open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rynfrankysk

It **Rynfrankysk** (Dútsk: *Rheinfränkisch*) is in sammelnamme foar in kloft Heechdútske dialekten dy't yn it westen fan Dútslân en it uterste noardeasten fan Frankryk sprutsen wurde. De dialektekloft foarmet mei it Middelfrankysk de Westmiddeldútske talekloft.

## Ferdieling
* Hessysk, yn gâns Hessen, súdlik fan de Benrather liny.
** Noardhessysk, om Kassel, Bad Hersfeld en Fulda hinne
** Middelhessyk
** Easthessysk
** Súdhessysk, om Frankfurt am Main hinne, Rynhessen yn Rynlân-Palts
* Paltsysk, yn Palts, Saarlân en noardlike Elzas
** Foarpaltsysk, yn Foarpalts en noardlik Elzas
** Koerpaltsysk, yn Noard-Baden yn Baden-Wuertemberch en yn in koloanje yn Kutchurhan yn 'e Oekraïne
** Westpaltsysk, yn Saarlân en oangrinzgjend gebiet yn Rynlân-Palts
** Eastpaltsysk, yn 'e East-Palts en yn in koloanje oan de Neva yn Ruslân
** Pennsylvania Dútsk, yn 'e Amerikaanske steaten Pennsylvania, Ohio en Indiana, allyk yn de Kanadeeske provinsje Ontario
* Loataringsk, yn it Frânske departemint Moselle

## Begrinzging
De dialekten wurde fan it Mûzelfrankysk skaat troch in isoglosse, de saneamde Sankt Goarer liny, ek wol bekend as de *das/dat*-liny. Dy isoglosse rint oer Simmern (Hunsrück) en giet by Sankt Goar de Ryn oer nei Limburch oan de Lahn en Dillenburch. Yn it noarden fan it taalgebiet wurde de dialekten oant de Benrather liny sprutsen, noardlik fan Kassel en grinzgje dêre oan it Nederdútsk. De Rynfrankyske dialekten wurde fierder skaat troch de Spierske liny fan it Eastfrankysk, it Súdfrankysk en Alemannysk. Dy isoglosse rint fan Wissembourg, Wörth am Rhein, Spiers, Sinsheim, Eberbach, Mudau en Wertheim.

## Begripsferklearring Rynfrankysk en Rynfranken
It Rynfrankysk moat net betiisd wurde mei it Ripuarysk, dat yn parten fan it Rynlân sprutsen wurdt, benammen yn it wiid omfiemjend gebiet om Keulen, Bonn, Aken en parten fan it Berchske Lân. It Ripuarysk, dy't mei it Mûzelfrankysk it Middelfrankysk foarmet, wurdt by fersin gauris as Rynfrankysk oantsjut. Histoarysk waarden alle Franken dy't by de Ryn del wennen, oantsjut as Rynfranken (ek wol Ripuaryske Franken neamd). Dochs dat kin net langer tapast wurde op de sprekkers fan de hjoeddeistige Rynfrankyske dialekten. De measten fan harren diele gjin miene Rynfrankyske identiteit, mar sjogge harsels earder as Hessers, Paltsers, Rynhessers of leden fan oare regionale taalgroepen.

## Keppelings om utens
* Iwwersedser – Oersetmasine foar it Rynfrankysk
* Sprachgrenzen im rheinfränkischen Sprachraum – regionalsprache.de (interaktive Karte, Dútske taalatlas)
Berchgreide

In **berchgreide** of **alm** is in greide yn it heechberchtme. De term "alm" komt út it Dútsk, spesifyk út it Beiersk, dat yn it meastepart fan Beieren, Eastenryk en it Italjaanske Súd-Tiroal sprutsen wurdt. Yn 'e Allemannyske dialekten, dy't yn Switserlân, it grutste diel fan Baden-Wuerttemberch en Foararlberch sprutsen wurde, is de oerienkomstige term *Alp*, *Alpe* of *Alb*, in oantsjutting dêr't de Alpen har namme oan tankje.

Berchgreiden wurde yn 'e regel simmerdeis brûkt om it fee te weidzjen (almeast kij of geiten, soms skiep of hynders), wylst se by 't winter ûnder in tsjûk pak snie beskûl geane. It binne op-en-deljende stikken lân dy't begroeid binne mei gers en krûden en dy't faak hjir en dêr ûnderbrutsen wurde troch rotsblokken. Se kinne fierhinne horizontaal lizze, mar ek, op in berchskeante, hiel steil wêze. Berchgreiden binne faak troch houtkap yn 'e montane sône fan nullewâld frijmakke lân, troch beweiding frijholden greiden yn 'e subalpine sône of natuerlike gerslannen yn 'e alpine sône. 

Behalven de feehoeders en harren bisten dy't de berchgreiden simmerdeis besykje, libje der ek in protte wylde bisten, lykas sniehazzen en marmotten en oare kjifdieren. Yn 1997 hie Eastenryk allinnich al mear as 12.000 berchgreiden dy't noch yn gebrûk wiene by 70.000 saneamde 'almboeren', dy't der simmerdeis likernôch 500.000 stiks fee weiden. Dêrnjonken binne in protte berchgreiden, benammen yn 'e Alpen en oare toeristyske berchtmen winterdeis yn gebrûk as skypyste.
Alm

*Alm (rivier Noard-Brabân), in rivierke yn 'e Nederlânske provinsje Noard-Brabân
*Alm (rivier yn Eastenryk), in rivier yn Eastenryk
*Alm (greide), in oare oantsjutting foar berchgreide
*ALM (automerk), in ier Frânsk automerk, nei alle gedachten opgien yn Renault
*ALM, in ôfkoarting foar Antilliaanse Luchtvaartmaatschappij, in earder dochterûndernimming fan 'e KLM
*ALM, in ôfkoarting foar Archäologisches Landesmuseum Baden-Württemberg, in iepenloftmuseum yn 'e Dútske dielsteat Baden-Wuerttemberch
Populaasje (biology)

In **populaasje** is op it mêd fan biology en ekology in kloft organismen fan deselde soarte, dy't libje yn deselde tiid en itselde habitat, en dy't har dêrom (yn teory) mei inoar fuortplantsje kinne. De populaasjegrutte hinget ôf fan trije dingen. Yn it foarste plak is der de fruchtberens en it bertesifer: it tal neikommelingen per yndividu. Oard de mortaliteit, te witten: de ôfname fan it tal yndividuën yn in beskaat tiidsbestek troch stjerte. En trêd migraasje: de útwikseling fan yndividuën mei oare populaasjes fan deselde soarte troch ymmigraasje (it ynkommen fan nije yndivuën fan bûten ôf) en emigraasje (it útgean fan yndividuën nei bûten ta).

Al dy eleminten binne ôfhinklik fan 'e populaasjetichtens en wurde regulearre troch bioatyske faktoaren lykas de oanwêzigens fan iten, de oanwêzigens fan rôfdieren en it foarkommen fan sykten, en teffens troch abioatyske faktoaren, lykas de minimum- en maksimumtemperatuer, de hoemannichte delslach en de doer fan 'e sniebedekking winterdeis.

