open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
KMail

**KMail** is foar KDE de e-postkliïnt. De oarspronklike ferzje kaam út yn 2014.

Hy hat stipe foar mappen, filters, HTML, en in ynternasjonale karakterset. Boppedat kin er omgean mei IMAP, dIMAPhttp://www-uxsup.csx.cam.ac.uk/pub/doc/suse/suse9.2/suselinux-userguide_en/ch12s03.html, POP3 en lokale postfakken foar ynkommend e-berjochten. Ek kin er mei help fan SMTP of sendmail e-berjochten ferstjoere.

## Unpost en filter
Der binne ferskate manieren om e-berjochten te filterjen yn KMail en dêrby kin ek gearwurke wurde mei ûnpost-filterprogramma's lykas hjirûnder omskreaun binne:
* In programma neist KMail, dat de ynhâld fan de e-berjochten krijt om se te hifkjen op ûnpost.
* Troch in programma helje, sadat der net allinne hifke wurdt mar ek de koppen fan it berjocht oan te passen binne, sadat dy better te hifkjen binne.
De filters kinne kombinearre wurde mei tekstfilters, dy't bygelyks sjogge nei de spesjale koppen en sa de post fan de ûnpost skiede kinne.

KMail stiet ta dat der rjochtstreeks op de posttsjinner filtere wurdt. Soks is nijsgjirrich foar de minsken mei in ynbelabonnemint. In e-berjocht dat grutter is as in grinswearde (standert 50kib) wurdt net automatysk kopiearre nei de kompjûter. Mei de opsje "helje, beslis letter, wiskje", makket KMail der in list fan, mar lit it berjocht op de tsjinner. Dat jout de mooglikheid om ûnpost en te grutte berjochten te wiskjen sûnder tiid te ferbargjen.

## Kryptografyske stipe
KMail stipet de OpenPGP-standert en kin automatysk fersiferje, ûntsiferje en ûndertekenje. En boppedat kin er de hantekenings fan e-berjochten en taheakken ferifiearje, troch in ynboude OpenPGP/MIME-metoade fan tekenjen/fersiferjen.  KMail is foar dy funksjonaliteit ôfhinklik fan GnuPG.  
Om it fisueel makliker te meitsjen, sil KMail de ferifiearre berjochten grien kleurje; giel by net fertroude ûndertekening; read by ûnjildige ûndertekening; en blau foar fersifere berjochten.

KMail stipet ek S/MIME-berjochten en ek Chiasmus http://www.bsi.de/produkte/chiasmus/indexeng.htm, dat in kryptografysk systeem is hokker bûn is oan in merk en makke is troch de Dútske Federal Office for Information Security (BSI).

## Groupware stipe
KMail kin as ûnderdiel fan Kontakt ek fungearje as groupware-kliïnt en sa kontaktlisten, e-berjochten, aginda's en notysjes tusken de brûkers diele.

## Keppelings om utens
* KMail Thússide
Lingtemjitte

**Lingte** is ien fan de ôfmjittings fan in objekt. Yn it gefal fan in iendiminsjonaal objekt, lykas in linestik of in tou, is it ek de ienige ôfmjitting. Foar twadiminsjonale objekten, dy't min ofte mear as rjochthoekich beskôge wurde kinne, is de **lingte** trochgeans de grutste fan de beide ôfmjittings. Ek foar trijediminsionale objekten, dy't min ofte mear blokfoarmich binne, is de **[[lingte]]** trochgeans de grutste fan de trije ôfmjittings (neist breedte en hichte).

## Relativiteit
Neffens de relativiteitsteory is lingte in relatyf begrip: itselde objekt kin foar ferschillende waarnimmers in ferskillende lingte hawwe.

## Hantearre lingtematen
De lingte wurdt metten yn ferschillende ienheden. Wrâldwiid wurde de ienheden fan it metrike stelsel it measte brûkt. Dat binne fan grut nei lyts ûnder oare de kilometer, hektometer, dekameter, meter, desimeter, sintimeter en milimeter.

Yn mar in pear lannen wurdt it ymperiale stelsel hantearre, lykas de milen, fuotten, yards, inches en oare.

## Alde lingtematen
Yn âlde kultueren waarden oare lingtematen brûkt as it ymperiale en metrike stelsel. Yn Nederlân brûkten se eartiids û.o. de jellen en tomme as lingtemaat. De Kelten en Germanen hienen de Woedensspanne as lingtemaat. De Romeinen brûkten de myl op mylpeallen om de ôfstân oan te tsjutten.

## Keppeling om utens
* Sifertabel oer de gemiddelde lingte fan Belgen, Nederlanners en oare EU-boargers
Tomme (lingtemjitte)

De **Tomme** is in âlde Nederlânske lingtemjitte dy't sawat lyk is oan de breedte fan it boppeste tommelid fan in folwoeksen man. In tomme hat, ôfhinklik fan de streek in oare lingte:

* Amsterdamske tomme is 2,57393636 sm (11 Amsterdamske tomme is 1 Amsterdamske foet)
* Frânske tomme is 2,7 sm
* Gelderske of Nymweechske tomme is 2,7 sm
* Hondsbosse en Rypske tomme is 2,4 sm
* Rynlânske tomme is 2,61 sm

By de ynfiering fan it Nederlânsk metryk stelsel yn 1820 waard de tomme lyk steld oan ien sintimeter, marr yn 1870 waard de tomme ôfskaft.

*In tomme komt tsjintwurdich oerien mei in Ingelske [[inch]] (2,54 sm)*. Yn de technyk wurdt de tomme noch wolris ynformeel brûkt, men sprekt dan bygelyks fan in trijetomsk piip.

In oar oerbliuwsel is it wurd tomstôk.

fiu-vro:Toll
Foet (lingtemjitte)

De lingtemjitte **foet** (Ingelsk: **foot**, meartal *feet*) is in lingte-ienheid dy't yn Angelsaksyske lannen noch in soad brûkt wurdt. De Feriene Steaten (2004), Libearje en Myanmar binne de ienige lannen dy't it SI noch gjin wetlike status ferliend hawwe. It ienheidssymboal is **ft**, of  en yn Nederlân VT.

Hoewol't de foet gjin SI-ienheid is, is de lingte derfan yn 1958 ynternasjonaal fêstlein middels de inch (jildich sûnt 1 july 1959). Ien inch is eksakt gelyk oan 25,4 mm en der sitte 12 inches yn ien foet. Sa is ien foet 304,8 mm = 0,3048 m.
Ien meter is dan dus 1/0,3048 ofwol sa'n 3,28 foet.

De foet wurdt benammen brûkt yn de loftfeart om de fleanhichte mei oan te jaan. Yn de praktyk jildt: 1 foet = 0,3 meter.

De foet wurdt ek in soad yn de skipfeart brûkt om de lingte fan skippen oan te jaan. Ek de maten fan konteners wurde yn foet útdrukt: in lingte fan 20 of 40 foet, by in standert breedte fan 8 foet en in standert hichte fan 8 voet en 6 inch.

Der sitte 3 foet yn in yard en 5280 foet yn in Ingelske myl.

### Fjouwerkante foet
Ien fjouwerkante foet (Ingelsk: square foot) is ûngefear 0,0929 m² grut. Yn in kante meter gean der sawat 10,764 ft²

### Kubike foet
Ien kubike foet (Ingelsk: cubic foot) is ûngefear 0,0283 m³. Yn 1 m³ geane ûngefear 35,315 ft³.

## De foet yn Fryslân
Yn Fryslân wiene der trije fouten as lingtemaat yn gebrûk:
* De houtfoet fan 0,296 m;
* De keningsfoet fan 0,326 m (1/12 diel fan in keningsroede);
* De skipsfoet fan 0,284 m.

