open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grutte Mûne (Marrum)

De **Grutte Mûne** is in achtkante poldermûne by Marrum yn de gemeente Noardeast-Fryslân. 

## Skiednis
De mûne waard yn 1845 boud. Earder bemealle de mûne likernôch 2100 pûnsmjitte, mar tsjintwurdich wurket allinnich noch yn sirkwy. Ta itselde wetterskip hearde de lytsere en westliker steande Klaailânsmûne, dy't by drûchte ynmealle. Yn wietere tiden mealle de Klaailânsmûne it wetter nei de Grutte Mûne, dy't it dan trochmealle nei de boezem. Earder hiene de wjukken selsswichting, dy't ferfongen binne troch Dekker streamlinenoazen mei silen en dêrnei troch fokwjukken. 

De Grutte Mûne is mealree en wurdt betsjinne troch in frijwillige mûnder. Eigener is Stifting De Fryske Mole.

## Beskriuwing
De Grutte Mûne is in foarse muonts. De achtkante, reiddutsen mûne stiet op mitsele fjildmuorren en hat in stielen wjukkekrús mei fokwjukken en Aldhollânsk hekwurk. De flecht is 23 meter.    

## Sjoch ek
* Mûnen yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Mûnedatabank oer de Grutte Mûne
Klaailânsmûne

De **Klaailânsmûne** is een achtkante poldermûne westlik fan Marrum. 

## Skiednis
It mûntsje waard boud yn 1865. Eartiids hie de Klaailânsmûne in skroef foar it ynmeallen en ien foar it útmeallen. Beide binne yn 1947 derút helle en ferfongen troch in skroefpompe.   

De mûne waard restaurearre yn 1974 en yn 2010 is de mûne fan 't plak helle en nei in restauraasje yn itselde jier werom set. 

De Klaailânsmûne is net mealree. Fan de ynrjochting is de keningsspil net mear oanwêzich en de mûne hat allinne noch in boppetsjel. Eigener is de Stifting De Fryske Mole.

## Beskriuwing
De Klaailânsmûne is in lytse muonts mei in flecht fan 12,70 meter. It houten achtkant stiet op mitsele fjildmuorren en is lykas de kape mei reid dutsen. 

## Sjoch ek
* Mûnen yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank oer de Klaailânsmole
Eufemisme

In **eufemisme** is in wurd dat in gefal mooier foarsteld dan it is. It wurdt meastentiids brûkt om de werklike, negativere betsjutting fan in begryp te bemanteljen. It wurd eufemisme is ôflaat fan it Grykske ευφεμειν (*euphemein*), wat "goede wurden sprekke" betsjut. Fakentiden giet it om wurden dêr't fan ferwachte wurdt dat sy ûnheil bringe as se útsprutsen wurde, of wurden dêr't in taboe op leit, bygelyks de duvel. Yn it Frysk hat dizze in soad eufemistyske nammen: *Hantsje Pik, Hanneman, Piter Pake, ús maat, Janmaat* en sokke mear.
Mûne op Ropta

De (nammeleaze) **mûne op Ropta** of Ropstermûne is in wynmûne op Ropta ien kilometer benoarden Mitselwier. De mûne út 1836 wie in grûnsiler en waard fjouwer jier letter ferhege ta in stellingmûne. De achtkante boppekruier wie yn gebrûk as nôt- en pelmûne. 

De Nijewierster dichter Anders Minnes Wijbenga hat in fers oan 'e mûne wijd.

## Skiednis
Op Ropta waard yn 1836 in mûne boud troch Romke van der Werf fan Betterwird, mar dy gie ferlern yn in swiere stoarm yn  1840. De mûne waard op 'en nij boud mei in 20 foet ferhege bakstiennen ûnderbou. Yn 1889 sloech it wjerljocht yn de mûne, mar dat feroarsake gjin slimme skea. Offysjeel wie de mûne oant 1961 yn bedriuw; de lêste mûnder wie Pieter van der Heide. 

Yn 1962 waard de mûne troch de gemeente East-Dongeradiel oernomd. Yn 1966, 1971 en 1996 wie der in restauraasje. Yn 1994 kaam de mûne yn behear fan de Stifting Monumintebehâld Dongeradiel. De mûne is in ryksmonumint (nûmer 31577).

## Ynterieur

File:Interieur achtkante stellingmolen - AMR Molenfoto - 20538780 - RCE.jpg
Ofbyld:Interieur achtkante stellingmolen - AMR Molenfoto - 20538781 - RCE.jpg
File:Interieur achtkante stellingmolen - AMR Molenfoto - 20538782 - RCE.jpg


## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Mûnedatabank oer de Ropster mûne
Tsjongermûne

De **Tsjongermûne** is in muonts oan 'e Tsjonger by Mildaam. Eigener is de Stifting De Fryske Mole. De mûne is in ryksmonumint.

## Skiednis
De mûne waard yn 1983 boud en ferfong in mûntsje út 1869, dy't in eintsje fierderop stie. Dy mûne hie yn 1950 foar it lêst wurke en waard dêrnei fertutearze oant der neat fan oer wie. 

By de bou fan 'e hjoeddeiske Tsjongermûne binne net de tekenings fan de oarspronklike mûne brûkt, mar fan in gruttere mûne, dy't dêrnei op in lytsere skaal boud is.  

Yn 2012 krige it mûntsje nije wjukken en in pear jier letter nije kleuren. Yn 2021 krige de mûne in nije fizel. 

## Beskriuwing
De boppekruier is in achtkante muonts op in stiennen ûnderbou. De funksje is poldermole. De wjukken hawwe in flecht fan 9,72 meter. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân
Digitenne

**Digitenne** is in netwurk foar digitale radio en telefyzje fia stjoermêsten yn Nederlân, dat bestiet sûnt 1999. Fia Digitenne kinne de Nederlânske publike stjoerders fergees ûntfongen wurde. It is ek mooglik om tsjin betelling kommersjele en bûtenlânske stjoerders fia dit netwurk te ûntfangen.

## Untfangst

Foar ûntfangst fan de publike stjoerders fia Digitenne is in telefyzje nedich mei in ynboude tuner foar DVB-T2 HD. Foar ûntfangst fan de publike stjoerders op âldere telefyzjes kin in losse tuner oanskaft wurde foar sirka € 40,-.
Om ek de kommersjele en bûtenlânske stjoerders te ûntfangen, is njonken in abonnemint teffens in ynsteekkaart of in spesjale losse tuner nedich.

## Antenne
Ofhinklik fan de ôfstân ta de stjoermêst, kin men in tried-, keamer-, souder- of bûtenantenne brûke. De measte moderne keamer-, souder- en bûtenantennes hawwe in ynboude fersterker en hawwe in stroomfoarsjenning nedich fan de telefyzje of de tuner. Omdat de measte telefyzjes dizze stream net leverje, is dan in *power inserter* nedich.

## Stjoermêst
De 132 meter hege stjoermêst foar Fryslân stiet op it Ljouwerter yndustryterrein De Himrik. De Toer fan Spannenburch tsjinnet as stipestjoerder foar de stjoermêst yn Ljouwert. Fia Ljouwert, Spannenburch en de stjoermêst yn Grins binne de programma's fan Omrop Fryslân en RTV Noord te ûntfangen. Ek fia de telefyzjetoer fan Smilde is it sinjaal fan Digitenne beskikber. Smilde stjoert ynstee fan Omrop Fryslân en RTV Noord de regiostjoerders RTV Drenthe en RTV Oost út.

