open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pieter Sipma

**Pieter Sipma** (Dronryp, 26 febrewaris 1872 - Ljouwert, 3 oktober 1961) wie in ûnderwizer, learaar, filolooch en kenner fan it Frysk.

Wie ûnderwizer en learaar Nederlânsk oan de HBS yn Warffum, Snits en Ljouwert en meioprjochter fan de 'Jongfryske Mienskip', dêr't er ek foarsitter fan wie fan 1917 oant 1919; doe krige er skeel mei syn âld-learling Kalma en joech er de foarsittershammer oer. 

Doe't it Frysk yn 1930 in offisjele status krige, waard er lektor Frysk yn Grins fan 1930-1942. Sipma wie de earste foarsitter fan de Fryske Akademy en waard nei de Twadde Wrâldoarloch dosint oan de leargongen fan de Akademy. Wie doktor h.c. oan de Universiteit fan Hamburch yn 1935.
Pieter Sipma wie ien fan de grûnlizzers fan de moderne Fryske taalstúdzje dy't oaren ynspirearre ta wittenskiplik wurk. Syn trijedielige útjefte fan * Fryske oarkonden* (De Haach 1927-1941) wie de oanset ta in soad deeglike filologyske bestudearring. Fierders joech yn 1936, mei J. H. Brouwer en J. Haantjes it wurk fan Gysbert Japiks út.

## Wurk
* *Phonology and Grammar of Modern West Frisian* (1913)
* *Oudfriesche Oorkonden I-III* (1927-1941)
* *Fon alra Fresena fridome* (1947)
* *Fryske Nammekunde I* (1952) en II (1956)
## Keppeling om utens
* Biografy troch J. H. Brouwer by de DBNL
828

## Foarfallen
* Loadewyk de Fromme furdiget in beslút út wêryn hy alle handelers -ek joaden- dy't hofleveransiers binne, frijwaret fan ynbeslachnimmen of tolheffing yn syn hiele ryk. Allinnich oan de Alpenpassen moatte se de wenstige tol betelje.
* In Frankysk leger lannet fan Korsika ôf yn Noard-Afrika. It boekt in pear oerwinnings eardat it by Sousse ferslein en nei de skippen weromtwongen wurdt.
* Loadewyk de Fromme beneamt Bonifatius ta greve fan Korsika. 
* De Feneetsianen stelle de oerbliuwsels fan Sint Markus de Evangelist út syn grêf yn Aleksanderje en bringe se oer nei Feneetsje. Hjirmei wint de stêd is soad oansjen.

## Berne

## Ferstoarn
827

## Foarfallen
* Under it regear fan Eanred erkent Northumbria it oergesach fan Egbert, kening fan Wesseks.
* De moslims út Afrika ferskine yn Sisylje en begjinne it eilân op de Byzantinen te feroverjen.
* De greve fan Barselona Bernard fan Septimania wurdt beleanne foar syn kranige ferdigening fan de stêd tsjin de moslims. Hy wurdt de fertrouweling fan Judit, de tredde frou fan Loadewyk de Fromme.
* Nei koarte tiid meikening fan Denemark west te hawwen wurdt Harald Klak dy't om steun fan de Franken te krijen kristen wurden is, troch syn rivaal Horik, de soan fan Godfred ferdreaun. Hjirmei liket de kâns dat Denemark kerstene wurdt fersjoen. Harald Klak giet werom nei syn Fryske besittings.

## Berne
* Syrillus, filosoof en misjonaris († 869)

## Ferstoarn
* jannewaris - Adalardus fan Corbie, abt
* augustus - Paus Eugenius II, (Paus fan 824 - 827)
* septimber - Paus Falentinus, (paus yn 827)
Geart van der Zwaag (sosjalist)

**Geart Lourens van der Zwaag** (Wolvegea, 4 maaie 1858 - De Gordyk, 28 april 1923) wie in keapman en sosjalist.

As bargekeapman en slachter op De Gordyk learde hy de súdeasthoeke kennen en waard in oanhinger fan Domela Nieuwenhuis. Hy waard aktyf yn it Bûn foar Algemien Kies- en Stimrjocht (1882) en yn it Fryske Komitee fan de Folkspartij (1890).
Hy wie in goed sprekker en kenner fan it Fryske toaniel en warber foar in frij sosjalisme. Yn 1888 steunde hy Domela yn Skoatterlân. Hy rjochtte dêrby De Klok op (1888-1913). Fan 1897-1909 wie hy lid fan de Twadde Keamer foar Skoatterlân. Tusken 1907-1919 wie Van der Zwaag lid fan Deputearre Steaten. Hy stie yn tusken de 'revolúsjonêren' en de 'parlemintêren'. Hearde ta de antimilitêristen, drankbestriders en antitsjerkliken. Syn ynfloed hat yn de Súdeasthoeke noch lang merkber west.
830

## Foarfallen
* Odolf stiftet in kapittel yn Starum
* By de Franken ûntstiet in boargeroarloch tusken keizer Loadewyk de Fromme en syn soannen oer de ferdieling fan syn ryk nei syn dea, dy't oant 834 duorje sil.
** April. Loadewijk de Fromme makket him ree foar in fjildtocht tsjin de Bretons, mar syn âldere soannen komme tsjin him yn opstân. De keizer wurdt ûnder hûsarrest steld.
** Loadewyk de Fromme wit troch geheim oerlis mei syn jongere soannen spjalt te feroarsaakjen yn it bûngenoatskip dat Lotarius steunt. Hy seit Loadewyk de Dútser en Pippyn fan Akwitaanje gebietsútwreiding ta.
** Oktober. Op de gearkomst fan Nymwegen wit Loadewyk de Fromme syn frijheid werom te krijen en wer op de troan te kommen. Lotarius giet fernedere werom nei Itaalje.

## Berne

## Ferstoarn
Oebele Stellingwerf

**Oebele Stellingwerf** (Tsjom, 24 septimber 1848 - Ljouwert, 29 jannewaris 1897) wie in Frysk sjoernalist en politikus.

Nei in oplieding foar ûnderwizer en inkele jierren praktyk waard Oebele yn 1870 blyn. Mei Waling Dykstra stie er oan it haad fan it Frysk Folksblêd (1876-1899). Dit blêd ûntwikkele him fan liberaal nei sosjalistyske rjochting.
Yn 1880 komt er yn Ljouwert te wenjen en wurdt dêr in sintrale figuer by ale aksjes foar sosjale gerjochtichheid: de striid foar algemien stim- en kiesrjocht, gehielûnthâlding, antimilitêrisme, lânnasjonalisaasje en letter ek it sosjalisme. Syn frou Geertruida steunt him yn syn krewearjen foar in brede folksbeweging. Tusken 1887 en 1891 ûntstiet dan ek de Fryske Folkspartij dêr't romte is foar linksen en rjochtsen. Stellingwerf lei de klam op it ferbinende en pleite foar it Frysk-eigene. De gedachte oan 'soevereiniteit yn eigen fermidden' spile tige by him. Foar de gedachte fan de trochbrek hat er bestjutting. Yn wêzen religieus, ferset er him tsjin alle dogmatisme. 

Hy hat in soad dien foar it Fryske toaniel.
Geertruida Christine Jentink

**Geertruida Christine Stellingwerf-Jentink** (Nijlân, 9 july 1852 - Ljouwert, 12 july 1918) wie in dûmnysdochter en sjoernaliste. 

## Biografy
Jentink wie dochter út it twadde houlik fan har beide âlden Theodorus Jentink, Nederlânsk-herfoarme predikant, en Geertruida Christina van Hengelaar (1812 -1893). Se hie fiif healbruorren en -susters dêr't se net folle kontakt mei hie. [ 2 ] Har mem brocht har beskermjend op en hoewol't Jentink graach nei skoalle gean wollen hie, krige se ynstee dêrfan priveeûnderwiis.

