Eastlik wangpûdiikhoarntsje

It **eastlike wangpûdiikhoarntsje** (wittenskiplike namme: *Tamias striatus*), ek wol de **eastlike ''chipmunk*** neamd, is in [[sûchdieren|sûchdier]] út it [[skift]] fan 'e [[kjifdieren]] (*Rodentia*), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[iikhoarntsjes]] (*Sciuridae*), it [[boppeskaai]] fan 'e [[wangpûdiikhoarntsjes]] (*Tamias*) en it monotypyske (út ien [[soarte]] besteande) [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[echte wangpûdiikhoarntsjes]] (*Tamias*). Dizze soarte komt foar yn hast de hiele eastlike helte fan [[Noard-Amearika]]. It is miskien wol de bekendste soarte wangpûdiikhoarntsjes, mei't de [[Walt Disney|Disney]]-[[tekenfilm]]figueren Knabbel en Babbel derop basearre binne. 

==Fersprieding en biotoop==
It eastlike wangpûdiikhoarntsje libbet yn it grutste part fan 'e eastlike helte fan [[Noard-Amearika]], útsein [[Floarida]] en de kuststreken by de [[Golf fan Meksiko]] lâns yn [[Alabama]], [[Mississippy (steat)|Mississippy]] en [[Louisiana]], en by de [[Atlantyske Oseaan]] lâns yn [[Georgia]], [[Súd-Karolina]] en [[Noard-Karolina]]. De uterste noardgrins fan syn [[ferspriedingsgebiet]] rint troch it sintrale part fan 'e [[Kanada|Kanadeeske]] provinsje [[Kebek (provinsje)|Kebek]] fan 'e súdlike ein fan 'e [[Jamesbaai]] yn it westen nei de [[Saint Lawrencebaai]] yn it easten.


Westlik fan 'e Jamesbaai komme eastlike wangpûdiikhoarntsjes yn Kanada ek foar yn it suden en de midden fan [[Ontario]], it suden fan [[Manitoba]] en it súdeasten fan [[Saskatchewan]]. Dêrwei rint de westgrins fan har areaal oer de [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] al bochtsjend nei it súdsúdeasten, om úteinlik by de rivier de [[Mississippy (rivier)|Mississippy]] yn [[Louisiana]] út te kommen. 

==Uterlike skaaimerken==
It eastlike wangpûdiikhoarntsje hat trochinoar in kop-romplingte fan 13½-19&nbsp;sm, mei in sturtlingte fan likernôch 7¾-11⅓&nbsp;sm en in gewicht fan 66-139&nbsp;g. It is in relatyf lyts dierke, mei in readbrune [[pels]] op 'e [[rêch]] en de boppekant fan 'e [[kop]]. Oer de [[wringe (rêchbonke)|wringe]] rint yn 'e lingterjochting in swarte streek omjûn troch readbrún [[hier (begroeiïng)|hier]], mar boppe-oan de [[fang (lichemsdiel)|fangen]] rinne noch twa swarte streken, tichter opinoar, mei in ljochte, gielige streek dertuskenyn. Dêrûnder binne de fangen ljochter fan kleur as de rêch, ljochtbrún, dat nei de [[bealch]] ta stadichoan oergiet yn ljochtbêzje oant krêmkleurich hier. De [[sturt]] is dûnkergriis behierre, en de [[kiel]] hat deselde kleur as de bealch. Oer de sydkanten fan 'e kop, dy't fierders readbrunich is, rinne fan 'e [[snút]] nei de [[ear (lichemsdiel)|earen]], ûnder en boppe de [[each|eagen]] lâns, twa gielige streken.