De grutte fan in populaasje kin yn 'e rin fan 'e tiid fariëarje, mar by in sûne populaasje heart de grutte op 'en langen doer om in beskaat lykwicht hinne te skommeljen. Wannear't dat net sa is en de populaasje in delgeande trend fertoant om't it tal yndividuën dat der diel fan útmakket stadichoan lytser wurdt, bestiet it risiko dat de populaasje lang om let sa lyts wurdt dat er langer net libbensfetber is útstjert. Oarsom kin it ek foarkomme dat in populaasje in opgeande trend fertoant en oanhâldend yn yndividuën tanimt. Dat liket posityf, mar it is in teken dat der wat mis is mei it ekosysteem, spesifyk it ûntbrekken fan effektive predaasje. Uteinlik sil de populaasje sa grut wurde dat it ekosysteem it tal yndividuën net mear drage kin, wat ta in grutte stjerte liede sil troch te min iten.
Grûnpartij

De **Grûnpartij** (offisjeel *Grondpartij*), ek wol **Groep Stoffel** wie in Nederlânske politike partij dy 't yn 1908 oprjochte waard. Doelstelling fan de partij wie nasjonalisaasje fan partikulier grûnbesit om in mear rjochtfeardige ferdieling fan kapitaal te berikken.   Ta de partij hearden ferskate foaroansteande herfoarmers. Listlûkers wiene Jan Stoffel (1918), Anne Rauwerda (1922) en Arjen Sevenster (1925) út Wier.

## Grûnnasjonalisaasje
Doel fan de nasjonalisaasje fan de grûn soe liede moatte ta gruttere wolfeart en mear gelikensens fan de mienskip. It middel om dat te berikken wie it ferheegjen fan de grûnbelesting foar partikuliere grûnbesitters. De hege opbringsten fan 'e grûnbelestingen moasten dêrby brûkt wurde foar skealeasstelling fan 'e grûneigeners. *Elke bekwaam gevonden Nederlander* soe in pleats of túnkerij yn erfpacht tawiisd krije moatte troch de oerheid. It gesin soe dêrby as "ûnmisbere grûnslach fan alle folkskrêft " stipe wurde.

## Oprjochters
Foarrinner fan de Grondpartij wie de yn 1889 troch Jan Stoffel, Derk Roelof Mansholt, Daniël de Clercq en de Amsterdamske arsjitekt Theodorus Sanders oprjochte Bond voor Landnationalisatie.  

De earste listlûker fan de Grûnpartij waard de Dimterske yndustrieel Jan Stoffel, dy 't oertsjûge rekke wie fan de ideeën fan de Amerikaanske ekonoom Henry George en de Dútser Michael Flürschheim. Jan Stoffel hie redakteur west fan it NBvL-blêd *Grond aan Allen* (1890-1896). 

Ek propagandist foar koöperaasjes Daniël de Clercq hearde ta de oprjochters. De Clercq skreau stikken yn *De Nieuwe Aarde*, it blêd fan de Grûnpartij.
Ta de oprjochters hearden fierder de Grinslânske boer Derk Roelof Mansholt en de Amsterdamske arsjitekt Theodorus Sanders.

De skriuwer Frederik van Eeden soe letter fan de Algemeene Staatspartij (ASP) oerstappe nei de Grûnpartij.

## Ferkiezingen
De partij die yn 1922 en 1925 mei oan de Twadde Keamerferkiezingen ûnder de namme List Stoffel. Lânnasjonalisaasje wie dêrby spearpunt fan it ferkiezingsprogramma. De partij krige beide kearen minder as 1% fan de stimmen, de measte stimmers wennen yn Noard-Fryslân. De Grûnpartij krige te rêden mei in rjochtingestriid tusken de oanhingers fan Oppenheimer (mei û.o. Albert Jan Feberwee en Rauwerda) en George (mei Arjen Sevenster en útjouwer Johannes Kuiken fan Sint-Anne). 

Yn 1926 waard de partij ûnder foarsitterskip fan De Clercq omset yn it *[[Bond tot Hervorming van den Grondeigendom]]* (BHG).   Yn 1935 soe de namme BHG wizige wurde yn Liberaal-Sosjalistyske Beweging (LSB).
Middelfrankysk

It **Middelfrankysk** is in taalkundige beneaming foar in kloft Frankyske taalfarianten, dy foar it grutste part yn it Dútske Mid-Rynlân en foar in lyts part yn Transsylvaanje sprutsen wurde. 

**Rynlânsk** is in algemien en ynformeel begryp foar de ferskate ûnderskate dialekten yn it Rynlân.

## Yndieling
Mank mei it Rynfrankysk foarmet it Middelfrankysk in ûndergroep fan it Westmiddeldútsk. Ta tsjinstelling fan de dialekten fan it noardlikere krite fan de Nederryn, dy't ta it Nederfrankysk rekkene wurde, wurde de Middelfrankyske dialkten ta it Middeldútsk rekkene. Mank mei oare Middeldútske dialekten en de oergongsdialekten nei it Opperdútsk (Súdrynfrankysk, Mainfrankysk en Eastfrankysk) en mei de groep fan de Opperdútske dialekten wurde al dy taalfoarmen ta it Heechdútsk rekkene.

It nooardlik en Midrynlânsk gebiet wurdt sjoen as in grut oergongsgebiet tusken de Nederfrankyske en Heechdútske dialekten. 

## Skaaimerken
De wictichste skaaimerken fan alle Middelfrankyske taalfarianten is ûnder oaren dat se yn beheinde mjitte meidien hiene oan de Twadde Heechdútske lûdferskowing, mar dêr net sa fier trochgien binne as it Rynfrankysk en it Opperdútsk.

## Isoglossen
De saneamde Benrather liny (*maken/machen*-liny), dy't fan Eupen oer Düsseldorf rint, wurdt oanholden as de skiedsline tusken it Neder- en Middelfrankysk. De Sankt Goarer liny (*dat/das*-liny) is de skiedsline tusken de Middel- en Rynfrankyske dialekten. Dy isoglosse rint oer Simmern (Hunsrück) en giet by Sankt Goar de Ryn oer nei Limburch oan de Lahn en Dillenburch.

## Underferdieling
It Middelfrankysk wurdt yn trije haadgroepen ûnderferparte:

* Ripuarysk, dêr't it Keulsk ûnder heart.
* Mûzelfrankysk, dêr't it Lúksemboarchsk ûnder heart.
* Sânboarger Saksysk

Fan it Ripuarysk wurde guon dialkten yn it uterste súdeasten fan de Nederlânske provinsje Limboarch sprutsen, lykas yn Kerkrade en Faals.
Knipperljochtrelaasje

In **knipperljochtrelaasje** is in relaasje tusken twa persoanen dy't dan wer ris oan en dan wer ris út is. Faak wolle se wol in konstante relaasje ûnderhâlde, mar hawwe se swierrichheden om dat op te rêden troch konflikten dy't hieltyd wer de kop opstekke. Wêrom't in relaasje ferfalt ta in knipperljochtrelaasje is faak kompleks. It kin wêze dat de redens dêrfoar yntern binne en lizze oan 'e ûnderlinge bân tusken de beide persoanen of oan ien of beide persoanen sels. In foarbyld is as ien fan harren hieltyd wer oerhoer docht en de partner bedraacht. Mar it is mooglik dat it oan eksterne redens leit. In foarbyld dêrfan soe wêze kinne dat de famylje fan ien fan beiden de relaasje ôfkart.
Liberaal-Sosjalistyske Beweging

De **Liberaal-Sosjalistyske Beweging** (LSB) wie in Nederlânske politike beweging.