Yn 1873 kaam se nei in optreden yn kontakt mei de Fryske skriuwer en foardrachtskeunstner Waling Dykstra. Hy wie ek redakteur fan it Friesch Volksblad. Se begûnen inoar te briefkjen en wikselen ideeën út oer har modernere godstsjinstige opfettingen. De briefwikseling is mar foar in part bewarre bleaun. Wilens krige se kontakt mei de skriuwer en sjoernalist Oebele Stellingwerf (1847-1897). Hy wie ek redakteur by it Friesch Volksblad, nei alle gedachten haadredakteur. Jentink waard fereale en op 7 desimber 1882 trouden Jentink en Stellingwerf yn Wymbritseradiel, tsjin it sin fan Jentinks âlders. Se kamen yn Ljouwert te wenjen. It houlik bleau sûnder bern.

Nei har boaskjen waard se in fûleindich propagandiste foar hielûnthâlding, frouljusemansipaasje en sosjale herfoarmingen. Sa wurke se mei oan it Frysk Folksblêd en spruts faak. Nei de dea fan har man yn 1897 wie hja ('it krantewyfke') ûnder oaren redakteur fan it Frysk Wykblêd tusken 1900-1909.

Trui Jentink ferstoar trije dagen nei har 66e jierdei, nei in siikbêd fan seis wiken. Nei har dea die bliken dat se in grut part fan har argyf ferbaarnd hie. Mar inkelde brieven dy't hja yn de perioade 1873-1882 fan Waling Dykstra krigen hie, binne bewarre bleaun.

## Roman
Om Jentink út it ferjit te heljen hat Itty Sluis in histoaryske roman skreaun oer it libben fan Trui Jentink. It boek ferskynde yn 2003 ûnder de titel *Striid sûnder ein. Geertruida Christina Jentink, 1852-1918*. Slûs omskriuwt Jentink as ien fan de meast opmerklike en foarútstribjende froulju út de skiednis fan Fryslân.

## Literatuer
* 'In memoriam' yn: Ljouwerter Krante, 13.7.1918; 
* J.J. Kalma, Oebele Stellingwerf. *Frysk, demokratysk en soasialistiysk strider* (Snits 1940); J.J. Kalma, Dit wienen ek Friezen IV (Ljouwert 1971); 
* J.J. Kalma, *Geertruida Christina Stellingwerf-Jentink* (1852-1918): it "krantewyfke" (Ljouwert 1980);
* H. Sleurink, J. Frieswijk, *De zaak Hogerhuis 'eene gerechtelijke misdaad*' (Ljouwert 1984); 
* *Trui Jentink. Soasjaliste, feministe, 1852-1918*. FryxSpecial, desimber 1984;
* P. de Vries, *Kuisheid voor mannen, vrijheid voor vrouwen. De reglementering en bestrijding van prostitutie in Nederland*, 1850-1911 (Hilfertsom 1997); 
* P.Th. Kok, *Burgers in de bijstand. Werklozen en de ontwikkeling van de sociale zekerheid in Leeuwarden van 1880 tot 1930* (Grins 2000).

## Keppeling om utens
* Biografy op iisg.nl
832

## Foarfallen
* Teofilus fan Byzantsium ferbant alle skilders út syn ryk.
* De Arabyske arsjitektuer kringt yn it Byzantynske Ryk troch.
* De misjonaris Ansgarius rjochet de earste kristlike tsjerke yn Sweden op.

## Berne

## Ferstoarn
Skriuwplankje fan Tolsum

It **skriuwplankje fan Tolsum** is in skriuwplankje of waakstaffeltsje út de Romeinske tiid mei dêrop de âldst skreaune tekst fan Nederlân. It plankje is fûn by it ôfgraven fan de terp fan Tolsum by Tsjom yn 1914. De tekst is skreaun yn it Latyn.

De oarspronklike ynterpretaasje, troch prefester C.W. Vollgraff, wie dat der in keapkontrakt op stie, wêrby't Stelus, soan fan Riparius, foar 115 sestertiën in ko ferkocht oan Gargilius Secundus. Begjin 21e iuw waard oannimlik makke dat it it lêste part is fan in kontrakt dêr't in jildliening yn fêstlein wurdt, benammen dat dy oan de slaaf Carus werom betelle wurde soe. 

De datum dat de ôfspraak optekene waard is ek bekend, nammentlik 23 febrewaris fan it konsultaat fan *C. Fufius Geminus*, dat is it jier 29 nei Kristus.

Yn 1888 kaam by ôfgravings fan in terp by Bitgum de Hludana-stien oan it ljocht, dy ûnthjitstien is wijd oan de goadinne Hludane. Fan it skriuwplankje, mei de Hludana-stien, kin sein wurde dat dat bewizen binne fan ynfloeden fan de Romeinen yn de Fryske gebieten. Al binne skriftlike boarnen út in gebiet út dy tiid tige seldsum. 


Tolsum2.jpg
Tolsum1.jpg
TolsumTablet.jpg


## Keppeling om utens
* It geheim fan Tolsum oan it ljocht brocht.

## Literatuer
*Friesland in den Romeinschen tijd. - Friesch Genootschap 1917  57 s. (Mei platen, ôfb. yn de tekst en krt.) 
* C.W. Vollgraff: Eene romeinsche koopacte uit Tolsum. 
* : De vondsten uit de terp "Groot Tolsum". - (De ynfier fan terrasigillata yn Fryslân)
* A.K. Bowman, O. Tomlin and K.A. Worp: 'Emptio Bovis Frisica'. The 'Frisian Ox Sale' Reconsidered' In: ''The Journal of Roman Studies'' 99 (2009), p. 156-170
Gordianus I

**Gordianus I**, folút: **Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus "Africanus"** (sa. 159 – 12 april 238), wie keizer fan 't Romeinske Ryk krapoan inkele wiken yn maart-april 238 tegearre mei in soan fan him Gordianus II. Hy wie yn dy tiid ien fan de rykste persoanen fan it ryk mar ek tige bejeftige en ynteger. De Grykske skriuwer Pilostratus hat syn *Libbens fan de [[sofisten]]* oan him opdroegen. 

## Skiednis
Gordianus waard konsul yn Rome doe't er sechstich jier âld wie en hy wie sawat tachtich jier âld doe't hy de oanstelling krige fan gûverneur fan de provinsje Noard Afrika. Der wienen tige grutte problemen ûntstien troch de betiden absurde hege belêstingen dy't troch keizer Maksiminus Traks oplein waarden. Guon fan de wolstelden yn it ryk dienen in driuwend berop op Gordianus om keizer te wurden. Nei wifeling akseptearre hy dizze taak rûn 19 of 22 maart 238, tegearre mei in soan fan him, Gordianus II.

De twa Gordiani gienen op wei nei Kartago, dêr't sy in brief nei de Romeinske senaat skreaunen om harren plannen bekend te meitsjen. Tagelyk joegen de Gordiani opdracht om Fitalianus te fermoardzjen, de prefekt fan de Praetoriaanske garde dy't tige trou west wie oan keizer Maksiminus. Dat joech de senaat genôch moed om it oanbod fan de Gordiani iepenlik te akseptearren. Gordianus I en Gordianus II waarden tegearre keizers en krige de offisjele bynamme "Africanus". It nijs dat Maksiminus ôfsetten wie, waard troch de Romeinske boargerij mei freugde ûntfongen en rellen brutsen út dêr't alle ynformanten en belêstingynbarrers fan Maksiminus fermoarde waarden.

