open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Holstein-Friesian

**Holstein-Friesian** (ek wol **Holstein** of **Friesian cattle**) is in swart-bûnt koweras dat wrâldwiid ferneamd is as it kobist mei de heechste molkproduksje. De oarsprong fan it ras leit by ferskate eardere kowerassen út Fryslân, Hollân, Sleeswyk-Holstein (yn noardlik Dútslân) en Jutlân (yn Denemark). Ien fan de foarâlder-rassen wie de Frysk-Hollânske ko.

De HF is slank boud, hieledal rjochte op de molkproduksje. De Holstein-Friesian is grutter as it Frysk-Hollânsk-ras (FH) ras maar hat relatyf folle leger spierweefsel. It hat in hegere molkproduksje, mar de haltes aaiyt en fet binne by de Maas-Ryn-Isel (MRIJ) en FH heger.

## Oarsprong

De Fryske ko soe ûntstien wêze kinne neidat Fryske en Bataafske kij mei elkoar krúst wienen, sa'n 2000 jier lyn. Yn de rin fan iuwen waard de ko in poerbêst molkras.   
De Nederlânske ko wie yn de 19e iuw populêr yn it bûtenlân fanwege har hege molkproduksje. Yn de Feriene Steaten waard mei Nederlânske kij fierder fokt. Dy kij krigen de namme *Holstein-Friesian* (de Holsteiners wienen ynbrocht troch Dútske emigranten yn de 17e iuw). Twadde helte 20e iuw waard it neiteam fan de Nederlânske kij oanhelle yn Nederlân, omdat sy wilens mear molke joegen as de Nederlânske rassen MRIJ en FH. Sûnt is de swartbûnte *Holstein-Friesian* it fierwei wichtichste koweras yn Nederlân.

## Skaaimerken
* Gewicht: sa'n 600 oant 750 kg
* Bertegewicht fan in keal: 40 oant 45 kg (soms noch mear)
* Skofthichte: sa'n 1,45 m (hinget oer nei heger)
* Molkproduksje it jier: sa'n 8.000 kg (10.000 oant 16.000 kg/jier by topbisten)
* Molke: 4,2 % fet en 3,4 % aaiwyt de liter (by hege molkproduksje kinne de persintaazjes wat leger wêze)

## Genen
De ûndersteande tabel jout de ynternasjonaal erkende resessive genen foar *Holstein Friesian*

De ekspresjekoade bestiet út de koade plus in letter. Dat kin in F (test en gjin drager) of in R (test en wol drager) wêze.

## Sjoch ek
* List fan kowerassen
Charolais (ko)

De **Charolais** is in koweras dat oarspronklik út de regio Charolais yn Frankryk komt. It waard dêr as fleis- en wurkras fokt yn de 18e iuw. 

It is no útsoarte in fleisko. De Charolais is wyt. It ras hat in soad spierweefsel. Bollen kinne oant 1100 kg wage en kij kinne oant 900 kilo wurde.

Charolais wurdt beskôge as ien fan de bettere fleistypes by kowerassen. Fan 2010 ôf hat it fleis, *boeuf de Charolles* beskerming fan de AOC (*[[Appellation d'Origine Contrôlée]]*) en sûnt 2014 fan de Beskerme oarsprongsbeneaming.

It ras waard begjin jierren '40 yn de Feriene Steaten yntrodusearre. It wie dêr it earste populêre ras nei de Ingelske rassen en de Brahman. It ras waard faak krúst mei Ingelske rassen. Yn Austraalje is it ras ek ynkrúst in oare rassen. Yn it suden fan de Feriene Steaten barde itselde en ferfange sy hieltyd mear de Herefords.

## Keppelings om utens
* Skiednis fan de Charolais - Oklahoma State University 
* Charolais kij - Cattle.com
Abraham Capadose

**Abraham Capadose** (Amsterdam, 22 augustus 1795 - De Haach, 16 desimber 1874) wie in  bekearde Sefardyske joad, Kalvinistysk skriuwer en dokter dy't ta It Réveil hearde.

Capadose wie fan Portugeesk-Joadsk komôf en kaam út in foaroansteande famylje. Hy studearre medisinen oan de Universiteit Leien en fêstige him dêrnei as dokter yn Amsterdam.

Yn Leiden kaam er yn de kunde mei Willem Bilderdijk en folge skiednislessen by him. Hy bestudearre mei Isaäc da Costa de Bibel en bekearde him mei syn frou en Da Costa ta it kristendom op 20 oktober 1822.

Capadose hearde ta de rûnten fan It Réveil; hy folge Bilderdijk nei. Hy wie in fûl tsjinstanner fan demokrasy en as dokter ek tsjin ynintingen tsjin de kopokken. Yn 1866 gie er by de Nederlânske Herfoarme Tsjerke dy't neffens him net ortodoks genôch wie.

## Wurk
* *Aan Mijne Geloofsgenooten in de Ned. Hebr. Gem*, De Haach, 1843
* *Overdenkingen over Israëls Roeping en Toekomst*, Amsterdam, 1843
* *Rome en Jerusalem*, Utert, 1851.

## Keppeling om utens
* Wiidweidige biografy op www.protestant.nl
David Octavius Hill

**David Octavius Hill** (Perth, 1802 - Edinboarch, 17 maaie 1870) wie in Skotske keunstskilder, yllustrator en fotograaf, dy't by de meast wichtige pioniers fan de fotografy heart.

De kwaliteit fan Hill syn wurk waard yn de iere tweintichste iuw fannijs ûntdutsen troch Alfred Stieglitz, dy't ferskate foto's fan him publisearre yn syn fototydskrift Camera Work. De Deutsche Fotografische Akademie rikt sûnt 1955 de David-Octavius-Hill-Medalje út, dy't ûnder oaren Paul Strand (1967) en Alex Webb (2002) ûntfange mochten.

## Foto's 1843-1847 (mei [[Farnie Robert Adamson|Adamson]])

Ofbyld:Sophia Finlay and Harriet 1843 - 1847 Farnie Robert Adamson, David Octavius Hill.jpg|Sophia Finlay en Harriet
Ofbyld:Hill Bird Cage.jpg|Bird Cage
Ofbyld:Hill Pool.jpg|The Minnow Pool
File:James nasmyth.jpg|James Nasmyth, útfinen fan de stoomhammer
Ofbyld:D.O. Hill & Robert Adamson- Christopher North (Professor Wilson).jpg|Christopher North (Professor Wilson), 1905
Ofbyld:D.O. Hill6.jpg|David & Thomas Duncan
File:Harriet Farnie and Miss Farnie with a Sleeping Puppy, Brownie Robert Adamson, David Octavius Hill 1920 (original negative around 1845).jpg|Harriet Farnie and Miss Farnie with a Sleeping Puppy
Ofbyld:Anne Chalmers Hanna,1813 -1891.jpg|Anne Chalmers Hanna
Ofbyld:DO Hill3.jpg|The Bedfellows
Ofbyld:Do hill2.jpg|The Gowan: Margaret and Mary McCandlish


## Literatuer
* : *The Personal Art of David Octavius Hill*. Yale University Press, New Haven 2002, ISBN  0-300-09534-1

## Keppelings om utens
* Eastman House: foto's fan Hille en Adamson
* Catalogus Steidl-Verlag
* Gisèle Freund oer Hill
Gerrit Okkinga

**Gerrit Okkinga** (Seisbierrum, 14 novimber 1941) wie in aktyf keatser fan 1959 oant en mei 1977. Wenne yn Arum, Berltsum en Easterein. Waard 39 kear kening en hie yn it ivich keatsklassemint 469 punten. Hie as bynamme "Okkie Troai".