## De foet yn Nederlân
De foet kin ien lingtemaat wêze mar ek in oerflaktemaat en hat ôfhinklik fan it plak in ferskillende maat. Ofhinklik fan dat plak wie in tomme ferdield yn 10,11,12 of 13 tommen.
De hjir toande wearden binne foarbylden, yn de praktyk hie hast elke stêd of krite syn eigen maat. Yn Nederlân wie de meast brûkte foet de Rynlânske foet.

## Frânske foet
De Frânske Keninklike foet gie foarôf oan de offisjele Frânske foet, dizze waard ferfongen troch it metryske systeem yn de 19e iuw. It Frânske wurd foar foet is "pied".

De Frânske keninklike foet, no yn ûnbrûk, hat de folgjende grutte: Ien meter is lyk oan 3 foet en 11,296 streken op de mjitstôk fan Parys. De Frânske Keninklike foet wie sawat 0,324 839 385 meter. De foet fan Quebec (symboal: P) is yn prinsipe lyk oan de Frânske, mar neffens de Kanadeeske wet is de foet gelyk oan 12,789 inches = 1,06575 foet = 0,324 840 6 meter.

### Lingtemaat
* De Amsterdamske foet is 0,283133 m (ûnderferdield yn 11 Amsterdamske tommen)
* De Bloaiske foet is 0,301 m
* De ('s Hertogen)boske foet is 0,287 m
* De Honsbossche en Rypske foet is 0,285 m
* De Rynlânske foet is 0,3140 m (ûnderferdield yn 12 Rynlânske tommen)
* De Schouwenske foet is 0,311 m

* Yn de Kaap de Goede Hoop waard yn de tiid fan de VOC de Rynlânske foet de basis foar de "Kaapse foet" mei 0,314 858 m en 12 Kaapse tommen.

### Oerflaktemaat
* De Rynlânske foet is 0,098596 m².

## Noaten
Hagioskoop

In **hagioskoop** is in lytse iepening yn Midsiuwske tsjerken boppe de flier oan of by it koar mei sicht op it altaar. It wurdt ek *leproazefinster*, *deadeljocht*, *sakremintsfinster* en *skwint* neamd. Hagioskopen binne te finen by tsjerken yn Eastergoa ( Blije, Eanjum, Hantumhuzen, Hegebeintum, Jannum, Jistrum, Rinsumageast, Ternaard, Wetsens).  Wierskynlik wie it gat bedoeld om minsken, dy't om watfoar reden dan ek de tsjerke net yn mochten, it sakramint sjen litte te kinnen, of om as de tsjerke ticht wie de mooglikheid te jaan om reliken te ferearjen. 

Minsken dy't brûk makken fan de hagioskoop kinne siken (besmettingsgefaar, *lepra*), ekskommunisearden of geastliken dy't gjin kontakt mei oaren hawwe mochten, west hawwe.
Henk Prins

**Henk Prins** (Hurdegaryp, 8 april 1967) is in Fryske gûchelder.

Prins is in spesjalist yn it close-up gûcheljen, ek wol *table-magic* neamd. Dat bestiet út:
* it gûcheljen mei de noas der boppe-op. 
* gûcheljen mei alledeiske foarwerpen, 
* bûsehifkjen. 
Hy wurket mei humor en magy wêrby't entertainment foarop stiet.

Henk Prins wûn twa kear de earste priis by de Nederlânske kampioenskippen Gûcheljen (1999 en 2001). Mei syn *bühne-act* wûn hy by de Nederlânske Kampioenskippen in twadde priis (2000).

## Keppeling om utens
* Henk Prins op humor-goochelaar.nl
Jacobus Pierson Tholen

**Jacobus Pierson Tholen** (Ljouwert, 20 septimber 1764 - Frjentsjer, 20 septimber 1824) waard yn 1788 lektor wiskunde en yn 1797 heechlearaar yn de wis-, fêstingbou- en ierdrykskunde yn Frjentsjer. (Teffens lei er him ta op de Grykske, Romeinske en Easterske talen.)

Tholen wie ek lid fan de gemeenterie fan Frjentsjer, fan de kommisje dy't mjitten en wichten regele yn Ljouwert, en sûnt 1805 lid fan de Provinsjale Steaten. 

## Keppeling om utens
* Inaugurale rede fan Jacob Pierson Tholen, útjûn 1797
Sybrand van Haersma Buma (1965)

**Sybrand van Haersma Buma** (Warkum, 30 july 1965) is in Nederlânsk politikus fan it CDA. Alhoewol't syn offisjele namme Van Haersma Buma is, wurdt dy faak ôfkoarte ta Buma. Hy wie fan 2010 oant 2019 fraksjefoarsitter fan dy partij yn 'e Twadde Keamer. Op 18 maaie 2012 waard Van Haersma Buma keazen ta partijlieder, wêrnei't er op 30 juny formeel beneamd waard. Earder dielde er it partijliederskip mei fise-minister-presidint en minister Maxime Verhagen en partijfoarsitter Ruth Peetoom. Yn 2019 waard Van Haersma Buma oansteld as boargemaster fan Ljouwert.

## Oplieding
Nei in atheneumoplieding yn Snits studearre Van Haersma Buma tusken 1983 en 1989 Nederlânsk rjocht oan 'e Ryksuniversiteit Grins. Dêrnei die er in kursus ynternasjonaal rjocht oan 'e Universiteit fan Cambridge. Yn 1990 gong er as stafjurist oan it wurk by de Rie fan Steat.

## Funksjes
* Lid Twadde Keamer
* Bestjoerslid CDA Súd-Hollân
* Sekretaris CDA keamerrûnte De Haach
* Riedslid gemeente Leidsendam-Foarburch
* Bestjoerslid stifting fraksjeburo CDA
* Fan (12 oktober) 2010-2019 fraksjefoarsitter fan de Twadde Keamerfraksje fan it CDA
* Fan (18 maaie) 2012-2019 partijlieder fan de Twadde Keamerfraksje fan it CDA
* 2019-no boargemaster fan Ljouwert

## Publikaasjes
* Sybrand Buma: *'Verwarde tijden!’ die om richting vragen. [[H.J. Schoo-lezing]] 2017*. Amsterdam, Uitgeverij Elsevier Weekblad, septimber 2017. 
* Sybrand Buma: *Tegen het cynisme. Voor een nieuwe moraal in de politiek*. Amsterdam, Prometheus, 2016. 
* Sybrand Buma: *Samen kunnen we meer*. Schoorl, Utjouwerij Conserve, 2012. 
* Sybrand van Haersma Buma: *Over het toetsen van wetten aan de grondwet. Een blik op de kern van de democratie*. Ljouwert, Universitaire Pers Fryslân, 2004. Gjin ISBN
* Sybrand van Haersma Buma: *Wiardus Willem Buma en het geheugen van Friesland*. Utjouwerij Wijdemeer, 2024. Biografy Wiardus Willem Buma.
Grammatika

**Grammatika** is it systematysk beskriuwen fan in taal. Jins kompetinsje fan in taal omfiemet fjouwer ferskillende mêden of nivo's:

* Fonology - lûdlear
* Morfology - foarmlear 
* Semantyk - betsjuttingslear
* Syntaksis - sinlear

De regels fan in letterkombinaasjekar by it op skrift stellen fan in taal binne omskreaun yn in stavering.

## Wurdsoarten

Wurden kinne om har doel of skiedberens skifte wurde yn wurdsoarten. 

