open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Steaftsjerke

In **steaftsjerke** (Noarsk: stavkirke) is in gehiel út hout oplutsen tsjerkegebou, mei in typyske boustyl dy't benammen yn Skandinaavje oantroffen wurdt. Steaftsjerken binne ûntstien yn de perioade dat it kristendom yn Skandinaavje ferspraat waard.

## Konstruksje
In steaftsjerke waard boud op in stiennen fundearring dêr't in frame of geramte fan houten balken op set waard. Op dit fûnemint rêsten de peallen. By de alderearste steaftsjerken waarden de staven of peallen yn in gat yn de grûn pleatst. Hoewol't dat foar genôch stabiliteit soarge, holden dizze bouwurken net lang stân trochdat de peallen troch ferrotting oantaast waarden. Dy peallen waarden oan de boppekant oaninoar fêstmakke mei in nij geramte fan horizontale balken. Dizze balken droegen de konstruksje foar it dak. Om dizze konstruksje genôch stevigens te jaan waarden trije metoaden tapast: earst waarden der tusken alle staven in pear krúslings pleatste staven setten, twad waarden der houten bôgen tusken de peallen pleatst en as lêste waard der in lege rûngong om de tsjerke makke dy't wichtich is foar de konstruksje. As ferbiningsmetoaden waarden brûkt: swellesturtferbining, houten pinnen en klam ferbiningen. In staaftsjerke waard nea mei spikers, neils of lym boud sadat de konstruksje fleksibel bleau en it hout wurkje koe (útsette en krimpe).

## Foarmen
De ienfâldichste steaftsjerken binne lytse, rjochthoekige gebouwen en besteane út in skip en in lyts koar. It dak rêst op de muorren.

Gruttere steaftsjerken kinne in lange mêst yn 'e midden hawwe, dy't de toerspits draacht en dy't de muorren foar in part ûntlêst.

De meast komplekse steaftsjerken hawwe in hege romte yn 'e midden, dy 't droegen wurdt troch frijsteande mêsten; dy sintrale romte is omjûn troch legere sydboeken dy 't de konstruksje ferstevigje.

## Noch oanwêzige steaftsjerken

### [[Inlandet]]

### [[Møre og Romsdal]]

### [[Trøndelag]]

### [[Vestfold og Telemark]]

### [[Vestland]]

### [[Viken (provinsje)|Viken]]

### Bûten Noarwegen
Steaftsjerke fan Borgund

De **steaftsjerke fan Borgund** (Noarsk: Borgund stavkirke) is in steaftsjerke krekt bûten it doarp Borgund yn de gemeente Lærdal yn de Noarske provinsje Vestland. It is ien fan de bêst bewarre bleaune steaftsjerken fan Noarwegen. De tsjerke waard boud yn 1182, oant 1868 ta wie de tsjerke yn gebrûk. Yn dat jier waard in nije tsjerke dy't njonken de steaftsjerke boud waard yn gebrûk naam. Yn 1877 waard de steaftsjerke ûnderbrocht yn in stifting foar monumintesoarch en waard it in museum.

## Ofbylden

Borgund stavkirke 2016 inne-4.jpg|Altaar
Stave church Borgund pulpit.jpg|Preekstoel
00 5847 Stabkirche Borgund - Lærdal.jpg|Steaftsjerke mei de nije tsjerke op de eftergrûn.
Stavkirkje Borgund Norway (1).jpg|Ornaminten op it dak
El Greco

**Domenikos Theotokopoulos** (Gryksk: Δομήνικος Θεοτοκόπουλος) (berne yn Fodele of Kandia (tjintwurdich Heraklion) op Kreta, 1541 - ferstoarn op 7 april 1614 yn Toledo, better bekend as **El Greco** (in Spaanske ferbastering fan it Italjaanske "Il Greco", de "De Gryk"), wie in keunstskilder dy't fral yn Spanje wurke.

## Libben
Nei in oplieding op Kreta yn de ikoanekeunst reizge El Greco nei Rome, dêr't er by Titiaan studearre. Yn 1577 emigrearre hy nei Spanje, dêr't er yn Toledo syn skilderijen makke wermei't er ferneamd waard.

El Greco wie populêr by de hegerein en skildere fral religieus wurk en portretten. Karakteristyk foar it wurk fan El Greco binne de langramige persoanen en syn tapassing fan ekspressive kleuren.   

Nei syn ferstjerren waard El Greco iuwenlang net as in wichtich keunstner sjoen. Tsjin it ein fan de 19e iuw feroare dat stadich. El Greco hie sjen litten dat er de eksakte en tige krekte foarmen loslitte koe. Ek it ljocht en de kleuren wiene in ynspiraasje foar keunsters as Pablo Picasso en Jackson Pollock.

El Greco hie mei Jerónima de Las Cuevas in soan dy't Jorge Manuel Theotocópuli hiet en ek skilder waard.

## Wurk
De styl fan El Greco wurdt ta it maniërisme rekkene, in keunststreaming fan de heechrenêssânse. Ta syn ferneamste wurk hearre it 'Sicht op Toledo' en de searje dy't er makke fan de apostels. Dy rige makke El Greco ferskillende kearen oan it ein fan syn libben en is te sjen yn ferskillende musea. In oar ûnderwerp dat El Greco graach skilderje mocht wie de Timpelsuvering troch Jezus, dêr't er fjouwer ferskillende ferzjes fan makke.

## Ofbylden wurk

Christ Carrying the Cross MET DT714.jpg|*Krúsdragende Kristus*
El Greco - St. James the Greater - Google Art Project.jpg|*Jakobus de Meardere*
El Greco - Saint Francis in ecstasy - Google Art Project.jpg|*Sint-Fransiskus*
Martirio de San Mauricio El Greco.jpg|*Martlerskip Sint-Mauritius*
El Greco - The Holy Family - WGA10482.jpg|*Hillige Famylje*
San Sebastian El Greco.jpg|*Sint-Sebastianus*

## Musea
In soad wurk fan El Greco is te finen yn it Museo del Prado yn Madrid en yn Toledo dêr't er wurke en wenne.

Oare musea mei wurk fan El Greco binne:
* Metropolitan Museum of Art yn New York
* National Gallery of Art in Washington D.C.
* Louvre yn Parys
* National Gallery (Londen) yn Londen
* Soumaya Museum yn Meksiko-Stêd
* Histoarysk Museum, Heraklion
* Escorial yn San Lorenzo de El Escorial

## Keppeling om utens
* Artcyclopedia
Helleren oan de Jøssingfjord

**Helleren oan de Jøssingfjord** is in monumint yn Jøssingfjord yn de gemeente Sokndal yn Rogaland. Hjir binne archeologyske spoaren fan delsettings sûnt de Stientiid. It monumint sit ûnder de rots Helleren dy't foarme wurdt troch in fier ústekkende berch oan de útein fan de Jøssingfjord. Mei in lingte fan 60 meter is dit ien fan de grutste yn syn soart yn Noarwegen. Der hawwe ferskate huzen ûnder dizze rots stien, mar hjoed de dei binne der noch mar twa houten huzen oer. De gebouwen datearje út de 19e iuw, mar parten fan de gebouwen binne folle âlder. Nei alle gedachten hat der fan de 16e iuw ôf permaninte bewenning ûnder Helleren west.

## Ofbylden

Helleren jossingfjord oversikt id 34551.jpg|
Helleren i Jøssingfjord.jpg|
Grutte Priis Formule 1 fan Monako 2022

Utslaggen fan de **[[Grutte Priis Formule 1 fan Monako]]** 2022 yn Monte Carlo op 29 maaie 2021. It wie de sânde fan 22 races fan de Formule 1 yn 2022. Hy waard op it Circuit de Monaco hâlden. De race waard hâlden oer 64 omgongen, op it 3,3 km lange sirkwy foar in raceôfstân fan 213,5 kilometer. De 78 omgongen dy't de wedstriid eins hawwe soe waard net helle troch rein en in ûngelok fan Mick Schumacher. 