Doe't it nijs Maksiminus, dy't op dat stuit yn Sirmium was, berikte, sette hy him nei Itaalje ta om te besykjen de opstân tsjin te holden. 

De Gordiani begienen lykwols de fatale fout in âlde fijân, Kapellianus, de gûverneur fan Numydje, ôfsette te wollen. Kapellianus kaam yn opstân en luts mei syn legioenen nei Karthago dêr't de beide Gordiani ferbleaune. Op 12 april sneuvele Gordianus II yn de striid (sjoch: Slach by Kartago (238)) en Gordianus I die himsels te koart. 

## Keppeling om utens
 artikel oer Gordianus I, yn ''DIR'', (2001), (Ingelsk) ]
Cheyenne

"**Cheyenne**" of "**Sjajinne**" hat yn de Wikipedy ûnderskate betsjuttings:

## Sjajinnen
### Folk en taal
* de Sjajinnen (Ingelsk: *Cheyenne* of *Cheyennes*) binne in Yndiaansk folk yn Noard-Amearika
** it Sjajinsk (Ingelsk: *Cheyenne*) is de taal fan 'e Sjajinnen
* de Sjajinske talen (of Cheyenne-talen), in lyts taalgroepke binnen de Algonkwynske taalfamylje

### Stamme-organisaasjes
* de Noardlike Sjajinne Stamme (*Northern Cheyenne Tribe*) is in federaal erkende Sjajinne-stamme yn 'e Amerikaanske steat Montana
* de Sjajinne en Arapaho Stamme fan Oklahoma (*Cheyenne and Arapaho Tribe of Oklahoma* is in federaal erkende Sjajinne-stamme yn 'e Amerikaanske steat Oklahoma

## Geografyske oantsjuttings
### Yndianereservaten
* it Noardlike Sjajinne Yndianereservaat (*Northern Cheyenne Indian Reservation*), yn Montana
* it Cheyenne River Yndianereservaat (*Cheyenne River Indian Reservation*) yn Súd-Dakota (in reservaat fan 'e Sû-Yndianen)

### Plakken
* Cheyenne (Wyoming), de haadstêd fan 'e steat Wyoming
* Cheyenne (Oklahoma), in plak yn 'e steat Oklahoma
* Cheyenne Wells (Kolorado), in plak yn 'e steat Kolorado

* Cheyenne Mountain, in berch en militêr kompleks yn Kolorado

### Oare geografyske oantsjuttings
* Cheyenne (rivier), in rivier yn 'e steat Súd-Dakota

* Cheyenne County (Kansas), in *county* yn 'e steat Kansas
* Cheyenne County (Kolorado), in *county* yn 'e steat Kolorado
* Cheyenne County (Nebraska), in *county* yn 'e steat Nebraska

## Persoanen
* Cheyenne Jackson, in Amerikaansk akteur en sjonger
* Cheyenne Kimball, in sjongster en lietsjesskriuwster mei in eigen realitysearje op MTV
* Cheyenne Silver, de artystenamme fan pornoaktrise Cara Fawn

### Mei alternative stavering
* Chayanne, in Portorikaanske sjonger en akteur

## Entertainment
* ''Cheyenne'' (film), in western út 1947
* ''Cheyenne'' (telefyzjesearje út 1955), ien fan 'e earste westernsearjes op 'e Amerikaanske tillefyzje
* ''Cheyenne'' (liet), in populêr en sentiminteel ferske fan koart nei 1900
* ''Cheyenne'' (fideospultsje), in fideospultsje mei in western-tema

## Merknammen
* AH-56 Cheyenne, in prototype oanfalshelikopter fan it merk Lockheed
* Piper PA-31T Cheyenne en Piper PA-42 Cheyenne, turbopropellerfleantúchjes fan it merk Piper
Aggaeus Albada

**Aggaeus Albada** (berne omtrint 1530 - stoarn tusken 1586 en 1588) wie in jurist en politikus.

Nei syn stúdzje waard er fan 1553 - 1559 riedshear yn it Hof fan Fryslân, dêrnei assessor yn it Rykskeamergerjocht yn Spiers fan 1559 oant 1570. Nei bûten ta bleau Albada lang roomsk, mar hy hong oer nei it protestantisme. Sadwaande steunde syn famyljelid Wigle fan Aytta him net. Aggaeus wenne in soad yn Keulen en hold kontakten mei Fryslân. Yn 1579 waard er fredesgesant yn Keulen fan de Steaten-Generaal. De akten fan de fredeshannel binne fan syn hân. Foar in sit yn de Steaten-Generaal betanke hy lykwols. 

Hy libbe bot op himsels oan de ein fan syn libben. Mooglik wie hy in oanhinger fan Schwenckfeld.
837

## Foarfallen
* Odulfus fêstiget yn Starum it Odulfuskleaster.
* Denen bestoarmje in fort op Walcheren en deadzje in grut tal ferdigeners.
* Pietro Tradonico wurdt doge fan Feneetsje. 
* Uen folget Drest IV op as kening fan de Pikten.

## Berne

## Ferstoarn
838

## Foarfallen
* Loadewyk de Fromme beleit in gearkomst yn Nymwegen om maatregelen tsjin de oanfallen fan de Wytsingen te besprekken.
* In Deenske oanfal yn Frisia giet net troch omdat de Deenske fleat yn stoarm fergiet
* Gesanten fan de Deenske lieder Hárekr berikke de keizer en fersekerje dat hja ûnrêststokers sels ta dea brocht hawwe. Op harren fersyk it gebiet fan de Friezen en Obodriten oer te dragen wurdt net yngien.
* Marseille wurdt plondere troch islamityske piraten.
* 26 desimber Deris in grutte wettersneed dy't grutte stikken fan Nederlân ûnder wetter set.
* It doarp Duiven wurdt foar it earst neamd yn in dokumint as it doarp Thuvine
* Troch tsjinstaners fan de kerstening út Walcheren wurdt biskop Freark fan Utert fermoarde. (datum neffens tsjerklke boarnen)

## Berne

## Ferstoarn
* 18 july - Freark fan Utert, Frysk sindeling en biskop (* ±780). *(Stjerjier ûnwis)*
833

## Foarfallen
* De Frankyske kening Loadewyk de Fromme wurdt by Kolmar troch syn eigen soannen ferslein en moat ynearsten ôftrede. Lotarius folget syn heit op.

## Berne

## Ferstoarn
835

## Foarfallen
*De Wytsingen plonderje Dorestêd

## Berne
* Ahmed ibn Yusuf, Arabysk wiskundige
* Loadewyk III, kening fan East-Fransië (876-882) (jiertal ±)
* Lotarius II, kening fan Lotaringen (855-869) (jiertal ±)
* Etelbert, kening fan Wesseks (860-865) (jiertal ±)

## Ferstoarn
* Kukai (Kobo Daishi, ~61), Japansk muonts
* Berengar fan Toulouse, Frankysk ealman
842

## Foarfallen
* Eed fan Straatsburch
* Ramiro I fan Astuerje folget Alfons II op as Kening fan Astuerje.
* Nei de moard op de lêste kening út de Tubo dynasty is der gaos yn Tibet.
* 24 juny - 67 Noarske skippen -troch de ûndjipten loadst troch hantlangers fan de tsjin it gesach fan Karel de Keale opstannige greve Lambert- ferskine foar Nantes. De Wytsingen slachtsje de leauwigen ôf dy't komd wienen om it feest fan Jehannes de Doper te fieren. Lambert krijt de stêd yn hannen.
* De Sarasenen feroverje Messina.

