open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lytsegast

**Lytsegast** (Nederlânsk en offisjeel: **Lutjegast**) is in doarp yn de Grinslânske gemeente Westerkertier. Op 1 jannewaris 2009 wennen der 1014 minsken.

## Beskriuwing
Lytsegast leit op in smelle sânrech, dêr't it doarp ek syn namme wei hat: *lutje* betsjut "lyts" en *gast* "geast", sângrûn. Nei alle gedachten kamen der om 2000 f.Kr. hinne al jagers yn dizze kriten, want der binne in pear fûstbilen en in spearpunt út dy tiid fûn. Op it heechste punt fan de sânrêch, sa'n 2,5 meter boppe NAP, stiet tsjintwurdich de herfoarme tsjerke fan it doarp. De sânrêch foarmet in skieding tusken in relatyf nij lânskip fan seeklaai noardlik fan it doarp en in âlder sân- en feangrûnlânskip súdlik dêrfan. Geologysk sjoen leit Lytsegast op it uterste puntsje fan it Drintsk plato.

Lytsegast, dat om 1300 hinne noch yn in soarte fan heal-Latynsk *Minorgast* neamd waard, wie lang mei de see ferbûn troch in útrinner fan de Lauwers. Dêrfan is yn 1672 noch handich gebrûk makke doe't it leger fan de Biskop fan Münster Bernhard von Galen (1606-1678) Grinslân oanfoel: troch de diken by it doarp "kreatyf" te brûken koe mei help fan it tij sawat trijekwart fan it gebiet om Lytsegast hinne ûnder wetter setten wurde.

Oant 1829 stie yn it doarp de Rikkerdaboarch.

## Abel Tasman
Lytsegast is it berteplak fan de seefarder Abel Tasman (1603-1659), dy't foaral ferneamd wurden is om't er tusken 1642 en 1644 yn tsjinst fan de Feriene Eastyndyske Kompanjy Tasmaanje en Nij-Seelân ûntdutsen hat. It hûs dêr't er berne is stiet der net mear, mar der binne al in monumint en in tinkstien ta syn oantins. Ek is de strjitte dêr't Tasman oan wenne nei him neamd. Fierders is yn it doarp in oan him wijd museum festige, it Abel Tasman Kabinet.

## It dialekt
Yn Lytsegast wurdt Westerkertiersk sprutsen, dat in fariant fan it Grinslânsk is, mar dat ek Drintske ynfloeden hat en dêr't wat tongfal en grammatika oanbelanget in soad fan it Frysk yn werom te finen is. Oan it begjin fan de tweintichste iuw sprutsen fierwei de measte bewenners fan it doarp noch Frysk. Ek no noch is te fernimmen dat Lytsegast in grinsdoarp is: hiel wat bewenners binne fan Frysk komôf en hawwe saaklike en sosjale kontakten mei Fryslân.

## Tsjerken

Ofbyld:Lutjegast - hervormde kerk - rechts.jpg|*[[Herfoarme tsjerke (Lytsegast)|Herfoarme tsjerke]] (1877)*
Ofbyld:Lutjegast - gereformeerde kerk.jpg|*[[Grifformearde Tsjerke (Lytsegast)|Grifformearde tsjerke]] (1921)*
Ofbyld:Lutjegast - chr.geref.kerk.jpg|*Kristlik-grifformearde tsjerke (1929)*


## Keppelingen om utens
*Abel Tasman Kabinet
Fjoerboetsdún

It **Fjoerboetsdún** is in 45 meter hege dún op it Fryske waadeilân Flylân. It dún leit flakby it ienige doarp op it eilân East-Flylân en der boppe-op stiet de fjoertoer.

## Namme
It Fjoerboetsdún is nei alle gedachten ûntstien yn de 18e iuw doe't it doarp te lijen hie fan grutte sânferstowings. Om te soargen dat it doarp net oerstood reitsje soe, waard it sân ferankere mei fegetaasje. Dêrtroch waakste it dún stadichoan oant wol 45 meter heech en waard it heechste dún fan it eilân en it heechste plak fan de provinsje Fryslân.
 
## Fjoertoer
Troch syn hichte krige it dún ek in wichtige betsjutting foar de skipfeart as beaken. Nachts baarnden der fjoeren, dêr't koalen as brânstof foar brûkt waarden. Dy koalen waarden opslein yn de fjoerboet en dêrfandinne dat it dún oan syn namme komd is. Yn 1836 kaam op it plak in stiennen toer te stean, dy't yn 1907 ferfongen waard troch de tsjintwurdige fjoertoer dy't earder yn IJmuiden stie. Yn 1929 is njonken de fjoertoer in útsjochpost op peallen boud. Yn 1986 is de koepel hielendal fernijd. Yn de útsjochpost wurde yn de iepeningstiden sûvenirs ferkocht.

It ljocht fan de fjoertoer baarnt twa sekonden en is dêrnei twa sekonden út. De lampen en it glês steane stil, der draait in soarte gerdyn dat it ljocht elke twa sekonden ôfskermet. Yn de fjoertoer is noch wol faak in fjoertoerwachter, mar de fjoertoer wurket hielendal automatysk. Yn july 2006 wie de fjoertoer noch publyk tagonklik.
Alfred Jodl

**Alfred Jodl** (Würzburg, 10 maaie 1890 - Neurenberch, 16 oktober 1946) wie in Dútsk soldaat en generaal. 

Hy wie de soan fan artillery offisier Alfred Jodl en syn oarehelte Therese Baumgärtler. Yn 1910 kaam de 20 jierrige Jodl fan de kadetskoalle yn München as artilleryoffisier fan it Dútske leger.

Yn de Earste Wrâldkriich focht er as artilleryoffisier yn 1914-1916 oan it westfront; yn de jierren 1917-1918 siet er as stafoffisier oan it eastfront.

Yn 1923 kaam er mei Adolf Hitler yn 'e kunde. Yn 1935 waard er generaal-majoar fan de *[[Deutsche Wehrmacht]]*. Dêrmei wie er yn de Twadde Wrâldkriich de heechste militêr fan de Dútske lânmacht.

Jodl hie yn de Twadde Wrâldkriich in wichtige rol yn de fjildtochten op de Balkan en de Sowjetuny. Op 23 maaie 1945 waard er, lykas de oare leden fan it Flensburchregear, arrestearre.

By de Prosessen fan Neurenberch waard er foar fjouwer punten oanklage en skuldich ferklearre:
* Misdieden tsjin de frede.
* Begjinnen en útfieren fan agressy kriich.
* Oarlochsmisdieden.
* Misdieden tsjin de minsklikheid.

Alfred Jodl krige de deastraf en waard ophongen op 16 oktober 1946. Hy waard 56 jier.

Yn 1953 kaam de saak Jodl nochris op it aljemint by in Dútske arbitrale kommisje en dêr waard fêststeld dat er inkeld syn plicht dien hie en net skuldich wie oan oarlochsmisdieden. Syn frou krige de besittingen werom dy't ôfnaam waarden yn 1946. Lykwols is it advys fan de kommisje ûnder druk fan de Beierske minister foar politike befrijding teneate dien.

