Anna Leonowens

**Anna Leonowens** (folút: **Anna Harriette Leonowens**; berne as: **Anna Harriet Emma Edwards**; Ahmednagar (Britsk-Ynje), 5&nbsp;novimber 1831 – Montreal (Kebek), 19&nbsp;jannewaris 1915) wie in Ingelsk ûnderwizeresse, dy't ek aktyf wie as reisferhaleskriuwster en sosjaal aktiviste. Hja waard bekend troch har autobiografyske ferslach fan 'e perioade yn 'e 1860-er jierren dat se oan it keninklik hof fan kening Mongkut fan Siam tsjinne, as gûvernante fan 'e bern fan 'e kening. Hja publisearre dat yn 1870 ûnder de titel *The English Governess at the Siamese Court*, dêr't Margaret Landon yn 1944 har bestseller-roman *Anna and the King of Siam* op basearre. Yn 1951 waard dy roman omset yn in toanielmusical mei as titel *The King and&nbsp;I*, wêrfan't yn 1956 de ferneamde ferfilming *[[The King and I (film út 1956)|The King and&nbsp;I]]* makke waard. By har libben wenne Leonowens yn Britsk-Ynje, Aden (miskien), Austraalje, Singapoer, Bangkok, Ingelân, de Feriene Steaten en Kanada. Hja wie in suffrazjette dy't aksje fierde foar it frouljuskiesrjocht en ien fan 'e oprjochters fan it Nijskotlânsk Kolleezje fan Keunst en Untwerp.

## Libben
### Jonkheid en komôf
De pake oan memmekant fan Anna Leonowens wie in William Vawdrey (of Vaudrey) Glascott, in út Ingelân ôfkomstich ofsier, dy't yn 1810 yn Britsk-Ynje arrivearre. Hy tsjinne yn it Leger fan Bombay, in part fan 'e kriichsmacht fan 'e Britske Eastyndyske Kompanjy, dy't it doe noch yn Britsk-Ynje foar it sizzen hie. Hy troude blykber yn 1815, mar oer syn frou is neat bekend, ek al waarden der foar lju fan syn maatskiplike klasse doedestiden ornaris goede houliksregisters byholden. Neffens biografe Susan Morgan kin dat folsleine en skynber opsetlike brekme oan ynformaasje oer syn frou inkeld betsjutte dat hja "net Jeropeesk wie". Morgan suggerearret dat se "foar 't neist [...] Anglo-Yndysk (fan mingd komôf) [wie], berne yn Britsk-Ynje." Dat wie doedestiden in grutte skande en koe mar it bêst ferswein wurde.

Leonowens har mem, it earste bern fan 'e Glascotts, waard berne yn 1815 of 1816. Sy troude op 15&nbsp;maart 1829, doe't se trettjin of fjirtjin jier âld wie, mei in sersjant Thomas Edwards, in eardere meubelmakker út Londen. Leonowens wie de twadde dochter út 'e húshâlding fan har âldelju, dy't berne waard op 5&nbsp;novimber 1831, in fearnsjier nei it ferstjerren fan har heit. Hja waard Anna Harriet Emma Edwards doopt, mar letter feroare se op eigen manneboet de stavering fan har twadde foarnamme yn 'Harriette', wylst se hielendal ophold mei it brûken fan har trêde foarnamme Emma. 

Anna har âldere suster Eliza Julia Edwards troude yn 1845 mei fyftjin jier mei sersjant-majoar James Millard. Harren dochter Eliza Sarah Millard troude yn 1864 mei sechstjin jier mei de 38-jierrige amtner Edward John Pratt. Hja wiene de âlden fan William Henry Pratt, in akteur dy't better bekend waard ûnder de artystenamme Boris Karloff. Leonowens karde it houlik fan har suster ôf en hie letter nea mear kontakt mei har.