## Telefyzjestjoerders
Fia Digitenne binne NPO 1, NPO 2, NPO 3, NPO 1 Extra en twa regionale telefyzjestjoerder fergees te ûntfangen. De regionale telefyzjestjoerders foar Ljouwert, Spannenburch en Grins binne Omrop Fryslân Telefyzje en TV Noord. Tsjin betelling kinnen fierders sirka 26 kommersjele en bûtenlânske telefyzjestjoerders ûntfongen wurde, lykas RTL 4, SBS 6, één, Canvas, BBC One en BBC Two. De kwaliteit fan de telefyzjestjoerders fia Digitenne is full HD, 1080p. 

## Radiostjoerders
Fia Digitenne binne NPO Radio 1, NPO Radio 2, NPO 3FM, NPO Radio 4, NPO Radio 5, NPO Soul & Jazz, FunX en twa regionale radiostjoerders fergees te ûntfangen. De regionale radiostjoerders foar Ljouwert, Spannenburch en Grins binne Omrop Fryslân Radio en Radio Noord. Tsjin betelling kinne fierders sirka 20 kommersjele en bûtenlânske radiostjoerders ûntfongen wurde.

## Keppeling om utens
*Kommersjele webstee fan KPN oer Digitenne
Westeremden

**Westeremden** is in terpdoarp yn it noardeasten fan de provinsje Grinslân. It leit yn de gemeente Iemsdelta, foar 2021 de gemeente Loppersum. Yn 2021 wennen der 350 minsken.

## Beskriuwing

Westeremden is om it begjin fan de jiertelling hinne ûntstien as in havenplak oan de doetiidske mûning fan de Fivel. Dat is yn de namme fan it doarp werom te finen: *e-muda* betsjut "mûning fan de rivier". It foarheaksel *Wester-* is letter tafoege om it plak ûnderskiede te kinnen fan de East-Fryske stêd Emden. It doarp leit op in kwelderwâl dy't fan Uskwert oer Middelstum en Zeerijp nei Spijk by Delfsyl rint. De âlde struktuer fan Westeremden, in beskerme doarpsgesicht, is noch altyd goed te sjen, al is in part fan de terp yn de tweintichste iuw ôfgroeven. By dy ôfgravings binne yn 1917 en 1928 stikjes hout mei runeninskripsjes fûn. Boppe-op de terp stiet it âldste gebou fan it doarp, de Romaansk-Goatyske *Andreastsjerke*, dy't út de trettjinde iuw datearret.

Oan de ein fan de Hege Midsiuwen stie yn it doarp de earste skoalle fan Noard-Nederlân. Dizze waard stifte troch de Grinslânske abt Emo fan Witewierum (±1170-1237), dy't yn dy tiid yn Westeremden wenne. Emo wie ek de stifter fan it Kleaster Blomhôf by Witewierum, dat súdlik fan Westeremden leit.

Westeremden leit yn in gebiet dêr't sûnt 1986 lichte ierdskokken te fernimmen binne, dy't ûntstean om't yn dit part fan Grinslân ierdgas wûn wurdt. De boaiem yn dizze kriten fersakket dêrtroch ek.

Yn it doarp wennet en wurket de Grinslanske keunstskilder Henk Helmantel (1945).
Bartoloméus (apostel)

**Bartoloméus**, **Bartolomeüs** of **Bartholomeus** is ien fan de tolve apostels fan Jezus Kristus, dy't û.m. as sadanich neamd wurdt yn 
*[[Evangeelje fan Mattéus|Mattéus]]* 10:1-4; *[[Evangeelje fan Markus|Markus]]* 3:13-19; en *[[Evangeelje fan Lukas|Lukas]]* 6:12–16. Syn folsleine namme wie wierskynlik Natanaël Bar-Tolmai.

## Syn libben
Wat mei wissichheid te sizzen falt oer Bartoloméus is dat hy neamd wurdt yn de synoptyske evangeeljes en yn de *[[Hannelingen fan de Apostels]]*. Syn namme betsjut 'soan fan Tolomai' en teologen beskôgje Nathanael yn it *[[Evangeelje fan Jehannes]]* as Bartoloméus. 

*“[[Filippus (apostel)|Filippus]] gie Nathanael opsykjen en sei tsjin him: ’dejinge dêr't Moazes yn de wetten en ek de profeten oer skreaun hawwe, dy hawwe wy fûn: Jezus is syn namme de soan fan Joazef út Nazaret. ‘Nazaret?’ sei Nathanael. “kin dêr wat goeds weikomme?”. Mar Fillipus hâldt fol: ‘kom mei en do silst it sjen’. Jezus seach dat Nathanael nei him ta kaam en sei oer him: ‘Der is in wiere Israelyt, yn wêr't gjin ûnearlikheid te finen is; ’Wêr kenne jo my fan?’ frege Nathanael. Jezus joech him as antwurd: ’Noch foardat Fillipus dy roppen kaam, hie ik dy al sjoen’. ‘Rabbi', sei Nathanael, ‘jo binne de soan fan god, jo binne de kening fan Israel’. Wêrop Jezus sei: ’Do leauwst omdat ik sei dat ik dy sjoen hie? Do silst noch gruttere dingen sjen‘.* 
 
Bartoloméus hat foar yn Perzje, Mesopotaamje, Egypte en Armeenje it geloof ferkundige. Hy stoar in marteldea, hy waard yn Perzje libbend strûpt. Syn lichem is oerbrocht nei Rome. Syn feestdei is 24 augustus. It evangeelje fan Bartoloméus is apokryf en wurdt net erkend.

## Triviaal
1572, it is de tiid fan godstsjinstkrigen. De oanwêzichheid fan in soad hugenoaten yn Parys foar it houlik fan Hindrik IV joech Catherina de Medici en Karel IX de kâns om in bloedbad oan te rjochtsjen. De massale slachting fûn plak yn 'e Sint-Bartoloméusnacht en waard de Bloedbrulloft neamd. Fan 23 op 24 augustus 1572 waarden mear as 8.000 hugenoaten yn Parys om hals brocht.

## Ferearing
In soad ambachten kenne Bartoloméus as patroanhillige. Fan boekbiners oant bakkers en boeren, fan kleanmakkers ta skuonmakkers en learloaiers. Fanwege it útdriuwen en genêzing fan geastessykten, waard Bartoloméus om foarspraak frege tsjin senuwsykten, stûpen en hûdsykten. 

Syn attribút is in stôk mei in stik hûd.
Wynlust (Noardwâlde)

De **Windlust** is in achtkante wynmole yn Noardwâlde út 1859. De mole hat as funksje nôtmole. Yn 1880 waard de mole ferhege ta stellingmole. 

Yn de jierren 20 die meganisaasje yn de mole syn yntree: yn 1921 waard troch molebouwer Ten Zijthoff út Dimter in út  Kassel ôfkomstige Schleß und Rossmann diselmotor pleatst. Dy fabryk waard yn 1954 sletten en dêrom besit Noardwâlde nei alle gedachten ien fan de lêste bedriuwsfeardige motoaren fan dy fabryk. 

Sûnt de jierren 50 waard de mole net mear ynsetten om te meallen. De mole wie oant 1968 eigendom fan de famylje Timmerman, dêrnei fan Stifting de Oosthoek. Yn 1996 waard de mole restaurearre. Men lit de mole draaie, mar meastal sûnder te meallen. Alle sneons wurdt de mûne troch frijwilligers draaiende hâlden.

