open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
List fan Germaanske folken

**List fan [[Germanen|Germaanske]] folken** út 'e Aldheid.

* Allemannen
* Ambroanen
* Ampsivaren
* Angelen
* Angrivarjers
* Asdingen
* Bajuwaren
* Bataven 
* Boergonden 
* Bojers
* Brukteren 
* Chasuarii 
* Dulgubnii 
* Fandalen
* Fangionen 
* Fisigoaten 
* Fosy 
* Franken
* Frisii 
* Gepiden
* Goaten
* Harii
* Helisjers
* Hermunduren
* Herulen
* Juten 
* Kananefaten
* Kimbren
* Kwaden
* Lakringen 
* Langobarden
* Lemovjers
* Lugjers
* Manimjers
* Markomannen
* Marobudui 
* Mattiakken 
* Naharvalen
* Nemeten
* Nervjers
* Ostrogoaten
* Rugjers
* Saksen 
* Semnonen 
* Silingen 
* Sitones 
* Sjamaven 
* Sjatten
* Sjauken 
* Sjerusken 
* Skiren 
* Sueben
* Sugambren 
* Suiones
* Tenkteren
* Teutoanen
* Toksandriërs
* Trevery 
* Triboken 
* Tubanten
* Tudry 
* Ubjers 
* Usipeten 
* Volcae
* Warnen
De Heid

**De Heid** is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân.

It buorskip is ien fan de lytsere yn de gemeente. It leit yn it súdlik ferlingde fan it doarp Easterlân. De Heid falt dêrom formeel ek ûnder Easterlân.

Yn 1575 komt de namme *Wede* foar as plaknamme fan it hjoeddeiske De Heid.

Oant 31 desimber 2011 hearde De Heid by de gemeente Wieringen dy't op 1 jannewaris 2012 by in gemeentlike weryndieling opgien is yn de gemeente Hollâns Kroan.
De Normer

**De Normer** is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân. It plak wurdt ek wol skreaun sûnder 'De' , dus as *Normer*. Oant 31 desimber 2011 hearde De Normer by de gemeente Wieringen, dy't op 1 jannewaris 2012 by in gemeentlike weryndieling opgie yn de gemeente Hollands Kroon.

De buorskip leit yn de Normerpolder, noardlik fan Westerlân en westlik fan De Belt en Hippolytushoef. Al beslacht de buorskip hast de hiele polder, dochs is it tal ynwenners mar lyts. Sa wennen der yn 1840 ûngefear 25 ynwenners, tsjintwurdich binne dat net folle mear. De polder is dêrom ek bekend by fûgeltsjelju.
Euregua

**Euregua** is in selsskippspul dat it midden hâldt tusken in guozzebrief en Triviant. 

As op in soarte fan rûtekaart kin der troch it smiten mei dobbelstiennen in wei ôflein wurde yn Fryslân of Jeropa. Troch it beanderjen fan fragen op kaartjes oer de minderheidstaalgebieten fan de Fryslannen kinne der tegoedkaarten sammele wurde. Wa't de measte punten sammele hat is de winner. It spul kin ek spile wurde mei twatallen. 

By it spul hearre in pear steapels kaartsjes mei fragen oer de Fryslannen. Dêrby binne der aparte steapels foar Sealterlân en Noard-Fryslân. Ek sitte der fragen yn it Biltsk, Stellingwerfsk en Hylpersk yn.
De fragen geane oer de skiednis fan Fryslân, geakunde en natoer, mar der binne ek mear algemiene fragen oer sport, muzyk ensafuorthinne. Tagelyk wurde Jeropa, en dan benammen de oare minderheidstaalgebieten net fergetten. 

It spul is makke troch de wurkgroep YKK (Ynternasjonale KontakteKommisje) fan de Ried fan de Fryske Beweging. Der is oan meiwurke troch fertsjintwurdigers fan Sealterlân, Noard-Fryslân, De Stellinwarver Schrieversronte, Stichting Ons Bildt en hiel wat oaren út Westerlauwersk Fryslân. It earste eksimplaar fan it selskipspul waard yn novimber 2008 oanbean oan deputearre JanneWietske de Vries oanbean yn de Anna Maria van Schurmanskoalle yn Frjentsjer.

## Keppeling om utens
*Webstee Euregua
*Webstee Fryske Beweging
De Gest

**De Gest** is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân. It plak wurdt ek wol sûnder 'De' skreaun, dus *Gest*.

De Gest leit krekt westlik fan Den Oever, formeel falt it ek ûnder dat plak. It plak ûntstie nei de 14e iuw, doe't de ouwers fan it eilân Wieringen stadichoan ferskoden. Ien fan de earst bewenne plakken dy't doe ûntstienen wurdt no *Ald-Gest* neamd, dit is ûnderwilens hielendal opslokt. De Gest ûntstie nei't Ald-Gest wat ûnbewenberder waard en men wat mear it lân yn gean moast. Letter waard Ald-Gest wer bewenber mar De Gest bleau ek bewenne. De Gest hie foar de bebouwing yn de 20e iuw ek wat mear ynwenners as Ald-Gest. Yn 1840 hie it 75 ynwenners tsjin 25 ynwenners yn Ald-Gest.

De beide plakken ûntlienden harren namme út it feit dat se op de geastgrûnen fan de dunen ûntstienen.
List mei Slavyske folken

## Eastlike Slaven
* Russen
* Oekraïners (ynkl. Roetenen)
* Wyt-Russen

## Westlike Slaven
* Poalen en Kasjoeben
* Slowaken
* Sorben
* Tsjechen

## Súdlike Slaven
* Bosniakken (Moslims)
* Bulgaren (ynkl. Pomaken)
* Kroäten
* Masedoanjers
* Servjers of Serven, Montenegrinen en Boenjewatsen
* Slovenen
* Soksy
Noord-Stroe

**Noard-Stroe** (offisjeel: *Noord-Stroe*) is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân. Noard-Stroe wurdt ek wol skreaun as *Noordstroe*.

Noard-Stroe leit krekt noardlik fan Stroe. Formeel falt Noard-Stroe ûnder Stroe en sûnt de nijbou fan ein 20e iuw en begjin 21e iuw rint de buorskip yn Stroe oer. Noard-Stroe leit oan de Marsdyk, earder lei de buorskip gewoan oan de Waadsee mat úteinlik waard der in dyk oanlein. 

Noard-Stroe is nei alle gedachten ûntstien doe't it oantal ynwenners en huzen fan it doarp Stroe stadichoan weromrûn en de kearn fan Noard-Stroe wat los fan it doarp kaam te lizzen. Op de grins mei Stroe leit in grutte camping.
Fêreusk

It **Fêreusk** is in Noardgermaanske taal dy't troch 44.000 minsken op 'e Fêreu-eilannen praat wurdt. It is slim te sizzen hoefolle memmetaalsprekkers oft der oer de hiele wrâld binne, mar it tal wurdt yn 'e regel tusken de 60.000 en 100.000 rûsd. In telling út 2007 kaam út op 66.000. It Fêreusk is mei it Deensk ien fan beide offisjele talen op 'e Fêreu-eilannen. It is lykwols nauwer besibbe oan it Yslânsk en de Westnoarske dialekten as oan it Deensk. It Fêreusk wurdt skreaun mei it Latynske alfabet, dêr't de neikommende letters oan taheakke binne: Á/á, Í/í, Ó/ó, Ú/ú, Ý/ý, Ð/ð (edh), Ø/ø en Æ/æ. De letters c, q, w, x en z wurde net brûkt. Oan it begjin fan de njoggentjinde iuw waard it Fêreusk foar it earst brûkt as skriuwtaal en doe pas hat  der stadichoan in eigen literatuer ûntstien.
Chrzanów

**Chrzanów** is in stêd yn regio Małopolska yn it suden fan Poalen. Troch de stêd rint de Chechło. De stêd sels hat 39.356 ynwenners.