* Haadwurd *substantyf*
* Eigenskipswurd *adjektyf*
* Tiidwurd *ferbum*
* Lidwurd *artikel*
* Telwurd *numerale*
* Foarnamwurd *pronomen*
* Bywurd *adverbium*
* Ferhâldingswurd *preposysje*
* Bynwurd *konjunksje*
* Utropwurd *ynterjeksje*

## Sindiel
Sindielen kinne mei de neikommende grammatikale begripen beskreaun wurde:

* Underwerp *subjekt*
* Persoansfoarm *finite ferbumfoarm*
* It stelde *predikaat*
* Saaklik foarwerp *objekt*
* Persoanlik foarwerp *datyf*
* Ferhâldingswurdfoarwerp 
* Oarsaaklik foarwerp
* Komplemintearjende bepalings

## Namfal
Der binne acht namfallen dy't yn in taal brûkt wurde kinne. Lykwols hoecht it net sa te wêzen dat in taal alle namfallen hawwe moat. It Dútsk hat der fjouwer, it Russysk seis:

* Nominatyf 
* Genityf 
* Datyf 
* Akkusatyf 
* Fokatyf 
* Ablatyf 
* Lokatyf 
* Ynstrumintalis 

De bûging fan wurden kin feroarje neffens de grammatikale kategoryen namfal, oantal, of geslacht.
Skriuwer

In **skriuwer** is ien dy't him uteret troch it opskriuwen fan wurden. Sawat elkenien kin wol skriuwe, mar in goede skriuwer ûnderskiedt him fan de rest as er in styl hantearret dy't boeit en byldzjend is. Der binne ferskate soarten fan skriuwers, bygelyks sjoernalisten dy't foar in krante skriuwe en guont dy't in boek skriuwe, sawol fiksje as non-fiksje, en skriuwers fan muzyk. 

De term wurdt fral by profesjonele skriuwers faak as synonym foar auteur brûkt, mar auteur kin ek slaan op de makker fan net-skreaun wurk sa as films. 

De populêrens fan it ynternet hat it foar in protte aspirant-skriuwers mooglik makke om harren wurk oan in grut publyk oan te bieden. In foarbyld hjir is fanfiksje.

Yn it Frysk is 'skriuwer' ek synonym foar klerk en sekretaris.
Bûging (grammatika)

De **bûging**, **ferbûging** of **deklinaasje** fan wurden kin feroarje neffens de grammatikale kategoryen namfal, oantal, of geslacht. Net eltse taal brûkt alle kategoryen. It Frysk is dêr ek wat oars yn as it Sealterfrysk of Noardfrysk. Yn dy talen feroaret bygelyks by oantal of geslacht it lid- en haadwurd.
Stavering

In **stavering** of **ortografy** (fan it Aldgrykske ὀρθογραφία, *orthographía‎*, fan ὀρθός, *orthós*, "korrekt", en γράφω, *gráphō*, "skriuwe") omfiemet regels oangeande it op skrift setten fan wurden en letterkombinaasjes fan in beskate taal. As ien him by it skriuwen fan in wurd net oan de stavering hâldt dan wurdt dat in staveringsflater neamd.

Der binne twa eleminten dêr't in stavering mei te krijen hat en dy't boppedat as grûnslach foar de stavering tsjinje:

* De fonetyske stavering, ienfâldichwei de lûden op skrift sette („skriuw sa't jo prate“).
* De morfology stavering, wêrtroch de grammatikale en bytiden de taalhistoaryske (etymologyske) ûntjouwing fan ferskate wurden, benammen de bûging, sichtber bliuwt.
Klimaat

In **klimaat** is yn in beskaat gebiet it waarpatroan foar in lange tiid. It klimaat wurdt benammen bepale troch de breedtegraad en de ôfstân fan de see. Gebieten ticht by de evener hawwe in waarm klimaat, mear nei de poalen ta wurdt it hieltyd kâlder. Ek de gebieten dy't heech lizze binne kâlder. 

Kustgebieten hawwe trochstrings in mylder en wieter klimaat (seeklimaat) dan gebieten dy't mear lân yn waardst lizze (lânklimaat).

## Sjoch ek
* Klimaatklassifikaasje fan Köppen 

## Keppeling om utens
* KNMI: Klimaatatlas fan Nederlân
* NLweer.com: it deistich waar en it klimaat yn Nederland fan 1901 ôf
* Klimaatportaal fan tt PCCC
* KMI - Klimaat
Bonke

In **bonke** is it hurde, meast kalkeftige bynweefsel yn it lichem fan 'e wringedieren. Bonken hawwe as funksje it beskermjen fan de yngewanten en it stypjen fan de lea en tegearre mei de spieren meitsje hja beweging mooglik. It gehiel fan alle bonken wurdt in skelet of bonkerak neamd. By fisken 'graat' of 'bonkje'. 

Yn de bonke sitte kanalen dêr't bloedfetten en senuwrizels trochhinne rinne. De bonken binne troch knieren mei inoar ferbûn. 

Bonken binne makke fan kristallen fan kalsiumfosfaat en oare mineralen, en bestean út rizels fan it aaiwyt kollageen. De mineralen meitsje de bonke hurd, wylst de rizels soargje dat de bonke ek bûchsum is.

## Keppeling om utens
*
PC 2008

De **[[PC]] fan [[2008]]** waard op woansdei 30 july ferkeatst. It wie de 155ste edysje fan de wichtichste keatspartij fan it jier. 

## Earste List
Oer it lotsjen wiene de measte minsken wol tefreden. De haadklasse partoeren wiene aardich oer de list ferdield, allinne de wedstriid tusken partoer 5 en 6 (de finale fan it foargeande jier) wie wol wat spitich. Dit waard ek in tige spannende partij. Lang om let kaam alles oan de hang en doe wie it Klaas Berkepas dy't it perk miste, wat ek wol spitich wie om't hy foar it lêst oan de PC meidie.
Ek yn de wedstriid fan it jeugdige partoer fan Jelte Pieter Dijkstra kaam alles oan de hang mar hjir wie it it partoer fan Abma dy't trochgie.

## Twadde list

## Heale Finale
Yn de heale finale's wiene it twa ûnferwachtse winners. Earst wiene it Jochum Bouma dy't wûnen fan it partoer fan Johan van der Meulen dy't allegear net yn harren bêste dwaan wiene.
De twadde ferrassing wie de útskeakeling fan it de bruorren Wassenaar. Dy wiene de earste twa listen frij maklik trochkaam mar tsjin it partoer fan Gert-Anne van der Bos wie it foaral troch it bêst opslachwurk fan Gert-Anne van der Bos eins wol gau dúdlik dat it partoer fan Rutmer van der Meer de finale net helje soe.

## Finale
De finale waard begûn om in oere as seis. Om't de perken dit jier oan de stêdkant leine, oars lizze se meast oan de bolwurkkant, hie it perk mei de finale bot lêst fan de sinne dy't krekt oer de beammen fan it bolwurk skynde. It wie sels sa slim dat Douwe Groenendijk in hege bal fan Gert-Anne van der Bos hielendal kwyt wie sadat de bal krekt foar syn fuotten delkaam sûnder dat hy wat dwaan koe.
Dochs wie it it perk fan Douwe Groenendijk en Auke van der Graaf dy't hjir it bêste mei om giene. Foaral Folkert van der Wei dy't de hiele dei hiel goed stie te keatsen wie in de finale folle minder. Ek om't Gert-Anne van der Bos yn de finale neist in tal sitballen in protte opslachmissers hie wie it partoer fan Jochum Bouma de logyske winner. 


