open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1799

## Foarfallen
* 12 febrewaris is der wettersneed yn it Nederlânske grutte rivieren gebiet. In soad boeren hawwe lêst fan kruiend iis oan de Ryn en mear noch oan de Waal.
* Yn Egypte wurdt de Stien fan Rosetta fûn.
* 27 augustus - De Ingelsken en Russen besykje troch in ynvaazje yn Noard-Hollân it steedhâlderlik gesach te werstellen. Schoorl hat hiel wat te lijen.
* 9 oktober - De *Lutine* is in troch de Ingelsken bútmakke Frânsk fregat dat yn de nacht fan 9 op 10 oktober mei in lading goud en sulver foar Hamburch fergiet tusken Flylân en Skylge. Alle trijehûndert minsken komme om. 
* Oktober: Slach by Castricum. Frânske troepen moatte werom by in Russyske oanfal.
* 18 oktober - De Ingelsken en Russen yn Noard-Hollân beslute harren oer te jaan.
* 9 novimber - Napoleon grypt de macht yn Frankryk.
* 15 desimber - Napoleon Bonaparte wurdt earste konsul fan Frankryk.

## Berne
* 20 maaie - Honoré de Balzac, Frânsk skriuwer († 1850)
* 6 juny - Aleksandr Poesjkin, Russysk dichter († 1837)
* 4 july - Joseph François Oscar Bernadotte, letter ûnder de namme Oskar I kening fan Sweden († 1859)
* 18 oktober - Christian Friedrich Schonbein, ûntdekker fan ozon († 1868)

## Ferstoarn
* 19 april - Pieter Hellendaal, Nederlânsk komponist, oargelist en fioelist (* 1721)
* 18 maaie - Pierre Beaumarchais, Frânsk skriuwer (* 1732)
* 29 augustus - paus Pius VI (* 1717)
* 24 oktober - Karl Ditters von Dittersdorf, Eastenryksk komponist (* 1739)
* 14 desimber - George Washington, (earste) presidint fan 'e Feriene Steaten (* 1732)
;*datum ûnbekend*
*Charles Gauzargues, Frânsk komponist (* 1725)
Perzyske Oarloggen

De **Perzyske Oarloggen** is de namme foar twa oarloggen fan de Perzen tsjin de Grykske stêdsteaten yn de 5e iuw foar Kristus.

## Earste Perzyske oarloch

De earste oarloch begûn yn it jier 499 f.Kr. doe de Grykske koloanje yn Ioanje op de westkust fan Lyts-Aazje yn opstân kaam tsjin de Perzen dy't dêr de macht oernommen hienen (sjoch: Ioanyske opstân). De Perzen makken in ein oan de opstân en foelen út wraak Atene oan, dat de opstannelingen stipe hie. Yn 490 f.Kr. einige de striid mei de Slach by Maraton, dêr't de Ateners in oerwinning hellen ûnder lieding van Miltiades.

## Twadde Perzyske oarloch
De twadde oarloch bruts út yn 481 f.Kr. doe't it Perzyske leger opnij tsjin de Griken opluts. Nei in fûleindige striid tsjin de Spartanen yn de slach by Termopylee dy't einige mei in oerwinning, waarden de Perzen yn 480 f.Kr. yn de Slach by Salamis troch de Ateners ferslein en litten se yn 479 f.Kr. yn de Slach by Platéa foargoed in nederlaach. Dêrtroch waarden de Ioanyske stêden befrijd fan de Perzyske oerhearsking.

De oarloch tusken Atene en Perzje attere noch in moai hoart troch (oant 448 f.Kr.), mar in protte striid waard der net mear levere.
Herodotus

**Herodotus** (*[[Gryksk]]: ῾Ηρόδοτος*; sa. 484 f.Kr. - om-ende-by 425 f.Kr., Thurii), wie in Grykske skriuwer, dy't sjoen wurdt as de earste skiedskriuwer. 

## Libben
Herodotus kaam nei alle gedachten út in ûntwikkele húshâlding, hy hie in brede en djipgeande kennis fan alle literatuer út syn tiid. Op jonge leeftyd moast er fanwege persoanlike politike problemen ferhúzje, en gie er nei it Grykske eilân Samos. Yn de jierren dêrnei makke hy in rige stúdzjereizen troch de hiele doe bekende wrâld (ûnder oaren Grikelân sels, Lyts-Aazje, Boppe-Egypte, Noard-Afrika, parten fan it Heine Easten, it tsjintwurdige Oekraïne en de Krim, en parten fan West-Jeropa. Sa koe er in protte kennis garje en beskikte hy oer in foar dy tiid seldsume kennis fan de wrâld. 

Sa om syn fjirtichste libbensjier hinne fêstige hy him yn Atene (445 f.Kr.) dêr't er yn it iepenbier lêzingen hâlde oer syn reizen. Hjirtroch waard er opnommen yn de rûnte fan foaroansteande intellektuelen om de steatsman Perikles hinne. Ek de trageedzjeskriuwer Sofokles makke diel út fan dizze groep.

Inkele jierren letter gie Herodus nei Thurii yn Magna Graecia, in Grykske koloanje yn Súd-Itaalje, dêr't er him foar fêst nei wenjen sette. Sûnt dy tiid makke hy noch in pear lytse reizen en makke syn libbenswurk ôf, de *[[Histoarjes]]* (oarspronklike titel *Ἱστορίης ἀπόδεξις*, wat safolle betsjut as *Ferslach fan myn ûndersyk*). 

Herodus stoar yn Thurii en waard dêr ek begroeven.

## Wurken
Herodotus is de earste skriuwer dy't wy kenne dy't oer skiednis skreau.
Troch syn wichtige wurk *Historiën*, wurdt Herodotus sjoen as de *heit fan de skiedskriuwers*. Syn mânske bondeling fan boeken, dy't it midden hâldt tusken de ferhalen fan in reizger en it dúdlike besykjen fan in skiedkundige om in objektyf ferslach te dwaan fan de nijsgjirrichheden fan syn tiid. Yn de Historiën beskriuwt Herodus de Perzyske Oarloggen, mar makket ek in soad sydsprongen nei oare skiedkundige en geografyske ûnderwerpen. Foar Herodotus wienen der al wol de logografen, mei as ien fan de wichtigste Hekataeus, mar sy spitsten har benammen ta op beheindere saken as geografy en antropology. Herodotus hat in soad brûkt fan dizze skriuwers.

De *Historiën* binne it âldste grutte wurk fan Gryksk proaza dat bewarre bleaun is, en dêrmei ek fan de hiele Westerske literatuer. It fertoant noch dúdlike epyske skaaimerken: anekdoaten en novellen.
It eigentlike ûnderwerp fan de Historiën is de gewelddiedige skiednis fan de konfrontaasje tusken East en West, tusken "barbaroi" en Griken, dy't har hichtepunt yn earsten berikte yn de Perzyske Oarloggen.
490 f.Kr.

## Foarfallen
* Themistocles wurdt strateech fan Atene.
* Darius I besiket om de Griken te ûnderwerpen, mar wurdt ferslein yn de slach by Marathon. 

## Berne

## Ferstoarn
Súdhorn (gemeente)

De gemeente **Súdhorn** (*Zuidhorn*) wie in gemeente yn it westen fan Grinslân. Sûnt 1 jannewaris 2019 makket de eardere gemeente Súdhorn tegearre mei de eardere gemeenten Gruttegast, De Like en Mearum diel út fan de gemeente Westerkertier. It  gemeentehûs fan de gemeente Westerkertier stiet yn Súdhorn.