## Literatuer
* Walter Görlitz: "Keitel, Jodl and Warlimont", yn Hitler's Generals, ed. Correlli Barnett. Londen: Weidenfeld and Nicolson 1989.
* Luise Jodl: *Jenseits des Endes: Der Weg des Generaloberst Jodl.* Langen Müller, München 1987, ISBN 3-7844-2145-8.
* Axel Kellmann: *Generaloberst Alfred Jodl – Chef des Wehrmachtführungsstabes: Ein Beitrag zur Diskussion über das Verhältnis zwischen Wehrmacht und NS-Regime.* Pirrot, Saarbrücken 2004, ISBN 3-930714-95-7.
* Guido Knopp: *Hitlers Manager.* Goldmann, München 2007, ISBN 978-3-442-15423-4.
* Kenneth Macksey: *Generaloberst Alfred Jodl.* Yn: Gerd R. Ueberschär (Hrsg.): *Hitlers militärische Elite.* Band 1, Primus, Darmstadt 1998, ISBN 3-89678-083-2, s. 102–111. 
* Bodo Scheuri]: *Alfred Jodl: Gehorsam und Verhängnis.* Propyläen, Berlyn, Frankfurt am Main 1991. 
* Alan Wilt: *Alfred Jodl – Hitlers Besprechungsoffizier.* Yn: Ronald Smelser, Enrico Syring (Hrsg.): *Die Militärelite des Dritten Reiches.* Ullstein, Berlyn, Frankfurt am Main 1995, ISBN 3-548-33220-X, s. 236–250.
Nijtsjerk

* Nijtsjerk (It Hegelân), in plak yn de gemeente It Hegelân (Grinslân)
* Nijtsjerk (Westerkertier), in plak yn de gemeente Westerkertier (Grinslân)
* Nijkerk, in stêd en gemeente yn de provinsje Gelderlân
Leagenbollepop

**Leagenbollepop** (offisjeel *Leugenbollepop*) is in muzykfestival op It Plein yn Makkum dat sûnt 1990 hâlden wurdt yn augustus. 

Eltsenien dy't wol kin in mikrofoan krije om mei te sjongen mei in band. Leafst minsken dy't har debút meitsje. De fêste band ferdwûn nei in pear jier en dêrnei dienen der meardere bands mei. Der is frije opjefte wêrby't de dielnimmer bepaald wat der songen wurdt. De stilen binne sadwaande ferskaat, fan heavy-metal en rappen oant country. Anneke Douma, Jan Ykema en French Connection wienen bekende gasten. It is troch de jierren hinne hieltiten strakker organisearre, al draait it festival op frijwilligers. Yn 2009 waard it 20-jierrich bestean fierd. 
As superbands spilen yn 2009 Gaivs, Wymaroo en wienen der vocals en in blazersseksje.

## Keppeling om utens
* Facebookside Leugenbollepop
Pinning

"**Pinning**", "**peinje**" of "**penje**" hat yn de Wikipedy ferskate betsjuttings:

*pinning (munt), in histoaryske munt
*pinning (medalje), in type medalje basearre op dy munt

## Keppeling om utens
*
Pinning (munt)

In **pinning**, **peinje** of **penje** (ek:*dinarius*) is in sulveren munt dy't sûnt de Karolingyske tiid yn hiel Europa slein waard. It hie yn it earstoan in gewicht fan 2 gram, letter krige it yn ferskate dielen fan Europa in lytser gewicht.

Yn Fryslân binne nei alle gedachten yn de 9e en 10e iuw imitaasjes fan pinningen makke, mar de earste dúdlik Fryske pinningen komme út de 11e iuw. Se binne slein troch de Brunswykske greven Bruno en Egbert. Dizze munten fan mear as ½ gram waarden fersprieden troch de hannel en binne by tûzenen fûn yn it Eastseegebiet. Yn de 12e iuw sakke de hannel yn en waarden inkeld noch pinningen fan ¼ gram slein, meastentiids sûnder lêsbere omskriften dy't inkeld yn Fryslân weromfûn binne.

## Sjoch ek
*pinning (medalje)
Pinning (medalje)

In **pinning**, **peinje** of **penje** is in soarte medalje dy't yn gebrûk is sûnt de Renêssânse. 

Yn de Nederlannen komme de earste fan dizze pinningen út de 16e iuw. It binne meast portretpenningen fan pommeranten, ûnder oare in rige portretten fan Wigle fan Aytta dy't makke binne troch J. Jonghelinck út Antwerpen.
De earste Fryske pinningen komme lykas yn alle oare noardlike gewestlike pinningen út de earste jierren fan de Opstân. Se binne yn opdracht fan de Steaten slein yn de munthuzen as oantinken oan glorieuze feiten: it sljochtsjen fan de Spaanske forten yn Ljouwert, Harns en Dokkum (1580), de ferovering fan Grinslân (1584.

Yn de 17e iuw komme ynstee fan de yn munthuzen sleine pinningen, offisjele triomfpinningen fan spesjalisearre medaljeurs, meast yn Hollân. Dy meitsje spesjale pinningen foar ferskate Fryske gelegenheden, bygelyks de iepening fan de Strobosser Trekfeart (J.Lutma, 1656), de yntocht fan Willem IV yn Ljouwert (M. Holtshey, 1734), by de erkenning fan de Feriene Steaten (B.C. van Calkar, 1782). Guon pinningen binne fan ynhiemske medaljeurs dy't net by namme bekend binne. Ien fan harren wie Andele Andeles. Benammen yn Fryslân waarden in soad gravearre famyljepinningen makke. Oare bekende pinningen wienen elekteurspinningen, gildepinningen, histoarjepinningen en lândeipinningen. In soad pinningen binne te sjen yn it Munt- en Penningkabinet de Jan Binneswei yn Surhústerfean. 

## Sjoch ek
*pinning (munt)
Andele Andeles

**Andele Andeles** (Ljouwert, 29 juny 1687 - dêre?, 30 maart 1754) wie in sulversmid en medaljeur. Soan fan Eyse Andeles, sulversmid en Tieltie Hillebrands Brongersma.

Andeles waard yn 1709 master yn Ljouwert. Fan him en syn neef Eise binne pinningen foar ferskate Fryske steedhâlders en stêden bekend. Wurk fan Andele Andeles is te sjen yn it Frysk Museum en it Ryksmuseum Amsterdam.
Park Güell

**Park Güell**, is in yn 1914 oprjochte park yn it Spaanske Barcelona yn it stedsdiel Gràcia, en hat, neffens de gemeentlike oantsjutting yn it park sels, in oerflakte fan 15 ha. 

Eusebi Güell, lid fan in rike en aadlike famylje joech Antoni Gaudi yn 1900 de opdracht foar de oanlis fan in soartemint túndoarp op in stik braaklân yn it noardeasten fan de stêd Barcelona.

Gaudi naam dizze opdracht mei beide hannen oan, omdat it him yn steat stelde syn ideeën oer in op de natoer ynspirearre boukeunst foarm te jaan. Dat liede û.o. ta út stiennen waaksende pergola's, harmonieusk yn it lânskip yntegrearre treppen en paden en oeral weagjende, mei in soad kleuren, mozaykfersieringen, dêr't Gaudí de rûnom oanwêzigens fan God mei ta útdrukking bringe woe. 
Markante ûnderdielen fan it park binne de yngong mei de portierslôzje en portierswente, it stek, de pyldersgalerij, de dûbele trep mei Salamander (ek wol as Draak betitele) en de grutte, weagjende sitbank. Sawol sitbank as Salamander besteane út in letterlik ûntelber tal mozaykstikjes. 

De eardere portierslôzje, oan de lofterside fan de yngong, is te besjen omdat dêryn de sûvenirwinkel fêstige is. De eardere portierswente, oan de rjochterside fan de yngong, herberget it kantoar fan de parkgidsen en is hiel soms tagonklik.

Ynearsten wie it Park Güell as wenwyk bedoeld. Dat waard lykwols gjin sukses: der waarden mar twa huzen ferkocht en boud.

Yn it park stiet ek it *Casa Museu Gaudi*, in lyts Gaudi-museum.

It park is yn in tiidsbestek fan 14 jier boud, en stiet sûnt 1984 op de list mei wrâlderfgoed fan de UNESCO 


Image:Passage in parc guell.JPG
Image:Parc guell, onder het plein.JPG
Image:Parc guell plein.jpg
Image:Reptil Parc Guell Barcelona.jpg
Image:Parc gueell 1.jpeg
Image:Banco serpiente Parc Guell Barcelona.jpg


## Keppeling om utens
* Park Güell
* Park Güell
648

## Foarfallen

## Berne
* (Om dizze tiid hinne) Redbad, de lêste kening fan Fryslân ( †719 )

## Ferstoarn
649

## Foarfallen
* Paus Martinus I wurdt sûnder tastimming fan de keizer ta Paus keazen.
* De Perzen biede by Istakr yn Fars foar it lêst ferbittere ferset.

