open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Waaierdo

De **waaierdo** of **Fiktoariakroando** (*Goura victoria*) is in dofûgel út it skaai kroandowen (*Goura*). It is ien fan 'e fjouwer kroandowesoarten. De oare trije binne de kroando, de readboarstkroando (ek: Scheepmakers kroando) en de Scatlers kroando.  

Waaierdowen wurde al sûnt 1848 yn dieretunen holden. Europeeske dieretunen wurkje oan in fokprogramma foar it behâld fan 'e soarte, dy't troch IUCN as hast bedrige klassifisearre wurdt. Yn dieretunen slagget de fok hjoed-de-dei regelmjittich.   

Waaierdowen wurde oant 74 sm lang en wege 2,5 kg en dêrmei heart de soarte ta de grutste en swierste, hjoeddedei noch foarkommende dowesoarten. Der bestiet gjin geslachtsdimorfisme. 

## Beskriuwing

Typysk foar de soarte binne de fearren op 'e kop, dy't in waaier foarmje. De waaierfearren hawwe oan it ein in wite seame en wurde dêr spatelfoarmich. Fierder binne de fearren lykas by de oare kroandowen. De boppebealch en de flanken binne donker griisblau. De sturtfearren hawwe oan 'e ein in ljochte flek. Waaierdowen hawwe in donkergrize snaffel en de iris fan 'e grutte eagen is read. De poaten fan 'e fûgel binne lang en krêftich. Lykas dat foar it skaai karakteristyk is, hat ek de waaierdo in rûne sturt mei 16 fearren, gjin stútklier en gjin gallepûde.        

## Fersprieding
Waaierdowen komme yn twa ûndersoarten op Nij-Guineä foar. Se libje yn sompen, gebieten dêr't sagopalmbeammen groeie en ek drûge bosken. De waaierdo is in  grutte en swiere fûgel, mar hy kin fleane en as er him bedrige fielt siket er it hegerop yn 'e beammen. Fierder libbet de waaierdo fral op 'e grûn yn pearkes  of yn lytsere groepkes. It ferspriedingsgebiet fan 'e waaierdo oerlapet net mei oare soarten kroandowen.

## Iten
It iten fan waaierdowen bestiet út sied, fruchten en ynsekten. 

## Nêst

Waaierdowen hawwe harren nêst yn beammen. It bestiet út twigen en blêden en is stabiler as de foar de dowen karakteristike suterige nêsten. It lechsel bestiet út mar ien aai, dat yn 28 dagen útbret wurdt.  

## Undersoarten
De waaierdo hat twa ûndersoarten:

* *Goura victoria victoria* op 'e eilannen Japen en Biak.
* *Goura victoria beccarii* yn noardlik Nij-Guineä.

## Status
Hoefolle waaierdowen der binne is net bekend. Neffens de IUCN is de waaierdo in hast bedrige soarte, om 't der bot jage wurdt op 'e fûgel en dêrom nei alle gedachten yn oantal ôfnimt.
De Holder (bernetydskrift)

**De Holder** wie in bernetydskrift dat tusken 1992-1998 útjûn waard troch it Mienskiplik Sintrum foar Underwiisbegelieding. 

It blêd wie bedoeld foar learlingen fan it basisûnderwiis. Foar it fuortset ûnderwiis wie der it magazine Sjedêrrr!!! Sûnt 1994 wurke De Holder gear mei Frysk & Frij en de jongereinblêden 'Sjedêrrr!!!' en 'Skytmerakels'.
Meiwurkers oan De Holder wiene ûnder oare Jaap Wolthuizen, Willem Tjerkstra en de Boalserter skriuwster Giny Bastiaans.  De útjefte waard subsidearre troch de provinsje Fryslân mei *f* 25.000 jiers.

De Holder ferwiisde mei syn titel nei it ynsekt holder (Nederlânsk: *hommel*) dat symboal stie foar befruchting en krúsbestowing.
Turkske toartel

De **Turkske toartel** (*Streptopelia decaocto*) is in algemiene dowesoarte, dy't yn it grutste part fan Europa en yn dielen fan Aazje foarkomt. De do is yn 'e Nije Wrâld yntrodusearre. 

## Beskriuwing

De fûgel hat in ljocht bêzje-griis fearrekleed en in swart-wite bân yn 'e nekke en in swarte iris. De snaffel is relatyf koart en de poaten ha in leverkleur. Yn 'e flecht falle de ljochte wjukken en bûtenste sturtfearren op. De sturt is fan ûnder foar de helte wyt. It fearrekleed is by beide geslachten itselde. De fûgel is 31 oant 34 sm lang en weecht 150 oant 250 gram. Turkske toartels wurde likernôch 15 jier âld.     

## Iten
It iten fan 'e Turkske toartel bestiet út sied, rûpen, krobben en lytse fruchten.

## Fersprieding
Sûnt 1900 hat de Turkske toartel op eigen krêft fanút de Balkan West-Europa kolonisearre. It earste registrearre briedgefal yn Nederlân wie yn 1950 by Oldebroek. De fûgel mei graach yn 'e buert fan minsken wêze en is in echte kultuerfolger en komt ek in soad yn tunen en parken foar. Foar it tiidrek 2018-2020 wurdt de briedpopulaasje op 53.000 oant 68.000 pearkes rûsd. Winterdeis binne der tusken de 100.000 en 200.000 Turkske toartels.   

Yn 'e Feriene Steaten is de Turkske toartel yn 'e steat Florida yntrodusearre. Fan dêr wei binne se nei oare dielen yn Noard-Amearika migrearre.

## Nêst

De fûgel briedt vaker yn 't jier en kin sels winterdeis noch ta brieden komme. Mei't de Turkske toartel wol fiif kear yn 't jier briede kin is de fûgel yn steat om syn ferspriedingsgebiet jimmeroan fierder út te wreidzjen. Ek jonge fûgels kinne yn in pear moanne tiid al wer meidwaan oan 'e fuortplanting. Der besteane net in soad fûgels, dy't har sa gau fermannichfâldigje kinne.  

It nêst is ienfâldich en bestiet út in pear losse takjes, dy't yn inoar stutsen wurde. Yn dat nêst wurde twa aaien lein, dy't nei 14 oant 18 dagen útkomme. Nei 15 oant 19 dagen kinne de jongen útfleane. De jongen wurde troch de âlders goed beskerme mei 't ien fan 'e âlders der lang op sitten bliuwe. Jonge fûgels hawwe yn 'e nekke noch gjin swart bân. As de jongen útfleane rêde se harren al gau sels. In wike letter begjinne de âlders wer op 'e nei te brieden.    

## Status
De wrâldpopulaasje fan 'e Turkske toartel wurdt op 40.000.000-75.000.000 folwoeksen fûgels rûsd. De soarte wurdt op de Reade list fan 'e IUCN as net bedrige beskôge.
NRC

***NRC*** (fan 1970 oant 25 april 2022 ***NRC Handelsblad***, is in Nederlânsk deiblêd. De krante hat de statuer fan in kwaliteitskrante en wurdt tradisjoneel beskôge as in deiblêd fan liberale sinjatuer. De haadredaksje siet yn it earstoan yn Rotterdam, mar ferhuze yn 2012 nei Amsterdam ta.. 

De krante ferskynde foar it earst op 1 oktober 1970, nei in fúzje fan it *[[Algemeen Handelsblad]]* (oprjochte yn 1828 yn Amsterdam) en de *[[Nieuwe Rotterdamsche Courant]]* (oprjochte yn 1843 yn Rotterdam). Om de oarspronklike abonnees fan de fusearjende kranten oan de fúzje wenne te litten wiene der de earste tiid twa edysjes: *NRC Handelsblad*, mei in spesjale side Rotterdams nijs, en *Handelsblad NRC*, wêryn't in Amsterdamske side opnomd wie. Dizze lêste titel waard yn maaie 1972 skrast.