## Algemien
De gemeente ûntstie op 1 jannewaris 1990 troch it gearfoegjen fan fjouwer gemeenten, nammentlik: Aduard, Grypskerk, Oldehove en Súdhorn.

De gemeente bestie út 15 doarpen: Aduard, Briltil, Den Ham, Den Horn, Fisfliet, Grypskerk, Kommersyl, Lauwerssyl, Niehove, Niezijl, Noardhorn, Oldehove, Pitersyl, Saaksum en Súdhorn.

### Plakken

### Buorskippen
Aalsum, Balmahuizen, Barnwert, De Kampen, De Poffert, Djipswâl, Electra, Englum, Frânsum, Frytum, Gaaikemadyk, Gaaikemaweer, Gearkeuken, Heerebuorren, 't Hoekje, Hoogemeeden, Ikum, Kenwert, Kievitsburen, Korhorn, Legemieden, Lammerbuorren, Nijklap, Noarderbuorren, Noardhornerga, Noardhornertolhikke, Okswert, Pama, Rûgewaard, Rûgesân, Selwert, Spanjertssdyk, Steentil en Wierumerskou (gedieltlik).

## Iepenbier ferfier
De gemeente Súdhorn leit sûnt 1866 oan it spoar Grins-Ljouwert, en hat in stasjon. Buslinen yn de gemeente binne:
* line 11: Grins-Grins Zernike-Súdhorn
* line 30: Súdhorn-Noardhorn-Nijsyl-Grypskerk-Fisfliet-Boerum-Muntsjesyl
* line 32: Súdhorn-Noardhorn-Niezijl-Kommersyl-Muntsjesyl-Kollum
* line 35: Grins-Aduard-Den Ham-Oldehove-Winsum
* line 39: Grins-Súdhorn-Gruttegast-Sebaldebuorren
* line 637: Grins-Súdhorn-Noardhorn-Nijsyl-Gryptsjerk-Kommersyl-Muntsjesyl (skoalbernline)
481 f.Kr.

## Foarfallen
* Op de Lâningte fan Korinthe is byienkomst dy't in ein makket oan de oarloch tusken Atene en Egina.
* Kserkses falt mei in ôfgryslik grut legere Grikelân oan, wêrmei't de twadde Perzyske oarloch begjint. 

## Berne

## Ferstoarn
*Protagoras : Gryksk presokratysk filosoof.
479 f.Kr.

## Foarfallen
*Der komt in ein oan de twadde Perzyske oarloch:
** Slach by Plataeae. De Spartanen ferslaan de Perzen.
** 27 augustus Slach by de berch Mycale. De Ateners bringe de Perzen in ferneatigjende slach ta.
** Chios wurdt troch de Atheners fan de Perzen befrijd.

## Berne
*Konfusius, Sineesk filosoof (* 551 f.Kr.)

## Ferstoarn
448 f.Kr.

## Foarfallen
* Der wurdt in begjin makke mei de bou fan it Partenon. 
* It mislearjen fan Cimons ekspedysje lit Syprus yn Perzyske hannen
* Atene slút frede mei de Perzen.
* Tusken Sparta, Phocis, Atene en Delphi brekt in oarloch út oer de kontrole oer it Orakel fan Delphy (oant 421)

## Berne
* Aristophanes Gryksk satyriske komeedzjeskriuwer

## Ferstoarn
* Simon, Atheensk politikus.
Lykfeart

De **Lykfeart** (offisjeel Frysk) is in feart yn de gemeente De Fryske Marren, tusken de buorskip Ballingboer en Goaiïngaryp. De feart rint fan de Noardbroekster Feart (of *Skiensleat*) nei it doarp. Yn it ramt fan it Fryske Marren Projekt sil de Lykfeart nei 2006 útbaggele wurde.

Oer de Lykfeart en hoe't it wetter oan syn namme komd is, skreau Mindert Wijnstra in ferhaal. It stiet yn 'It kweade wiif fan Hylpen........en oare folksferhalen'.

De namme *Lykfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Lijkvaart*.

## Oare lykfearten
* In lykfeart is ornaris it wetter dêr't liken oer nei it tsjerkhôf ferfierd waarden, de opfeart fan de tsjerke. Fearten mei dy namme hawwe der yn ferskate plakken west, bygelyks:
** Yn Ljouwert hat in Lykfeart west op it krúspunt fan Noardersingel en Spanjertsleane.
** Yn Jirnsum kaam de Lykfeart fan de Flânsumer Feart.
** Yn Snits
* Fearten wêrby't de ûnderhâldsplichtigen in lyk oandiel yn it ûnderhâld hienen waarden ek lykfearten neamd. Yn Abbegea en Goaiïngaryp wienen earder sokke lykfearten. 

## Sjoch ek
* Fryske wetters
499 f.Kr.

## Foarfallen
* Yn Ioanje brekt in opstân út tsjin it Perzyske gesach ûnder lieding fan Aristagoras.
* De earste Perzyske oarloch brekt út. Milete en oare Ioanyske stêden komme yn opstân tsjin de Perzen.
* Sardis wurdt troch Ioanyske en Atheenske troepen ferwoaste.
* Rome ferslaat it Latynske Bûn by de Regillus-mar.

## Berne

## Ferstoarn
5e iuw f.Kr.

De **5e iuw f.Kr.** of **fyfde iuw foar Kristus** rûn fan 1 jannewaris 500 f.Kr. oant 31 desimber 401 f.Kr.



500 f.Kr.
499 f.Kr.
498 f.Kr.
497 f.Kr.
496 f.Kr.
495 f.Kr.
494 f.Kr.
493 f.Kr.
492 f.Kr.
491 f.Kr.

490 f.Kr.
489 f.Kr.
488 f.Kr.
487 f.Kr.
486 f.Kr.
485 f.Kr.
484 f.Kr.
483 f.Kr.
482 f.Kr.
481 f.Kr.

480 f.Kr.
479 f.Kr.
478 f.Kr.
477 f.Kr.
476 f.Kr.
475 f.Kr.
474 f.Kr.
473 f.Kr.
472 f.Kr.
471 f.Kr.

470 f.Kr.
469 f.Kr.
468 f.Kr.
467 f.Kr.
466 f.Kr.
465 f.Kr.
464 f.Kr.
463 f.Kr.
462 f.Kr.
461 f.Kr.

460 f.Kr.
459 f.Kr.
458 f.Kr.
457 f.Kr.
456 f.Kr.
455 f.Kr.
454 f.Kr.
453 f.Kr.
452 f.Kr.
451 f.Kr.

450 f.Kr.
449 f.Kr.
448 f.Kr.
447 f.Kr.
446 f.Kr.
445 f.Kr.
444 f.Kr.
443 f.Kr.
442 f.Kr.
441 f.Kr.

440 f.Kr.
439 f.Kr.
438 f.Kr.
437 f.Kr.
436 f.Kr.
435 f.Kr.
434 f.Kr.
433 f.Kr.
432 f.Kr.
431 f.Kr.

430 f.Kr.
429 f.Kr.
428 f.Kr.
427 f.Kr.
426 f.Kr.
425 f.Kr.
424 f.Kr.
423 f.Kr.
422 f.Kr.
421 f.Kr.

420 f.Kr.
419 f.Kr.
418 f.Kr.
417 f.Kr.
416 f.Kr.
415 f.Kr.
414 f.Kr.
413 f.Kr.
412 f.Kr.
411 f.Kr.

410 f.Kr.
409 f.Kr.
408 f.Kr.
407 f.Kr.
406 f.Kr.
405 f.Kr.
404 f.Kr.
403 f.Kr.
402 f.Kr.
401 f.Kr.