## Geografy
Chrzanów leit yn it suden fan Poalen, oan de rivier de Chechło. It plak leit op 280 meter boppe seenivo.

Chrzanów is bestjoerlik yn 10 stêdsdielen yndield:
* Borowiec
* Kąty
* Kościelec
* Południe (Súd)
* Niepodległości
* Północ (Noard)
* Rospontowa
* Stara Huta
* Stella
* Śródmieście (Midden)

## Kultuer
* Museum yn Chrzanów (Museum fan Chrzanów)
## Berne yn Chrzanów
* Mascha Kaléko (7 juny 1907), Dútsk skriuwer (†1975)
* Marian Konarski (8 desimber 1909),Poalsk keunstskilder († 1998)
* Andrzej Grabowski (15 maart 1952), akteur
* Leszek Nowak (16 april 1964), muzikant
* Zbigniew Wąsiel (29 jannewaris 1966), byldhouwer
* Mariusz Jakus (26 novimber 1967), akteur

## Sjoch ek
* List fan boargemasters fan Chrzanów
## Keppelings om utens
* Webstee fan Chrzanów
* Chrzanovia Patria Parva (Ingelsk)
Hollebalg

**Hollebalg** is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân.

It plak leit krekt eastlik fan Westerlân en krekt súdwestlik fan Hippolytushoef. Hollebalg is yn wêzen it tuskenstik dat Westerklyf mei Westerlân en Hippolytushoef ferbynt. De delsetting is nei alle gedachten ûntstien nei't der by Westerklyf en Easterklyf in soarte kliffen ûntstienen.

Yn 1913 kaam de buorskip noch foar as *Hollebolg*. De plaknamme soe eat as 'leech lizzende sleat' betsjutte kinne: *balg*/*bolg* betsjut 'sleat' en mei hol wurdt nei alle gedachten 'leechlizzend' bedoeld.
Johnny Hoes

**Johnny Hoes** (Rotterdam, 19 april 1917 - Weert, 23 july 2011) wie in Nederlânsk sjonger, muzykfilmprodusint en 
komponist/tekstskriuwer. Syn plaat *Och, was ik maar bij moeder thuis gebleven* (skreaun troch Frans Boermans en Thuur Luxembourg) stiet mei 450.000 eksimplaren te boek as de bêst ferkochte Nederlânsktalige single oer alle tiden. Oare grutte hits wiene *De smokkelaar* en *Wij willen frites met mayonaise*.

Johnny Hoes stiet wol bekend as *De kening fan de [[smartlap|jankfodde]]*. Syn single "Jelle zal wel zien" (oangeande Jelle Zijlstra) út 1967 is in bewurking fan "Yellow submarine" fan The Beatles.

Sûnt de jierren '60 hie er in eigen opnamestudio en platemaatskdippij yn it Limburchske Weert. Hy wenne sûnt 1983 yn Knokke yn België. 

## Keppelings om utens
* Offisjele webstee Johnny Hoes
* Biografy op it webstee fan ''Muziek Centrum Nederland''
Liber Historiae Francorum

***Liber historiae Francorum*** (*Skiednisboek fan de [[Franken (folk)|Franken]]*) is in ier midsiuwwsk manuskript, skreaun yn it Latyn en stamjend út de tiid fan de Merovingyske kening Teuderik IV (721-736). De wênstige datearring foar it skrift is 727. Eartiids waard ek de titel ***Gesta Francorum*** brûkt. De skriuwer is net bekend, mar hy soe mooglik in muonts west hawwe kind fan de abdij fan Sint-Denis (stiften troch kening Teuderik) of fan de keninklike abdij fan Sint-Medardus yn Soissons. Sa as yn dy tiid gebrûklik wie befettet it in griemmank fan foarfallen, fabels en optinksels. It skiednisboek hie as doel de eftergrûn fan de Merovingyske dynasty te fersterkjen. As boarne foar dit wurk wurde beskôge de earste seis boeken fan Decem Libri Historiae fan Gregoarius fan Toers (oant 584 AD) en mûnlinge oerlevere skiednisferhalen fan it Frankyske folk, faaks lynjend op in epyske tradysje en teksten dy't ferlern rekke binne. 

## Ynhâld
It Skiednisboek fan de Franken bestiet út 53 haadstikken, dêr't yn ferteld wurdt dat de Franken fan in kloft Trojaanske flechtlingen út it Swarte-Seegebiet ôfstamje. Mei dit ferhaal stipet de *Historia Francorum* swier op *Decem Libri Historiae* fan Gregorius fan Toers. Ek komt der in lange list fan nammen yn foar mei diels fiktive keningen, dêr't de Merovingen fan ôfstamje soenen. Pas fan Gilderik II ôf liket der ienige wierheid yn de leginden te kommen. 

De lêste alve haadstikken stean los fan de skiednisskriuwerij fan Gregoarius (dy't yn 594 ferstoarn wie) en befetsje wichtige ynformaasje oer de sânde en achtste iuw, dy't net bekend binne fan oare boarnen. Neutraal is it skiednisferhaal net bepaald, de skriuwer wie dúdlik yn tsjinst fan de kening. It slothaadstik hannelt oer de Frankyske kening Karel Martel. 

## Boarne
In oarspronklik manuskript fan de *Historia Francorum*, dy't yn de Midsiuwen al wiid ferspraat wie, is net oerlevere, wol besteane der iere fragminten út de achtste en njoggende iuw, dy't lykwols aardich korrupt binne. De hânskriften dy't út de alfde iuw komme, wurde pas betrouber achte.
Noordburen

**Noordburen** is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân.

It plak leit noardlik fan Zandburen en Hippolytushoef en oan de westkant fan Stroe.

Yn 1840 wennen der likernôch 25 minsken en dat sil tsjintwurdich net folle oars wêze, want de buorskip bestiet noch mar út in pear pleatsen en huzen.
Jurjen Balthasar

**Jurjen Baltasar** (Zwickau by Chemnitz, ± 1607 - Ljouwert, ± 1671) wie in klokkejitter. Hy wurke yn Ljouwert fan 1650 oant 1668. Neist klokken geat er as brûnsjitter ek kanonnen, wichten, fizels en sylpotten (dêr't slûsdoarren yn draaie).

## Libben en wurk
Jurjen Baltasar waard berne yn Zwickau, Dútslân. Hy kaam nei Nederlân ta en wie yn 1642 ynskreaun as boarger fan De Bosk. Hy ferfear nei Ljouwert en waard dêr yn 1654 opfolger fan Jacob Noteman. Hy krige op 25 maart 1654 oktroai fan de Fryske Steaten. Yn 1656 waard er offisjeel boarger fan Ljouwert.

Jurjen hat troud west mei Elske Folraets dy't yn 1671 opnij boaske mei Pieter Izaäk Overney, ek in brûnsjitter, dy't him letter ek opfolge.

In fizel fan syn hân út 1660 wurdt bewarre yn it Prinsessehof, it Frysk Museum hat in belle (1655) fan him. Der binne sa'n 19 tsjerkeklokken fan him bekend. Under oaren yn de tsjerken fan:
* Hegebeintum, 1652
* Holwert, 1653
* Peins, 1654
* Uskwert, 1654
* Wytmarsum, 1656
* Warten 1657
* Idaard, 1658
* Moarre, 1659
* Brantgum, 1660
* Kantens, 1660
* Tolbert, 1660
* Jirnsum, 1662
* Berltsum, 1663,  heden in Mannheim (*Konkordienkirche*)
* Britsum, 1664
* De Like, Tsjerke op de Daam, ????
Petrus Overney

**Pieter Izaäk Overney** (Suwâld, dêr doopt 1636 - Ljouwert, nei 1711) wie in brûnsjitter (klokkejitter) út Ljouwert yn de 17e iuw.

