. Yn 1953 hat de mûne nei de wettersneedramp de polder selsstannich drûch holden, om't it diselgemaal troch it sâlte wetter net mear te brûken wie.  

De mûne hat gjin funksje om de polder drûch te hâlden en mealt hjoed-de-dei yn sirkwy. In keardaam yn it sletten sirkwy soarget foar in keunstmjittige opfierhichte. De mûne moat by it meallen sadwaande dochs wat krêft leverje, sadat it houten binnenwurk goed belest wurdt.   

Lykas in soad oare mûnen yn 'e omkriten hat de Sânwykske Mûne noch in orizjineel stookhok, dêr't de mûnder by it meallen wêze koe. Oars as op oare plakken yn it lân wiene de mûnen yn dat gebiet net bewenne.

Tichteby stiet de Utwykske Mûne.

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* De Hollânske Mûne
* Alle Mûnen
Australyske keningsparkyt

De **Australyske keningsparkyt** (*Alisterus scapularis*) is ien fan 'e trije soarten keningsparkiten yn it skaai keningsparkiten (*Alisterus*) út de famylje pappegaaien fan de Alde Wrâld (*Psittacoidea*).

## Beskriuwing

Mantsjes ha in helderreade kop en foarkant. De mantelfearren binne grien. Oer de wjuk rint in smelle, ljochtgrien streek. De fûgel hat in in smelle bân op 'e oergong fan 'e nekke nei de mantelfearren, in blaufiolette stút en in brede swarte sturt. De snaffel is read en de iris goudgiel. Wyfkes ha oare kleuren en ha in griene kop en in grien boarst. Allinnich de búk is read. Har snaffel is donkergriis oant swart. Op har wjukken ûntbrekt de streek of dy bestiet heechút út in pear ljochtgriene fearkes.

Jonge fûgels ha deselde kleuren as it wyfke, mar binne te ûnderskieden troch in ljochtgiele snaffel. 

## Fersprieding
De soarte is endemysk yn Austraalje en libbet yn it eastlike diel fan it kontinint yn Queensland, Nij-Súd-Wales en Fiktoaria.  

Der wurde twa ûndersoarten ûnderskieden:

* *Alisterus scapularis scapularis*: fan it eastlike diel fan Sintraal-Queensland oant súdlik Fiktoaria (nominaatfoarm).
* *Alisterus scapularis minor*: noardeastlik Queensland. 

De *Alisterus scapularis minor* is lytser en donkerder as de nominaatfoarm.

## Hâlden en dragen
De Australyske keningspapegaai wurdt yn bosken en tunen oantroffen. De fûgel siket iten yn fruchtbeammen en wurdt faak by fûgelfoerbakken sjoen.

## Status
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrfandinne is de kâns op útstjerren lyts. De grutte fan 'e populaasje is net bekend, mar der is habitatferlies en dêrom wurdt oannommen dat de oantallen tebekrinne. De fûgels komme noch frij algemien foar en de Australyske keningsparkyt wurdt troch de IUCN as net bedrige op 'e Reade list klassifisearre.
Utwykske Mûne

De **Uitwijkse Molen** (Utwykske Mûne) is in poldermûne út 1700 tusken de plakken Uppel yn it suden en Sleeuwyk yn it noarden. Eigner is de mûnestifting *Land van Heusden en Altena*. De mûne is mei de Sânwykske Mûne de lêste fan in rige fan sân wipmûnen dy't njonken inoar stiene. Tegearre mei de Sânwykske Mûne en it tichtebylizzende Fort Altena (ûnderdiel fan 'e Nije Hollânske Wetterliny) foarmet de Utwykske Mûne in belangrike toeristyske trekpleister.   

## Skiednis
De Utwykske Mûne mealle oant 30 april 1962 mei it gemaal fan Rijswijk de 587 ha grutte kombinearre polders Uitwijk en Rijswijk. De wipmûne hat in flecht fan 25,70 m en is om 1700 hinne boud. Eartiids stiene op it plak sân mûnen, wêrfan't mar twa oerbleaun binne. 

De mûne hat gjin echte funksje, mar mealt no it wetter yn sirkwy. De mûne stiet by it eardere gemaal fan Uppels, dêr't ien fan 'e fiif net mear besteande wipmûnen stie. Spitigernôch binne de diselmotor en it skeprêd fan it gemaal al lang ferdwûn.

Restauraasjes fûnen yn 'e jierren 1966-1967 en yn 2010-2011 plak. 

## Keppeling om utens
* Mûnedatabase
* De Hollânske Mûne
* Alle Mûnen