open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hartochdom Warsjau

It **Hartochdom Warsjau** (ek wol it **Gruthartochdom Warsjau**) wie in satellytsteat fan Frankryk yn it tiidrek 1807-1815. It hartochdom lei yn 'e midden fan de moderne steat Poalen. Haadstêd fan it hartochdom wie Warsjau.

Napoleon Bonaparte hie it gebiet fan Prusen ferovere. Troch de Frede fan Tilsit (7-9 july 1807) tusken Ruslân en Frankryk waard it Hartochdom Warsjau stifte. De grûnwet fan it hartochdom wie op 22 july 1807 ree. De satellytsteat hie in oerflak fan 104.000 km² en in befolking fan 2,6 miljoen ynwenners.

Yn 1809 besocht Eastenryk-Hongarije it hartochdom te besetten. De oanfal fan Eastenryk-Hongarije mislearre lykwols. Dêrtroch moast it lân dat Eastenryk-Hongarije by de Poalske Dielingen anneksearre hie, ôfstean oan it Hartochdom Warsjau. Yn it nije hartochdom wennen 4,3 miljoen minsken.

Nei it Kongres fan Wenen waard it hartochdom splitst yn trije parten:
* It Gruthartochdom fan Poznań kaam by Prusen.
* Kongres-Poalen kaam ûnder it bewâld fan de Russyske tsaar.
* Krakau waard in frije stêd yn Eastenryk.
Shoichi Yokoi

**Shōichi Yokoi** (31 maart, 1915 – 22 septimber, 1997) wie in Japansk sersjant yn it Ymperialistyske Japanske Leger yn de tiid fan de Twadde Wrâldkriich. Hy wie ien fan de lêste trije minsken dy’t harren oerjoegen nei de ein fan de kriich yn 1945.

Yokoi waard berne yn Saori. Hy wie in learling kleanmakker oant hy op roppen waard foar it leger yn 1941.

## Oarlochsjierren

Yokoi moast yn tsjinst yn it Ymperialistyske Japanske Leger yn 1941. Earst siet hy by de 29e Ynfantery Difyzje yn Manchukuo (1941-1943). Yn 1943, waard hy oerbrocht nei de 38e Rezjimint op de Marianen. Hy arrivearre op Gûam yn febrewaris 1943. Doe’t it Amearikaanske leger it eilân oermastere yn de Slach om Gûam, gie Yokoi op de flecht. He huld him ferstoppe oant yn 1972.

Om te oerlibjen jage Yokoi benammen nachts en brûkte hy in soad ynlânske planten om klean fan te meitsje. Ek makke hy bêden en ark fan de planten, dy’t hy goed ferstoppe yn syn grot.

## De ein
Op de jûn fan 24 jannewaris 1972 waard Yokoi ûntdutsen yn it bosk. Hy waard fûn troch Jesus Dueñas en Manuel De Gracia, twa lokalen dy’t harren garnalefallen kontrolearje woenen dy’t oan in rivier by Talofofo leinen. Se mienden earst dat Yokoi ien út it doarp wie, mar se ferrasten en oermasteren him, wêrnei se him it bosk útsetten.

*“It is mei in soad skamte dat ik libbend werom kom,”* spruts hy doe’t der werom wie yn Japan. De sin waard letter in ferneamde siswize yn it Japansk.

It slagge Yokoi 28 jier lang te oerlibjen yn in ûndergrûnsk hol yn it bosk. Hy wie benaud om der út te kommen, sels doe’t hy pamfletten fûn mei dêrop it berjocht dat de oarloch oer wie.

## Lettere libben
Nei in grutte mediatoer yn Japan, troude Yokoi en kaam hy te wenje yn de omkriten dêr’t hy earder ek wenne hie yn Japan. Yokoi waard in tige ferneamd en populêr telefyzjepersoan en in foarman fan it sobere libben. Hy waard dokumintearre yn 1977 yn de dokumintêre *Yokoi and his Twente-Eight Years of Secret Life on Guam*. Hy soe in bedrach fan likernôch €200 krije en in lyts pensjoen.

Yn 1991 moete hy keizer Akihito. Hy seach de moeting as de grutste ear foar it earjen fan syn libben.

Yoko stoar yn 1997 oan in hertoanfal doe’t hy 82 wie. Hy waard begroeven op in tsjerkhôf yn Nagoya, ûnder in grêfstien dy’t al yn 1955 troch syn mem útsocht wie.

## Literatuer
*  (2009). *Private Yokoi's War and Life on Guam, 1944-72: The Story of the Japanese Imperial Army's Longest WWII Survivor in the Field and Later Life.* London: Global Oriental. ISBN 1-905-24669-2; ISBN 978-1-905-24669-4; OCLC 316801727
*  (1999).  ''Extraordinary People in Extraordinary Times: Heroes, Heroes, and Villains.'' Englewood, Colorado: Libraries Unlimited. ISBN 1-563-08611-5; ISBN 978-1-563-08611-3

## Keppelings om utens
* Thirty Years in the Jungle! Could you do it?, Koarte biografy
* Japan's WWII 'no surrender' soldier dies Artikel oer Yokoi op de hiemside fan CNN
Jacques d'Arthois

**Jacques d'Arthois** (Brussel, 1613 - dêre, 1686) wie in Flaamsk lânskipsskilder út de baroktiid.

D'Arthois waard yn 1625 learling fan Jan Mertens en waard yn 1634 lid fan it Sint-Lucasgilde fan Brussel. Hy ûntjoech him mei Lucas Achtschellinck en Lodewijk de Vadder (de saneamde *[[Zoniënwoud]]skilders*) ta de meast foaroansteande lânskipsskilders fan dy tiid. Hy wurke gear mei David Teniers de Jonge dy't meastal de persoanen yn de skilderijen foar syn rekken naam, en mei Gaspar de Crayer. Tekenjend foar D'Arthois binne de krêftige, wat rûge pinsielstreken yn syn wurk. 

D'Arthois wurke ek foar de Brusselske wandtapytfabrikanten. Yn 1655 waard er beneamd ta tapytûntwerper fan Brussel.

## Museums
Wurk fan Jacques d'Arthois is te finen yn de neifolgjende musea:
* Louvre yn Parys
* Keninklike Musea foar Schone Keunsten fan Belgje yn Brussel
* Groeningemuseum yn Brugge
* Hermitage Museum yn Sint-Petersburch
* Kunsthistorisches Museum yn Wenen
* Museum of Fine Arts yn Boston
Siebe Jan Bouma

|-
| 
|-
| 
|}
**Siebe Jan Bouma** (Grins, 23 maart 1899 - De Haach, 10 desimber 1959) wie in Nederlânske arsjitekt en stedeboukundige.

## Libben en wurk
Bouma wie earst timmerman (1919) en boukundich tekener (1920) foar de gemeente Grins, mar waard dêre letter stedsarsjitekt, oant 1942. Hy ûntwurp in protte grutte en lytse gebouwen (fan transformatorstasjons oant skoallen, fan lantearnpeallen oant in plysjeburo).

Bouma syn ûntwerpen litte in foarkar sjen dy't de kant fan de Amsterdamske Skoalle en kubisme útskaait. Hy hat direkteur west fan it Nederlânsk Iepenloftmuseum yn Arnhim, it Suderseemuseum yn Inkhuzen en hy wie de stedeboukundich ûntwerper/arsjitekt fan Madurodam. De eardere tf-presintator Bob Bouma wie syn soan en earder aktrise Maya Bouma en kabaretêre Annelies Bouma wienen dochters fan S.J. Bouma.