## Berne
* Michael III fan Byzantsium

## Ferstoarn
* Teofilus, Keizer fan Byzantsium (* 813)
* Alfons II, kening fan Astuerje (*759)
* Keizer Saga fan Japan (* 786)
* Liu Yuxi, Sineesk dichter, filosoof en essayist (* 772)
Jacobus van Loon

**Jacobus van Loon** (Sint-Anne, 30 desimber 1821 - Ljouwert, 7 febrewaris 1903) wie in stienfabrikant en Frysk foaroanman.

Hy stipe de Fryske saak moreel en finansjeel. Mei Tiede Roelofs Dykstra en Harmen Sytstra oprjochter fan it Frysk Selskip (1844) foarsitter fan 1862-1896, earefoarsitter (1896). Besoarge mei M. de Boer yn 1876 it Frysk Lieteboek mei ek inkele lietsjes fan syn hân. Hy die war foar in Frysk Wurdboek, foar de Provinsjale Bibleteek en foar de wettersteat. Redakteur foar de Fryske Almenak.

Van Loon wie in liberaal politikus. Steatelid fan 1850-1890, sekretaris fan Baarderadiel (1852-1860), deputearre fan 1860-1901. 
Syn 'panwurk' stie yn Húns. Op syn grêf is yn 1907 troch it Selskip 1844 in tinkstien oprjochte.
844

## Foarfallen
* De Wytsingen plonderje Dorestêd.
* Kreta dat krekt ferovere is troch de Byzantinen giet wer yn Arabyske hannen oer.
* By de dea fan de Paus Gregorius IV is der in folksopstân yn Rome. It folk falt it Lateraanske paleis binnen en plondert it. In Jehannes wurdt op de troan setten, mar de aristokraten ferjeie him mei gewelt en ynstallearje Paus Sergius II.
* Keizer Lotarius dy't net kend is yn de pauskar, belegert Paus Sergius II, dizze jout him oer, mar mei úteinlik bliuwe. 
*  Merfyn Frynch, de foarst fan Gwynedd wurdt opfolge troch syn soan Rodri de Grutte. 
* Neidat in oanfal yn Astuerje ôfslein is falle Wytsingen Sevilla oan. De Moarske kening Adb-er-Rahman II wit lykwols in soad fan har finzen te nimmen en op te hingjen. Uteinlik wurde der kriichsfinzenen útwiksele.

## Berne
* Judit fan West-Fransje, dochter fan Karel de Keale. Frou fan Boudewyn I mei de Izeren Earm, earste greve fan Flaanderen.

## Ferstoarn
* 25 jannewaris - Gregorius VI, paus (827-844)
* 14 febrewaris - Bernard fan Septimaanje, greve fan Toulouse en Barselona
* Raedwulf, kening fan Northumbria
* Bernard, greve fan Poitiers
Marten Hamkes

**Marten Hamkes**, ek: **Martinus Hamconius** of **Marten Hamckema** (Follegea, ±1550 - 1620) wie in skiedskriuwer.

Hamkes hie earst in ûndergeskikte funksje by de belestingen en waard yn 1574 substitút fan de grytman fan Lemsterlân. Hy wie roomsk en keningsgesind en kaam ta hege amten, mar waard foar 1620 trijeris troch steatsgesinden ferdreaun. Marten Hamkes waard band omdat hy Spaansk gesind wie. By syn weromkommen akseptearre hy it amt fan dykgraaf fan Sânwâlden. 

Neidat Erasmus fan Douma yn 1580 finzen nomd wie en in rekwest oan it hof dien hie neidat syn gritenij him ûntnadere wie, wie op 7 maart fan dat jier Tiete fan Hettinga as ferfanger beneamd. Mar doe't dy koarte tiid letter sneuvele, nei alle gedachten al op 31 oktober fan dat jier, waard Fan Hettinga opfolge troch Marten Hankema. Yn 1581 waard Tsjalke Meijnes as syn opfolger beneamd. Hankema hâlde him ta by de Spanjerts en wie oanwêzich by it gefjocht by Grijpskerk, dêr't Sonoy en Norrits de slach wûnen tsjin Rennenberg. Fierders wie hy by de belegering en oerjefte fan Stienwyk, Grins, Lingen en Doetichem. Ek rêde hy himsels swimmendewei út Starum, doe't de Steatsken dy stêd ynnommen. n en ferstoar koart foar it jier 1620. Wyls lei er him ta op de skiednis fan syn heitelân en hâlde syn striid fol mei de pinne (*Certamen Catholicorum cum Calvinistis*, Múnster 1607). Yn syn wurken, dy't oanslute by syn apokrife skiedskriuwing, falle de monargaal-katolike ynslach en de folkloristyske trekjes op.

## Bibliografy
* *[https://picryl.com/media/verthoninghe-der-coninghen-bisschoppen-princen-potestaten-heeren-ende-graven-689718 Verthoninghe der Coninghen, Bisschoppen, Princen, Potentaten, Heeren ende Graven van Vrieslant, met de gedenckweerdichtsche saecken van haer, zoo buiten als binnen ’s lants gedaen van aanbegin tot den jare MDCXVII]* (Frjentsjer, 1617 en letter opnomd yn *[https://books.google.nl/books?id=4Fl537OOA_EC&pg=PA1 De Vrije Fries]* 3 (1844), 1 e.v.)
* *Acrosticha de expeditione Joannis Casimiri adversus Ernestum etc.”
* *Calendarium, heroico carmine, ad morem Cisiojani veteris*
* *Carmen gratulatorium ad R. D. Gellium Ilstanum etc.*
* *Certamen Catholicorum cum Calvinistis, heroico carmine, continuo charactere c. conscriptum etc.* (1607, 2de printinge 1612)
**Frisia seu de viris rebusque Frisiae illustribus libri duo'' (Münster 1609, Frjentsjer 1620 mei in foarwurd fan Albertus van Oostenrijk resp. fan Pier Winsemius oan de Steaten fan Fryslân; werprintinge Amsterdam 1623)

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Doanjewerstâl
845

## Foarfallen
* Yn Rome ferdigenje de Friezen, tegearre mei oaren de Sint Pitertsjerke en de oanbuorjende wyk tsjin de ynfal fan de Sarasenen.
* Fanwege in keizerlik edikt yn Sina begjint in kristenferfolging tsjin de Nestoriaanske Tsjerke.
* 28 maart – De Wytsingen ûnder Ragnar plonderje Parys.
* De Denen ûnder Horik I ploderje Hamburch.
* Trpimir folget Mislov op as hartoch fan Dalmaasje en stiftet de Trpimirović-dynasty.
* De Sticht Essen, dêr't de stêd Essen út ûntstean sil, wurdt stifte (jiertal benei kaam)
* De Moarske foarst Abd-er-Rahman II stjoert syn gesant Al-Ghazal nei de kening fan de *Majus* (Wytsingen).

## Berne
* Sugawara no Michizane, Japansk bestjoerder en dichter
* Karel fan de Provâns, kening fan Bourgondië/Provence (855-863)
* Liutgard, Saksysk ealfrou (jiertal ±)

## Ferstoarn
Joachim Hoppers

**Joachim Hoppers** ek: **Joachim Hopperus** (Snits, 11 novimber 1523 - Madrid, 11 desimber 1576) wie in jurist en heechlearaar.