## Prizen
* 1958 Freulepartij 2e priis
* 1959 PC 3e priis
* 1962 PC 1e priis
* 1963 PC 1e priis
* 1964 PC 2e priis
* 1967 Bûnspartij senioaren / NK 10e priis
* 1967 PC 4e priis
* 1968 PC 4e priis
* 1969 Bûnspartij senioaren / NK 9e priis
* 1969 PC 3e priis
* 1970 PC 1e priis
* 1971 Bûnspartij senioaren / NK 1e priis
* 1971 PC 2e priis
* 1972 PC 3e priis
* 1973 Bûnspartij senioaren / NK 3e priis
* 1973 PC 2e priis
* 1974 Bûnspartij foar senioaren / NK 2e priis
André Kuipers (keatser)

**Andre Kuipers** (Bitgummole, 18 maaie 1972) wie aktyf as keatser tusken 1992 en 2006. Yn 1987 wûn er de 6e priis op de Bûnswedstriid yn de kategory Jonges. Hy waard 7 kear kening en helle 475 punten foar it ivich keatsklassemint.

## Prizen
* 1988 - Freule 5e priis
* 1989 - Freule 3e priis
* 1991 - Jong Nederlân 3e priis
* 1993 - de Bond 3e priis
* 1994 - de Bond 9e priis
* 1994 - PC 2e priis
* 1995 - de Bond 3e priis
* 1998 - PC 3e priis
* 2000 - PC 2e priis
* 2001 - PC 1e priis
* 2003 - de Bond 4e priis
* 2005 - de Bond 4e priis
Ayrshire (ko)

**Ayrshire** is in koweras, ferneamd nei it greefskip Ayrshire yn Skotlân. 

De trochsneed folkwoeksen  Ayrshireko waacht 450-600 kg. Ayrshires hawwe in reade tekening. It 'read' rint fan oranje nei donkerbrún, mei of sûnder kleur oan de poaten. Opfallend binne de wite hoarnen mei licht nei efteren bûgde swarte punten. It ras is sterk, kin âld wurde, kin gers op in effisjinte wize yn molke omsette en it kealjen ferrint meast sûnder swierrichheden.

De Ayrshire wurdt it measte fokt yn Finlân en Kenia, mar wurdt ek hâlden yn de Feriene Steaten, Kanada en Nij-Seelân.

Produksjesifers út Finlân yn 1986: 245.000 kij mei in molkproduksje fan 5821 kg, mei 4,45 % fet en 3,27 % aaiwyt.

It ras kaam yn de 1960er jierren de Fleckvieh út fuort en yn de jierren '80 waard it ynkrúst by de Angler en it Deensk readfee.

## Keppelings om utens

* Amerikaanske side oer it ras
* Ayrshiresttifting Grut-Brittanje en Ierlân
Aylvapoldermole

De **Aylvapoldermole** is in poldermole en ryksmonumint noardeastlik fan Burchwert yn Súdwest-Fryslân, foarh. Wûnseradiel. De mole stiet oan de Boalserter Feart en kin as helpgemaal ynsetten wurde kin by slimme wetteroerlêst. It is in greinen achtkante mole, mei stiennen fjildmuorren, dutsen mei reid. 

Op it stee fan de hjoeddeiske Aylvapoldermole stie eartiids in oare mole, dy't yn 1827 boud wie as ien fan de beide moles dy't Tsjaard van Aylvapolder bemealle moasten. Yn 1950 waard dy mole restaurearre. Der wienen yn 1959 plannen om in diselmotor yn de mole te setten, mar op 9 novimber fan dat jier rekke de mole troch brân ferwoastge. Op de grûnfêsten derfan waard doe in gemaal boud. Dat waard letter wer sloopt, wêrby't de fjouwerkante ûnderbou fan de oarspronklike mole wer foar it ljocht kaam.

Yn 2000 waard op dy ûnderbou de hjoeddeiske Aylvapoldermole setten. Dy komt fan Hallum, dêr't hy as de *Hoekstermole* sûnt 1846 it wetterskip Fiifhuzen bemealde. Hy moast dêr lykwols wike foar de útwreiding fan in bedriuweterrein. Dêrop waard yn 1999 besletten de mole oer te bringen nei Burchwert en him dêr te werbouwen. De mole waard op 3 juny 2000 iepene troch Annemarie Jorritsma, de destiidske Nederlânske minister fan Ekonomyske Saken, sels in moolnersdochter.

De mole is eigendom fan de *Stifting Aylvapoldermolen*.

## Literatuer
*  (2000) - *De Aylvapoldermolen. Sieraad yn de wide romte.* Boalsert: Stifting Aylvapoldermole. ISBN n.f.t.

## Keppeling om utens
* Moledatabank - ''Burgwerd, Aylvapoldermole''
* Moledatabank - ''Tjaard van Aylvapolder, Molen 2, Burgwerd/Burchwert''
* Provinsje Fryslân - ''Taheaksel by DS-stik 12 desimber 2006''
Hanna Belmonte

**Hanna Belmonte** (Amsterdam, 2 april 1800 - Amsterdam, 26 novimber 1867) wie in skriuwster fan in deiboek.

Yn 1821 troude sy mei de dichter Isaäc da Costa (1798-1860). Sy hâlde ta yn de rûnten fan It Réveil. Yn it deiboek dat sy fan 1822 oant 1865 byhâlden hat, beskreau sy har hûshâlding en famyljelibben en de moetingen dy't hja hie mei geastessibben út it Réveil.

## Literatuer
* *Dagboekje van Hanna da Costa-Belmonte.* It Hearrenfean, 2000.

## Keppeling om utens
*Portret yn Digitaal Frouljusleksikon fan Nederlân
Josephine fan Denemark

**Josephine Sophia Ivalo Mathilda** (Kopenhagen, 8 jannewaris 2011) is in Deenske prinses.

Sy is it fjirde bern en de jongste dochter fan kroanprins Frederik en prinses Mary. Teffens is sy it sânde bernsbern fan de Deenske keninginne Margaretha II. Prinses Josephine is de twalingssuster fan prins Vincent. De prinses is fiifde yn de rige foar de Deenske troanopfolging, nei har heit, har âldere broers prins Christian en prins Vincent en har suster prinses Isabella.

## Keppeling om utens
Prinses Josephine op webside Deensk keningshûs (Deensk)
Northumberland

**Northumberland** of **Noardhumberlân** in it noardlikste greefskip fan Ingelân, dat oant 1 april 2009 in twatriems foarm fan bestjoer hie, mei in *[[county council]]* as fertsjintwurdigjend lichem fan 'e hiele county en dêrûnder noch in seistal distrikten mei elts in eigen bestjoersried. Yn 2009 binne dy distrikten lykwols opheft, en is de *county council* omfoarme ta in *[[unitary authority]]*. Northumberland leit yn de Ingelske regio Noardeast-Ingelân en hat 307.190 ynwenners. It oerflak beslacht 5013,1 km2. It haadplak is Morpeth.

## Demografy
fan de befolking is 17,6% boppe de 65 jier. De wurkleazens berint 3,8% fan de beropsbefolking (sifers folkstelling 2001).

It tal ynwenners gie omheech fan likernôch 305.500 yn 1991 nei 307.190 yn 2001.

## Eardere distrikten
Oant 1 april 2009 bestiene yn it greefskip Northumberland fan doe de neifolgjende distrikten:

Foar de kust fan Northumberland lizze ek noch de Farne-eilannen (mei Lindisfarne, *Holy Island*).