Yn 1663 boaske er mei Cathalijntje Feyckens út Ljouwert en yn 1671 mei de widdo fan Jurjen Balthasar, Elske Folraets, ek út Ljouwert. Yn dat jier folge er Balthasar op yn de saak, en krige datselde jier fan de Fryske Steaten it allinnerjocht ta it meitsjen fan klokken yn Fryslân. 

## Wurk

Keramykmuseum It Princessehof yn Ljouwert hat in fizel fan him út 1692. Der hingje klokken fan him yn Hijum (1670), Loaiïngea (1670) Tsjalbert (1670), Hitsum (1671), Aldtsjerk (1671), Jelsum (1671), Kûbaard (1677), Boalsert (1680), Ljouwert (1680), Warten (1680), Himpens (1681), Sleat (1681), Harich (1682/1683), Langwar (1683), Hylpen (1683/1685), Harns (1684), Nes (Dongeradiel) (1686), Hoarnstersweach (1688), Ljouwert (1689), Terwispel (1694), Wergea (roomske tsjerke, 1694), Skuzum (1696), Drylts (1700), Poppenwier (1700), Easterbierrum (1709), Mitselwier (1711) en Wyns (1711).
Noorderbuurt (Wieringen)

**Noarderbuorren** (offisjeel: *Noorderbuurt*) is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn de provinsje Noard-Hollân.

De buorskip leit justjes benoarden Westerlân tusken de buorskippen Dam en De Normer yn. Noarderbuorren falt offisjeel ûnder Westerlân. Lykas yn de 19e iuw is Noarderbuorren noch jimmeroan in buorskip mei in pear pleatsen en wenningen.

## Etymology
It plak hat in oare betsjutting as't liket. Oars as Sânbuorren en Noardbuorren, dêr't buorren "delsetting" betsjut en ôflaat is fan *bûr*, dat gewoan *wenning* betsjut, is Noarderbuorren pas letter as fariant op de namme Noardergeast (*Noordergeest*) ûntstien, dat op de grûn slacht. Lange tiid wie Noardergeast de namme, de betesjutting dêrfan is: "de noardlik heger lizzende sângrûn". Mooglik feroare de namme yn "buorren" nei't der mear bewenning kaam. Yn alle gefallen wie de namme *Noorderbuurt* al yn 1866 yn gebrûk.
Jacob Binckes

**Jacob Binckes** ek: *Benckes*, (Koudum, 1637 – Tobago (Nij-Walcheren), 12 desimber 1677) wie in Nederlânske kommandeur dy't in wichtige rol spile yn de skiednis fan New York. Yn 1673 ferovere er fannijs Nij-Amsterdam (New York) op de Ingelsken yn de mande mei in Siuwske amtgenoat. Hy ferstoar op it Karibyske eilân Tobago doe't syn fort oerfallen waard troch de Frânsen yn de Twadde Slach by Tobago.

It offisjele kommando fan de slach om New York lei yn hannen fan de Siuw Cornelis Everts de Jongere, mar feitlik wie de rol fan Jacob Binckes like grut. De twa hienen harren floaten byinoar foege en fierden om bar it kommando. Binckes makke nei de oermastering koarte tiid diel út fan it bestjoer fan de stêd, dat doe noch Nij Oranje hite. Nei in jier, by de Frede fan Westminster krige de Ingelsken New York al wer tebek. Yn ruil ûntfongen de Nederlanners Suriname.

Jacob Benckes hearde ta de saneamde "gouden generaasje" fan marine offisieren, syn karriêre wie yn de tiid fan bekende admiraals as Michiel de Ruyter en Cornelis Tromp. Hy wie belutsen by de ferneamde Tocht nei Chattam yn 1667, doe't de Teems en de Medway opfard waard en de Ingelske skippen ferneatige waarden.

## Famylje
De skippersfamylje wenne begjin 17e iuw yn Koudum. Jacob en syn bruorren wienen earst keapfardijskippers, lykas harren heit en in pear omkes. De 17e iuwske keapfardijskippers wienen begoedige en hiene grutte ynfloed op it doarpslibben. De destiidske wolfeart is noch ôf te sjen oan it ynterieur fan de Koudumer Martinitsjerke dat út de Gouden Iuw komt, it oerlibbe twa tsjerkegebouwen. 

De bruorren sochten it lykwols hegerop. Jacob keas foar de seestriidmacht en soe de rang fan kommandeur berikke yn tsjinst fan de admiraliteit te Amsterdam. Ek syn bruorren krigen grutte ynfloed, se wurken foar de VOC of krektas Jacob by de Amsterdamse admiraliteit. In diel fan de famylje bleau yn de Súdwesthoeke en fêstigen har lykas Jacob yn Starum dêr't se ek minsken fan oansjen wiene. Yn de 19e iuw is de famyljenamme útstoarn.

## Ferneamingen
* Amersfoart hat in Binckesstrjitte.
* Fryslân hat twa Jacob Binckesstrjitten, yn Koudum en yn Ljouwert.
* Willemstêd op Kurasau hat ek in Jacob Binckesstrjitte.
Gregorius Gregorii

**Gregorius Gregorii** (Halle, Dútslân), ek wol **Gregorius Gregorii Hallensis Saxoniae** en **Gregorius fan Hall**, wie in brûnsjitter út Ljouwert. Hy wurke dêr fan 1602 oant 1611 ûnder oaren as klokke- en kanonnejitter foar de Steaten fan Fryslân. Dêrnjonken makke er liedklokken foar ferskate tsjerken yn Fryslân (9 hawwe syn sinjatuer) en Grinslân.
Jacob Noteman

**Jacob Noteman** (Sittard of omkriten, om 1599)) wie in 17e iuwsk brûnsjitter út Ljouwert. Hy hie syn bedriuw yn de âlde tsjerke fan Nijehou yn Ljouwert dêr't syn foargonger en learmaster Hans Falck fan Neurenberch earder wurke hie. Yn 1650 is er nei Heidelberch, Dútslân, ferfearn. Hy waard yn Ljouwert opfolge troch Jurjen Balthasar.

Noteman makke ûnder oaren de lytse klok fan de Aldehou (1637) en levere yn 1642 tsien klokken foar de Sint-Jans Katedraal yn De Bosk. Fierders hawwe Jislum (1636), De Jouwer (1636), Hitsum (1637), de waach yn Dokkum (1637), Burdaard (1638), Westhem (1639), Boalsert (1640), Finkegea (1642), Ie (1642), Sonnegea (1644), Tersoal (1644), Terbant (1645), Skiermûntseach (1648) en it stedhûs fan Harns (1648) syn liedklokken.

## Klokken <small>(kar-út)</small>
Dominikanen

De **dominikanen** of **preekhearen** (*Ordo Praedicatorum, O.P.*) foarmen in katolike kleasteroarder dy't yn 1216 stiften is troch Dominikus Guzman (± 1170-1221), yn de tiid dat in krústocht hâlden waard tsjin de Kataren yn de Langedok. Ien fan de earste kleasters fan dizze oarde waard festige yn Toulouse. De oarde hearde mei ûnder oar de fransiskanen ta de biddeloarden. Sy folgje de Rigel fan Augustinus. 

De dominikanen (aktiven) krige yn de midsiuwen fan paus Gregoarius IX de ynkwisysjetaak opdroegen. 