## Sjoch ek
* Iuwskema
* Jierskema
* Deiskema
Noardergat

It **Noardergat** is in diel fan de Burgumer Mar. It leit oan de westkant by partysintrum/restaurant *[[Klein Zwitserland]]*, dêr't it Prinses Margrietkanaal yn de Burgumer Mar ynkomt.
It Puoltsje

**It Puoltsje** is in dobbe yn de gemeente Ljouwert. De dobbe leit noardeastlik fan Britsum en benoarden de Stienzer Feart. 

De namme *It Puoltsje* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *De Dobbe*.

By De Jouwer leit ek in dobbe dy't It Puoltsje neamd wurdt.
Stobberak

It **Stobberak** is in feart op de grins fan De Fryske Marren en Súdwest-Fryslân. Wa't fan de Langwarder Feart nei it easten de Steatebocht yn fart, komt fansels yn it Stobberak. Noch fierder, foarby it fiadukt ûnder de A7 hjit dit drokke farwetter wetter De Hoarse.
Nokfeart

De **Nokfeart** is in feart tusken Gersleat en De Tynje op de grins fan 'e gemeenten It Hearrenfean en Opsterlân. 

De Nokeart leit heaks op it Streamkanaal nei it Tripgemaal by De Deelen.
Aldfeart

* Alde Feart (It Bilt), wetter op It Bilt
* Aldfeart (Peins), wetter by Peins
* Aldfeart (Surhústerfean), wetter by Surhústerfean
* Aldfeart (Feanwâlden), wetter by Feanwâlden
* Snitser Aldfeart, wetter by Snits
* Aldfeart (Jislum), wetter besuden Jislum nei de Dokkumer Ie
* De Sneeker Oudvaart, earder wetterskip
* De Easterwierrumer Aldfeart, in earder wetterskip yn Fryslân
* Aldfeart (wyk), in wyk yn Snits
* Aldfeart (skoalle), in basisskoalle yn Snits
Aldfeart (Feanwâlden)

De **Aldfeart** is in sydfeart fan de Feanwâldster Feart. It rint benoarden Feanwâlden healwei it Houtwiel yn eastlike rjochting.

De namme *Aldfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Vaart*.
Slach by Arum

De **Slach by Arum** wie in fjildslach yn de partijstriid tusken de Skieringers en Fetkeapers en fûn plak op 4 july 1380 tichtby Arum. De striid gie tusken de muontsen fan it Kleaster Ludingatsjerke, dy't ta Fetkeaperske partij hearden, en dy fan it Aldekleaster, Skieringers.  Yn it gefjocht sneuvelen mei-inoar mear as 130 manlju.

## Eftergrûn en slach
De muontsen fan de beide kleasters wienen gjin freonen fan elkoar en bestrieden elkoar it besit fan lân en guod. Geregeldwei fûnen botsingen plak tusken de muontsen. Doe't Rein Kamminga yn 1377 abt waard fan it Aldekleaster berikte de fijânskip tusken de kleastermienskippen in nij hichtepunt. De abt fan it Aldekleaster wie in opljeppend en kriichshaftich Skieringer. Hy fersleauke it bestjoer fan syn kleaster sa bot, dat er muontsen likebruorren mear mei de wapenhannel en dêrmei gearhingjende beöefening gewurde liet as it dwaan fan harren tsjerklike plichten en it wêzen fan stille foarbyldige muontsen. Sels de lânbou waard sawat efterwegen litten, sadat grutte earmoede en hongersneed it gefolch wie. De abt fan Lúntsjerk Adam, wie like kriichshaftich as Rein Kamminga en wie de Fetkeaperske partij tadien. Ek op syn kleaster wie it hantearjen fan wapens troch muontsen mear regel as útsûndering. 
 
Op 4 july kaam it tusken beide kleastermienskippen ta in regele fjildslach. Swier bewapene stienen de muontsen tsjinoer elkoar en it gie hurd tsjin hurd. It gie op dy dei der sa fûleindich oan ta dat er mear as 130 muontsen yn de striid sneuvelen. De striid einige ûnbeslist sûnder oanwiisbere winner. Unfersoene waard it slachfjild ferlitten en beide groepen wachtsje op nije gelegenheden om harren te wreken.
1500

## Foarfallen
* 14 july - Yn de slach by Bomstersyl wurdt in Frysk leger fan opstannelingen ferslein troch it Dútske leger fan Albrecht fan Saksen. 
* Ut Frankryk wei wurdt foar it earst melding makke fan it brûken fan leppels by it iten.
* Appingedam hat (oant 1536) in soad te lijen fan de oarloggen fan Karel fan Gelre.

## Berne
* 24 febrewaris - Keizer Karel V, hear fan de Nederlannen, kening fan Spanje en keizer fan it Hillige Roomske Ryk († 1558)

## Ferstoarn
* 29 maaie - Bartolomeus Diaz, Portugeesk seefarder en ûntdekkingsreizger
* 12 septimber - hartoch Albrecht fan Saksen
Slach oan de Paelesleat

De **Slach oan de Paelesleat** wie in gefjocht tusken Skieringers en Alliearden yn de Grutte Fryske Oarloch (1413 - 1422) op 12 maaie 1420 by de Paele Sleat, tusken Molkwar en Hylpen. De slach waard wûn troch it Alliearde leger fan Fokko Ukena, dy deis  sneuvelen sa'n 300 manlju. 

## Oanrin
Doe de fredespetearen dy't in ein meitsje moasten oan de oarloch mislearen giene de Skieringers op syk nei nije bûnsmaten en fûnen dy by de biskop fan Munster en Sibet fan Riustringen. Fersterke troch dy bûnen dienen sy in oantal oanfallen op Fetkeaperske doelen yn Westerlauwersk Fryslân. Op 30 april 1420 waard troch har Boalsert fan de Fetkeapers ûntnadere. Troch de Alliearden waarden dy oanfallen net licht opfetten en ûnder lieding fan Fokko Ukena fear in fleat fia de Fly rjochting Hylpen dêr't begjin maaie foet oan wâl setten waard. De komst fan Ukena kaam de Skieringers oer it mad, mar it slagge al gau in leger op 'en bien te bringen dêr't de lieding fan yn hannen wie fan Sikke Sjaarda.  

## De slach en neirin
Beide legers moeten elkoar op 12 maaie 1420 elkoar by de Paele Sleat tichtby Hylpen. It wie foar de twadde kear dat Sikke en Fokko foar elkoar oer stienen op it slachfjild en wer kaam Fokko as oerwinner út de striid. Hoe't de slach presys ferrûn is, is net oerlevere en it tal slachtoffers is omstriden. It tal slachtoffers rint útein tusken 300 deade Skieringers en 200 finzenen (Worp) oant inkele tûzenen deaden en om-ende-by 1.000 finzenen (Beninga). Yn alle gefallen hawwe de oermastere Skieringers in goed hinne kommen socht en in goed beskûl fine kinne yn de stêden Starum en Sleat. Fan dêrút wei waard help frege by hartoch Jan fan Beieren dy't neffens in ferbûn ferplichte wie om de Skieringers te helpen. 

Underwilens sloech Fokko it belis foar Sleat dat er earst bemachtigje woe ear't Starum, it foarnaamste ûntwyk fan de Skieringers oanfallen wurde koe. Op 11 july 1420 soenen beide partijen by Sleat opnij slach levere (sjoch: *de [[Slach by Sleat (1420)|Slach by Sleat]]*).
Aldfeart (Slappeterp)

De **Aldfeart** is in feart by Slappeterp. De feart rint fan besuden Slappeterp yn de rjochting fan Menaam en hâldt op by de Berltsumerdyk. De Aldfeart wurdt ek *Slappeterpster Feart* neamd.