Foar it meastepart fan har folwoeksen libben hie Leonowens gjin kontakt mei har famylje. Sterker noch, se die war om har wiere oarsprong te fertsjustermoanjen troch te bewearen dat har famkesnamme Crawford wie, dat har berteplak Caernarfon yn Wales wie en dat har heit in kaptein wie. Dêrtroch beskerme se net inkeld harsels foar de skande fan har mingde komôf, mar ek har bern, dy't sûnder dat stigma bettere kânsen hawwe soene om te slagjen yn it libben. Undersyk yn 'e moderne tiid wiisde út dat der yn 'e argiven yn Caernarfon gjin spoar fan har of har famylje te finen is, wat as in grutte skok kaam foar it plak dat lang tige grutsk op har west hie as ien fan 'e meast ferneamde ynwenners.

Leonowens har mem Mary wertroude nei it ferstjerren fan har earste man mei in Patrick Donohoe, in Iersk soldaat by it sjenykorps fan it Britske Leger. De relaasje tusken Leonowens en har styfheit wie neat te noflik. Letter beskuldige hja him derfan dat er har en har suster Eliza ûnder druk set hie om mei folle âldere manlju te trouwen. Yn 1847 waard Donohoe út Britsk-Ynje wei oerpleatst nei de Britske koloanje Aden, op 'e súdpunt fan it Arabysk Skiereilân. It is net bekend oft syn húshâlding meigie dêrhinne of efterbleau yn Ynje. Leonowens hold letter út dat se yn dyselde snuorje in trijejierrige rûnreis makke hie troch Egypte en it Midden-Easten mei de oriïntalist en predikant George Percy Badger en de frou. Moderne biografyen beskôgje dat ferhaal lykwols as fiktyf. It tinken is dat Leonowens de Badgers yn Ynje mette of reisferslaggen fan harres lies.

### Houlik en widdosteat
As Leonowens en har mem har styfheit nei Aden folgen, kearden se op it letst tsjin 'e ein fan 1849 yn Britsk-Ynje werom. Om dy tiid hinne troude Leonowens nammentlik yn Poona, tsjin 'e beswieren fan har mem en styfheit yn, mei har earste ferkearing út har jonkheid: Thomas Leon (of Lane of Lean) Owens. Dyselde fusearre letter syn middelnamme en efternamme ta in nije eftenamme: Leonowens. Neffens Leonowens har autobiografy wie har man in legerofsier, mar dat wie net wier: yn it echt wied er in amtner. Yn 1852 sylde it jonge troude pear, beselskippe fan W.V. Glascott, in omke oan memmekant fan Leonowens, nei West-Austraalje. Underweis tusken Singapoer en Perth befoel Leonowens op see fan in poppe, in jonkje dat de namme Thomas krige. Op 8&nbsp;maart 1853 litten se hast skipbrek doe't harren skip, de *Alibi*, op in hier nei wraksloech op in rif foar de Westaustralyske kust. Tsien dagen letter berikten se Perth, dêr't Leonowens har man Thomas mei gauwens as amtner foar it koloniaal bestjoer oan it wurk koe.

Leonowens besocht yn Perth in skoalle op te rjochtsjen foar jongedames út 'e hegere maatskiplike klassen, en befoel der ek fan in twadde bern. Yn maart 1854 krige se in trêde bern, in famke dat Avis neamd waard. Yn 1855 ferfear de húshâlding nei Lynton, in ôfhandige strafkoloanje benoarden Geraldton, dêr't Thomas Leonowens oansteld waard as behearder fan 'e pleatslike winkel. Dêr befoel Leonowens fan in fjirde bern, har soan Louis. Tsjin begjin 1857 wie de strafkoloanje opheft en kearde it gesin Leonowens werom nei Perth. Dêrwei sylden se yn april fan dat jier nei de Britske koloanje Singapoer. Se setten har nei wenjen yn Penang, yn Britsk-Malakka, dêr't Thomas Leonowens likernôch twa jier in hotel útbate foar't er hommels kaam te ferstjerren oan in oerhaal. Hy waard op 7&nbsp;maaie 1859 begroeven, wêrnei't Leonowens yn earmoede efterbleau as widdo mei twa bern, om't de beide âldsten yn 'e widze ferstoarn wiene. Om harsels, har dochter Avis en har soan Louis te ûnderhâlden, ferfear Leonowens nei Singapoer, dêr't se in skoalle begûn foar de bern fan Britske ofsieren. Dat wie finansjeel gjin súkses, mar it fêstige wol har reputaasje as ûnderwizeresse.