## Haadredakteuren
* 1970–1972 - Jérôme Heldring (ex-NRC)  Henk Hofland (ex-Handelsblad)  en André Spoor (ex-Handelsblad)
* 1972-1983 - André Spoor
* 1983-1989 - Wout Woltz
* 1990-1996 - Ben Knapen
* 1996-2006 - Folkert Jensma
* 2006-2010 - Birgit Donker
* 2010-2019 - Peter Vandermeersch
* 2019-2024 - René Moerland
* 2024- no - Patricia Veldhuis
Spiraal (wiskunde)

In **spiraal** is in kromme dy 't om in bepaald punt draait en hieltiten tichter by dit punt komt of der hieltiten fierder fan ôf giet. 

In spiraal kin ienfâldich tekene wurde troch in spiker yn de ûndergrûn te stekken en mei in tou oan in potlead te ferbinen. At it potlead de ûndergrûn rekket en it dêrnei nei lofts of nei rjochts beweegd wurdt (mei spand tou), dan ferskynt in spiraalfoarmige streek op de ûndergrûn, trochdat it tou om de spiker wuolle wurdt en dêrtroch hieltiten koarter wurdt.

## Twadiminsjonale spiralen
Mei poalkoördinaten is in spiraal te beskriuwen troch r(\theta) (de straal r as funksje fan de hoeke \theta tusken dy straal en in fêste rjochte line) te tekenjen. In sirkel is dan in bysûnder gefal fan in spiraal mei wiskundige konstante straal.

Inkele foarbylden binne:
* Archimedes-spiraal: r = a + b\theta
* hyperboalyske spiraal: r = \tfrac a\theta
* logaritmyske spiraal of ekwiangulêre spiraal: r = a \cdot b^\theta (yn de natoer komme soksoarte foarmen hjirfan foar)
* Fermat-spiraal: r = \sqrt {\theta}  
* dûbele Fermat-spiraal: r = \sqrt {\theta}  *en*  r = \sqrt {\theta + \pi}    
* Litús spiraal: r = \tfrac1{\sqrt\theta}
* klotoïde (spiraal fan Kornu)
* spiraal fan Theodorus


Ofbyld:Archimedean spiral.svg|Archimedes-spiraal
Ofbyld:Hyperspiral.png|hyperboalysk spiraal
Ofbyld:Logarithmic Spiral Pylab.svg|logaritmyske spiraal
Ofbyld:Fermat's spiral.png|dûbele Fermat-spiraal
Ofbyld:lituus.svg|Litús


## Trijediminsjonale spiralen

Krektas yn it twadiminsjonale gefal is r (no de ôfstân ta in fêste) in funksje fan \theta. 

By trijediminsjonale spiralen is de tredde fariabele h (de hichte - trochgeans de z-koördinaat) ek in funksje fan \theta. 

De heliks en forteks binne spesjale gefallen fan trijediminsjonale spiralen.
Sauwerd

**Sauwerd** (Grinslânsk: *Saauwerd*) is in doarp yn de gemeente It Hegelân yn Grinslân. It doarp is boud om in wier hinne, dêr't it ek syn namme oan tanket. Oant de gemeentlike weryndieling fan 1990 hearde it doarp by de eardere gemeente Adorp. It gemeentehûs fan Adorp stie yn Sauwerd. By Sauwerd stie eartiids de machtige Onstaborg, dy’t letter werboud waard by Wetsinge. Sauwerd leit oan it spoar fan Grins nei Delfsyl en oan it Hegelânspoar. Dy spoarlinen splitse har by it doarp.
Gearstalling

In **gearstalling** of **compositum** is in wurd dat foarme is troch gearfoeging fan twa of mear op himselssteande wurden. 

Yn morfologyske termen giet it om in gearfoeging fan twa of mear frije morfemen. Troch dit lêste skaaimerk ûnderskiede gearstallings har fan ôfliedings, wêryn ien fan de dielen fan de gearstalling – gjin frij mar in bûn morfeem is.
Warffum

**Warffum** (Grinzersk: *Waarvum*) is in doarp yn de gemeente It Hegelân yn Grinslân. Warffum leit oan it Hegelânspoar. 

Op de wierde fan it doarp ien fan de heechste fan Grinslân stiet de midsiuwske herfoarme tsjerke fan Warffum; dizze tsjerke is yn bakstien ferhege yn de twadde helte fan de 16e iuw. Yn de 19e iuw binne skip en koar fan de tsjerke pleistere yn neogoatyske trant, nei in ûntwerp fan de arsjitekt Nicolaas Willem Laat. Krekt bûten Warffum stiet de Breedenborg yn it buorskip Breede.

Oan de súdkant fan Warffum leit it kanaal it Warffumermaar. Noardlik ferbynt it Polderdjip it doarp mei it Noardpolderkanaal of Noardpolderfeart by de Noardpolder. Yn it Polderdjip leit in (eardere) skutslûs, it Warffumerferlaat, en in kearslûs de *Klief* of de *Wachter* neamd. Warffum is oer de dyk ûnder mear berikber fia de provinsjale dyk 363 en hat in treinstasjon oan de spoarline fan Grinslân nei Eemshaven.

It doarp hat in iepenloftmuseum, neamd Het Hoogeland, dêr't de huzen diel fan útmeitsje fan it doarp. Sa is in helte fan in hûs te sjen, wylst de oare helte bewenne wurdt.


Station Warffum (2024)-3.jpg|*[[Stasjon Warffum]] (2024)*
Breedenborg.JPG|*Breedenborg (2005)*
Warffum - gereformeerde kerk.jpg|*Eardere grifformearde tsjerke (2022)*
Warffum - Stationsweg 13.jpg|*Bertehûs fan [[Ede Staal]] (2022)*
20090527 Warffum Het Hoogeland 2.jpg|*Ynfong fan [[Iepenloftmuseum Het Hoogeland]] (2009)*
Kroando

De kroando (Goura cristata) is in dofûgel, dy't yn it west fan it eilân Nij-Guineä libbet.

## Beskriuwing
De kroando liket op de waaierdo en de readboarstkroando, dy't ta itselde skaai hearre, mar de kroando hat in blaugriis boarst, wylst de fearren fan 'e oare twa soarten dêr kastanjebrún binne. De waaierfearren op 'e kop fan 'e waaierdo binne boppedat donkerblau, dy't spatelfoarmich einigje yn in wite kleur.  
 
De kroando wurdt likernôch 80 sm lang en hat in gewicht fan sa'n 2,5 kg. It is in rêstige fûgel, dy't fral op 'e grûn libbet en dêr't er sied, fruchten en beien siket. Alhoewol't de fûgel fleane kin, docht er dat hast nea. De fearren binne meast blau mei donkere wjukken. Opfallend is de waaierfoarmige rige fearren op 'e krún.   
## Nêst
It lechsel fan 'e kroando bestiet út ien aai, dat yn fjouwer wiken útbret wurdt. De jonge fûgel ferlit it nêst nei in moanne en wurdt dan noch likernôch oardel moanne fuorre en grutbrocht. Kroandowen kinne âld wurde. As se mear as 20 jier âld binne, kinne se mei sukses yn finzenskip lechsels grutbringe. Der binne meldings fan kroandowen dy't mear as 40 jier âld woarn binne. 