Begjin 2007 rekke de mole troch stoarm beskeadige, mar waard al gau restaurearre. Wynlust is in ryksmonumint.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank oer de Wynlust
De Reidfink (mole)

**De Reidfink** is in achtkante boppekruier by it doarp Nijetrine yn it natoergebiet Rottige Meente oan it kanaal De Scheene by de Scheeneslûs.
De wynmole waard yn 1855 boud en hie de funksje fan poldermole. Anno 25 juny 2010 is de mole opknakt. Der is dan ek in teeskinkerij yn. De oare mole yn de Rottige Meente is De Reager. De Reidfink wie ien fan seis mûnen dy't de Grutte Feanpolder de lêste iuwen drûch hâlde moast. It is in ryksmonumint.
 
## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank oer De Reidfink
De Reager

**De Reager** is in wynmole en ryksmonumint by it doarp Nijetrine yn it gebiet Rottige Meente dy't boud waard yn 1871. De funksje fan de mole wie poldermole, mar no hat se in wenbestimming. De oare mole yn de Rottige Meente is De Reidfink.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân
## Kepppeling om utens
* Moledatabank oer De Reager
Skarrenmoune

De **Skarrenmoune** by Skarsterbrêge oan de Skarster Rien waard boud yn 1888. De mûne is in achtkante grûnsiler en hat de status fan ryksmonumint. De funksje is poldermûne, mar hat eartiids ek tsjinst dien as nôtmûne. 
De mûne is noch altyd mealree en wurdt betsjinne troch in frijwillich moolner. De mûe is te berikken oer in mûnepaad. Eigener is de Stifting Penninga's Molen.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân
De Hersteller (Sint-Jânsgea)

De wynmole **De Hersteller** by Sint-Jânsgea waard boud yn 1857. De boppekruier is in achtkante grûnsiler. De funksje wie poldermole.

Tekst op de tinkstien: 
*In 1857 waard ik hjir boud De jierren 1979 oant 1981 laten ta myn behâld De Hersteller 1e fan de 6 moles dy't de St. Jansgeaster feanpolder oant 1931 bemealde*.

Yn 1948 soe de mole ôfbrutsen wurde, mar leafhawwers koene dat foarkomme. De mole wie syn wjukken en kape doe al kwyt. Tusken 1979 en 1981 waard er restaurearre. De Hersteller is ek de iennichste mole yn Fryslân dy't permanint bewenne wurdt. Yn 2016 waard bekend makke dat de mole in generator krije sil, oandreaun troch de wjukken, dy't de wenning fan elektrisisteit foarsjen moat. Dit sil barre yn it ramt fan it projekt ''verduurzaming monumenten.

It njonken de molen steande elektrysk gemaal De Grie hat de funksje fan de mole oernomd. De mole stiet oan de N924 en is in ryksmonumint.


Image:De Hersteller Molen 01.JPG|Mole
Image:De Hersteller Molen 10.JPG|Mole en gemaal
Image:De Hersteller Molen 13.JPG|Tinkstien


## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank oer De Hersteller
Paraguay

**Paraguay** is in lân yn Súd-Amearika. De haadstêd is Asunción. 

## Geografy
### Lizzing
Paraguay wurdt begrinzge troch:
* Bolivia yn it noardwesten; 
* Brazylje yn it easten;
* Argentynje yn it suden. 

### Lânskip
Troch de Rio Paraguay, dy't omjûn is mei sompen, wurdt it lân yn twaen dield. Eastlik fan de rivier leit in mid-berchtme en de c*plato's*, yn it westen de flakten fan Gran Chaco. It noardeasten is in tropysk reinwâld dat yn it suden oergiet yn savannen en gêrsflakten.

## Skiednis
Eartiids waard it gebiet fan it tsjintwurdige Paraguay bewenne troch Yndianestammen. Nei de ûntdekking fan it kontinint troch Kolumbus waard it suden yn 1527 ferkend troch de ûntdekkingsreizger Sebastiaan Cabot. Tsien jier letter stifte Domingo de Irala Asunción dat yn distiid haadstêd is. En tusken 1609 en om-ende-by 1760 waard de skiednis fan it lân foar in grut part bepaald troch it fan Jezuïeten laat ynstitút fan de 'Reducties' dat benammen rjochte wie op de beskerming en de ûntwikkeling fan de lânseigen Guaranys. 

Doe't Súd-Amearika begjin 19e iuw har ôfskiede fan it Spaanske memmelân, hearde Paraguay in skofke by Argentynje, mar yn 1811 makke Asunción har los fan Buenos Aires en waard it in selsstannich lân. It lân rekke lykwols yn de ban fan diktators en de kriich tsjin Brazylje yn 1864, Argentynje en Bolivia yn 1865 koste it lân 5/6 fan har befolking. Revolúsjes soargen derfoar dat it lân mar net herstelle koe. 

Yn de 20e iuw moast Paraguay nei in konflikt mei Bolivia (1932-1936) trije fearns fan it omstriden Gran Chaco oerjaan. De kriich hie fan gefolgen dat totalitêre ideeën hieltyd mear de oerhân krigen en by de ferkiezings fan 1954 kaam generaal Alfredo Stroessner as ienige kandidaat oan de macht. Stroessner hold oant-en-mei 1989 it bewâld. Sûnttiids binne der, min of te mear, frije presidintsferkiezings. 

## Demografy
### Befolking
Paraguayanen binne foar it grutste part neisieten fan ymmigranten út ferskate Jeropeeske lannen, meast neisieten fan Spanjerts (fral Basken). In grutte minderheid fan de befolking stammet fan de oarspronklike bewenners, de Yndianen. It Spaansk is de offisjele taal. Troch de Yndiaanske minderheid wurdt lykwols ek Guarany sprutsen, in Yndiaanske taal. Ek it Guarany is in offisjele taal yn Paraguay.

Dernjonken libje dêr ek menisten op de Chaco Boreal. Weach nei weach emigrearren sy sûnt de jierren 1920 fan Ruslân, Kanada en de Feriene Steaten nei Paraguay en stiften ferskate koloanjes yn it noardwesten fan it lân. Sy sprekke Dútsk en binne frijwat op harren sels.

### Religy
De oerhearskjende godstsjinst fan Paraguay is it Kristendom. Neffens opjeften út 2002 is 89.6% fan de befolking katolyk en 7,3 % (protestantsk).
De Hoop (Stiens)

**De Hoop** is in stellingmûne yn Stiens en waard boud yn 1853. It is in houten achtkante mei stiennen ûnderbou. De mole wurdt brûkt as nôtmûne en hat twa koppel mealstiennen. 

## Beskriuwing
Yn 1922 waard de út 1853 stammende mûne oant de stiennen ûnderbou ôfbrutsen. Dat bleau sa oant 1977, doe't it plan útfierd waard om de mûne te restaurearjen en werom te bringen yn de oarspronklike steat. De foltôging dêrfan fûn plak yn 1979. De mûne stie wer folslein yn it wurk en wurke foar de "Echte Bakkers" yn Fryslân. Op de nijjiersmoarn fan 1 jannewaris 1992 rekke in fjoerpylk it reiten tek fan de mûne, dy't it bouwurk yn 'e lôge sette. De mûne baarnde oant op de stiennen ûnderbou folslein ôf en waard noch yn itselde jier wer opboud.  Frijwilligers litte de mûne hast alle sneonen wurkje.   

Yn it ramt fan de weryndieling waard de nôtmûne yn 2017 troch de gemeente Ljouwerteradiel oerdroegen oan de gemeente Ljouwert. De mûne is in gemeentlik monumint.

Boppe de tagongsdoar hinget in ôfbyld fan it Ambachtlik Nôtmûnders Gild. 

