Emma baronesse Orczy

**Emma baronesse Orczy** (útspr.: /'ɔrʦi:/, likernôch: "ortsii"), ropnamme: Emmuska, folút: **Emma Magdolna Rozália Mária Jozefa Borbála Orczy de Orczi** (Tarnaörs (Hongarije), 23 septimber 1865 – Henley-on-Thames (Ingelân), 12 novimber 1947), wie in Hongaarsk-Britsk skriuwster (fan romans en koarte ferhalen), toanielskriuwster, oersetster en keunstneresse fan aadlik komôf. Se skreau benammentlik histoaryske romans, en is fral bekend wurden (as baronesse Orczy) mei har rige oer de Reade Pimpernel. Guon fan har skilderijen binne tentoansteld wurden yn 'e *[[Royal Academy]]* te Londen.

## Libben

### Jonkheid en oplieding
Baronesse Orczy waard yn 1865 berne yn Tarnaörs, yn 'e provinsje Heves, yn noardlik Hongarije, as de dochter fan 'e komponist Felix baron Orczy de Orczi (1835-1892) en Emma grevinne Wass von Szentegyed und Czege (1839-1892). Mei trije jier ferliet har gesin it Hongaarske plattelân, mei't har âldelju benaud wiene foar in boere-opstân. Se wennen dêrnei yn 'e haadstêd Boedapest en letter yn Brussel en yn Parys, dêr't Orczy sûnder súkses muzyk studearre. Yn 1880 ferfearen se nei de Britske haadstêd Londen, dêr't se keamers hierden by harren lânsman Francis Pichler, yn 'e Great Portland Street. Orczy folge der in keunstoplieding oan 'e *West London School of Art*, en letter oan *Heatherley's School of Fine Art*. Dêre mette se Montague MacLean Barstow, in Ingelske dûmnyssoan, mei wa't se yn 1894 troude.

### Karriêre as skriuwster
Mei't se goed deunoan wiene, sette Orczy yn 1895 útein om har man te helpen by it oersetten en yllústrearjen fan Hongaarske folksferhalen en mearkes. Yn 1899 begûn se oan it skriuwen fan har earste roman, *The Emperor's Candlesticks*. Se fûn der in útjouwer foar, mar it waard gjin súkses. Har detektiveferhalen, dy't se publisearre yn it tydskrift *Royal Magazine*, waarden better ûntfongen, en har folgjende roman, *In Mary's Reign* (1901) foel der goed yn.

Yn 1903 skreaune Orczy en Barstow in toanielstik, *De Reade Pimpernel*, dat basearre wie op ien fan har eardere koarte ferhalen oer in Ingelske aristokraat, sir Percy Blakeney, dy't ûnder de skûlnamme fan 'e "Reade Pimpernel" oan 'e ein fan 'e achttjinde iuw Frânske eallju rêdt fan in ûnfertsjinne dea ûnder de guillotine. Fuort neitiid wurke se it ferhaal ek om ta in roman, en wylst se op it antwurd wachte fan 'e útjouwers dêr't se har manuskript hinne stjoerd hie, iepene it toanielstik yn it Londenske West End. Yn 't earstoan kaam der net in protte folk op ta, mar geandewei feroare dat. *De Reade Pimpernel* waard yn Londen fjouwer jier oan ien stik wei opfierd en loek rekôroantallen skouboarchbesikers, wêrnei't it oerset waard yn ferskate oare talen en yn it bûtenlân ek rûnom opfierd waard. Letter folgen der yn Ingelân noch ferskillende *revivals*. Troch it súkses fan it toanielstik waard de roman, dy't ek fan *[[De Reade Pimpernel]]* hiet, doe gau-gau publisearre; mei de ferkeap gie it dat it slydjage, en Orczy en har gesin waarden yn ien klap fan earmoede ferheft ta in begoedige steat.

Hja gie dêrnei troch mei it skriuwen fan mear as tsien ferfolchromans oer de aventoeren fan sir Percy Blakeney, syn famylje en syn maten, wêrfan't de earste *I Will Repay*, út 1906, de populêrste wie. It lêste Reade Pimpernel-boek, *Mam'zelle Guillotine*, kaam út yn 1940. Orczy skreau ek noch fjouwer oare toanielstikken, dy't lykwols net ien fan allegear *De Reade Pimpernel* yn populariteit belykje koene. Har oare wurk omfieme in ferskaat oan histoaryske en detektiveromans en -ferhalen. Har ferhalebondel *Lady Molly of Scotland Yard* wie ien fan 'e earste foarbylden fan it detektivesjenre mei in frou yn 'e rol fan 'e detektive. Har wurk makke Orczy sa ryk dat se in filla yn Monte Carlo keapje koe.