De beweging ûntstie yn 1935 út it *Bond tot Hervorming van den Grondeigendom*. Oprjochter wie Chris Verwey (1866-1944), in broer fan dichter Albert Verwey. Chris Verwey wie haadboekhâlder en akkountant by de *Algemeene Maatschappij van Levensverzekering en Lijfrente*. Chris Verwey wie ek útjouwer en redakteur fan *De Uitweg*, it orgaan fan de Liberaal-Socialistische Beweging dat alle moannen tusken 1936 en 1940 ferskynde. Neist artikels oer ekonomyske kwestjes, lânnasjonalisaasje en ynlânske kolonisaasje skreau er oer *single tax*. Yn 1941 ferskynde syn *De uitweg uit den socialen nood* dêr't er yn skreau oer fjouwer sosjaal-ekonomyske kearnproblemen.
Partycrashing

**Partycrashing** (Ingelsk foar "feestbrekken" of "feestbraak") is sûnder útnûge te wêzen nei in feest ta gean dêr't men eins inkeld op útnûging wolkom is. Men kin dan tinke oan in grut jierdeisfeest, in brulloft, in jubileum, in skoalfeest of in bedriuwsfeest. It Ingelsk hat foar dit ferskynsel ek de yn Jeropa folle minder bekende term **gatecrashing** ("poartebrekken" of "poartebraak"). Dat is in neutralere oantsjutting, dy't ek brûkt wurde kin foar gelegenheden dy't gjin feest binne, lykas in begraffenis of in ledegearkomste fan in feriening. In bekend gefal fan partycrashing wie doe't Michaele en Tareq Salahi op 24&nbsp;novimber 2009 ûnútnûge in staasjediner yn it Wite Hûs bywennen, dat jûn waard troch de Amerikaanske presidint Barack Obama ta eare fan syn gast, de Yndiaaske premier Manmohan Singh.

Redens foar partycrashing kinne wêze:
* ûnwil om yntree te beteljen
* tagong ta fergees iten en drinken
* tagong ta in feest dêr't men graach foar útnûge wurde woe mar dat net waard
* spanning
* nijsgjirrigens
* op 'e foto gean wolle mei bekende persoanen
* foto's nimme wolle fan bekende persoanen (paparazzi)
* oandacht (foar jinsels of in grutter doel) lûke wolle troch gaos te feroarsaakjen
* stalking
* oplichting of fraude
* om 'e slimste misdriuwen te fasilitearjen, lykas ûntfiering, ferkrêfting of moard

Der binne ferskate techniken foar partycrashing. It wichtichst is dat men yn alles (lichemshâlding, gesichtsútdrukkings, praat) beart dat men it folste rjocht hat om oanwêzich te wêzen. Fierders moat men derfoar soargje dat men fan uterlik net út 'e toan falt, mar itselde soarte klean oan hat as de oare gasten. Om tagong te krijen kin men by de measte gelegenheden gewoan ûnbelet nei binnen ta rinne. By offisjele eveneminten is der faak befeiliging oanwêzich. Ien fan 'e dingen dy't men dan dwaan kin, is jin oanslute by in groep gasten dy't wol útnûge binne en meitsje dat it foar de befeiligingslju liket as heart men by dy groep, wylst men ek wer net sa ticht by komt dat it de minsken yn dy groep opfalt.

## Sjoch ek
**[[Wedding Crashers]]*, in film oer twa freonen dy't der in gewoante fan meitsje om yn 'e wykeinen sûnder útnûging nei brulloften te gean om oantreklike jonge froulju te fersieren
Bond tot Hervorming van den Grondeigendom

De ***Bond tot Hervorming van den Grondeigendom*** (BHG) wie in Nederlânske bûn dy't yn 1926 fuortkaam út de Grûnpartij.

Yn 1925 wie foarsitter Feberwee fan de Grûnpartij ferfongen troch Daniël de Clercq. Under dy syn lieding waard de Grûnpartij nei in referindum opheft. Sa koene de partijideeën bûten de partijpolityk hâlden wurde wêrtroch 't ek leden fan oare partijen de mooglikheid krigen om harren oan te sluten. Op 21 desimber 1926 waard it *Bond tot Hervorming van den Grondeigendom* (BHG) offisjeel oprjochte, mei De Clerq as foarsitter. Ta de leden hearden Johannes Kuiken en Arjen Sevenster.

Yn 1928 bemuoide it Bûn him mei de útjefte fan de Suderseegrûnen.  De Clercq stelde dat de grûnen nei ynpoldering it algemien folksbelang tsjinje moasten. De grûnen moasten dêrta útjûn wurde mei de kâns op in sa heech mooglik rendemint en de Nederlânske steat soe de ferhierder wurde moatte.  It bûn wurke in pear jier gear mei de georgistyske partij *[[Recht en Vrijheid]]*.

Yn 1935 soe de BHG syn namme feroarje yn Liberaal-Sosjalistyske Beweging (LSB).
Omgong fan Itaalje 1972

De 55ste edysje fan de **[[Omgong fan Itaalje]]** waard hâlden fan 21 maaie oant en mei 11 juny 1972. 

## Dielnimmende ploegen

## Startplak en einstreek
De start wie yn Feneesje, in stêd yn it noardeasten fan Itaalje. It leit oan de noardwestigge fan de Adriatyske See, eastlik fan Ferona, westlik fan Triëst en te noardeasten fan Bologna. It is haadstêd fan de regio Veneto en fan de provinsje mei deselde namme.

De einstreek lei yn Milaan de haadstêd fan de Italjaanske regio Lombardije. Teffens is it de haadstêd fan de provinsje mei deselde namme. De stêd leit noardeastlik fan Turyn en bewesten Verona.

## Etappe-oersjoch

## Klassemintslieders nei eltse etappe
Rendsburg

**Rendsburg** (Deensk en Nederdútsk: Rendsborg, ek Rensborg) leit yn it midden fan 'e Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein oan it Noard-Eastseekanaal oan de histoaryske Oksewei. 

De histoaryske binnenstêd leit op de grins fan Sleeswyk en Holstein op in eilân yn 'e grinsrivier de Eider. De stêd wie in súdlike grinsfêsting en garnizoensstêd fan it Deenske keninkryk. Tsjintwurdich is it de haadstêd fan 'e Kreis Rendsburg-Eckernförde.

## Skiednis
De stiftingsdatum fan Rendsburg is net bekend, alhoewol't Bjørn Svendsen dêr tusken 1099 en 1100 in soarte fan fêsting oanlei. Rendsburg waard yn 1199 foar it earst neamd. In âlde namme foar it plak is Reinoldesburch.

Yn 'e 13e iuw waard Rendsburg ûnderdiel fan Holstein, mar yn 1470 kaam it by Sleeswyk. De stêd wiksele faak fan Denemark nei Dútslân en oarsom. Nei de Twadde Deensk-Dútske Kriich fan 1864 waard Rendsburg definityf by Dútslân foege.  

Alhoewol't de Eider ek foar lytsere skipfeart fan Rendsburg nei de Noardsee befarber is, naam it belang fan 'e stêd earst ta yn 1895, doe't it Kielkanaal foltôge waard. De folle gruttere skippen dy't doe troch it kanaal farre koene soarge der foar dat Rendsburg in seehaven en in skipswerf krige. 

Yn 'e Twadde Wrâldkriich hie de stêd oars as oare Dútske stêden net in soad te lijen fan de bombardeminten. Op 8 maaie waard de stêd offisjeel oerdroegen oan de Britske troepen.    

## It besjen wurdich

* It belangrykste monumint fan 'e stêd is de 2500 meter lange en 41 meter hege spoarbrêge oer it Kielkanaal. De brêge waard yn 1913 oanlein foar it treinferkear tusken Neumünster en Flensburch en it is noch jimmeroan de langste spoarbrêge fan Europa.    
* It 16e-iuwske stêdhûs waard yn 1900 en 1939 fergrutte.
* De Marijetsjerke is in trijskippige halletsjerke út 1287 mei in soad epitafen en 14e-iuwske muorreskilderingen.
* De Kristustsjerke is in barokke tsjerke út 16095-1700 en waard boud as garnizoenstsjerke.