## Fersprieding
De kroando libbet yn it west fan 'e Yndonezyske provinsje Papûa yn sompen en boskrike plakken en heuvellânbosken oant op in hichte fan 350 m boppe de seespegel, fral op it skiereilân Vogelkop en op guon eilannen west fan Nij-Guineä, lykas Misool, Waigeo, Salawati en Batanta. De kroando komt ek op Seram foar, it ien nei grutste eilân fan 'e Molukken, mar dêr is de fûgel hast mei wissichheid yntrodusearre. 

Oant yn 'e 20e iuw wie de kroando in algemien foarkommende fûgel. Op it fêstelân fan Nij-Guineä en op 'e eilannen Salawati en Seram komt de fûgel lokaal noch algemien foar, mar op Batanta en op guon plakken yn West-Papûa is de fûgel útroege.   

## Status

De grutte fan 'e populaasje wurdt op 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels rûsd. Op 'e Reade list fan 'e IUCN hat de soarte de status fan kwetsber. Der wurdt jage op 'e fûgel, alhoewol net safolle as op 'e oare soarten kroandowen op Papûa-Nij Guineä.

Dêrnjonken bestiet der yllegale hannel om't kroandowen as sierfûgels tige populêr binne. Kroandowen stellen as sierfûgel lykwols hege easken en ha teminsten in 20 m² ferwaarme romte nedich. Fierder wurdt de fûgel troch biotoopferlies as gefolch fan houtkap en de oanlis fan diken foar de eksploitaasje fan hout en mineralen it biotoop bedrige. It ûntsluten fan it biotoop fan 'e do makket it gebiet dêrnjonken ek nochris tagonklik foar streupers. De kroando falt ûnder it Ferdrach foar Ynternasjonale Hannel yn Bedrige Soarten fan Wylde Bisten en Planten.
Kroandowen

**Kroandowen** (*Goura*) foarmje in skaai yn 'e famylje fan 'e dowen (*Columbidae*). It skaai bestiet út fjouwer soarten. De kroandowen hearre ta de grutste dowesoarten fan 'e wrâld. It skaai waard foar it earst beskreaun troch James Francis Stephens yn 1819.

## Fersprieding
De fjouwer soarten fan it skaai libje allegear op Nij-Guineä en op in pear eilannen west fan Nij-Guineä. De leefgebieten fan 'e ferskillende soarten oerlaapje inoar net. Alle soarten wurde troch de IUCN as kwetsber of gefoelich (hast bedrige)  klassifisearre.

## Soarten
**[[Kroando|Goura cristata]]*  –  Kroando
**[[Readboarstkroando|Goura scheepmakeri]]*  –  Readboarstkroando
**[[Sclaters kroando|Goura sclaterii]]*  –  Sclaters kroando
**[[Waaierdo|Goura victoria]]*  –  Waaierdo
Sclaters kroando

De **Sclaters kroando** of **sclaterkroando** (*Goura sclaterii*) is in blaugrize do fan it skaai kroandowen (*Goura*). De soarte waard yn 1876 troch Tommaso Salvadori as in aparte soarte beskrean, mar foar in hiele skoft waard de fûgel as in ûndersoarte fan 'e readboarstkroando beskôge. De do is ferneamd nei de Ingelske ornitolooch Philip Sclater (1829–1913).

## Beskriuwing

De fûgel is foar it grutste part blaugriis en hat lykas de oare soarten fan it skaai in grutte waaier op 'e krún. It boarst is kastanjebrún oant poarperread fan kleur en de iris is read. Tusken mantsjes en wyfkes is gjin ferskil. De fûgel wurdt 66 oant 73 sm lang en weecht 2 oant 2,24 kg.

De fûgel hat in soad fan 'e readboarstkroando. It iennige ferskil mei dy soarte is dat de Sclaters kroando ek read op 'e fleugels hat.   

## Iten
It iten bestiet út fruchten en sied. Ek wringeleaze dierkes wurde fretten. De Sclaters kroando is foar it meast op 'e grûn te finen. Allinne by gefaar siket er it hegerop yn 'e beammen.    

## Nêst
De Sclater kroando boud 3,5 oant 15 meter boppe de grûn in ticht nêst fan twigen, stengels en deade blêden. Se lizze ien aai, dat yn 28 oant 30 dagen útbret wurdt. De jonge fûgel ferlit it nêst nei 28 oant 36 dagen.  

## Fersprieding
De Sclaters kroando libbet yn it súdwest fan Nij-Guineä. It biotoop bestiet út reinwâld en leechlânbosk, fakentiden yn rivierflakes en ek yn heuvellân. De foarkar giet út nei sompige bosken oant 500 m heech. De fûgel is noch aardich oanwêzich yn gebieten wer gjin of net in soad minsken wenje.    

## Status
Yn 'e omkriten fan stêden en in soad bewenning is de fûgel útroege. De Sclaters kroando is in soad bejage en stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as gefoelich foar útstjerren klassifisearre. .
Apogeum

It **apogeum**, út it Latyn, fan *ago* ("tsjin/fuort"), en *gea* ("Ierde"), is it plak yn in omrin om de Ierde wat it fierst fuort fan it swiertepunt fan de Ierde. Op dat stee fan de omrin, tsjin de Ierde oer, is it objekt it stadichst. Lykwols is foar de Moanne de baan net sa presys beskreaun dat krekt sein wurde kin wêr't it *apogeum* leit.

Meer yn it generaal, hat in objekt dat om in oar draait, in apoapsis, in punt fan de bôge wat it fierst fuort is fan dat draaipunt. Oarsom, is by in omrin om de Ierde it punt dêr't de Moanne it tichtstby de Ierde komt it perigeum.
Max Werner

**Max Werner** (Hilfertsom, 29 desimber 1953 - Hilfertsom, 9 april 2024) wie in Nederlânsk drummer en sjonger. Hy wie bekend as de drummer fan Kayak.

## Karriêre
Werner krige syn oplieding ta drummer oan it Hilfertsomske Konservatoarium dêr't er ûnder oare les krige fan de heit fan syn lettere Kayak kollega Pim Koopmans, dy't de drummer waard fan Kayak. Hy wie tsjin wil en tank sjonger (en mellotronspiler) op de earste fiif Kayak-albums. De band waard lykwols mei troch syn markante sjongstim bekend. Hy fielde kommersjele druk om syn klachten oer de sang net al te folle nei bûten te bringen. Nei it album *Starlight Dancer* makke er syn ûntefredenheid bekender en hy stapte oer op de drums; Edward Reekers waard de nije sjonger. Nei it (foarearst) opheffen fan de groep wurke er ûnder oaren as gastmuzikant by oare artysten. Sa spile er mei op *Land of Tá* van Nadieh. Dêrneist wurke er ek as postrinner.

Nei de comeback fan Kayak yn 1999 trede er opnij oan as sjonger foar it album *Close to the Fire*. Nei de toernee yn 2000 waard de gearwurking beëinige.

Werner hat solo fjouwer albums opnommen. Yn 1981 hie hy in ynternasjonale hit mei it nûmer *Rain in in May* (nr. 3 yn Nederlân en nr. 1 yn Dútslân).

Ek naam hy tegearre mei syn âlde Kayak-kollega Johan Slager yn 1981 diel oan de reüny fan *Ekseption*. Hy spile drum, percusje en maribema op it album *Dance Macabre*. Ek wie er yn novimber 1993 lid fan de band Ekseption by de opnamen fan twa livealbums dy 't yn 1994 ferskynden, *The Reunion* en *Best of Ekseption*.

Max Werner ferstoar op 9 april 2024, yn 'e aldens fan 70 jier. 