## Skiednis
Op it Fjirde Lateraansk Konsylje fan 1215 wienen preekjen en sielesoarch neamd as de wichtichste preesterlike taken wêr't yn dy tiid troch preesters net genôch oandacht oan bestede waard. Dominikus Guzman, in muonts hat spesjaal om yn dy need te foarsjen syn oarde oprjochten. Ein 1216 krige hy fan de paus Honoarius III goedkarring yn de bul Religiosam vitam foar dat inisjatyf. De earste leden fan de oarde waarden troch him nei universiteiten fan Parys en Bologna stjoerd om harren te bekwamen yn de teology. De oarde fan de dominikanen waard en wurdt skaaimerke troch yntellektuele ynspanningen, yngreven stúdzje, aktive ynteresse yn de stedske maatskippij, preekjen en misjonêre aktiviteiten. De dominikanen ferbûnen kontemplaasje (beskôging) mei aksje. Yn Utert kaam yn 1232 de earste Nederlânske festiging fan de dominikanen.

In oantal bekende en wichtige hilligen hearden ta de oarde fan de dominikanen. Tomas fan Akwino (1225-1274) en Albertus Magnus (sirka 1200-1280) krigen fan pausen de rang fan tsjerkelearaar. De hillige Katarina fan Siëna (1347-1380), in lekendominikaan dy't har aktyf mei de polityk dwaande hâlde, mei in protte minsken korrespondeare en mystike skriften skreau, krige yn 1970 as earste froulike hillige dizze ear. Fjouwer pausen hearden ta de oarde fan de dominikanen: paus Innosentius V, paus Pius V, paus Benediktus XI en paus Benediktus XIII.

Krekt as de measte oare oarden hawwe de dominikanen tiden kind fan bloei en ferfal. Yn de 13e iuw hat de oarde yn Jeropa in grutte opgong trochmakke. Mar yn de 14e iuw kamen der klachten oer ferslopping. Lykwols bloeide de dominikaanske mystyk mei nammen as Master Eckhart, Henrikus Seuse en Jehannes Tauler.
Sânbuorren

* Sânbuorren (Smellingerlân) as doarp yn de gemeente Smellingerlân
* Sânbuorrren (Wieringen) as buorskip yn de gemneente Wieringen yn Noard-Hollân
Zandburen

**Sânbuorren** (offisjeel: *Zandburen*) is in buorskip yn de gemeente Hollâns Kroan yn Noard-Hollân.

Sânbuorren leit noardeastlik fan it sintrum fan Hippolytushoef en falt sûnt begjin 20e iuw formeel ûnder dat plak. De buorskip is nei alle gedachten ferneamd nei it feit dat der wenningen stienen op wat heger lizzende sângrûn. *Buren* tsjut yn dit gefal op 'delsetting' en is ôflaat fan *bûr*, dat gewoan wenning betsjut. 

Yn 1840 wie it ynwennertal fan 'e buorskip it dûbele fan 'e mear yn it noarden lizzende Noardbuorren. Dy hie doe 25 ynwenners en Sânbuorren 50 ynwenners. Op Sânbuorren hat iuwenlang in nôtmole stien mei de namme 'De Poal'. Dy is yn 1944 nei bliksemynslach ôfbaarnd.
Krystfloed (1717)

Yn in swiere noardwesterstoarm op 25 desimber 1717 ûntstiene oerstreamings yn Noard-Nederlân en Noard-Dútslân oant de Deenske grins ta. Hiel Noard-Grinslân strûpt ûnder en sels yn de stêd Grins stiet tsientallen sintimeters wetter. Yn Delfsyl brekt it westlik diel fan de wâl troch en rinne huzen, it fort en de tsjerke ûnder wetter. Ek yn East-Dongeradiel brekke ûnder oaren de diken fan it Dokkumer Grutdjip en ûntstie in soad skea.

Op lêst fan de Steaten wurdt der ûndersyk dien nei de skea en it tal slachtoffers. Der binne tûzenen slachtoffers. Ek tsientûzenen kij, hynders, bargen en skiep fersûpe, allinne al yn Grinslân. It die bliken dat der yn Fryslân 108 en yn Grinslân 2.276 minsken it libben ferlern hiene.

## Keppeling om utens
* Webside oer boppesteande kaart
Ferstienne patronym

In **ferstienne patronym** is in fêste efternamme dy't basearre is op in foarnamme. Sokke nammen wiene fan oarsprong wiere patronimen wêrby't se oanjoegen hoe't de heit fan 'e drager hiet en dus mei eltse generaasje feroaren. Yn Fryslân wurde sokke wiere patronimen noch wol offisjeus brûkt, lykas yn 'Piter Jelles Troelstra'. 

## Jeropa
### Nederlân
De meast foarkommende ferstienne patronimen yn Nederlân binne dy op *-sen* (Jansen, Pietersen) en op *-s* (Willems, Peters). Yn Noard-Nederlân jouwe in soad útgongen as *-ma* of *-sma* dit oan (bygelyks *Jansma*, *Broersma* en *Gjaltema*). Dat binne ferstienne patronimen, dy't oarspronklik in ferkoarting fan it wurd *man* wêze kinne. 

Yn Grinslân, Drinte, Oerisel en Gelderlân komme efternammen op *-ing* of *-ink* foar: Wiebing (ôfstammeling fan Wiebe); Wesselink (ôfstammeling fan Wessel). Mar omdat dy efterheaksels yn de Nedersaksyske dialekten de rommere betsjutting "hearrende by" hat, wurdt it yn efternammen ek wol oan oare wurden plakt: Banning, Veltink, Waterink. It algemien Germaansk efterheaksel *-ing* is trouwens tige âld. De ôfstammelingen fan Karel Martel wurde de Karolingen neamd; sjoch ek de oantsjutting Wytsing (fan oarsprong *Viking*), foar lju dy't mei harren boaten ynhammen fan 'e see (*vík*) opsylden. 

### Skandinaavje
Yn Noardgermaanske talen komt it ferstienne patronym foar as it efterheaksel *-son* of ek wol *-sen* yn it Deensk en Noarsk. It Iislânsk is de iennichste Jeropeeske taal dêr't it patronym noch funksjoneel is (en dus net ferstienne), en dêr't eltse 'efternamme' yn prinsipe einiget op *-son* ("-soan") of *-dóttir* ("-dochter").

### Grikelân
Yn it Gryksk ferfolje it efterheaksels *-ides* of *-idis* (Koutoufides, Stavridis) en it foarheaksel *papa-* (Papakostas) de funksje fan ferstienne patronym. Yn de 17e en 18e iuw waard de útgong *-ides* ek wol troch Nederlanners brûkt (bgl. Harmanus Oneïdes), dy't sjen litte woenen dat se harren klassiken koene, en dus studearje kind hiene en dêrmei ta de hegere sosjale klassen hearden.

### Roemeenje
Yn it Roemeensk komme de ferstienne patronimen *-escu* en *-eanu* foar, lykas yn Petrescu (soan fan Petre).
Hippolytushoef

**Hippolytushoef** is in doarp yn 'e Noard-Hollânske gemeente Hollâns Kroan. It wie it grutste doarp fan 'e eardere gemeente Wieringen en yn it doarp stie it gemeentehûs fan 'e gemeente Wieringen. Hippolytushoef hat  () ynwenners.

It plak waard yn 'e 14e iuw neamd as 'Ypolshof'. Dy plaknamme soe ôflaat wêze fan in pleats dy't der eartiids stien hat. Lokaal wurdt it plak oantsjutten as Hippo of gewoan *dörrep* (doarp). Troch it fertier en it grutte tal kafees stie Hippolytushoef yn 'e 19e en 20e iuw bekend as 'Lyts Parys', mei as hichtepunt de merketiid. Yn 'e rin fan 'e jierren 1960 rûn it tal kafees werom. Tsjintwurdich binne der noch mar in pear oer. Allinnich by in merketiid kin men noch wat fernimme hoe't it doe west hawwe moat yn 'e 19e en 20e iuw.