## Kwalifikaasje

## Utslach Grutte Priis
* Esteban Ocon krige in straf fan 5 sekonden fanwegen in botsing mei Lewis Hamilton.
* Alexander Albon krige in straf fan 5 sekonden om't er bûten de baan west hie, mar dat hie gjin gefolgen om't Albon de wedstriid net útriden hie.

## Top fiif yn it wrâldkampioenskip nei de wedstriid
Museo del Prado

It **Museo del Prado** yn Madrid, Spanje, ornaris koartwei **it Prado** neamd, is ien fan de grutste en belangrykste keunstmusea fan 'e wrâld. Oarspronklik waard it museum stifte as in museum foar skilderijen en byldhoukeunst, mar tsjintwurdich hat it museum ek belangrike samlingen fan printen, tekeningen, munten en oare keunstsaken. 

Njonken de bêste samlingen fan Spaanske skilders binne der ek skilderijen fan Dútske, Flaamske, Italjaanske en Nederlânske skilders, lykas Albrecht Dürer, Botticelli, Caravaggio en Rembrandt.

Teagearre mei it 'Museo Thyssen-Bornemisza' en it 'Museo Reina Sofía' foarmet it Prado Madrid's 'Gouden Trijehoeke fan de Keunst', dy't yn 2021 yn de list fan it UNESCO-wrâlderfgoed opnommen waard.

## Skiednis
Ferdinand VII (1784-1833) wie yn 1814 fan doel in museum op te rjochtsjen mei it Louvre as model. Yn 1818 waard in geskikt gebou fûn om as museum te tsjinjen. It gebou wie yn de jierren 1785-1818 yn opdracht fan kening Karel III (1716-1788) boud troch de arsjitekt Juan de Villanueva en wie eins ornearre as in keninklik museum foar natuerwittenskippen. De arsjitekt Antonio López Aguado waard frege it gebou foar it keunstmuseum te ferbouwen. 

Op 19 novimber 1819 waard it Prado Museum iepene ûnder de namme 'Museo Real de Pintura y Escultura' (Keninklik Museum foar Skilder- en Byldhoukeunst). De samlingen fan it 'Museo de la Trinidad' waarden yn 1872 oerbrocht nei it Prado Museum. Yn 1971 waarden de keunstwurken út de 19e en 20e iuw oerbrocht nei it 'Museu Reina Sofia'.

## Bekende wurken (kar-út)

Ofbyld:La Anunciación, by Fra Angelico, from Prado in Google Earth - main panel.jpg|Ferkundiging  (Fra Angelico)
Ofbyld:El Descendimiento, by Rogier van der Weyden, from Prado in Google Earth.jpg|Krúsôfnimming  (Rogier van der Weyden)
Ofbyld:Carlos V en Mühlberg, by Titian, from Prado in Google Earth.jpg|Karel V  (Titiaan)
Ofbyld:San Buenaventura recibe el hábito de San Francisco, por Francisco de Herrera el Viejo.jpg|Sint-Bonaventura  (Francisco de Herrera de Alde)


Ofbyld:Velázquez - de Breda o Las Lanzas (Museo del Prado, 1634-35).jpg|Oerdracht Nederlânsk besit (Freda fan Breda)  (Velázquez)
Ofbyld:Velázquez - La Fragua de Vulcano (Museo del Prado, 1630).jpg|De Smid fan de Fulkaan  (Velázquez)
Ofbyld:Francisco de Goya y Lucientes 023.jpg|De tredde maaie  (Goya)
Ofbyld:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|Oanfal fan de Mamelukken  (Goya)


Ofbyld:Judith at the Banquet of Holofernes (previously known as Artemisia), by Rembrandt, from Prado in Google Earth.jpg|Judith oan it banket fan Holofernes  (Rembrandt)
Ofbyld:Albrecht Dürer - Adam and Eve (Prado) 2.jpg|Adam en Eva  (Albrecht Dürer)
Ofbyld:The Garden of Earthly Delights by Bosch High Resolution.jpg|Tún fan de Lusten  (Hieronymus Bosch)
Ofbyld:Una esclava en venta.jpg|In Slavinne op de Easterske Markt  (José Jiménez Aranda)


## Op Google Earth
Yn 2009 selektearre it Prado 14 fan syn wichtichste skilderijen om werjûn te wurden yn Google Earth en Google Maps mei in ekstreem hege resolúsje, wêrby’t de grutste werjûn waard mei 14.000 megapiksels. De zoomfunksje fan de ôfbyldingen makket close-ups fan fervetektuer en  details mooglik. [ 18 ] [ 19 ]
Synagoge fan El Tránsito

De **Synagoge fan El Tránsito** (Spaansk: *Sinagoga del Tránsito*; letterlik 'synagoge fan de oergong'), is in eardere synagoge yn de joadewyk fan de Spaanske stêd Toledo. De synagoge waard tusken 1355 en 1357 boud as bygebou fan Samuel Halevi en wurdt ek wol **Synagoge fan Samuel Halevi** neamd. Samuel Halevi wie de ponghâlder fan kening Peter I fan Kastylje. Sûnt 1964 wurdt de synagoge brûkt as museum foar de skiednis fan de joaden yn Spanje. 

## Skiednis

Fan de tsien synagoges yn de eardere joadewyk (Judería) fan de stêd binne allinne de Santa María la Blanca en El Tránsito bewarre bleaun. Kening Peter I joech tastimming foar de bou fan de synagoge út tankberens oan de joaden fan Toledo foar harren trou en stipe yn de striid tsjin syn healbroer Hindrik II. Nei de ferdriuwing fan de joaden út Spanje yn 1492 waard de synagoge oerdroegen oan de Oarder fan Calatrava, dy't de synagoge ferbouden ta tsjerke en wijden oan de hillige Benediktus.   

Yn de 17e iuw waard de namme fan de tsjerke feroare yn 'Nuestra Señora del Tránsito', in namme dy't ôflaat is fan it alterskilderij *El Transito de la Virgen* fan Juan Correa de Vivar en it ferstjerren en de himelfeart fan de Jongfaam Marije ôfbyldet.  

Sûnt 1887 is it gebou in monumint en sûnt 1964 is it 'Museo Sefardí' ûnderbrocht yn it gebou.

## Beskriuwing
It gebou hat in rjochthoekich oerflak mei in opfallend mudéjar-ynterieur en in weardefol artesonado-plafond fan sederhout. Oan de sydmuorren rint in fries mei wapens fan Kastylje en Hebriuwske teksten. Oan de súdlike muorre is de galerij foar froulju mei in eigen tagong.
Tankgrêft

In **tankgrêft** of **antytankgrêft** is in djippe en brede, al of net mei wetter folle, grêft mei steile wâlen dy't foar tanks en pânserweinen ûnmooglik oer te stekken is. In skaaimerk fan sokke grêften binne de knikken yn it berin (zigzagfoarm). Tankgrêften wurde groeven as ûnderdiel fan stellingen en ferdigeningswurken. Tankgrêften binne effektyf yn flakke gebieten mei in sêfte boaiem, hielendal as der ek noch in hege grûnwetterstân is. By in oare terreintastân wurde meastal oare soarten tankfersperringen oanlein lykas tankmuorren of asperzje-ôfsettings.