## Technyske ynformaasje
De binnenroede fan it wjukkenkrús hat Van Bussel-noazen mei Ten Havekleppen en de bûtenroede hat it Fauëlsysteem mei remkleppen. De mûne hat in neutenkruiwurk mei 16 neuten, dat betsjinne wurdt mei in kruilier mei rûngeand keatling.

## Ofbylden

Ofbyld: Overzicht onderdelen en romp - Stiens - 20206008 - RCE.jpg|*De romp foar de weropbou yn 1978*
Ofbyld: De Hoop Molen Stiens 08.JPG|*Wjukkenkrús*
Ofbyld: De Hoop Molen Stiens 09.JPG|*Ambachtlik Nôtmûnders Gild*


## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank oer De Hoop yn Stiens
Beabuorstermole

De **Beabuorstermûne** is in poldermûne fan it type muonts by Tsjerkwert yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De mûne stiet oan de Beabuorren, in streek mei in tal pleatsen bewesten Tsjerkwert.

## Skiednis
Yn it lêste fearn fan de 19e iuw waarden partikuliere wetterskippen gearfoege ta it Wetterskip Eksmoarre. De eardere mûntsjes dy't de ferskate polders bemeallen waarden yn 1882 ferfongen troch twa like grutte mûnen, in mûne oan de Eksmoarrefeart en de Beabuorstermûne. De mûne oan de Eksmoarrefeart waard yn 1913 troch de bliksem troffen en baarnde ôf. 

De troch mûnebouwer Gerben van Wierum út Jannum boude Beabuorstemûne bleau nei de bou fan in nij gemaal noch oant 1990 yn gebrûk. Yn de simmer fan 2014 hat in grutte renovaasje fan de mûne plakfûn.

## Beskriuwing
De achtkante Beabuorstermûne is in foarse muonts op mitsele fjildmuorren mei in flecht fan 20 meter. Yn de muorre fan de mûne sit ek in tinkstien dy't de stifting fan it Wetterskip Eksmoarre yn 1882 betinkt. It achtkant is dutsen mei laaipannen, wylst de houten kape mei sink ôfdutsen is. Tsjintwurdich bemealt de Beabuorstermûne de 320 ha grutte polder fan it eardere wetterskip Eksmoarre op frijwillige basis. De mûne moat ek by slimme wetteroerlêst de polder droech hâlde.  

By de mûne stiet in mûnderswente dy't brûkt wurdt as eksposysjeromte. Eigener is de Stifting De Fryske Mole.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank
Wynlust (Wolvegea)

De **Wynlust** is in wynmole en ryksmonumint yn Wolvegea út 1888. Dêrfoar wie de mole in wettermole yn Mijdrecht. De stellingmole is in achtkante boppekruier en hat as funksje nôtmole, dêryn is de mole de grutste fan Nederlân. Troch de jierren hinne rekke de mole wat yn ferfal, yn 2005 die bliken dat de bûnte kjifkrobbe aardich warber wie. Dêrnei waard útein set mei de restauraasje fan de mole. Begjin maaie 2011 wie de mole klear en waard in wike letter offisjeel iepene. 

De mole is teffens ynrjochte as âldheidkeamer. Hjir wurde âlde gebrûksfoarwerpen fan ferskate ambachten en foto's oer de skiednis fan Wolvegea en omkriten tentoansteld. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank
Ekwador

De **Republyk Ekwador** is in lân yn it noardwesten fan Súd-Amearika. De haadstêd is Kwito. It is ferneamd nei de evener (yn it Spaansk: *ecuador*), dat it lân midstwa snijt.

## Geografy
### Lizzing
It wurdt begrinzge troch
* Kolombia yn it noarden, 
* de Grutte Oseaan yn it westen, 
* Perû yn it suden.

### Lânskip
Ekwador bestiet út trije parten: de tichtbefolke kuststripe oan de Grutte Oseaan, it heechlân fan de Andes (heechste berch Gimborazo, op 6310 meter) en it leechlân fan de Oriente, dêr't him oant-en-mei de grins mei Perû in tropysk reinwâld útstrekt. 

De op sa'n 1000 km ôfstân lizzende Galapagoseilannen mei syn unike bistewrâld (skyldpodden, reuze hagedissen, fûgels) hearre ek by Ekwador.

### Klimaat
It klimaat fertoant gjin grutte ferskillen yn temperatuer.

## Skiednis
Ekwador waard yn de 15e iuw beset troch de Inka's. De Konkwistadores oermasteren it lân yn 1534 en stiften de tsjintwurdige haadstêd Kwito. 

Yn 1822 waard Ekwador ûnôfhinklik fan Spanje, lykwols bliuw it oant fier yn de 20e iuw it taferiel fan politike ûnrêst. 
Ferskate diktatoriale rezjyms kamen oan it bewâld, wylst bûtenlânske ynvestearders de Ekwadoraanske oalje eksploitearren. De ûnmeugende rykdommen oan oalje dêr't it lân oer beskikte liede der ta dat demokratyske rezjyms net oan de macht komme koenen. Pas yn 1979 kaam der foar it earst in demokratyske regearing. Dizze regearing hie sûnt it begjin te krijen mei in grutte ekonomyske krisis, ynflaasje en tanimmende skulden.

Yn april 2005 waard wêr in steatsgreep plige dêr't presidint Lucio Gutiérrez romte meitsje moast foar syn fise-presidint Alfredo Palacio.

## Demografy
### Befolking
De befolking fan Ekwador is tige divers. Mestizen, minsken fan mingd Spaansk-Yndiaanske komôf foarmje mei nei skatting goed 65% it grutste part fan de befolking. De omfang fan de Yndianen, dy't benammen yn de Andes wenje, wurdt holden op in lytse 7% fan de befolking, mar lykwols ferskillen de mieningen hjiroer. Neffens eigen sizzen meitsje sy wol 25% fan de befolking út. Fierders bestiet tusken de 7 en de 10% fan de befolking út ôfstammelingen fan de Spanjerts, en der binne ôfstammelingen fan Afrikaanske slaven dy't mei skippen nei Ekwador brocht waarden. Yn de stêden wenje ek minsken fan Arabyske komôf, fral ymmigranten út Libanon en harren neisieten.

### Religy
Om-ende-by 80% fan de Ekwadorianen heart by de Roomsk-Katolike Tsjerke, en sa'n 11% binne Protestantsk. Yn de wyldere parten fan Ekwador hat it âlde ynhiemske leauwen har fermongen mei katolike ynfloeden. In protte religieuske festivals en jierlikse parades binne basearre op âlde godstsjinstige fieringen.

### Taal
De offisjele taal yn Ekwador is it Spaansk.
De Snip (mole)

**De Snip** is in achtkante wynmole fan it type muonts en de funksje is poldermole. De mole by Warkum waard foàr 1832 boud en restaurearre yn 1975. Hy hat de status fan ryksmonumint. De wjukken hawwe in flecht fan 15,30 meter; de wjukkefoarm is âld-Hollânsk. De lânskiplike wearde fan de mole is grut.

Eigener fan de mole is de Mûnestifting Súdwest-Fryslân.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*moledatabank
't Laam (mole)

De stellingmole **’t Laam** is in stellingmûne en ryksmonumint yn Wâldsein en waard om 1740 hinne boud. De mûne wurdt brûkt as nôt- en pelmûne. Boppe de tagongsdoar hinget in skilderij fan in lamke. De mûne is hast alle wurkdagen yn bedriuw en is ien fan de âldste nôtmûnen fan Fryslân. 