20111128 Brugwachtershuisje Abrug Groningen NL.jpg|Brêgewachtershûske by de Abrêge (om 1925) yn Grins (2011)
20100602 Heesterpoort 1 (Simon van Hasseltschool) Groningen NL.jpg|Van Hasseltskoalle (1926-'28), Grins (2010)
20100523 Vensterschool Stadspark Groningen NL.jpg|*Vensterschool Stadspark* (1927), Grins (2010)
20090608 Muziekkoepel Sterrebos Groningen NL.jpg|Muzykkoepel (1928) yn it Grinzer stjerrebosk (2009)
20100521 Oliemuldersweg 47 (Siebe Jan Boumaschool) Groningen NL.jpg|De *Siebe Jan Boumaskoalle* (oant 2001: Van Houtenskoalle (OBS Oosterpark)) (1931-'32) yn Grins (2010)
20100904 Turfsingel 64-74b Groningen NL.jpg|Wenningboukompleks yn de styl fan de Delftse Skoalle (1937) yn Grins (2010)


## Sjoch ek
*Nederlânske Arsjitekten
John Bastwick

**John Bastwick** (1593-1654) wie in Ingelske puriteinske dokter en skriuwer.

## Libben
Hy waard berne yn Writtle yn Essex (Ingelân). Op 19 maaie 1614 gie er nei it Emanuel College yn Cambridge, mar hy bleau dêr mar in lyts skoftsje en ferliet de universiteit sûnder in titel. Dêrnei reizge er in tiid en tsjinne as soldaat, wierskynlik in it Nederlânske leger. Dêrnei studearre er medisinen yn it bûtenlân en krige yn Padua in graad yn de medisinen. Nei't er yn 1623 werom kaam yn Ingelân, fêstige er him yn Colchester, dêr't er as dokter wurke.
Godfried Maes

**Godfried Maes** (Antwerpen, 1649 - Antwerpen, 30 maaie 1700) wie in Flaamske skilder.

Godfried Maes wie in learling fan Rubens.

## Wurk
* *Oprjochting fan it Krús* (Abdijtsjerke fan Grimbergen)
* *De Oankundiging* (Abdijtsjerke fan Grimbergen - ferlern gien by de brân fan 10 febrewaris 1993)
Tytsiaan

**Tytsiaan** (Pieve di Cadore, ±1488 – Feneesje, 27 augustus 1576), eins **Tiziano Vecelli** of **Vecellio**, wie in wichtige keunstskilder fan de Heech-Renessânse.

## Ynfloed op oare skilders
Tintoretto wie nei alle gedachten ien fan Tytsiaans learlingen.

Titiaans wurk hie in protte ynfloed op ûnder oaren Antoon van Dyck.

De *Fenus fan Urbino* wie in wichtige ynspiraasjeboarne foar Édouard Manet syn kontroversjele wurk *Olympia* út 1863

## Galery

Ofbyld:Frari (Venice) nave left - Altar of Madona di Ca'Pesaro.jpg|*Pesaro-paneel* - 385 x 270 cm, Basilica di Santa Maria Glorioso dei Frari (Feneetsje).  
Ofbyld:Magdalena penitente, por Tiziano.jpg|*Boetsjende Maria Magdalena* - 85 x 68 cm, Galleria Palatina fan Palazzo Pitti (Florence).  
Ofbyld:Salome with the head of John the Baptist (Titian).jpg|*Salomé* - 87 x 80 cm, Museo del Prado (Madrid).  
Ofbyld:Entierro de Cristo (Tiziano).jpg|*Grêflizzing* - 137 x 175 cm, Museo del Prado (Madrid)
Ofbyld:Tizian - Danae receiving the Golden Rain - Prado.jpg|*Danaë*, Museo del Prado, Madrid
Ofbyld:Tizian 022.jpg|*Flora*, Uffizi, Florênse
Ofbyld:Tizian - Venus von Urbino.jpg|*Fenus fan Urbino*, Uffizi, Florênse
Ofbyld:Tizian 041.jpg|*Maria Himmelfeart*, Basilica di Santa Maria Glorioso dei Frari, Venetië



## Keppelings om utens
Alle websiden binne yn 't Ingelsk.

* Titiaan - Zoomable Paintings
* Titiaan's Paintings
* Webmuseum: Titian
* Titian Online
* Titiaan (Ikonografyske tema's)
* Skilderijen
Ales stenar

**Ales Stenar** (stiennen fan Ales) is in megalyt yn de omkriten fan Kåseberga yn it Súd Sweedske lânskip Skåne. Ales Stenar komt nei alle gedachten út 500 nei Kristus, dat is de ein fan de Noardske Izertiid. Neffens de folkloaristyske ferhalen leit kening Ale de Sterke dêr begroeven.

Ales Stenar hat de foarm fan in skip, is 67 meter lang, 19 meter breed en bestiet út 59 sânstiennen blokken mei elk in gewicht fan ± 1,8 ton. Ales Stenar leit 37 meter boppe de seespegel op de heuvel Kåsehuvud.

## Betsjutting
Lykas by oare megalityske monuminten is ek hjir in soad spekulearre oer de betsjutting fan it monumint. Faak wurdt er yn it gefal fan skipfoarmige monuminten tocht oan begraafplakken (fan keningen) en somtiden wurdt dat ek befêstige. Dat is bard op oare plakken yn Skandinaavje. Wol is wier dat der in fersierde ierden pot mei ferbaarnde minsklike bonken fûn is, mar dyn wurde dochs in stik letter datearre as it monumint sels en de ynhâld fan de pot fariearret ek yn âlderdom.. Fierders is der op dit stee neat fûn dat wiist op de funksje fan begraafplak. Oan de oare kant, der is mar in part fan it terrein archeologysk ûndersocht. Ek yn dit gefal is tocht oan in kalinderfunksje. De sinne stiet nammentlik op de langste- en de koartste dei yn in rjochte line mei de skerpe úteinen fan de stiennerige. 

## Keppelings om utens
* Riksantikvarieämbetet informerar
* Varför byggdes Ales Stenar
* Översikt över de arkeologiska utgrävningarna och deras resultat.

## Referinsje
Christopher Love

**Christopher Love** (1618 &ndash; 22 augustus 1651) wie in Welsk predikant en abbekaat foar it presbyterianisme yn de tiid fan de Ingelske boargeroarloch. Yn 1651 waard er fan it regear eksekutearre, nei dat ûntdutsen wie dat er korrespondearre mei it ferdreaune hôf fan de Stuarts. Hy gie syn dea as temjitte as in held en martelder foar de Presbyteriaanske faksje, dy't omdôch om syn amnesty frege hie. 

## Libben
Love waard berne yn Cardiff, yn Glamorganshire, Wales, as de jongste soan fan Christopher Love en waard bekeard doe't er 14 jier âld wie troch William Erbury, de ôfskiedene. Syn heit wie it dêr net mei iens en woe him yn Londen yn de lear dwaan, mar Erbury en syn mem stjoerden him nei de Universiteit fan Oxford. Hy kaam yn juny 1636 as earme studint de New Inn Hall ûnder Christopher Rogers binnen, en studearre as B.A. op 3 maaie 1639 ôf. Nei't er syn masterstitel krigen hie, moast er Oxford ferlitte, omdat er wegere de nije tsjerkerigels fan aartsbiskop William Laud te ûndertekenjen.

## Boeken
Syn preken waarden nei syn dea publisearre troch liedende Presbyterianen fan Londen (Edmund Calamy, Simeon Ashe, Jeremiah Whitaker, William Taylor, en Allan Geare). De wichtigste fan syn boeken binne:
**Grace, the Truth and Growth, and different Degrees thereof* (226 blêds., Londen, 1652); 
**Heaven's Glory, Hell's Terror* (350 blêds.., 1653); 
**Combate between the Flesh and the Spirit* (292 blêds., 1654); 
**Treatise of Effectual Calling* (218 blêds.,1658); 
**The Natural Man's Case Stated* (8vo, 280 blêds., 1658); 
**Select Works* (8vo, Glasgow, 1806-07, 2 parten).
Menhir

**Menhir** is de namme dy't (benammen yn it Frânske taalgebiet) jûn wurdt oan in grutte stien. Sa'n stien is net altyd ôfgryslike grut; in soad binne mar in meter heech. De menhirs binne troch prehistoaryske folken brûkt om formaasjes fan megaliten te meitsjen. Dizze formaasjes kinne linen wêze of rûnten. De namme "menhir" komt út it Bretonsk: "maen" betsjut stien en "hir" betsjut heech. Wêrom't de menhirs delsetten binne, is net mei wissichheid te sizzen. Menhirs waarden net allinnich yn stiensirkels delsetten, mar ek los yn it lânskip. Losse menhirs soene as hillichdom brûkt wêze, dêr't in religy beöefene waard.