## Plakken
* Alnwick, Amble, Ashington
* Bamburgh, Bedlington, Berwick-upon-Tweed, Blyth
* Cramlington
* Haltwhistle, Hexham
* Morpeth
* Newbiggin-by-the-Sea
* Prudhoe
* Rothbury
* Seahouses
* Wooler

## Keppelings om utens
*  Northumberland County Council - offisjele oerheidsside
*  Visit Northumberland – de offisjele side foar besikers
Morpeth

**Morpeth** is it haadplak fan, en in *[[civil parish]]* yn, it Ingelske greefskip Northumberland.
It plak leit oan de rivier de Wansbeck. Sûnt 1981 is Morpeth it bestjoersintrum fan Northumberland. By de folkstelling fan 2001 hie it plak in befolking fan 13,833 persoanen.  Yn de omkriten lizze de plakken Mitford en Pegswood.

It stedsje leit 1,25 km fan de sneldyk A1 en hat in direkte spoarferbining mei Londen (reistiid goed trije oeren).
Johannes Petrus Hasebroek

**Johannes Petrus Hasebroek** (Leien, 6 novimber 1812 - Amsterdam, 29 maart 1896) wie in Nederlânsk skriuwer, dichter en predikant. Hy brûkte ek it pseudonym **Jonathan**.

## Biografy
Hasebroek wie in typysk 19e-iuwske skriuwer, dy't sawol boeken publisearre as preke, krekt sa as syn freonen Nicolaas Beets en Jan Jakob Lodewijk ten Kate. Mei oaren waarden sy de *dûmny-dichters* neamd, tsjin waans moralistyske gedichten de Tachtigers protestearren.  

Hy gie nei it Steedlik Gymnasium yn Leien en studearre dêr teology oan de Ryksuniversiteit. Oktober 1836 waard er predikant yn Heiloo, yn 1843 te Breda, yn 1852 te Middelburch en lang om let op 12 novimber 1851 y Amsterdam. Yn 1883 gie er mei emearitaat.

## Wurk
### Eigen wurk
* *Poezij*. Haarlim, 1836;
* *Waarheid en droomen, door Jonathan*. Haarlim, 1840. (12e printinge 1905, "Ferbettere druk" 1950)
* *De navolging van Christus van Thomas à Kempis* (nei it Latyn). Amsterdam, 1844;
** Windekelken, gedichten*. Amsterdam, 1859;
* *Studiën en schetsen*. Amsterdam, 1860;
* *Op de bergen*, 2 dln., Amsterdam, 1861;
* *Nieuwe windekelken*, gedichten, Amsterdam, 1864;
* *De laatste kerkklokstoon. Eene stem uit Nederland bij het graf van Friedrich Strauss*. Amsterdam, 1864;
* *Uit den vreemde*, Amsterdam, 1868;
* *Dicht en ondicht*, 2 dielen, Amsterdam, 1874;
* *Sneeuwklokjes*, poëzy. Amsterdam 1878;
* *Winterbloemen*, poëzy. Amsterdam, 1879;
* *Leer bidden*. Amsterdam, 1881;
* *Na vijftig jaren. Een dichterlijk klaverblad, ter herinnering aan 1830 en 1831*. Amsterdam, 1881;
* *Thomas-kalender. Spreuken voor elken dag des jaars uit Thomas a Kempis Imitatio Christi*. Amsterdam, 1881;
* *Een nieuwe kerk in een nieuwe buurt*. Amsterdam, 1882;
* *Gedachtenis. Laatste leerredenen*. Amsterdam, 1884;
* *De Alpenhorens. Een wekstem uit Davos*. Amsterdam, 1885.

### Oerset
* Thomas a Kempis *De navolging van Christus*, Amsterdam 1885, en noch: *Vesper. Poëzie in den avond des levens, met portr.*, Amsterdam, 1887, *Hesperiden. Nieuwe poëzy aan den avond des levens*. Amsterdam, 1888;
* *Novissima Verba. Twaalftal leerredenen ten afscheid*. Amsterdam, 1889.

### Utjûn
* *Kerkklokstoonen van Fr. Strauss; op nieuw uitg. en aanbevolen door Jonathan*. 3 dielen. Haarlim, 1842. (Ferskate werprintingen, û.o. 6e pr., Haarlim, 1896)
* *De kompleete dichtwerken van Da Costa*, Arnhim 1869-'72. 
* Fierder: learredenen yn bondels, teolysk wurk, oersettingen, brosjueres en bydragen yn tydskriften en jierboekjes

## Nijsgjirrich
* It Ryksmuseum yn Amsterdam hat in boarstbyld fan Hasebroek, makke troch de Haachske byldhouwer Johan Keller (1863-1944).
Johan van Seijst

**Johan van Seijst** (Kimswert, 27 septimber 1944 - 13 april 2024) wie in aktyf keatser fan 1962 oant en mei 1978. 

Wenne yn Baard, Drachten en Frjentsjer. Waard 29 kear kening en helle 433 punten foar it ivich keatsklassemint.

Johan van Seijst ferstoar op 13 april 2024 yn 'e âldens fan 79 jier

## Prizen
* 1960 - Freule 2e priis
* 1962 - Jong Nederlân 1e priis
* 1963 - de Bond 8e priis
* 1964 - de Bond 1e priis
* 1966 - de Bond 3e priis
* 1967 - PC 2e priis
* 1968 - de Bond 1e priis
* 1968 - PC 1e priis
* 1969 - PC 1e priis
* 1970 - de Bond 5e priis
* 1970 - PC 2e priis
* 1972 - de Bond 4e priis
* 1974 - de Bond 1e priis
* 1975 - de Bond 1e priis
* 1975 - PC 1e priis
* 1976 - de Bond 2e priis
* 1976 PC 2e priis
* 1977 - de Bond 9e priis
Jan Jakob Lodewijk ten Kate

**Jan Jakob Lodewijk ten Kate** (De Haach, 23 desimber 1819 - Amsterdam, 24 desimber 1889), dy't net troch elkoar helle wurde mei syn soan, de keunstskilder Jan Jacob Lodewijk ten Kate, wie in Nederlânsk dichter en dûmny.

## Biografy
Ten Kate wie in soan fan de kommys by it ministearje fan Marine Jan Herman ten Kate en fan Johanna Henrietta Adriana de Witte van Haamstede. Hy groeide op yn syn berteplak De Haag, mei syn bruorren Mari en Herman, dy't bekende skilders wurde soene. Hy wie ynearsten kantoarklerk, mar waard dêrneist yn 1834, mei fjirtjin jier, lid fan it Haachske literêre selskip 'Oefening kweekt kennis', dat yn dat jier oprjochte wie troch ûnder oaren Samuel Johannes van den Bergh en W.J. van Zeggelen. Dêr krige er kunde oan de predikant en filantroop Ottho Gerhard Heldring, dy't ûnder de yndruk wie van de yntelliginsje en it dichttalint fan de jonge, waans earste bondel *Gedichten* al yn 1836 ferskynde. Heldring bea Ten Kate in plakje op syn souder oan, dêr't er him tariede koe op in akademyske stúdzje. Nei in jier wie er safier dat er him yn 1838 as studint teology ynskriuwe koe oan de Ryksuniversiteit Utert. Hy studearre yn 1843 ôf. Tegearre mei Anthony Winkler Prins rjochte er yn 1842 it berime literêre tydskrift *[[Braga (tydskrift)|Braga]]* op, dêr't twa jiergongen fan ferskynden. Ten Kate wie predikant efterinoar op Marken en yn Almkerk, Middelburch en Amsterdam, dêr't er op 15 april 1860 troch de pleatslike predikant Tonco Modderman yn it amt befestige waard.