Ofbyld:PC2008 GertAnnevdBos.JPG‎‎|Gert-Anne van der Bos
Ofbyld:PC2008 JochumBouma.JPG‎|Jochum Bouma
Ofbyld:PC2008 FolkertvdWei.JPG‎|Folkert van der Wei 
Ofbyld:PC2008 ChrisWassenaar.JPG‎|Chris Wassenaar


## Kening PC 2008
Douwe Groenendijk, dy't op wichtige mominten de foarbêst oernaam en dêr ek suksesfol mei wie waard keazen ta kening.
Sykheljen

**Sykheljen** is it proses fan ynheljen en útstjitten fan lucht yn de longen troch in minske as bist mei fan gefolgen it opnimmen fan soerstof yn en it ferlitten fan koaldiokside fan it bloed. 

## Keppeling om utens
*
Mûle

De **mûle**, by bisten in **bek** neamd, is wichtich part fan it minsklik lichem en hat ferskate funksjes. Sa komme troch de mûle iten en lucht it lichem yn. Yn de mûle wurdt iten fermealle en wiettich makke sadat it ynslokke wurde kin. Fierders spilet de mûle in essinsjele rol by it praten en hat ek betsjutting foar it sykheljen. De mûle wurdt rekkene ta it spiisfertarringskanaal. 

De mûle wurdt oan de foarkant begrinzge troch de lippen en dêrefter troch de mei slymflues (*mucosa*) beklaaide boppe - en ûnderkaak (of tsjeak), dêr't de kiezen en tosken yn sitte. Yn de boaiem fan de mûle sitte de útgongen fan de submandibulêre en sublinguale spuiklieren en dêrboppe de tonge. De sydkantenten fan de mûle wurde foarme troch de *mucosa* oan de binnenkant fan de wangen, dy't de spuiklier ûnder it ear (*de parotis*), de wangspieren (*masseterspier*) befetsje. Boppeoan grinzet de mûle oan de noasholte, mei it hurde en sêfte ferwulft (*palatum*). Oan de efterkant giet de mûle, nei de hûch oer yn de kielholte farynx.

De spuiklieren meitsje flibe dat ûnder oaren enzymen hat dy't in begjin meitsje mei de spiisfertarring.
Inka-Ryk

It **Inka-Ryk** wie in Yndiaansk ryk dat him yn 'e Midsiuwen yn 'e Andes, yn Perû, ûntjoech. Der wurdt gauris sprutsen fan "de Inka's", mar dat is eins in misse namme, mei't inkeld de hearskers fan it ryk de titel fan *Inca* droegen. Yn 'e trettjinde iuw wreide it Inka-Ryk him út oer in grut diel fan it Andesberchtme, sadat it úteinlik rikte fan Kolombia oant Sily. Mear as 20 folken waarden troch it ryk ûnderhearrich makke. Uteinlik strûpte it Inka-Ryk der yn 'e santjinde iuw frij einfâldich ûnder doe't de Spanjerts de westkust fan Súd-Amearika berikten, mei de Yndianen net opkoene tsjin it moderne wapenark fan 'e Jeropeänen. De hjoeddeiske ôfstammelingen fan 'e "Inka's" binne de Ketsjûa (*Quechua*), dy't noch altyd in grut part fan 'e Perûviaanske befolking foarmje.
Amerikaanske Boargeroarloch

De **Amerikaanske boargeroarloch** wie fan 1861 oant 1865 en gie tusken de noardlike steaten (de Uny) en súdlike steaten (de Konfederaasje) fan de Feriene Steaten. Yn dizze kriich foelen in protte slachtoffers, de troepen fan it noarden ferlearen 359.000 man, dy fan it suden 288.000. 

Yn 1860-1861 skiede in kloft súdlike steaten har ôf fan de Feriene Steaten. De noardlike en súdlike steaten ferskilden fan inoar, omdat de noardlike steaten sterk yndustrialiseare wienen, wylst it suden benammen agrarysk wie. It suden freze de tanimmende macht fan it noarden en wie benaud foar herfoarmingen en ôfskaffing fan de slavernij. 

Mei de oanfal fan de Konfederaasje op it Fort Sumter yn Charleston yn Súd Karolina begûn de boargerkriich. De striid einige mei de oerwinning troch de Uny.
Fonology

**Fonology**, **lûdlear** of **klanklear** is in dielmêd yn de lingwistyk. It omfiemet it systeem fan eleminten, dy't fonemen (lûden) neamd wurde. Yn de fonology wurde de lûden as boustiennen fan in taal neier besjoen. 
In list fan alle fonemen binne beskreaun yn it International Phonetic Alphabet (IPA - ynternasjonale fonetyske alfabet).

## Nivo's
De fonology hat trije ûnderskate nivo's:
* It fonematyske nivo : hoe hawwe wy it wurd yn 'e holle (opbou);
* It fonetyske nivo: hoe sprekke wy de wurden út (útspraak);
* It staveringsnivo: hoe wurdt it wurd op papier set sadat in oar it lêze kin.

It fonematyske nivo wurdt ek wol de ûnderlizzende foarm neamd. It fonetyske nivo wurdt ek wol de oerflakte foarm neamd.

## Fokalen en konsonanten
Fonemen binne der yn twa soarten, der binne fokalen (lûden) en konsonanten (bylûden). Om oan te jaan op hokker plak yn 'e mûle in fokaal útsprutsen wurdt is der in helpmiddel, de fokaaltrijehoeke. Konsonanten wurde neffens artikulaasjeplak yn de mûle oanjûn. Konsonaten kinne neist artikulaasjeplak ek as stimhawwend of stimleas oantsjut wurde.

## Fonologyske regels

Fonemen binne der yn twa skiften, de ûnderlizzende foarm en de oerflaktefoarm. De ûnderlizzende foarm is de foarm neffens útspraak fan fonemen as ienheden op harsels. De oerflaktefoarm is de foarm fan it wurd sa't it as gehiel útsprutsen wurdt. De feroarings fan ûnderlizzend nei de oerflaktefoarm, binne de fonologyske regels. In stikmannich fonetyske regels yn it Frysk binne:

* assimilaasje
* Brekking
* Degiminaasje
* Deleesje en Ynsertsje
* Einlûdferskerping
* Ferkoarting, sjoch brekking.
* Mûillearring, sjoch brekking.
* Nasalearring
* Syllabisearring
Rotaasjeperioade

De **rotaasjeperioade** is de tiid dy't in himellichem nedich hat om ienris om syn as te draaien. Dy as rint fan de noard- nei súdpoal fan it himellichem.

De tiid dy't planeten yn ús sinnestelsel nedich hawwe om in rotaasje te meitsjen:
*Merkurius: 59 dagen.
*Fenus: 243 dagen.
*Ierde: 23 oer 56 minuten 4 sekonden.
*Mars: 24,6 oeren.
*Jupiter: 9 oer 50 minuten 
*Saturnus: 10,2 oere.
*Uranus: 16 oer 45 minuten.
*Neptunus: 18 oeren.
*Pluto: 6 dagen, 9 oer 18 minuten.
Romteskip

In **romtefartúch** of **romteskip** is in ferfiermiddel foar reizen bûten de dampkring. Omdat der yn it hielal gjin mooglikheden binne om brânstof of iten te krijen, moatte romtefartugen harsels rêde kinne. Der binne ferskate soarten romtefartugen:

* Keunstmoanne
* Romtesonde
* Space Shuttle

## Foto's


Ofbyld:Space Shuttle Columbia launching.jpg|Space Shuttle
Ofbyld:Sputnik asm.jpg|Keunstmoanne Spoetnik
Ofbyld:ISS after completion (as of June 2006).jpg|Ynternasjonaal Romtestasjon


## Sjoch ek
* Luna 9
* Phoenix (romtefartúch)
26e iuw

De **26e iuw** of **seisentweintichste iuw** sil fan 1 jannewaris 2501 oant 31 desimber 2600 rinne.