Nei de Latynske skoalle yn Haarlim die er de stúdzjes Rjochten en Filosofy yn Leuven, Parys en Orléans en promovearre yn 1553. Dêrnei waard er heechlearaar yn Leuven en -mei troch syn freonskip mei Viglius fan Aytta- riedshear yn de Grutte Riefan Mechelen, lid fan de Geheime Rie en Rie fan Steat en adviseur fan Filips II oangeande Nederlânske saken yn 1566. De Erasmiaan Hoppers karde de hurde maatregels fan Filips tsjin de Byldestoarm ôf.
Syn trou oan Fryslân blykt út brieven mei stikjes Frysk (Gaasterlânsk), út de *Tabula*, beskriuwing fan in soarte gouden iuw, ûnder oare fan Fryslân. Syn kaart fan de Romeinske tiid yn Fryslân is de earste fan de histoaryske geografy.

Syn opfiedkundige tinkbylden yn *Ferdinandus, sive de institutione principis* koe hy foar in part tapasse as oprjochter fan de Hegeskoalle fan Douay (1561), mar hy wie mear professor as steatsman.

## Bibliografy

* *Paraphrasis in psalmos Davidicos  (Antwerpen, 1590)
* *Seduardus sive de vera iurisprudentia* (Antwerpen, 1590), dêryn de Tabula en Ferdinandus, sive de institutione principis
* *Recueil et mémorial des troubles des Pays-Bas du Roy (1743, 1858)
* ''Epistolae ad Viglium (Utert, 1802)
*  Stikken en brieven yn argiven yn Brussel, Besançon, Lille, Giessen en de Keninklike bibleteek yn De Haach.
847

## Foarfallen
* Deenske Wytsingen fallen Dorestêd oan
* Bretanje wurdt oanfallen troch Wytsingen. Kening Nominoë wurdt troch harren ferslein.
* De Wytsinglieder Asgeir dy't yn 840 Rouen ynnomd hie falt Bordeaux yn Akwitaanje oan. 
* Mutawwakil folget Wathik op as kalyf.

## Berne
* Karel it Bern, kening fan Akwitaanje (855-866) (jier op 'e roai)

## Ferstoarn
* 24 jannewaris - Sergius II, paus (844-847)
* 21 april - Otgar, aartsbiskop fan Mainz
* Hetto, aartsbiskop fan Trier
Sosinianisme

**Sosinianisme** is de lear neamd nei Faustus Socinus en Laelius Socinus dy't de trije-ienheid en de godheid fan Jezus Kristus loochenen.

It Sosinianisme kende in hege wearde ta oan de rede, ferdigene de wilsfrijheid. Fierders bestried it de predestinaasjegedachte en de gongbere sakremintsopfetting en drong oan op praktysk kristendom.

De opfetting waard yn Fryslân fûleindich bestriden troch ûnder oaren Franciscus Elgersma, Jacobus Oldenburg en Gerard van Velzen. De dopersken waarden fan sosianisme fertocht, dy hienen fan 1672-1722 in betreklike frijheid hân en wienen frij machtich yn tal.
Pier Winsemius

**Pier Winsemius** (latinisearring: **Pirius Winsemius**; Ljouwert, 1586 - Frjentsjer 2 novimber 1644) wie in Frysk abbekaat en skiedskriuwer. Syn famylje wie ôfkomstich út Winsum; dêrfandinne syn efternamme.

## Biografy
Nei syn stúdzje oan ferskate universiteiten, wêrûnder de Dútske promoasje yn Caen yn 1611 waard er abbekaat yn Ljouwert. Op 5 desimber 1616 folge hy Bernardus Gerbrandi Furmerius op as histoarjeskriuwer fan Fryslân. Hy fersoarge in útjefte *Frisia* fan Martinus Hamconius en in tredde diel fan Furmerius syn *Annales*. Yn syn haadwurken - der binne noch njoggen lytsere histoarjegeskriften - steane gegevens dy't nearne oars fermeld wurde. 
Winsemius waard heechlearaar oan de Universiteit fan Frjentsjer yn wolsprekkendheid en skiednis (1638)

Winsemius wie ek (gelegenheids)dichter. Der binne twa bondels mei syn ferzen bekend, dêr't leafst 127 elegyen ûnder binne. Yn Winsum is in strjitte nei him ferneamd, de Pier Winsemiusleane (yn it spraakgebrûk yn it doarp almeast ôfkoarte ta "P.W.-leane").

## Bibliografy

In kar-út.

### Polityk
* *De statu unitarum provinciarum oratio.* Ljouwert, 1618.
* *Ius regum Hispaniae in Provincias Belgicas*.  Frjentsjer, 1621.
* *Verhael van het recht des conincks van Hispanien op de Nederlanden*. Frjentsjer, 1621. 

### Histoarje
* *Chronique ofte historische geschiedenisse van Vrieslant, beginnende vanden jaere nae des werelds scheppinghe 3635, ende loopende tot den jare nae de gheboorte Christi 1622* (1622)
* *Historiarum ab excessu Caroli van Caesaris, sive rerum sub Philippo II, per Frisiam gestarum libri septem* 2 boeken (1629)
* *Boeken III en IV* (1633)
* *Te zamen in zeven boeken* (1646)

### Poëzijbondels
* *Amores*. . Frjentsjer, 1631.
* *Sirius*. Frjentsjer, 1638.

## Literatuer
* BHAPB, 1972., F. Postma & J. van Sluis, *Auditorium Academiae Franekerensis*.  Ljouwert, 1995, 116-117,  Ijsewijn-Sacré, Companion, I,269, II, 82,  C.E.N..
Johannes Stinstra

**Johannes Stinstra** (Harns, 10 augustus 1708 - dêre, 8 jannewaris 1790) wie in dopersk teolooch en learaar.

Hy studearre tusken 1726 en ± 1733 oan 'e Universiteit fan Frjentsjer teology, filosofy en easterske letteren. Werom yn Harns wijde er him oan de wittenskip. Neidat de tsjerkerie him frege foar in tal preken waard er yn 1735 dûmny.
Stinstra tsjinne de tsjerklike gemeente Harns fyftich jier. Hy betanke - like beskieden as geleard - foar beroppen nei Amsterdam en Haarlim en foar in learstoel oan it menisteseminaarje yn Amsterdam. Syn liberale begjinsel blykt net allinnich út *De Nature en Gesteldheid van Christus Koninkrijk* (1741), *Vier en twintig leerredenen* (1746) en *Waarschuwing tegen Geestdrijverij* (1750) mar ek út *Request en Deductie* fan 1740 nammers de sosjéteit fan doperske gemeenten yn Fryslân. 

Wytze Jeens Brouwer en Pieke Tjommes wienen doe nammentlik troch de Steaten tydlik út it amt set fanwegen sosinianisme. De frijmoedige toan fan it *Request en Deductie* en benammen *De Nature en Gesteldheid van Christus Koninkrijk* makken dat de grifformearde klassis yn Frjentsjer en de Synoade fan Boalsert der by de Steaten op oanstienen om Stinstra te skorsen. Dy fregen advys oan de Nederlânske teologyske fakulteiten en ferbeaen - doe't hast alle fakulteiten ketterijen yn it wurk ûntdekten - Stinstra it iepenbiere preekjen (13 jannewaris 1742)

Syn fersyk en petysjes fan de gemeente en sosjéteit koenen de steaten net bewege. Yn 1757 krige er pas syn preekfrijheid werom. Hy wie it gemeentewurk dwaan bleaun en hie studearre. Syn *Harlinger Vraagenboek* (1751) is oant fier nei 1800 yn meniste gemeenten brûkt. Stinstra korrespondearre mei Ingelske wiisgearen en teologen en sette ûnder oare wurk oer fan S. Richardson (*Clarissa*, 8 dielen) en *Charles Grandison*, 7 dielen). Syn opfetting fan it kristendom as reedlik seedlik systeem en syn rasjonele tinken hawwe grutte ynfloed hân op de menisten en hawwe it modernisme taret.