## Karnak
Karnak (yn Bretanje) is tige bekend om syn megaliten. Der steane dêr in pear tûzen op lykstrekige rigen dy't beëinige wurde troch in heale sirkel, ek wol Cromlech neamd.

## Súd-Korsika
Menhirs komme ek foar op Korsika. Se binne in jier of wat ferlyn op ferskate plakken yn it suden fan it eilân opgroeven, ûnder oare yn Formatosa.

## Asteriks en Obeliks
De menhir is algemien bekend wurden troch de stripferhalen fan Asteriks en Obeliks. Obeliks is sa sterk dat hy faak in menhir op syn rêch draacht.

## Sjoch ek
* hunebêd
* dolmen
Meindert Hobbema

**Meindert Lubbertssoan Hobbema** (doopt Amsterdam, 31 oktober 1638 - Amsterdam, 7 desimber 1709) wie in Nederlânske skilder fan lânskippen. Faaks wie er nei Ruisdael de bêste yn dat sjenre.

Meindert Hobbema kaam mei 17 jier as learjonge by Jacob van Ruisdael om te boadskipjen, ferve te meitsjen en it atelier netsjes te hâlden. Yn 1668 troude er mei Eeltije Vinck fan Gorcum (†1704), de húshâldster fan de Amsterdamske boargemaster Lambert Reynst. Doe't dy him wurk as pegelder besoarge, hâlde er hast fuortendaliks op mei skilderjen. Hobbema wenne op de Roazegreft foar Rembrandt oer. It pear krige fiif bern, twa stoaren al jong. 

Hobbema heart by de keunstners dy't net troch Rembrandt beynfloede binne. De behangskilder Egbert van Drielst en de Ingelske lânskipsskilder Thomas Gainsborough binne troch Hobbema beynfloede. Syn wurk is net heroysk of teatraal, net iensum of somber. Syn bekendste wurk is *Het Laantje van Middelharnis* (1689), dat yn 1822 ferkocht waard troch de gemeente Middelharnis en dat op it heden in part fan de kolleksje is fan de National Gallery yn Londen.

### Hobbema's bêste wurk
It bêste fan Hobbema's datearre wurk hat er makke yn de jierren 1663 oant 1667. Ut dy tiid is it wurk yn de kolleksjes fan museums yn Brussel en Sint-Petersburch. Ta it bêste hearre ek grif *De lytse loane fan Middelharnis* (wierskynlik 1689) en *De ruines fan kastiel Brederode*.

## Galery

Ofbyld:Landscape.jpg|*Lânskip* Alte Pinakothek München
Ofbyld:Meindert Hobbema 006.jpg|*Wettermûne* Ryksmuseum Amsterdam 
Ofbyld:Windmill at the Riverside.jpg|*Wynmûne oan in streamke* Bredius Museum Den Haach
Ofbyld:The Travelers.jpg|*De reizgers* National Gallery of Art Washington D.C.
Ofbyld:Mountain Landscape with Travellers and a Pond.jpg|*Lânskip mei hichten mei reizgers en dyk* Priveesamling
Ofbyld:Meindert Hobbema 002.jpg|*Doarp mei wettermûne* National Gallery London
Ofbyld:Cottages beside a Track through a Wood,.jpg|*Buorkerijen mei in wei troch de bosk* Priveesamling
Ofbyld:Meindert Hobbema 004.jpg|*Mûne* Musée du Louvre Parys
 

## Trivia
* It plak Hobbema, yn 'e Kanadeeske provinsje Alberta, wie nei Meindert Hobbema ferneamd, mar yn 2014 krige it syn oarspronklike namme werom: Maskwacis, dat "Beareheuvels" betsjut yn 'e taal fan 'e Kry-Yndianen.

## Keppelingen om utens
* Meindert Hobbema yn it Ryksmuseum
* Webside HistoryofHolland oer Hobbema
* Oer it Fryske komôf fan Hobbema
Marianetrôch

De **Marianetrôch** is in ûnderwetterdelte fan 2.593 kilometer lang, deunby de Noardlike Marianen. Yn de trôch is de grutste oseaandjipte fan de wrâld, mei 11.770 meter djipte, djipper as de Mount Everest heech is.

De trôch hat in trochsneed breedte fan sa 'n 70 km, mar is yn it súdwesten by it fulkanyske eilân Guam, op it punt fan de Marianentrôch, likernôch 338 km breed. Op de boaiem hearsket in druk fan likernôch 108,6 MPa (= 108.600.000 Pa), mear as 1000 kear sa heech as dy oan de oerflakte.

Krekt as de Mariane-arsjipel waard er neamd nei de Spaanske keninginne Maria Anna fan Eastenryk.

## Keppelings om utens
* It frjemde plak fan djipste punt op ierde ferlearre (Kennislink-artikel)
* Woods Hole Oceanographic Institution
Nagasaki

**Nagasaki** (Japansk: 長崎, *Nagasaki*) is in stêd yn Japan, it leit yn de prefektuer mei deselde namme, Nagasaki. De stêd leit op it eilân, teffens regio Kjûsjû, it op trije nei grutste fan de Japanske eilannen. Op 1 april 2008 wennen der 445.172 ynwenners. It oerflak fan de stêd is 406,37 kante kilometer. Sûnt 1 april 1997 hat Nagasaki de steatus fan kearnstêd.

## Skiednis
Nagasaki is fan âlds in havenstêd. Foar de komst fan de Portegezen, twadde helte 16e iuw, wie it net mear as in fiskersdoarp. Yn de baai fan Nagasaki lei it keunstmjittige eilân Desjima, dêr’t earst de Portegezen op wennen om hannel te driuwen mei de Japanners, en dat letter oernaam waard troch de Nederlanners. De *shogun* sette fan 1614 ôf de kristenen út Japan, omdat de Nederlanners gjin oare yntinsjes hienen as hannel te driuwen en holpen by it ferdriuwen fan oare kristenen mochten sy op Desjima bliuwe. Fan 1641 oant 1853 wie de Nederlânske hannel fia Desjima it ienige Jeropeeske kontakt dat Japan hie.

### Twadde Wrâldkriich

Trije dagen nei’t de Feriene Steaten in atoombom op Hiroshima smiten hienen, waard op 9 augustus 1945 ek in atoombom op Nagasaki goaid, de bom hie de namme *Fat Man*. It doel fan de bom wie eins it ferwoasten fan de stêd Kokura, mar boppe dy stêd wie it bewolke en dêrom waard oerstapt nei it twadde doel, it yndustriële gebiet fan Nagasaki. De bom eksplodearre op 503 meter boppe de foarstêd Urakami en makke yn totaal likernôch 67.000 slachtoffers (39.000 deaden en 25.000 ferwûnen). Noch jierren letter easke de ioanisearjende strieling dy’t frijkaam út de bom in soad slachtoffers. Nei dy twadde atoombom kapitulearre Japan. De stêd Nagasaki waard nei de kriich wer folslein opboud.