2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510

2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520

2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530

2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540

2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550

2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560

2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570

2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580

2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590

2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600



## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
Phoenix (romtefartúch)

De **Phoenix** of **Phoenix Mars Lander** is in ûnbemand romtefartúch fan de NASA dat de noardpoal fan Mars ûndersykje moast. Phoenix waard lansearre op 4 augustus 2007 en lâne op 25 maaie 2008 op Mars. De Phoenix hat û.o. fêststeld dat der floeiber wetter op Mars is. . It romtefartúch is boud troch Lockheed Martin.

## Ferwizing nei boarne
Olympyske Simmerspullen 2008

De **[[Olympyske Spullen|Olympyske Simmerspullen]] fan de XXIXe Olympiade** waarden fan 8 oant en mei 24 augustus 2008 holden yn Peking, de haadstêd fan Sina. Der dienen likernôch 11.000 atleten oan mei.

## Tawizing
Peking waard op 13 july 2001 yn Moskou troch it Ynternasjonaal Olympysk Kommitee keazen as stêd foar Olympyske Spullen fan 2008. De hope yn de tuskentiid hat west dat de spullen foar Sina in reden wêze soe om better mei de Minskerjochten om te gean. Dat is ek wol bard, mar it regear wol yn Sina perfoarst net dat der negative ferslaggen dien wurde ûnder de Spullen, dat de sitewaasje fan de eigen ferslachdoggers is bot minder wurden.

### Kontroverze
De tawizing fan de Spullen oan Sina is yn sommige rûnten kontroversjeel fanwege de polityke situaasje en de minskerjochten. Amnesty Ynternasjonaal fernijde sawol yn april 2007 as yn july 2008, dat yn de oanrin nei de Spullen de situaasje foar de ta dea feroardielden en bûtenlânske sjoernalisten yn Sina ferbettere is, wylst de represje tsjin eigen sjoernalisten en politike aktivisten just tanaam wêze soe.

Ut in ûndersyk fan *Play Fair 2008*, in organisaasje fan fakbûnnen en aksjegroepen, die bliken dat der ek in boel mis wêze soe by de produksje fan guod dat by gelegenheid fan de Spullen yn Peking makke waard, bygelyks petsjes, tassen en pinnen. Yn de Sineeske fabriken soe Berneärbeid foarkomme en noch net de helte fan it minimumlean betelle wurde.

Ut namme fan it YOK sei Hein Verbruggen dat de berjochtjouwing omtrint de minskerjochtesituaasje in Sina oerdreaun west hat. Ek sei er: *we weten uit ervaring dat de pers in de week voor de Spelen, als er nog niet wordt gesport, onderwerpen zoekt. En als je het niet kunt hebben over gebouwen die nog niet gereed zijn, komen de bekende thema’s als mensenrechten, milieu en gesloten websites voorbij*.

## Nijsgjirrichheden

* Omrop Fryslân fernijde 7 augustus dat it meinimmen fan de Fryske flagge nei de Olympyske Spullen fan 2008 offisjeel ferbean wie.  It gong lykwols om de regel dy't ek yn 2000 en 2004 gou dat de flagen fan lannen dy't oan de Spullen net meidienen ferbean wienen.

### Sporters mei in beheining
De Súd-Afrikaanske swimster Natalie du Toit, fan wa’t de linker foet amputearre is nei in slim ûngemak hat har witten te kwalifisearjen foar de Olympyske Spullen yn Peking. De fiifdûbel gouden medalje winneres fan de Paralympyske Simmerspullen 2004 yn Atene skreau histoarje troch as earste persoan mei in amputaasje har te witten kwalifisearjen foar de Olympyske Spullen sûnt Olivér Halassy yn 1936. Se mocht meidwaan oan de Olympyske Spullen om’t se gjin gebrûk makket fan in proteze ûnder it sporten. De Poalske Tafeltennister Natalia Partyka dy’t berne waard sûnder rjochter ûnderearm die by it tafeltennisjen sawol oan de Olympyske en Paralympyske Spullen mei yn 2008.

## Sporten

## Kalinder

## Medaljespegel

## Dielnimmende Lannen

## Sjoch ek
* Paralympyske Simmerspullen 2008

## Ferwizing nei boarne


## Keppeling om utens
* Offisjele hiemside Olympyske Spullen 2008
* Offisjele hiemside Ynternasjonaal Olympysk Kommitee
Logigram

In **logigram**, of **logikwis**, is in logyske puzel. 

De oplossing kin fûn wurde troch logysk kombinearjen en it útsluten fan de ynformaasje. It waard yn de tweintichste iuw in populêr puzelsoarte. Logigrammen ferskine yn Nederlânske kranten, tydskriften en puzelboekjes. 

Guon sjogge it as edukatyf helpmiddel om logysk tinken te ûntwikkeljen. As helpmiddel wurdt meastal in skema ôfdrukt mei alle mooglike kombinaasjes; de spiler kin dêryn de krekte kombinaasjes ynfolje, bygelyks mei in + of - . 
De swierrichheid hinget ôf fan it tal oanwizings en de relaasjes tusken de oanwizings. In oare oanpak om sa'n puzel op te lossen is it weilitten fan alle mooglike oplossings dy't net foldogge oan de oanwizings

## Foarbyld
By de Fryske bakkerswedstriden gie it om it bêst slagge Fryske koekesoarte. Bakkers út ferskate Fryske doarpen diene mei. De brune en wite koeken, dúmkes en sûkerlatten foelen bûten de prizen. Kinne jo útfine wat de útslach wie? 

*1.	Bakker Blomsma hat in soad ûnderfining mei krûdkoeke mar hy bakt se net yn Heech.
*2.	De winner fan de earste priis kaam út Bakkefean, mar hy hiet net Tromp.
*3.	Romke  Toering einige heger as de bakker dy‘t in oranjekoeke ynlevere.
*4.	De krûdkoeke wûn de earste priis.
Ut boppesteande oanwizings kin ôflaat wurde:
:*1.	Dus **+** yn it fekje *krûdkoeke-Blomsma* en min**-**en yn dat blok yn de fekjes yn deselde rige en kolom. Boppedat komt der in **–** yn it fekje *Heech-Tromp*
:*2.	Dus **+** yn it fekje *1e-Bakkefean* en **–** yn de kolom fan Tromp by *1e-Bakkefean*. Dit betsjut dat hy út Riis kaam, mar net mei in krûdkoeke.
:*3.	Dus Toering wûn gjin 3e priis (**-** yn krúsjend fekje ) en bakte net in oranjekoeke mar in keallepoat. Tromp waard dus mei syn oranjekoeke út Riis 2e of 3e (sjoch diagram)
:*4.	Dus **+** yn it fekje *1e-krûdkoeke*. De rest fan it diagram kin no ynfold wurde.

## Fryske logigrammen
Yn de Fryske puzelboekjes 3 en 4  1989 ) ferskynden al Fryske logigrammen op papier. 

Op de webside fan Logiquiz fan Dave Langers stean ek in tal ynteraktive Fryske logigrammen (nûmers 64-71 ).
Sněžka

De **Sněžka** is mei 1603 m it heechste punt fan Sileezje, Tsjechje en it Reuzeberchtme. De berch leit op de Poalsk-Tsjechyske grins. De top is iepensteld foar toerisme. Yn 1900 waard der in waarstasjon boud op de top fan de Sněžka. Ek is der noch in kafee en restaurant by kaam foar toeristen.