### Musea
* Jüdisches Museum
* Museen Rendsburg
* Rensburger Schiffahrsarchiv
Rendsburg-Eckernförde

**Rendsburg-Eckernförde** (Deensk: *Rendsborg-Egernførde*) is in Kreis yn 'e Dútske dielsteat Sleeswyk-Holstein. De Kreis hat in oerflak fan  2.185,93 km² en wat oerflak oanbelanget is Rendsburg-Eckernförde de grutste fan 'e dielsteat. De haadstêd is Rendsburg.

## Skiednis
Yn 1867 stelde it Prusyske 20 lânkringen yn yn syn provinsje Sleeswyk-Holstein, dêr't Rendsburg en Eckernförde twa fan wiene. De hjoeddeistige lânkring waard yn 1970 foarme mei de fúzje fan dy twa lânkringen. 

## Yndieling
Rendsburg-Eckernförde is yn 165 gemeenten ferdield. De measte plakken binne te lyts om sels bestjoerlike taken út te fieren en wurkje dêrom tegearre yn amten (*Ämter*). Mar seis plakken binne grut genôch en foarmje gjin amt. 

### Amtfrije gemeenten

### Ämter

''* it plak dat it bestjoerlike sintrum foarmet fan it amt.
Kim Wilde

**Kim Wilde** (bêrne as *Kim Smith*, 18 novimber 1960), is in Britske sjongster. Hja is bêrne yn Chiswick, Middlesex, as it âldste bêrn fan rockmusikant Marty Wilde. Har earste hit wie "Kids in America", yn 1981. Fan dat jier is ek har earste grammofoanplaat *Kim Wilde*. Yn 1983 wûn hja Bêste Britske Froulike Solo-artyst by de BRIT Awards. Har resintste wurk, is it *Wilde Winter Songbook*, fan 11 novimber 2013; in Kryst-album.

## Keppeling om utens
*Offisjeel webstee
Snoekbears

De **Snoekbears** (*Sander lucioperca*), is in fisk mei in kop dy't wat wei hat fan in snoekekop en de strepen fan in bears. De snoekbears kin oant 120 sm lang wurde, mar dan is er al tige lang. It is in fisk dy't yn de Benelúks lânseigen foarkomt, mar de soarte kaam earder út de omkriten fan de Swarte See en de Donau. Hy komt foar yn swiet en brak wetter.

De wittenskiplike namme fan de soart waard as *Perca lucioperca* yn 1758 publisearre troch Carolus Linnaeus.
Recht en Vrijheid

***Recht en Vrijheid*** wie in Nederlânske politike partij op orgistyske grûnslach , oprjochte yn 1931 yn Grins op inisjatyf fan âld-SP-lieder Harm Kolthek. De partij stribbe nei it ynstellen fan kollektive grûneigendom en gelikense ferdieling fan de pachtynkomsten.

De partij helle by de gemeenteriedsferkiezingen fan syn oprjochtingsjier in sit yn Grins, dy 't troch Kolthek ynnaam waard. Yn 1935 en 1939 waarden fiif sitten helle; yn 1946 wer ien. Troch de propaganda ûnder wurkleazen en lytse selsstannigen helle *Recht en Vrijheid* yn 1935 en 1939 ek in Steatesit yn Grinslân. It meidwaan oan de Twadde Keamerferkiezingen fan 1933, mei de Zoetermeerske hynstekeapman August Diemont as listlûker, smiet gjin sit op.

It partijblêd fan *Recht en Vrijheid* hjitte oant 1938 ek *Recht en Vrijheid*; dêrnei *Ons Erfdeel*.

Nei it ferstjerren fan Kolthek op 19 jannewaris 1946 waard de partij opheft.
John Strong (seefarder)

**John Strong** wie in 17e-iuwske Ingelske seefarder.

By in ekspedysje fan Londen nei Súd-Amearika yn 1689-91, wêrby't er it befel hie oer de HMS *Welfare*, ûntduts er de seestrjitte tusken de twa haadeilannen fan de Falklâneilannen.  Hy neamde de *Falkland Sound* nei Anthony Cary, 5e Viscount of Falkland, in mei-eigener fan de Welfare. Anthony sponsore syn reis foar in part. Letter waard de namme Falkland oannaam foar de hiele arsjipel. 

Op 27 jannewaris 1690 makke er de earste registrearre lâning op de Falklâneilannen. De ekspedysje gie fierder troch de Strjitte fan Magellan. By syn ekspedysje waard ek de earste waarnimming fan de Falklânwolf dien.

Yn 1765 stichten de Ingelsen dêr harren earste permaninte koloanje, Port Egmont.
Sint-Martinustsjerke (Makkum)

De **Sint-Martinustsjerke** yn Makkum yn 'e gemeente Súdwest-Fryslân wie in earder roomsk tsjerkegebou. De parochy hat de tsjerke yn 2017 ferkocht oan 'e Algemiene Tsjerke en hold op 2 april 2017 foar it lêst in misse yn 'e tsjerke. Sûnt makket de roomske parochy út en troch gebrûk fan 'e minnistetsjerke fan Makkum.  

## Skiednis
De oan Sint-Martinus of Sinte-Marten wijde tsjerke waard yn 1938 boud en ferfong in âldere tsjerke út 1861. De trijeskippige tsjerke is in tradisjonalistysk ûntwerp fan J. Starmans. De njonkenlizzende pastorije waard yn 'e selde styl boud as de tsjerke. 

It koer fan 'e tsjerke is rjocht sletten en oan 'e sydkant stiet in sealtektoer. 

De brânskildere ruten binne yn 1989 ynbrocht en komme oarspronklik út de Sint-Martinustsjerke fan Utert. De ruten waarden yn 1901 makke troch H. Geuer.

## Oargel
It oargel datearre fan 1929 en waard boud troch de oargelfirma Bernard Pels. It oargel hie 9 registers op twa manualen en pedaal. Nei de ferkeap fan it tsjerkegebou is it Pels-oargel troch de firma Adema demontearre en opslein.

## Keppeling om utens
* Orgelsite:disposysje oargel
* Hillige Titus Bransma-parochy
Joop Donkervoort

**Joop Donkervoort** (22 augustus 1949) is in Nederlânske sakeman en de oprjochter fan Donkervoort Automobielen. 

## Libben en karriêre
Donkervoort woe oarspronklik nei de Keunstakademy, mar op oanstean fan syn heit, direkteur fan in technysk bedriuw dat ûnder oare manometers makke, gie er nei de MTS yn Rotterdam om wurktúchboukunde te studearjen. Dêrnei studearre er oan it Ynstitút foar de Autohannel en rûn in skoft staazje yn Frankryk by DAF.

Yn Nederlân wurke er in skoft by autogurdlefabrikant Dynasafe. Ek wurke er by Renault as service-ynspekteur. Yn syn frije tiid wurke er graach oan it ferbetterjen fan de Lotus Seven. Nei in skoftke kocht er de ymporteur fan de Lotus Seven, mar dat die bliken in miskeap te wêzen, omdat de Lotus Seven noch gjin typekeuring foar Nederlân hie, en sadwaande yllegaal wie. Der moast hieltyd jild by it projekt, dat er fan syn heit krige, of troch syn hypoteek te ferheegjen. Troch ferbetteringen oan it model krige er úteinlik om 1973 hinne in typekeuring fan de RDW en begûn er de auto sels as boupakketten te leverjen. Dêr ûntstie syn eigen merk: Donkervoort Automobielen

Hy iepene it earste fabryk yn Tienhoven. Yn 1995 ried Donkervoort sels mei yn de troch him oprjochte race foar de Donkervoort cup. Doe't útwreiding nedich wie, ferhuze it fabryk nei Loosdrecht. It fabryk Donkervoort sit sûnt 2000 yn Lelystêd.