Wâldsein hat mear mûnen hân en der wurdt wolris ornearre dat de mûne 17e-iuwsk is, mar út dendrochronologysk ûndersyk hat bliken dien dat it hout fan de achtkant yn 1738/1740 kapt is.  

De lêste mûnder ferkocht yn 1960 't Laam oan de gemeente Wymbritseradiel. Yn 1999 kocht de gemeente ek it mûndershûs oan, dat dêrnei yn it oarspronklike oansjen werom restaurearre waard. De tsjintwurdige eigner fan de mûne is noch jimmeroan de gemeente (nei de weryndieling Súdwest Fryslân).

Sûnt it jier 2000 is yn de mûnderswenning neist 't Lam in mûne-ynformaasjesintrum en mûnewinkel foar de ferkeap fan Fryske streekprodukten ûnderbrocht. Yn 2001 is it pelwurk fan de mûne yn eare wersteld. In pear kear yn it jier wurdt der wer koarn ta grôt peld.

De stiennen ûnderbou is oant de stelling 5,10 meter heech. It achtkant is reiddutsen. De flecht fan de mûne is 20 meter en de wjukken hawwe âld-hollânsk hekwurk. Wjukferbettering is nea tapast. De oare wynmûne yn Wâldsein is De Jager.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank
* De Hollandsche Molen
Kolombia

**Republyk Kolombia** is in lân yn it noardwesten fan Súd-Amearika. De haadstêd is Bogota.
## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt begrinze troch de lannen:
* Panama en de Karibyske See yn it noarden,
* Fenezuela en Brazylje yn it easten,
* Ekwador en Perû yn it suden, 
* de Grutte Oseaan yn it westen.

### Plakken

De haadstêd en grutste stêd fan it lân is Bogotá. Oare grutte plakken binne: Medellín, Cali, Barranquilla en Cartagena.

### Rivieren
Kolombia hat in soad rivieren; it grutstepart rint yn en nei it easten. De wichtichste rivieren yn it noarden binne de Meta, de Vichada en de Gûaviare (allegear yn it streambekken fan de Orinoko). Yn it westen fan it lân streamt de Magdalena, troch de dellings fan de Andes en de Kauka.

### Lânskip

Kolombia falt rûchwei yn seis geografyske gebieten útien:
* De noardlike útrinners fan de Andes yn it westen fan it lân, dêr't it meastepart fan de grutte stêden lizze, lykas de miljoenstêden Bogotá, Medellín en Cali.
* In eastlike leechflakte oant de Karibyske See, dêr't ek inkele wichtige befolkingsintra binne, lykas Cartagena en Barranquilla.
* De Pasifyske kust
* De flakten (llanos) fan de Orinoco.
* It oerwâld yn it uterste súdeasten dat 54 % fan it Kolombiaanske oerflakte beslacht en benammen út reinwâld bestiet en by it Amazônegebiet heart.
* Stikmannich eilannen yn de Karibyske See en yn de Grutte Oseaan.

### Klimaat
It klimaat is sawat oeral tropysk sûnder grutte skommelings yn temperatuer.

## Skiednis

Yn it prekolumbiaanske tiidrek waard it gebiet bewenne troch ynhiemske yndiaanske folken, dêr't guon fan in heech beskavingsnivo berikten. De âldste minsklike resten dy't fûn binne geane tebek nei likernôch 16.400 jier lyn. Nei de ûntdekking fan Amearika yn 1499 troch de Jeropeanen waard Kolombia healwei de 16e iuw troch de Spanjerts ferovere en kolonisearre. Selsstannigens fan Spanje folge yn 1819 en it lân krige yn 1886 har earste grûnwet. 

It tsjintwurdige Kolombia bestiet sûnt 1928. Nei 1948 barden der in rige militêre kûps, folge troch de diktatuer fan Rojas Pinilla (1953-1957). Nei syn fal hawwe liberalen en konservativen it saneamde *"Front fan Nasjonale Herfoarming"* foarme en om bar regeard. Yn 1974 wiene de earste frije presidintsferkiezings. 

## Demografy
### Befolking
It grutste part fan de befolking wennet yn it Andesgebiet en it Karibyske kustgebiet. Sa'n 49% fan de Kolombianen wennet yn stêden. Inkeld in lyts persintaazje fan de befolking is fan ynhiemske yndiaanske komôf. Likernôch de helte bestiet út mestizen, 43% is blank en 13% is fan Afrikaanske komôf. 

### Taal
It meastepart fan de befolking sprekt Spaansk dat ek de offisjele taal fan it lân is, yn it kustgebiet Karibysk Spaansk. 

### Religy
It meastepart fan de Kolombianen is Roomsk-katolyk, wylst de yndiaanske stammen yn de reinwâlden meast oanhingers fan natoergodstsjinten binne.
Ybema's Mole

**Ybema’s Mole** is in wynmole en ryksmonumint by Warkum út 1899. De achtkante boppekruier is fan it type muonts en de funksje is poldermole. 

De mole waard troch de earste eigener Dhr Ybema yn de jierren 1980 fan de 20e iuw foar it symboalyske bedrach fan 1 gûne ferkocht oan de gemeente mei as doel dat de mole opkapt wurde soe.

Yn 2002 waard de mole troch de Mûnestifting Súdwest-Fryslân (de eardere Mûnestifting Nijefurd) restaurearre. Yn de muorre fan de molen sit sûnt dy tiid in tinkstien. 

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
*Moledatabank
Sânpoel (mole)

De **Sânpoel** is in pealtsjasker by Wikel, út 1975. De wynmole hat as funksje poldermole. It hat de status fan gemeentlik monumint.

De mole kin it natuergebiet de Sânpoel fan wetter foarsjen. Eigener is Steatsboskbehear (regio Fryslân Noard). De tsjasker stiet by in parkearplak oan de N359.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank
De Gooyer (Wolvegea)

**De Gooyer** waard boud yn 1775. De mole is fan it type grûnsiler en hat as funksje poldermole. De mole stiet by Wolvegea oan it rivierke De Linde. 

Oarspronklijk stie de mole by Blesdike. Nei sa'n sechtich jier waard de mole ± 1835 foar de earste kear fersetten nei Noardwâlde, wêr't er sawat tachtich jier wurke as nôtmole.

Om 1916 hinne waard de mole foar de twadde kear fersetten. De mole wie foar de restauraasje yn 1991 bekend as **De Wâlden**. Eigener is de Stifting It Fryske Gea.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* Moledatabank
Achlumer Mole

De **Achlumer Mole** stiet by Achlum en is in ryksmonumint. 

## Skiednis
De Achlumer mole waard yn 1851 boud om de Noardpolder te bemeallen en is de lêste fan de eartiids fjouwer poldermûnen om Achlum.

De houten achtkant waard troch de foarrige eigner Haye Thomas skonken oan de 'Stifting De Fryske Mole'. Fan dy mole stie doe allinnich de romp noch. De mole hat in flecht fan 18.60 / 18.70 m

Yn 2007 is hy folslein restaurearre. De al yn 1954 weihelle keningsspil, it sturtwurk, it geflecht en de kape waarden opnij oanbrocht. Sûnt 1950 draaide de skroef op in elektromotor. Mei Wetterskip Fryslân is ôfpraat dat de mole no wer mei wynenerzjy ynsetten wurde sil foar it bemeallen fan Achlumer Noardpolder. By de mole stiet de eardere moolnerswente, dy't no foar rekreaasje brûkt wurdt.

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân

## Keppeling om utens
* De mûne op de side fan Achlum
* Moledatabank
De Rôt (skûtsje)

**De Rôt** is in skûtsje dat yn 1887 troch Mulder op de werf Vierverlaten yn Grinslân boud is. It wie it earste izeren skûtsje nei de houtbou en hie as brânmerk L383N. 