## It besjen wurdich
De Hippolytustsjerke leit op in keunstmjittige hichte yn 'e midden fan it doarp. De basis fan 'e toer is fan dowestien en komt út de 12e iuw. De toer waard yn 'e 15e iuw ferhege (bakstien) en krige doe in mitsele spits. It oarspronklike romaanske of iergoatyske skip fan 'e tsjerke is yn 1674 troch in orkaan ferneatige. Yn it nei dy ramp werboude skip binne brânskildere ramen set. Fan dy ramen (makke yn 1676) is allinnich dat fan it Noarderkertier oer. De tsjerke hat sûnt it begjin fan 'e 14e iuw wijd west oan 'e tsjerkfaar Hippolytus. 

Yn Hippolytushoef steane fierders de doperske fermanje, in tsjerkje út 1861, de katolike tsjerke út 1868 en de protestantske Ankertsjerke fan nei de Twadde Wrâldoarloch.

Krekt bûten it doarp is it Museum 'Allerhande' ûnderbrocht yn in 100 jier âlde pleats. Yn it museum wurdt âld ark en âld guod útstald. De nôtmole 'De Undernimming' is in muonts út 1851 en stiet oan it begjin fan it doarp.

## Sport en rekreaasje
Troch dit plak rint de Europeeske wannelrûte E9, ek wol North Sea Trail of Hollânsk Kustpaad neamd. De E9 rint by de kust lâns fan Portegal nei de Baltyske steaten.

Oan 'e Belt leit in kombinearre sportfjild mei sporthal, dêr't de fuotbalklup *Succes* en de hânbalklup *Tonegido* spylje en dêr't de tennisfjilden 'TC Hippo' by lizze.

## Keppeling om utens
* webside fan de Hippolytustsjerke
De Haukes

**De Haukes** is in plak yn 'e gemeente Hollâns Kroan yn 'e provinsje Noard-Hollân. 

De Haukes leit yn it súdwesten fan it eardere eilân Wieringen. De plaknamme is ôflaat fan 'e beneaming foar mienskiplike grûn of it is in ferwizing nei leech lizzend sompich lân. Yn 1840 wennen der mar 20 ynwenners yn it plak, tsjintwurdich hat De Haukes  () ynwenners. 

## Haven
De Haukes hie de haven fan Wieringen, mar groeide troch de iuwen hinne net út ta in echt doarp. It oanbuorjende Westerlân die dat al en hat ek in eigen tsjerke. No leit de haven fan De Haukes oan 'e Amstelmar. Yn it begjin fan 'e 20e iuw, doe't de Amstelmar noch net bestie, wie De Haukes in oanlisplak foar de fearboat, dy't it stoomspoar (stoomtram) Skagen-Wieringen kompleet makke; dy ferdwûn úteinlik. Ek wie der doe noch in postboat, mar mei it oanlizzen fan 'e Ofslútdyk en de wei dêrhinne ferdwûn it nut fan 'e boat. Tsjintwurdich herinnert allinnich it biljertkafee 'De Postboat' noch oan 'e boat. De haven is no fral fan belang foar wettersporters en rekreanten.

## Wierskuorre

De Haukes is it ienige plak op Wieringen, dêr't noch in typyske âlde wierskuorre te sjen is. It is in grutte houten skuorre mei swart tarre planken. Yn dat soarte skuorren waard wier (eigentlik seegers) yn balen opslein. Faak waarden yn 'e wierskuorren de balen ek parse. In orizjinele wierskuorre is fersetten nei it Suderseemuseum yn Inkhuzen. Ek steane yn De Haukes eineboeten, dêryn waarden einen hâlden en de aaien waarden ferkocht oan de grutte koekefabriken. Tsjintwurdich stean se leech of se hawwe in oare bestimming krigen.
Atlasberchtme

It **Atlasberchtme** (ek skreaun as **Atlasberchte**) (Arabysk: جبال الأطلس) is in berchte yn it noardwesten fan Afrika. It leit te suden fan de westlike Middellânske See en rint fan west nei east troch Marokko, Algerije en Tuneezje.

It berchtme is ûntstien as gefolch fan tektoanyske wurking fan de Afrikaanske plaat tsjin de Euraziatyske plaat.

De heechste piken reitsje boppe de 4000 meter en dêr binne guons fan dêr't ek ivige snie op leit. 

It gebiet fan de Atlas kin ûnderferdield wurde yn meardere berchtmen. De grutste en wichtichste binne, rûchwei fan west nei east:
*Anty-Atlas (Marokko)
*Hege Atlas (Marokko)
*Lytse Atlas (of Tell-Atlas) (Algerije en Marokko)
*Midden-Atlas (Marokko)
*Sahara-Atlas (Algerije en Marokko)
*Nemenchaberchte (Tuneezje)

It Rifberchte (yn Marokko) wurdt net ta de Atlas rekkene. Op de ôfbylding is dat net goed arseare. 

## Skygebieten yn de Atlas
* Azrou / Ifrane / Mischliffen
* Oukaimeden
* Djebel Toubkal

## Skiednis en Mytology
Homerus und Herodotus, de grykske dichter en histoarikus út de Klassike Aldheid, seagen yn de Atlas de westlike grins fan de destiids bekende wrâld. Neffens de leginde draacht Atlas it himelferwulf op syn skouders en is de grûnlizzer fan it Atlasberchte.
Oosterland (Wieringen)

**Oosterland** (Nederlânsk foar "Easterlân") is in doarp yn 'e gemeente Hollâns Kroan yn 'e provinsje Noard-Hollân. 

It doarp hat   () ynwenners.

## Skiednis

Oarspronklik wie Oosterland it meast eastlike doarp fan it eilân Wieringen. Alhoewol't it eilân nea fan plak feroare, groeide it oan 'e eastkant wol hieltiten oan. It tsjerkedoarp Oosterland sil oarspronklik in oanlisplak hân hawwe, mar 'de ouwer' kaam hieltiten fierder fuort te lizzen. Yn 'e 14e en/of 15e iuw ferhûzen de bewenners ek nei de nije kust en is it havendoarp Den Oever ûntstien.

## De Michaeltsjerke
It hjoeddeiske dowestiennen tsjerkegebou komt út de 12e iuw en is in foarbyld fan de romaanske boustyl. By de restauraasje yn 'e jierren 1990 waarden yn it koer fan 'e tsjerke spoaren fan in houten tsjerkje út de 9e of 10e iuw fûn. Yn 'e rekonstruearre krypte fan 'e Michaeltsjerke binne noch in sarkofaach (10e iuw) en trije sânstiennen sarkofagen (12e en 13e iuw), ôfkomstich fan it tsjerkhôf fan 'e tsjerke. 

Yn 'e eardere pastorij fan 'e Michaelstsjerke hat de Dútske kroanprins Friedrich Wilhelm fan Prusen (1882-1951) tusken 1918 en 1923 yn ballingskip wenne. De Dútske keizer en syn famylje krigen nei de Earste Wrâldoarloch asyl yn Nederlân. De keizer wenne yn Doarn en syn soan Friedrich Wilhelm waard ferballe nei Wieringen.

## Berne yn Oosterland
* Rembertus Westerhoff (14 maart 1801), politikus
* Jeroen Zijlstra (1958), sjonger, tekstskriuwer, komponist en trompettist.
Korpus

In **korpus** is in diel fan it grûnbesit fan in kleaster. It waard yn eigen behear hâlden mar wie bytiden te lyts om yn it libbensûnderhâld fan de kleasterlingen te foarsjen mar ek wolris te grut. It Barrakonvint hie yn 1511 mei 647½ pûnsmiet lân (180 ha.) it grutste korpus fan allegear.  Yn 1580 waard in korpus bytiden in doarp. De namme komt, meast ferfoarme noch foar as namme fan in stik lân.
Wytze Foppes Dongjuma

**Wytze Foppes Dongjuma** (Doanjum, 16 septimber 1707 - Ljouwert, 8 febrewaris 1778) wie in timmerman, rekkenmaster en ynstrumintmakker.