Joop Donkervoort stapte yn jannewaris 2021 op as eigner fan it bedriuw Donkervoort, en joech it eigendom oan syn soan Denis.
Ricky Wilde

**Ricky Wilde**  (bêrne as *Richard James Reginald Steven Smith*, 6 novimber 1961) is in Britske sjonger, lieteskriuwer en muzikant, dy't doe er 11 jier âld wie, sukses hie mei it liet *I am an Astronaut*. Hy is de soan fan Marty Wilde en krekt wat jongere broer fan Kim Wilde.

## Diskografy
### Singels
* "I am an Astronaut" (1972).
* "April Love" (1973)
* "Do it Again, a Little Bit Slower" (1973)
* "Mrs. Malinski"  (1973)
* "Teen Wave" (1974)
* "I Wanna Go To a Disco" (1974)
* "Pop Don't Stop" (2018; (mei Kim Wilde)

## Keppeling om utens
*Offisjeel webstee
Olympysk fjoer

It **Olympysk fjoer** is it fjoer wat ûnder de Olympyske Spullen ûntstutsen wurdt.

## Reek en fjoer
By de klassyke Spullen waard foar de tempel fan Seus yn Olympia in de reek fan offers baarne holden troch gâns de spullen.

By de Spullen fan Amsterdam yn 1928 waard in toer fan 42,195 meter boud, de hichte yn meters fan de langte yn kilometers fan Maraton. Op dizze Maratontoer kaam in sokkel. Oan de ein fan de Iepenings-searemoanje waard dêr't de reek yn ûntstutsen. Dat reek, as de offers fan âld, waard brânend holden troch gâns de Spullen. Oerdeis koe Amsterdam de reek baarne sjen, en nachts seach men in olympysk fjoer.

Dat fjoer wie sa'n sukses dat soks ek dien waard by de Olympyske Spullen fan Los Angeles yn 1932.

## Stêf-rin
By de Olympyske Spullen fan Berlyn yn 1936, waard de earste kear it fjoer ûntstutsen yn Grikelân, en dan yn in stêf-rin nei Berlyn brocht. Dy searemoanje waard dêrnei alle fjouwer jierren dien. Mar mei de Twadde Wrâldkriich wie de earste kear dernei de Spullen fan London 1948.

## Oanstekkers
Ornaris wurdt foar de lêste drager fan de flam, dy't dêrmei it fjoer ûnstekt, in ferneamde atleet útsocht. In de rin fan de tiid hawwe de neikommende minsken it fjoer oanstutsen:
Nicolaus Arnoldi Knock

**Nicolaus Arnoldi Knock**, ek wol skreaun as **Nicolaas Arnoldi Knock** (Rotterdam, doopt 10 april 1759 – Leien, beïerdige: febrewaris 1794) wie in Nederlânske jurist, grytman en amateuroargelist.

## Libben en wurk
Hy wie soan fan predikant Wesselus Knock en Jitske Anna Arnoldi. Hja lieten him dope yn de herfoarme tsjerke. Hysels troude Rinskje Ypkjen fan Boelens (Renske Eijpke Boelens), dochter fan Boelardus Augustinus fan Boelens en Antje Mellinga.

Hy krige syn oplieding oan de latynske skoalle yn Ljouwert en letter de Universiteit fan Grins. Hy wie fan hûs út dus jurist en wie grytman oer Stellingwerf-Oosteynde fan 1780 oant 1788 as ek lid fan de Steaten fan Fryslân. Hy wie der ek lid fan de Lôzje ''De Friesche Trouw''. Hy wenne letter yn ferskate stêden yn Nederlân; it lêst yn Leiden, dêr't er him ek ynskreau as lidmaat oan de Leidske Universiteit.

Fan syn oplieding ta oargelist is net folle bekend, mar it fermoeden bestiet dat er les hân hat fan J.H. Tammen yn Grins. Mei dy organist musisearre er ek wol en sy treden tegearre op as eksaminator ensfh. Dêrneis trede er, as hobby, op as oargelist op yn de noardlike provinsjes, mar der is ek fan him in optreden bekend yn de Nije Tsjerke yn Amsterdam en ek earne oars yn it lân al woe net elke gemeente him baarne oan it bespyljen fan kostbere oargels troch in amateur. Om dochs optrede te kinnen waard er wol stipe troch de (omstriden) oargelfirtuoos Abt Vogler (Georg Joseph Vogler). Johann August Just droech syn 'Seis divertisseminten' oan him op.

Yn 1788 publisearre er by Petrus Doekema te Grins *Dispositiën der merkwaardigste kerk-orgelen, welken in de provincie Friesland, Groningen en elders aangetroffen worden*.  It bliek yn de rin fan de iuwen fan belang as oanfolling op geskriften fan Joachim Hess en belibbe yn 1959 en 1968 in nije printinge en yn 1971 in faksimilee-útjefte.

Knock waard yn de wike 15 oant 22 febrewaris 1794 beïerdige yn de Vrouwekerk yn Leien.
Frederikshavn

**Frederikshavn** (earder **Flatstrand**) is in stêd yn it noarden fan Denemark. De stêd is ûnderdiel fan 'e gemeente Frederikshavn yn 'e regio Noard-Jutlân.

## Skiednis
It hjoeddeiske stedsgebiet fan Frederikshavn wurdt al tûzenen jierren bewenne. Argeologyske fynsten binne der fan de Stientiid oant de tiid fan 'e Wytsings, lykas grêfhichtes, hunebêden, delsettings en de argeologyske fynsten yn it noardlikste diel fan Jutlân.

Geunstich foar de ûntwikkeling fan Frederikshavn wie de lokaasje oan 'e see mei in natuerlike haven en goede oanlismooglikheden. De ôfstân fan 'e kusten fan Sweden en Noarwegen is by Frederikshavn net grut en dat brocht ekonomyske, politike en militêre foardielen. Sa waard it eardere fiskersplakje Fladstrand ("flak strân") yn 1818 troch de Deenske kening Freark VI stedsrjochten jûn. Ek waard it plak nei de Deenske kening omneamd yn Frederikshavn. Mei in haven koe de stêd him snel ûntwikkelje ta in wichtich hannelssintrum yn 'e regio.   

De strategyske lokaasje wie yn 'e tiid fan 'e Dútske besetting ek belangryk, doe't de stêd ien fan 'e fjouwer belangrykste ferdigeningslokaasjes yn Denemark waard. Fjouwer gebieten hiene ûnder de Dútske besetting deselde status: njonken Frederikshavn wiene dat Aalborg, Esbjerg en Hanstholm.   

## Befolkingsûntwikkeling

## Ferkear en ferfier
Yn Frederikshavn einiget de E45, dy't yn Dútslân begjint.

De haven wurdt ek brûkt om minsken oer te setten nei Sweden en Noarwegen. Der binne feartsjinsten nei Larvik, Moss, Vestero Havn, Oslo en Göteborg. De havenkoade foar fiskersboaten is FN.

## Musea
*  Kustmuseum (yn 'e eardere krûdtoer)
* Bangsbo Fort (Kriichsmuseum)
* Bangsbo Museum
* Keunst Museum
* Buorkerijmuseum

## Ofbylden

Frederikshavn Noerdre-Skanse Kanoner.JPG|*Skâns*
Frederikshavn - Martellotårnet.jpg|*Krûdtoer*
Bangsbo Fort i Frederikshavn, den 15 mars 2008, bild 35.jpg|*Bangsbo Fort*
Fladstrand kirke, den 15 april 2008, billede 2.jpg|*Tsjerke fan Fladstrand*
Hilde Mulder

**Hilde Mulder** (1960) is oprjochtster, artistyk en saaklik direkteur fan jeugdteäterskoalle Miuw. Se regissearret foarstellings en jout lessen elemintêr- en teksttoaniel. 