## Foto's

Ofbyld:Schneekoppe Observatorium 1900.jpg|Top yn it jier 1900
Ofbyld:Krkonose 02.jpg|Loftfoto; naam yn Silezyske rjochting
Ofbyld:Snezka_aerial_moutaintop.jpg|Loftfoto; delling en top fan Sněžka

Ofbyld:Poland, Sniezka mountain - hostel.jpg|Gebou op de top
Gerlachovský štít

De **Gerlachovský štít** is mei 2.655 m de heechste berch fan Slowakije en de Karpaten.

De berch wie oant 1918 de heechste berch fan Hongarije en fan 1918 oant 1993 fan Tsjechoslowakije.
Foarholle

De **foarholle** is it boppeste part fan it antlit, tusken eagen en it hier. De hûd fan de foarholle is frij tin en de holle fielt hurd oan, omdat der sawat gjin fetweefsel tusken hûd en plasse sit.
Kin

It **kin** is it ûnderste diel fan it antlit, ûnder de mûle en tusken de wangen. It kin hâldt de ûndertsjeaken byinoar, sadat it ûndergebit net útinoar falt. It bot fan it kin wurdt ûndertsjeak neamd.

## Sjoch ek
* antlit
* kaak
Orosius

**Paulus Orosius** (berne tusken 375 en 385 – stoarn yn of nei 417), wie in Romeinske skriuwer, dy't berne waard yn Gallaecia (nei alle gedachten yn Braga, Portegal). Syn wurken binne fan skiedkundige en teologyske aard. 

## Biografy en wurken
Orosius flechte op jonge leeftyd foar de ynfallende Fandalen nei Noard-Afrika. Dêr waard hy learling fan de tsjerkfaar Augustinus.

It wichtichste wurk dat er makke hat is de *Historiae adversus [[heidendom|paganos]]* (de *Wrâldskiednis*, oant 417), dy 't er skreau op fersyk fan Augustinus, en dy't er, wierskynlik yn 418, foltôge nei syn weromkomst út it easten, dêr 't hy yn Jeruzalem yn 415 Pelagius ferfolge hie foar "ketterij". It skriuwen fan Orosius is in apologetyske skiednis, dêr't er de beskuldigingen fan net-kristenen yn besocht te wjerlizzen dat alle rampspoed fan dy tiid en benammen de plondering fan Rome, dien troch Alarik yn 410, it gefolch wie fan it leauwen yn de tradisjonele goaden en sadwaande de skuld fan it kristendom.

## Wurdearring
Orosius ferparte de wrâldskiednis yn fjouwer grutte tiidrekken en dy yndieling hat foar in stikmannich iuwen de historiografy bepaald. It grutte belang fan syn wrâldskiednis is lykwols it feit dat er as boarnen û.o. grutte parten brûkt hat fan it ferlern wurk fan Titus Livius en út Tasitus' *Histoaria*.

## Boarne
* , *De Goten, vorsten en vazallen*, Amsterdam 1979, side 128.

## Keppeling om utens
* tekst yn it Latyn fan Orosius' ''Wrâldskiednis''
Fryske Stoomtrein Maatskippij

Under de namme **Fryske Stoomtrein Maatskippij** (FSM) soene nei 2010 toeristyske stoomtreinen ride tusken Snits en Starum.

Yn 2003 waard dêrom de Stifting Stoomtrein Fryslân (SSF) oprjochte. De stoomlokomotiven moasten doe noch oankocht wurde en ProRail moast inkele stasjons en it spoar oanpasse. It eartiidske stasjon Aldegea soe wer yn gebrûk nomd wurde. It trajekt Snits - Starum fan 28 km. is part fan it spoar Ljouwert - Starum.

De FSM wie sûnt maaie 2009 eigner fan it Nasjonaal Modelspoar Museum yn Snits.

In juny 2009 waarden twa weinen Plan W (21-37 455 en 21-37 457) fan it *[[It Spoarweimuseum|Nederlands Spoorwegmuseum]]* te Utert oerdroegen oan de FSM, dy't se nei it opmeitsjen ynsette woene op de stoomtreintsjinst tusken Snits en Starum.

## Fallisemint
De rjochtbank Ljouwert ferklearre op 9 novimber 2011 de Stichting Stoomtrein Fryslan fallyt, neidat de FStM op 2 novimber 2011 wrâldkundich makke hie dat fallisemint oanfrege wie. De eksploitaasje fan de stoomferbining tusken Snits en Starum hie de lêste jierren ferskate kearen opûnthâld hân. Dêrtroch wie de jildkrapte sa grut wurden dat der gjin oare útwyk mear mooglik wie.


Ofbyld:Loods in aanbouw Friese Stoomtrein Maatschappij 2012.jpg|De loads Snits wurdt boud (2012)
Ofbyld:Station FStM Stavoren.JPG|Stasjon Starum wurdt boud (2011)
Jacob Sjoukes Visser

**Jacob Sjoukes Visser**, meast *Jacob* (Snits?, 1793 of 1794 - Snits, 18 maaie 1820) wie in bekend persoan yn de omkriten fan Snits. Hy spile in grutte rol yn de histoarje fan de Snitswike en Hurdsyldei yn Snits.

De Snitser Jacob Visser wie yn Frânske kriichstsjinst naam. Yn 1814, oan de ein fan de Frânske besetting waard der tocht dat er dea wie. Doe't it bliken die dat er desertearre wie en noch libbe, wie dat reden foar de Snitser befolking om Jacob Visser feestlik te ûntfangen. Hy wie op wei nei hûs en dat paad gie doe noch oer wetter. Yn sân hasten waard in feestlike boattocht út Snits wei organisearre. Yn slachoarder luts hiel farrend Snits nei De Jouwer om Jacob Visser feestlik op te heljen. De sylpartij foel sa yn de smaak dat besluten waard om tenei elk jier in dei mei feestlike sylwedstriden en -plechtigheden te organisearjen. Dat waard de Snitser Hurdsyldei, dy't de opfolging foarme fan it Snitser Admiraalsilen. Letter waard de dei útwreide ta de hjoeddeiske Snitswike.
Jacob Visser

* Jacob Sjoukes Visser, * 1793/1794 fan Snits
* Jacob Visser (argivaris), genealooch en argivaris (*1915)
Drûdel

In **drûdel** is in soarte riedsel en wurdspultsje dêr't letters in wurd foarstelle. It wurd 'drûdel 'komt fan it Ingelske *droodle*, in gearlûking fan 'doodle' ('krabbele tekeninkje') en riddle ('riedsel'). Drûdels hawwe as puzelsoarte wat fan de ferburgen betsjuttings fan kryptogrammen mar lykje ek wol wat op in rebus.

## Letters
Yn de measte drûdels binne de ûnderlinge posysje fan de letters belangryk. Ferhâldingswurden lykas 'yn, op, ûnder, tusken, oer, efter' en 'boppe' wurde faak brûkt. Yn de puzels fan Dr. Denker yn de Ljouwerter Krante steane neist byldkrypto’s ek drûdels. Yn 1989 waarden Fryske drûdels publisearre yn Fryske puzelboekjes. Guon drûdels kinne ek brûkt wurde as âfkoartings yn sms-taal of ynternetjargon, lykas "88888" foar 'Drachten'.

## Riedseltekening

In ienfâldich plaatsje dat wat yngewikkelders foarstelle moat wurdt ek drûdel neamd. De Amerikaan Roger Price samle drûdels yn syn boek *Droodles* (1953), mar de term 'droodles' krige letter de ek betsjutting foar oare fergelykbere fisuele riedsels.
De algemiene foarm fan in tekene drûdel is in fjouwerkant mei in pear abstrakte byldeleminten. By de tekening heart in humoristyske clou. In grut rûntsje mei in lytser rûntsje deryn kin bygelyks in Meksikaan ûnder syn grutte hoed foarstelle. De drûdelfoarm as riedsel útdrukt yn fisuele foarm hat lykwols âldere woartels, bygelyks yn in tekening (*indovinelli grafici*) fan de Italiaanske skilder Agostino Carracci (1557-1602). 