Dongjuma lei him ta op de wis- en stjerrekunde, nei 1756 grif op astronomysk terrein. Hy reagearre op de kometeëangst út dy dagen en hie ynfloed op Eise Eisinga. Wytse Foppes wie útfiner fan de magneto- of fariometer en makke ferskate oare ynstruminten. Fierders skreau er meardere boeken.

## Literatuer
* : *Speculatie, wetenschap en vernuft. Fysica en astronomie volgens Wytze Foppes Dongjuma (1707-1778), instrumentmaker te Leeuwarden*; Fryske Akademy, 1995
Frâns fan Donia

**Frâns fan Donia** (Jelsum, 1580 - De Haach, 25 febrewaris 1651) wie gesant.

Fan Donia waard wierskynlik berne op Hinnemastate yn Jelsum. Heit Keympe wie ûnder mear grytman fan Ljouwerteradiel. Yn 1618 boaske er yn Ljouwert oan Geertruyd Engelstede dy't yn 1642 ferstoar. Yn 1645 troude er twads yn Sutfen mei Helena fan Heuclom, dochter fan de boargemaster fan Harderwyk.

Frâns studearre ûnder oare yn Leien (1599), Heidelberch (1601) en Marburch (1602). Hy keas lykwols foar in militêre karriêre om't er yn 1610 oansteld waard as hopman (kaptein) fan in rezjimint. Hy folge dêrmei syn neef Frâns fan Cammingha op.

Hy wie lid fan Generale Steaten en die yn 1648 út namme fan Fryslân mei oan de ûnderhannelings fan de Frede fan Münster. Yn de *Friedensaal* yn Münster hinget in skilderij fan him. Teffens stiet er prominint op it skilderij fan Gerard Terborch oer itselde fredesakkoart. 

Frâns fan Donia wie lid fan de Grutte Gearkomste fan 1651 yn De Haach.
Hektor fan Sminia

**Hektor fan Sminia** (Ljouwert, 5 desimber 1763 - 31 oktober 1816) wie in politikus en grytman.

Hektor fan Sminia beklaaide foar én nei 1795 foaroansteande posysjes. By de komst fan de kozakken yn Fryslân yn 1813 ferfong hy mei E.H. Bergsma as kommissaris-generaal de prefekt J. Verstolk. Letter waard Sminia grytman fan Idaarderadiel en lid fan de Twadde Keamer.
Ype Tulp

**Ype Tulp** (Ljouwert, 11 febrewaris 1819 - dêre, 27 novimber 1862) wie in kommys-boekhâlder fan de ryksfinzenis yn Ljouwert. Hy wie mei-oprjochter fan it Frysk Selskip en wurke mei oan Iduna (ûnder oare oersettings fan Robert Southey, Friedrich von Schiller en oaren).
NCD (taalkunde)

In **NCD** (fan it Ingelsk: 'Non-convergent discourse'), ek wol twatalich petear of asymetrysk petear) is in petear dêr't de peteargenoaten ûnderskate talen brûke. NCD binne bygelyks yn Skandinaavje wenst, dêr't de ferskillen tusken de Germaanske fariëteiten lytsernôch binne om de fersteanberens net op te kearen. De term NCD is troch de Fryske taalsoasjolooch Reitze Jonkman ynbrocht.
Georgius Coopmans

**Georgius Coopmans** (Makkum, 27 juny 1717 - Frjentsjer, 30 maaie 1800) wie in medikus út Frjentsjer.

## Libben en wurk
Yn Frjentsjer gied er nei de latynske skoalle en waard yn 1740 doktor yn de genêskunde oan de hegeskoalle dêre. Dêrnei folge er noch in jier lessen oan de universiteit Leien. Werom yn Frjentsjer waard er dokter.

Coopmans wie in fraachbeaken foar syn medyske studinten en skriuwer fan meardere wurken. Hy hie in soad niget oan de anatomy en lei him benammen ta op stúdzje fan it senuwstelsel.

Yn de âldens fan 80 jier waard er noch kurator fan de hegeskoalle.

Hy troude yn 1752 mei Johanna Wildschut, wêrby 't er in soan oansette, dêrnei yn 1755 mei Aurelia Fontein, de widdo fan Jacob Braam, dy 't him twa soannen skonk. Syn ôfbylding, nei in skilderij fan Willem Bartel van der Kooi, waard gravearre troch Lambert Antoine Claessens.

Syn hûs oan de Foarstrjitte yn Frjentsjer út 1746 toant yn de gevel de kop fan Hippokrates en waard letter 't Coopmanshûs.

## Wurk
* *Neurologia et observatio de calculo, ex urethra excreto*
* *De nervorum anatome contracta*, oersetting yn it latyn fan it wurk fan Alexander Monro I
* Yn de *Acta eruditorum* fan 1749 joech er in beskriuwing fan in besmetlike koarts, dy 't yn 1748 yn Fryslân hearske.
Mikroneezje (lân)

**Mikroneezje**, of eins de **Federearre Steaten fan Mikroneezje** binne in lân yn Oseaanje. It lân leit yn de Grutte Oseaan en is in ûnderdiel fan de Mikroneezje. Mikroneezje beslacht it sintrale en eastlike diel fan de eilannekloft de Karolinen, yn it westlike diel fan dizze kloft leit it eilan Palau.

It wurd Mikroneezje komt fan de âld-Grykske wurden μικρος (*mikros*, lyts) en νησος (*nisos*, eilân). De oantsjutting waard yn 1831 foarsteld troch Jules Dumont d'Urville. Earder waard de term "Polyneezje" yn 't generaal brûkt om de eilannen fan de Grutte Oseaan te beskriuwen.

## Geografy
### Lizzing
Mikroneezje wurdt begrinzge troch:
* Gûam en de Noardlike Marianen yn it noarden;
* de Marshalleilannen yn it noardeasten,
* Kiribaty en Naurû yn it súdeasten, 
* Papoea Nij-Guinea yn it suden, 
* Palau, de Filipinen en Yndoneezje yn it westen.
Bronkhorst

**Bronkhorst** (Nedersaksysk: *Bronkhors*) is in stedsje oan de Isel yn de gemeente Bronckhorst yn de provinsje Gelderlân. De gemeente is neamd nei dit stedsje. Hoewol't der net folle huzen steane en net mear as 150 ynwenners hat, krige it yn 1482 stedsrjochten. It profilearret him toeristysk as de lytste stêd fan Nederlân, hoewol't Staverden (gemeente Ermelo, +/- 50 ynwenners) en Sint Anna ter Muiden (eardere Hânzestêd, no gemeente Sluis, +/- 100 ynwenners) minder ynwenners hawwe.

## Hearen fan Bronckhorst
It stedsje ûntstien is as fersterke boeredelsetting by it eardere kastiel Bronkhorst, dat it stamslot wie fan de famylje Fan Bronckhorst, dy't in grutte rol spilen yn de midsiuwen. Fan it kastiel is de heuvel bewarre en binne lytse restanten te sjen. Bronkhorst krige yn 1492 stedsrjochten. Troch in stêdsbrân yn 1633 binne alle midsiuwske huzen ferwoaste; Bronkhorst hat lykwols inkele goed restaurearre stedsbuorkerijen. Yn in autentike stedsbuorkerij sit sûnt 1988 in Dickens Museum mei in eigen theater. It Trekfûgelpaad, LAW2, rint lâns Bronkhorst krektas it Greefskippaad.