## Diskografy
### Albums
Blaudoke

It **blaudoke** (*Columba oenas*) is in fûgelsoarte út 'e famylje fan 'e dofûgels (*Columbidae*). It blaudoke is by ús in stânfûgel.

## Beskriuwing
It blaudoke is 28 oant 32 sm lang en hat in spanwiidte fan 60 oant 66 sm. Mantsjes wege likernôch 300 gram en wyfkes likernôch 270 gram. Se ha in blaugriis fearrekleed, de nekke en de hals is oan wjerskanten irisearjend grien. It boarst is blaupears. De wjukken hawwe in swarte râne. De eagjes binne swart. Mantsjes en wyfkes hawwe deselde kleuren.

## Iten
It iten bestiet út sied, nôt, beien, ikels, dielen fan planten ensafuorthinne.

## Fuortplanting

De fûgel briedt fan maart oant septimber. De balts begjint mei bûgingen en it pearen folget op it koezjen mei snaffels en troch inoar de fearkes ploaie. It wyfke leit twa wite aaien yn in beamholte, meast âlde nêsten fan spjochten. Nêstkasten wurde lykwols ek brûkt. De briedtiid duorret likernôch 16 dagen. 

## Fersprieding
Blaudokes binne yn it westen en it suden fan Europa stânfûgels en yn in grut diel fan it ferspriedingsgebiet yn East-Europa en Aazje simmerfûgels.  

De fûgel komt yn Nederlân algemien foar en libbet fral op sângrûn yn in lytsskealich lânskip mei ikkerbou. Blaudokes hawwe har goed oan 'e feroarings yn it agraryske kultuerlânskip oanpast en wisten sûnt de jierren 1980 harren fersprieding oer hiel Nederlân út te wreidzjen.

It tal briedpearkes yn Nederlân wurdt op 54.000 oant 67.000 rûsd. Winterdeis is it oantal troch wintergasten út Skandinaavje en Dútslân heger en wurdt it oantal op 100.000 oant 200.000 rûsd. De heechste oantallen blaudokes binne yn it easten fan Oerisel, Gelderlân, Noard-Brabân en it noarden fan Limburch te finen. Yn Fryslân is in hege konsintraasje tusken De Lemmer en Wolvegea.   

## Undersoarten
Blaudokes kinne yn twa ûndersoarten ûnderferdield wurde:
* *C. o. oenas*: fan westlik Europa en noardwestlik Afrika oant noardlik Kazachstan, súdwestlik Sibearje en noardlik Iran.
* *C. o. yarkandensis*: fan súdeastlik Kazachstan en Oezbekistan oant westlik Sina.

## Status
De wrâldpopulaasje wurdt op 1.400.000-2.600.000 folwoeksen fûgels rûsd. De populaasje liket te groeien en wurdt op de Reade list fan 'e IUCN as net bedrige klassifisearre.
Mårten Eskil Winge

**Mårten Eskil Winge** wie in Sweedske keunstner en yllustrator. Hy wie professor oan de Keninklike Sweedske Keunstakademy. Hy waard assosjearre mei de skilderskoalle fan Düsseldorf. Syn keunst waard beynfloede troch tema's út de Noarske mytology dy 't ek te finen wiene yn wurken fan Nils Blommér (1816-1853) en Carl Wahlbom (1810-1858 ).   

## Libben en wurk
Mårten Edrukking Winge wie de soan fan rektor en dûmny Isaac Martin Winge en Andrietta Sophia Rothman. Winge waard oplaat oan de katedraalskoalle fan Uppsala en slagge yn 1846 foar syn studinteksamen. Dêrnei gong er yn de lear as skilder by P.E. Wallander yn Stockholm. It jier dêrnei skreau er him yn oan de Keninklike Sweedske Akademy foar Skiene Keunsten. Wylst er dêr studearre, wurke er op it postkantoar en skildere er portretten om troch de tiid te kommen. 
Al mei jonge jierren wied er ynteressearre yn 'e âlde Noarske sêgen en by syn stúdzje lutsen syn detaillearre tekeningen oer Noarske ûnderwerpen omtinken. 
Hy ûntwurp ûnder oare yllustraasjes foar it wurk *Nordens guder* fan Adam Oehlenschläger en foar it gedicht *Fosterbröderna* fan kroanprins Karl. Tegearre mei syn stúdzjefreon August Malmström rjochte Winge him op in Sweedske fariant fan it symbolisme.

Yn 1856 waard Winge learling fan Johan Christoffer Boklund oan de nije skilderskoalle fan de  Akademy foar Skiene Keunsten. It jier dêrnei krige er in keninklike medalje foar syn wurk *Karl X Gustav oan it stjerbêd fan Axel Oxenstierna*. Winge krige in beurs dêr 't er fia Düsseldorf nei Parys reizgje koe, dêr 't er yn it Louvre skilderijen fan Peter Paul Rubens kopiearre. Op 'e weromreis berikte er Rome yn 1859 foardat er yn 1863 weromkaam nei Sweden.

Yn 1864 waard Winge keazen ta lid fan de keunstakademy en nei ferskate ûnderwiisopdrachten krige er koart dêrnei de titel professor. Yn 1865 iepene er syn eigen skilderskoalle yn syn atelier. Yn 1877 ûndernaam Winge in twadde reis nei Italië, dy 't him in skat oan ynspiraasje opsmiet.

### Priveelibben
Yn 1867 troude er mei tekstylkeunstneres Hanna Winge, berne Tengelin (1838-1896). Sy wie in sjenreskilderes en meioprjochtster fan de hantwurksliedeferiening *Handarbetets vänner* ('Freonen fan it Hânwurk'). 
 
Winge stoar yn 1896 yn Enköping.

## Galery

Mårten_Winge-Aslög_i_harpan.jpg|*Aslög i harpan* (1856)
Image:Kraka by Winge.jpg|*[[Kraka]]* (1862)
Image:Loki, by Mårten Eskil Winge 1890.jpg|*[[Loki]] en [[Sigyn]]* (1863)
Image:Hjalmars avsked av Orvar Odd efter striden på Samsö.jpg|*It ôfskied fan Hjalmar fan Örvar-Oddr nei de Slach by Samsø.* (1866)
File:Mårten Eskil Winge - Tor's Fight with the Giants - Google Art Project.jpg|*[[Thor]] syn striid mei de reuzen* (1872)
Rotsdo

De **rotsdo** (*Columba livia*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e dowen (*Columbidae*). De do is de stamfoarm fan 'e hûsdo (*Columba livia domestica*) en dêrmei ek de postdo en de stedsdo. Dy domestisearre en ferwyldere foarm telt ta de meast suksesfolle fûgels fan 'e wrâld hat him mei útsûndering fan 'e poalen yntusken oer de hiele wrâld útwreide. De wylde foarm libbe dêrfoar oer allinne yn Europa en Aazje.    

## Beskriuwing

De rotsdo is 31 oant 34 sm lang en hat in gewicht fan 200 oant 300 gram.

It fearrekleed is ljochtgriis mei in donkergrize kop en hals. De siden fan 'e hals binne glânzgjend grien en pears. De wjukken hawwe twa donkere streken. Yn 'e flecht falt de donkergrize sturt mei de swart bân oan it ein en de wite ûnderwjuk op. De snaffel is donker mei in wite, fleizige ferdikking by de noasgatten. De fûgel hat in oranje iris. Mantsjes en wyfkes hawwe deselde kleuren.     