Antytankgrêften waarden foar it earst brûkt yn de Earste Wrâldoarloch troch Dútslân yn in besykjen om har rinfuorgen te beskermjen tsjin de nij ûntwikkele Britske en Frânske tanks.

Graben-toblerone.jpg|In tankgrêft yn Gurmels yn Switserlân
Bundesarchiv Bild 183-J31396, Berlin, Bau von Panzergräben am Stadtrand.jpg|Leden fan de *[[Volkssturm]]* graven in tankgrêft by Berlyn (febrewaris 1945)
Anti-tank obstacles Ballooërveld 1.jpg|Spoaren fan de tankgrêft op it Balloërfjild
Mill Rijksmonument 525563 S-Kazemat 531 langs Defensiekanaal.JPG|Definsjekanaal mei kazematten by Mill (ryksmonumint)


### Foarbylden fan tankgrêften yn Nederlân
* Oan de noardwestkant fan park Clingendael tussen De Haach en Wassenaar
* Oan de east- en súdwestkant fan it fleanfjild Valkenburg, tusken Wassenaar en Katwijk 
* It Definsjekanaal, part fan de Peel-Raamstelling
* Om Hilversum hinne, op de Hoorneboegse heide en Zuiderheide ynNoard-Hollân
* De Frieslandriegel, in ferdigeningsliny yn Noardeast-Nederlân. Dêrta heart û.o. de tankgrêft yn it Balloërfjild easlik fan Assen.

## Sjoch ek
* Asperzje-ôfsetting
* Cointet-elemint
* KW-stelling
Santa María la Blanca

De **Santa María la Blanca** is in museum en earder godshûs yn de Spaanske stêd Toledo. De Santa María la Blanca is as in synagoge boud en letter ferboud ta tsjerke. Eigner van it gebou is it aartsbisdom Toledo.

## Skiednis
### Synagoge
De Santa María la Blanca waard neffens in ynskrift yn 1180 as de synagoge Ibn Shushan boud foar de joadske mienskip, dy't yn dy tiid tûzenen leden telde. De bou fûn plak troch moslims op kristlik gebiet en hie as opdrachtjouwer en jildsjitter de joadske mienskip fan Toledo. Doe't it gebou klear wie, waard de synagoge de 'Grutte Synagoge' neamd, om't it fan de tsien synagoges fan Toledo doe de grutste wie.   

### Tsjerke

Nei de troch de opstookjende preken fan Ferrán Martínez feroarsake pogroms op de joadehoeke fan Toledo (judería of barrio judío) yn de jierren 1355 en 1391 en de migraasje fan joaden nei oare Europeeske lannen en Noard-Afrika, waard it gebou yn 1405 (mooglik wat earder of letter) oerdroegen oan de Oarde fan Calatrava, dy't de synagoge yn in katolike tsjerke feroare.

Kardinaal Siliceo makke letter fan de gebouwen in begynhôf foar publike froulju, dy't ta ynkear kommen wiene. Der waarden trije apsissen tafoege dy't as kapel tsjinnen, dy't taskreaun wurde oan Alonso de Covarrubias. It hjoeddeiske alter datearret út dy tiid. Tusken 1600 en 1701 stie it gebou leech en yn de 18e iuw wie it yn gebrûk fan de garnizoenstroepen fan Toledo. Yn de Frânske tiid waard it omboud ta in pakhûs. Healwei de 19e iuw waard it gebou útroppen ta in monumint en restaurearre. Nei de Spaanske Boargerkriich waard it gebou by keninklik beslút oerdroegen oan de Roomsk-Katolike Tsjerke. 

## Beskriuwing

It fan bûten tige ûnopfallende gebou lit pas fan binnen sjen hoe bysûnder it gebou is. De bouwers fan de synagoge wiene moslims, dy't it gebou it oansjen joegen fan in moskee út de Almohadentiid, alhoewol't it nea in moskee west hat.

De fiif skippen wurde troch arkades mei hoefizerbôgen fan inoar skieden, dy't rêste op 32 achthoekige pylders. Hast eltse kapiteel hat in eigen ûntwerp en bestiet út florale dekoraasjes dy't mei flechwurkbannen fan inoar skieden wurde. De muorren en de pylders binne hielendal wyt stúkt en de hegere muorredielen binne ryk fersierd mei yntegrearre pylderkes en geometryske foarmen.
Institut polytechnique de Paris

It **Institut polytechnique de Paris**, of **IP Paris** is in universiteit yn Palaiseau, in foarstêd fan Parys, mei likernôch 9.000 studinten. IP Paris is op akademysk mêd ien fan de bêste universiteiten fan de wrâld.
IP Paris is in universiteit op it mêd fan natoerwittenskippen, technology, bestjoerskunde, ekonomy, taalkunde, politike wittenskippen en filosofy.

De universiteit is lid fan de *Conférence des Grandes Écoles*, in groep fan algemien wittenskiplik oriïntearre technyske elite-hegeskoallen. Mei in multydissiplinêr kurrikulum liedt hja binnen trije jier yngenieurs op heech nivo op, dy 't dêrnei foaral yn de yndustry wurkje sille. It doel fan de oplieding is it saneamde yngenieursdiploma "Ingénieur IP Paris", dat oerienkomt mei in masterdiploma.

Op 15 septimber 2020 rjochte it ynstitút tegearre mei HEC Paris it ûndersykssintrum foar keunstmjittige yntelliginsje Hi! PARIS op.

## Keppelings om utens
* IP Paris
Cotton gin

***Cotton gin*** is de Ingelske namme foar in **ûntkerrelmasine** of **egrenearmasine**, dy't katoenfezels fan it katoensied skiede kin. Dizze oantsjutting wurdt ek yn it Frysk en Nederlânsk yn 'e regel brûkt. De fezels wurde ferwurke ta klean of katoenguod en it sied kin wer brûkt wurde om katoen oan te plantsjen of foar it produsearjen fan katoensiedoalje. 

De earste moderne meganyske ûntkerrelmasine waard makke troch de Amerikaanske útfiner Eli Whitney yn 1793. Yn 1794 frege Whitney patint op syn masine oan. De útfining fan de ûntkerrelmasine brocht in tige grutte ferbettering yn 'e fabrikaazje fan katoen. It rispjen waard tenei net mear mei de hân dien. Troch de ûntkerrelmasine wienen der gjin slaven mear nedich en yn 'e katoensektor waarden troch de útfining fan Whitney in hiel soad slaven frijlitten.

## Keppeling om utens
Dan McCafferty

**William Daniel McCafferty** (Dunfermline, 14 oktober 1946 - 8 novimber 2022) wie in Skotsk sjonger. Hy waard bekend as mei-oprjochter fan Nazareth. Yn 2013 moast McCafferty Nazareth fanwegen problemen mei syn sûnens ferlitte. Hy wie likegoed al op it album *Rock 'n' Roll Telephone* te hearen as sjonger. En brocht yn 2019 noch it solo-album *Last Testament* út.

McCafferty ferstoar op 8 novimber 2022 yn'e âldens fan 76 jier

## Diskografy
### Albums
Noardlike Krústochten

De **Noardlike Krústochten** of **Baltyske Kruistochten** ferwize nei de fjildtochten dy't de keningen fan Denemark en Sweden, de Dútske Oarder en de Lyflânske Swurdbruorren yn 'e 12e en 13e iuw fierden tsjin de heidenske folken dy't oan 'e súdlike en eastlike iggen fan 'e Eastsee wennnen. Mei de krústochten woenen de foarstehuzen en ridderoarders de Slavyske en Baltyske stamgebieten ûnder harren bewâld bringe en kerstenje. Dêrneist woenen de foarstehuzen en ridderoarders de ynfloed fan 'e eastersk-otterdokse tsjerke beheine. Nei't de eigentlike krústochten lang om let dochs mislearre wienen, waard it Baltyske gebiet as alternatyf keazen. Boppedat wie it in kâns foar de adel om harren macht en ekonomy út te wreidzjen.