Op 7 maaie 1845 boaske er yn De Haach oan Johanna Sophia Waldorp, in dochter fan de skilder Antonie Waldorp. Harren soan wie de keunstskilder Jan Jacob Lodewijk ten Kate. 

Ten Kate wie in tige produktyf dichter, dy't gjin muoite hie mei rymkjen. Syn bekendste gedicht is *De schepping* (1866), dêr't er yn besiket Bibelske en natuerwittenskiplike stânpunten mei inoar yn oerienstimming te bringen. Hy fertaalde ek bûtenlânske literatuer, ûnder mear *[[Paradise Lost (gedicht)|Paradise Lost]]* fan John Milton en yn 1879 de *[[Faust (Goethe)|Faust]]* fan Johann Wolfgang von Goethe.

J.J.L. ten Kate wurdt, mei Nicolaas Beets, Eliza Laurillard, Bernard ter Haar en J.P. Hasebroek, ta de "dominee-dichters" rekkene dy't de minsken dierber wiene fanwegen harren moralistyske poëzy en dêrom troch de Tachtigers (jonge literatoren as Willem Kloos en Frederik van Eeden) ferhune waarden. Hy waard lykas ek oare dûmny-dichters parodiearre troch Cornelis Paradijs (pseudonym fan Van Eeden) yn de bondel *[[Grassprietjes]] of Liederen op het gebied van Deugd, Godsvrucht en Vaderland* (1885).
:*Maar Goddank! zingt nu cantaten ...
:*Daar komt J.J.L. ten Kate!
:*Dankt den Heer met snarenspel
:*Voor Ten Kate J.J.L.

:*Dat is scheppen, dat is dichten,
:*Loven, lieven, steunen, stichten ...
:*Zing, ten Kate! zing uw lied!
:*God vergeet zijn dichter niet!

Ten Kate stoar yn 1889 yn Amsterdam. Syn gedichten waarden yn 1890-1891 útjûn yn tolve dielen.

## Keppeling om utens
* Ten Kate by de DBNL
Adema's Atleet

**Adema´s Athleet** wie in bolle dy´t sjoen wurdt as de grûnlizzer fan in melkfleistypyske ko. 

It âlderwetske Frysk-Hollânske bist waard yn 1929 berne by de firma Knol yn Hartwert en hat tolve jier foar neiteam soarge. It wie in type mei adel, net grut (1.30 m skofthichte) en wat grou.
Yn 1943 waard er ôfmakke yn Jelsum. Syn kop, mei in gewicht fan 100 kilo, gie nei de Universiteit fan Wageningen. It gebou dêr't er hong waard sletten en dêrom moast der nij plak komme. De kop fan de ferneamde Fryske bolle krige maitiid 2012 in plakje yn it Frysk Lânboumuseum yn Earnewâld.
Jan Jacob Lodewijk ten Kate (keunstskilder)

**Jan Jacob Lodewijk ten Kate** (Middelburch, 12 juny 1850 - De Haach (Loosduinen), 28 maaie 1929) wie in Nederlânsk keunstskilder, soan fan Jan Jakob Lodewijk ten Kate (1819-1889).

## Oplieding
Ten Kate studearre oan de *Akademie der Bildenden Künste* yn München. Hy krige ûnderrjocht fan Petrus Franciscus Greive en syn omke Herman Frederik Carel ten Kate.

## Wurkpaad
Yn 1880 makke er in stúdzjereis nei Switserlân. Yn 1890 gie er werom nei Nederlân en sette him nei wenjen yn Epe. Letter wenne er efterelkoar yn Valkenburg (1901), Antwerpen (1903), Brussel (1906), Bloemendaal (1908) en gie doe werom nei De Haach.

Ten Kate syn wurk hat in grut ferskaat oan ûnderwerpen: it giet fan sjênrekeunst, lânskippen, portretten, ôfbylden fan bisten oant stedssichten, figueren en strângesichten. Hy krige yn 1880 de *Prix d'Excellence* foar it skilderij *Hooioogst door vrouwen en kinderen op [[Marken]]*. Teffens makke er in portret fan keninginne Wilhelmina yn it Hof fan Arbitraazje, in portret fan Henri Dunant yn it gebou fan it Reade Krús, in allegory *Après la Guerre* en *Zegen des vredes*.


Ofbyld:JJL ten Kate.jpg|*Figueren yn in taverne*
Ofbyld:JJL ten Kate, Middagwandeling in de sneeuw.jpg|*Middeiskuier yn'e snie*
List fan hartoggen fan Limburch

**List fan greven en hartoggen fan [[Hartochdom Limburch]]**.

## Greven en Hartoggen fan Limburch

## Hartochdom Limburch (1839-1866)
It Hartochdom Limburch (1839-1866) gie allinne yn namme werom op it âlde hartochdom Limburch. Hearskers wienen:
*1839-1840 Willem I
*1840-1849 Willem II
*1849-1866 Willem III
Rintje van der Brug

**Rintje van der Brug** (Warkum, 3 augustus 1884 - Gouda, 15 febrewaris 1959) wie in Nederlânsk (kristensosjalistysk) politikus.

Van der Brug waard berne as boeresoan yn Fryslân, waard typograaf yn Boalsert,  mar ferfear nei Gouda dêr’t er fierders wenjen bleau. Hy wie Twadde Keamer-lid foar de PvdA oant 1953 en syn lêste jierren lid fan de partijried fan de PvdA. 

Novimber  1945 waard er beneamd as fertsjintwurdiger fan de protestantske CDU  yn it need-parlemint; hy wie ek oprjochter en foarsitter fan dy partij en lid fan 1926 oant 1946, mar  gie doe oar nei de PvdA. Fan 1915 oant 1925 wie earder ek aktyf lid yn de Kristlik-Sosjale Partij. 
Van der Brug wie fral saakkundich op it mêd fan de folkshûsfêsting, mar die ek sosjale saken (sosjale sekerheid, bernetaslach).

## Dokumintaasje
* *In Memoriam R. van der Brug*, yn: "Het Vrije Volk", 16 febrewaris 1959 
* , *Protestants en progressief. De Christelijk-Democratische Unie 1926-1946)*, 29 e.f.
Belted Galloway

De **Belted Galloway** (*Belties*) is in seldsum fleiskoweras dat oarspronklik út Galloway yn súdwest Skotlân komt.

It ras hat him oanpast oan it libben yn it heechlizzende winige, sompige lân, mei syn earme gerssoarten, fan de regio. De krekte oarsprong fan dit ras is net hielendal dúdlik, mar der wurdt wol tocht dat de wite bân, dy't dit fee ûnderskiedt fan de lânseigen swarte Galloway it gefolch is fan krusing mei de Nederlânske Lakenvelder. 

Belted Galloways wurde yn it foarste plak hâlden om it fleis, mar soms wurde sy wol molken. Yn de Feriene Steaten wurde dizze kij wol *police car cows* en *panda cows* neamd.

## Skaaimerken
Gallowaykij hawwe fan harsels gjin hoarnen (*polled*). Sy hawwe frijwat lang hier en kinne it hiele jier troch bûten bliuwe en kinne 17 oant 20 jier âld wurde. Bollen wage 770 kg oant 1045 kg, trochsneed 820 kg. De ko waacht 450 kg oant 675 kg, trochstrings 565 kg. Keallen wage yn 't generaal 20 oant 30 kg. *Belties* binne meast rêstige kij, mar hawwe in sterk memmeynstinkt bewarre en sille har keallen ferdigenje tsjin ûnderstelde bedrigingen.