### Hjoed de dei
Op 17 april 2007 waard de 61-jierrige boargemaster fan de stêd, Itchō Itō, yn de omkriten fan it treinstasjon fan Nagasaki deasketten. De dieder, Tetsuya Shiroo, is in lieder fan Suishin-kai, in groep dy’t besibbe is oan de Yamaguchi-gumi, de grutste Japanske misdiedorganisaasje. It motyf fan de dieder is nei alle gedachten wrek fanwegen in auto dy’t troch weiwurksamheden skansearre rekke, wêrop de gemeente de skea net betelje woe. Itō waard troch twa kûgels rekke, en stoar letter oan syn ferwûnings. Itchō Itō stie bekend as in frede-aktivist en wie tsjin it brûken fan atoomwapens.

## Stêdeban
Nagasaki hat mei ferskate stêden in stêdebân:

*  Hiroshima, Japan
*  Saint Paul, Minnesota, Feriene Steaten (1955; de âldste susterstêd fan Japan)
*  Santos, Brazylje (1972)
*  Porto, Portegal (1978)
*  Middelburch, Nederlân (1978)
*  Fuzhou, Sina (1980)
*  Vaux-sur-Aure, Frankryk (2005)
Jan Gerritsz. van Bronchorst

**Jan Gerritsz. van Bronckhorst** (ek: **'Bronchorst**') (Utert, 1603 - Amsterdam, novimber of desimber 1661) wie in Nederlânsk keunstskilder en graveur.

Bronckhorst waard oplaat as glêsskilder troch Jan Verburgh yn Utert, en doe fan 1620-1622, yn Atrecht en Parys. Werom yn Utert folge er lessen oan de Utertske tekenakademy en lei him ta op it gravearjen. Hy makke etsen fan skilderijen fan Cornelis van Poelenburgh, dy't him ek oantrune om sels oan 't skilderjen te gean. 

Earst yn 1639 naam er dy stap en waard er lid fan it Sint-Lucasgilde. Hy krige rillegau wichtige opdrachten en om 1650 hinne ferhuze er nei Amsterdam. Dêr beskildere er ûnder oaren de lûken fan it oargel fan de "Nieuwe Kerk", en die ek mei oan it dekorearjen fan it nije stêdhûs op de Dam. Oft Bronckhorst learaar west hat fan Caesar van Everdingen is net mei wissichheid te sizzen, mar fan him beynfloede is er wol.

Bronckhorst skildere grutte histoarjestikken, yn 't earstoan wat beynfloede troch it caravaggisme (mei de sensualiteit dy't dêr anneks mei is). Letter skaaide it wurk mear de kant út fan it klassissisme, wat him in protte offisjele opdrachten opsmiet.
East-Jeropa

**East-Jeropa** is de geografyske namme fan it eastlike part fan Jeropa. Der binne ferskate definysjes fan it gebiet. Yn alle gefallen omfiemet East-Jeropa in grut part fan it Jeropeeske kontinint.

Yn de nauwe sin wurde ûndersteande lannen ta East-Jeropa rekkene:
* Ruslân (Jeropeesk Ruslân, it part fan Ruslân dat westlik fan de Oeral leit)
* Kazachstan (Jeropeesk Kazakstan)
* Wyt-Ruslân
* Oekraïne
* Moldaavje
* Jeropeeske part fan Azerbeidzjan
* Jeropeeske part fan Georgje

By de nauwe definysje fan East-Jeropa, wurde der yn East-Jeropa benammen Slavyske talen sprutsen, wêrby't Moldaavje in útsûndering is, hjir wurdt yn in part fan it lân Roemeensk sprutsen. Fierders wurdt der ûnder oare troch in grutte minderheid in Turkske taal sprutsen, dêr't it Tataarsk de grutste fan is. Oer it heule gebiet is Russysk de lingua franca.

De definysje is yn de skiednis faak feroare, benammen troch politike redenen. Sa waard yn de tiid fan de Kâlde Kriich yn Jeropa sprutsen fan East- en West-Jeropa, de gebieten Súd- en Noard-Jeropa waarden doe kwealik brûkt. East-Jeropa bestie doe út it part fan Jeropa dat eastlik fan it Izeren Gerdyn lei, wêrby ek de Balkan. Sa waard in dúdlike tsjinstelling tusken East en West makke en dus ek tusken it kommunisme en it kapitalisme yn Jeropa. De lannen dy’t yn dizze definysje by East-Jeropa hearden wienen:

* Sovjet-Uny
** Jeropeesk Ruslân
** Estlân
** Letlân
** Litouwen
** Wyt-Ruslân
** Oekraïne
** Moldaavje
* Poalen
* Dútske Demokratyske Republyk
* Tsjechoslowakije
* Hongarije
* Roemeenje
* Joegoslaavje
* Bulgarije
* Albaanje

Mei dizze romme definysje wurde alle lannen fan it Eastblok ta East-Jeropa rekkene. Fan de lannen hjirboppe wurde Estlân, Letlân en Litouwen ek wol ta Noard-Jeropa rekkene, Poalen, Dútslân en Tsjechoslowakije (Tsjechje en Slowakije) ek wol by Sintraal-Jeropa en Joegoslaavje (Kroaasje Bosnje, Serve, Montenegro, Masedoanje, Bulgarije en Albaanje) ek wol ta Súd-Jeropa. Roemeenje en Sloveenje wurde ôfwikseljend ta Sintraal-Jeropa en Súd-Jeropa rekkene.

## Sjoch ek
* Noard-Jeropa
* Noardwest-Jeropa
* Sintraal-Jeropa
* Súd-Jeropa
* West-Jeropa
Histoarjestik

In **histoarjestik** is in skilderij dat in ôfbylding jout fan in bibelsk, mytologysk, histoarysk, allegoarysk of literêr tafreel. Meast giet it om in wurk fan betreklik grutte ôfmjittings, dêr't meardere figueren op ôbylde binne. De term is net fan tapassing op de bibelske skilderijen út de Midsiuwen. Yn de Renêssânse kaam it ôfbyldzjen fan tafrelen út de Aldheid yn de moade. Doe gou it histoarjestik as it heechst berikbere yn de skilderkeunst. Dat bleau sa oant de ein fan de 19e iuw.

## Histoarjeskilderkeunst yn Nederlân
Yn de Gouden Iuw koe de histoarjeskilderkeunst yn de Republyk fan de Nederlannen trochtocht nimme. De foarnaamste fertsjintwurdiger wie Rembrandt, dy't foaral in protte bibelske tafrelen skildere.

In soad wichtige Nederlânske skilders binne ynspirearre en beynfloede, alteast yn de begjinjierren, troch Italjaanske foarbylden. Kopyen fan Italjaanske masterstikken giene rûn yn de Republyk. Dêrfan waarden beskate kompositoaryske skema's fan ôf sjoen. Ek de behanneling fan ljocht en tsjuster *([[chiaroscuro]])*, wie foar in part werom te fieren op Italjaanske foargongers, foaral op Caravaggio. De Hollanners soene der sels absolute masters yn wurde. Der waard sels nei Itaalje gien om de orizjinele foarbylden te besjen. De Utertske caravaggisten sa as Hendrick ter Brugghen, Dirck van Baburen en Gerard van Honthorst, foarmen út soarte in skeakel tusken Itaalje en Nederlân.

## Histoarjeskilderkeunst yn Belgje
Yn Flaanderen wie yn de 17e iuw Rubens de wichtichste fertsjintwurdiger yn dat sjenre. Hy skildere ûnder oaren in protte mytologyske ûnderwerpen.