## Fersprieding
Rotsdowen briede fral yn bercheftige gebieten om de Middellânske See. 

## Undersoarten

De soarte is te ferdielen yn njoggen ûndersoarten:
* *C. l. livia*: fan westlik en sintraal  Europa, noardlik Afrika oant sintraal Aazje.
* *C. l. gymnocycla*: fan Mauritaanje en Senegal oant it suden fan Maly en Gana.
* *C. l. targia*: fan noardlik Maly en súdlik Algerije oant sintraal Sûdan.
* *C. l. dakhlae*: westlik Egypte.
* *C. l. schimperi*: eastlik Egypte, súd Sûdan en Eritreä.
* *C. l. palaestinae*: fan Sinaï oant Syrje en it westen en it suden fan it Arabyske skiereilân.
* *C. l. gaddi*: fan eastlik Turkije oant Oezbekistan en westlik en noardlik Afghanistan.
* *C. l. neglecta*: fan westelik Pakistan en eastlik Afghanistan oant de Himalaya.
* *C. l. intermedia*: súdlik Yndia en Sry Lanka.

## Fuortplanting

It nêst wurdt yn in ûndjippe rotsspjalt of op in richel boud. It lechsel bestiet yn 'e regel út twa wite aaien, dy't troch de âlders yn 17 dagen wurde útbret. De fûgel kin alle jierren oant twa of trije kear briede, somtiden noch faker.   

De wyfkes besette yn 'e regel jierren efter inoar itselde territoarium. Se bliuwe meast trou oan 'e selde partner. 

## Status
It liket der op dat de wrâldpopulaasje fan 'e rotsdowen ôfnimt. Mar de fûgel komt yn in ûnbidich grut gebiet foar en de populaasje is grut, sadat de status troch IUCN op 'e Reade list net bedrige neamd wurdt.Birdlife, oproppen 15 april 2024.
Moannedo

De **moannedo** (ferneamd nei syn moannen) of **kraachdo** (*Caloenas nicobarica*) is in fûgelsoarte út 'e famylje fan 'e dowen.

## Beskriuwing

De moannedo is in grutte dowesoarte fan 30 oant 40 sm lang. De kop fan 'e moannedo is blaugriis. De fearren om 'e nekke binne smel en lang. De rest fan it fearrekleed is irisearjend grien, blau, brûns en wat read der trochhinne. 

It DNA fan 'e moannedo hat in soad fan dat fan 'e útstoarne dodo. Fan alle fûgels dy't hjoed-de-dei noch besteane is de moannedo it meast oan 'e dodo besibbe. 

## Fersprieding
De moannedo komt op lytse Aziatyske eilannen en kustkontreien mei bosk foar. It ferspriedingsgebiet fan 'e fûgel leit tusken de eilannen fan 'e Andamanen en Nikobaren yn Yndia oant de eilannen fan Yndoneezje en de Filipinen. Dêrnjonken komt de soarte ek noch foar op 'e Salomonseilannen en Palau.

Wyfkes binne wat lytser as mantsjes en hawwe op 'e donkere snaffel ek in lytsere wrat. 

## Fuortplanting

De moannedo briedt yn koloanjes fan somtiden wol tûzenen fûgels. Se bouwe harren nêst yn 'e beammen oant 12 meter heech. It lechsel bestiet út ien aai, dat troch beide âlders yn 30 dagen útbret wurdt. Nei 70 oant 80 dagen kin it jong himsels rêde.  

## Undersoarten
moannedowen binne yn twa ûndersoarten te ûnderskieden:

* *C. n. nicobarica* (Linnaeus, 1758)): fan 'e Andamanen en Nicobaren, Malakka oant Nij-Guineä, de Filipinen en de Salomonseilannen.
* *C. n. pelewensis* (Finsch, 1875): Palau.

De *C. n. nicobarica* komt it measte foar; wylst de *C. n. pelewensis* allinne op Palau foarkomt. De populaasje fan 'e lêste ûndersoarte is likernôch 1000 fûgels grut. It ferskil tusken de twa ûndersoarten binne de koartere kraachfearren fan 'e *C. n. pelewensis*. Fierder binne de fûgels identyk.  

## Status

Troch de jacht foar it fleis en it ferlies fan biotoop as gefolch fan houtkap foar plantaazjes en bouaktiviteiten rint it tal moannedowen al in skoft tebek. It toerisme nei de eilannen feroarsaket biotoopferlies en de driging dat rôfdieren mei komme, dy't hiele koloanjes yn ien kear ferneatigje kinne. Alhoewol't de fûgel noch in grutte fersprieding hat en op guon plakken sels in soad foarkomt, sjocht de takomst der foar de fûgel nuodlik út. Dêrom beskôget de IUCN de fûgel op 'e Reade list as hast bedrige.

De ynternasjonale hannel yn moannedowen is ferbean. De moannedois in populêre fûgel yn 'e grutte fûgelfolières fan dieretunen.
Toskdo

De **toskdo** (*Didunculus strigirostris*) is in fûgelsoarte fan it skaai toskdowen (*Didunculus*) út de famylje fan 'e dowen (Columbidae). De fûgel is endemysk op 'e eilannen fan Samoä, dêr't it de nasjonale fûgel is. De toskdo wurdt mei útstjerren bedrige en de lêste rûzings geane fan sa'n 100 fûgels út.  

## Beskriuwing

De toskdo is in middelgrutte, likernôch 31 sm lange do mei readeftige poarten en in reade ring om it each. De búk, de kop en de nekke binne griiseftich mei blaugriene irisaasje. De sturt en de wjukken binne readbrún, wylst it boppebealchje en it boarst en de búk swartgrien binne. De do hat in grute, parkyteftige snaffel mei toskeftige útsteksels op 'e ûnderkaak. Mantsjes en wyfkes  ferskille net fan inoar en jonge fûgels ha wat minder sprekkende kleuren en in swarte snaffel mei wat oranje by de basis.

Genetysk is de toskdo besibbe oan 'e útstoarne dodo en de namme fan it skaai bestjut 'lytse dodo'. De fûgel wurdt dêrfandinne ek wol de lytse dodo fan Samoä neamd. 

## Fersprieding
Toskdowen libje yn 'e reinwâlden fan 'e eilannen Savaii en Upolu oant 1600 m boppe seenivo en oan boskrannen by iepen plakken yn it bosk. Betingst is dat der noch grutte beammen op dy iepen plakken steane.  

Sûnt de jierren 1980 is bekend dat de jacht en de ferneatiging fan it biotoop grutte gefolgen hie foar de populaasje. Yn dy tiid waard it tal toskdowen noch op 3.200 op Upolu en 4.800 op Savaii rûsd. De sykloanen fan 1990 en 1991 ferneatigen in grut part fan it leefgebiet fan 'e toskdowen. De ûntwoartele beammen droegen gjin frucht en soargen foar brek oan iten. De delgong gie doe hurd: yn 2000 wiene der noch sa 2.500 fûgels en yn 2006 noch mar 500. Njonken it ferlies oan biotoop foarmje ek de jacht en yntrodusearre rotten en katten in grutte bedriging.      

Sûnt 2006 is der in plan foar it behâld fan 'e soarte, dat stribbet nei it behâld fan it biotoop, it ferbetterjen fan 'e bosken en de behearsking fan rôfdieren. Dêrnjonken wurdt ek de fersprieding fan *[[dysoxylum]]* ûndersocht, om dêrmei de noch restearjende gebieten mei in hege tichtens fan dy beammesoarte fêst te stellen.   

## Iten
Der is net in soad bekend oer de fûgel, mar der wurdt oannommen dat er de fruchten fan 'e *dysoxylum* yt. Syn parkyteftige snaffel brûkt er om fan 'e hurde fruchten te iten.     