It skip waard boud fanwege de kasteleins fan herberch 'De Koekoek' en herbech 'It Wapen van Smallingerland' yn Rottefalle. It 17 ton swiere skip (mjitten 11,90 x 3,15 x 0,5 m) waard eartiids brûkt as beurtskip foar passazjiers en fracht tusken Rottefalle en Ljouwert. Nei 1903 waard der op de Waadsee mei op grenaten fiske en krige it de namme **Sâltkamp 2**. Doe't it in plesierfartúch waard, kaam der in dieselmotor yn it skûtsje.

Yn 1978 waard it skip kocht troch Ruud († 2009) en Jannie Haan út Spaarnedam. Sy lieten it skipke restaurearje en benei yn de oarspronklike steat werombringe. It die letter noch mei oan it skûtsjesilen en oare nautyske eveneminten. Yn 2011 gie De Rot werom nei Rottefalle, dat wie de winsk fan R. de Haan. Om it jild by elkoar te krijen waard stifting 'Freonen fan de Rot' oprjochte, ek hawwe de 'Compagnons' en partikulieren it projekt stipe.

Rottefalle sil de thúshaven fan De Rot wurde en der binne plannen om it skip te ferhieren en der tochten mei te dwaan.

## Keppeling om utens
* Oer skûtsje De Rôt
* Stichting 'Freonen fan de Rot
Vierverlaten

**Vierverlaten** is in buorskip west fan Hoogkerk yn de gemeente Grins, yn Grinslân.

De buorskip leit op it plak dêr't it Hoendjip de skieding foarmet mei it súdlike Keningsdjip it noardlike Aduarderdjip.

De namme ferwiist nei de fjouwer (d.w.s. twapear) slûsdoarren fan it fallaat (= skutslûs) yn it Hoendjip oan de westside fan it Keningsdjip. Dus net, sa't wol tocht wurdt, nei fjouwer ferskillende slûzen dy't hjir lein hawwe soenen. It is ommers ûnwierskynlik dat der yn alle fjouwer earmen fan it krúspunt fan kanalen in syl lein hat. Ien of twa is feitlik genôch en it wetter dat fia it Keningsdjip fan Drinte moast ûnbehindere trochstreame kinne.

Dat der neist in slûs mei de namme *Vierverlaten* (it brûken fan it meartal foar in inkelfâldich ding komt yn dizze kontreien wol mear foar) in twadde slûs lein hat, bewiist de namme *Kinderverlaat*, dy't ek oan dit stee hinget. Dy slûs lei ek yn it Hoendjip en wol oan de eastside fan it Aduarderdjip. Fan slûzen op it plak is no neat mear werom te finen. 

Benoarden de buorskip stiet de Súdwendinger Mole, in poldermole út 1819.

Yn april 2017 is benoarden it doarp in koöperatyf sinnepark realisearre mei 7.777 sinnepanielen. By iepening wie dit it grutste sinnepark fan de stêd Grins, wat sa bleau oant de iepening fan sinnepark Woldjerspoor yn septimber 2017.
Sportferiening NOK

**Sportferiening NOK** is de fuotbalklup en omniferiening NOK fan Nijemardum. De letters steane foar **N**ijemardum **"O**udemirdum" **K**ombinaasje. Tsjintwurdich komme de leden ek út Aldemardum, Riis, Sondel, Harich/Kippenburch en Balk. De omniferiening bestiet fierders út in gymnastyk- tennis- en folleybalôfdieling. 

Yn 2008 wienen der mei-inoar 680 leden dy't inoar ek geregeldwei treffe yn klupgebou De Skelp. De fuotbalôfdieling hat twa spylfjilden en ien treningsfjild oan de Bosmastrjitte. It klupblêd NOK Nijs komt alle twa moannen út. It shirt is blau-wyt yn fertikale streken, broek en hoazen binne blau.

## Skiednis
NOK is oprjochte op 1 july 1965. Op 1 febrewaris 1973 waard it in omniferiening. Earst wie der ek in wannelôfdieling mar dy is opheft troch te min leden. Begjin 21e iuw is der ek in tennisôfdieling by komd.

## Sjoch ek
* List fan Fryske fuotbalferienings

## Keppeling om utens
* Webstee fan NOK
Rôt

* In rôt - kjifdier út it skaai *[[Rattus]]*, bygelyks de swarte rôt of de brune rôt
* De Rôt - houtseachmûne yn Drylts
* De Rôt - skûtsjenamme
* De Rôt -s teken yn de Sineeske diereriem
* De Rôt - winkel foar stripferhalen yn de stêd Ljouwert
* De Rôt - fanzine fan fuotbalklub NAC út Breda
* De RAT - *Riders Association of Triumph*, feriening fan leafhawwers fan it automerk Triumph 
* De Rôt - bynamme fan de Hollânske Ciske de Rat
Gemaal Ychten

It **Gemaal fan [[Ychten]]** waard boud yn 1913 en ferfong in âlder gemaal út 1865. 

It gemaal wie in stoomgemaal, maar waard yn 1925 elektrysk. De oerstallige skoarstien waard inkele jierren letter ek ôfbrutsen. It gemaal stiet by de Tsjûkemar en lost it wetter fan de Feanpolder fan Ychten. Yn 2007 krige it eardere stoomgemaal wer in skoarstien. Dat wie in skoarstien fan in fabryk út Snits. It gemaal falt no ûnder de monumintesoarch, mei't it sûnt 2000 in ryksmonumint is.

It oare stoomgemaal yn de gemeente De Fryske Marren is it folle ferneamdere yr. D.F. Woudagemaal by De Lemmer. 

## Tsjûke en March
Neist it gemaal stiet it byld fan Tsjûke en March, oan dêr't de Tsjûkemar nei neamd wêze soe neffens in âld folksferhaal.

## Sjoch ek
* Gemalen yn Fryslân
J.L. Hooglandgemaal

It **J.L. Hooglandgemaal** is in elektrysk gemaal yn Starum dat ree kaam yn 1966. It bouwurk mei in bûgd tek is fan de arsjitekt P. de Vries en is neamd nei J.L. Hoogland, deputearre fan Wettersteatsoangelegenheden. 

Yn de hal stean fjouwer skroefpompen. It gemaal lost it wetter út de Fryske boezem wei op de Iselmar. It naam de taak oer fan it oare gemaal yn Fryslân dat wetter lost op de Iselmar, it yr. D.F. Woudagemaal op De Lemmer. Dy hoecht allinnich mar by tige hege wetterstannen by te springen. De ôffierkapasiteit fan it J.L. Hooglandgemaal is mei goed 7.000 m3 yn 'e minút oardel kear grutter as dy fan it Woudagemaal. Op 10 maaie 1967 waard it gemaal offisjeel iepene. It leit besuden de Johan Frisoslûs.

It gemaal waard fenamd nei PvdA-politikus Jan Hoogland.

## Sjoch ek
* Gemalen yn Fryslân
Guyana

**Guyana** is in lân yn it noarden fan Súd-Amearika en grinzet oan Suriname, Brazylje en Fenezuela. De haadstêd is Georgetown.

## Geografy
### Lizzing
It lân wurdt begrinzge troch:
* de Atlantyske Oseaan yn it noarden;
* Fenezuëla yn it easten;
* Brazylje yn it suden;
* Suriname yn it westen.