## Krústochten per regio
Per regio waarden de neikommende stammen troch de kristlike buorlannen ferovere en kerstene:
*Yn Skandinaavje kin de Kalmare ledung fan 1123 as de earste krústocht yn it Eastseegebiet beskôge wurde. De Noardske kening naam de lieding om it gebiet Småland te kerstenjen. Yn 1249 wie de twadde Sweedske Krústocht yn Midden-Finlân en yn 1293 wie de tredde Sweedske Krústocht yn East-Finlân. Oer it bestean fan in earste Sweedske Krústocht binne inkeld oanwizingen, mar gjin bewiis fûn. It súdwesten fan Finlân waard earder al troch missionarissen kerstene.
*De Polaben, Sorben en Abodriten tusken de rivieren Elbe en Oder (troch it Hillige Roomske Ryk, Denen en Poalen. De Wendyske Krústocht fan 1147. 
*De Dútsers en Denen begûnen in krústocht tsjin de Lyflanners, Letgallen, Selen en Esten yn it tiidrek 1193-1227.
*De Semgallen en Koeren waarden yn it tiidrek 1219–1290 troch Dútsers en Denen kerstene.
*Yn 966 besocht  Mieszko I fan Polen de Aldprusen (of ienfâldichwei Prusen) te kerstenjen. Yn 1217–1274 wie de grutte Prusyske Krústocht dy't oanfierd waard troch it Hillige Roomske Ryk, de Dútske Oarder en it Keninkryk Poalen. 
*Tusken 1236 en 1410 organisearren de Dútsers in krústocht tsjin de Samogiten en Litouwers. De Samiten waarden yn 1413 as lêste groep kerstene.
Hein van Nievelt

**Hein van Nievelt** (Batavia, 2 july 1942 – 5 novimber 2022) wie in Nederlânsk omropper, presintator, redakteur en regisseur, dy 't wurksum wie fan 1969 oant 1999. Njonken omropper foar de TROS presintearre er ûnder mear de programma's *Kieskeurig*, *TROS Aktua* en *Voetbal plus*.

## Wurkpaad
Van Nievelt waard yn in jappekamp yn earder Nederlânsk-Ynje berne, mar nei de oarloch ferhuze er mei syn âlden nei Voorburg yn Nederlân. Nei syn skoaltiid wurke er earst trije jier foar in reisburo. Dêrnei kaam er yn tsjinst by de Wrâldomrop. Nei 3,5 jier woe er wat oars en sollisitearre er by de TROS. Dêr wiene op dat stuit gjin fakatueres, mar doe 't in healjier letter beide omropsters yn ferwachting wiene, koe er dochs noch as omropper oan de slach, wat er sân jier bleau. 
Dêrnei wie Van Nievelt in oantal jierren wurksum by it aktualiteiteprogramma TROS Aktua en hy einige syn telefyzjekarriêre by it konsuminteprogramma *Kieskeurig*. Doe 't dat programma yn 1993 ferdwûn, wie er noch in pear jier wurksum efter de skermen, mar yn 1999 hold er op mei syn telefyzjewurk. 

Op 5 novimber 2022 ferstoar Van Nievelt yn de âldens fan 80 jier.
Siebren Miedema

**Siebren Miedema** (Weidum, 17 novimber 1949) is in Nederlânske pedagooch en emeritus-heechlearaar Algemiene Pedagogyk oan de Frije Universiteit Amsterdam.

## Libben en wurk
Nei de HBS-B sette Miedema útein mei de stúdzje ûnderwiiskunde oan de Universiteit fan Grins. Nei syn kandidaats yn 1974, en in kandidaats filosofy yn 1976, studearre er yn 1979 ôf yn de ûnderwiiskunde. Yn 1983 helle er dêre ek it doktoraal yn filosofy en yn 1986 promovearre er oan de Universiteit Leien yn de sosjale wittenskippen. 

Begjin jierren 1980 redigearre Miedema syn earste boeken, en skreau er in stikmannich artikelen oer ûnderwiiskundige ûnderwerpen yn it deiblêd  *[[Trouw (krante)|Trouw]].* Yn 1993 waard er beneamd as heechlearaar Algemiene Pedagogyk oan de Frije Universiteit Amsterdam.  Yn 2002 folge dêrneist in dieltiidoanstelling as heechlearaar oan de ôfdieling Praktyske Teology fan de Fakulteit Godgeleardheid. Miedema skreau en redigearre sa 'n 46 boeken en 300 akademyske artikels en haadstikken.

Yn 2012 ûntfong er in keninklike ûnderskieding, útrikt yn Noordwijkerhout troch boargemaster Gerrit Goedhart. 

## Publikaasjes
In kar:
* *Pedagogiek in meervoud : wegen in het denken over opvoeding en onderwijs,* redactie met Fons Beugelsdijk, Deventer: Van Loghum Slaterus, 1984.
* *Opvoeding zoals het is,* redaksje mei , 1989.
* *De comeback van God in de pedagogiek,* 2000.
* *Bijzonder gemotiveerd,* mei Anne Bert Dijkstra, 2003. 
* *De onmogelijke mogelijkheid van levensbeschouwelijke opvoeding,* 2003.
* *Levensbeschouwelijke vorming in een (post-)seculiere tijd,* 2012.

## Keppeling om utens
* ''Siebren Miedema'' — Frije Universiteit Amsterdam
Jan Kingma

**Jan Kingma** (Weidum, 6 jannewaris 1927 – 31 july 2006)  wie in Nederlânsk politikus fan de PfdA fan Frysk komôf. 

## Libben en wurk
In part fan syn jonkheid brocht er troch yn Bears dat lykas syn bertedoarp Weidum doe by de gemeente Baarderadiel hearde. Yn Ingelân folge er in jier in militêre oplieding foar de Earste Difyzje 7 desimber en dêrnei waard er útstjoerd nei Nederlânsk-Ynje dêr't dy difyzje ynset waard by de 'polisjonele aksjes'. Nei in skot yn syn holle kearde er yn 1948 mei it earste swierferwûnetransport werom nei Nederlân dêr't er opnij yn Baarderadiel wenje soe. 

Op fersyk fan de boargemaster gie er doe as learling-amtner oan't wurk by de gemeente Baarderadiel. Yn 1951 makke er de oerstap nei de gemeente Gaasterlân, mar fjouwer jier letter kaam er yn de rang fan haadkommys werom nei de gemeentesekretary fan Baarderadiel. 
Yn desimber 1964 waard Kingma de gemeentesekretaris fan 's-Gravendeel en yn maaie 1972 folge syn beneaming ta boargemaster fan Gouderak. Oanslutend wie er fan maart 1979 oant syn earder pensjonearring yn maaie 1988 boargemaster fan Egmond. 

Kingma ferstoar yn 2006 yn de âldens fan 79 jier.
Jehannestsjerke (Weidum)

De **Jehannestsjerke** is de protestantske tsjerke fan Weidum. Sûnt 2021 is de tsjerke oerdroegen oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Skiednis
It âldste diel fan de oan Jehannes de Evangelist wijde tsjerke is de toer, dy't datearret fan 1100. De toer is folslein fan dowestien en is letter ferhege. Yn de toer hingje twa klokken. De klok út 1531 waard getten troch Geert fan Wou en Johan Tersteghe en de klok út 1626 troch Hans Falck. It oerwurk is 16e-iuwsk en waard yn 2019 restaurearre. 