## Nêst
Der wurdt tocht dat de fûgel eartiids it nêst op de grûn boude, mar dat de fûgel fanwegen ynfierde rotten en bargen hjoed-de-dei it nêst yn beammen boud.  

## Status

De toskdo libbet yn in beheind gebiet en dat makket de kâns op útstjerren grut. De populaasje bestiet út likernôch 100 fûgels, ferdield oer twa eilannen. Der bestiet gjin populaasje, dy't yn finzenskip fokt wurde kin.  

De mortualiteit ûnder jonge fûgels is heech. Der wurdt fan útgien dat de lêste rûzings fral út âldere fûgels bestie. Pas yn 2013 waard wer ien jonge fûgel sjoen yn it leechlân fan Savaii. 

De IUCN hat de fûgel as krityk op 'e Reade list set.
Samoähuningiter

De **Samoähuningiter** (*Gymnomyza samoensis*), lokaal bekend as **mao** of **ma'oma'o**) is in sjongfûgel út de famylje huningiters (*Meliphagidae*). De fûgel is in endemyske soarte yn Samoä en wurdt earnstich bedrige.

## Beskriuwing
De fûgel is 31 sm lang en hat in donker fearrekleed mei in lange en smelle kromme snaffel, dy't by folwoeksen fûgels swart is en by juvenile fûgels giel. Fan'e basis nei de nekke rint ûnder it each in oliifgriene streek. Folwoeksen fûgels hawwe ljochtblauwe of brune eagen, wylst alle juvenilen brune eagen ha. De kop fan 'e fûgel is swartgriis en giet dan stadichoan yn oliifbrún oer op 'e wjukken en it bealchje. De ûndersturtdekfearren binne brún en de fûgel hat swarte poaten. 

## Fersprieding
De soarte is endemysk op 'e eilannen Savaii en Upolu en oant de jierren 1920 ek op it eilân Tutuila (Amerikaansk-Samoä), dêr't de fûgel útstoarn is. De fûgel komt foar yn fochtige berchwâlden oant op in hichte fan 760 m., mar is ek te sjen oan rivieren en yn palmbeammen oan 'e de kust.

## Status
De Samoähuningiter hat in beheind ferspriedingsgebiet en de kâns op útstjerren is dêrom oanwêzich. BirdLife International rûsd de populaasje op 250 oant 1.000 folwoeksen fûgels. Troch it ferlies oan biotoop nimt dat oantal ôf. De oarsaak dêrfan is houtkap foar lânbou, yntrodusearre rotten, de oanlis fan diken en tropyske stoarmen. 

De IUCN hat de Samoähuningiter as in bedrige soarte op 'e Reade list klassifisearre.
Hertpuzel

In **hertpuzel** is in fariant fan in krúswurdpuzel.

It diagram fan in hertpuzel hat meastentiids de foarm fan in fjild fan 3 by 5, dat wol sizze it hat 3 + 5 + 5 + 5 + 3 hokjes. Begjin- en einletters fan de frege wurden steane oanjûn oan de râne fan it diagram. De 3x3 hokjes fan it hert fan it diagram moatte ynfold wurde troch de puzelder. In anagram fan de njoggen letters stiet oanjûn by it puzeldiagram. De letters fan dit njoggenletterrige wurd moatte sà ynfold wurde dat horizontaal en fertikaal jildige fiifletterwurden te lêzen binne: trije horizontale en trije fertikale wurden fan fiif letters.
 
## Skiednis
It idee fan de hertpuzel kaam fan it Ingelske deiblêd 'Daily Mail'. De earste njoggen hertpuzels waarden troch puzelmakker Alfa publisearre yn nûmer 389 fan 5. XI. 2009. 

## Mooglikheden
Teoretysk soe in hertpuzel gearstald wurde kinne mei in 4x6 diagram, dat wol sizze dat it 4 + 6 + 6 + 6 + 6 + 4 hokjes krije soe. It hert soe dan bestean út in fjouwerkant fan 4x4. Dan soe it foarôf jûne wurd 16 letters ha moatte en de puzelder soe acht wurden fan seis letters sykje moatte.

In oare mooglikheid is om in hertriedsel plat te meitsjen. Yn sa ’n diagram fan 4 + 6 + 6 + 6 + 4 hokjes soene dan trije seisletterige en fjouwer fiifletterige wurden komme te stean. 

## Telefyzjeshow
De puzel wie earder ûnderdiel fan de Poalske telefyzjeshow 'The Brain - Genialny umysł'.
Kimia Kamvari

**Kimia Kamvari** (Keulen, 1986) is in Dútsk-Iraanske keunstskilderesse.

Kamvari waard berne yn Keulen, mar ferfear letter nei Iran. Sy is ôfstudearre yn de skilderkeunst oan de Azad University of Art and Architecture yn Teheran en hat in master Artistic Research and Creation fan de EHU. 

Sûnt 2015 wennet en wurket se yn Astigarreta, in lytse stêd yn it binnenlân fan de provinsje Gipuzkoa yn it Baskelân yn Spanje. Har wurk giet oer fan figuratyf skilderjen nei in hieltyd konseptuelere benadering dy 't nije formaten en materialen ferkent. Soks docht bliken út har resinte tentoanstellingen: *Apeiron* (Dastan Gallery, 2018), *Nature Change* (Cristina Enea Foundation, 2019), *Event Horizon* (Dastan Gallery, 2019) en Alef (San Telmo Museum, San Sebastian, 2022). 

## Keppeling om utens
* Priuwke fan har wurk
Spinifeksdo

De **spinifeksdo** (*Geophaps plumifera*) is in fûgelsoarte út de famylje fan 'e dowen. De do is in endemyske soarte yn Austraalje en is ferneamd nei it gers dat yn drûge gebieten fan Austraalje groeid. 

## Beskriuwing

De dokes wurde 20 oant 23,5 sm lang en wege 82 oant 130 gram. It is in meast sânkleurige fûgel mei in karakteristike rjochtopsteande toefe en swarte streken, dy't dwers oer it bealchje rinne. De kop hat in swarte wynbraustreek fan 'e snaffel oant de nekke en in swarte streek ûnder it each fan 'e snaffel oant it each. Tusken dy swarte streken is de hûd neaken en read. De foarholle fan 'e spinifeksdo is griis en de toefe sânkleurich, wylst it griis fan 'e foarholle noch wat langer yn in streek de swarte wynbraustreek bylâns folget. Under de snaffel hawwe spinifeksdowen in wite flek, dy't nei it wang ta yn griis oergiet, wylst op 'e kiel ûnder de wite flek in swarte bân rint, dy't nei de wangen ta breder wurdt. Op it boarst ha de fûgels tusken de wjukken in opfallende swart/wite bân yn 'e foarm fan in heale moanne. De poaten binne poarpergriis oant poarperbrún. 

Tusken mantsjes en wyfkes binne gjin ferskillen yn kleuren, wol binne de wyfkes wat lytser as mantsjes. Juvenile fûgels hawwe blekere kleuren en binne om it each net read.  

## Fersprieding
Spinifeksdowen komme foar op 'e drûge gebieten yn Austraalje, dêr't it gers fan it skaai *Spinifex* groeid en wêr't tagelyk wetter is.

## Iten en briede
Spinifeksdowen ite it sied fan it gers. Se kinne it hiele jier troch briede en dogge dat yn 'e regel nei't it reint hat.