## Berne

## Ferstoarn
* 14 maaie - Teodoarus I, paus fan 642 oant 649)
* Gertrudis de Alde, hillige
651

## Foarfallen

* Yazdagird III fan Perzje ferslein troch de moslims. Dat is de ein fan it Sassanidyske Ryk en de hearskjende rol fan it Zoroastrisme. 
* Moslims fallen Afganistan binnen en besette Herat. 
* Kening Klovis II boasket mei Batilde.

## Berne

## Ferstoarn
* 31 augustus - Yazdagird III
652

## Foarfallen

## Berne
* Dagobert II, kening fan Austraasje (?)
* Klotarius III, kening fan Neustrje († 673)
* Konstantyn IV, keizer van het Byzantynske Ryk († 685)

## Ferstoarn
653

## Foarfallen
* Recdeswint folget Gindaswind op as kening fan de Fisigoaten.
* 15 juny: Paus Martinus I wurdt arrestearre.
* Sigebert II de Goede folget Sigebert I de Lytse op as kening fan Esseks.
* Ressaswint wurdt kening fan de Fisigoaten. Hy heft it ferbod op mingde houliken tusken de Goaten en de Romaanske ûnderdienigen op.

## Berne

## Ferstoarn
654

## Foarfallen

* Recceswinth, kening fan de Fisigoaten furdiget in wetboek út. 
* Paus Eugenius I wurdt keazen as ferfanging fan de nei Sjerson bande Martinus I.
* De Arabieren feroverje Rodos en fiere de restanten fan de Kolossus ôf nei Aleppo.

## Berne

## Ferstoarn
656

## Foarfallen
* Troch tadwaan fan Hofmeier Grimoald I bedarret de soan fan Sigebert III,  Dagobert II, yn in kleaster yn Ierlân. Sa wurdt Grimoalds soan Gildebert de Adoptearre, earder troch Sigebert adoptearre doe't hy noch gjin erfgenamt hie, kening fan Austraasje.
* Hoewol't Klovis II fan Neustrje it fertrek fan Dagobert II nei Ierlân neat yn de wei lein hie, lokket hy Grimoald en Gildebert de Adoptearre op syn eigen terrein en lit harren fermoardzje. Sa wurdt it Frankyske Ryk foar koarte tiid weriene. (Sjoch: list fan Frankyske keningen).

## Berne

## Ferstoarn
* Paus Martinus I, yn ballingskip yn Cherson
* Sigebert III, kening fan Austraasje
* Cynddylan, kening fan Powys (Wales)
* Oethman ibn Affan, Arabysk kalyf
* Peada, kening fan Mercia
* Talha ibn Oebeydullah, Arabysk lieder
* Zubayr ibn al-Awwam, Arabysk lieder
Pier Feddema

**Pier Feddema** (Eanjum, 2 juny 1912 - Balk, 18 desimber 1983) wie in Frysk ûnderwizer, skilder, keunstner en skriuwer út Garyp en Balk.

Hy krige les fan Herman Dijkstra (1904-1976), mar wie fierders autodidaktysk ekspresjonist. Mei Klaas Koopmans, Jan van der Bij, Sjoerd Huizinga en Jaap Rusticus foarmen hja sûnt 1949 de skildersgroep ‘Yn'e Line’, in groep dy’t harren mei hert en siel talei op ekspresjonistysk tekenjen en skilderjen. 
Nijsgjirrich binne de skilderijen fan It Amelân, de merktekeningen lykas hynstemerken, kafees, it dwaan en litten fan minsken. Foaral ek de hâlding fan de minsken en de efterlizzende geast wie foar Feddema tige wichtich.

Yn 2011 is de Feddemas wurk ûnderbrocht by it Museum Dr8888.

## Boeken
* *Brekkende Branning* (1958)
* *Gods terskflier* (1959)

## Keppeling om utens
* Pier Feddema Stichting
6e iuw f.Kr.

De **6e iuw f.Kr.** of **sechsde iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 600 f.Kr. oant 31 desimber 501 f.Kr.



600 f.Kr.
599 f.Kr.
598 f.Kr.
597 f.Kr.
596 f.Kr.
595 f.Kr.
594 f.Kr.
593 f.Kr.
592 f.Kr.
591 f.Kr.

590 f.Kr.
589 f.Kr.
588 f.Kr.
587 f.Kr.
586 f.Kr.
585 f.Kr.
584 f.Kr.
583 f.Kr.
582 f.Kr.
581 f.Kr.

580 f.Kr.
579 f.Kr.
578 f.Kr.
577 f.Kr.
576 f.Kr.
575 f.Kr.
574 f.Kr.
573 f.Kr.
572 f.Kr.
571 f.Kr.

570 f.Kr.
569 f.Kr.
568 f.Kr.
567 f.Kr.
566 f.Kr.
565 f.Kr.
564 f.Kr.
563 f.Kr.
562 f.Kr.
561 f.Kr.

560 f.Kr.
559 f.Kr.
558 f.Kr.
557 f.Kr.
556 f.Kr.
555 f.Kr.
554 f.Kr.
553 f.Kr.
552 f.Kr.
551 f.Kr.

550 f.Kr.
549 f.Kr.
548 f.Kr.
547 f.Kr.
546 f.Kr.
545 f.Kr.
544 f.Kr.
543 f.Kr.
542 f.Kr.
541 f.Kr.

540 f.Kr.
539 f.Kr.
538 f.Kr.
537 f.Kr.
536 f.Kr.
535 f.Kr.
534 f.Kr.
533 f.Kr.
532 f.Kr.
531 f.Kr.

530 f.Kr.
529 f.Kr.
528 f.Kr.
527 f.Kr.
526 f.Kr.
525 f.Kr.
524 f.Kr.
523 f.Kr.
522 f.Kr.
521 f.Kr.

520 f.Kr.
519 f.Kr.
518 f.Kr.
517 f.Kr.
516 f.Kr.
515 f.Kr.
514 f.Kr.
513 f.Kr.
512 f.Kr.
511 f.Kr.

510 f.Kr.
509 f.Kr.
508 f.Kr.
507 f.Kr.
506 f.Kr.
505 f.Kr.
504 f.Kr.
503 f.Kr.
502 f.Kr.
501 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
Hinkeljen

**Hinkeljen** is in âld bernespultsje dat yn in soad lannen op in soad ferskillende hinkelhokken (hinkelbanen) mei ferskillende spulrigels spile wurdt. Der binne hinkelhokken mei 8 nûmers, mar ek wol mei 10, it kin yn de foarm fan it ôfbyld mar ek wol yn de foarm fan in slakkehûs. It kin mei twa spilers tagelyk dien wurde mar ek wol mei mear. Ynstee fan in stientsje kin ek in stikje hout, in stik lead of in oar foarwerp brûkt wurde. 

## Spulrigels

De spulrigels binne tige ûngelyk, bern betinke se faak sels. Der bestiet bygelyks in fariant wêrby't it stientsje alle kearen mei de foet foarút skopt wurde moat. Hjirûnder in foarbyld fan in hinkelhok mei spulrigels:
* De earste hinkelder goait in stientsje op nûmer 1. Spilers meie net stean op in fek mei it stientsje deryn, dêr moat oerhinne hinkele wurde.
* Op ien foet tagelyk nei nûmer 2 en 3 hinkelje. By 4 en 5 mei op beide fuotten stien wurde. Gean dan troch nei 6 en dan de fuotten yn 7 en 8 tagelyk. Op 7 en 8 in heale draai meitsje en dan werom nei nûmer 2. Op nûmer 2 steande it stientsje pakke dat op nûmer 1 leit, en oer nûmer 1 nei de startposysje gean. 
* De folgjende hinkelders komme dan oan de beurt. Ynstee fan om de beurt nei ien rûte kin ek hinkele wurde oant ien fan de spilers ôf is.
* De earste spiler goait syn stientsje dêrnei op fekje 2 en hinkelt de rûte.
* Dan folgje om beurten de oare spilers. 
* Yn de beurten hjirnei komt it stientsje op fekken 3, 4, 5, 6, 7 en 8.
* Wa’t it stientsje neist de hinkelhokken goait is ôf en wa't sels bûten it hinkelhok komt is ek ôf.
* De 'earen' oan fek 1 meie brûkt wurde om yn te stean sadat der better goaid wurde kin, mar ek om op te stean as men om de weromreis oer tefolle fekken hinne springe moat.
* Wa't syn stientsje yn it fek L (libben) smyt moat in beurt oerslaan. Wa't it stientsje yn de D (Dea) smyt moat hielendal opnij begjinne. Wa’t ferkeard springt of it stientsje ferkeard goait is ôf. 
* Dejinge dy't alle nûmers hân hat, mei in fek kieze en syn letter/namme dêryn sette. Oaren meie net yn dit fek stean, de eigener wol. Dy’t op 't lêst de measte fekken hat, hat wûn. 