De romanogoatyske tsjerke fan giele kleastermoppen datearret út de 13e iuw en hat finsters mei kraalprofilen. In tal finsters binne letter grutter makke. Tsjin it ein fan de 15e iuw binne de yngongen fernijd; it noardlike portaal hat in koerbôge, it súdlike in spitsbôge. Yn dy tiid waard ek it stiennen ferwulft útbrutsen en ferfongen troch it tsjintwurdige houten tonferwulft.   

## Ynterieur

It ynterieur fan de tsjerke is 18e-iuwsk. De preekstoel mei de dooptún (1712) en fjouwer hearebanken en de oare banken mei de kearsehâlders binne fan dy tiid. De grutte bank foar de preekstoel oer wie dy fan de famylje Burmania. Yn de tsjerke lizze trije ier-17e iuwske sarken en in 15e-iuwske fan Bremer sânstien. 

## Oargel
Wis is dat Weidum al yn 1543 in oargel hie. Ek nei de reformaasje bleau it oargel yn Weidum yn gebrûk. Tsjin it ein fan de 18e iuw foldie it âlde oargel net mear en krige Albertus van Gruisen de opdracht in nij oargel de bouwen. It Van Gruisen-oargel die oant 1889 tsjinst. It waard doe ferfongen troch in oargel fan Van Dam út Ljouwert, it hjoeddeiske oargel. It Van Gruisen-oargel is doe ferkocht oan in dolearjende tsjerke yn Haarlim, dy't it letter troch ferkocht oan de grifformearde tsjerke fan Ter Apel, dy't yn 1969 ôfbrutsen is. It Van Dam-ynstrumint waard yn 1900 mei in register útwreide troch Bakker & Timmenga. Boppe it oargel hong eartiids in houten gerdyn, dat earne yn de jierren 1930 weihelle is.

## Keppeling om utens
* Orgelsite: disposysje oargel
Gerard Koerts

**Gerard Koerts** (Leien, 10 desimber 1947 - Perpignan, 20 febrewaris 2019) wie in Nederlânsk toetsenist. Hy waard bekend as de toetsenist en mei oprjochter fan Earth & Fire. Koerts begûn op fjirtjinjierrige leeftiid mei syn twillingbroer Chris in duo mei de namme *The Singing Twins*. Mei ferskate musisy en fia *The Swinging Strings* en *Opus Gainfull* evoluearre it selskip úteinlik ta *Earth & Fire*. *Seasons*, de earste hit, wie skreaun troch George Kooymans fan de Golden Earring. Dêrnei waarden de bruorren sels de driuwende krêft efter de groep, se skreaunen alle nûmers, wêrûnder *Weekend*. Nei 't Chris yn 1979 Earth & Fire ferliet om Musikology te studearjen, gie Gerard noch troch oant 1983. Mei broer Chris en Marcel van der Lans naam er yn 1988 yn de studio van, van der Lans de *ML sound recording Studio* yn De Haach it album Frames op. Dizze waard ûnder de namme *Earth and Fire Orchestra* útbrocht, lykas it album Escape út 1995.

De lêste tsien jier fan syn libben wenne Koerts mei syn frou yn Frankryk. Gerard Koerts ferstoar op 20 febrewaris 2019, yn in sikehûs yn Perpignan yn 'e aldens fan 71 jier oan de gefolgen fan COPD. 

## Diskografy
### Albums
Pierre Kartner

**Petrus Antonius Laurentius (Pierre) Kartner ** better bekend as **Vader Abraham**, (Elst, 11 april 1935 - Breda, 8 novimber 2022) wie in Nederlânsk sjonger, lietsjeskriuwer en komponist. Syn ferneamste hits wiene *Het kleine café aan de haven*, en it *Smurfenlied*, dy lêste is yn it tal oare talen oersetten.
Pierre Kartner ferstoar op 8 novimber 2022, yn 'e aldens fan 87 jier.
Hugo Camps

**Hugo Camps** (Molenstede, 12 maaie 1943 - Knokke, 29 oktober 2022) wie in Flaamsk skriuwer fan sportboeken, kollumnist en sjoernalist.
Hy publisearre yn sawol Belgyske as Nederlânske tydskriften en skreau ferskate boeken oer benammen fuotbal en hurdfytsen. Hy wie mear as fiifentritich jier ferbûn oan it Nederlânske Elsevier Weekblad, dêr't er alle wiken in ynterview foar skreau en oant syn ferstjerren in kollum oer sport.
Hugo Camps ferstoar op 29 oktober 2022 yn 'e âldens fan 79 jier.

## Wurk
* *Kousen halfstok*, (1992)
* *Constant Vanden Stock: één leven, twee carrières*, (1993)
* *Tussen wieg & gras: voetbalverhalen*, (1994)
* *Een roos te weinig: twintig vrouwen over leven en welzĳn*,  (1994)  
* *Schuldige idealen: bespiegelingen opgetekend door Hugo Camps*, (1995)
* *Geluk heeft veters: voetbalinterviews*, (1996)
* *Ritueel van heimwee*, (1996)
* *Omgewaaid staat netjes*, (1998)
* *Ik kan niet tegen gemakzucht: interview met Sergio Herman*, (2002)
* *In de ogen: vĳftig meesterlĳke gesprekken*, (2003)
* *Demarrage in geluk: interviews met wielerhelden*, (2007)
* *Lekker Eten*, (2008)
* *Belgen, 29 interviews over Nederland, Vlaanderen en Wallonië*, (2011)
* *Bert van Marwijk*, (2012)
* *Koers / druk 1: de beste wielerverhalen*, (2013)
* *Een eerlijk eikenhouten schot*, (2014)
* *Frankrijk en de Fransen, Brigitte Bardot en andere interviews en reportages*, (2017)
Hans Galjaard

**Hans Galjaard** (Leien, 8 april 1935 - 26 oktober 2022) wie in Nederlânsk heechlearaar yn de humane genetika. Hy wie in dokter en ûndersiker dy't by it grutte publyk troch geregelde tv-optredens wat bekendheid hie. Hans Galjaard wie de heit fan diskjockey Erland Galjaard.

## Libben en wurk
Galjaard studearre genêskunde oan de Leidske universiteit en promovearre (*cum laude*) yn 1962. Nei in perioade fan ûndersyk yn de radiobiology yn Harwell (Ingelân) en by it Medisch Biologisch Laboratorium RVO/TNO yn Rijswijk waard er yn 1965 belutsen by de oprjochting fan de Medyske Fakulteit Rotterdam ûnder lieding fan prof. dr. Andries Querido.

Fan 1968 oant 1993 wie Galjaard heechlearaar en ôfdielingshaad selbiology oan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Yn dy perioade rjochte er syn omtinken op de prenatale diagnostyk, wêrby't sykten of ôfwikingen al by it noch net berne bern fêststeld wurde kinne. Letter waard er ôfdielingshaad klinyske genetika oan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

Dêrneist wie er lid fan de Kommisje bio-etyk fan UNESCO en naam er sitting yn de Kommisje Terlouw oer genetysk modifisearre iten. Ek fertolke er syn wittenskiplike rol yn telefyzjeprogramma's lykas *Wille wij weten* (NCRV, 1981), *Erfelijkheid en jij: Een film over erfelijkheid en aangeboren afwijkingen* (1990) en *Alle mensen zijn ongelijk* (VARA, 1994).

Yn 1997 krige er de Van Walree Priis fan de Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen.

Yn 2000 waard oan Galjaard de Van Oldenbarneveltpenning takend; dat is de heechste gemeentlike ûnderskieding fan de stêd Rotterdam. Syn ôfskiedskolleezje joech er yn 2001. 