Drûdels ferskynden op ûngefear deselde plakken (kranten, paperbackkolleksjes, badkeamermuorren) yn de jierren fyftich oant santich fan de tweintichste iuw. It kommersjele súkses fan Price syn kolleksjes fan Droodles late ta de oprjochting fan de útjouwerij Price-Stern-Sloan, en ek ta de oprjochting fan in Droodles-tema spulshow, Droodles, op NBC yn 1954. Der wie ek in op droodle basearre spultsje mei de namme *Mysteriosos* op 'Braingames' fan HBO. Yn in rige kranteadvertinsjes waarden drûdels mei in sigarettetema brûkt foar it sigarettemerk 'Kent'.
Ien fan Price syn orizjinele Droodles waard brûkt as bûtekant fan Frank Zappa syn album *Ship Arriving Too Late to Save a Drowning Witch* (1982). Price syn oare byskriften foar dy tekening binne ûnder mear 'Memmepiramide dy’t har poppe fiedet'.
Ofbylden yn in fergelykbere styl binne te sjen yn *[[De Lytse Prins]]* fan Antoine de Saint-Exupery. 

## Krabbeltekening
It tiidwurd *drûdelje* betsjut ek gedachteleas tekenje of krabbelje, bygelyks by gearkomsten of oan de telefoan. Drûdelje is dan in foarm fan sketsen/tekenjen sûnder in dúdlik doel, foar immen waans tinzen earne oars binne. It binne krabbels dy’t yn ferlerne oerkes makke wurde. Faak binne it ienfâldige tekeningen, soms groeie se út ta grutte patroanen. Drûdeljen wurdt benammen dien op gearkomsten en op skoalle at learlingen de oandacht net by de les hâlde kinne. Faak begjint in drûdel yn de kantline fan in skrift of skriuwblokje, en ûntwikkelt it him fan dêrút oer it papier. Faak foarkommende drûdels binne popkes, húskes, sirkels, fjouwerkantsjes, pylkjes en geometryske foarmen.
Tjallema

**Bruorren Tjallema** wie in fervefabryk yn Snits dy't benammen selsdoggerferven produsearre.

It bedriuw starte yn 1904 yn Boazum by Snits, dêr't ferver Ruurd Tjallema in fervefabrykje begûn. Hoewol't eltse skilder doe noch syn eigen ferve makke, fûn hy it ferve meitsjen en ferkeapjen lukrativer. Syn earste krêftboarne wie in piteroaljemotor.

Yn 1914 ferhuze it fabryk nei Snits, en yn 1923 naam Ruurd it fervefabryk fan *Jan Houwing* oer. Oarspronklik waarden skipferven en bûtenferven makke, dy lêste foar boeren. Dêr dienen de feinten alderlei skilderswurk, bygelyks oan boereweinen dy't yn elk doarp in spesifike kleur hienen. Tjallema levere dy kleuren en lei sadwaande de basis foar de selsdoggermerk. Dat resultearre yn in hurder drûgjende ferve ûnder de merknamme *Speurder*, nei de hûn fan Gerrit Tjallema.

Yn 1947 waard ferhuze nei de Toppenhústerwei yn Snits, wêr't in leechsteand pân fan Noury & Van der Lande belutsen waard. Neidat it bedriuw yn 1954 oernomd wie troch Sikkens waard yn 1955 it merk *Flexa* ynfierd. Yn dy snuorje begûnen in soad skilders mei in fervewinkel, en it assortimint spile dêrop yn. Doch-it-selzers makken bytiden sels noch poeierferve oan, en it Bredaaske fabrykje *Wenzo* waard omtrint 1955 opkocht om dit te produsearjen. Wenzo waard al gau wer sluten.

Letter is ek it Tjallema bedriuw yn Snits sluten.
Herman Witte

**Herman Bernard Jan Witte** (Harns, 18 augustus 1909 - Eindhoven, 30 maaie 1973) wie KVP-minister fan Folkshûsfesting yn de jierren fyftich. Hy wie foar syn misterskip wettersteatkundich yngenieur en direkteur fan gemeentewurken en boargemaster fan Bergen op Zoom. Yn syn amtsperioade as minister makke de bousektor in flinke groei troch. Hy naam fierder de tarieding fan de Wet op de romtlike oardering en in grutte wersjenning fan de Wenningwet ta hân. Witte waard yn 1959 wer boargemaster (yn Eindhoven) en ûnderbruts dit koarte tiid doe't hy minister waard yn it kabinet-Zijlstra. Hy hie yn de steatskommisje Cals/Donner in weardefolle ynbring as wize bestjoerder mei ûnderfining. Witte ferstoar yn 1973 nei twa harsenoperaasjes.
Gosse Dam

**Gosse Dam** (Bûtenpost, 7 july 1950) is in Frysk keunstner.

Dam folge in oplieding oan Akademy Minerva yn Grins, dêr't hy les krige fan ûnder oare Johan Sterenberg en Jentsje Popma. Yn 1979 fêstige hy him as byldhouwer yn Fryslân. Yn syn wurk binne ynfloeden werom te kennen fan Maillol en Brâncuşi.

## Wurken yn de iepenbiere romte


Ofbyld:Nettenboetster - Gosse Dam1.jpg|*De netteboetster*
Ofbyld:Ode aan de mode Musselkanaal.jpg|*Oade oan de mode*
Ofbyld:Weeshuis2 Bolsward Gosse Dam.jpg|*Weesbern*
Ofbyld:Mûnein. Gosse Dam, De Flaaksrûpelders.jpg|De Flaaksrûpelders
Byles

**Byles** is bykommend (d.w.s. ekstra) ûnderwiis oer it iene of oare ûnderwerp. It kin jûn wurde op skoalle, mar it kin ek partikulier dien wurde. Faak wurdt byles jûn troch minsken út it ûnderwiis, mar ek âlden jouwe harren bern somtiden byles, en it komt ek foar dat in mei-learling, dy't better meikomme kin, it docht. 

Bart byles op skoalle, dan wurdt it faak dien troch in *[[remedial teacher]]*. Dit binne learkrêften dy’t mei stipe fan de skoallieding meastentiids ûnder de gewoane lestiden learlingen stypje en ûndersteune. De remedial teacher heart dan by de skoalle en wurdt betelle út de formaasje. 

Der wurdt ek priveeles jûn. Dan wurde de fakken stavering, rekkenjen en lêzen byspikere. Alden betelje dit faak. Dizze minsken hawwe faak in learareoplieding folge of jouwe les en jouwe yn de jûntiden byles.

## Ferrin fan in byles
De learling skoart op skoalle leger as it gemiddelde. Hoe leger de prestaasjes hoe flugger der byles jûn wurdt. Is it dúdlik wat it probleem is, dan wurdt der in hannelingsplan makke. Yn dit hannelingsplan stean de doelen en wannear't dit doel helle wurde moat. Ek stiet yn it hannelingsplan wa't dit docht en hoe en wannear it hannelingsplan útfierd wurdt. Sa bart it faak op skoallen mar ek by guon bylesburo’s. De bedoeling is dat de learling neidat it hannelingsplan útfierd is, werom kin nei de eigen groep. Somtiden kin dit net en wurdt it hannelingsplan langrinnend en komt de learling op in eigen learline.
Net alle learkrêften kinne alle hannelingsplannen oan dy’t somstiden nedich binne yn in klasse. 

Dêrom binne der klasse-assistinten. En dan noch bart it dat bern net alle oandacht krije dy’t se nedich hawwe. Sy geane dan nei it spesjaal ûnderwiis of krije les fan partikuliere bylesburo’s.