## Jeugdteäterskoalle
Troch har toaniellessen op de middelbere skoalle die se de regy-oplieding oan de teäterskoalle yn Utert.
As Brabanner om utens kaam Hilde Mulder yn de jierren tachtich as teäteradviseur nei Fryslân ta. Se besocht it amateurteäter yn Fryslân in ympuls te jaan. It wiene destiids benammen Fryske fyftichplussers dy’t toanielspilen. Mulder krewearre sûnt 1990 foar in folweardige teäterskoalle. Yn 1990 slagge it har mei Gooitsen Eenling om mei stipe fan de Provinsje Fryslân yn Ljouwert in teäterskoalle op te setten. De skoalle waard *Meeuw*, neamd, nei it toanielstik *De meeuw* fan de Russyske skriuwer Anton Tsjechov. Yn de begjintiid wie der gjin fêste oefenlokaasje yn Ljouwert, letter krige it har oan de Oostersingel, yn it gebou neist Tryater.

Ta de earste teäterklasse fan tritich learlingen hearde ek de lettere aktrise Nynke Heeg. Twa jier nei de oprjochting waard in stik opfierd dat basearre wie op it toanielstik *Drie Zusters* fan Anton Tsjechov. Mulder slút mei de foarstellings oan by bekende wrâldliteratuer en besiket dan in fertaalslach te meitsjen nei de belibbingswrâld fan de jongerein. Der waarden stikken op bysûndere lokaasjes opfierd, lykas  de redaksje fan de Ljouwerter Krante of op in plein mei leechsteande huzen yn de Ljouwerter wyk Heechterp-Skieringen. 

## Kultuerpriis
Yn 2022 wûn se de Fryske Anjer foar har wurk foar de kultuer en har ynset foar it opsetten fan teäterskoalle Meeuw. De sjuery skreau yn har sjueryrapport: *Under har lieding hat de oplieding him sterk en oanhâldend profesjonalisearre ta in keatling fan foarstellings dy’t neist spylbeurten yn it eigen gebou ek it paad fûnen nei ferskate profesjonele teäters yn Fryslân en dêrbûten*.

## Produksjes, regy en bewurkings (kar-út)
* *Broer en Lyfke wolle ruilje* (1995-1996)
* *Pake yn 'e kast* (1997-1998)
* *’n Meeuw* (1998-1999)
* *Nog bij moeder* (Ot & Sien) (1998-1999) 
* *Hart op hol* (1998-2000) 
* *Curse* (1998-2000)
* *Gute Reise* (2001-2002)
* *HOW? Het ongeluk van de week* (2002-2003)
* *De lêste brief* (2003-2004)
* *Adriaan Mol, 13 3/4 jaar* (2004-2005)
Wetterhintsje

It **wetterhintsje** (*Rallus aquaticus*) is in fûgel út de famylje fan 'e ralfûgels (Rallidae).

## Beskriuwing
It wetterhintsje wurdt likernôch 22 oant 28 sm lang. De fearren besteane út in kastanjebrune boppeside mei swarte strepen en in blaugrize ûnderkant mei streepte flanken en in wite ûndersturt. De fûgel hat in lange, tinne reade snaffel, reade eagen en rôzebrune poaten. 

## Iten
De fûgel is net sinnich mei iten en yt wat er yn 'e dridze fynt: wjirmkes, ynsekten, tongerkopkes en woartels fan planten, mar ek wol lytse fiskjes, kikkerts en lytse skaaldieren.

## Aaikes

It wetterhintsje leit fiif oant tolve brutsen wite oant ljocht gielbrune aaikes mei readbrune plakjes, dy't yn in reiten nêst lein wurde.

## Biotoop
Wetterhintsjes komme hast oeral yn Europa foar, mar net yn it Hege Noarden. Yn Fryslân is it wetterhintsje fral te finen yn it suden en it easten fan 'e provinsje, mar op 'e klaai komme se net foar. Hja libje yn reidsompen en binne dreech te sjen. Foar wetterhintsjes moatte de reitfjilden net te bot trochsjitte mei begroeiing en wetterhintsjes ferdwine ek as it lân droeger wurdt. De jonge sompen yn 'e Lauwersmarkrite binne bygelyks in goed hinnekommen foar in groeiend tal wetterhintsjes.  

In oantal fan ús wetterhintsjes oerwinteret yn Ingelân en Frankryk, wylst de bliuwende fûgels dan mei wetterhintsjes út kâldere dielen fan Europa oanfolle wurde. Winterdeis binne wetterhintsjes minder bûn oan 'e reitlannen en komme se ek by kanalen en fearten foar. De measte wetterhintsjes binne dan yn 'e westlike provinsjes tichteby de kust te finen. Yn Fryslân is de Lauwersmar winterdeis in plak mei in soad wetterhintsjes. 

## Undersoarten
Der wurde trije ûndersoarten ûnderskieden: 

* *R. a. hibernans*: Yslân.
* *R. a. aquaticus*: Europa, noardlik Afrika en westelik Aazje.
* *R. a. korejewi*: fan 'e Aralmar en Iran oant noardwestlik Sina en Kasjmir.
Robyntsje

It **Robyntsje** (*Linaria cannabina*; synonym: *Carduelis cannabina*) is in sjongfûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*).

## Beskriuwing

De fûgel is 13,5 sm lang. It mantsje hat read yn 'e krún en it boarst. It kopke is griesbrún en de rêch en de mantel kastanjebrún. De donkerbrune sturt hat wite rannen. It wyfke is sûnder de reade kleur en oer it generaal wat mear streperich tekene.

## Iten
It robyntsje libbet fan sied en dêrom mei er graach oer plakken mei in soad gers en krûden. Ek yt it robyntsje sied fan kultuerplanten, lykas fan himp of flaaks en koalsied. Ier yn 'e maaitiid foarmet túnerf, wylde sering en bargegers syn kost, letter ek hynsteblom, brânnettel, stikels en kaarde. Ek de nêstjongen wurde mei sied grutbrocht.

## Nêst

Healwei april begjinne de earste robyntsjes harren nêst te bouwen. Hja hawwe stevige nêsten yn strewellen dy't mei fearkes en plúskes ôfwurke wurde en faak binne der meardere nêsten byinoar. Meastentiid wurde de fjouwer oant seis aaikes lein, dy't wyt oant ljochtblau binne en reade flekjes ha. De aaikes kommen yn 12 oant 14 dagen út. It robyntsje kin wol trije kear ta brieden komme, foar it lêst yn augustus. 

## Fersprieding
De fûgel libbet yn hiel Europa (útsein Yslân en grutte dielen fan Skandinaavje) en yn dielen fan West-Aazje en Noard-Afrika. De fûgel mei graach oer âlderwetsk agrarysk kultuerlân mei doarpen, houtsingels en hagen mei in soad grien.   

It robyntsje hat sân ûndersoarten:

* *L. c. autochthona*: Skotlân.
* *L. c. cannabina*: westelik, sintraal en noardelik Europa, westelik en it súdlike diel fan Sintraal-Sibearje.
* *L. c. bella*: fan it Midden-Easten oant Mongoalje en noardwestlik Sina.
* *L. c. mediterranea*: Spanje, Portugal, Itaalje, Grikelân, noardwestlik Afrika en de eilannen yn 'e Middellânske See.
* *L. c. nana*: Madeira.
* *L. c. meadewaldoi*: de westlike en sintrale Kanaryske Eilannen.
* *L. c. harterti*: de eastelike Kanaryske Eilannen.