### Opfettings, priveelibben en ferstjerren
Orczy wie op polityk en maatskiplik mêd tige konservatyf. Se leaude fêst dat de adel superieur wie oan it miene folk, en wie in fûleindich oanhinger fan it Britske ymperialisme en militarisme. Under de Earste Wrâldoarloch rjochte se de *Women of England's Active Service League* op, in organisaasje dy't derop rjochte wie om safolle mooglik froulju safier te krijen dat se eltse sûne man dy't se koene, beprate soene om as frijwilliger tsjinst te nimmen yn 'e Britske Striidkrêften. Likernôch 20.000 froulju sleaten harren by dy organisaasje oan. Nei de Oktoberrevolúsje en it ûntstean fan 'e Sovjet-Uny ûntpopte Orczy har ek ta in fjurrich anty-kommuniste.

Orczy troude yn 1894 mei Montague Barstow, en wie dêrnei, neffens eigen sizzen, hast in heale iuw lang folslein lokkich mei him. Se krigen ien soan, John Montague Orczy-Barstow (1899). Orczy stoar op 12 novimber 1947 yn Henley-on-Thames, yn 'e âlderdom fan 82 jier.

## Wurk

### Romans
* 1899 *The Emperor's Candlesticks*  
* 1901 *In Mary's Reign* (yn 1907 werútbrocht as *The Tangled Skein*)
* 1905 *[[The Scarlet Pimpernel]]*  
**  Fryske oersetting: *[[De Reade Pimpernel]]* (fert. Goasse Rinse Groustra, 1953-1955)
* 1905 *By the Gods Beloved* (yn 1907 yn 'e Feriene Steaten útbrocht as *The Gates of Kamt*)
* 1906 *I Will Repay*  
* 1906 *A Son of the People*  
* 1907 *Beau Brocade*  
* 1908 *The Elusive Pimpernel*  
* 1909 *A Ruler of Princes*  
* 1909 *The Nest of the Sparrowhawk*  
* 1910 *Petticoat Government*  
* 1911 *A True Woman*  
* 1912 *The Traitor*  
* 1912 *The Good Patriots*  
* 1912 *Fire in Stubble*  
* 1912 *Meadowsweet*  
* 1913 *Eldorado*  
* 1914 *Unto Cæsar*  
* 1914 *The Laughing Cavalier*  
* 1915 *A Bride of the Plains*  
* 1915 *The Bronze Eagle*  
* 1916 *Leatherface*  
* 1917 *Lord Tony's Wife*  
* 1917 *A Sheaf of Bluebells*  
* 1918 *Flower o' the Lily*  
* 1919 *His Majesty's Well-beloved*  
* 1921 *The First Sir Percy*  
* 1922 *The Triumph of the Scarlet Pimpernel*  
* 1922 *Nicolette: A Tale of Old Provence*  
* 1924 *The Honourable Jim*  
* 1924 *Pimpernel and Rosemary* 
* 1924 *Les Beaux et les Dandys de Grand Siècles en Angleterre*  
* 1925 *The Miser of Maida Vale*  
* 1925 *A Question of Temptation*  
* 1926 *The Celestial City*  
* 1927 *Sir Percy Hits Back*  
* 1929 *Blue Eyes and Grey*  
* 1930 *Marivosa*  
* 1931 *In the Rue Monge*  
* 1932 *A Joyous Adventure * 
* 1932 *A Child of the Revolution*  
* 1933 *The Scarlet Pimpernel Looks at the World*  
* 1933 *The Way of the Scarlet Pimpernel*  
* 1934 *A Spy of Napoleon*  
* 1935 *The Uncrowned King*  
* 1935 *The Turbulent Duchess*  
* 1936 *Sir Percy Leads the Band*  
* 1937 *The Divine Folly*  
* 1938 *No Greater Love*  
* 1940 *Mam'zelle Guillotine*  
* 1942 *Pride of Race*  
* 1947 *The Will-O'-The-Wisp*  

### Ferhalebondels
* 1905 *The Case of Miss Elliott*  
* 1909 *The Old Man in the Corner*  
* 1910 *Lady Molly of Scotland Yard*  
* 1918 *The Man in Grey*  
* 1919 *The League of the Scarlet Pimpernel*  
* 1921 *Castles in the Air*  
* 1926 *Unravelled Knots*  
* 1928 *Skin o' My Tooth*  
* 1929 *Adventures of the Scarlet Pimpernel*  

### Toanielstikken
* 1903 *The Scarlet Pimpernel* (mei Montague Barstow)
* 1906 *The Sin of William Jackson*  
* 1908 *Beau Brocade*  
* 1911 *The Duke's Wager*  
* 1918 *The Legion of Honour* (in adaptearre ferzje fan *A Sheaf of Bluebells*)

### Non-fiksje
* 1947 *Links in the Chain of Life* (autobiografy)

### Oersettings
* 1895 *Old Hungarian Fairy Tales* (mei Montague Barstow)
* 1895 *The Enchanted Cat* (mei Montague Barstow)
* 1895 *Fairyland's Beauty* (mei Montague Barstow)
* 1895 *Uletka and the White Lizard* (mei Montague Barstow)

## Keppelings om utens
*  Wurken fan Emma baronesse Orczy op ''Project Gutenberg''