De namme *Aldfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oudevaart*
Aldfeart (Surhústerfean)

De **Aldfeart** is in wetter dat fan Surhústerfean nei it noardeasten rint. De ein is by de krusing Suderheawei-Peebos-Miedwei. 

De namme *Aldfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ald Feart*.
1796

## Foarfallen
* 1 maart - Yn De Haach de earste demokratysk keazen Nederlânske folksfertsjintwurdiging byinoar.
* 2 maart - Napoleon Bonaparte wurdt beneamd te oerbefelhawwer fan it Frânske leger.
* 14 maaie - Edward Jenner ferjochtet de earste súksesfolle faksinaasje tsjin de pokken.
* 1 juny - Tennessee wurdt as 16e steat talitten ta de Amerikaanske Uny.
* 7 augustus - Frede tusken Frankryk en Wuerttemberch. Wuerttemberch stiet al syn gebiet op 'e lofterigge fan 'e Ryn ôf.
* *sûnder datum* - It Falkhôf yn Nymwegen wurdt fierhinne sloopt.
* *sûnder datum* - De *[[Vereenigde Oost-Indische Compagnie]]* giet faillyt, mar bliuwt wol bestean oant de lêste besittingen fan de VOC yn hannen fan de Bataafske Republyk komme.
* *sûnder datum* -  Ludwig van Beethoven, 26 jier, hâldt yn Praach ta en jout in optreden yn greve *Clam-Gallas*-paleis yn de Husova-strjitte.

## Berne
* 2 jannewaris - Jan Gelinde van Blom, Frysk dichter en skriuwer († 1871)
* 28 jannewaris - Montanus de Haan Hettema, Frysk jurist en taalkundige († 1873)
* 20 febrewaris - Edmond Willem fan Dam fan Isselt, Nederlânsk politikus en dichter († 1860)
* 18 maart - Jakob Steiner, Switsersk wiskundige († 1863)
* 10 juny - Antun Mihanović, Kroätysk dichter en diplomaat († 1861)
* 10 july - Carl Henrik Boheman, Sweedsk entomolooch († 1868)
* 16 july - Camille Corot, Frânsk keunstskilder († 1875)
* 19 septimber - Hartley Coleridge, Ingelsk dichter († 1849)
* 24 oktober - David Roberts, Skotsk keunst skilder († 1864)
* 19 novimber - Lieuwe Annes Buma, Frysk letterkundige, keunstsamler en filantroop († 1876)
* 30 novimber - Carl Loewe, Dútsk komponist, oargelist, pianist en sjonger († 1869)
* 29 desimber - Johann Christian Poggendorff, Dútsk natuerkundige († 1877)
;*datum ûnbekend*
* Dowe-aaiekop, opperhaad fan 'e Assiniboin († 1872)
* Jim Bowie, Amerikaansk militêr en aventoersman († 1836)
* Petrus de Raadt, Nederlânsk ûnderwizer en pedagooch († 1862)

## Ferstoarn
* 17 febrewaris - James Macpherson, Skotsk dichter (* 1736)
* 3 juny - Harmen Beekkerk, Frysk keunstskilder (* 1756)
* 21 july - Robert Burns, Skotsk dichter (* 1759)
* 6 augustus - David Allan, Skotsk keunstskilder en tekener (* 1744)
* 17 novimber - keizerinne Katarina de Grutte (Katarina II) fan Ruslân (* 1729)

## Literatuer
;poëzij
* Samuel Taylor Coleridge, *Poems on Various Subjects*

## Muzyk
* Ludwig van Beethoven, *Pianosonates Opus 2*
* Ludwig van Beethoven, *Sellosonates Opus 5*
* Domenico Cimarosa, *La Finta Ammalata*

## Byldzjende keunst

Ofbyld:William Turner - Fishermen at Sea.jpg|*Fishermen at Sea* (1796), J.M.W. Turner, Tate Gallery, Londen
Tsjerkesleat

* De Tsjerkesleat by Drylts.
* De Tsjerkesleat by Sythuzen.
* De Tsjerkesleat by Heech.
* De Tsjerkesleat by De Hommerts.
* De Tsjerkesleat by Tersoal.
* De earder Tsjerkesleat yn it Grut Súdein fan Twellingea.
1620

## Foarfallen
* 9 juny - De Fryske steedhâlder Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburch, "Us Heit", komt te ferstjerren. Hy wurdt yn Fryslân opfolge troch syn jongere broer Ernst Kasimir fan Nassau-Dietz. Grinslân en Drinte kieze foar syn neef Maurits fan Oranje-Nassau.
* 16 septimber - Ut de haven fan Plymouth set it skip de *Mayflower* ôf nei Noard-Amearika, mei oan board mear as hûndert gelokssikers.

## Berne
* 20 oktober -Albert Cuyp, Nederlânsk keunstskilder († 1691) 

## Ferstoarn
* 19 febrewaris - Roemer Visscher, Nederlânske skriuwer (* 1547) 
* 9 juny - Willem Loadewyk fan Nassau-Dillenburch, steedhâlder fan Fryslân, Grinslân en Drinte (* 1560)
* 18 augustus - keizer Wanli fan Sina (* 1563)
;*datum ûnbekend*
* Simon Stevin - Flaamsk-Nederlânsk wiskundige en wetterboukundige (* 1548)
Tsjerkesleat (Sythuzen)

De **Tsjerkesleat** is in feart yn de gemeente It Hearrenfean dy't besuden Sythuzen (by Haskerdiken) rint. De feart rint tusken it spoar Akkrum-It Hearrenfean en de A32.

De namme *Tsjerkesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Kerksloot*.
Tsjerkesleat (Drylts)

De **Tsjerkesleat** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân dy't fan Drylts nei de eastliker rinnende N354 rint. De feart rint bylâns de Suderwei. It ferlingde fan de Tsjerkesleat hjit Nauwe Wimerts en komt út yn de Swarte Brekken. 

De namme *Tsjerkesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Kerksloot*.
Kleaster Blomkamp

**Kleaster Blomkamp** (Latyn: *Floridus Campus*) of **Aldekleaster** wie in kleaster ûnder Hartwert, noardeastlik fan Boalsert fan de Bernardinen of *Skiere Mûntsen*.

## Untstean
It kleaster is stifte yn 1191 fan Kleaster Klaarkamp út troch de muontsen Tetardus, Herdradus en Syboldus en waard fan Boudewyn fan Hollân, de Biskop fan Utert, ynwijd. De earste abt waard Tetardus. It kleaster krige op in protte plakken lân (ûnder mear troch ynpoldering fan stikken Middelsee) en ek in stimannich eigentsjerken. Yn 1233 waard troch Dodo, de doedetiidske abt fan Blomkamp it frouljuskleaster Nijekleaster stifte ûnder Skearnegoutum dêr't it ek mei dykwurken belêste wie.

Yn de 14e iuw keas it kleaster foar de partij fan de Skieringers yn it skeel tussken Skieringers en Fetkeapers.

## Belis fan Aldekleaster

Yn april 1535, op twadde peaskedei, waard it kleaster troch 800 werdopers beset, dy't in skûlplak sochten om ferfolgjen troch it Habsburchske bewâld te ûntkommen. Steedhâlder Georg Schenk fan Toutenburch kaam mei in nust bewapene boargerij en joech belis om it kleaster hinne, dat tsien dagen lang duorre. Doe't it kleaster oermastere waard, waarden de oerlibjende werdopers deadien. Dat foarfal kaam letter bekend te stean as it Belis fan Aldekleaster.