### Gûvernante oan it Keninklik Hof fan Siam
Yn 1862 naam Leonowens in oanbod oan fan Tan Kim Ching, de konsul yn Singapoer foar it Keninkryk Siam (no Tailân), om as gûvernante te tsjinjen oan it hof fan kening Mongkut yn Bangkok. Se moast dêr modern (d.w.s. wittenskiplik en sekulier) Westersk ûnderrjocht jaan, dat Westerske sindelingen net fersoargje koene of woene, oan 'e 39 bysliepen en 82 bern fan 'e kening. Leonowens stjoerde har dochter Avis nei in kostskoalle yn Ingelân en naam har soan Louis mei nei Siam, dêr't se de Amerikaanske misjonaris Dan Beach Bradley opfolge as ûnderwizer oan it keninklik hof.

Leonowens ferfolle dy funksje krapoan seis jier lang, oant 1867. Earst wie se inkeld ûnderwizeresse, mar letter waard se ek in soartemint sekretaresse foar kening Mongkut, alteast foar wat syn diplomatike korrespondinsje yn 'e Ingelske taal oanbelange. Hoewol't oan har posysje grut maatskiplik prestiizje ferbûn wie en ek in beskate mjitte fan politike ynfloed, sinnigen de betingsten fan har wurkferbân Leonowens net. Om't se dat net ûnder stuollen of banken stiek, begûn kening Mongkut har te beskôgjen as "in lestige frou en lestiger as de measten" (sa't er it sels yn in brief oan Leonowens omskreau). 

Yn 1868 wie Leonowens omreden fan har sûnens mei ferlof yn Ingelân. Dêrwei besocht se fia brieven geunstiger betingsten te beävensearjen foar har weromkear oan it Siameeske hof. Har plannen rûnen lykwols op 'e non doe't kening Mongkut siik rekke en hommels kaam te ferstjerren. De kening neamde Leonowens en har soan Louis yn syn testamint, mar liet harren neat nei. Syn opfolger, de fyftjinjierrige Chulalongkorn, in eardere learling fan Leonowens, skreau har in waarme tankbrief, mar nûge har net út om werom te kommen. Likegoed ûnderholden Leonowens en de nije kening fan Siam jierrenlang in freonlike briefkerij.

Chulalongkorn fierde yn Siam maatskiplike en politike herfoarmings troch, lykas de ôfskaffing fan it gebod ta prosternaasje (delbûgen oan 'e grûn ta) as men yn oanwêzigens fan 'e kening kaam. Leonowens woe letter hawwe dat sy him dy fernijings ynskúnd hie, doe't er noch har learling wie. In protte fan dy herfoarmings wiene lykwols doelen dêr't kening Mongkut al op oanarbeide. Yn 1883, doe't er 27 jier wie, kearde Leonowens har soan Louis wol werom nei Siam, dêr't kening Chulalongkorn him ta ofsier yn 'e keninklike kavalery beneamde. Hy troude mei Caroline Knox, in dochter fan 'e Britske konsul-generaal yn Bangkok sir Thomas George Knox en dy syn Siameeske frou Prang Yen. Letter rjochte er ûnder patronaazje fan 'e kening de Louis T. Leonowens Company op, in súksesfolle hannelsmaatskippij wêrmei't er ryk waard. Itselde bedriuw is hjoed de dei ûnder deselde namme noch altyd yn Tailân aktyf.

### Wurkpaad as skriuwster
#### Yn 'e Feriene Steaten
Tsjin 1869 hie Leonowens har yn New York nei wenjen set, dêr't se koart in skoalle foar famkes op Staten Island hie. Dêrnjonken sette se útein mei it bydragen fan reisartikels oan in tydskrift út Boston, *[[Atlantic Monthly]]*. Ien dêrfan wie *The Favorite of the Harem*, dat troch *[[The New York Times]]* omskreaun waard as "in Eastersk leafdesferhaal mei, blykber, in sterke basis fan wierheid". Doe't se murk dat der belangstelling foar bestie, wreide Leonowens har reisartikels út ta in twadielige autobiografy, wêrfan't it earste diel yn 1870 publisearre waard ûnder de titel *The English Governess at the Siamese Court* ("De Ingelske Gûvernante oan it Siameeske Hof"). Dêrmei wûn se op slach in beskate bekendheid, mar teffens kaam it har op beskulgings fan sensasjonalisme te stean.