Tusken de rivieren de Nije Boppe-Korantyn en de Koeroeny/Koetary leit in gebiet dat troch Guyana en Suriname bestride wurdt. Boppedat beskôget Suriname de linkerigge fan Korantyn as grins, wylst Guyana it midden fan de rivier as de grins sjocht.

Ek mei Brazylje binne grinsskelen. 

### Lânskip

De fruchtbere kust fan Guyana grinzet yn it westen en uterste suden oan in berchrige, it Heechlân fan Guyana. Yn it súdwesten leit in savanne. Ungefear 80% fan it lân wurdt bedekt mei reinwâld.

De fjouwer grutste rivieren binne de Essekwibo, de Korantyn, de Berbise en Demerara. Oan de mûning fan Essekwibo lizze ferskillende grutte eilannen, en omfiemet de 145 km wide Shell Beach. 
 
De heechste berch fan Guyana is Mount Roraima (2.835 meter). 

## Skiednis
Oan it begjin fan de 17e iuw waard troch de Ingelsen in begjin makke mei de kolonisaasje fan Guyana. Letter folgen de Frânsken en de Nederlanners. As part fan it doetiidske koloanje Nederlânsk-Guyana (Suriname, Berbise, Demerara, en parten fan it binnenlân) kaam it gebiet werom ûnder Britsk bewâld. Yn 1966 waard it selsstannich.

## Demografy
De befolking fan Guyana bestiet út ûngefear 770.000 ynwenners, dêr't 90% fan oan de kust op de smelle kuststripe wennet. De befolking is etnysk sjoen nei ras nochal heterogeen gearstald en stammet haadsaaklik ôf fan ymmigranten dy't nei it gebiet kamen as slaven of kontraktarbeiders út Afrika en Yndia. 

De grutste etnyske groepearring binne de Hindoestanen mei 43,5% fan de befolking (2002). Sy wurde folge troch minsken fan Afrikaanske komôf (30,2%). De tredde kloft yn grutte is fan mingd komôf, de Kreolen (16,7%), wylst de ynhiemske Yndianestammen (Arawak, Wai Wai, Carib, Akawaio, Arecuna, Patamona, Wapixana, Macushi en Warao) de fjirde plak ynnimme mei goed 10% fan de befolking. 

### Taal
It Ingelsk is de offisjele taal fan Guyana, wylst yn it deistich libben Guaneesk Kreolsk sprutsen wurdt. Fierders wurde Karibyske talen (Akawaio, Wai-Wai, Arawak en Macushi) sprutsen troch ynhiemske Yndianen. 

### Religy
Neffens de folkstelling fan 2002 is 57% fan de befolking Kristen (fan wa 17% by de Pinkstermienskip hearre, 8% roomsk-katolyk, 7% Anglikaans, 5% Sânde-dei Adventisten binne, en 20% by oare kristlike groepearings hearre, Ungefear 28% is hindoe, 9% is moslim (benammen soennitysk), en 2% oars. Om-ende-by 4% fan de befolking hat gjin leauwen. .
Oerûguay

**Oerûguay**, offisjieel de **Republyk Eastlik fan de Oerûguay** (Spaansk: *República Oriental del Uruguay*) is in lân yn Súd-Amearika. It leit oan de Atlantyske Oseaan en grinzet oan de lannen Brazylje en Argentynje. De haadstêd is Montevideo.

## Skiednis
De earste bewenners fan Oerûguay wienen Yndianen dy't ta de Charrua stam hearden, sy libben fan de jacht en de fiskfangst. Noch hieltyd binne ôfstammelingen fan harren te finen yn it oanswettende gebiet mei Brazylje. Nei de ûntdekking fan Amearika troch Kolumbus en de dêrop folgjende Spaanske kolonisaasje fan begjin 16e iuw ôf wie Oerûguay in part fan it Spaanske ûnderkeninkryk Rio de la Plata. Krekt as yn it hiele Spaanske Amearika ûntstie yn it destiids Oerûguay fan 1810 ôf rebûljes doe't it memmelân troch de Frânsken beset holden waard. Fan 1816 oant 1828 makke it gebiet diel út fan de Feriene Provinsjes fan de Río de la Plata. Op 25 augustus 1825 waard de ûnôfhinklikens útroppen, mar pas sûnt 1828 wie Oerûguay hielendal frij.

De neifolgjende jierren wienen typearjend foar Latynsk-Amearika. It lân hie hieltyd te krijen mei rigen boargeroarloggen tusken de konservativen en de liberalen, dy't de *"Colorados"* en de *"Blancos"* neamd waarden. Yn 1870 makke it leger in ein oan dizze krigen. Fan doe ôf waakse stadichoan de demokrasy yn it lân dy't der foar soarge hat dat de kloof tusken arm en ryk lytser wurden is. 

Oerûguay stiet fierders bekend om it feit dat it lân al 2 kear wrâldkampioen fuotbal wurden is, te witten yn eigen lân yn 1930 en yn Brazylje yn 1950.

## Geografy
De Cerro Catedral (514 m) is it heechste punt fan it lân. Oare hege bergen binne de Cerro Ventana (420 m) en de Cerro Colorado (299 m). De wichtichste rivieren binne de Rio de la Plata (súdwest), de Río Negro (yn de midden), Merínlagune (easten), de Rio de la Plata (suden). Oerûguay hat in myld oant wiettich subtropysk klimaat. 

De julymoanne is de kâldste moanne mei trochsneedtemperatueren tusken de 10–13 graden. De waarmste moanne is jannewaris, dan is de trochsneedtemperatuer tusken de 22–25 graden. Jierlikse reinfal leit tusken de 900 en 1.300 milimeter.

## Demografy
De befolking fan Oerûguay bestiet foar it grutste part (88%) út ôfstammelingen fan Jeropeanen. Mestizen, minsken fan mingd Spaansk-Yndiaansk bloed foarmje de twadde grutste groep mei 8% en neikommelingen fan Afrikaanske slaven mei-inoar 4%. De Jeropeeske ynwenners kamen fral út Spanje en foar in grut diel út Itaalje, fierders kamen sy ek út Dútsktalige lannen. De yndiaanske stammen dy't ynearsten yn Oerûguay wennen binne allegearre yn de 19e iuw útrûge troch de blanken. 

### Religy
De Roomsk-Katolike Tsjerke hat as ynstitút – hiel ûngewoan foar Latynsk-Amearika – relatyf net folle ynfloed op it maatskiplik libben. Sawat 74% fan de befolking seit Katolyk te wêzen, 2% protestant, 2% by it Joadsk en 21 % heart ta in oar leauwen of leaut net.

## External links
* Official website
Meden

De **Meden** wienen in folk dat eartiids yn it noarden fan it Iran in ryk stifte dat bestie fan 728 f.Kr. oant 550 f.Kr. Sy sprutsen in Yndo-Jeropeeske taal dy't besibbe wie oan it Ald-Perzysk. 

## Skiednis
Harren earste kening wie Fraortes. Hy feriene alle stammen ûnder ien syn lieding en ferdreau de Assyrjers. Syn soan wie Deiokes syn opfolger en jildt as stifter fan it ryk. 

Yn 614 f.Kr. fersleinen de Meden de Assyrjers foarfêst en ferwoasten harren haadstêd Assur.

De Meden waarden sels ferslein yn 550 f.Kr. troch de Perzen ûnder lieding fan Syrus II dy't in ein makke oan de Medensteat.