## Literatuer
* : *An Illustrated History of Belted Cattle*. Scottish Academic Press, Edinboarch 1970, ISBN = 0-7073-0209-9
* : *Robustrinder: Highland Cattle und Galloway, Herkunft Haltung Zucht.* 1. Auflage, Av Buch, 2008, ISBN 3-7040-2275-6.

## Sjoch ek
* List fan kowerassen
Gerrit de Jong

**Gerrit de Jong** (Alde Leie, 16 jannewaris 1946) wie in aktyf keatser fan 1964 oant en mei 1978. De Jong wenne letter yn Ysbrechtum, Snits en Sint Anne. Hy waard fiif kear kening en helle 546 punten foar it ivich keatsklassemint.

## Prizen
* 1962 Freulepartij 3e priis
* 1964 Bûnspartij senioaren / NK 6e priis
* 1965 Bûnspartij senioaren / NK 6e priis
* 1966 Bûnspartij senioaren / NK 4e priis
* 1966 PC 1e priis
* 1967 Bûnspartij senioaren / NK 3e priis
* 1968 Bûnspartij senioaren / NK 5e priis
* 1968 PC 4e priis
* 1969 PC 2e priis
* 1970 Bûnspartij senioaren / NK 3e priis
* 1970 PC 4e priis
* 1971 Bûnspartij senioaren / NK 3e priis
* 1971 PC 1e priis
* 1972 Bûnspartij senioaren / NK 9e priis
* 1973 Bûnspartij senioaren / NK 4e priis
* 1974 PC 1e priis
* 1977 PC 3e priis

## Keppeling om utens
* De Jong op de side fan de PC Frjentsjer
Ferbettere readbûnt fleisfeeras

**Ferbettere readbûnt fleisfeeras** is in jong fleistypysk koweras, it iennichste yn syn soarte dat oarspronklik út Nederlân komt. 

De oarsprong fan it ras leit yn it dûbeltdoelras Maas-Ryn-Isel (MRIJ). Mei dat ras is der fokt op bisten mei mear bespiering en sa is it nije ras ûntstien: Ferbettere readbûnt fleisfeeras. Sûnt 1 maart 1988 hat dit ras syn eigen stamboek.

## Skaaimerken
De bisten fan dit ras binne readbûnt, lykas it MRIJ-ras. Der binne twa typen, de A-rjochting (mei luksebespiering) en de B-rjochting (net groubil). By beide types wurdt stribbe nei in sa leech as kin tal befallings mei problemen (dy't benammen by groubilkij geregeldwei foarkomme).
Weinterp

**Weinterp** is in eartiidsk doarp yn de gemeente Opsterlân. It is in typysk lintdoarp dat op in sânrêch leit yn it easten fan de gemeente. Yn 1974 waard Weinterp gearfoege mei it wat noardliker lizzende doarp Duerswâld. De twa doarpen steane sûnttiids tegearre bekend as Wynjewâld.
Heermastate

**Heermastate** of **Stillibben**, wie in state by Ryptsjerk yn de gemeente Tytsjerksteradiel, oan de Binnendyk flak by de feart en hie in úrit nei de Westerdyk. Fan de state is neat werom te finen. Op it âlde steed stiet de tinkstien "Ryptsjerk 50 jier frij".

De earste stins op dit steed waard grif om 1385 boud troch in neisiet fan Gerrold Heerma, dy't om 1045 libbe. Sa't wol folle mear barde, waard by dizze stins ek in hûs boud en útwreide. Om 1600 waard it âlde gebou ferfongen troch in nij lânhûs.

Yn 1640 is de famylje Heerma/Heerema/Herema wyls fan dit plak ferdwûn en wurde de eigeners Evert Hillebrandts en Sijmen Minnes neamd.
Yn 1670 binne Lolle Sybrandts Jouwersma en syn frou Wietske Mellema eigeners fan de state. Lolle wie ûntfanger fan de gritenij Tytsjerksteradiel en tsjerkefâd fan de Herfoarme gemeente yn Ryptsjerk.

Om 1700 is soan Johan Jouwersma eigener en nei him ( yn 1710) Adriaan Jouwersma. Om 1760 fine wy hjir Anna Sophia Mellema en har suster Grytsje dy't troud wie mei F. Cuperus, âld-skepen fan Tytsjerksteradiel. Dêrút kin opmakke wurde dat Johan en Adriaan Jouwersma sûnder bern stoarn binne en dat it besit oergien is yn hannen fan de famyljefan harren mem Wietske Mellema.
Yn 1780 is de state eigendom fan J. Jelgerhuis en yn 1800 noch fan syn widdo. Yn dy tiid krijt it hûs de bynamme "Huzinge Stillibben" troch in keunstskilder dy't de foar him dekte tafel skildere, it iten soldaat makke en ôfsette mei efterlitting fan it skilderij.

Yn 1820 wurdt it hûs bewenne troch Willem L. van Vierssen en yn 1840 is it yn besit fan de widdo fan Boudewijn Franciscus Carbasius; Geertruida Wilhelmina Godarda Johanna Rinia van Nauta. Hja liet yn 1843, neidat ek har twadde man stoarn wie, it hjoeddeiske Riniastate yn Aldemardum bouwe.
Yn 1850 wurdt it 250 jier âlde klinte Heermastate op ôfbraak ferkocht en sloopt.
Op it terrein waard in pleats boud, dy't wyls ek al ferdwûn is.

## Bewenners
* famylje Heer(e)ma
* 1640 Evert Hillebrandts en Sijmen Minnes
* 1670 Lolle Sybrandts Jouwersma
* ± 1700 Johan Jouwersma
* 1710 Adriaan Jouwersma
* ± 1760 Anna Sophia Mellema
* 1780 J. Jelgerhuis
* 1800 widdo Jelgerhuis
* ± 1820 Willem L. van Vierssen
* 1840 Geertruida Wilhelmina Godarda Johanna * * Rinia van Nauta
Fuotbal op de Olympyske Simmerspullen 1924

De **[[Olympyske Simmerspullen 1924]]**, ek wol de **VIIIe Olympiade** neamd, waarden yn 1924 yn Parys, Frankryk hâlden. De finale fan it fuotbal waard hâlden yn it *Stade de Colombes*. 

## Dielnimmende lannen
Hjirûnder is in oersjoch te finen fan de dielnimmende lannen.

## Stadions

## Manlju
### Earste omloop

### Twadde omloop

### Kwartfinales

### Heale Finales

### Brûnzen finale

### Finale

## Einrangskikking

### Medaljewinners
Beefmaster

De **Beefmaster** is in fleiskoweras dat yn de iere trittiger jierren fan de 20e iuw troch Tom Lasater ûntwikkele is út in krusing fan Hereford- en Shorthorn-kij mei Brahmans. 

De krekte gearstalling fan it ras is net witten, mar der wurdt tocht dat Beefmasters foar sa'n 25% Hereford, 25% Shorthorn en 50% Brahman binne. It ras wie it twadde nije koweras dat registrearre waard yn de Feriene Steaten. It oarspronklik doel fan de fok wie om in ko te krijen dy't ekonomysk út koe yn de drege omstannichheden fan Súd-Teksas. Der waard selektearre op seis kearneigenskippen – gewicht, lichemsbou, molkproduksje, fruchtberens, hurdens en karakter. Der is gjin kleurstandert fêstlein, mar de measten binne read.