Galjaard ferstoar yn de âldens fan 87 jier.

## Boeken
*Galjaard, H.: *Histochemisch en interferometrisch onderzoek van hyalien kraakbeen*. Proefskrift, Leiden 1962.
**Diagnostiek en prenataal onderzoek van aangeboren afwijkingen* (1976) ()
**Voorkomen is beter dan niet genezen : medische- en psychosociale voorlichting over erfelijkheid en aangeboren afwijkingen* (1977) ()
**Genetic metabolic diseases : early diagnosis and prenatal analysis* (1980) ()
**Het leven van de Nederlander* (1981) ()
**The Future of prenatal diagnosis* (1982) ()
**Ziekte en erfelijkheid* (1982) ()
**Neuraalbuisdefecten* (1988)
**Denkers over dilemma's* (1988) ()
**Alle mensen zijn ongelijk: de verschillen en overeenkomsten tussen mensen : hun erfelijke aanleg, gezondheid, gedrag en prestaties* (1994) ()
**Erfelijke aanleg; noodlot of perspectief?* (1995) ()
**Prenatal testing : new developments and ethical dilemmas* (2004) ()
**Gezondheid kent geen grenzen + DVD; erfelijkheid en de toepassingen van DNA-technologie* (2008) ()
Almudena-katedraal

De **Santa María la Real de La Almudena** ('Hillige Marije de Keninklike fan de Almudena') is in roomsk-katolike katedraal yn Madrid. 

## Skiednis

De earste plannen foar de bou fan in nije katedraal datearje fan de 16e iuw. Mar it duorre noch oant de 19e iuw dat de earste stien lein waard en pas yn 1993 wie de bou foltôge. Yn dat jier wijde paus Jehannes Paulus II de katedraal oan de Hillige Marije fan de Almudena (Almudena is oer te setten as 'Sitadel', it komt fan it Arabyske *al-mudayna*; de tafoeging is in titel fan Marije as patroanhillige fan de stêd). Tagelyk mei de wijing krige de tsjerke ek de status fan biskopstsjerke fan it Aartsbisdom Madrid. Sûnt de stifting fan it aartsbisdom Madrid yn 1885 tsjinne ynearsten de Colegiata de San Isidro as provisoaryske katedraal.       

Alhoewol't de bou fan de katedraal yn neogoatyske styl útein sette, waard de katedraal lang om let foltôge as neoklassisistysk gebou om't dat better by it oangrinzgjende paleis paste. It ynterieur fan de Almudena-katedraal is fan neogoatysk oant modern, mei in troch ikoaneskilder Kiko Argüello oanbrocht pop-art dekor.    

Op 22 maaie 2004 troude kroanprins Felipe fan Spanje mei Letizia Ortiz Rocasolano yn de katedraal. It wie de earste keninklike trouwerij yn de katedraal. 

Op 7 febrewaris 2013 fûn in preester by in bychtsoel eksplosiven. De katedraal waard romme en sletten, sadat de springstof ûnskealik makke wurde koe.

## Ynterieur
De katedraal is in trijeskippich gebou, dat oergiet yn in koer mei koeromgong, dêr't in krâns fan fiif kapellen oanslút. Oars as it eksterieur dat fral barok en neoklassisistysk is, is de tsjerke fan binnen neogoatysk. Ek in grut part fan it tsjerkemeubilêr is neogoatysk.  

Yn it súdlike dwersskip is it 'Alter fan de Jongfaam fan de Almudena', de beskermhillige fan Madrid. De middelste koerkapel is oan de hillige Isidoro Labrador en syn frou María de la Cabeza wijd. De bylden binne út de 17e iuw en troch Juan Villabrille y Ron makke, wylst de beskildere skryn 13e-iuwsk is. Sûnt 2000 leit ek Maria de las Mercedes fan Orléans, keninginne fan Spanje, yn de katedraal begroeven.  

De kapellen lofts en rjochts fan it haadskip binne wijd oan minsken dy't in de 20e of 21e iuw iuw hillich ferklearre binne, lykas Josemaría Escrivá de Balaguer, Pedro Poveda, Maria Josepha San en de karmelitesse Maravillas de Jesús. Alle kapellen binne modern ynrjochte. 

Bysûnder binne ek de ramen fan de katedraal, fral yn de apsis, dy't yn 2004 tafoege binne.  

## Oargel
Yn 1999 boude de Dútske oargelboufirma Gerhard Grenzing it oargel foar de katedraal, dat 70 registers op fjouwer manualen en pedaal telt. 

## Ofbylden

Ceiling of Catedral de la Almudena - Madrid (2).JPG|*Ferwulft*
Madrid. Catedral de la Almudena. Cúpula. (15751335026).jpg|*Ferwulft koer*
Madrid Almudena-Kathedrale Orgel (01).jpg|*Oargel*
Altar of the Virgin of Almudena - Catedral de la Almudena - Madrid (2).JPG|*Heechalter*
Jerry Lee Lewis

**Jerry Lee Lewis** (Ferriday Louisiana, 29 septimber 1935 -Nesbit Mississippi, 28 oktober 2022) wie in Amerikaansk sjonger en pianist. 
Hy wie ien fan de pioniers fan de rock-'n-roll, en krige dêrom yn 1986 as ien fan de alderearste artysten in plakje yn de Rock and Roll Hall of Fame. Fanwegen syn pionierskip foar de rockabilly krige er ek yn dy Hall of Fame in earfolle fermelding. Fierder waard er opnaam yn de Mississippi Musicians Hall of Fame en yn de Memphis Music Hall of Fame. 

Jerry Lee Lewis ferstoar op 28 oktober 2022 yn 'e aldens fan 87 jier. In pear dagen foar syn ferstjêren wie er noch opnaam yn de Country Music Hall of Fame.
Rob Herwig

**Robbert Herwig** (Bussum, 9 septimber 1935 - Soest, 27 oktober 2022) wie in Nederlânsk publisist fan boeken oer túnkjen en keamerplanten. 

Herwig kaam út in famylje fan túnmannen en kwekers. Syn heit, A.J. Herwig (1883-1972) wie blommist, kweker, publisist fan túnboeken en radiosprekker. Yn 1965 frege syn heit oft er it skriuwen fan in boek foar it frouljusblêd Margriet oernimme woe om't de âlde Herwig, doe 82 jier âld, it allegear net goed mear sjen koe. It *Groot Bloemen-en Plantenboek* kaam yn 1966 út. Dit boek berikte in oplage fan 250.000 eksimplaren. Rob Herwig ferfolge syn karriêre as skriuwer by ferskate útjouwers. Herwig woe syn lêzers graach sjen litte dat er net allinnich oer teoretyske kennis beskikte, mar ek de praktyk fan it túnkjen behearske. Sa ûntstiene de modeltunen by syn pleats Nieuw Zeggelaar yn Lunteren. De measte tunen ûntwurp er net sels, mar waarden betocht troch ûntwerpers dy 't al namme makke hiene, lykas Mien Ruys, Arend Jan van der Horst, Piet Oudolf, Ton ter Linden en Dick Huigens. Yn it jier 2000 waarden de modeltunen sletten. De dochter fan Rob Herwig, Modeste Herwig is ek publisist fan boeken oer túnkjen. 

Rob Herwig ferstoar op 27 oktober 2022 yn 'e âldens fan 87 jier.