Nei de Belgyske opstân yn 1830 hie de jonge naasje in grut ferlet fan in eigen identiteit. De skilderkeunst levere dêrta in bydrage troch ferskillende tiidrekken út de Belgyske skiednis te ferbyldzjen en by it grutte publyk te bringen. De bewenners fan Noard-Galje, troch Julius Caesar Belgen neamd, en mannen as Godfried fan Bouillon waarden populêre ûnderwerpen foar Belgyske skilders. De bekendste fertolker fan dizze histoarjeskilderkeunst yn de romantyk wie Gustaaf Wappers, mar ek Louis Gallait, Nicaise de Keyser, Henri of Hendrik Leys en Antoine Wiertz hawwe wichtige bydragen levere.
Letterlape

In **letterlape** (ek: **letterdoek** of **merklape** ) is in borduerde doek dy't troch famkes tusken 5-14 jier makke waard om te oefenjen yn it bordueren en it lettere linnenguod of útset in merkje jaan te kinnen. It Frysk Museum hat mear as 400 letterlapen út ± 1600-1870. 

## Skiednis
Wannear't de letterlape krekt ûntstien is, is ûnbekend. Wol is der in letterlape te sjen op in skilderij fan Joos van Cleve "De hillige famylje", dat om 1520 hinne makke is yn Antwerpen. De âldste yn Nederlân oanwêzege letterlape komt út 1608. Dêrfoar waarden grif ek al letterlapen makke, want de earste printe patroaneboekjes fan Johann Schonsperger ferskynden yn 1523 yn Augsburg. Yn Nederlân waard yn it begjin benammen nei patroanen fan memmes letterlape of sels 'ûntwurpen' patroanen makke nei bibelske tafrielen. 
It alfabet waard brûkt foar it merken fan de linnenútset en de sifers om oan te jaan hoefolle men fan in bepaalde soarte hie. It wie eartiids wizânsje om it linnenguod ien of twa kear jiers nei waskerijen en blekerijen te bringen. Om ferwikseling en stellen foar te kommen moast it linnenguod merke wurde.

Faak wie it ek de frou fan de skoalmaster dy't ûnderrjocht yn hantwurkjen joech. Om 1880 kaam de skoalwet dy't bepaalde dat oan de legere skoallen les jûn wurde moast yn ûnder oare 'fraaie hantwurken foar famkes'. Dit wie de oanset foar de bekende reade skoallelapkes.
Meast yn krússtek litte se alfabetten (goatysk of romeinsk), sifers, skipkes, mooltsjes, húskes, passysymboalen en ek faak geloksfûgels en libbenssymboalen sjen. Der waarden ek tagelyk rântjes borduerd. It sjenre is ynternasjonaal, mar de Fryske kleuren falle op.

## Literatuer
* *Pronklappen uit Nederlandse en Belgische meisjesscholen* - Hennie en Sjoerd Stevan (Museum foar Nillekeunst yn Winschoten)
* *Tilly's huisjes en kruisjes* - Tilly Jepsen-Flohil
* *"Jan Houtman: zijn merklappen in boekvorm*

## Keppeling om utens
* [Letterlapepatroanen Museum [It Admiraliteitshûs]]
*Webstek oer letterlapen
Caesar fan Everdingen

**Caesar Pieters fan Everdingen** (Alkmaar, ± 1617 - dêre begroeven 13 oktober 1678) wie in Nederlânsk keunstskilder. Hy wie de broer fan de skilder Allart van Everdingen. Hy wurdt ek wol **Cesar Boetius fan Everdingen** neamd. (*Cesar* wurdt somtiden stavere as *Caesar* of *Ceser*  en *Boetius*  as *Bovetius* of *Bovesis*.) 

## Libben
Caesar fan Everdingen soe oplaat wêze yn Utert. Yn 1632 gie er by it Sint-Lucasgilde yn Alkmaar, mar der is gjin wurk fan him bekend fan foar 1636. Om 1640 hinne kaam Caesar van Everdingen yn 'e kunde mei skilder/arsjitekt Jacob van Campen. Troch him krige er in stikmannich wichtige opdrachten. 

Caesar fan Everdingen troude yn 1646 mar it houlik bleau sûnder bern. Hy ferfarde yn 1648 nei Haarlim, dêr't er by de skutterij fan Sint-Joaris gie en yn 1651 lid waard fan it gilde. Hy die ek mei oan it dekorearjen fan de Oranjeseal fan Hûs te Bosch yn De Haach. Yn 1658 gie er foar altyd werom nei Alkmaar. Hy waard begroeven yn de Grutte of Sint-Laurenstsjerke yn Alkmaar.

## Wurk
Caesar fan Everdingen skildere meast histoarjestikken en portretten. Syn wurk is faaks it hichtepunt fan it Hollânsk klassisisme yn de skilderkeunst, sa at dat ûntwikkele waard troch Jacob van Campen en Haarlimske skilders as Pieter de Grebber en Salomon de Bray.

## Iepenbiere kolleksjes
*Frans Hals Museum yn Haarlim
*Grutte of Sint-Laurenstsjerke yn Alkmaar
*Steedlik Museum Alkmaar
Hollânske skoalle

Under de **Hollandske Skoalle** of *âlde Hollânske masters* ferstiet men keunstners dy't fan de iere Renêssânse oant en mei it begjin fan de Barok warber west hawwe. 

Yn de perioade dêrnei wurde de keunstners klassifisearre as Hollânske masters. It binne ûnder oaren keunstskilders, byldhouwers en arsjitekten.

De wichtichste binne Rembrandt van Rijn, Frans Hals, Johannes Vermeer, Jacob van Ruisdael en Jan Steen.

## Musea
Der binne in tal musea dy't in grutte samling Hollânske masters hawwe, sa as:
* Frans Hals Museum
* Ryksmuseum Amsterdam
* Mauritshûs
* Hermitaazje yn Sint-Petersburch
* Louvre yn Parys
* Gemäldegalerie yn Berlyn
* Alte Pinakothek yn München
* National Gallery yn Londen
* Kunsthistorisches Museum Wien yn Wenen

## List
De masters yn de list binne yn in logyske gronologyske folchoarder set. At de bertedatun net wis is, wurdt de perioade wêryn't men aktyf west hat jûn.  

### Barok

## Sjoch ek
*List fan skilders út de Barok
Alpenka

De **Alpenka** (*Pyrrhocorax graculus*) is in kriefûgelsoarte út it skaai fan de berchkaen (*Pyrrhocorax*). It is dus net in soarte út it skaai fan de krieën (*Corvus*).
Judith Leyster

**Judith Leyster** (Haarlim, july 1609 - Heemstede, 18 febrewaris 1660) wie in Nederlânske skilderesse út de 17e iuw. Sy wie ien fan mar in pear froulike skilders yn Nederlân yn de Gouden Iuw; wie ek de iennichste frou by it Haarlimse skildersgilde. Leyster har skildertechnyk hat in soad fan dy fan Frans Hals, dêrom wurdt der tocht dat hja syn learling west hat en dat sy studearre hat by Frans de Grebber.

## Libben
Judith Leyster waard op 28 july 1609 doopt yn de Grutte Tsjerke yn Haarlim. Se wie it achtste bern fan Jan Willemssoan en Trijn Jasperdr. Har heit hie in brouwerij, de *Leyster*. Yn 1628 ferfarde de húshâlding nei Vreeland yn de provinsje Utert, dêr't hja nei alle gedachten kontakt hie mei de Utertske Caravaggisten Hendrick Terbrugghen en Gerrit van Honthorst. Yn septimber 1629 giene Judiths âlden nei Saandam. It is net wis at Judith mei gie of dat se rillegau werom gie nei Haarlim. Yn alle gefallen wie der yn 1631 in Judith Jansd. tsjûge by de doop fan ien fan de bern fan Frans Hals. Har earste signearre wurk is fan dat jier. Dat die hja mei in monogram in de foarm fan in stjer, taheakke oan har namme: fan Ley-*ster*. Yn 1633 waard Judith talitten by it Sint-Lucasgilde. Se troude op 1 juny 1636 yn Heemstede mei de keunstskilder Jan Miense Molenaer en krige fiif bern: Johannus (1637), Jacobus (1639), Helena (1643), Eva (1646) en Constantijn (1650). It soargjen foar har húshâlding wie wierskynlik wol de ein fan har skilderskarriêre, want der is suver gjin wurk bekend fan nei 1636; wol twa platen yn in boek oer tulpen út 1643 en noch in portret út 1652. Yn it neijier fan 1659 waard Judith Leyster, krekt as har man, slim siik. Judith stoar inkelde moannen letter en kaam te hôf yn Heemstede op 10 febrewaris 1660. Har man Jan Miense Molenaer bleau oer mei de twa noch libjende bern en stoar acht jier letter.