## Keppelings om utens
*  Skiednis fan it Beefmasterras -  Oklahoma State University
*  Hiemside fan ''Beefmasters Breeders United''
BueLingo

De **BueLingo** is in fleiskoweras dat ûntstien is yn Ransom County, Noard Dakota, op de Bueling Ranch, troch Russell Bueling en R. B. Danielson fan it *Animal Science Department* fan de Steatsuniversiteit fan Noard Dakota yn  Fargo. It ras liket in protte op it Nederlânske melkfeeras Lakenvelder.

## Keppelings om utens
*  Skiednis fan de BueLingo
*  Offisjele side fan de Buelingo Beef Cattle Society
Corriente

De **Corriente** is in koweras dat ôfstammet fan Spaanske bisten dy't yn de lette 15e iuw nei Amearika brocht binne. Tsjintwurdich wurde sy fral foar de sport brûkt, rodeo. Guon fokkers hâlde dizze kij foar it fleis dat frijwat soppiger is as it fleis fan de measte nijmoadrige fleiskij.

Corrientes binne frijwat behindich. In ko bliuwt meast ûnder de 450 kg. Dizze kij binne linich, hawwe lange hoarnen dy't omheech steane, freegje net in soad fretten en drinken, fergelike mei grutte fleiskij, en kealje meast sûnder swierrichheden.

It ras hat in ferskaat oan nammen. Offisjeel hjitte sy yn de Feriene Steaten **Corriente**, dat gewoanwei ek har namme yn it noarden fan Meksiko is. Yn oare dielen fa Meksiko wurde sy *Criollo* as *Chinampo* neamd. Corrientes binne nau besibbe oan Pineywoods en Florida Crackers, twa rassen fan de Meksikaanske golfkust en Florida.

## Keppelings om utens
* De American Criollo Beef Association
* De North American Corriente Association
* Oklahoma State University cattle breed history
Lakenvelder (ko)

De **lakenvelder** is in Nederlânsk koweras dat de nijsgjirrige eigenskip hat mei de wite bân tusken de foar- en efterpoaten om de boarst en rêch fan in fierder swart of read kobist, de *lakenvelder tekening*. Der binne fierder noch in tal easken by om it bist in wiere Lakenvelder wêze te litten.

## Skiednis
Der wurdt yn it bûtelân wol gauris sein dat it fan âlds in Nederlânsk ras is, mar dat is net hielendal wis. De lakenvelder is al in âld ras. Der wurdt yn de 12e iuw en beskriuwing fan it ras makke yn Nederlân. Mar it is ek leaud dat it ras yn wynliken út Eastenryk en Switserlân wei kaam en yn de 17e iuw troch Nederlânske eallju ynfierd waard. De bisten waarden holden yn parken en hôven fan eallju. It útsjen fan de *lakenvelder tekening* kaam dus dan wol krekt. 
Mei it stadichoan ferdwinen fan lânhôven yn de 20e iuw, kaam it bestean fan it bist yn de nederklits en like hast út te stjerren. Der wiene op it djiptepunt mar krapoan 300 oer dat ynteelt net te mijen wie en fok it bist troch.

## Hjoed-de-dei
Der binne no sa'n 3000 lakenvelder kij yn Nederlân en it tal is noch hieltyd oan it waaksen. De kij binne der yn read-wyt en swart-wyt. Lykas by de MRI, Frysk-Hollânsk en de Holstein-Friesian ko is de swarte kleur oerhearskjend oer de reade kleur. By it krusen fan beide kleuren is de readfaktor dus fan belang. 
De lakenvelder is wurdearre om syn freonlikens en it maklik kealjen. Dêrom wurde dizze bisten holden op benammen op plakken lykas bernepleatsen en hobby-boeren. Mar dizze bisten wurde ek wol holden om 'e molke.

It fokken is in toer. Oan de iene kant moat de bou fan it bist in goede bou, sadat it harsels rêde kin bygelyks by it kealjen, oan de oare kant moat it bist in moaie tekening hawwe. Troch op alle eigenskippen te fokken is in hurde genetyske fuortgong ûnmooglik. Dus om in goede kudde kij te fokken is tiid, geduld en enerzjy nedich. 

## Sjoch ek
* Belted Galloway
* List fan kowerassen

## Keppeling om utens
*''Vereniging Lakenvelder Runderen''
*de ynternasjonale webside foar it behâld fan bioferskaat en fiedselkwaliteit
Helbadastate

**Helbadastate** wie in state by Ternaard, gemeente Dongeradiel, oan de Hantumerwei 11. Op it stee stiet yn 2010 in pleats.

It ûntsteansjier is net bekend, mar it wie yn 1511, 1625 en 1640 in pachtpleats. It lei op in stinswier dy't yn 1718 oanjûn waard op de kaart fan Schotanus. 97 pûnsmiet waard yn 1711 pachte troch Tamma Habbaden fan lânhear Wyttie Jongema. Yn de boelbeskriuwing fan Pouwels Duckes silger op Halbada yn 1625 wurdt fermelde, dat de sate en lannen bestienen út 120 pûnsmiet hierd fan Rienck fan Burmania. De opstallen wurde omskreaun as *t huis ontrent 21 vack lanck, twe schuiren, een molken camer*. Yn 1700 hie it bedriuw 104 pûnsmiet lân. 
De namme Helbada waard om 1980 noch brûkt foar in 19e-iuwske pleats Hantumerwei 11, mei dwers boud foarhûs. 
Op kaart fan Vegelin út 1739 leit de sate súdeastlik fan it hiem. Yn inkele wapenboeken is sprake fan in wapen "Helbada tot Ternaart".

## Bewenners
* 1511 Wyttie Jongema eigener, Tamma Habbaden pachter
* 1625 Rienck fan Burmania eigener, Pouwels Duckes brûker
Braford

De **Braford** is in krusing tusken in Herefordbolle en in Brahmanko; oarsom kin ek. Genetysk is de wiere Braford 3/8 Brahman en 5/8 Hereford. Heal om heal komt ek foar, dy kij wurde  F1 Brafords of F1 Baldies neamd. Dy hawwe de skaaimerken fan beide âlden. De Braford is read lykas de Hereford mei in wyt liif, kop en poaten, mar is wat grouwer as de Hereford.

De Braford is yn it foarste plak in fleisko, mar wurdt ek brûkt foar rodeo. Brafords waarden it earst fokt  yn Floarida yn 1947. De Australyske Braford, in ras dat nau oan 'e Braford besibbe is, ûntstie yn 1946 yn Austraalje.

Brafords kinne is soad waarmte ferneare en hawwe in grutte wjerstân tsjin ynsektebiten. Dat sit him yn it grutte tal  switklieren en de fettige hûd, in eigenskip dy't fan de Brahman komt.

Sy wurde faak brûkt foar Rodeos fanwege har massa, sterke bonken, hurdens, waarmtetolerânsje. Brafords dogge it goed yn waarme klimaten, mar yn kâlde klimaten ek, faaks troch harren grouwens. 

## Sjoch ek
* Australyske Braford
* List fan kowerassen
Brachmaan (ko)

De **brachmaan** (Ingelsk: *brahman* of *brahma*) is in Amerikaansk koweras behearend ta de sebûkij (*Bos primigenius indicus*), dy't oarspronklik út Yndia komme. De wichtichste rassen dy't foar de fok fan dit ras brûkt waarden wiene Kankrej, Gujurat, Nelore of Ongole en it Gir of Gyrfee. It ras is tige oanpast oan it tropyske klimaat.