## Ein fan it kleaster
Yn 1572 waard it kleaster troch de Geuzen oermastere, plondere en ferwoaste. 

## Hjoed-de-dei
Hjoed-de-dei is neat mear te sjen fan it âlde kleaster. De namme Aldekleaster wurdt noch wol hieltyd brûkt. Op de âlde kleasterterp leit de buorskip Blomkamp, dat ek wol Aldekleaster neamd waard. De buorskip omfiemet ek de Hartwerder Mieden
Tsjerkesleat (Heech)

De **Tsjerkesleat** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân dy't oan de westkant fan Heech yn de rjochting noard-súd rint. De Tsjerkefeart ferbynt de Djippe Sleat en de súdliker lizzende Weisleat. 

De namme *Tsjerkesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Kerksloot*.
Tsjerkesleat (De Hommerts)

De **Tsjerkesleat** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân dy't it Anjewiel ferbynt mei it eastlik lizzende Aldhôf. De Tsjerkesleat rint ûnder de Krimwei troch. De sleat is langer as in kilometer.

De namme *Tsjerkesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Kerksloot*.
1524

## Foarfallen
* East-Fryslân en Bremen geane oer ta it Nederlânsk Herfoarme leauwe. Dy ûntwikkeling jout it hôf fan Karel V grutte soarch, omdat sa it ynstreamen fan ketterske geskriften folle makliker waard.
* Karel V wurdt lienhear fan it gewest Fryslân
* Piter Dekema krijt fan Karel V it ridderskip
* Menno Simons wurdt fikaris yn Penjum
* Om dizze tiid hinne krijt Snits syn stedsmuorre
## Berne

## Ferstoarn
* Joachim Patinir - Nederlânsk skilder en tekener
* 24 desimber - Vasco da Gama, Portegeesk ûntdekkingsreizger.
Reggae

**Reggae** (útspr.: [ˈɹɛɡeːʲ], likernôch: "rek-gee" mei de g fan "goed"; alternative stavering: **reggee**) is in sjenre fan muzyk dat ôfkomstich is fan Jamaika, yn it Karibysk Gebiet. It is foar eltsenien fuortendaliks werom te kennen om't it as ien fan 'e iennichste muzyksjenres de klam op 'e twadde en fjirde tel hat (ynstee fan op 'e earste en trêde). It ûntstie yn 'e 1960-er jierren út 'e eardere muzyksjenres ska (dêr't it him fan ûnderskiedt troch in stadiger styl) en rocksteady. It omfettet ek sterke ynfloeden fan mento, in tradisjonele Jamaikaanske soarte fan folksmuzyk, en teffens an Amerikaanske jazz en rhythm and blues. Reggae ûntlient syn namme oan 'e single *[[Do the Reggay]]* fan Toots and the Maytals út 1968, dat it earste popliet wie dat de term 'reggae' brûkte (wêrfan't de stavering doe noch net fêstlei). 

Hoewol't reggae tsjintwurdich ek troch in protte net-Jamaikanen spile en beharke wurdt, is it sjenre noch altyd sterk ferbûn mei de Jamaikaanske kultuer en mei eleminten dêrfan, lykas dreadlocks (in hierstyl) en it smoken fan marihûana. Op Jamaika en mank de Jamaikaanske diaspora is de muzyk rûnombywêzich. Reggae is ek sterk ferbûn mei it rastafarianisme, in afrosintristyske religy dy't him yn 'e 1930-er jierren yn Jamaika ûntjoech mank de sosjale ûnderklasse fan negroïde ôfstammelingen fan plantaazjeslaven. It spyljen fan reggae is in wichtige manear om 'e boadskip fan it rastafarianisme te fersprieden.

Op it mêd fan muzykynstruminten spilet it basgitaar faak de boppetoan yn reggaemuzyk, wylst it drumstel ek wichtich is. Tegearre mei it basgitaar soarget dat foar de basis fan 'e muzyk, de *[[riddim]]* ("ritme"). Foar de rest kinne oare ynstruminten tafoege wurde, mar dy binne net nedich. Lietteksten wurde by reggae faak songen yn Jamaikaansk-Kreoalsk of Jamaikaansk-Ingelsk (dat in troch Jamaikaansk-Kreoalsk beynfloede foarm fan it Ingelsk is). De muzyksoarte hat in tradysje fan maatskippijkrityk en religieuze boadskippen yn syn lieten. Ut reggae is reggae en Español fuortkommen, in Spaansktalige foarm fan reggae mei eigen tradysjes, dy't oarspronklik ûntstien is yn Panama en him letter ferspraat hat nei benammen Fenezuëla en Guyana.

As grutste reggaemuzikant ea wurdt troch hast eltsenien Bob Marley oanwiisd, dy't mei syn muzyk grut ynternasjonaal súkses hie yn 'e 1970-er en iere 1980-er jierren, foar't er yn 1981 mei 36 jier ûntidich kaam te ferstjerren oan kanker. Ien fan syn bekendste nûmers wie *[[One Love/People Get Ready|One Love]]* (1978). Oare tige bekende reggaelieten binne *[[Dreadlock Holiday]]* fan 10cc (1978), *[[I Got You Babe]]* fan UB40 (1985) en *[[Don't Worry, Be Happy]]* fan Bobby McFerrin (1988). Yn 'e Nederlânske kontekst stie de band Doe Maar yn 'e 1980-er jierren bekend om syn reggaenûmers.
1672

## Foarfallen
**1672** stiet yn Nederlân bekend as it rampjier, omdat Ingelân, Frankryk, Keulen en Münster de Republyk binnenfalle. It is it begjin fan de Hollânske Oarloch.
*18 july - Bearend fan Galen, biskop fan Münster, bombardearret de stêd Grins mei bommen en granaten.
*26 july - De oanfal fan 'e biskop fan Münster op Fryslân wurdt tsjinholden troch Hâns Willem fan Aylva.
*17 augustus - De opmars fan de biskop fan Münster yn Noard-Nederlân wurdt keard by Grins
*20 augustus - Riedspensjonaris fan Hollân Johan de Witt, de wichtichtste steatsman fan dy tiid, wurdt tagelyk mei syn broer Cornelis de Witt, lid fan de Steaten-Generaal, ophongen troch in lilke kloft minsken. Dat barde yn De Haach, yn en by de Finzepoarte, dêr't Cornelis krekt fêstset wie fanwege in ûnderstelde moardoanslach op Willem III. Dy waard mei stipe fan de Oranjepartij ta steedhâlder beneamd. 
*11 septimber - Frânske militêren blaze ruïne fan kastiel Brakel op.
* Bylâns de Linde wurdt de Lindeliny oanlein om biskop Bearend fan Galen fan Münster te kearen.
*Bloksyl krijt stedsrjocht

## Berne
*9 juny - Peter de Grutte, Russyske tsaar

## Ferstoarn
* 20 augustus - Johan de Witt, Nederlânsk politikus (riedspinsjonaris) 
* 20 augustus - Cornelis de Witt, Nederlânsk politikus
* augustus - Peter Stuyvesant, Nederlânsk Gûverneur-generaal
* 6 desimber - Joan Leonardsz Blasius, Nederlânsk skriuwer en dichter
Javorník

**Javorník** of **Mohren** (Dútsk) is in plakje yn it Reuzenberchte yn it noarden fan Tsjechje. Foar de Twadde Wrâldkriich wie it doarpke in bloeiende mienskip, dy't in eigen tsjerke (Sint Marten) en in skoalle mei mear as 90 bern hie. Yn 1939 wennen der 497 minsken. Nei de Twadde Wrâldkriich binne de bewenners ferdreaun. Neist fêste bewenning wurdt tsjintwurdich in grut part fan de huzen brûkt foar rekreative doelen, ûnder oaren om't inkelde Nederlânners dêr huzen opkocht ha.