## Keppeling om utens
* Johannes Stinstra, biografyskportaal.nl
Sybrandus Lubbertus

**Sybrandus Lubbertus** (Langwarden, ±1556 - Frjentsjer, 10 jannewaris 1625 ) wie in teolooch, heechlearaar teology en foaroansteand dielnimmer oan de Synoade fan Doardt (1618–1619). 

Lubbertus studearre teology yn Wittenberg yn 1574 en yn Genêve yn 1576, dêr't Theodore Beza ien fan syn heechleararen wie. Yn 1578 studearre er fierder yn  Marburg en yn 1580 yn Neustadt an der Weinstraße, ûnder oaren by Zacharias Ursinus. Hy waard doktor yn de teology op 22 juny 1587 yn Heidelberg by Daniel Tossanus. 

Lubbertus kaam yn 1583 op oanstean fan Menso Alting út East-Fryslân as ien fan de earste Frjentsjerter heechleararen (1585) wat er fjirtich jier bleauwe soe. Hy stie yn de geunst by Willem Loadewyk en joech de toan oan yn de Fryske godgeleardheid. Hy regele ek tsjerklike saken en sette him yn foar goede seden. Lubbertus wie in geleard alleswitter en in polemist sûnder ophâlden. Sa wie er tsjin de Arminianen, tsjin Rome en de Sosinianen. Boppedat hie er striid mei syn kollega's Drusius en Johannes Maccovius. Troch al syn tsjinstridichheden is Lubbertus faak min te pleatsen.
Simon Frisius

**Simon Frisius** ek: **Symon Wijnhouts Frisius**, of **Simon Wijnhouts de Vries** (Harns, 1570–75 – De Haach, 1628/29) wie in Frysk etser en printekeunstner. Hy reizge yn Frankryk, Spanje, Dútslân, Bohemen en Ruslân.

Simon Wynhouts Frisius fêstige him yn 1598 yn Parys en spesjalisearre him dêr yn it gravearjen fan kaligravearre letters yn koper.  Dêrnei wurke er nei alle gedachten yn Amsterdam fan 1605 oant 1610.

Nei 1611 wurke Frisius yn De Haach en waard troch syn wurk in begoedige man. Hy waard dêr teffens lid fan it genoatskip Confrerie Pictura. Hy wie ek saakwaarnimmer fan inkele bûtenlânske foarsten. 

Nei syn dea yn 1629 liet Frisius in oeuvre nei dat bestiet út sa'n 230 printen, meast etsen. Neist kaligrafyske yllustraasjes makke hy portretten. Ek lânskippen en histoaryske sênes waarden troch him ôfbylde. Yn it stedhûs fan Fianen hinget in brede strook papier mei de lykstaasje fan Walraven III fan Brederode, hear fan Fianen. Yn 12 grutte gravueres hat printkeunstner Simon Frisius de útfeart fêstlein. It wie yn dy tiid wenst om begraffenissen fan pommeranten fêst te lizzen. De nammen fan -ek foaroansteande- besikers steane der ek by.
Faak markearre er syn platen mei *S. F. fecit* , mar soms ek allinnich mei it wurd *fecit*. 


Ofbyld:Schlacht bei Amerongen 1585-6-23.jpeg|Adolf van Nieuwenaar yn de Slach fan Amerongen 1613-1615
Ofbyld:Simon Frisius - Portrait of Michiel Coxie.jpg|Portret fan Michiel Coxie
Jelle Hotses

**Jelle Hotses**, ek **Gellius Snecanus (Frisius)** of **Gellius Hotzenides** (Snits, foar 1525 - Ljouwert, nei 1596) wie in teolooch.
As pastoar yn Gytsjerk de herfoarming tadien, preke hy al foar 1565 yn 'slûpgearkomsten'. Dêrom waard er ek wol "De herfoarmer fan Fryslân" neamd. Hy flechte yn 1567 nei East-Fryslân mar kaam tal kearen werom. It wie in populêre preker, mar mear noch teolooch. Nei 1583 waard er frijsteld foar de stúdzje en skreau er tsjin de dopersken en foar in bettere predikante-oplieding. Sa wie er in foarrinder fan de remonstranten. Hy utere syn gefoelens yn anonime geskriften, mar se lieten him gewurde.
849

## Foarfallen
* *sûnder datum* - De Baleären wurde in protektoraat fan it Emiraat Kordoba, yn Andalúsje.
* *sûnder datum* - Kalyf Al-Mûttawakil feardiget yn it Kalifaat fan de Abassiden it Edikt fan Omar út, en set útein mei in kristenferfolging.
* *sûnder datum* - Yn 'e Slach by Ostia, foar de Italjaanske kust, wurdt in Saraseenske float dy't ôfset wie út Sardynje mei as doel om Rome te plonderjen, ferslein troch in alliëarde seemacht besteande út 'e Pauslike Steat, de Republyk Amalfy en de hartochdommen Napels en Gaeta.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* kening Alfred de Grutte fan Wesseks († 899)

## Ferstoarn
* 22 april - Altfryd, Dútsk biskop en skriuwer fan hilligelibbens (* ?)
848

## Foarfallen
* In Iersk gesant oan it hof fan Karel de Keale fan West-Fransoanje meldt dat der yn Ierlân súksessen boekt wurde tsjin de Wytsingen
* Om dizze tiid hinne berikt de Boeroeboedoer op Java einlik syn foltôging. De Sailendra foarsten dy't it Mahayana-boeddhisme oanhingje, behearse net  allinnich Java mar ek dielen fan Sumatra en Kambodja
* 23 juny - It nije lânhûs fan Ramiro I fan Astuerje yn Oviedo is klear. It sil letter ta tsjerke wijd wurde.
* Pippyn dy't de troan fan Akwitaanje opeasket docht net folle tsjin de Wytsingoanfal en dit jout Karel de Keale de gelegenheid him mei de polityk fan it foarstendom te bemoeien. Hy wit in oantal Wytsingskippen te sink te bringen.
* Bordeaux falt yn hannen fan de Wytsinglieder Asgeir. De joaden fan de stêd helpe him dêrby.
* Karel de Keale makket gebrûk fan it gesichtsferlies fan Pippyn en lit him ta kening fan Akwitaanje kroane.

## Berne
* Alfons III, kening fan Asturje (866-910)

## Ferstoarn
* Aelfred de Grutte, Kening fan Ingelân († 899).
Jacob Dirks

**Jacob Dirks** (Ljouwert, 19 juny 1811 - dêre, 25 novimber 1892) wie in jurist, politikus en Frysk foaroanman.

Nei syn stúdzje yn Frjentsjer en Leien waard hy abbekaat yn Ljouwert. Hy joech him folslein oan it Frysk Genoatskip dêr't er bestjoerslid fan wie en dat hy mei minsken as Eekhoff, Boeles en oaren bekendheid joech. Hy wie ien fan de driuwende krêften foar it oprjochtsjen fan de Fryske Akademy. Hy hat in soad skreaun, benammen oer munt- en penningkunde. 

Fan 1848-1866 wie hy lid fan de Twadde Keamer, fan 1869-1892 lid fan de gemeenterie.

## Bibliografy
* (mei oaren) *Beskriuwing fan de histoarjepinningen (1840-1869)*, ferfolch op G. van Loon.
* *Geschiedkundig overzigt van de koophandel der Friezen..*(1846)
* *Geschiedkundige onderzoekingen aangaande het verblijf der Heidens of Egyptiërs in de Noordelijke Nederlanden* (1850)
* *De Noord-Nederlandse Gildepenningen* (1878-1879)
* *Beschrijving der Nederlandse penningen tuschen november 1813 en november 1863* (1889-1892)
Oandachttrening

**Oandachttrening** of **mindfulness** ferwiist nei: 
* in foarm fan meditaasje wêryn men him op in net-reaktive wize bewust is fan de fysike en geastlike sensaasjes en situaasjes fan it momint ("In sêftmoedige relaasje oangean mei dat wat him no oanbiedt"). 
* in libbenshâlding fan it akseptearjen fan ûnûntkombere negative en positive ûnderfinings. 