## Skaaimerken
De Amerikaanske brachmaan hat in opfallende grutte bult op skouder en nekke, in losse hûdflap ûnder de hals en lange flapearen. Bollen wage 800 oant 1,100 kg en de ko 500 oant 700 kg. Keallen wage by de berte 30 oant 33 kg. Amerikaanske brachmanen binne ferneamd as in guodlik, yntelligint fleiskoweras. Brachmanen kinne grys as read wêze. De sturt hat swart en der sit swart oan de noas, earpunten en hoeven. Oer it generaal hat de brachmaan hoarnen, mar der binne ek bloedlinen dy't gjin hoarnen krije.  

Brachmanen kinne in soad hjitte ferneare, omdat sy in protte switklieren en in fettige, glêdhierrige hûd hawwe, dy't har ek beskermet tsjin ynsekten. Sy binne teffens minder gefoelich foar oare parasiten en sykten. Brachmanen binne in protte ynkrúst mei Europeeske kowerassen yn it subtropysk part fan de Feriene Steaten, yn Sintraal-Amearika en yn guon tropyske gebieten om dy rassen better hâlde te kinnen yn hjitte klimaten. Kowerassen dy't krúst binne mei brachmaan, oantsjut as F-1 brachmanen, binne tige populêr yn it suden fan de FS en yn Súd-Amearika, Aazje en Austraalje fanwege it subtropysk klimaat dat dêr hearsket. In F-1 brachmaan kin in krusing wêze tusken alle net besibbe soarten rassen, mar meast giet it om in krusing mei de Hereford en de Angus. 

In brachmaan hat in goed memmeynstinkt, beskermet de keallen en makket oerdiedich molke foar har keallen. Brachmaankeallen. Yn sommige lannen, fral yn Súd-Amearika, wurdt de brachmaan foar sawol fleis- as molkeproduksje holden.

## Fokkerij en tapassing
Amerikaanske brachmanen wiene it earste fleisras dat begjin 20e iuw yn de Feriene Steaten fokt waard; it resultaat fan krusen mei fjouwer ferskillende Yndiaaske kowerassen (Gyr, Gujarat, Nelore en Krishna Valley). De oarspronklike Amerikaansk brachmanefeestapel is ûntstien út in kearn fan sa'n 266 bollen en 22 kij fan ferskate *Bos indicus* (fee út Yndia)-soarten dy't dêr tusken 1854 en 1926 ynfierd wienen. 

De brachmaan wurdt it meast brûkt foar de fokkerij en yn de fleisyndustry; it ras is faak krúst wurden meiJeropeeske fleiskowerassen. De brachmaan is ien fan de meast populêre fleiskij en wurdt in protte mei dat doel hâlden yn lannen as Argentynje, Brazylje, Feriene Steaten, Kolombia en it noarden fan Austraalje. It ras waard fierders brûkt by de ûntjouwing fan tal fan oare Amerikaanske fleisrassen, sa as Brangus, Beefmaster, Simbrah en Santa Gertrudis.

## Galery

Ofbyld:Brahman Baby.jpg|*brachmaankeal*
Image:Redbrahmancow.JPG|*in reade brachmaanko*
Image:Brahman bulls.jpg|*brachmaanbollen, Tipperary Station, [[Austraalje (lân)|Austraalje]]*


## Sjoch ek
* Australyske Brangus
* List fan kowerassen
* Braford
* Brangus

## Keppelings om utens
* American Brahman Breeders Association
* Australian Brahman Breeders Association
* Brahmankij - Cattle.com
Lambertus fan Dam

**Lambertus fan Dam** (Grins, 1744 - 1820) wie in oargelbouwer út Ljouwert. Hy is de grûnlizzer fan de Ljouwerter firma *L. van Dam & Zn.*, dêr't fjouwer generaasjes wurke hawwe en dy't sa'n 250 oargels boud hat. Dy *Van Dam orgels* binne fral yn de noardlike provinsjes fan Nederlân te finen. Yn 1926 luts de famylje har werom út de oargebou en ferkocht it bedriuw.

Om 1860 hinne waard troch de firma Van Dam it *Friese zevendelige orgelfront* yntrodusearre.

## Van Dam
Lambertus (ek: *Lammert*) stammet út in Appingedamske famylje. Syn heit wie winkelman. Yn 1757 waard er feint by in kistemakker. Yn 1764 wie hy yn Leien, dêr't er wierskynlik yn de lear wie by Hendrik Hermanus Hess. Dêrnei wie er learling fan oargelmakker Albertus Antoni Hinsz. Yn 1776 fêstige hy him as oargelbouwer yn Grins, mar omdat dêr al genôch oargelbouwers sieten, ferhuze hy yn 1779 nei Ljouwert.

Yn 1814 waard Lambertus opfolge troch syn soannen: *Luitjen Jacob van Dam* (1783 - 1846) en *Jacob van Dam* (1787 - 1839).

Yn 1846 naam soan *Lambertus van Dam* (1823 - 1904) de lieding fan de firma oer. Ek syn bruorren *Pieter van Dam* (1824 - 1899) en Jacob van Dam (1828 - 1907) sieten yn it bedriuw.

Dêrnei waard de firma oernaam troch Lambertus syn soannen *Luitjen Jacob van Dam* (1850 - 1931) en *Pieter van Dam* (1856 - 1927). De earste luts him yn 1909 werom. Yn 1917 wurd de firma feroare yn de *NV P. van Dam*, neist Pieter sieten ek de hearen B.F. Bergmeijer en J. Vaas yn de direksje. Pieter van Dam luts him yn 1926 werom, Bergmeijer sette in oargelmakkerij yn Woerden op en J. Vaas waard no de lieder fan it bedriuw.

## Twa bedriuwen
Yn 1929 kaam in nije NV ta stân ûnder de namme *NV orgelfabriek v/h P. van Dam*. Vaas en Bron foarmen de direksje. It bedriuw waard lykwols yn 1931 ferkocht oan J. van der Bliek ûnder betingst dat dy gjin minsken dien jaan soe. Dat barde lykwols al, mar dy minsken koenen oan de slach by de nij oprjochte firma Vaas en Bron. Dat bedriuw waard yn 1964 oernaam troch de Alkmaarske firma Pels.

Ek Van der Bliek gie fierder. Hy late syn bedriuw oant 1968, dêrnei waard it ferkocht oan S. Haarsma yn Drachten.

## Keppeling om utens
*Van Dam oargel yn Spijk
Devon (ko)

De **Devon** is in âld koweras út súdwest-Ingelân, benammen de greefskippen Devon, Somerset, Cornwall en Dorset. It ras is read as (kastanje)brunich, dêrom wurdt it wol **Devon Ruby** of **Red Ruby** neamd, nammen dy't ek as merknammen brûkt wurde.  It ras wurdt ek wol oantsjut as **North Devon** om betizing mei it nijere gielbrune ras South Devon (ko) foar te kommen.

De Devon hat middeltsjok hier dat faak lang en krollich wurdt yn de winter en simmers koart en slûk is.
Yn Amearika is in Devon sûnder hoarnen fokt. It ras kin him gau rêde en stelt gjin hege easken oan it fiedsel. It ôfkealjen ferrint meast sûnder problemen. 

Yn it ferline waard dizze ko hâlden foar molke- en fleisproduksje, mar no suver allinne as fleisko. It ras is op in protte plakken lykwols ferdreaun troch oare fleiskowerassen dy't hurder groeie, hoewol't dat de kwaliteit fan it fleis faak net te goede komt. 