## Wurk
Leyster wie foaral fernijend wat har tematyk oanbelanget. Sy skildere rêstige húslike tafrielen mei froulju dy't yn 'e hûs oan 't wurk binne; dit soarte wurk wie foar 1650 net sa populêr. Har wurk hie fierders itselde karakter as dat fan har tiidgenoaten, sa as Hals, Jan Steen, en de Utertske caravaggisten Hendrick Terbrugghen en Gerrit van Honthorst; dit soarte sjênrestikken, fan herbergen en oare ferdivedaasje waard stadichoan populêrder by de oanwaaksende Hollânske middenklasse.

Leyster wie by har libben wol bekend en waard wurdearre troch har tiidgenoaten, mar nei har dea hat har wurk lange tiid fergetten west. Leyster's wurk waard yn 1893 opnij ûntdekt doe't it Louvre in skilderij kocht dat taskreaun waard oan Frans Hals, mar feitlik fan Leyster wie.

Oan Judith Leyster wurde 48 wurken taskreaun. Tolve binne weirekke, alteast net mear te finen, en fan sân oare stikken is net wis at hja dy yndie skildere hat.

Bekend wurk is:
* *It útstel* (of *Man biedt jonge vrouw geld aan*) (1631)
* *Famke mei striehoed*
* *Spultsje Tiktak*
* *Bern mei in kat en in iel*
* *Musisearjend selskip*
* *Selsportret* (1633)
* *Jonge mei fluit* (ca. 1635)
* *Serenada*
* *Pikelhjerring* (1629)
Ellen de Thouars

**Ellen de Thouars** (Drachten, 11 april 1915 – Amsterdam, 14 july 1997) wie in Nederlânsk aktrise.

Ellen de Thouars gie nei de HBS en doe nei in kostskoalle yn Switserlân.

Op 20 febrewaris 1951 troude hja mei de akteur Ko van Dijk. Sy spile doe by Comedia, it toanielselskip dêr't Ko van Dijk ek oan ferbûn wie. Dit houlik waard yn 1955 ûntbûn.

De Thouars waard bekend troch har karakterrollen yn in protte produksjes tusken 1941 en 1969 by ferskillende toanielgroepen. Yn de jierren '70 wie hja te sjen yn de Swiebertje-rige, mar ek yn ferskate oare telefyzjeprogrammas. Yn 1980 krige hja de rol fan mem yn de Nederlânske spylfilm *Spetters* fan Paul Verhoeven en yn 1984 spile hja yn de searje *Opzoek naar Yolanda* de rol fan frou G.H. Razendijk-Klepjes njonken Ad Noyons dy't har man spile.

## Filmografy
**Een galerij* .... Liesje (1 episoade, 1994)
** *De wanhoop van de sirene* (1994) TF episoade .... Liesje
**Bruin goud* (1994) (TV) 
**We zijn weer thuis* .... Winkeleigenares (1 episoade, 1989)
***Moeder's geheim* (1989) TF episode .... Winkeleignaresse
**Zoeken naar Eileen* (1987) .... Har skoanmem 
**Terug naar Oegstgeest* (1987) .... Mefrou van Teeng  
**Kun je me zeggen waar ik woon?* (1985) (TF) 
**Opzoek naar Yolanda* .... G.H. Razendijk-Klepjes (1 episoade, 1984)
***Nette mensen* (1984) TF episoade .... G.H. Razendijk-Klepjes
**Spetters* (1980).....De mem 
**Een pak slaag* (1979) .... Loes  
**Kunt u mij de weg naar Hamelen vertellen, mijnheer?* .... Heks Ludmilla van de Eiken / ... (5 episoades, 1973-1976)
***Het IJspaleis* (1976) TF episoade (stim) .... Heks Ludmilla van de Eiken
***Wenzela de IJsheks* (1976) TF episoade (stim) .... Ludmilla van de Eiken
***De gast van wamp* (1975) TF episoade (stim) .... Heks Ludmilla van de Eiken
***De zoon van zwankezwaan* (1975) TF episoade (stim) .... Heks Ludmilla
***De bruiden van dril* (1973) TF episoade .... Heks Ludmilla van de Eiken
**Cyrano de Bergerac* (1975) (TF) .... De duègna 
*"Kamer 17" .... Muoike Trui (1 episoade, 1974)
***Het vluchtkoffertje* (1974) TF episoade .... Muoike Trui
**De klop op de deur* (1970) TF-rige 
**De kleine zielen* .... Mefrou Friesesteyn (2 episoades, 1969)
**Episode #1.2 (1969) TF episoade .... Mefrou Friesesteyn
**Episode #1.1 (1969) TF episoade 
**Memorandum van een dokter* .... Harriët Matlock (1 episoade, 1965)
***Schoon schip* (1965) TF episoade .... Harriët Matlock
*"Maigret" .... Mefr. Cornet (1 episoade, 1964)
***De moedwillige vergissing* (1964) TF episoade .... Fr. Cornet
**Schuld en boete* (1963) (TF) .... Darja Pawlona 
**Bas Boterbloem* (1 episoade, 1961)
**Episode #1.6 (1961) TF episoade 
**De zaak M.P.* (1960) .... Assistinte Mahari 
**Dokter Gerbrand* (1959) (TF) 
**[[Swiebertje]]* (1955) TF-rige .... Baronesse
Mads Wittermans

**Mads Wittermans** (Drachten, 22 jannewaris 1977) is in Nederlânsk akteur. 

Hy is bekend fan syn rol as Ot van Zeventer, yn de tv-searje *[[Fort Alpha]]*, oer in havoklasse op it Alpha College. Ek hie er rollen yn de films *Van God Los*, *[[Phileine Zegt Sorry]]*, *[[De Scheepsjongens van Bontekoe (film)|De Scheepsjongens van Bontekoe]]* en *Doodeind*. 

Joop Wittermans is syn heit en dy spile ek mei yn Forta Alpha as de konsjerzje Piet. Mads hat neist syn telefyzjewurk ek yn toanielstikken spile: 

* *Vader & Zoon* (mei syn heit Joop Wittermans)
* *Mijn Elektra*
* *Stormbrein* (syn earste solo-optreden oer syn ADHD)
* *Peerd & Woagen* (in foarstelling oer 'de Grinslander', regissearre troch Theo de Groot)
* *The Meeting*, oer de striid tsjin syn alkoholferslaving.

Hy wennet mei frou en bern, Milou en Mante, yn Grins.

## Filmografy
* *Fort Alpha* (1996-1997) - Ot van Zeventer
* *Hotnews.nl* - Arno
* *[[De scheepsjongens van Bontekoe (film)|De scheepsjongens van Bontekoe]]* (2007) - Pitersoan
* *[[Flikken Maastricht]]* (2007) - Danny Hovink en (2021) - gastrol: eigener club
* *13 in de oorlog* (2009) - Henk Post
* *Penoza* (2012 & 2013) - Speedy
* *[[Sinterklaasjournaal]]* (2017) - Lid Dokkumse Diepfrieze Dakkapel (ôfl. 1 t/m 6)
* *Komt een man bij de dokter* (2017) - Ferskate rollen
* *[[Goede tijden, slechte tijden]]* (2017) - Marco Rienstra
* *De 12 van Schouwendam* (2019) - Siebren van Keulen
* *Baantjer: het Begin* (2019) - Mees Winia
* *De veroordeling* (2021)
* *Rampvlucht* (2022) - Jeffrey Veldhuizen
* *[[Mocro Maffia (telefyzjerige)|Mocro Maffia]]* (2023-no) - Otto Massing
* *[[Mocro Maffia (telefyzjrige)|Mocro Maffia: Tatta]]* (2023) - Otto Massing
* *[[Oogappels]]* (2024) - Harry
* *[[Bennie (searje)|Bennie]]* (2025) - Boudewijn

## Keppelings om utens
* Webstee fan ''Stormbrein''
* Webstee fan ''Peerd''
Auke Herrema

**Auke Herrema** (Drachten, 16 desimber 1956) is in Nederlânsk cartoonist, yllustrator, berneboekeskriuwer en oersetter fan berneboeken.