## Modeltunen

Modeltuinen van Rob Herwig, 1979 (6).jpg|1979
Modeltuinen van Rob Herwig, 1979 (2).jpg|1979
Boek overhandiging Rob Herwig (3).jpg|1980
Modeltuinen van Rob Herwig, 1993.jpg|1993


## Wurk
Cor van der Gijp

**Cornelis (Cor) van der Gijp** (Doardt, 1 augustus 1931 – 12 novimber 2022) wie in Nederlânsk proffuotballer en fuotbaltrainer. Hy wie as spiler aktyf by Emma, Feyenoord en Blauw-Wit. Van der Gijp is topskoarer fan alle tiden fan Feyenoord. Cor van der Gijp is de omke fan eks-proffuotballer en entertainer René van der Gijp. Ek syn soan Dennis van der Gijp wie aktyf yn it betelle fuotbal.

Cor van der Gijp ferstoar op 12 novimber 2022 yn 'e âldens fan 91 jier.
Leslie Jordan

**Leslie Allen Jordan** (Memphis, 29 april 1955 - Hollywood, 24 oktober 2022) wie in Amerikaanske akteur.
Jordan makke yn 1986 syn akteardebút as Malone yn in ôflevering fan de aksjesearje *The Fall Guy*. Syn earste filmrol folge yn 1988, as in net by namme neamde klant yn de bar yn de komeedzje *Moving*. Hy wûn yn 2006 in Primetime Emmy Award foar syn gastrol as Beverly Leslie yn de komeedzjesearje Will & Grace.

Jordan ferstoar op 24 oktober 2022, yn 'e aldens fan 67 jier oan 'e gefolgen fan in autoûngelok.

## Filmografy

|-

|-
| 1988 	
|*Moving*
|klant yn de bar
|
|-
|1990 
|*Ski Patrol*
|Murray
|
|-
|rowspan=2|1992
|Hero 
|Amtner by it gerjocht.
|
|-
|Missing Pieces
|Krause
|
|-
|1993
|Jason Goes to Hell: The Final Friday
|Shelby
|
|-
|1995
|*Black Velvet Pantsuit*
|Ernie 
|
|-
|1996
|Shoot the Moon
|
|
|-
|1997
|Two Weeks from Sunday 		
|
|Koarte film
|-
|rowspan=2|1998
|Goodbye Lover
|Homer
|
|-
|Hamburger Helper
|Larry Lewis
|Koarte film
|-
|1999 	
|Eat Your Heart Out 
|Regisseur
|
|-
|rowspan=3|2000
|John John in the Sky
|Tot Dixon 
|
|-
|Lost in the Pershing Point Hotel
|Ferteller
|
|
|-
|Sordid Lives 
|Earl "Brother Boy" Ingram 
|
|-
|2001 
|The Gristle
|Jake Bennett
|
|-
|rowspan=2|2003
|Farm Sluts
|Coroner
|Koarte film
|-
|Moving Alan
|Arthur
|
|-
|rowspan=2|2004
|Home on the Range
|Stim fan de fotograaf 
|
|-
|Madhouse
|Dr. Morton 
|
|-
|2005
|Sissy Frenchfry
|Direkteur Principle
|Koarte film
|-
|rowspan=2|2007
|Watch & Learn
|Martin
|Koarte film
|-
|Undead or Alive: A Zombedy
|Padre
|
|-
|2008
|Roadside Romeo
|meardere stimmen
|
|-
|rowspan=2|2009
|Eating Out 3: All You Can Eat
|Harry 
|
|-
|Rockabilly Baby
|Skriuwer
|
|-
|rowspan=3|2010
|Demonic Toys: Personal Demons
|Prof. Butterfield
|
|-
|Love Ranch
|Mr. Hainsworth
|
|-
|Leslie Jordan: My Trip Down the Pink Carpet
|Him sels
|
|-
|rowspan=2|2011
|The Help
|Mr. Blackly
|
|-
|Mangus!
|Bruce Jackson
|
|-
|rowspan=2|2012
|Hollywood to Dollywood
|Him sels
|-
|Yahoo! News/Funny or Die GOP Presidential Online Internet Cyber Debate
|Ron Paul 
|
|-
|2013
|Southern Baptist Sissies
|Peanut
|
|-
|2014
|Lucky Dog 
|Mr. Kaufman 
|
|-
|2016
|Fear, Inc.
|Judson 
|
|-
|2017
|A Very Sordid Wedding 
|Earl "Brother Boy" Ingram 	
|
|-
|2021
|The United States vs. Billie Holiday
|Reginald Lord Devine
|
|}
Van Walree Priis

De **Van Walree Priis** wie in priis dy't de *Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen* twajierliks takende oan de bêste sjoernalistike prestaasje op it mêd fan it medysk-wittenskiplik ûndersyk.

De priis waard ôfwikseljend takend oan in medysk wittenskipssjoernalist en oan in medysk-wittenskiplik ûndersiker dy 't syn fakgebiet foar in breder publyk tagonklik makke hat.

De priis fan 12.000 euro waard betelle út it Van Walree Fonds dat yn 1987 stichte is mei kapitaal út de neilittenskip fan frou Emilie Martine van Walree. Mei yngong fan 2012 is de Van Walree Priis opgien yn de Eurekapriis foar wittenskipskommunikaasje fan de NWO en KNAW.

## Takend oan
*2011 - Sander Becker, sjoernalist
*2009 - Arend Jan Dunning, kardiolooch en Dick van Bekkum, medikus-radiobiolooch
*2007 - Hans van Maanen, sjoernalist en skriuwer
*2005 - Ivan Wolffers, publisist en heechlearaar
*2003 - José van der Sman, wittenskipsredakteur by Elsevier
*2001 - Jannes van Everdingen, dermatolooch en Gunilla Kleiverda, gynekolooch
*1999 - Jan Vink, programmamakker
*1997 - Hans Galjaard, heechlearaar humane genetika
*1995 - Wim Köhler, sjoernalist fan NRC Handelsblad
*1993 - Ria Bremer, sjoernaliste (û.a. *Vinger aan de Pols*)

## Keppelings om utens
* KNAW.nl (deade kepp., argyf)
* Laudatio Van Walree Prijs 2007
Dietrich Mateschitz

**Dietrich Mateschitz** (Sankt Marein im Mürztal, 20 maaie 1944 - Salzburg, 22 oktober 2022) wie in Eastenryksk ûndernimmer en mei oprjochter fan Red Bull. 

## Karriêre
Mateschitz studearre yn 1972 ôf oan de Wirtschaftsuniversität Wien mei in marketingdiploma. Hy wurke nei syn stúdzje foar Unilever foardat er oerstapte nei Blendax, in Dútsk kosmetikabedriuw dat eigendom is fan Procter & Gamble. Yn 1984 rjochte Mateschitz Red Bull GmbH op tegearre mei Chaleo Yoovidhya. dizze Taiske ûndernimmer wie de oarspronklike betinker fan it drankje *Krating Daeng* wat *Reade [[Bolle]]* betsjuttet. Mateschitz besiet oant syn ferstjerren 49% fan de oandielen yn Red Bull GmbH, de restearjende 51% fan de Red Bull-oandielen is yn hannen fan de Taiske familje fan de yn 2012 ferstoarne Yoovidhya. Mateschitz rjochte in eigen produksje- en mediahûs op om sporteveneminten te ferslaan. Bygelyks yn 2012 stjoerden se op YouTube it *Red Bull Stratos projekt* út wêrby't Felix Baumgartner skydivede op 39 kilometer hichte. Hy sponsore ek faak lytsere, minder bekende sporten lykas triatlon mixed relay, surfen, skateboarden of muorreklimmen, wêrtroch't se mear media-oandacht krigen, ek yn de klassike media. Yn 2005 ynvestearre Mateschitz yn 'e autosport mei syn bedriuw Red Bull troch it Britske team Jaguar te keapjen. Earder yn de jierren 90 wie hy mei Red Bull al sponsor by Sauber. It Red Bull Racing-team wûn de meardere kearen de wrâldtitel yn de Formule 1. Ek yn 2005 kocht Mateschitz de Eastenrykse earsteklasser *Austria Salzburg* en sette yn 2009 in Dútske fuotbalploech útein yn Leipzig dat mei fiif promoasjes yn sân jier tiit nei de Bundesliga gie yn 2016. Troch de ynvestearrings fan syn bedriuw waarden *Red Bull Salzburg* en *RasenballSport Leipzig* Jeropeeske subtoppers.