## Keppeling om utens
* Frysk bylesburo op De Jouwer
* Frysk bylesburo yn Ljouwert
Underwizer

In **ûnderwizer**, **skoalmaster**, **learaar**, **dosint** of **learkrêft** is in persoan dy’t kennis oerdraacht oan learlingen as ûnderdiel fan it skoalgean. De term 'ûnderwizer' en it ferâldere 'skoalmaster' wurde yn 'e regel beheind ta it basisûnderwiis, wylst men op 'e middelbere skoalle yn 'e regel fan in 'learaar' sprekt. 'Dosint' en 'learkrêft' passe yn alle omstannichheden, ek yn it heger ûnderwiis. De korrespondearjende froulike foarmen binne **ûnderwizeresse** of **skoaljuffer** op 'e basisskoalle, **leararesse** yn it fuortset ûnderwiis en **dosinte** foar algemien gebrûk. De termen 'learaar' en 'leararesse' wurde behalven op skoallen ek yn oare omstannichheden brûkt, lykas yn beskate sporten (bgl. by kûng fû). Ek by beskate religys brûkt men de term. 

Op de basisskoalle jout de ûnderwizer meardere fakken. Yn it fuortset ûnderwiis jout de learkrêft ien fak. Op grûn fan syn fakkennis oanfolle mei in pedagogysk diploma (PABO). Op de universiteit funksjonearje heechleararen, haaddosinten. Studinten dy’t har doktoraat tariede kinne ek dosintetaken krije. 

## Nederlân
Om yn Nederlân learkrêft te wurden moat in pedagogyske oplieding trochrûn wurde, de saneamde Pedagogyske Akademy foar it Basisûnderwiis. Yn Fryslân binne der twa fan yn Ljouwert. De Pabû duorret fjouwer jier.

Yn it basisûnderwiis sprekke de learlingen de learkrêft oan mei master of juf. 

## Ferneamde ûnderwizers
* Chris van Abkoude
* Willem Bartjens
* Gijsbertus Blankesteijn
* Kees Boeke
* Jacob Botke
* Tarik Fraihi
* Abraham Hans
* Eli Heimans
* W.G. van de Hulst sr.
* Cornelis Johannes Kieviet
* Jan Ligthart
* Caesarius Mommers
* Petrus de Raadt
* Hindericus Scheepstra
* Jack Spijkerman
* Jac. P. Thijsse
* Theo Thijssen
* Corneel Van Kuyck
* Cornelis Vrij
List fan bylden yn Ljouwert

Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske **list fan bylden yn Ljouwert**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente Ljouwert, wêrby't *byld* brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken. 

It stânbyld fan Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburg, bynamme *Us Heit*, is it âldste fan Ljouwert. It byld waard oan de stêd oanbean troch it Frysk Genoatskip en de Feriening foar frjemdlingenferkear. In 1906 waard it troch keninginne Wilhelmina, neisiet fan Willem Loadewyk, ûnthulle.. It bekendste byld is sûnder mis dat fan *[[Us Mem]]*, in mear as libbensgrutte ferbylding fan in Fryske stamboekko (1954).

Yn de stêd stean meardere bylden fan âld-Ljouwerters as Mata Hari, Pieter Jelles Troelstra, J. Slauerhoff en Piet Paaltjens. De gemeente stimde yn 2003 net yn mei pleatsing fan in byld fan skriuwer Havank. Der waard al in brûnzen tinkplaat oanbrocht op syn bertehûs oan de Wurdumerdyk.

## Boarne
* Keunst yn Ljouwert
* Minsk & Dier yn Stien & Brûns
List fan bylden op It Hearrenfean

Dit is in (ûnfolsleine) gronologyske **list fan bylden op It Hearrenfean**. Under in byld wurdt hjir ferstien elk trijediminsjonaal fisueel keunstwurk yn de iepenbiere romte fan de gemeente It Hearrenfean, wêrby't *byld* brûkt wurdt as sammelbegryp foar skulptueren, stânbylden, ynstallaasjes en oare byldhouwurken.

Jierrenlang hie *Us Famke* in byldbepalend plak by de Lindegracht op It Hearrenfean. It moast yn 2007 wike omdat op de lokaasje fan it byld in nije setten waard as neitins oan de op It Hearrenfean berne Wim Duisenberg. Dit late ta wat argewaasje ûnder de befolking. De byldhouster fan *Us Famke* gie lykwols akkoard mei it nije plak, wêrfan de smûke sfear neffens har goed by it byld past.

## Keppeling om utens
* Minsk & Dier yn Stien & Brûns
Silezysk

It **Silezysk** (Silezysk: *ślōnskŏ gŏdka*, *ślōnski*, faaks ek *po naszymu*) is in taal dy't sprutsen wurdt troch minsken yn Opper-Silezyske regio yn Poalen, mar ek yn Tsjechje en Dútslân. By de Poalske folkstelling fan 2011 ferklearren 509 000 minsken it Silezysk as harren memmetaal te beskôgjen.

Silezysk is nau besibbe oan it Poalsk, dêrom wurdt it troch guon taalkundigen as in Poalsk dialekt beskôge.

### Alfabet
Der is gjin Silezysk alfabet. De Silezysk sprekkers binne wend om harren taal mei de Poalske karakters te skriuwen. Yn 2010 is in nij Slisezysk alfabet betocht dat basearre is op alle Silezyske teksten (dat binne der 10). It wurdt rûnom op ynternet brûkt, lykas op de Silezyske Wikipedia.

**Aa Ãã Bb Cc Ćć Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Łł Mm Nn**
**Ńń Oo Ŏŏ Ōō Ôô Õõ Pp Rr Ss Śś Tt Uu Ww Yy Zz Źź Żż**



## Keppeling om utens
* De Silezyske Wikipedia
* Nijs yn it Silezysk
Kammingabuorren

**Kammingabuorren** of **Camminghabuorren** wie in wyk yn de stêd Ljouwert mei ± 11.500 ynwenners. Sûnt 2018 is de wyk part fan de gruttere wyk Kammingabuorren en omkriten. De namme ferwiisd nei de Cammingha's, eartiids in wichtige Fryske haadlingefamylje. Se wennen op de Kammingaburch. De eardere buorskip wurdt ek skreaun as Kampenggabure, Kambuur of Camingabuiren. It soe in ferwizing wêze nei de manljusnamme Kempe.

Camminghabuorren leit oan de noardeastrâne fan Ljouwert en is én yn oerflakte (246 ha.) en yn tal ynwenners de grutste wyk fan Ljouwert. De wyk waard tusken 1977 en 1996 boud, leit oan it wetter en hat in eigen treinstasjon.

Yn it midden fan de wyk is it Kroanenbergerpark dat foar in part omsletten wurdt troch it Griene Stjerpaad, in fytspaad dat dwers troch de wyk hinne rint. Oan de noarlike kant fan it park is in fiskfiver dy't de ferskate wettergongen yn de wyk meiïnoar ferbynt. It park bestiet út in stripe grien en ferskate boartersplakken, sa as bygelyks in kuorbalfjild, in fuotbalfjild, in klimtoer en halfpipe. It park leit tichteby in tal basisskoallen.

## Keunst
Der rint in keunstroute troch de wyk mei alve keunstwurken út it tiidrek 1989 - 1997. Dy keunstwurken binne makke troch Hans van Meeuwen, Alfred Eikelenboom, Kazuo Katase, Irene Fortuyn, Jozef van der Horst, Tilly Buij, Jan van de Pavert, Aldo Rossi, Hans Janselijn, R.W. van de Wint, en it duo Matthijs van Dam en Peter Jansen.