De Amerikaan Dr. Jon Kabat-Zinn, emeritus heechlearaar oan de Universiteit fan Massachusetts Medical School hat as earste it begrip mindfulness út syn boeddhistyske kontekst helle en in acht wiken duorjende trening ûntwikkele, de mindfulness based stress reduction (MBSR). Hy hat de basis lein foar it gebrûk fan mindfulness troch artsen of psychoterapeuten yn de Feriene Steaten en Europa. Oandachtstrening of MBSR, wurdt troch terapeuten brûkt as bestriding fan prakkesearjen, depresje of burn-out. Kabat-Zinn hat by de ûntwikkeling fan syn metoade in soad ûntliend oan de praktyk fan Zen.

Yn MBCT wurdt oandachttrening as feardichheid oanleard by de behanneling fan benammen gronyske en weromkommende depresjes, mar ek by fobyen en gronyske pine. Troch oandachttrening kinne minsken depressive gedachten op tiid herkenne en effektyf mei ûnûntkombwere gedachten omgean.

Dêrneist foarmet oandachttrening in essinsjeel elemint yn de saneamde Tredde Generaasje Gedrachsterapy, wêrûnder de Acceptance and Commitment Therapy(ACT). Binnen dizze gedrachsterapyen wurdt oandachttrening op een minder strikte en mear pragmatysk tapast as by MBCT. Oandachttreningwurdt teoretysk sjoen as ien fan d seis kearnprosessen fan ACT, nêist ûnder oare akseptaasje en defusy.
In resintlike tapassing fan mindfulness wurdt brûkt yn de saneamde hertkoherinsjetrening (HCT), wêrby't biofeedbach brûkt wurdt.

## Keppeling om utens
* Ynformaasje oer oandachttrening en ûndersyk nei mindfulness fan de Universiteit Leien
Lambert Jacobsz.

**Lambert Jacobsz.** (Amsterdam, ± 1598 - Ljouwert, 27 juny 1636) wie in minniste dûmny en skilder. Hy is stoarn oan de pest.

Makke yn 1618 in keunstreis nei Itaalje. Sûnt ± 1620 oan 1636 ta tsjinne hy de tsjerklike gemeente fan Ljouwert. Yn 1631 waard him it preekjen ferbean troch de oerheid, omdat er sûnder tastimming fan de stêdsmagistraat in nije Fermanje bouwe litten hie.

Oant 1918 wied er as skilder eins ûnbekend. Yn 1636 wie der in eksposysje fan syn wurk yn Ljouwert en Amsterdam. Der binne sa'n 25 skilderijen (meast bibelske figueren) fan him bekend, de doperske gemeente fan Ljouwert hat trije wurken fan him.
Lambert Jacobsz. hat twa kear troud west. Yn 1620 boaske hy mei Aeghtje Theunisdochter, har heit wie flaaksferkeaper en minniste dûmny yn Ljouwert. (Vondel skreaun in gedicht foar harren brulloft). Yn 1633 troude er mei Hillegont Velius út it Noard-Hollânske Hoarn.

Fan syn memmekant wie hy in pakesizzer fan de bekende minniste lieder Lubbert Gerrits de âldste út Amsterdam. Syn broer Anthony Jacobs., mei as bynamme Roscius, wie dokter en menniste dûmny yn datselde Hoarn. De Hollânske skilder Abraham van den Tempel wie in soan fan Lambert Jacobsz. Wurk fan him hinget yn it Ryksmuseum fan Amsterdam en yn it Frysk Museum.
Christianus Schotanus

**Christianus Schotanus à Sterringa** (Skingen, 16 augustus 1603 - Frjentsjer, 12 novimber 1671) wie in Frykse heechlearaar en histoarikus. Hy is de heit fan Bernardus Schotanus à Sterringa.

Nei syn oplieding foar dûmny waard er heechlearaar oan de Universiteit fan Frjentsjer yn it Gryksk (1639) en yn de tsjerkeskiednis (1644-1664).

## Bibliografy
* *De geschiedenissen, kerckelijck  en de wereldtlijck van Frieschland Oost ende West* (1658)
* *Beschrijvinge van de Heerlijckheijdt van Frieschland* (1664)
851

## Foarfallen
* 22 augustus - Yn 'e Slach by Jengland ferslacht Erispoë, de lieder fan 'e Bretonnen, de Frankyske kening Karel de Keale. Fan gefolgen wurdt Bretanje, dat oant no ta in Frankyske fazalsteat wie, yn 'e foarm fan it Keninkryk Bretanje in ûnôfhinklik lân.
**sûnder datum*
** De Wytsingen plonderje Londen.
** De float fan de Wytsingen dy't foar de Ierske kust ferskynt, wit net folle skea oan te rjochtsjen.
** De Denen yn Ingelân wurde fûleindich bestriden troch Aethelwolf dy't harren op 't lêst weromd jeit. At de froarst fan 855 - 856 op pylgertocht giet, wurdt hy om it Denengefaar ferfongen troch syn soan Aetelbald en moat him letter mei it ûnderkeningskip oer Esseks, Susseks, Surrey en Kent tefreden stelle. De kening stjert yn 858.
** Loadewyk II fan it Hillige Roomske Ryk begjint in fjildtocht tsjin it sultanaat fan Bari.

## Berne

## Ferstoarn
* 7 maart - Nominoë grûnlizzer fan it Keninkryk Bretanje (* begjin 9e iuw)
* 20 maart - Irmgard, keizerinne en kleasterstiftster
* 20 maart - Ebo, aartsbiskop fan Reims
Simon Abbes Gabbema

**Simon Abbes Gabbema** (Ljouwert, 1628 - dêre, 1688) wie in skied- en letterkundige. 

Nei syn stúdzje oan Nederlânske universiteiten, mear letteren as rjochten, wekte hy grutte ferwachtings. Sa waard er yn 1659 histoarjeskriuwer fan Fryslân. Gabbema samle net allinnich wurk mar joech it ek út, bygelyks brieven fan Viglius oan Hopperus.

Hy hie belangstelling foar it Frysk en stimulearre Gysbert Japicx.

## Wurk
* *Verhaal van de stad Leeuwarden* (1703)
* *Leevensbeschrijvingen van Sint Willebrord, Sint Bonifaas, Sint Aalberyk* (1703)
* *Nederlandse watervloeden* (1703)
Hermannus Venema

**Hermannus Venema** (Wildervank, 1697 - Ljouwert, 1787), ek: *Heit Venema*, wie in Fryske teolooch.

Hy stie fan 1723 oant 1774 as heechlearaar yn Frjentsjer en hie in soad learlingen.
Hy keppele in sterke wierheidsleafde oan in grutte ekspertize. Kaam benammen nei foaren as tsjerkehistoarikus. Beskuldige fan ûnrjochtsinnichheid, troch ûnder oaren A. Driessen, pleite hy foar tolerânsje en ferdigene Johannes Stinstra. Hy bestried de stivens fan it learstelsel en lei de klam op it kristlike libjen. Stie tige yn oansjen by Epo Sjuck fan Burmania.