Yn it boek seach Leonowens kritysk werom op it libben oan it hof fan kening Mongkut. Har ferslach is net altyd flaaikjend en yn it moderne Tailân is it boek dêrom noch altyd kontroversjeel. Leonowens waard derfan beskuldige dat se har ynfloed oer de kening yn it boek skromelik oerdreau, en ek dat se der dingen bybetocht hie dy't hielendal net wier bard wiene. Yn  *The English Governess at the Siamese Court* skreau se bygelyks dat sy en kening Mongkut ferskate kearen spul krigen oer it bestean fan slavernij yn Siam, wat sy as abolisjoniste ôfskaft hawwe woe, mar wat de kening as in lânseigen tradysje beskôge dêr't neat op oan te merken foel. Kritisy fan Leonowens wize derop dat Mongkut foarôfgeande oan syn keningskip 27 jier lang in boedistyske mûnts en letter abt west hie, en dat syn religieuze oplieding en ropping nea de wrede, eksintrike en egoïstyske mienings tastien hawwe soe dy't Leonowens him yn har boek yn 'e mûle lei.

Leonowens wie in feministe, en yn har skriuwerij lei hja de klam op wat sy seach as de ûnderdrukking fan 'e Siameeske froulju, net yn it lêste plak foar wat deselden oangie dy't fan 'e widere maatskippij isolearre wiene yn 'e *Nang Harm*, de keninklike harem. Se skreau dat Mongkut oer it algemien in progressyf hearsker west hie, mar dat er gebrûken as prosternaasje en de tradisjonele posysje fan 'e frou, dy't neffens har delkaam op seksuele slavernij, behâlde woe.

Yn it twadde diel fan 'e autobiografy, *Romance of the Harem*, dat yn 1873 útbrocht waard, naam Leonowens ferhalen op dy't basearre wiene op rabberij dy't har yn it paleis berikt hie. Dêrûnder wie de marteling en terjochtstelling fan Tuptim, ien fan 'e keninklike konkubines troch de kening sels. Dat ferhaal mist eltse objektive boarne en wurdt troch kritisy planút ôfwiisd om't it totaal net oerienkomme soe mei it histoaryske karakter fan Mongkut. In oerpakesizzer fan 'e kening, prinsesse Vudhichalerm Vudhijaya (b. 1934) sei dêroer yn in fraachpetear út 2001: "Kening Mongkut droech 27 jier lang de mûntsekape foar't er kening waard. Hy soe nea opdracht jûn hawwe ta in terjochtstelling. Sa dogge boedisten net." Dêr heakke hja oan ta dat Tuptim eins har beppe wie, troud mei kening Chulalongkorn (dy't 36 froulju hie).

Yn 'e tiid dat se yn 'e Feriene Steaten tahold, fertsjinne Leonowens ek wat breanedich jild troch lêzings te hâlden. By begoedige partikulieren thús of ûnder de auspysjes fan organisaasjes as it Histoarysk Genoatskip fan Long Island (LIHS) spriek hja oer ûnderwerpen as *Kristlike Sinding oan Heidenske Lannen* en *It Ryk Siam en de Stêd fan 'e Bewale Froulju*. Leonowens koe har troch de populariteit fan har boeken ek by literêre fermiddens yn New York en Boston jaan en kaam sa yn 'e kunde mei ferneamde persoanen lykas Henry Wadsworth Longfellow, de skriuwer fan gedichten as *[[The Song of Hiawatha]]*, *[[Evangeline (gedicht)|Evangeline]]*, *[[Paul Revere's Ride]]* en *[[Birds of Passage (gedicht)|Birds of Passage]]*, en Harriet Beecher Stowe, skriuwster fan 'e abolisjonistyske roman *[[Uncle Tom's Cabin]]*. Nei eigen sizzen hie Leonowens mei har yntroduksje fan dat lêste boek oan it Siameeske keninklik hof it proses fan 'e ôfskaffing fan 'e slavernij troch kening Chulalongkorn yn gong set (dat proses begûn yn 1868 en berikte syn doel yn 1915).