## Keppeling om utens
*  Oersicht fan de eardere bewenning ''(Dútsk)''
De Ryd (Westernijtsjerk)

**De Ryd** is in kanaal dat benoarden Westernijtsjerk troch polders Bokkepôlen en De Keegen nei de Waadsee rint.

De namme *De Ryd* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *De Rijd*.
De Ryd (Gytsjerk)

**De Ryd** is in marke besuden Gytsjerk. It langhalige wetter leit yn it ferlingde fan de Koaiboutfeart yn de rjochting fan de Trynwâldsterdyk. Besuden de mar leit polder De Warren.

De namme *De Ryd* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *De Rijd*.
428

## Foarfallen
* Klodio wurdt kening fan de Franken.
* Geiserik wurdt kening fan de Fandalen en Alanen.
* Fandalen oermasterje de stêd Kartagena yn Spanje.
* De earste Saksen stekke oer nei Brittanje.
* Nestorius wurdt Patriarch fan Konstantinopel. 
* De Moaren falle Afrika binnen.
* Sint Germanus besiket Brittanje.

## Berne

## Ferstoarn
* Gunderik, kening fan de Fandalen en Alanen.
468

## Foarfallen
* Simplikus út Tivoli wurdt de nije Paus (oant 483).
* De mienskiplike ekspedysje fan it East- en West-Romeinske Ryk rint út op in grutte ramp. De ekspedysje wurdt troch de Fandalen ferslein yn de slach by Kaap Bon. 
* Eurik, kening fan de Fisigoaten, seit it foederaty-ferdrach mei it Romeinske ryk op en ferklearret him ta ûnôfhinklik foarst.

## Berne

## Ferstoarn
* 29 febrewaris - Paus Hilarius, (Paus fan 461 oant 468).
Molesleat (Folsgeare)

De **Molesleat** is in feart súdwestlik fan Snits, dy't de Folsgearster Opfeart  bylâns rint en útkomt yn de Alde Rien

De namme *Molesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Molensloot*.
Molesleat (Rotsterhaule)

De **Molesleat** is in feart yn de gemeente De Fryske Marren, tusken Aldeouwer en Sint-Jânsgea. De Molesleat rint fan de Wite Peal nei de Tsjûkemar.

De namme *Molesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Molensloot*.
Molesleat (Dronryp)

De **Molesleat** is in sleat yn de Dronriper suderpolder, en rint fan de Rewerterdyk yn it eardere Baarderadiel nei it noardliker lizzende Van Harinxmakanaal. De sleat leit yn de gemeente De Waadhoeke.

De namme *Molesleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Molensloot*.
Bokkewiel

It **Bokkewiel** is in marke benoarden de Langwarder Wielen en besuden De Brekken by Boarnsweach yn de gemeente De Fryske Marren. 

It natuergebiet Bokkewiel is in iepen greidegebiet fan 17 ha. De boezemlantsjes hawwe brede reidkragen. Der sitte in soad ljippen, skriezen en tsjirken. Winterdeis sitte der smjunten en guozzen.
1517

## Foarfallen
* 20-28 jannewaris - Belis fan Snits.
* 14 maart - Ynskedee wurdt hast hielendat troch brân ferwoaste.
* Kleaster Ludingatsjerke is ferlitten en wurdt fan Kleaster Achlum út bestjoerd.
* Begjin juny wurdt Dokkum nei in belis ynnommen troch Friezen en hierlingen.
* 31 oktober - Maarten Luther, Augustiner muonts, moraalteolooch en tsjerkeherfoarmer, spikert syn 95 stellingen tsjin de doar fan de tsjerke yn it Dútske Wittenberch. Mar oft dat foarfal histoarysk ek bard is, wurdt tsjintwurdich betwifele.
* Yn de striid tusken Gelre en Boergonje rekket de tsjerke fan Langwar yn 'e brân.
* De Stellingwerf wurdt spliten ta twa stellingwerven, Stellingwerf Westerein en Stellingwerf Easterein, de tsjintwurdige gemeenten West- en Eaststellingwerf.
* Spanje begjint op it eilân Santiago Afrikaanske slaven te ymportearjen.
* De ein fan Kleaster Hospitaal of St. Jansberch by Snits
* Grutte Pier lûkt him teloarsteld werom út de striid as hy fernimt dat Karel V sels in machtsposysje yn Fryslân besiket te krijen.

## Berne
* 20 augustus - Antoine Perrenot de Granvelle

## Ferstoarn
* 7 maart - Maria fan Arragon, keninginne fan Portegal
1794

## Foarfallen
* 4 febrewaris - Frankryk skaft de slavernij ôf.
* juny - It Frânske leger feroveret de Súdlike Nederlannen. Dat is it begjin fan de Frânske Tiid yn Belgje.
* novimber-desimber - It Frânske leger feroveret de Generaliteitslannen fan 'e Republyk fan de Feriene Nederlannen, en stjit troch oan 'e Grutte Rivieren ta.
* *sûnder datum* - De Frânsman Nicolas-Jacques Conté fynt it grafyt-potlead út.
* *sûnder datum* - Aldetrine kriget in nije tsjerke.

## Berne
* 25 febrewaris - Gerrit Schimmelpenninck, Nederlânsk politikus en ûndernimmer († 1863)
* 23 maaie - Ignaz Moscheles, Boheemsk komponist en pianist († 1870)
* 28 juny - Sjoerd Bonga, Frysk topografysk tekener en skilder († 1865)
* 15 augustus - Elias Magnus Fries, Sweedsk mykolooch († 1878)
;*datum ûnbekend*
*Jacob Sjoukes Visser, histoarysk persoan út Snits († 1820). *Mooglik berne yn [[1793]]*
*Moaimeitsjende Fûgel (*Beautifying Bird*), opperhaad fan 'e Odjibwe († 1855)

## Ferstoarn
* 8 maaie - Antoine Lavoisier, Frânsk skiekundige (* 1743)
* 28 july - Maximilien Robespierre, Frânsk revolúsjonêr (* 1758)
Molesleat

* De Molesleat by Dronryp.
* De Molesleat by Folsgeare.
* De Molesleat by Rotsterhaule
* De eardere Molesleat yn it Sperkhim fan Snits (stêd).
Alde Heidenskipster Feart

De **Alde Heidenskipster Feart** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân De feart rint fan de Ursulapoel nei de súdliker lizzende Aant Liuwespoel yn It Heidenskip.
 
Bylâns de Alde Heidenskipster Feart rint oan de eastkant de Heidenskipster Feart.
Oan de westkant leit polder De Foarútgong.

De namme *Alde Heidenskipster Feart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Heidenschapstervaart*.
Aldmear

*Aldmear by Peins 
*Aldmear by Westergeast
*Aldmear by Minnertsgea
*Aldmear by Mitselwier
*Aldmear by Spannum
Alde Lauwers

De **Alde Lauwers** (Kollumerlânsk en offisjeel: *Olde Lauwers*) is in feart yn de gemeente Kollumerlân. It is in part fan de Lauwers mar trochdat it measte wetter rjochting de Fryske slûs troch it letter groeven Sylsdjip rint hat dit part in aparte namme krige. De Alde Lauwers rint op de grins mei de Grinslânske gemeente Grypskerk en rint westlik om de Wiersmapolder en de polder Grypskerk-Lauwers hinne, by it buorskip Leechte lâns, om eastlik wer op it Sylsdjip út te kommen.
 