## Sjoch ek
*Susseks (ko)
*Hereford (ko)
*South Devon (ko)
*List fan kowerassen

## Keppelings om utens
*Devon Cattle Breeders' Society of Devon England
*Devon Cattle Breeders Society of Australia
* American Devon Cattle Association
Murray grey

**Murray Grey** is in Australyske, hoarnleas fleiskoweras dat ûntwikkele waard oan de bopperin fan de rivier de Murray oan de grins tusken Nij-Súd-Wales en Fiktoaria (sûnt 1905. De ko hat him ûntjûn ta in mearsidich ras dat it goed docht yn in ferskaat oan omstannichheden en dat fleis fan in hege kwaliteit opsmyt.
Kerry (ko)

**Kerry cattle** binne in seldsum melkkoweras, dy't fan oarsprong yn Ierlân thús hearde. It jildt as ien fan de âldste rassen fan Europa. De facht is meast folslein swart, mei allinne in bytsje wyt oan it jaar. De hoarnen binne witich mei swarte punten. Kij wage sa'n 350–400 kg en produsearje 3000–3700 kg molke de laktaasjeperioade.

It Kerryras stammet faaks ôf fan de *Celtic Shorthorn*, dy't al om 2000 f.Kr. nei Ierlân kaam. Kerry's waarden fokt al melkkij foar de lytse buorkerijen fan súd- en west-Ierlân. Sy ferniele de wiete grûn en greiden lang safolle net as de gruttere rassen. Tsjin 1983 wiene der noch mar sa'n 200 Kerrykij mei in stambeam yn de wrâld, mar sûnt rint it tal wer omheech. Yn Ierlân wurdt in keppel Kerry's holden op it lângoed Farmleigh dat eigendom fan de steat is.

*Murphys Ice Cream* begûn yn 2006 de molke fan de Kerry te brûken foar it meitsjen fan konsumpsje-iis, sawol om it lânseigen ras te stypjen as omdat de molke in protte rjemme hat en dêrtroch ideaal foar it meitsjen fan rjemme-iis is. 

Kerry's waarden yn 1818 ynfierd yn de Feriene Steaten en foldiene dêr goed yn de 19e iuw, mar yn de jierren '30 wienen sy al seldsum wurden. Tsjintwurdich binne der noch in pear keppels yn Noard-Amearika, meast ymport fan koartlyn yn Kanada.

## Sjoch ek
* Dexter (ko)
* List fan kowerassen
Canchim

De **Canchim** is in fleiskoweras út Sintraal-Brazylje.

It bras ûntstie út in krusing fan de Yndiaaske Sebû's en Charolais-kij. Sebû's waarden al yn de 18e iuw ynfierd yn Brazylje, de Charolais waard dêr yn 1922 yntrodusearre.

Sebûs binne better oanpast oan de it Brazyljaanske klimaat as de Europeeske kowerassen. De Canchim wurdt swierder as de Sebû en krijt mear keallen.

## Keppelings om utens

*  Braziljaanske Canchim side
*  Wiidweidich artikel op Embryoplus.com
Pinzgauer

De **Pinzgauer** is in dûbelddoel koweras út de regio Pinzgau yn Eastenryk. It ras wurdt bedrige yn syn bestean.

## Keppelings om utens
* www.g-e-h.de
* www.bauernhof.net
* Ynternasjonale Pinzgauer Organisaaje
* Rasbeskriuwing op "Fleischrinder Austria"
Hemmemastate (Bitgum)

**Hemmemastate** of **Doniastate** wie in state súdwestlik fan Bitgum op de terp Bessum. De state foel ûnder it doarp Menaam. It terrein is no boulân.

Al yn 1439 wurdt der in "Hemmema statthen to Bessum" fernijd. Dêrút docht bliken dat it hûs doe al folle grutter en foarnamer wie as in sljochtweihinne ferdigenbere wentoer, dy't stienhûs neamd waard. Krektas bij de Hemmemastate yn Berltsum draacht de earst bekende eigener dêrfan de namme Doeke Hemmema. Mooglik wie dat ien en deselde persoan. Hy stoar yn 1439, want yn in boedelskieding fan dat jier wie fêstlein dat Thieda Doekadr. Hemmema, dy't troud wie mei Hannyke Ritzckasn. fan It Amelân, har op "Hemmema statthen to Bessum" nei wenjen sette sil. Hja erve ek lannen ûnder Berltsum, dêr't ek in Hemmemastate foarkomt. Hannyke wie frij seker in soan fan Ritske Jelmera (1383-1450), dy't ûndermear eigener wie fan It Amelân.

Yn 1511 wie de state eigendom fan Aleph Hettes Hemmema, broer fan Doeke Hettes Hemmema fan Berltsum. Aleph is dejinge dy't yn 1496 meiholp it hûs fan syn broer Doeke, Hemmemastate yn Berltsum te ferdigenjen tsjin de Grinslanners. Aleph stoar sûnder bern om 1525 hinne en de state te Bessum gie nei syn suster Syts Hettedr. fan Hemmema, dy't yn 1488 troud wie mei Sierck Keimpes Donia. Sierck waard al yn 1478 neamd as meirjochter fan Menameradiel en hie yn 1511 34 pûnsmiet lân ûnder Bitgum en 152 ûnder Menaam, genôch foar trije middelgrutte pleatsen. Hy wie grif berne op en eigener fan de pleats Doniasate oan de wei fan Menaam nei Skingen.

Yn it Frysk Museum steane noch twa stiennen liuwen út 1648 dy't fan Hemmemastate komme. De iene draacht in skyld mei it wapen fan Cammingha fan Jelmera en de oare it wapen fan Donia. Om it steed fan de eardere state binne yn it ramt fan de ruilferkaveling eartiids wer beammen plante.

## Bewenners
* - 1439 Doeke Hemmema
* 1439 Thieda Doekadr. Hemmema, troud mei Hannyke Ritzckasn. fan It Amelân
* 1511 - 1525 Aleph Hettes Hemmema
* 1525 Syts Hettedr. fan Hemmema, troud mei Sierck Keimpes Donia
* - 1561 Keimpe Siercks fan Donia
* 1561 - 1573 Syds fan Donia
* 1573 - 1593 Keimpo fan Harinxma fan Donia
* 1593 - 1660 Syds/Keimpe fan Harinxma fan Donia, troud mei Ebel fan Haytsma
* 1660 - 1667 Syds fan Harinxma fan Donia
* 1672 - 1682 Rixt fan Donia, widdo fan Watse fan Camminga
* 1682 Isabella Susanna (Belle) thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg
Gasconne

De **Gasconne** is in tige âld Frânsk koweras.

De Gasconne hat in karakteristike sulvergriis hier mei donkere rânen om 'e eagen en de snút. Se hawwe sterke poaten en hurde hoegen, wat se tige geskikt makket foar rûch terrein.

It is in saneamd 'rustyk' ras, itjinge sizze wol dat it in ras is dat nea krúst is foar bettere prestaasjes. De kij ferdraacht tige goed wikseljende temperatueren en hat genôch oan ienfâldich foer (lykas gers en krûden). Se steane bekend om harren goede memme-eigenskippen, keallen wurde hast altyd sûnder help fan 'e boer berne.

It fleis fan 'e Gasconne wurdt troch leafhawwers tige wurdearre om de rike, folle smaak. 

Yn Nederlân en Fryslân wurdt dit ras jimmeroan populêrder, fral by boeren dy't wurkje mei de natuer en de kij it hiele jier bûten rinne litte.