Underwilens hie Leonowens har soan Louis yn 'e Feriene Steaten sa'n skulden opdien, dat er yn 1874 de wyk naam nei it bûtenlân. Dat wie de reden dat er úteinlik, njoggen jier letter, weromkearde nei Siam. Nei syn ôfreis út 'e Feriene Steaten rekke er ferfrjemde fan syn mem en hiene se njoggentjin jier lang gjin gedoente mei-inoar. Sels gie Leonowens yn oktober 1880 wer oant it wurk as ûnderwizeresse oan 'e Berkeley School yn Manhattan, dêr't se op wurkdagen moarns lesjoech.

#### Yn Kanada
Dat duorre lykwols net lang. Yn 1878 wie Leonowens har dochter Avis Annie Crawford Connybeare troud mei in Thomas Fyshe, in Skotske bankier en de algemien direkteur fan 'e Bank fan Nij-Skotlân yn it Kanadeeske Halifax. Dêrmei kaam der in ein oan 'e jildsoargen fan Leonowens en har dochter, en úteinlings loek hja by Avis en Thomas yn en wie Halifax njoggentjin jier lang har offisjele wenplak. Yn wurklikheid wie Leonowens faker fuort as thús, mei't se suver oan ien wei troch oer de wrâld reizge. Sa besocht se yn 1881 it Keizerryk Ruslân, koart nei de moard op tsaar Aleksander&nbsp;II. Har reizen beskreau se yn fierdere reisartikels en reisboeken. 

Yn 1897 mette Leonowens tritich jier nei har ferbliuw yn Siam kening Chulalongkorn wer doe't se allebeide tagelyk Londen oandiene. Under har audiïnsje by de kening griep dyselde de kâns oan om har persoanlik te betankjen foar alles dat se foar him en syn heit dien hie, mar teffens joech er utering oan syn ûntsetting oer de ûnsekuerens fan har boeken. Omtrint 1900 ferhuze Leonowens fan Halifax nei Montreal, yn Kebek, dêr't se as suffrazjette aktyf wie yn 'e striid foar it frouljuskiesrjocht. Hja ferstoar dêre op 19&nbsp;jannewaris 1915 yn 'e âlderdom fan 83 jier. Leonowens waard begroeven op it Mount Royal Cemetery yn Montreal.

## Anna Leonowens yn fiksje
Yn 1944 kaam de roman *[[Anna and the King of Siam (roman)|Anna and the King of Siam]]* út, dy't troch skriuwster Margaret Landon basearre wie op 'e memoires fan Leonowens. It boek joech in fiksjonalisearre byld fan it ferbliuw fan Anna Leonowens oan it keninklik hof fan Siam, wêrby't fral it abolisjonistyske tema fet oanset waard, mei't dat oansloech by it Amerikaanske publyk. Om't it boek in grutte bestseller waard, is dizze foarm fan it ferhaal it bekendst wurden. Yn 1946 waard de roman troch Talbot Jennings en Sally Benson omwurke ta in senario, dat datselde jiers ferfilme waard as *[[Anna and the King of Siam (film)|Anna and the King of Siam]]*, mei Irene Dunne as Leonowens en Rex Harrison as kening Mongkut. 

De Taiske bruorren Seni en Kukrit Pramoj tekenen, yn reäksje op 'e film, yn 1948 harren eigen ferslach op, wêryn't se it ferbliuw fan Leonowens oan it Siameeske keninklik hof út in Taisk perspektyf wei beskreaune. Se stjoerden dat wurk ta oan 'e Amerikaanske politikus en diplomaat Abbot Low Moffat (1901-1996), dy't it brûkte as ien fan 'e boarnen foar syn biografy *Mongkut, the King of Siam* út 1961. Hy skonk it manuskript fan 'e bruorren Pramoj letter dat jier oan 'e Amerikaanske Library of Congress.