Yn 1969 gie Herrema nei it ateneum yn Drachten. Dêrnei sette er ôf nei Delft om arsjitektuer te studearjen oan de Technyske Universiteit. Hy studearre ôf yn 1983. Op dat stuit koe er gjin wurk fine as boukundige. Herrema hie lykwols altyd al in soad niget oan tekenjen, dat dêr hat er syn berop fan makke.

Meastal wurket er foar reklameburo's en it bedriuwslibben, mar hy tekenet leaver foar (berne)boeken. Teffens jout er lêzingen op skoallen en yn bibleteken.

## Wurk (kar-út)
### Berneboeken
* *Bolopiep ligt eruit*
* *Bolopiep komt eraan!!*
* *Sander en Moniek: De twaalf uur-trein*
* *Kevin Q en het eiland Win*
* *Sander en Moniek: Het spookt in de kelder*

### Tekenteltsje
* 'Een Kleine Verbouwing'
* Wurk yn ferskate kranten en blêden 

## Keppeling om utens
* Hiemside fan Auke Herrema
Jeropeesk Kazakstan

**Jeropeesk Kazakstan** is it gebiet yn Kazakstan dat geografysk by Jeropa heard. It is it relatyf lytse, meast westlike part fan it lân, it wurdt troch de rivier de Oeral fan Aazje skieden en foarmet sadwaande it uterste easten fan Jeropa.

It gebiet wurdt beheine troch Ruslân yn it noarden en it westen, troch de rêst fan Kazakstan yn it easten en troch de Kaspyske See yn it suden. De súdlike helte wurdt rûchwei ynnaam troch in sintrale en meast noardlike part fan de Kaspyske Leechflakte.

## Geografy

### Stêden
Jeropeesk Kazakstan hat twa grutte stêden. Oral leit yn it noardeasten oan de rivier de Oeral, der wenje likernôch 195.000 minsken. De oare grutte stêd is Atiraw yn it súdeasten op de delta fan de Oeral, it hat likernôch 142.500 ynwenners. Fierders binne der noch lytsere stêden as Kaztalovka, Urda en Dzhanybek yn it westen.

### Marren
* Aralsormar
* Asciozek
* Kaspyske See
* Ozero Zaltyr

### Rivieren
* Bolsjoj Oezen
* Kushum
* Wolga

## Oare definysje
Guon minsken beskôgje alles yn Kazakstan dat westlik fan it útrekte berchtme de Oeral leit as Jeropeesk Kazakstan. Op dy manear hoecht de Jeropeesk-Azjatyske grins yn Oral gjin bocht te nei rjochts te meitsje (en slút it Kazakske part fan Jeropa better oan op it Russyke part, dat breder is omdat it ek troch de Oeral begrinze wurdt). Yn it ornearjen wurdt de Emba as grins sjoen. Dizze definearring komt fan it wurk fan de Sweedske geograaf Philip Johan von Strahlenberg, dy’t yn 1730 in boek publisearre mei de namme “Ruslân, Sibearje en Tartarije (Ruslân observearre). Hjiryn tekene hy nije lânkaarten fan gebieten oer gânsk Ruslân, en stelde hy de grins tusken de wrâlddielen Jeropa en Aazje fêst yn it Russysk territoarium. Dizze grins folget de toppen fan it Oeral-berchtme, dêrnei it legere part fan de rivier Emba oant de mûning yn de Kaspyske See. Tsarina Anna I oanfurdige yn 1730 Von Strahlenberg syn foarstel, wêrtroch dizze grins algemien oanfurdige rekke yn de wittenskiplike literatuer.
Rienk Jelgerhuis

**Rienk Jelgerhuis** (Ljouwert, 13 april 1729 – Amsterdam, 17 april 1806) wie in Nederlânsk keunstskilder, graveur en tekener fan Frysk komôf. 

Jelgerhuis waard berne yn Ljouwert. Hy wurke yn 1796 yn Ljouwert en letter yn Kampen en Amsterdam. Hy waard bekend as rûnreizgjend portretskilder. Hy brocht leafst 7.763 portretten op syn namme.  Jelgerhuis wie ek behangskilder en makke teffens allegoryske skilderijen. Hy joech skilderûnderrjocht oan syn soan, Johannes Jelgerhuis, dy't skilder, yllustrator en akteur mei namme waard. Rienk Jelgerhuis stoar yn Amsterdam.

Jelgerhuis hat twa kear troud west.

## Ferskaat
*G.A. Wumkes, Stads- en dorpskroniek van Friesland: 1765, 9 oktober: *A. Ferwerda en Rienk Jelgerhuis te Leeuwarden drukken en geven uit op 22 koperen platen de lijkstatie van princes Maria Louise, prijs ƒ 6.*
Potsdam

**Potsdam** is de haadstêd fan de Dútske dielsteat Brandenboarch. It is de grutste stêd yn de dielsteat Brandenboarch. 

Yn it jier 1660 boude Freark Willem fan Brandenboarch syn simmerferbliuw yn Potsdam. Freark fan Prusen boude mânske bouwurken, lykas it paleis Sanssouci en it Neues Palais. Yn de twadde helte fan de 19e iuw wie Berlyn de haadstêd fan Prusen en it Dútske Keizerryk, mar de politike elite bleau yn Potsdam wenjen. Yn 1918 feroare dat, it Dútske Keizerryk hie de Earste Wrâldkriich ferlern, wêrtroch keizer Willem II flechtsje moast. Op 21 maart 1933 is de saneamde Dei fan Potsdam holden, dêr't de nije Ryksdei ûnder de nazys ynwijd waard. De stêd is fral bekend wurden troch de Konferinsje fan Potsdam fan 1945.

## Berne yn Potsdam
* Wilhelm von Humboldt (1767-1835), taalwittenskipper, filosoof en steatsman
* Freark Willem III fan Prusen (1770-1840), kening fan Prusen en komponist
* Freark III fan Dútslân (1831-1888), keizer fan it Dútske Keizerryk
* Willem II fan Dútslân (1859-1941), lêste keizer fan it Dútske Keizerryk
* Leo Geyr von Schweppenburg (1886-1974), generaal
* Hasso von Manteuffel (1897-1978), generaal yn de Twadde Wrâldkriich
* Paul Blobel (1894-1951), arsjitekt, SS-Standartenführer en lid fan de Sicherheitsdienst (SD)

## Sport en rekreaasje
Potsdam leit oan de Jeropeeske kuierrûte E11, dy't fan De Haach nei it easten rint, op it stuit oant de grins mei Poalen/Litouwen. De súksesfolle frouljusfuotbalferiening 1. FFC Turbine Potsdam komt út Potsdam.
Johannes Jelgerhuis

**Johannes Jelgerhuis** (Ljouwert, 24 septimber 1770 - Amsterdam, 6 oktober 1836) wie in Nederlânsk keunstskilder, yllustrator en akteur. Hy krige ûnderwiis fan syn heit, Rienk Jelgerhuis (1729-1806), en fan de behang- en lânskipsskilder Pieter Pietersz. Barbiers II. Hy reizge mei syn heit de Republyk troch en makke wilens yllustraasjes foar almanakken, politike tekeningen en grafysk wurk oer it doetiidske barren.