Mateschitz ferstoar op 22 oktober 2022, yn 'e aldens fan 78 jier oan 'e gefolgen fan alfleisklierkanker.
John Lilipaly

**Johan Jehosefat (John) Lilipaly** (Ihamahu (Nederlânsk-Ynje), 2 juny 1943 – Middelburch, 22 oktober 2022) wie in Nederlânsk politikus. Lilipaly wie lid fan de Partij fan de Arbeid en hast tolve jier lid fan de Twadde Keamer. Lilipaly wie it earste Nederlânske parlemintslid fan Molukske komôf. John Lilipaly is de heit fan de eardere presintatrise Carolijn Lilipaly.

John Lilipaly ferstoar op 22 oktober 2022 yn 'e âldens fan 79 jier oan de gefolgen fan Sykte fan Alzheimer.
Ole Ellefsæter

**Ole Ellefsæter** (Furnes, 15 febrewaris 1939 - Brumunddal, 18 oktober 2022) wie in Noarsk atleet en skyrinner.

Ole Ellefsæter wie fan 1960 oant en mei 1965, seis kear op rige Noarsk kampioen 3000 meter steeplechase, Ole Ellefsæter die mei oan de Jeropeeske kampioenskippen atletyk 1962 yn Belgrado, mar behelle dêr net de finale. Ole Ellefsæter naam by it langlaufen trije kear diel oan de Olympyske Winterspullen en helle yn 1968 de gouden medalje op de 50 kilometer en op de estafette. Yn 1966 waard Ellefsæter yn eigen lân, mei de Noarske efetteploech skyrinnen wrâldkampioen.

Ole Ellefsæter ferstoar op 18 oktober 2022 yn 'e âldens fan 83 jier oan de gefolgen fan in 
hertstilstân.
Jurrit Visser

**Jurrit Menno Visser ** (Sint-Jânsgea, 3 maaie 1952 – Ljouwert, 14 oktober 2022) wie in Frysk politikus út namme fan de PvdA. 

Visser hat oan de Ryksuniversiteit Leiden rjochten studearre, en wurke nei syn ôfstudearjen by de gemeente Snits en de provinsje Fryslân. Visser wie jierrenlang sekretaris fan de Stjoergroep Waadprovinsjes. Yn maaie 1998 waard er wethâlder fan de gemeente It Hearrenfean en hy wie dêr krekt oan syn twadde wethâldersperioade begûn doe 't er yn desimber 2002 beneamd waard ta boargemaster fan de gemeente Skylge. 

Yn april 2013 kaam Visser te fallen wylst er op fakânsje yn Turkije wie. Hy lei yn maaie dat jier syn wurksumheden tydlik del, om't syn werstel mear tiid koste as ferwachte. Rob Bats waard waarnimmend boargemaster. Yn septimber 2013 waard dúdlik dat Visser yn ferbân mei syn sûnens de funksje fan boargemaster net mear ferfolje koe. Hy hold mei yngong fan 1 desimber 2013 offisjeel op.

Jurrit Visser ferstoar op 14 oktober 2022 yn 'e âldens fan 70 jier.
Toer fan Skillaerd

De **toer fan Skillaerd** is de toer fan de eardere Marijetsjerke yn de buorskip Skillaerd by Mantgum.

## Skiednis
Neffens in oerlevering soe der yn Skillaerd eartiids in proasdij stien ha, werfan't de Marijetsjerke de kapel west hat. De eigners fan de state Hokswier hiene it rjocht de pastoar te beneamen. Mei de reformaasje waard de parochy fan Skillaerd gearfoege mei dy fan Mantgum, dêr't ek in oan Marije wijde tsjerke stie, mar it duorre noch oant yn de 18e iuw dat der in mienskiplike tsjerkfâdij wie. Noch eefkes, yn de Frânske tiid, waard de tsjerke wer roomsk om't de katoliken fan Easterwierrum de tsjerke brûke mochten. Oan it ûnderhâld fan de Marijetsjerke fan Skillaerd waard lykwols net in soad jild útjûn, sadat it tsjerkje brekfallich rekke en yn 1884 besletten waard de tsjerke ôf te brekken. 

Oan de eastlike kant fan de noch besteande toer is te sjen wêr't de daksrâne wie. De toer waard boud yn 1661 mei help fan jild fan Douwe Willems, fan wa't de grêfstien njonken de toer leit. Eartiids wie de sealtektoer fersierd mei fazen en in liuwke, dy't der net mear binne. Ek it oarspronklik stiennen ferwulft yn de toer is net mear oanwêzich. De toer is fersierd mei pilasters, dy't boppe einigje yn ioanyske kapitelen. Oan de súdlike, westlike en noardlike kant binne kraachstientsjes te sjen mei ôfbylden fan duvels of ingels. Fierder binne der in pear ferware gevelstiennen en twa sânstiennen mei de merken fan timmerlju en in jiertal. 

Yn de toer hongen twa klokken, wêrfan't de âldste út likernôch 1300 stamde en yn it Frysk Museum bewarre wurdt. De hjoeddeiske klok waard yn 1957 getten en draacht it opskrift *Komt klein en groot, de Heiland noodt*.

## Oarlochsmonumint

By de toer is in oarlochsmonumint ta neitins fan de manlju dy't by it delstoarten fan harren bommesmiter Short Stirling yn de Twadde Wrâldoarloch boppe de Mantgumer Feart omkamen. Hja wiene op de weromreis fan in bombardemint boppe Berlyn, doe't yn 'e nacht fan 1 op 2 maart 1943 harren tastel troch in Messerschmitt fan de Ljouwerter fleanbasis oanfallen en yn 'e brân sketten waard. Alhoewol't de bemanning neffens de Ingelske opjefte sân telde, binne der acht grêven.
Victor Steeman

**Victor Steeman** (Zevenaar, 15 juny 2000 - Faro, 11 oktober 2022) wie in Nederlânsk motorkoereur. Steeman makke yn 2016 syn debút yn de *FIM MotoGP Rookies Cup*. Yn 2018 stapte hy oer op de *Supersport 300 World Championship*. Yn 2020 ried er yn de Dútske *IDM-kampioenschap*, Yn 2021 kaam er werom nei it Supersport 300 World Championship. Yn it seizoen 2022 wûn er fjouwer wedstriden, Assen, Most, Magny-Cours en Barselona. Yn it lêste wykein op Portimão hie hy noch kâns om wrâldkampioen te wurden. Yn de earste wedstriid op 8 oktober 2022 rekke Steeman belutsen by in swier ûngelok. Hy kaam betiid yn de wedstriid te fallen, wêrnei't er oanriden waard troch José Luis Pérez González, dy't krekt efter him ried. Hy waard mei in helikopter nei it sikehûs yn Faro brocht, dêr die bliken dat er slimme ferwûningen oan 'e harsens oprûn hie. Nei ôfrin fan it wedstriid wykein die bliken dat er efter Álvaro Díaz dochs noch twadde wurden wie yn it kampioenskip mei 180 punten.

Victor Steeman ferstoar op 11 oktober 2022 yn 'e âldens fan 22 jier oan syn ferwûnings