## Keppeling om utens
*
657

## Foarfallen
* Keninginne Batild, Klovis' widdo regearret yn namme fan har soan Chlotar III yn Neustrje en set har oare soan Gilderik II op de troan fan Austraasje

## Berne

## Ferstoarn
* Klovis II fan Neustrje
* 1 juny - Paus Eugenius I, (Paus fan 655 - 657)
Paul Boswijk

**Paul Boswijk** (Arnhim, 1959) is in byldzjend keunstner út Grins. 
Hy learde it ambachtlik skilderjen oan de Akademy Minerva yn de stêd Grins.

As Boswijk in skilderij opset, makket er faak in skets foarôf op papier fan deselde grutte as't it skilderij wurde moat. Dan bringt er it oer op it mei katoen beplakte paniel. Ek wurket er faak mei linnen dêr't hy daliks syn foarstellingen yn oaljeferve mei sketst. De doeken binne  bytiden wat ympresjonistysk skildere. 

Foar Paul Boswijk is de ljochtfal, kleurstelling en komposysje fan grutter belang as de oanlieding ta it skilderij. It ljocht falt faak yn brede banen troch in raam nei binnen of skynt filtere troch blêden op in antlit. Hy brûkt dêrfoar faak minsken yn in bepaalde situaasje. In frou dy't de jurk tichtritst of in man oan it brea-iten en dy't net yn de gaten skine te hawwen dat se ôfbylde wurde. De taskôger bliuwt sadwaande op ôfstân en fielt him bytiden wat in strúnjeier. De romtes wêryn de persoanen realistysk ôfbylde wurde binne fakentiids wat nachtlik of skimerich. It ljocht jout sadwaande in yn dit *clair-obscur* effekt. Foar de libbenens is der faak in kleurich elemint te sjen.

Eksposysjes fan him wienen te sjen by galery Mokum yn Amsterdam, Galery WIEK XX, Grins (no Nieuweschans) en fan 2006 ôf by Galery Zofier yn Nijskoat.
658

## Foarfallen
* Ebroin wurdt foar de earste kear hofmeier

## Berne
* Willibrord, (roomsk-katholike) aartsbiskop en misjonaris fan Britske komôf

## Ferstoarn
660

## Foarfallen
* Mei de dea fan Samo falt dy syn ryk yn Bohemen, Moraavje en Eastenryk útinoar.

## Berne

## Ferstoarn
661

## Foarfallen
* Der ûntstiet in kleau tusken de oanhingers fan Aly (Sjiïten) en de oare moslims (Soenniten)

## Berne

## Ferstoarn
* Ali ibn Abi Talyb, fermoarde yn Koefa
* Finan, biskop fan Lindisfarne
662

## Foarfallen
* Grimoald wurdt kening fan de Langobarden
* Keizer Konstans II fan Byzantsium ferpleatst syn hof nei Syrakuse op Sisylje, oan de iene kant omdat it feiliger is, sjoen de Arabyske oanfallen, oan de oare kant om him better yn de Langobardyske polityk minge te kinnen.

## Berne

## Ferstoarn
663

## Foarfallen
* De Arabieren feroverje Lyts-Aazje. Se nimme de befolking mei as slaven.
* Keizer Konstans II fan Byzantsium falt Súd-Itaalje binnen.

## Berne

## Ferstoarn
664

## Foarfallen
* Synoade fan Whitby: Yn in diskusje tusken de Keltyske en de Romeinske tsjerkegewoantes kiest Bernicia (en letter de rest fan Ingelân) de lêste. (mooglik 663)

## Berne

## Ferstoarn
665

## Foarfallen
* Kolman festiget him mei tam muontsen op Inishbofin.
* Batbajan folget Koebrat op as kan fan de Bulgaren.
* Kening Swithelm fan Esseks (Keninkryk Esseks) wurdt opfolge troch Sighere en Sebbi 
## Berne

## Ferstoarn
* Brahmagupta - Yndysk wiskundige en astronoom
* Numerianus, biskop fan Trier
* Fechin, Iersk kluzener
666

## Foarfallen
* De Syryske skriuwer Severus fan Sebokht neamt foar it earst *Yndyske sifers*, dy't letter troch de Arabieren oernomd wurde sille. 
* Sjoch 666 (getal) foar it getal en besibbe betsjutings
## Berne

## Ferstoarn
Margryt Poortstra

**Margryt Poortstra** (Harns, 18 maaie 1953) is in Fryske skriuwster dy't twa Rely Jorritsmaprizen wûn hat foar poëzij en ferhalen. Hja debutearre yn 1975 mei in roman. Poortstra skriuwt ûnder oare foar de KFFB.

## Wurk
### Dichtbondels
*1987 : *Krúswetter*
*1990 : *Boulân* (mei Eppie Dam)
*1991 : *Beheind gebiet*
*1994 : *Ferrifeljend glês*
*1997 : *Eva*

### Ferhalebondels
*1998 : *In soarte fan swijen*
*2011 : *Kofje ferkeard*

### Fersebondels
*2006 : *Nomade*

### Romans
*1975 : *Hillige Minke*
*1977 : *It stille wetter*
*1989 : *Fragmint*
*1991 : *Nachtljocht* (novelle)
*1993 : *Adres ûnbekend*
*1999 : *De loads*
*2002 : *Kâldfjoer*
*2004 : *Suster*
*2004 : *Zuster*
*2008 : *Minskebern*

### Berneboeken
*1977 : *It lân efter de wolken*
*1989 : *Tolve huzen op it dak*

## Prizen
;Rely Jorritsma-prizen
*1994: foar *Goudene knoopkes* (ferhaal)
*1989: foar *Fan nei de oarloch* (ferhaal)
*1986: foar *Kearpunt (gedicht)
*1985: foar *Skilderij* (gedicht)
;Oar
*1989: de Afûk-jubileumpriis foar manuskript *Tolve huzen op it dak*
*2013: de [[Bernard Smildepriis]] foar in Pinksterliet
*2015: de [[Bernard Smildepriis]] foar it liet *Peaske''

## Keppeling om utens
* Margryt Poortstra op Utjouwerij Fryske en Frij
670

## Foarfallen
* Saraseenske piraten begjinne de kusten fan Korsika ûnfeilich te meitsjen.
* Pippyn fan Herstal boasket Plektrude. 
* Yn Tuneezje wurdt de stêd Kairouan stifte. 
* Lambertus fan Maastricht wurdt biskop fan Maastricht. 
* Gilderik II wurdt kening fan Austraasje.
* 15 febrewaris - Ecgfrith folget Oswiu op.

## Berne

## Ferstoarn
* Oswiu, kening fan Northumbria, Bretwalda
671

## Foarfallen
* Foar koarte tiid wurdt Grimoald opfolge troch Garibald as kening fan de Langobarden, dêrnei komt Pertarit wer werom op de troan.

## Berne

## Ferstoarn
672

## Foarfallen

* Kalyf Muawija nimt Smyrna yn.
* Wamba folget Recdeswinth op as kening fan de Fisigoaten. 