Fan 1805 ôf hie er fêst wurk by de Amsterdamske Stedsskouboarch, dêr't er bekend waard as akteur yn treurspullen. 

Yn 1806 sette er him ta wenjen yn Amsterdam.

## Houlik en bern
Jelgerhuis boaske oan Philippina Maria van der Boon op 18 desimber 1791, yn de "Oude Kerk" te Delft. Letter hat er noch troud west mei Alida Maria Margaretha Dol, in katolike frou út Delft.

Bern út it earste houlik: 
* 15 sept. 1792 Catherina Hesselina (Cato)
* 12 aug. 1793 Johanna Clara (Jans)
* 21 july 1794 Philippina Maria (Miemie)
* 16 sept. 1796 Cornelia Adriana (Keetje)
* 7 nov. 1798 Johannes

Ut it twadde houlik:
* 20 feb 1804 Hermanus Augustus.

## Sitaat
*Het werk van een schilder kan door de generatie na hem nog bewonderd worden, een toneelspeler laat niets na.*

## Boek
* *Theoretische lessen over de Gesticulatie en de Mimiek* (1827). Mei tekeningen fan ferskate poses fan Jegerhuis sels

## Keppeling om utens
* Johannes Jelgerhuis by de DBNL
Dole Gudbrandsdal (hynder)

De **Dole Gudbrandsdal**, ek wol allinnich *Dole* is in lûkhynderras út Noarwegen. De tafoeging *Gudbrandsdal* is ta ûnderskie fan in ûnderras fan dravers dat út it ras fuortkaam is, de Dole-draver.

## Sibskip
De Dole is nei alle gedachten ûntstean yn it Noarske Gudbrandsdal. Der wurdt oannaam dat it ras itselde komôf hat as de Dales- en Fell-ponnys yn Ingelân, dêr't it ek in protte fan wei hat, mar der liket ek bloed fan it Frysk Hynder yn te sitten, wat mooglik komt út de tiid fan de Fryske seefarders, fan 400 oant 800.

Yn it Noard-Sweedsk Hynder sit dan wer yn protte Dole-bloed.

## Eigenskippen
In Dole-hynder is likernôch 146 sm heech, mei in wicht fan sa'n 585 kilo, en is ornaris brún as swart, mar ljochter-kleurde hynders binne der ek. It is spiersterk en koart fan foarm. It meie dan lytse hynders wêze, hja kinne al goed lûke, wat ek in raseigenskip is dêr't op keurd wurdt. It ras wurdt foaral brûkt foar swier wurk op de buorkerij en yn 'e bosk.
Matthew Poole

**Matthew Poole** (York, 1624 - Amsterdam, 1679) wie in fan de Tsjerke fan Ingelân (Anglikaanske Tsjerke) ôfskieden protestantske teolooch.

## Libben
Poole studearre oan it Emmanuel College yn Cambridge.

Fan 1649 oant it oannimmen fan de Uniformiteitswet fan 1662 wie er rektor fan it St Michael le Quernel te Londen. Om't er bang woarn wie fanwege it saneamde Paapske komplot skreaun troch Titus Oates, dy't Poole fanwegen syn traktaat "Nullity of the Romisch Faith" oantsjut hie om te fermoardzjen, flechte hy út Ingelân en wenne syn lêste libbensjierren yn Amsterdam. Hy ferstoar dêr yn 1679.

In folsleine biografy fan Poole is makke troch Thomas Harley yn febrewaris 2009.

## Wurk
It wurk dêr't er meastens mei assosjearre wurd is de "Synopsis criticorum biblicorum" (5 dielen, 1669-1676), dêr't er de opfettings fan 150 Bibelske kritisy yn gearfettet. Dat boek waard skreaun yn it Latyn. Poole skreau ek "English Annotations on the Holy Bible", in wurk dat ôfmakke waard troch inkelde ôfskieden bruorren en publisearre yn twa parten yn 1683. Dat wurk is troch oaren fuortset (Lêste edysje, trije parten, 1840).
Eliëzer Ben-Jehûda

**Eliëzer Ben-Jehûda** (אֱלִיעֶזֶר בֶּן־יְהוּדָה), (Lûzjki, Keizerryk Ruslân (no Wyt-Ruslân), 7 jannewaris 1858 - Jeruzalim, 16 desimber 1922) wie in Joadsk aktivist dy't in kaaifiguer wie yn it ta nij libben bringen fan it Hebriuwsk. Ben-Jehûda seach it Hebriuwsk en it sionisme as symbioatysk: "De Hebriuwske taal kin allinnich mar libje as wy de naasje wêr oplibje litte en it werom bringe nei it heitelân," skreau er.

## Keppelings om utens
* Jewish Virtual Library - biografy (ingelsk)
Annales Fuldenses

De ***Annales Fuldenses*** binne Frankyske annalen oer it tiidrek 840 oant 901, ôfkomstich út 'e abdij fan Fulda. De annalen binne gearstald troch meardere skriuwers. 

De annalen fan Fulda foarmje in fuortsetting fan 'e *[[Annales Regni Francorum]]*. Hja kinne ûnderferdield wurde yn trije parten. It earste part omfiemet it tiidrek 714 oant 838 en is gearstald troch Einhard. It twadde diel bestrykt it tiidrek 838 oant 864. Dat part is skreaun troch Rudolf fan Fulda. It tredde diel, 864 oant 882, is fan de hân fan Meinhard. Nei 882 wurde de annalen yn twa ferzjes fuortsetten: de Mainzer fuortsetting en  de Beierske fuortsetting. Krekt as de oare annalen út it Frankyske tiidrek foarme hja in wichtige histoaryske boarne, dy't lykwols net altyd objektyf is, mei't hja skreaun binne fan it eachpunt fan de hearskjende foarsten út. 

Yn 1992 publisearre oersetter Klaas Bruinsma fragminten út 'e *Annales Fuldenses* dy't troch him yn it Frysk fertaald wiene yn it tydskrift *[[De Neitiid]]* (junynû., s. 26-31), ûnder de titel *Ut de "Traditiones Fuldensis": Beskriuwing fan de Ynkomsten út Fryslân ûnder de Abt Hadamarus*.

## Keppeling om utens
* Monumenta Germaniae Historica: Annales Fuldenses
* De Annalen fan Fulda oerset yn 't Nederlânsk en Ingelsk
Departemint fan de Delf

It **Departement fan de Delf** bestie fan 1798 oant 1801. De haadstêd wie Delft.

It departemint wie in diel fan de Bataafske Republyk en omfieme likernôch it midden fan it eardere goa Hollân en in lyts part fan it eardere goa Utert. Yn i noarden waard it begrinzge troch de Alde Ryn en yn it suden troch de Waal en de Nije Maas.

By it oantreden fan it Steatsbewâld yn 1801 waard it departemint wer opheft en waarden de âlde grinzen wer oanhâlden; it departemint fan de Delf kaam foar it grutste part by it Departemint Hollân, it meast eastlike diel kaam werom by Utert.

## Keppeling om utens
*Kaart fan de Bataafske Republyk 1798-1801
Departemint fan de Dommel

It **Departemint fan de Dommel** bestie fan 1798 oant 1801. De haadstêd wie De Bosk.

It wie in part fan de Bataafske Republyk en befieme dielen fan de eardere goaen Bataafsk-Brabân sûnder de Barony fan Breda, Gelderlân besuden de Waal en in lyts stik fan Hollân.

By it oantreden fan it Steatsbewâld yn 1801 waard it departemint wer opheft en waarden de âlde grinzen wer oanhâlden: de departeminten Brabân, Gelderlân en Hollân waarden oprjochte.

## Keppeling om utens
* Kaart fan de Bataafske Republyk 1798-1801