## Taal

De taal fan de Meden hearde nei alle gedachten ta de noardwestlike tûke fan de Iraanske taalfamylje. Ta dizze groep heart tsjintwurdich it Koerdysk en it Beloetsjy yn Pakistan. It hjoeddeiske Perzysk (*farsi*) is deroan besibbe mar heart lykwols by de súdwestlike tûke fan de taalfamylje.
Reinier Knol

**Reinier Knol** (Ljouwert, 1947) is in keunstskilder. Hy hat yn 2007 tegearre mei Auck Peanstra de Fryske rymposter *Geheim* makke foar de Berneboeketiid.

## Publikaasjes
* 2010 - *Ferhalen omme Oldehove*. Yn dit boek 34 ferhalen en skilderijen. Utjouwerij Elikser yn Ljouwert.
* 2012 - *Liwwadden innen olieferf*. Yn dit boek ferhalen en skilderijen oer de stêd Ljouwert. Utjouwerij Elikser yn Ljouwert

## Keppelings om utens
* Webstee fan Reinier Knol
Electoral College

It **United States Electoral College** (Ingelsk foar "Amerikaansk Kieskolleezje" of "Amerikaansk Elektoraal Kolleezje") is de ynstânsje dy't alle fjouwer jierren de presidint en fise-presidint fan de Feriene Steaten kiest. It kieskolleezje hat op dit stuit 538 leden, dy't **kiesmannen** neamd wurde, ferdield oer de 50 steaten en it federaal distrikt fan 'e Feriene Steaten. By de Amerikaanske presidintsferkiezings is it sa dat dyjinge dêr't de measte kiesmannen foar stimme, alle kiesmannen fan dy steat krijt. De kandidaat foar it presidintskip moat dus in mearderheid fan kiesmannen ha dy't him stypje, om de kiesmannen fan dy steat foar him te winnen.

## Ferdieling fan de kiesmannen

Yn de neikommende tabel stiet it tal kiesmannen by elke steat en it *District of Columbia*. De tabel en it tal kiesmannen is jildich foar de presidintsferkiezings fan 2012, 2016 en 2020. Tusken heakjes stean sifers mei in plus (+) of in min (-) om oan te jaan oft it tal kiesmannen troch de *United States Census 2010* feroare is.

## Sjoch ek
* Amerikaanske presidintsferkiezings 2008
* Amerikaanske presidintsferkiezings 2012
Demokratyske Partij (Feriene Steaten)

De **Demokratyske Partij** (Ingelsk: *Democratic Party*), is mei de Republikeinske Partij de wichtichste partij fan de Feriene Steaten. De partij waard op 8 jannewaris 1828 oprjochte. De leden fan de partij wurde trochstrings **Demokraten** neamd. De Demokratyske Partij is progressyf en kin likegoed lofts as rjochts wêze.

## Demokratyske presidinten

# Andrew Jackson (1829-1837)
# Martin Van Buren (1837-1841)
# James Knox Polk (1845-1849)
# Franklin Pierce (1853-1857)
# James Buchanan (1857-1861)
# Andrew Johnson (1865-1869)*
# Grover Cleveland (1885-1889)
# Grover Cleveland (1893-1897)
# Woodrow Wilson (1913-1921)
# Franklin Delano Roosevelt (1933-1945)
# Harry S. Truman (1945-1953)
# John F. Kennedy (1961-1963)
# Lyndon Johnson (1963-1969)
# Jimmy Carter (1977-1981)
# Bill Clinton (1993-2001)
# Barack Obama (2009-2017)

* Andrew Johnson wie in Demokraat mar waard as *[[running mate]]* keazen troch de Repunlikeinske presidint Abraham Lincoln.

## Sjoch ek
* Republikeinske Partij

## Keppeling om utens

* Democratic National Committee *Ingelsk*
Republikeinske Partij (Feriene Steaten)

De **Republikeinske Partij** (Ingelsk: *Republican Party*), is mei de Demokratyske Partij de wichtichste partij fan de Feriene Steaten. De partij waard 20 maart 1854 oprjochte yn de steat Wiskonsin. De leden fan de partij wurde trochstrings **Republikeinen** neamd. De Republikeinske Partij is konservatyf en rjochts.

## Republikeinske presidinten
# Abraham Lincoln (1861-1865)
# Ulysses S. Grant (1869-1877)
# Rutherford B. Hayes (1877-1881)
# James Garfield (1881)
# Chester A. Arthur (1881-1885)
# Benjamin Harrison (1889-1893)
# William McKinley (1897-1901)
# Theodore Roosevelt (1901-1909)
# William Howard Taft (1909-1913)
# Warren G. Harding (1921-1923)
# Calvin Coolidge (1923-1929)
# Herbert Hoover (1929-1933)
# Dwight Eisenhower (1953-1961)
# Richard Nixon (1969-1974)
# Gerald R. Ford (1974-1977)
# Ronald Reagan (1981-1989)
# George H.W. Bush (1989-1993)
# George W. Bush (2001-2009)
# Donald J. Trump (2017-2021)

## Sjoch ek
* Demokratyske Partij

## Keppeling om utens
* Republican National Committee *Ingelsk*
Presidint fan de Feriene Steaten

De **Presidint fan de Feriene Steaten fan Amearika** is it haad fan de útfierende macht fan de Feriene Steaten. Syn offisjele wurkstee en wenstee is it Wite Hûs yn Washington. De Presidint is opperbefelhawwer fan lânmacht en marine, de loftmacht bestie noch net doe't de taken fan de Amerikaanske presidint fêstlein waarden yn de grûnwet fan 1789.
It foech dat de presidint hat neffens de grûnwet fan 1789:
* It meitsjen fan in wet troch útstel fan it Amerikaansk Kongres
* It ynstellen fan advyskommisjes
* It ferlienen fan graasje
Mei goedkar fan de Amerikaanske Senaat kin de presidint:
* It sluten fan ferdraggen
* It foardragen fan Amerikaanske ambassadeurs
* It foardragen fan rjochters 

## Sjoch ek
* List fan Amerikaanske presidinten
* Amerikaanske presidintsferkiezings 2008
* Amerikaanske presidintsferkiezings 2012
* Amerikaanske presidintsferkiezings 2016
Amerikaansk Kongres

It **Kongres** fan de Feriene Steaten (*United States Congress*) is de wetjouwende macht en folksfertsjinwurdiging fan de Amerikaanske federale oerheid en hat twa tûken: de Senaat en it Hûs fan Offurdigen. De struktuer en ferantwurdlikens fan de Steaten-Generaal binne fêstlein yn kêst 1 fan de Amerikaanske Grûnwet. It earste termyn fan de Steaten-Generaal sette op 4 maart 1789 út ein. 

De Senaat hat 100 sitten wêrfan eltse twa jier in tredde part fan fernijd wurd. Troch de ferkiezings leveret eltse steat twa ôffurdigen foar in perioade fan seis jier. Dêrtroch hat eltse steat in likefolle stimrjocht yn de Senaat, omdat eltse steat deselde status hat as lid fan de federale uny.

It Hûs fan Offurdigen hat 435 sitten. Mei ferkiezings wurdt it tal minsken mei kiesrjocht ferdield troch 435, en dat is dan it tal distrikten dêr't direkt keazen wurde kin foar in politikus yn it Hûs fan Offurdigen. Omdat der om de tsien jier keazen wurdt, wurdt der om de tsien jier in folkstelling holden. De grinzen fan it kiesdistrikt foar it Hûs fan Offurdigen kin om de tsien jier, mei de ferkiezings, ferskood wurde. Wis is al dat eltse steat ien sit yn it Hûs fan Offurdigen hat.

Fierders hat it Hûs fan Offurdigen fiif leden sûnder stimrjocht, dy't keazen binne troch de Amerikaanske gebieten oarekant de see en it District of Columbia.