## Berne
* Beda - Ingelske muonts, bibellearde en skiedskriuwer. (mooglik 673)
* Bonifatius, Angelsaksysk misjonaris (mooglik 675) 

## Ferstoarn
* 27 jannewaris - Paus Fitalianus, (Paus fan 657 - 672)
* 2 maart - Chad fan York, aartsbiskop fan York en hillige
* Kōbun (24), keizer fan Japan
* Recceswinth, kening fan de Fisigoaten
* Tenjy (46), keizer fan Japan
673

## Foarfallen
* Nei  de dea fan Klothar III wurdt Gilderik II ek kening fan Neustrje en Boergonje. Dêrmei is it Frankyske Ryk opnij feriene.
* Hlothhere wurdt kening fan Kent.
* Synoade fan Hertford: De Ingelske tsjerke wurdt oan regels bûn.
* 10 maart - Klotilde (Klodechildis) docht in skinking foar de stifting fan in kleaster yn Bruyères-le-Châtel by Étampes. Biskop Agilbert fan Parys tekent as tsjûge.
## Berne
*Bonifatius, Angelsaksysk sindeling en aartsbiskop († 754). *(Bertejier ûnwis)*

## Ferstoarn
* Klotarius III fan Neustrje
674

## Foarfallen
* De earste glêzen ramen wurde yn Ingelske tsjerken setten.

## Berne
* Poppo, Fryske kening

## Ferstoarn
675

## Foarfallen
* Boggis wurdt opfolge troch Lupus as hartoch fan Akwitaanje.
* Kening Klovis III wurdt mar foar ien jier kening oeer Austraasje.
* Ebroin wurdt fannijs hofmeier
* Aetelred folget Wulfhere op as kening fan Mercia.
* Eticho I, hartoch fan de Elzas, stiftet de abdij fan Munster (Frankryk)

## Berne
* Bonifatius, Angelsaksysk biskop en misjonaris (672)

## Ferstoarn
* Gilderik II, kening fan Austraasje (662-675) en Neustrje (673-675) (~22)
* Germanus fan Granfelden, Switsersk abt (~63)
* Sa'd ibn Abi Waqqas, islamitysk lieder
676

## Foarfallen
* Æthelred fan Mercia falt Kent yn.
* Cuthbert fan Lindisfarne lûkt him as muonts werom.
* Paus Adeodatus wurdt opfolge troch Paus Donus. 
* Kening Dagobert II wurdt kening fan Austraasje en folget Klovis III op.
## Berne
* Jehannes Damaskenus

## Ferstoarn
677

## Foarfallen
* Slach fan Syllaeum: In Arabyske fleat wurdt troch de Byzantinen ferneatige
* Teodorus I folget Konstantyn I op as patriarch fan Konstantinopel.

## Berne
* Thiadsvind, dochter fan de Fryske kening Redbad.

## Ferstoarn
* 14 july - Finsentius Madelgarius, greve fan Henegouwen en abt (~70)
* Konstantyn I, patriarch fan Konstantinopel
* Drest VI, kening fan de Pikten
* Warinus, Frankysk ealman
679

## Foarfallen
* Redbad folget Aldgillis op as Fryske kening
* Sigebert IV soe syn heit Dagobert II opfolgje as kening fan Austraasje, mar moat flechtsje en giet frijwillich nei Súd-Frankryk, en Theuderik III fan Neustrje wurdt nei in koart ynterregnum kening fan it hiele Frankyske Ryk.
* Aethelred fan Mercia ferslacht Ecgfrith fan Bernicia en Aelfwine fan Deira. Northumbria wurdt wer ien neidat de lêstneamde sneuvele, mar Lindsey giet oer fan Northumbria nei Mercia.
* Adomnán wurdt abt fan Iona.
* Eticho I, hartoch fan de Elzas, ferbynt him oan Pepyn fan Herstal.
* Georgius I folget Teodorus I op as patriarch fan Konstantinopel.

## Berne
* Zacharias, paus (741-752) (jiertal net wis)

## Ferstoarn
* Ethelreda, Ingelske keninginne en hillige
* 2 oktober - Leodegarius, 
* Dagobert II (~27), kening fan Austraase (676-679)
* Aelfwine, kening fan Deira
* Amandus fan Gint, biskop fan Maastricht (of 684)
* Sera fan Kilkeary, Iersk abdis
667

## Foarfallen
* Dathopa Tissa II wurdt as kening fan Seylon opfolge troch Aggabodhi IV

## Berne

## Ferstoarn
668

## Foarfallen
* Konstantyn IV wurdt nei de moard op syn heit dy't him yn Itaalje hate makke hie keizer fan Byzantsium. It hof komt dêrmei wer werom fan Syracuse nei Konstantinopel.

## Berne

## Ferstoarn
* Konstans II fan Byzantsium, fermoarde.
681

## Foarfallen
* Bulgarije wurdt as ûnôfhinklike steat erkend.
* Wilfryd fan York wurdt út Northumbria band troch Ecgfrith fan Northumbria 
## Berne

## Ferstoarn
* 10 jannewaris - Paus Agato, (Paus fan 678 - 681)
* Ebroin - Frankyske hofmeier yn Neustrje ( mooglik 680 )
682

## Foarfallen
* Paus Leo II folget Paus Agato op.
* De Arabieren oermasterje it lân fan de Fandalen en yntrodusearje de islam.

## Berne
* Klovis IV, kening fan de Franken († 695)
* Omar II, Arabysk kalyf (wierskynlike datum)

## Ferstoarn
683

## Foarfallen

## Berne
* Gildebert III, kening fan it Frankyske Ryk (of 670)
* Monmu, keizer fan Japan (stoarn 707)

## Ferstoarn
* 3 july - Paus Leo II, (Paus fan 682 - 683)
* 31 augustus - K'inich Janaab' Pakal, hearsker fan Palenke
684

## Foarfallen
* Paus Benediktus II folget nei in tuskenskoft Paus Leo II op. Konstantyn IV fan Byzantsium wegere yn it earstoan syn ferkiezing ta Paus goed te karren.
* Kening Ekfryd fan Northumbria plondert de Ierske eastkust.

## Berne

## Ferstoarn
* Amandus fan Gint, Frânsk biskop en apostel fan Flaanderen
685

## Foarfallen

* Bonifatius wurdt tabetroud oan it Benediktynske kleaster fan Exeter.
* Justinianus II folget syn heit Konstantyn IV op as Keizer fan Byzantsium
*Eadric, dy't tegearre mei Hlothhere kening fan Kent is, giet yn ballingskip en stiftet it keninkryk Susseks tsjin Hlothhere.
* Paus Benediktus II opfolge troch Paus Johannes V
* Slach by Nechtansmere - De ynfal fan Northumbria yn it lân fan de Pikten einiget yn in grutte nederlaach.
* Aldfrith folget syn healbroer Ecgfrith op as kening fan Northumbria.

## Berne
* Teodo III, hartoch fan Beieren (719-725) (wierskynlik jiertal)
* Shantideva, Yndysk filosoof (wierskynlik jiertal)

## Ferstoarn
* Konstantyn IV fan Byzantsium
* 8 maaie - Paus Benediktus II, (paus  fan 684 - 685)
* 20 maaie -Ecgfrith, kening fan Northumbria (sneuvele yn de striid tsjin de Pikten)
686

## Foarfallen

* Yn de Mayastêd Karakol, mei sa'n 180.000 ynwenners (yn wat no in leech stik wâld is) wurdt in searemoniële romte ûnder it paleis ynwijd. De datum wurdt yn hiëroglifen op de topstien setten. Der wurdt earste in frou yn begroeven, dêrnei noch trije persoanen. Nei alle gedachten binne hja leden fan de keninklike famylje fan kening Rook-skedel en mooglik ek hysels. Rook-skedel wie kening sûnt 658.
* Citerior Fresia fan Aldgilles wurdt troch Pippyn II op Redbad ferovere.
* Sedwalla ferovert it keningskip fan Susseks op Ethelwalh.
* Op it eilân Banka wurdt de Kota Kapoer-stien mei Ma'anjan ynskripsje makke.