Winterdeis binne de measte fûgels fuort en dat jildt namste mear as it hiel kâld wurdt. Fûgels dy't yn Nederlân briede trekke foar de winter nei it suden fan Spanje en Marokko. Fûgels út it noarden komme oer Nederlân. Trochtsjende fûgels binne yn grutte oantallen yn april en oktober te sjen.

## Efterútgong

It tal pearkes is sûnt de jierren 1970 foars efterútgien. Allinne al sûnt de jierren 1990 is it tal briedpearkes mei 60% fermindere. Oare lannen jouwe itselde byld, mar yn Dútslân, Denemark en Eastenryk is de efterútgong noch sterker. De lêste jierren liket de efterútgong te stabilisearjen. It feroarjende agraryske kultuerlânskip liket de grutste oarsaak te wêzen fan 'e efterútgong, mar ek yn 'e dunen hat de efterútgong grut west. Dochs binne de oantallen noch grut en tusken 2018-2020 wurdt de populaasje neffens SOVON tusken 33.000 en 55.000 rûsd. Robyntsjes binne yn Fryslân meast yn it Lauwersmargebiet, de eilannen en it súdeasten te finen.     

## Sjoch ek
* List fan fûgels
Lôzje ''De Friesche Trouw''

**Lôzje "De Friesche Trouw"** is in frijmitselerslôzje yn Ljouwert oprjochte yn 1782, dy't ûnder it Grootoosten der Nederlanden falt.

## Skiednis
Dy lôzje waard op 11 febrewaris 1782 oprjochte. De op 9 maart 1782 ferliende konstitúsjebrief fermeldt de nammen fan Wilco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Wilco Holdinga Tjalling Camstra Baron thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg, Ernst Louis Otto Baron van Eberstein, Johannes Casparus Bergsma, Arent Johan fan Glinstra, Nicolaus Arnoldi Knock en Epeus Wielinga Huber, allegear lid fan de ambulante Rezjimintslôzje 'L' Esprit du Corps'. De konstitúsjebrief hat in notysje fan 10 maaie 1782 dy't seit  dat T. Roorda, H. de Vries, P.A. Schik, B.M. Schik en H. Boekerk har by de oprjochters foege hawwe. De lôzje waard op 10 maaie 1782 ynstallearre.
De lôzje rêste fan 1814 (hy waard sels finansjeel likwidearre) oant 1817 en fan 1821 oant 1837. Op 14 febrewaris 1837 beslute jhr. H.M. Speelman Wobma, G.L. Feyens, W.R. van Sippama, K. v.d. Veen, J. Hora Adema, C.J. v.d. Veen, en H. van Noord de wurksumheden definityf wer op te nimmen. Se waarden dêrby bystien troch bûtenleden fan de loge: C.J. van Dam van Isselt, J. de Sitter, P.C. Simon, A.J. Mispelblom Beyer, C.J. Bolten, L.J.A. van der Kun, J.G. Groïn, J.J. de Jong, S. Brouwer, U. Folkertsma, H.D. van Sloterdijck, A. Menïn en G. Meinesz.
Karel van de Graaf

**Karel van de Graaf** (Rotterdam, 4 desimber 1950 – 14 novimber 2023) wie in Nederlânske radio - en telefyzjepresintator. Hy wurke tusken 1969 en 2007 foar de AVRO. Yn 1981 wûn hy foar syn radiowurk de Sulveren Reissmikrofoan.

## Libben en wurk
### Radio
Op de radio presintearre Van de Graaf ûnder oare op Hilversum 1 it lette jûnprogramma *[[Met het Oog op Morgen]]*, it nachtprogramma *[[De Nachtdienst|Nachtdienst]]* en op Hilversum 3 ûnder mear *Als je niet opstaat, dan blijf je maar liggen* (1974-1975), *De Van de Graaf-generator* (1978-1979) en fan 1980 oantt 1984 op moandei moarnsier *[[Vol gas (radioprogramma)|Vol gas]]* sûnt 1983 *de Nummerplaat*.

### Telefyzje
Yn't earstoan wied er assistint fan Ria Bremer yn it berneprogramma *Stuif es in*. Dêrnei joech er fanút Slagharen kommentaar by Avro's Fietscross. Van de Graaf siet by de einstreek yn in lyts hokje.

Op telefyzje waard er benammen bekend mei it alle wiken útstjoerde praatprogramma *Karel* (1984-1999, yn't earstoan *Karel van de Graaf*).

Op 3 desimber 1984 hied er in fraachpetear yn in streekrjochte útstjoering fan dat praatprogramma mei tsjinstanners fan it eardere militêre bewâld yn Suriname, doe 't ien út it publyk – Evert Tjon, ek bekend as Evert Wolff, sjauffeur fan de oan it debat dielnimmende Rob Wormer – opstie en Desi Bouterse-opponint Paul Somohardjo oanfoel. Nei 't de útstjoering troch de AVRO ôfbrutsen wie, waarden der efter de skermen twa skotten lost.  Ien persoan rekke ferwûne, mar Van de Graaf sels net.

Fan 1986 ôf presintearre er ek de aktualiteiterubryk *Televizier* en fan 1996 oant 2004 *Netwerk*. Yn 2004 gie er nei *TweeVandaag*, it lettere *EenVandaag*. Yn 2006 en 2007 presintearre Van de Graaf de sechsde en sânde rige fan it populêre amusemintsprogramma *Wie is de Mol?*

### Untslach by de AVRO
Op 17 septimber 2007 stapte Van de Graaf, neffens eigen sizzen 'yn goed oerlis', op by de AVRO. Neffens de direksje kaam syn sjoernalistike ûnôfhinklikheid yn it pleit yn kombinaasje mei syn wurk as direkteur *corporate communicatie* fan it enerzjybedriuw Econcern. Omdat syn kontrakt noch rinne soe oant ein 2009, krige er dêrfoar in ûntslachfergoeding mei fan € 544.000.  De hichte fan dit bedrach late ta publisiteit en ta Keamerfragen.

### Omrop MAX
Yn 2010 presintearre er by Omrop MAX it programma *Iedereen kan internetten*.

### Priveelibben
Van de Graaf wie de lêste jierren fan syn libben oanhelle mei de sykte fan Alzheimer en ferstoar op 14 novimber 2023 yn de âldens fan 72  jier.
Ynternasjonale Uny foar Behâld fan de Natoer

De **Ynternasjonale Uny foar Behâld fan 'e Natoer** (Ingelsk en offisjeel: ***International Union for Conservation of Nature***), better bekend ûnder de ôfkoarting **IUCN**, is in ynternasjonale organisaasje dy't aktyf is op it mêd fan natoerbeskerming en de promoasje fan duorsumens by it gebrûk fan natuerlike helpboarnen. It is in koepelorganisaasje mei 1.400 lidorganisaasjes en 900 wurknimmers, dy't aktyf is yn mear as 50 lannen en territoaria. It haadkertier is fêstige yn it Switserske Gland. De IUCN waard op inisjatyf fan 'e UNESCO, de erfgoedbeskermingsorganisaasje fan 'e Feriene Naasjes (FN), op 5&nbsp;oktober 1948 oprjochte yn it Frânske Fontainebleau, mar de IUCN sels hat gjin bannen mei de FN. 