Landon hie lykwols it ikoanyske byld fan Leonowens skepen as de personifikaasje fan 'e eksintrike fiktoriaanske wrâldreizichster. Har roman waard  troch Richard Rodgers en Oscar Hammerstein&nbsp;II adaptearre ta de toanielmusical *[[The King and I (musical)|The King and&nbsp;I]]*, dy't yn 1951 mei grut súkses iepene op Broadway. Yn it stik waard de rol fan Leonowens spile troch Gertrude Lawrence, wylst Yul Brynner de rol fan kening Mongkut fertolke. De musical waard 1.246 kear opfierd op Broadway en wie ek op oare plakken, wêrûnder it Londenske West End, in grut súkses. Yn 1956 waard de musical ûnder rezjy fan Walter Lang ferfilme as *[[The King and I (film út 1956)|The King and&nbsp;I]]*, mei Yul Brynner wer as kening Mongkut, wylst Deborah Kerr de rol fan Leonowens oernaam fan 'e ûnderwilens oan kanker ferstoarne Lawrence.

De humoristyske ôfskildering fan Mongkut as in polkadûnsjende despoat, en teffens de klearblyklike romantyske gefoelens dy't Anna en de kening foarinoar hawwe, wurdt yn Tailân, dêr't de kening ek tsjintwurdich noch as in soarte fan libbene god sjoen wurdt, feroardiele as misledigjend. De musical fan Rodgers en Hammerstein en de ferfilming dêrfan waarden sadwaande yn Tailân ferbean. Yn 1985 lei de Taiske ambassadeur yn 'e Feriene Steaten út dat dat ferbod net opheft wurde sil om't musical en film njonken de belediging fan kening Mongkut ek in mar skraachoan ferburgen delsjen omfetsje op 'e hiele Siameeske naasje as bernich en ynferieur oan 'e Westerske kultuer. De filmferzje út 1946 waard earst wol tastien, hoewol't it regear fan it krekt ûnôfhinklike Yndia der yn 1947 it near op lei om't de film in ûnsekuere ôfskildering en in midlediging wêze soe troch Westerlingen fan in Easterske foarst. Yn 1950 besleat it Taiske regear dat de film yn Tailân likemin noch te sjen wêze mocht. De boeken *An English Governess at the Siamese Court* en *Romance in the Harem* fan Leonowens, dêr't oersettings yn it Taisk fan besteane, waarden yn Tailân lykwols net ferbean.

Yn 1972 produsearre filmstudio 20th Century Fox in tillefyzjesearje op basis fan 'e musical, dy't *[[Anna and the King (tillefyzjesearje)|Anna and the King]]* hiet. Dat wie sels gjin musical. De rol fan Leonowens waard spile troch Samantha Eggert, wylst de op jierren reitsjende Yul Brynner wer yn 'e hûd fan kening Mongkut kroep. Skriuwster Margaret Landon beskuldige de makkers fan 'e searje fan "ynakkurate en skeinde ôfskilderings" fan har literêr eigendom en spande om 'e nocht in rjochtsaak oan foar ynbrek op auteursrjocht. De searje wie lykwols gjin súkses en waard al nei trettjin ôfleverings stopset. 

Yn 1999 brocht Warner Bros. Animation in tekenfilmferzje fan it ferhaal út, mei as titel *[[The King and I (film út 1999)|The King and&nbsp;I]]*, wêrfoar't de lieten út 'e musical fan Rodgers en Hammerstein brûkt waarden. Itselde jiers ferskynde der ek in nije live-actionfilm sûnder muzyk, dy't *[[Anna and the King (film)|Anna and the King]]* hiet. Dêryn fertolke Jodie Foster de rol fan Leonowens, wylst Chow Yun-fat kening Mongkut spile. (Dy ferzje waard ek ferbean troch de Taiske sinsuer.)

## Keppelings om utens
*  Wurken fan Anna Leonowens op Project Gutenberg