De namme *Olde Lauwers* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Lauwers*.
Bekhof

It **Bekhof** is in buorskip by Aldeberkeap yn de gemeente Eaststellingwerf. De buorskip leit oan de dyk tusken Aldeberkeap en Boyl, by de Linde. Dat is ek it plak dêr't de Bekhofskâns stien hat.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen, buorskippen en delsettings
Alde Lune

**Alde Lune** is in feart yn de gemeente Tytsjerksteradiel, súdeastlik fan Ljouwert. De Alde Lune begjint by de Lousmarpolder en rint dan mei in knik nei it suden, ûnder de wei Aldemiede troch nei it Van Harinxmakanaal.

De namme *Alde Lune* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Lune*.
Alde Molkfeart

De **Alde Molkfeart** is in wetter dat troch Makkum rint en eastlik dêrfan útkomt yn de Molkfeart nei Wûns.

De namme *Alde Molkfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Melkvaart*.
Alde Peazens

De **Alde Peazens** is in wetter yn de gemeente Dongeradiel. It rint fan Dokkum nei it noarden, lâns Boarnwerthuzen om dan yn de De Peazens út te kommen. De Alde Peazens is de eardere bopperin fan it rivierke de Peazens; it measte part fan it wetter rûn letter troch de Ealsumer Feart. De Alde Peazens en de Peazens foarmen mei-inoar fan âlds de grins tusken de (yn 1984 ophefte) gemeenten East-Dongeradiel en West-Dongeradiel.

De namme *Alde Peazens* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Peasens*.
Ursulapoel

De **Ursulapoel** is in marke yn It Heidenskip. De Nauwe Larts komt yn de noardkant fan de mar út, oan de súdkant begjint de Alde Heidenskipster Feart dy't nei de Aant Liuwespoel rint.
Der mei net mei motorboaten fard wurde.
Neffens oerlevering soe by de Sint Ursulapoel fanâlds in delsetting 
fan Kartuzer Kluzeners west ha. Dit is histoarysk nea oantoand.
By de Ursulapoel stean twa Ursulapleatsen.
Sint Ursula fan Keulen († 383) wie de Britske keningsdochter dy't letter hillich ferklearre is. Se wie de patroanhillige fan leraressen en skoalbern.

## Keppeling om utens
* Oer de Ursulapleatsen en harren bewenners
Alde Jousen

De **Alde Jousen** is in tochtsleat yn de gemeente Ljouwert. De Jousen rint eastlik fan Koarnjum tusken it Britsumer Aldlân en it Koarnjumer Aldlân.

Yn de Midsiuwen gie de Jousen tusken Koarnjum en Britsum oer yn de Ulemar en waard fuortset yn de Stienzer Feart.

Letter rûn it wetter tusken de Koarnjumermar en de Stienzermar, dy marren binne no ynpoldere. 

Sûnt 15 maart 2007 is de namme *Joussen* opsplitst yn de offisjele nammen Alde Jousen en Nije Jousen.
## Taal
"Hy is net fan Jousenbuorren (of Jousumbuorren) mar fan Knypsthústerbuorren" is in beneaming foar ien dy't deun is.
Alde Rien

De **Alde Rien** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân. It wetter rint fan de Boalserter Feart by Easthim yn noardeastlike rjochting nei Snits. De namme *Alde Rien* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Rijn*.

## Sjoch ek
* Alde Ryn
Alde Ryd

De **Alde Ryd** is in âld rivierke yn it fean, dat útkaam yn de Lauwers. It wie de basis fan de ûntginning fan de measte doarpen yn de gemeente Achtkarspelen. Op de noardlike wâl ûntstiene Bûtenpost en Twizel, oan de súdkant ûntstiene doarpen as Stynsgea, De Harkema, Droegeham en Koaten.

Hjoed de dei rint it wetter fan de Strobosser Trekfeart nei de Aldfeart benoarden Gerkeskleaster en Strobos. It stik fan de Aldfeart oant de Lauwers is eins ek noch in part fan de Alde Ryd. De Alde Ryd rint ûnder it spoar Bûtenpost-Grins troch.
Ek west fan de Strobosser Trekfeart, boppe de Dykhústerwei oant Lutkepost is de rin fan it rivierke noch wol te werkennen yn it lânskip.

De namme *Alde Ryd* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Ried*.
1572

## Foarfallen
* Greve Loadewyk fan Nassau beneamd as kommandant fan de wettergeuzen, neist Lumey.
* De Geuzefleat moat, nei driging fan kening Filips II fan Spanje oan keninginne Elizabeth I fan Ingelân, de Ingelske kust ferlitte.
* Amersfoart dat yn de Midsiuwen en 16e iuw troch syn geunstige lizzing slim te lijen hat fan oarlochshannelingen, wurdt troch Steatske  troepen beset.
* Dendermonde wurdt troch Spaanske troepen ferwoaste.
* Veere yn Seelân kiest de kant fan de Prins fan Oranje en de Grutte Tsjerke komt yn hannen fan de herfoarmden.
* 1 april - Ynname fan Den Briel troch de wettergeuzen.
* 6 april - Flissingen slút him spontaan oan by de opstân tsjin de Spanjerts.
*9 july - 19 katholike geastliken út Gorkum tsjin it sin fan Prins Willem I fan Oranje-Nassau troch geuzen yn Den Briel martele en fermoarde. Dizze minsken wurde bekend as de martlers fan Gorkum.
* 19 july - Earste Frije Steatengearkomst yn Dordrecht. 12 stêden dogge hjiroan mei. Hjir wurdt de basis lein foar de Steat fan de Nederlannen ûnder 'lieding' fan it Hûs fan Oranje.
*23 july - Yn Roermond wurde 23 preesters, wêrûnder de siktaris fan de biskop, fermoarde troch troepen fan Willem fan Oranje.
* 24 augustus - Bartholomeüsnacht. Massale moard op Frânske Hugenoaten, op tou set troch Catharina de Medici (Parise bloedbrulloft). 
* 1 desimber - Nei frijwillige oerjefte fan de stêd wurde 490 nei in tsjerke lokke boargers fan Naarden kâldwei fermoarde op befel fan legeroanfierder Romero. Wa't net komd is, wurdt ophong oan de beammen. Mar 60 ynwenners fan Naarden kinne ûntkomme.
* 11 desimber - Yn it ramt fan in besykjen om 'e Opstân yn 'e Nederlannen de kop yn te drukken, slacht it leger fan 'e Spaanske fjildhear don Freark belis foar de Hollânske stêd Haarlim. Dit is it begjin fan it slepende Belis fan Haarlim.

## Berne
* 7 novimber - Johannes Saeckma, Frysk rjochter en politikus († 1636)
;*datum ûnbekend*
* Arend Dickmann, seefarder
* Cornelius Drebbel, Nederlânsk útfiner fan û.o. de ûnderseeboat

## Ferstoarn
* 1 maaie - Paus Pius V, paus fan 1566 oant 1572
* 24 augustus - admiraal Gaspard de Coligny, lieder fan de Hugenoaten yn Frankryk; ombrocht yn de Bartholomeusnacht.
* 24 novimber - De Skotske herfoarmer John Knox.
Alde Headamsleat

De **Alde Headamsleat** is in wetter yn de De Alde Feanen. It wetter rint fan de Grutte Krite yn de súdeastlike rjochting fan hotel-restaurant 'Ie-Sicht' oan de Wide Ie. 
Mear eastlik rint de rint de Headamsleat fan de Krúsdobbe nei de Wide Ie.