## Bibliografy (in kar)
**Dissertationum sacrarum libri tres*, Folkert Jans van der Plaats, Frjentsjer, 1731
**Commentarius ad Danielis cap. XI: 4-45*, Willem Coulon, Ljouwert, 1752
**Commentarius ad librum elenctico propheticum Malachiæ*, Willem Coulon, Ljouwert, 1759
**De ware christelĳke religie onderzocht en nagespoort uit Matth.*, Wigerus Wigeri, Ljouwert, 1763 (3 dielen)
**Commentarius ad librum prophetiarum Jeremiae*, Chalmot, Ljouwert, 1765
**Praelectiones de methodo prophetica seu de argumento prophetiarum Veteris et Novi Testamenti ac utriusque periodis*, Abraham Ferwerda, Ljouwert, 1775
**Institutiones historiae ecclesiae Veteris Testamenti*, Johannes en Samuel Luchtmans/Gerrit Tresling, Leien/Ljouwert, 1777-1783

## Literatuer
*Bruïne, Johannes Cornelis de *Herman Venema: een Nederlandse theoloog in de tijd der Verlichting*, Wever, Frjentsjer, 1973 (proefskrift)
Epo Sjuck fan Burmania

**Epo Sjuck fan Burmania** (Koarnjum, 31 oktober 1698 - Ljouwert, 1 febrewaris 1775) wie in Fryske regint.

Hy studearre rjochten oan de Universiteit fan Frjentsjer, wie ûntfanger-generaal en boargemaster fan Dokkum (1738-1768) en lid fan Deputearre Steaten. Fan Burmania wie in oanhinger fan prins Willem IV, krektas syn freon Wybrand fan Itsma. Dy (en net Burmania) skreaun it oranjistyske *Schuite- en Jagtpraatjes*.
Brieven fan Fan Burmania oan de Oranjes wurde bewarre yn it Keninklik Hûsargyf.

Epo Sjuck wie neist magistraat mei in soad ynfloed ek keunstleafhawwer.
Freonen fan Omrop Fryslân

De Feriening **Freonen fan Omrop Fryslân** (FOF), is de ‘fanclub’ fan Omrop Fryslân dy't 1981 oprjochte waard. It doel fan de feriening is it stribjen nei in goede publike Fryske omrop foar radio en telefyzje. De FOF soarget foar ynformaasje oer dy omrop en stipet de omrop by syn doelstellings en aktiviteiten. De FOF is ien fan de oansletten selskippen fan de Ried fan de Fryske Beweging.

## Aktiviteiten
De FOF hâldt kontakt mei har leden fia it blêd Each en Ear, dat fjouwer kear jiers útkomt. Se organisearje ekskurzjes, fytstochten, lêzings en in jierfergadering yn kombinaasje mei besite oan in rjochtstreeks radio- of telefyzjeprogramma. Fia de Freonen fan Omrop Fryslân krije de leden ek faak koartings op Fryske boeken en CD's.
Predestinaasje

**Predestinaasje** is in religeus begryp út it Kristendom en nau ferbûn mei de fersoeningslear fan Augustinus. It begryp hâldt yn dat it lot fan in minske en fan de hiele skepping al fêstleit, noch foardat er berne is. Wat der dus op delkomt dat ien neat mear dwaan kin om syn lot te feroarjen. 

## Jehannes Kalvyn en Maarten Luter
De predestinaasjelear fan Jehannes Kalvyn en Maarten Luter, twa wichtige teologen en tjerkeherfoarmers út de 16e iuw hâlde yn dat God alles yn it foar bepaald en bestjoerd hie. Maarten Luter wie lykwols frijwat faach yn it omskriuwen wat de predestinaasje krekt ynhâlde foar it deistich libben. 

Kalvyn wie jurist en dêrtroch better yn it omskriuwen fan it ûnderwerp. Hy definiearre de predestinaasje as *decretum horribile* ofwol grouwélich beslút en skreau wiidweidich oer it ûnderwerp. Hy fersmiet de gedachte dat predestinaasje liede moast ta in duldsume libbenshâlding en trúnde minsken oan hurd te wurkjen. Yn de Nederlânske Republyk foarme de predestinaasje yn de 17e iuw it grutte skeel tusken de remonstranten, dy't har fersmieten en de kontra-remonstranten, dy't har hanthavenje woene.
Johannes Henricus Nieuwold

**Johannes Henricus Nieuwold** (Gerkeskleaster, 17 novimber 1737 - Wergea, 30 juny 1812) wie in teolooch en ûnderwiisman.

Hy wie dûmny yn Aldeboarn en Wergea ± (1772-1812). Hie it belang fan it plattelân foarop troch herfoarming fan de lânbou en it ûnderwiis. Waard ek wol de 'Nederlânske Pestalozzi' neamd. Hy wie de earste dy't sûkerei boude en rustere yn Fryslân. Wegere yn 1799 'agint fan de nasjonale opfieding' (minster) te wurden.
Yn 1801 waard er skoalynspekteur. Syn lêsmetoade mei boekjes *Spelend Onderwijs* (1806) slút oan by it bern; hy makke ek katigesaasjeboekjes.

Der steane monuminten fan him yn Ljouwert en Wergea. Neifolgers krige er yn Horatius Nieubuur Ferf en Hans Willem Cornelis Anne Visser. Visser sketste it libben fan Nieuwolds libben en besoarge syn *Nagelaten Verhandelingen*. 

## Keppeling om utens
* J. H. Nieuwold by de DBNL
853

## Foarfallen
* De Byzantinen stjoere in fleat nei Egypte en ferneatigje Damiette.
* De Arabieren begjinne in grutte fleat te bouwen as antwurd op de Byzantynske oanfal.
* Sena II wurdt kening fan Seylon. Hy slút in ferbûn mei de Pallava tsjin de Pandya. 
## Berne

## Ferstoarn
* Kening Hoarik I fan Denemark sneuvelt (mooglik 854)
856

## Foarfallen
* *sûnder datum* - Mei lijen komme de trije foarsten fan it Karolingyske Middenryk yn Orbe, by it Switserske Lausanne, oerien en hanthavenje de *status quo*. Dêrmei hat Loadewyk II, dy't Itaalje en de keizerstitel urven hat, syn jongere broer Karel fan de Provâns in stik grûngebiet ûntnadere. Harren beide omkes, Loadewyk de Dútser fan it Eastfrankyske Ryk en Karel de Keale fan it Westfrankyske Ryk, besykje de jongere generaasje mei rie by te stean, mar passe dêrby fral op harren eigen belangen.

## Berne
;*datum ûnbekend*
* Hasting (ek Hastein, Hæsten of Hæsting), Deensk Wytsinglieder († 895)

## Ferstoarn
* 4 febrewaris - Rabanus Maurus, Frankysk aartsbiskop, dichter en skriuwer (* 780)
855

## Foarfallen

* Dedzjum, Iemswâlde en Hieslum wurde neamd as in lânhear Folkertus lân jout oan it Dútske kleaster yn it Dútske Werden. Der wurdt dan skreaun oer "Deddingiuuerbe", wat op in eigennamme wiist.
* Ferdrach fan Prüm: Nei de dea fan keizer Lotarius I wurdt it Middenryk ûnder syn trije soannen ferdield. It Ryk fan de Franken hat no fjouwer keningen en in keizer fan twa ferskillende generaasjes. De *bruorlike gearwurking* soe hjirmei wiolris fan de baan wêze kinne.
* Der wurdt skreaun dat Wichman de greve fan Hamalâ is.
* Earste fermelding fan Putten yn de *akte fan Folckerus*.

## Berne

## Ferstoarn
* 2 maart- Yn Prüm: keizer Lotarius.
* 8 desimber - Drogo fan Metz - biskop en soan fan Karel de Grutte
* Paus Leo IV, (paus fan 847 - 855)