## Undersoarten
Der binne trije ûndersoarten:

**G.p. ferruginea*, Pilbara, Gascoyne en West-Austraalje
**G.p. leucogaster*, Sintraal en East-Austraalje 
**G.p. plumifera*, Kimberley (W.A.) en it Noardlik Territoarium

By de ûndersoarte *G.p. ferruginea* is de swart/wite bân op it boarst folle smeller as by de oare ûndersoaren. Dy ûndersoarte hat ek in oranje iris, wylst de oare twa ûndersoarten in giele iris ha. De *G.p. ferruginea* is ek op it ûnderbealchje sânkleurich, wylst de oare twa ûndersoarten dêr wyt binne. Fan 'e *G.p. plumifera* en de *G.p. ferruginea* komme yn it grinsgebiet fan é fersprieding fan 'e beide soarten yn Kimberley hybride foarmen foar. 

## Status
Der is gjin oanlieding om te tinken dat de do yn oantallen efterút giet. It ferspriedingsgebiet yn Austraalje is grut. De fûgel stiet dêrfandinne as net bedrige op 'e Reade list fan 'e IUCN.
Tynaarlo

; Tynaarlo kin ferwize nei: 
* in doarp yn Drinte, Tynaarlo (doarp)
* in gemeente yn Drinte stifte yn 1998, Tynaarlo (gemeente)
Tynaarlo (doarp)

**Tynaarlo** (Drintsk: *Tynaorl*) is in doarp yn de Nederlânske provinsje Drinte, yn de gemeente Tynaarlo, mei 1.895 ynwenners (1 jannewaris 2023).

It doarp Tynaarlo is net it haadplak fan de gemeente 
mei deselde namme. By de gearfoeging fan de eardere gemeenten Eelde, Vries en Súdlaren mei yngong fan 1 jannewaris 1998 waard ynearsten keazen foar de nije namme Súdlaren. Dit rôp protesten op yn de beide oare plakken. Dêrom waard keazen foar de namme fan it lytse doarp dat sawat midden tusken de trije gruttere yn leit.

Tynaarlo is in âld brinkdoarp, lizzend oan de N386 fan Vries nei Súdlaren en flak oan de A28, midden tusken de stêden Assen en Grins.

Tynaarlo wurdt foar it earst neamd yn 820. It agraryske karakter is fierhinne behâlden bleaun yn it âlde sintrum mei in grutte en beamrike brink. In soad aktive boeren telt it doarp lykwols net mear. It is no in forinzedoarp mei nijbouwiken oan de râne.

Eastlik fan it doarp, rjochting Zeegse, sit in lyts hunebêd (D6) mei trije dekstiennen.

Tynaarlo leit oan it spoar fan Meppel nei Grins. By it doarp lei it Stasjon Vries-Súdlaren dat fan 1870 oant 1938 iepene wie.


Tynaarlo, straatzicht foto2 2014-07-12 11.21.jpg|*Dorpstraat en Schoolstraat (2014)*
20171031 Natuurbad3 Tynaarlo.jpg|*Natoerbad Tynaarlo (2017)*
Spitstoefdo

De **spitstoefdo** (*Ocyphaps lophotes*) is in fûgelsoarte út 'e famylje fan 'e dowen (*Columbidae*), dy't endemysk is yn Austraalje.  

De soarte waard yn 1822 beskreaun troch Coenraad Jacob Temminck. It is de iennige soarte yn it skaai fan 'e **spitstoefdowen** (*Ocyhaps*), dat yn 1842 troch George Robert Gray beskreaun waard.

## Beskriuwing

De 30 oant 34 sm lange do is goed te werkennen oan 'e opfallende, spitsfoarmige swarte toefe op 'e krún. De do is foar it measte griis mei grienblau, grien en fiolette irisearjende kleuren op 'e wjukken. De neakene hûd om it each is read mei dêrom hinne in swarte râne. By de skouders is der wat rôze en de wjukken hawwe tusken de sânkleurige fearren swarte streken oerdwers. It boppebealchje wurdt nei efter ta oliifgrieneftich en de donkere sturtfearren ha ljochte rânen. De fûgel hat in swartgrize snaffel en reade poaten. De iris fan é fûgel is giel oant read. Der is gjin ûnderskied yn 'e fearren fan mantsjes en wyfkes.

## Fersprieding
Eartiids kamen spitstoefdowen allinne yn it binnenlân en it west fan Austraalje foar, mar de fûgels wisten te profitearjen fan 'e ûntwikkeling fan it lân troch minsken en spitstoefdowen komme no hast yn hiel Austraalje foar. Se binne yn lannelike gebieten te sjen en yn stêden yn parken, op sportfjilden of by golfbanen en wenwiken mei in soad grien. 

## Iten
Toefdowen ite sied, beien, fruchten en dielen fan planten.  

## Fuortplanting

Spitstoefdowen briede it hiele jier troch, mar fral yn 'e waarmere moannen. Mantsjes begjinne by it naderjen fan wyfkes mei in opfallende balts; se beweegje it bealchje op en del wylst se by eltse beweging de wjukken en de sturt as in waaier iepenje en slute, dat mank giet mei in sêft toeterjen. As it wyfke it wat taliket, bliuwt se rêstich sitten as it mantsje tichterby komt oant besocht wurdt te jûtsen.  

It nêst wurdt faak yn beammen of strûken fan twigen en strie boud. It lechsel bestiet út twa wite aaien, dy't yn 18 dagen tiid útbret wurde. De jonge dowen fleane nei trije wiken út en wurde dan noch in skoft byfuorre troch de âlders. 

## Undersoarten
Der wurde twa ûndersoarten fan 'e toefdo erkend: 

* *O. l. lophotes*, de nominaatfoarm, dy't yn it suden fan Austraalje foarkomt.
* *O. l. Whitlocki*, dy't yn it midden en noarden fan West-Austraalje foarkomt.
 
## Status
It tal toefdowen nimt ta en de status fan 'e fûgel op 'e Reade list fan 'e IUCN is 'net bedrige' (sitewaasje 2024).
Afrikaanske pappegaaido

De **Afrikaanske pappegaaido** (*Treron calvus*) is in fûgelsoarte yn it skaai pappegaaidowen (*Treron*) út 'e famylje dowen (*Columbidae*). It is ien fan 'e fiif soarten fan it skaai yn 'e Afrikaanske tropen. De Afrikaanske pappegaaido hat in grut ferspriedingsgebiet ûnder de Sahara mei 17 erkende ûndersoarten.

## Beskriuwing

De fûgel is 25 oant 30 sm lang en weecht 130 oant 285 gram. De boppedielen binne griisgrien oant gielgrien. De snaffel hat boppe by de basis opfallend reade waakshûd. De snaffel hat fierder in wite punt. Under oan 'e hals hat de fûgel in grize flek. 

Wyfkes ferskille net in soad fan mantsjes, se binne allinne wat lytser en doffer fan kleur.   

## Undersoarten
De Afrikaanske pappegaaido hat 17 ûndersoarten. De ûndersoarten yn it westen hawwe op 'e snaffel in relatyf grutte, reade waakshûd, in grize sturt en giele poaten, wylst de eastlike en súdeastlike ûndersoarten mear grien op 'e sturt ha en oranje oant rôze poaten.    