## Berne

## Ferstoarn
* 2 augustus - Paus Johannes V, (paus fan 685 - 686)
* Unbekende datum - Waratton, hofmeier yn Neustrje en Boergonje
687

## Foarfallen

* Ergica folget Eurik II op as kening fan de Fisigoaten.
* Pippyn fan Herstal, hofmeier fan Austraasje, ferslaat Bercharius, de hofmeier fan  Neustrje, en nimt ek syn plak yn.
## Berne

## Ferstoarn
* 20 maart - Kuthbertus, Britsk benediktiner-biskop
* 21 septimber - Paus Conon, (Paus fan 686 - 687)
689

## Foarfallen
* Justinianus II fan Byzantsium wit troch de Slavyske ynfal mar krekt Tessaloniki te berikken.
* De Frankyske hofmeier Pippyn II fan Herstal ferovert Dorestêd en it gebiet te suden fan de Alde Ryn op de Friezen ûnder kening Redbad.
## Berne

## Ferstoarn
* Sedwalla, eardere kening fan Susseks, yn Rome
691

## Foarfallen
* Keizer Justinianus II fan Byzantsium ropt yn ien fan syn paleizen in konsylje gear, dat bekend stiet as it konsylje fan Trullo of it Quinisextum. De Paus wegert lykwols it gesach fan it konsylje te erkennen.
* Teuderik III wurdt opfolge troch Klovis IV (III) yn it Ryk fan de Franken.
* De bou fan de Rotskoepel yn Jeruzalim is ree.
## Berne
* Hisham, Arabysk kalyf (stoarn 743)

## Ferstoarn
* Teuderik III (37), kening fan de Franken
692

## Foarfallen
* Willibrord giet op pylgertocht nei Rome, wêr't hy de seine fan Paus Sergius I op syn sindingswurk ûnder de Friezen krijt. No't Pippyn II de Friezen ûnder Redbad ferslein hat en Utert en Fechten wer yn Frankyske hannen binne, freget Pippyn de Paus om Willibrord ta biskop te wijen. Dizze makket Willibrord lykwols ta aartsbiskop en skept dêrmei in nije tsjerkeprovinsje.

## Berne

## Ferstoarn
693

## Foarfallen

## Berne
;*datum ûnbekend*
* kening Alfûns I fan Astuerje († 757) 
* kening Gilderik III fan de Franken († 754) 

## Ferstoarn
;*datum ûnbekend*
* kening Bridei III fan de Pikten (* 616 oant 628)
694

## Foarfallen
* Kening Ine fan Wesseks slút frede mei Kent
* Yn Sjina wurdt in kolom, neamd *as fan de wrâld*, fan 30 meter heech en 3.60 meter omtrek oprjochte.
* Yn Toledo ûntnimt it keninkryk fan de Fisigoaten de Spaanske Joaden harren frijheid en nimt harren besittings yn beslach.
* De Leie wurdt foar it earst fermelden as *Legia*.

## Religy
* It manicheïsme (religy út it âlde Perzië) wurdt ynbrocht yn it Sineeske Keizerryk. (wierskynlik jier)

## Berne

## Ferstoarn
695

## Foarfallen
* Justinianus II fan Byzantsium wurdt ôfstten.
* Willibrord wurdt yn Rome ta biskop fan de Friezen wijd.
* Fredesferdrach tusken de Fryske koning Redbad en de Frankyske hofmeier Pippyn II.
* Grimoald wurst al jong troch syn heit ta hofmeier fan it keninkryk Neusterje beneamd.

## Berne
* Teofilus fan Edessa

## Ferstoarn
697

## Foarfallen
* *sûnder datum* - De Arabieren nimme Kartago yn mar Leontius fan Byzantsium sjoert yn tûzen hasten in float dy't de stêd wer yn Byzantynske hannen bringt.
* *sûnder datum* - De Republyk Feneesje wurdt stifte as fazalsteat fan it Byzantynske Ryk.

## Berne

## Ferstoarn
698

## Foarfallen
* Fannijs nimme de Arabieren Kartago yn en yn Byzantsium brekke opstannen út. Leontsius wurdt ôfsetten en Tiberius II komt oan de macht. Noard-Afrika is foargoed yn Arabyske hannen.
* Willibrord stiftet Echternach

## Berne

## Ferstoarn
* Keizer Leontius II fan Byzantsium
722

## Foarfallen
* Bonifatius wurdt beneamd ta biskop fan de Germaanske gebieten dy't hy ûnder gesch bringe soe fan de Tsjerke fan Rome
* Oarloch tusken Wesseks en Susseks
* It keninkryk Astuerje krijt fêste foarm as kening Pelayo yn de slach by Kovadonga in moslim oermacht, dy't Astuerje feroverjen kaam, fan de kaart faget.

## Berne
* Fruela I fan Astuerje
## Ferstoarn
699

## Foarfallen
De Kalyf beslút as polityk en godstsjinstich opfolger fan de profeet Mohammed dat Arabysk tenei de ienige bestjoerstaal wêze sil.

## Berne
* Dagobert III - Merovingyske kening fan de Franken tusken 711 - †715.
* Abu Hanifa, Arabysk rjochtslearde

## Ferstoarn
* George fan Vienne, Frânsk biskop
* Seksburga (~74), keninginne fan Kent
721

## Foarfallen
* Hartoch Odo fan Akwitaanje ferdigent mei súkses de stêd Toulouse tsjin in Moarske ynvaazje.
* De ôfsettene keizer Anastasios II, dy't yn in kleaster tahâldt, wurdt deade troch Leo de Isaurjer.
* De Frankyske ealman Herelaef jout guod en hoarigen yn de plakken *Durninum* (Deurne), *Fleodrodum* (Vlierden) en *Baclaos* (Bakel) oan biskop Willibrord.
* It lêste Fisigoatyske bolwurk Septimaanje wurdt troch de Moaren ta fazalsteatus werombrocht.
## Berne

## Ferstoarn
* Anastasius II fan Byzantium
* 7 maaie -  Jan fan Beverley, Angelsaksyske hillige, biskop fan Heksham (687 - 705), aartsbiskop fan York (705 - 717) en stiftsjend abt fan it kleaster fan Beverley.
723

## Foarfallen
* Bonifatius kapet de Hillige Iik fan Tunor om. Dizze stie yn Geismar op de grins fan it foar in diel kristlike Hessen en it foar it meastepart heidenske Nedersaksen.
* Karel Martel jout opdracht oan alle hartoggen en biskoppen folsleine meiwurking te jaan oan Bonifatius. By guon is in Angelsaksyske sindeling minder wolkom.
* Yn it Keizerryk Sina begjint de bou fan 'e Grutte Boeda fan Leshan.

## Berne

## Ferstoarn
724

## Foarfallen
* Neusterjers ûnder lieding Ragenfrid komme yn opstân,
* Karel Martel besiket him te mingen yn de opfolging yn Beieren. It hartochdom moat gebiet ôfstean dat letter it bisdom Eichstätt wurde sil.
* Hugbert folget Theodo op as Agilolfingen hartoch fan Beieren.

## Berne

## Ferstoarn
* Tonyukuk, Turksk grutfizier en legerlieder (wierskynlike datum)
* Chotrud of Rotrude, frou fan Karel Martel
725

## Foarfallen
* De Arabieren plonderje Autun yn Boergonje
* Om dizze tiid hinne besette de Langobarden Korsika
* Karel Martel begjint in striid tsjin Lantfrid fan Alemanje, dy't sûnt 710 it hartochdom as in min ofte mear ûnôfhinklik foarstendom regeart. Hy twingt him it Frankysk gesach wer te erkennen.
* Yn Egypte komme de Kopten yn opstân tsjin de hege belestingen dy't harren troch it moslimbewâld oplein wurde.

## Berne
* Gundebold, kening fan de Friezen (stoarn 760)

## Ferstoarn
* 10 augustus - Plektrudis, troud mei Pippyn fan Herstal.
Arabieren

Mei **Arabieren** wurde meastentiids minsken oantsjutten dy't de Arabyske taal as memmetaal hawwe. 