De IUCN hâldt him dwaande mei it gearfandeljen fan ynformaasje, analyze fan dy ynformaasje, it útfieren fan projekten yn it fjild, it opkommen foar natoerbeskerming en it oanfiterjen fan edukaasje op dat mêd. Sûnt likernôch it begjin fan 'e ienentweintichste iuw hat de organisaasje syn wurkmêd ferbrede om ek saken oangeande duorsume eksploitaasje fan natuerlike helpboarnen te ynkorporearjen. De IUCN besiket net sels om it publyk te mobilisearjen foar natoerbeskerming, mar wurket ynstee yndirekt troch de aksjes fan oerheden, grutte bedriuwen en oandielhâlders yn sokke bedriuwen te beynfloedzjen troch it ferskaffen fan ynformaasje en advys en troch it opbouwen fan gearwurking en fertrouwen. By in breder publyk is de organisaasje it bekendst troch de Reade List fan 'e IUCN, in database wêryn't de status fan soarten út 'e hiele wrâld beoardiele wurdt.

By de Feriene Naasjes hat de IUCN in waarnimmerstatus en in riejaande status. De organisaasje spile(t) in rol fan betsjutting by de ymplemintearring fan ferskate ynternasjonale konvinsjes oangeande natoerbeskerming en it behâld fan bioferskaat. De IUCN wie belutsen by de oprjochting fan it Wrâldnatoerfûns (WNF) en it World Conservation Monitoring Centre. 

Yn it ferline hat de IUCN bleatstien oan 'e krityk dat de organisaasje natoerbeskerming boppe de belangen fan lânseigen folken pleatste. Oant likernôch 1990 stie de IUCN it saneamde "Yellowstone Model" fan natoerbeskerming foar, yn it ramt wêrfan't alle minsken út beskerme natoergebieten ferwidere wurde moasten. In bekend útfloeisel dêrfan wie de ferballing fan 'e Masai fan Tanzania en Kenia út it Nasjonaal Park De Serengeti en it Beskerme Gebiet Ngorongoro, dêr't harren foarâlden al tûzenen jierren libben, kij hoeden en jagen. In oar punt fan krityk wie dat de IUCN oant de 1980-er jierren suver in folsleine Westerske lieding hie. Tsjintwurdich is der krityk op 'e nauwe bannen fan 'e organisaasje mei de sakewrâld.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan 'e IUCN
Lippotlead

In **lippotlead** of **lippepotlead**, mei in Ingelsk lienwurd ek wol in **lipliner** neamd, is in soarte make-up en in foarm fan kosmetika dy't bedoeld is om kontoeren om 'e lippen hinne oan te bringen. Dat aksintuëarret de foarm en kleur fan 'e lippen. In lippotlead wurdt ornaris brûkt yn kombinaasje mei lippestift, dat mear kleur oan 'e lippen jout. Lippotleaden besteane foar it meastepart út waaks, ferskate oaljes en pigmint foar de kleur. Dit produkt is yn omrin sûnt de 1920-er jierren.

By it gebrûk fan lippotlead yn kombinaasje mei lippestift moat men der wol foar soargje dat de lippestift binnen de rânen bliuwt dy't oanbrocht binne mei it lippotlead. Earst de lippestift en dêrnei de rânen oanbringe, is problematysk, mei't lippestift ek foar it meastepart bestiet út waaks, dêr't it lippotlead net (goed) op ôfjaan wol. By gebrek oan lippestift of gewoan in ôfwikende foarkar kin men der ek foar kieze om 'e hiele lippen yn te kleurjen mei potlead en de lippestift wei te litten. De lippotleadrânen komme foar dat de lippestift útrint en de lippen in ûneven foarm krije (fral as it om floeibere lippestift giet dy't mei in kwastke oanbrocht wurdt). Men kin troch it gebrûk fan in lippotlead yn kombinaasje mei lippestift ek de yllúzje jaan dat de lippen grutter binne as se eins echt binne, troch mei de linen fan it potlead net de liprânen te folgjen, mar der omhinne te gean.

Lippotleaden hawwe ornaris in kleur dy't liket op hûdskleur, lykas rôze of brún, mar komme ek yn dûnkerder farianten foar, lykas swart, dûnkerrôze of dûnkerread. It is oan te rieden om 'e kleuren fan it lippotlead en de lippestift te koördinearjen, sadat de kombinaasje natuerlik liket. Yn 'e 1990-er jierren kaam der in nije trend yn 'e moade wat it gebrûk fan lippotlead oangie: de kombinaasje fan in ljochte kleur lippestift mei in dûnkere kleur lippotlead, wat in dramatysk effekt jout. Der wurde ek kleurleaze lippotleaden ferkocht, dy't wol foarkomme dat de lippestift útrint, mar fierders ûnsichtber binne. Om't lippotleaden goed ôfjaan moatte, binne se tige sêft. Sokke potleaden moatte dêrom gauris slipe wurde. 

## Sjoch ek
*lippestift
Reade mosk

De **reade mosk** (*Carpodacus erythrinus*) is in sjongfûgel út de famylje fan 'e finkfûgels (*Fringillidae*). Oarspronklik briedt de fûgel yn it paléarktysk gebiet, mar tsjin 'e ein fan 'e 20e iuw hat de reade mosk syn areaal oant yn Nederlân en Switserlân útwreide. De reade mosk is in trekfûgel, dy't yn 'e súdlike dielen fan Aazje fan Iran oant yn súdeastlik Sina oerwinteret.

## Beskriuwing

De reade mosk is 13,5 oant 15 sm lang. It boarst, de kop en stút fan it mantsje is read, fierder is dy fan boppe brúngriis. It reade boarst giet stadichoan oer yn in ljochtgrize búk. It wyfke is net opfallend fan kleur en liket op it wyfke fan 'e mosk of koarnmosk. Opfallend binne de foarse snaffel en lytse donkere kraaleachjes en de bêzje fleugelstrepen. 

## Nêst

De wyfkes meitsje yn maaie suterige nêsten, dy't goed ferside ûnder yn strewellen of tichte begroeiing sitte. Der wurde ien kear fjouwer oant seis aaikes lein, dy't nei 11 oant 14 dagen útkomme. Nei 10 oant 13 dagen kinne de jongen útfleane, dy't dêrnei noch twa wiken fuorre wurde.

## Fersprieding
De reade mosk hat in grut ferspriedingsgebiet, dat de lêste tiid grutter woarn is. De fûgel mei graach op fochtige plakken wêze mei hjir en dêr beammen en strewellen. De fûgel mosk komt ek yn parken mei beammen en strûken foar.

Yn 1987 waard yn Nederlân foar it earst in briedend pearke op Skiermûntseach fêststeld. Dêrnei naam it tal reade mosken ta oant 1992, doe't de oantallen wer sakken. De reade mosk wurdt yn Nederlân it meast oan 'e kust yn 'e dunen en op 'e eilannen waarnommen. It tal pearkes wurdt op likernôch 10 oant 20 rûsd (2023). Reade mosken bliuwe net lang yn Nederlân, hja komme healwei maaie en lûke yn augustus oant oktober wer nei harren oerwinteringsgebiet yn Yndia en Súdeast-Aazje. 

## Undersoarten
De reade mosk is yn fiif ûndersoarten te ferdielen:
**C. e. erythrinus* (fan West-Europa oant yn Midden-Sibearje)
**C. e. grebnitskii* (East-Sibearje, Noard-Mongoalje, Noardeast-Sina en Korea)
**C. e. kubanensis* (Turkije, Kaukasus, Noard-Iran en Turkmenistan)
**C. e. ferghanensis* (East-Kazachstan oant West-Sina, westlike Himalaya, Pakistan en Afghanistan)
**C. e. roseatus* (Midden- en eastlike Himalaya oant yn Midden- en Súd-Sina)