**T. c. calvus*: east Nigearia oant it noardeasten fan 'e Kongo-Kinsjasa en sintraal Angoala.
**T. c. virescens*: Prinsipe. 
**T. c. sharpei*: Sierra Leöane oant súd Nigearia en it noarden fan Kameroen.
**T. c. nudirostris*: Senegal oant Gambia en Guinee-Bissau.
**T. c. poensis*: Bioko.
**T. c. uellensis*: Súd-Sûdan, it noarden fan Kongo-Kinsjasa, Uganda.
**T. c. brevicera*: Súdwest Etioopje oant noardlik Tanzania beëasten de Grutte Slink (útsein de kust).
**T. c. salvadorii*: it easten fan Kongo-Kinsjasa, it súdwesten fan Tanzania, Sambia, it noarden fan Malawy en Mozambyk.
**T. c. wakefieldii*: kuststreek fan Kenia en noardeastlik Tanzania.
**T. c. schalowi*: eastlik Angoala, noardeastlik Namybje, noardlik Botswana en it noardwesten fan Simbabwe.
**T. c. ansorgei*: westlik Angoala (súd fan 'e Kwanza).
**T. c. vylderi*: noardwesten fan Namybje (eastlik fan Grootfontein).
**T. c. gibberifrons*: súdeasten fan Súd-Sûdan oan de Fiktoaria Mar yn Uganda, Rûanda, Burûndy, westlik Kenia en noardwestlik Tanzania.
**T. c. delalandii*: kust fan súdeast Tanzania oant it suden fan Súd-Afrika (eastlike Kaapprovinsje).
**T. c. granti*: Leechlannen fan eastlik Tanzania en Sansibar.

## Status
De Afrikaanske pappegaaido stiet op 'e Reade list fan 'e IUCN as 'net bedrige' (sitewaasje 2024). De grutte fan 'e  populaasje is net bekend. It oantal fan 'e soarte rint tebek, mar lokaal komt de do noch in soad foar. Ek hat de soarte in grut ferspriedingsgebiet.
Pappegaaidowen

**Pappegaaidowen** foarmje in skaai fûgels yn 'e famylje fan 'e dowen. It ferspriedingsgebiet fan it skaai is tige grut en giet fan Afrika nei Súdeast-Aazje. 

Oer it algemien hat de pappegaaido fral griene fearren en dêrom wurdt de soarte yn oare talen ek wol 'griene do' neamd. By guon soarten is ek giel of oliifgrien de oerhearsjende kleur. Alle soarten hawwe befearre rinpoaten en by guon soarten giet dat noch fierder. De fûgels kinne hurd en linich fleane en by it fleanen meitsje de wjukken in piipjend lûd.

Der is fariaasje yn grutte. Lytsere soarten wurde 22 sm lang, wylst de gruttere soarten 35 sm. lang wurde. By guon soarten is sprake fan in dúdlike geslachtdimorfy.

Der binne 30 ferskillende soarten fan it skaai:
Gielpoatpappegaaido

De **gielpoatpappegaaido** (*Treron phoenicopterus*) is in fûgel út it skaai pappegaaidowen (*Treron*) út de famylje dofûgels (*Columbidae*).

## Beskriuwing
De gielpoatpappegaaido is mei in lingte fan 33 sm ien fan 'e gruttere soarten út it skaai. De do hat in oliifgiele kraach en giele poaten. It boppebealchje is griisgrien mei in ljochtpearse skouderflek en in gieleftige bân oan it begjin fan 'e sturt. Fûgels fan 'e ûndersoarte *T. p. chlorigaster* binne mear griengiel op 'e búk en flanken.

## Fersprieding
De soarte komt fan Yndia oant Súdeast-Aazje foar en hat fiif ûndersoarten:  

* *T. p. phoenicopterus*: fan eastlik Pakistan en noardlik Yndia oant noardeastlik Yndia en Bangladesj.
* *T. p. chlorigaster*: Sintraal- en Súd-Yndia.
* *T. p. phillipsi*: Sry Lanka.
* *T. p. viridifrons*: fan it súdwesten fan Sina oant Myanmar en it noardwesten fan Tailân.
* *T. p. annamensis*: yn it easten fan Tailân, it suden fan Laos en it suden fan Fjetnam.

## Status
De fûgel komt yn in grut gebiet foar en it oantal liket ta te nimmen. De soarte wurdt neffens de Reade list fan it IUCN net bedrige.
Yndiaaske pappegaaido

De **Yndiaaske pappegaaido** (*Treron affinis*) is in fûgel fan it skaai pappegaaidowen (*Treron*) út de famylje dofûgels (*Columbidae*).

## Beskriuwing

De Yndiaaske pappegaaido is in middelgrutte griene do fan likernôch 28 sm. De soarte heart ta de Pompadour-groep fan seis soarten, dy't foarhinne as yn soarte behannele waard. Se ha allegear in readbrune rêch by it mantsje (grien by it wyfke), giele en swarte rânen oan 'e wjukfearren en in grize punt oan 'e sturt. 

De soartgelikense groubekpappegaaido  (*T. curvirostra*) ûnderskiedt him troch in sterkere snaffel mei in reade basis en in grieneftige eachring.  

Binnen de soartegroep ûnderskiedt de Yndiaaske pappegaaido him fan 'e geografysk meast oanbuorjende Sry Lankaanske pappegaaido (*T. pompadoura*) troch syn wyteftige foarholle (net giel), krêmbrúne ûnderste sturtdekfearren yn stee fan wyt, koartere snaffel en sturt mar langere en ôfrûne wjukken en in kleurriker brún op 'e rêch en grien op 'e stút.

## Fersprieding
De soarte komt yn it west fan Yndia (West-Ghats) foar en fierder is der noch in lokale populaasje yn 'e eastlike dielsteat Andhra Pradesh.  

## Status
De populaasje fan 'e fûgel liket stabyl. Alhoewol't net bekend is hoe grut de populaasje is, wurdt oannommen dat dy net yn 'e buert komt foar de betingsten dy't foar de status 'gefoelich' jilde. De soarte wurdt neffens de Reade list fan it IUCN dêrom as 'net bedrige' klassisifisearre. .
Groubekpappegaaido

De **groubekpappegaaido** (*Treron curvirostra*) is in fûgel fan it skaai pappegaaidowen (*Treron*) út de famylje dofûgels (*Columbidae*).

## Beskriuwing

De groubekpapegaaido is in middelgrutte griene do fan 22,5 oant 31 sm. De fûgel liket mei syn grize krún, de readbrune mantel by it mantsje en de giele en swarte rânen fan 'e wjukfearren in soad op 'e dowen fan de saneamde Pompadour-groep. It ûnderskied is lykwols in dikkere snaffel mei in reade basis, in heldergriene eachring en it patroan op 'e ûnderste sturtdekfearren. 

## Fersprieding

De soarte libbet yn 'e bosken fan it leechlân fan Súdeast-Aazje en de Yndyske Arsjipel. Der is strideraasje oer de yndieling yn ûndersoarten. De fûgel wurdt fan monotypysk behannele oant ferdield yn twa oant njoggen ûndersoarten mei de folgjende ferdieling:

* *T. c. nipalensis*: fan sintraal Nepal en noardeastlik Yndia oer Myanmar oant súdlik Yndosjina.
* *T. c. hainanus*: Hainan (by súdeastlik Sina).
* *T. c. curvirostra*: Maleizje en Sumatra.
* *T. c. haliplous*: Simeulue (by noardwestlik Sumatra).
* *T. c. pegus*: Nias (by westlik Sumatra).
* *T. c. smicrus*: Sipora, Siberut en de Batû-eilannen (by westlik Sumatra).
* *T. c. hypothapsinus*: Enggano (by súdwestlik Sumatra).
* *T. c. nasica*: Borneo.
* *T. c. erimacrus*: Balabac, Palawan, Mindoro (Filipinen). 

## Status
It oantal fûgels fan 'e soarte liket ôf te nimmen, alhoewol't it net bekend is hoe grut de populaasje is. Der wurdt fan útgien dat de populaasje net hurd tebekrint en de soarte wurdt neffens de Reade list fan it IUCN dêrom as 'net bedrige' klassisifisearre.