## Keppeling om utens
*Stadbronkhorst.nl
*360 graden panorama fan Bronkhorst

## Galerij

Ofbyld:Bronkhorst boerderij.jpg|Stedsbuorkerij
Ofbyld:Bronkhorst kerk.jpg|Tsjerke fan Bronkhorst
Ofbyld:Bronkhorst huis2.jpg|Hûs
Robert Owen

**Robert Owen** (Newtown, 14 maaie 1771 – dêre, 17 novimber 1858) wie in sosjale herfoarmer út Wales. Hy wurdt beskôge as de heit fan de koöperative beweging.

## Biografy
Robert Owen waard berne yn 1771 as seisde bern fan in sealmakker en hoefsmid yn Newtown, Wales. Robert wie in tige yntelligint en learderich bern. Nei njoggen jier nei skoalle gien te hawwen rekke er yn in pleatslike winkel oan it wurk. Hjir hat hy in jier wurke en gie doe nei Londen. Mei syn broer dy't dêr wenne kaam er yn de kunde mei in spinner dêr't er foar wurkjen gie. Hy hat in skoftke wurke mar wie al rillegau wer fuort nei in grutte spinnerij yn Londen. Hjir hy hy it tige swier en nei in pear moanne gie er al wer fuort. Hy ferhuze nei Manchester en begûn dêr in eigen weverij mei trije wurknimmers. Dizze ûndernimming die it goed. Sa koe Robert manager wurde yn in grutte weverij en hjirnei waard hy "master katoenspinner" en úteinlik waard hy partner yn de Chorlton Twist Company. 

Doe't Robert seisentweintich wie boaske hy mei Caroline Dale waans heit in grutte weverij hie yn New Lanark. Robert naam nei in skoft de weverij oer en begûn alles op te knappen. Der wurken 1500 à 2000 minsken, wêrfan 500 bern. De wurkomstannichheden wienen min: de fentilaasje wie striemin wêrtroch't de minsken altyd koartamich wienen en de wurkdagen wienen lang tsjin lege leanen. De bern dy't der wurken wienen net of hast net oplieden. Dêrom betocht Robert wat nijs foar dizze bern: hy liet se learling-wever wurde en lei de ferantwurdlikheid by harren learmasters. Mar dit late yn it earstoan net ta resultaat wêrtroch't de libbensomstannichheden fan learlingen min bleaunen. Ek de omstannichheden fan de arbeiders wienen beroerd en it alkoholmisbrûk lei heech. 

Robert woe in eksperimint begjinne, mar moast dêrfoar it betrouwen hawwe fan de arbeiders. Dit krige hy doe't de Amerikanen gjin katoenfezels mear leveren. De weverij lei 4 moannen stil, mar Robert Owen betelle syn arbeiders gewoan troch. Hjirmei hie hy in soad betrouwen wûn en no koe hy begjinne mei syn eksperimint. As earste besocht hy de wurkdagen te ferkoartsjen fan 13 nei 10 oere. Mar dit waard ûnder druk fa syn partners opkeard, de wurkdei waard krekt oarsom ferlinge nei 14 oeren deis. Mar oare herfoarmingen hienen mear súkses, want der waard in minimumleeftyd ynfierd. Dizze wie minimaal 10 jier en alle bern út de omkriten waarden oannomd. Hy liet ek de arbeidershuzen opknappe en liet de strjitten betegelje. Der waard in kosteleaze skoalle iepene. Hy betocht ek noch in systeem om it gedrach te ferbetterjen: Hy makke buordsjes (silent monitors) yn ferskillende kleuren swart= min, blau = ûnferskillich, giel = goed, en wyt = treflik. Nei in skoftke wienen der allinnich mar giele en wite buordsjes!

It eksperimint wie slagge, syn wurknimmers mochten him graach lije en wurken hurd troch. Owen hat noch twa sosjale eksperiminten dien mar dy binne mislearre. Wol stiet fêst dat Owen in soad ynfloed hân hat op it skoalsysteem, yn it fabryk en yn de maatskippij.
Robert Owen ferstoar op 17 novimber 1858.
Friedrich Wilhelm Raiffeisen

**Friedrich Wilhelm Raiffeisen** (Hamm (Sieg), 3 maaie 1818 - Heddesdorf, 11 maaie 1888) wie in Dútske koöperative lieder en boargemaster. Hy wie de betinker fan it idee fan koöperative selshelp.

## Biografy
Yn syn libben hat er boargemaster fan in oantal plakken west. Fan 1845 oant 1848 wie hy boargemaster fan Weyerbusch/Westerwald; sûnt 1848 wie hy boargemaster fan Flammersfeld/Westerwald; en op it lêst wied er boargemaster fan Heddesdorf yn de perioade 1852 - 1865.

## Wurk
Yn syn perioade as jonge boargemaster fan Flammersfeld kaam Friedrich Raiffeisen mei it idee fan koöperative selshelp. Dit idee wie ynspirearre nei it sjen fan de earmoede ûnder de boerebefolking troch it werombeteljen fan jild oan woekerders. Om yn dizze need te foarsjen, rjochte hy ûnder mear in woldiedigensferiening op. Geandewei seach hy lykwols yn dat foar duorsume ferbetterings selshelp mear fertuten die as woldiedige stipe. Dêrom foarme hy yn 1864 syn woldiedigensferiening om yn in boerelienbank. Dizze Heddesdorfer Darlehnskassen-Verein samle de sparjilden fan de ynwenners fan it plattelân yn om dêrmei te foarsjen yn de behoefte oan kredyt. Dit idee hat dêrnei yn in soad lannen neifolging krigen.

## Sjoch ek
* Rabobank
* Rabobank Nederlân
* Raiffeisen
FBTO

**FBTO** is in ûnderlinge fersekeringsmaatskippij út Ljouwert, oprjochte yn 1956 as **Friese Boeren en Tuinders Onderlinge**. FBTO is ûnderdiel fan de finansjele tsjinstferliener Achmea, de grutste ferzekeringsgroep fan Nederlân. Achmea is wer in ûnderdiel fan Eureko.

FBTO makke reklame mei de bekende Nederlanners Monique van de Ven en letter mei de stim fan Bennie Jolink.

## Skiednis
De ûnderlinge fersekering waard yn 1956 oprjochte troch de Fryske Maatskippij fan Lânbou en it Fryske kristlike Boeren en Túnkersbûn mei de gedachte *Fan elkoar en mei elkoar*. Yn it earstoan koenen allinnich lânbouwers en túnkers dy't yn Fryslân wennen har oanslute. Soks omdat de wurkleazenswet út 1952 net jilde foar selsstannigen. Yn 1963 koenen ek oaren har oanslute by de ûnderlinge skeafersekering. Der waard doe el wurke mei it systeem fan 'direct writer', dus sûnder tuskenpersoanen. Sûnt de opkomst fan ynternet is it direkte kontakt mei de fersekerder noch fersterke. It pakket fersekeringen is letter útwreide nei hast alle foarmen fan fersekeringen en it gebiet waard útwreide ta hiel Nederlân en dêrbûten.

## Keppeling om utens
* Webstee FBTO
Friesland Dairy Foods

**Friesland Dairy Foods** (FDF) wie in grutte Fryske suvelkoöperaasje. 

Se is ûntstien út ferskate fúzjes. Ien fan de rjochtsfoargongers fan FDF wie CCF, it koöperative molkfabryk Koöperative Kondinsfabryk Fryslân út Ljouwert. Yn 1997 is FDF opgien yn FCDF, it lettere Friesland Foods.
Avebe

De koöperaasje **Avebe** U.A. is in ûndernimming dy't de hiele wrâld oer produkten leveret mei ierdappelsetmoal en ierdappelaaiwyt as basis foar tapassings yn fieding, bistefoer, papier, bou, tekstyl en kleefstoffen. Avebe hat fêstigingen yn Foxhol, Ter Apelkanaal en Gasselternijfean. 