De namme *Alde Headamsleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Hooidamsloot*.
Alde Wei

De Alde Wei as **kanaal**:
* De Alde Wei of *Kromsleat* by De Hommerts
* De Alde Wei by Earnewâld.

De Alde Wei as **mar**:
* De Alde Wei by De Broek, as part fan de Langwarder Wielen.
Silligens

**Silligens** is in term út de kristlike tradysje, ôfkomstich út de Bibel. It is de heechste tastân fan it minsklike lok en oerkomt immen as er werom komt yn de oarsprong fan syn bestean en dêrmei ien wurdt. Neffens de kristlike dogmatyk wurdt dizze weromkomst mooglik makke troch de godlike genede en de krúsdea fan Jezus Kristus.
Alde Wei (De Hommerts)

De **Alde Wei** is in feart eastlik fan De Hommerts yn de Lytse Krimpolder. It wetter wurdt dêrom ek wol Krimsleat neamd. It wetter rint hast noard-súd bylâns it Prinses Margrytkanaal. De namme *Alde Wei* (of Krimsleat) jildt mei yngong fan 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude weg* (of Krimsloot).
Alde Wyk (Beetstersweach)

De **Alde Wyk** is in feart yn de gemeente Opsterlân. De wyk rint eastlik fan Beetstersweach en rint fan de Aldhôf, ek noch troch in dobbe, yn de rjochting fan it súdliker lizzende Heidehuzen.
Aldegeaster Brekken

De **Aldegeaster Brekken** is in mar yn de gemeente Súdwest-Fryslân en leit westlik fan Aldegea. 

De Oudegaaster Brekken steane middels de Sânemar en de Grutte Gaastmar yn ferbining mei de Hegemer Mar en de Fluezen. 
De wetterdjipte leit tusken de 1.80m en de 1m. Oan de westkant binne oanlisplakken fan de Marrekrite. Oan de noardkant leit polder De Ryp.

Yn de noardoasthoeke is in swimplak. 
Mei de fyts kin men oer it Brekkenpaad en in pontsje om de Brekken hinne nei Aldegea.

Ek de beide oare Brekken, Bombrekken en Flakke Brekken lizze wat by de oare Fryske marren wei in binne dêrtroch net drok. De marren binne ek oanwiisd as Natura 2000 gebiet. De Wink (Swartkopgoes) en oare guozzen sliepe dêr in soad.
Oan de Brekken stiet ek it Dorusmooltsje, in spinnekop-wynmûne út 1790.
Yn de Tempelpleats by de Brekken wie yn de tiid fan de Reformaasje in skûltsjerke.

De namme *Aldegeaster Brekken* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oudegaasterbrekken*.

Ofbyld:Windsurfen Oudega Paas surf 47.jpg|*Op de eftergûn Aldegea*
Ofbyld:Windsurfen Oudega Paas surf 53.jpg|*Op de eftergrûn tsjerketoer Blauhûs*
Ofbyld:Spinnenkopmolen Oudega 01.jpg|*[[Dorismooltsje]]*
Ofbyld:Windsurfen Oudega Paas surf 61.jpg|''Op de eftergrûn it Dorismooltsje
Aldmear (Peins)

De **Aldmear** is in feart yn De Waadhoeke. De feart rint troch de Lytse Skalsumerpolder tusken Skalsum en Doanjum en rint dan benoarden Peins yn noardeastlike rjochting, hast oan Berltsum ta. 

De namme *Aldmear* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Meer*.
Aldmear (Westergeast)

De **Aldmear** is in feart yn de gemeente Kollumerlân. De feart is in noard-súd rinnende ferbining tusken it Dokkumer Grutdjip en de Aldswemmer. It wetter rint yn it noarden rûnom Beintemahûs en dan súd tusken de Terpwei en de Weardebuorsterwei. 
Oan de Aldmear stiet de Beintemapoldermûne.

De namme *Aldmear* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Meer*.
Aldmear (Minnertsgea)

De **Alde Mear** is in wetter yn de gemeente De Waadhoeke dat fan Moaie Peal, beëasten Minnertsgea, yn súdeastlike rjochting nei it Berltsumer Wiid rint.

De namme *Aldmear* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Meer*.
Goesearn

De **goesearn**, **see-earn** of **guozze-earn** (*Haliaeetus albicilla*) is in grutte rôffûgel út de famylje fan de haukfûgels. 

## Foarkommen
De goesearn is ien fan de grutste rôffûgels yn Jeropa. De goesearn falt ek op troch syn giele snaffel dy't yn ferhâlding mei oare rôffûgels hiel grut is. De fearren fan de goesearn binne foar it grutste part brún. Op de kop, rêch en boarst binne de fearren wat ljochter. De folwoeksen goesearn hat in koarte wite sturt.
In jonge goesearn is folle donkerder. De fearren binne donkerder, de sturt is ek noch brún ynstee fan wyt en ek de snaffel is noch donker.
In goesearn is tusken de 74 en 92 sm. grut en de wjukspanwiidte leit tusken de 193 en 244 sm. De wyfkes binne mei in gewicht tusken de 3,7 en 6,9 kilogram wat swierder as de mantsjes dy't tusken de 3,1 oant 5,4 kilogram wage.

## Fersprieding
De goesearn komt foar yn gebieten mei in protte wetter, fan Grienlân, oer hiel Jeraazje oant de Kust fan de Stille Oseaan.
Yn West-Jeropa wie de soarte troch it jachtsjen fan de minsken en troch fergiftigjen mei it lânbougif DDT hast hielendal ferdwûn. Mar sûnt it midden fan de tachtiger jierren wreidet de fûgel syn gebiet yn grutte parten fan Jeropa wer út.
Yn Nederlân is de see-earn ek geregeld te sjen. Foaral yn de Oostvaardersplassen yn Flevolân. Dêr bret al sûnt 2006 in pearke see-earnen. 

## Foarkommen yn Fryslân
It earste besykjen fan de fûgel om yn Fryslân te brieden datearret fan 2009. Dat wie yn it Lauwersmargebiet. Yn 2010 hie it pear súkses en fleach in jonge earn út. De goesearn bret tsjintwurdich (2017) ek yn de Alde Feanen by Earnewâld en yn de Súdwesthoeke by Koudum..

## Iten
De goesearn yt it meast fisk, wetterfûgels en ies. De fisken wurde it meast sels fongen troch de earnen, mar se ite ek wol deade as heal fergiene fisken. Fan de wetterfûgels binne de eiders en de seachbekken populêr as proai.

## Fuortplanting
Goesearnen bouwe grutte nêsten, faak yn âlde beammen. De nêstkûle wurdt mei gers en mos oanklaaid. In nije nêst hat in trochsnee fan 1,2 oant 1,5 meter in is sa'n heale meter heech. Alde nêsten kinne wol in trochsnee fan 2 meter hawwe en wol 3 oant 5 meter heech wurde. Oan de kusten dêr't net in protte beammen binne, briede de earnen ek wol op de rotswanden as op de grûn.
It wyfke begjint yn Jeropa meast tusken mids febrewaris en mids maart te brieden. Sy leit dan ien oant trije wite aaien dy't yn likernôch 38 dagen útbret wurde. It duorret sa'n 80 oant 90 dagen foar de jongen fleane kinne.

## Keppelings om utens
* See-earn yn Oostvaardersplassen
* resinte waarnimmings fan de Goesearn yn Nederlân
Curitiba

**Curitiba** is de grutste stêd - en de haadstêd fan Paraná, Brazylje. Hy hat 1.788.559 (2007) ynwenners en in gebiet fan 434,967 km2. 

## Keppeling om utens
* http://www.curitiba-brazil.com
* http://www.curitiba.pr.gov.br