## Geografyske lizzing
It gebiet dêr't Arabysk sprutsen wurdt is mear as 6500 km grut, fan de Atlantyske Oseaan oant de Arabyske See. Yn dat gebiet wenje 206 miljoen minsken. 

## Definysje fan Arabieren
It wurd "Arabieren" kin betiizjend wêze. Ek wurdboeken jouwe net altyd deselde omskriuwing foar it wurd. In protte minske tinke dat religy it wichtichste kritearium ynhâldt en dat alle Arabieren moslim binne, wat wis net altyd it gefal is. Alhoewol't it grutste part fan de Arabieren op 'e wrâld islamitysk is, libje der ek kristlike Arabieren yn lannen as bygelyks Egypte, Libanon, Syrje en Irak. 

Guon beheine it wurd ta de minsken dy't yn in de regio berne binne, dêr't de Arabieren oarspronklik wei kamen, lykas it Arabysk skiereilân. De earste Arabieren wienen fan Semityske komôf. 

Neffens de islamityske tradysje stamme de Arabieren krekt as de Joaden ôf fan Abraham (Arabysk: *Ibrahim*), waans soan Ismael troch him de woastyn ynstjoerd waard, wêrnei hy nei Mekka teach en dêr letter mei Ibrahim de Ka'aba werboude. Fromme moslims leauwe dat sy ôfstamje fan Ismael, wylst Joaden leauwe dat sy ôfstamje fan Izaäk.

Sûnt de fersprieding fan de Islam oer it Heine Easten is de ynfloed fan it Arabysk op de wrâld hiel grut wurden. Troch de Arabyske feroverings en de lettere arabisearring fan in protte lannen, lykas yn de Magrib, hat it tal Arabieren yn de wrâld him útwreide oant goed 206 miljoen yn distiid. Etnysk beskôge stammet mar in hiel lyts part streekrjocht ôf fan de 'earste' Arabieren. Dêrom soe it better wêze om fan 'Arabysktalige folken' te sprekken ynstee fan *Arabieren*. 

Yn de Midsiuwen waarden de Arabieren *[[Sarasenen]]* neamd.

## Keppeling om utens
*
Sate

In **sate** is eins it lân dêr't op wenne wurdt. Yn it Aldfrysk is it *sitte*, wenje. It gehiel fan in pleats, faak mei de state ynbegrepen, mar mei de klam op it lân as agrarysk en juridysk wichtichste diel fan de ienheid. De útdrukking 'sate en lannen' yn noatariële advertinsjes tsjutten yn it earstoan op: in pleats besteande út noch te neamen lannen, of: in gehiel fan blykber ta de pleats rekkene lannen én losse of ferspraat lizzende lannen. It is oarspronklik de sate en net it hoarnleger dêr't it stimrjocht op fan tapassing wie.

Der wurdt ek wol tocht dat mei sate in gewoane pleats oantsjut waar en mei state in foarname pleats, faak fan in aadlike famylje, as in hearehûs. Dat ûnderskied waard lykwols net altyd nau brûkt. Sa wurde yn it Register van de Aanbreng yn 1546 alle buorkerijen by Kimswert (ek de aadlike) sate neamd (ek de *Bonga saet*; de lettere Bongastate) en yn it tichteby lizzende Mullum allegear mei state oantsjut (mei de tsjerkepleats 'Sint-Nicolaas Staten').
Kanterlânsbrêge

De **Kanterlânsbrêge** is in brêge likernôch in kilometer west fan Gytsjerksterhoeke en Gytsjerk, op de grins fan Tytsjerksteradiel en Ljouwert. By de brêge giet de Kanterlânske Wei oer De Moark, krekt benoarden fan de oanslúting fan De Moark op it Alddeel en it Miedumer Djip.

Op dizze brêge binne tûzenen ôfbylden fan alvestêderiders ferwurke yn it 'It sil heve alvestêdenmonumint'. Alle tegeltsjes op de "tegeltsjebrêge" meiïnoar, foarmje in mozayk fan in groep foarbygeande hurdriders.
Durk Mozes

**Durk Mozes** (Skuzum, 22  augustus 1894 - De Harkema, 15 july 1985) wie in sosjalistysk foaroanman fan De Harkema. 

Hy rjochte yn 1919 de lokale SDAP-ôfdieling (foarrinder fan de PvdA) op. Mei Pier Hager en Klaas Wedzinga rjochtet er it Lânarbeidersbûn op. Hy wie ek oprjochter fan it Pleatslik Belang en it Griene Krús yn De Harkema. Yn 1953 wie er de foaroanman by de staking fan de arbeiders fan it suvelfabryk “De Ommelannen”.
Lambertus Nankes Warmolts

**Lambertus Nankes Warmolts** (Westeremden,  18 oktober 1845 -  De Like, 25 septimber 1928) wie in boer en sindeling. 

Warmolts stifte yn 1893 en 1909 twa tsjerken op De Harkema. Hy hat der ek mei foar soarge dat der yn 1908 in skoalle kaam foar de bern fan de heide. Dûmny Warmolts hat de minsken op de heide holpen yn in drege tiid mei in soad ellinde en earmoede.

Warmolts kaam te hôf yn Stynsgea.
Sarkofaach

In **sarkofaach** is in stiennen deakiste. Yn Fryslân binne 28, út ien stik (meast bûnt- ) sânstien hakte,  deakisten fûn, benammen yn de Sânwâlden. Dêrfan binne 7 saneamde bernekisten, mooglik net as deakiste brûkt. Bûten Fryslân binne 38 sarkofagen registrearre.

It bûnte sânstien komt út de Fogezen, de streamkrite fan de Main, de omkriten fan Trier en wierskynlik fan by de Boppewezer. De kisten kamen meastentiids oer de Ryn, Isel en Sudersee nei Fryslân. Dy fan giel Bentheimer sânstien waarden oer de Oeriselske Fecht en Sudersee oanfierd. 

De foarm wiist op houten foarbylden. De âldste kisten binne net fersierd, letter yn de 'gefrijnde' binnenwanden ienfâldige ornaminten. In soad lidden, of stikken dêrfan, binne fûn: net fersierd mei geometrysk ornamint, mei kristlike symboalen en mei minsklike figueren. De kiste lei oriïntearre yn de grûn, it lid, teffens sark, egaal mei de oerflakte. Ut fynsten op begraafplakken blykt dat se faker as ien kear brûkt waarden. De skedels fan eardere skeletten leinen dan yn de kiste en de oare bonken derneist.

## Tsjernobyl
It wurd *sarkofaach* wurdt tsjintwurdich ek brûkt foar de konstruksje dy't om de ûntplofte kearnreaktor fan Tsjernobyl hinne makke waard om safolle as mooglik ionisearjende strieling op te kearen.

## Keppeling om utens
*
Saats

**Saatsen** binne faak bûtendyks lizzende lannen, útgroeven en wer oangroeid. Der binne seadden (Aldfrysk: *sad, sath* ) úthelle foar it opheegjen fan de diken.

## Keppeling om utens
*
Buorkerij

In **buorkerij** is in bedriuw dat him dwaande hâldt mei feetylt en/of ikkerbou. It is net it gebou dat foar sa'n bedriuw brûkt wurdt; dat is de pleats. Ornaris leit it lân dat by de buorkerij yn gebrûk is, tichteby de pleats. Buorkerijen binne faak famyljebedriuwen, dy't soms generaasjes lang oererve wurde.

## Untwikkeling
At minsken in buorkerij begjinne, dan fêstigje hja harren dêr en komt der in ein oan it omswalkjen. Yn de rin fan de tiid wurdt it wurk op de pleats doelmjittiger en it belang fan buorkerijen hieltiten grutter; krekt oarsom nimt it tal persoanen dat dêr wurket hieltiten mear ôf. Skaalfergrutting makket dy yndustry doelmjittiger, wêrtroch tal fan buorkerijen yn de rin fan de tiid noch fierder weromrinne yn oantal. Yn Nederlân wiene der yn 2019 sa'n 52.233 buorkerijen en likernôch 1% fan de minsken wurket noch op in buorkerij.