By Avebe binne sa'n 2000 boeren oansluten, ferparte oer seis distrikten (twa yn Dútslân en fjouwer yn Nederlân ). De koöperaasje hat fabriken yn Nederlân, Dútslân en Sweden. Der arbeiden yn 2014 sa'n 1300 minsken en it bedriuw hat in omset fan € 574 miljoen (2009-2010)

## Skiednis
De namme Avebe komt fan **Aardappelmeel Verkoop Bureau** (AVB). De koöperaasje waard oprjochte yn 1919 as gearwurkingsferbân tusken Grinslanner koöperative ierdappelsetmoalfabrikanten om foar dyen goede prizen te krijen foar natyf setmoal. De boerekoöperaasjes ferkrongen de private setmoalbedriuwen nei de produksje fan setmoalderivaten.
Yn 1948 waard de namme Avebe wizige yn *Coöperatieve Verkoop- en Productievereniging van aardappelmeel en derivaten AVEBE B.A* en yn 1956 waarden de earste derivaten (ôflieden produkten fan ierdappelsetmoal) makke. 

De skiednis fan Avebe is sterk ferbûn mei de skiednis fan de Grinslanner Feankoloanjes en it setmoalbedriuw KSH (*Koninklijke Scholten-Honig*) oprjochte troch Willem Albert Scholten, Nederlânsk earste multinational en diels oernomd yn 1978 nei it fallisemint. 

Avebe is no de grutste produsint fan ierdappelsetmoal yn de wrÂLD.
De boeren binne noch altiten de baas oer de koöperaasje middels in lederied.

## Resinte ûntwikkelingen
Nei ynvestearrings sûnt de jierren 90 yn ferbreding fan it bedriuw yn weet en tapioka hat Avebe syn aktiviteiten sûnt 2006 reorganisearre om de ierdappelsetmoal tylt. 

Avebe hat sûnt 2005 de ggo-frij amylopektine ierdappelsetmoal, Eliane op de merk en ynvestearret yn in nije raffinaazjetechnyk foar it meitsjen fan natyf ierdappelaaiwyt. It native ierdappelaaiwyt, Solanic, jout nije gebrûksmooglikheden yn benammen fiedingstapassings. 

## Festigingen
It haadkantoar fan Avebe is in septimber 2006 ferhuze fan Veendam nei Foxhol. Ek oare kantoren in Veendam sille fan de hân dien wurde; der bliuwt noch ien laboratoarium en in gedielte fan de kommersjele organisaasje oer. Hjirmei komt in ein oan in desennialange ferbyntnis tusken Avebe en Veendam.

## Keppeling om utens
* www.avebe.com 
*  - Globalization of a potato starch co-operative: the case of Avebe. In: P.H. Pellenbarg and E. Wever (eds)., International business geography. Routledge, London and New York, 2008, siden 169-185.http://www.rug.nl/staff/d.strijker/Globalization%20of%20a%20potato%20starch%20co-operative%20The%20case%20of%20Avebe_Dirk%20Strijker.pdf 
*  - *Voor geld is altijd wel een plaats te vinden: de firma W.A. Scholten (1841-1892), de eerste Nederlandse industriële multinational*, Utjouwerij Van Gorcum, 2004, ISBN 90-232-4053-7, 9789023240532 http://dissertations.ub.rug.nl/faculties/eco/2004/d.a.knaap/
*  - *Hoe wij het rooiden. De veenkoloniale aardappelboer en zijn industrie*, Avebe Veendam, 1979
Frico

De **Frico** , **''Fri**esche **Co**öperatieve Zuivel Export Vereniging''  wie in eksportferiening fan molkprodukten yn Ljouwert en in lânboukoöperaasje, oprjochte yn 1879.

De ferkeapferiening foar 52 koöperative molkfabriken yn Fryslân hie in totale molkoanfier fan 581 miljoen kilo yn 1956. De omset fan de Frico wie doe 34 miljoen kilo tsiis, 9 miljoen kilo bûter, 3 miljoen kilo molkpoeier (± 14% fan de Nederlânske hannel yn dy produkten). It wie doe de grutste suvelferkeapferiening yn Nederlân mei pakhuzen yn Ljouwert en Wolvegea. Yn Wergea makket de Frico sintraal molkprodukten. Yn 1956 wurken der 800 minsken by de Frico. 

De Frico foarmet mei seis oare koöperative ferienings it Bûn fan Koöperstive Suvelferkeapferienings yn Nederlân mei it haadkantoar yn De Haach.

Yn 1958 waard yn Ljouwert in nij gebou yn gebrûk nomd mei 4 tsiissouders, opslachplakken foar helpstikken, kantine en fergaderseal. Yn 1965 waard besletten ta nijbou fan de Frico yn Wergea (sintrale molkynrjochting en sintrale bûtermakkerij). Yn 1965 waard ek begûn mei de ferkeap fan tsiis ûnder eigen merk. It oantal personielsleden wie yn 1974 sa'n 1000. Yn 1983 fúzjearre de Frico mei de Drintsk-Grinslânske koöperaasje DOMO ta Frico/Domo. Tsjintwurdinch makket de âlde Frico nei ferskate fierdere fúzjes diel út fan Friesland Foods.

## Sjoch ek
* Friesland Foods
Jabik fan Dimter

**Jabik fan Dimter** (Kampen, ± 1515 - Keulen, maaie 1575 )  wie in kartograaf út de 16e iuw.

Fan Dimter wie in learling fan Gemma Frisius en stie yn tsjinst fan de keizer. De 'heit fan de Nederlânske kartografen' tekene yn 1545 in kaart fan Fryslân (ûnder oare yn Itaalje útjûn ) en in kaart fan It Bilt.
Makke ek mear as 250 'stedeplans' ( op skaal 1:75.000 ) foar de Spaanske legerlieding (1555 - 1575 ). Wopke Eekhoff hat dy yn 1865 kocht en foar de wittenskip bewarre. G. Braun en F. Hogenberg folgen Fan Dimter nei yn harren Stêdeboek (1581, 1588)

## Priuwke fan syn wurk

Ofbyld:1560 Zeeland v Deventer.jpg|*Zeelandt* 1560
Ofbyld:1580 Zelandicarum v Deventer.jpg|*Zelandicarum* 1570, Ortelius neffens f Deventer
Ofbyld:1558 Hollandt v Deventer.jpg|*Hollandt* 1537
Ofbyld:Hollandiae 1570 Ortelius.jpg|*Hollandiae* 1570, Ortelius neffens f Deventer
Ofbyld:Fragment van de kaart van Delden.jpg|*Delden* 1560
Ofbyld:Delft_1556_Net_Jacob_van_Deventer.jpg| *Delft* 1556
Ofbyld:Goes 1572 Minuut+ v Deventer.jpg|*Goes & Kloetinge* 1572, detail minút
Ofbyld:Goes 1575 Net v Deventer'.jpg|*Goes* 1575, detail netkaart
Ofbyld:Hardenberg Jacob van Deventer.jpg| *Hardenberg* sa'n 1560
Ofbyld:Oudenaarde, map by Jacob van Deventer, Version Brussels.jpg|minútkaart fan Oudenaarde
Ofbyld:Oudenaarde, map by Jacob van Deventer, Version Madrid.JPG|netkaart en bykaart fan Oudenaarde
Ofbyld:Utrecht.jpg| Utert 1556
Ofbyld:Wageningen_1575_Net_v_Deventer.jpg| *Wageningen*
Ofbyld:Zierikzee 1575 Bijkaart Jacob v Deventer.JPG|*Zierikzee*


## Keppelings om utens
* Bibliothèque Royale de Belgique
* Biblioteca Nacional de España¹
* Biblioteca Nacional de España²
* Reproduits en fac simile Biblioteca Nacional de España³ 
* Utertsk Argyf