## Keppeling om utens
*
Schelte van Heemstra

Baron **Schelte van Heemstra** (Grins, 14 novimber 1807 - Martensdyk, 20 desimber 1864 ) wie in Frysk politikus. Hy wie in soan fan Willem Hendrik fan Heemstra (1797-1826) en Johanna Balthazarina fan Idsinga (-1850).

Van Heemstra studearre Romeinsk en hjoeddeisk rjocht yn Frjentsjer (1824) en Grins (1828-1830), dêr't er yn 1830 promovearre op it proefskrift "Specimen juridicum inaugurale, exhibens nonnulla de alimentis praestandis."

Yn 1830 waard hy grytman fan Doanjewerstâl en letter fan East-Dongeradiel (1839-1849). Wie lid fan de Steaten en de Twadde Keamer (1844). Schelte van Heemstra steunde Thorbecke (wie yn 1844 ien fan de Njoggenmannen), minister fan de Herfoarme Earetsjinst (1848-1849) en wie Kommissaris fan de Keninginne fan Utert (1850) en fan Seelân (1858). Nei 1848 hinge er hieltyd mear de konservative kant oer. 1862 waard hy minister fan Steat.

## Sjoch ek
* List fan grytmannen fan Doanjewerstâl
Willem Hendrik Scheltes van Heemstra

Baron **Willem Hendrik Scheltes van Heemstra** (Oentsjerk, 18 oktober 1779 - Ljouwert 30 desimber 1826) wie in militêr en politikus. 

Wykte yn 1795 út mei syn heit, dy't ek fûl oranjegesind wie. Hy die mei oan de Ingelsk-Russyske ynfal fan 1799. Werom yn Fryslân yn 1809 en yn 1813 waard hy maire fan Aldwâld en letter grytman fan Kollumerlân. 

Yn desimber 1813 rjochte Willem Hindrik in frijwillich korps op (sjoch Johannes Galenus fan Sytzama). Yn 1814 wie er as ofsier belutsen by de striid om Coevorden en Delfsyl. Hy waard lid fan Provinsjale Steaten yn 1818 en lid fan de Twadde Keamer yn 1822.

## Houlik en bern
Van Heemstra troude yn 1803 mei Johanna Balthazarina fan Idsinga (1783-1850), dochter fan Balthasar Daniel fan Idsinga (1745-1818) en Margaretha Theodora Collot d'Escury (1751-1807). It pear krige seis bern:
* Schelto van Heemstra (1805-1805), jong stoarn.
* Schelto van Heemstra (1807-1864), grytman fan East-Dongeradiel en minister-presidint fan Nederlân tusken 1860 en 1862. Hy boaske oan Henriette Hillegonda de Waal en troude letter nochris mei Matthea Maria Anna Jacoba Story van Blokland. 
* Balthasar Theodorus van Heemstra (1809-1878), abbekaat en ûntfanger. Hy troude mei Anna Catharina Louisa Hillegonda van Cammingha. Hy wie ek eigener fan de Skierstins.
* Frans Julius Johan fan Heemstra (1811-1878), lêste grytman fan Raarderhim en lid fan de Twadde Keamer. Hy wie troud mei Henriette Philippine Jacoba van Pallandt.
* Simeon Petrus van Heemstra (1815-1896), abbekaat. Hy troude mei Sophia Adriana Johanna Fabricius.
* Wiskje van Heemstra (1825-1863), troude mei Albert Lourens Cornelis Fabricius en troude fannijs mei Evert Joost Lewe van Aduard.
Steentil

**Steentil** is in útbuorren yn de Grinzer gemeente Westerkertier. It plakje leit wêr't it Aduarderdjip it Van Starkenborghkanaal krúst.

De namme komt fan de stiennen brêge oer it Aduarderdjip dêr't it plakje omhinne leit: it Grinslânske wurd foar brêge is *til* (Frysk: tille). De brêge datearret út de santjinde iuw en soe de âldste fan Grinslân wêze. It is in ryksmonumint. By de brêge wie earder in skipperskroech. Dy is no sluten, mar it pân stiet der noch.

Yn de stêd Grins wie foarhinne in stiennen brêge oer it *Schuitendiep* dy't ek *Steentil* hjitte.
727

## Foarfallen
*  Der brekt in rebelly út yn it Byzantynske diel fan Itaalje. It ikoanoklasme fan keizer Leo III is de oanlieding. De Eksarch fan Ravenna Paul wurdt fermoarde. It leger kiest syn eigen pleatslike lieders dy't har ûnôfhinklik ferklearje.
* Om de Arabyske oanwêzichheid yn it roerige Egypte fan de Kopten te fersterkjen wurdt der in koloanje fan 3000 Arabieren fêstige by Bilbeis.
## Berne

## Ferstoarn
* 30 maaie - Hubertus fan Luik, hillich ferklearre biskop.
728

## Foarfallen
* It Arabyske besykjen om de befolking fan Transoksaanje, wêr't in protte minsken by de Nestoriaanske Tsjerke hearre, te twingen ta de islam oer te gean, rint út op in grutte opstân.
* Yn Damaskus wurdt Abd al-Rahman I (Abdoerrahman) berne. De foarst slagget deryn om oan de moardpartij fan de Abbasiden te ûntkommen en wykt út nei Spanje.

## Berne

## Ferstoarn
* 30 maaie - Hubertus fan Luik, hillich ferklearre biskop.
729

## Foarfallen
* Ceolwulf wurd as opfolger fan Osric kening fan Northumbria

## Berne

## Ferstoarn
* 29 maaie - Osric, Kening fan Northumbria
730

## Foarfallen
* Leo III fan Byzantsium jout befel alle ikoanen te ferneatigjen. Dit is it begjin fan it ikoanoklasme.
## Berne
* Herulf, Dútsk abt, biskop fan Langresf

## Ferstoarn
* Lantfrid fan Alemanje
* Peter, hartoch fan Kantaabrje
* Hugo fan Rouen, biskop fan Rouen en Parys
Abbasiden

De **Abbasiden** wienen in grutte dynasty fan Bagdad yn it tredde tiidrek (750-1258) fan de islam dy't folge op dy fan de Omajjaden. Under de Abbasiden wie net langer Syrje dochs Mesopotaamje it kearngebiet fan it ryk. Under it regear fan Haroen al-Rasjid (786-809) en syn neikommers al-Amin en al-Ma'moen belibbe de Arabysk-Islamityske beskaving in tiid fan grutte bloei, mar al tsjin de ein fan de 9e iuw broazele de macht fan de Abbasiden ôf ûnder ynfloed fan de opkomst fan de Fatimiden en it ûntstean fan de sa goed as selsstannige dynastyen yn Perzje, Syrje en Irak. De ein kaam, doe de Mongoalske feroverder Hoelagoe yn 1258 Bagdad ferwoaste.
Abd al-Rahman

**Abd al-Rahman** ek wol skreaun as **Abdoerrahman** is de namme fan in fiiftal foarsten yn de Arabyske dynasty fan de Omajjaden fan Spanje, yn it tiidrek 756 oant 1031. De wichtichste fan harren is Abd al-Rahman III (889-961), waans bewâld in tiidrek fan grutte bloei yn Spanje betsjutte. Hy naam yn 929 de titel fan kalyf oan.
743

## Foarfallen
* Konstantyn V fan Byzantsium komt werom op de troan.
* De 'Yndeks fan Byleauwe en Heidenske Praktiken' wurdt útbrocht. It feroardielt ûnder oare it gebrûk fan *[[nodfyr]]*

## Berne
* Widukind, lieder fan de Saksen en de earste by namme bekende hartoch fan it hartochdom Saksen. 

## Ferstoarn
* 20 febrewaris - Euchearius, Frânsk/Belgyske muonts en biskop
* Hisham (~52), kalyf (724-743)