Krekt as oare wangpûdiikhoarntsjes hawwe eastlike wangpûdiikhoarntsjes grutte [[wangpûde]]n, dêr't se fretten yn opslaan kinne. Op dy manear kinne se fluch in protte fretten bemachtigje en it dan meinimme nei in feilige plak dêr't se it yn alle rêst beplúzje kinne. It foardiel dat se dêroan ûntliene, is dat se dêrmei koarter bleatsteane oan [[predaasje]] en dat se har mei in lading fretten by har dochs fluch, want mei alle fjouwer poaten frij, ferpleatse kinne. Eastlike wangpûdiikhoarntsjes ferskille fan oare wangpûdiikhoarntsjes trochdat har [[gebit]] út twa [[tosk]]en minder bestiet en trochdat se oan 'e [[foarpoat]]en mar fjouwer [[tean]]nen hawwe (hoewol't de [[efterpoat]]en wol oer in folle fiif teannen beskikke).

==Biotoop==
Eastlike wangpûdiikhoarntsjes jouwe de foarkar oan [[biotoop|biotopen]] besteande út [[leafwâld]]en mei [[rots]]partijen en [[strewelleguod]], mar komme ek foar yn [[mingd wâld|mingde wâlden]], [[park|stedsparken]] en grutte [[tún|tunen]].


==Hâlden en dragen==
It eastlike wangpûdiikhoarntsje is benammen oerdeis aktyf, en bringt in grut part fan 'e tiid troch mei foerazjearjen. Hy kin sûnder muoite yn [[beam]]men klimme, mar graaft ûndergrûnske hoalen om yn te wenjen, dy't faak besteane út komplekse tunnelstelsels mei ferskate yn-/útgongen. Om 'e lokaasje fan har hoale geheim te hâlden, loegje se har wangpûden fol mei útgroeven ierde, dy't se op in hiel oar plak útspije. De yngongen wurde fierder kamûflearre mei [[blêd (plant)|blêden]], [[stien]]nen, twigen en oar materaal, sadat se frijwol net te sjen binne. Eastlike wangpûdiikhoarntsjes binne alhiel net skou, en sykje gauris piknikplakken op om te sjen oft de minsklike besikers dêre noch wat fan har gading hawwe. Se frette benammentlik [[bol (plant)|bollen]], [[sied (plant)|sieden]], [[frucht (plant)|fruchten]], [[nút (frucht)|nuten]], griene [[planten]], [[poddestuollen]], [[ynsekten]], [[wjirms]] en soms sels [[fûgel]]aaien.


It eastlike wangpûdiikhoarntsje libbet it grutste part fan it jier in [[solitêr]] bestean, en ferdigenet syn hoale fûleindich tsjin soartgenoaten. [[Winter]]deis bringt er soms langere tiid troch yn it steat fan [[winterrêst]], mar in wiere [[wintersliep]] hâldt er net. Inkeld yn 'e [[peartiid]], dy't fan [[febrewaris]] oant [[april]] en nochris fan [[juny]] oant [[augustus]] falt, siket er it selskip fan soartgenoaten op. De wyfkes smite jiers ien of twa nêsten fan 3-5 jongen. Yn it wyld libje eastlike wangpûdiikhoarntsjes trochstrings mar in jier as trije, mar yn finzenskip kinne se wol acht jier wurde. De wichtichste natuerlike fijân is foar eastlike wangpûdiikhoarntsjes de [[langsturtwezeling]] (*Mustela frenata*), mar ek ferskate soarten [[hauken]], [[foksen]] en [[slangen]], de [[waskbear]], de [[reade lynks]] en de [[hûskat]] snippe der wolris ien.


==Status==
It eastlike wangpûdiikhoarntsje hat de [[IUCN-status]] fan "net bedrige", mei't er yn syn [[ferspriedingsgebiet]] noch rûnom foarkomt en om't de populaasje stabyl liket te wêzen.

==Undersoarten==
Der binne alve erkende [[ûndersoarte]]n fan it eastlike wangpûdiikhoarntsje:
* *Tamias striatus doorsiensis*
* *Tamias striatus fisheri*
* *Tamias striatus griseus*
* *Tamias striatus lysteri*
* *Tamias striatus ohioensis*
* *Tamias striatus peninsulae*
* *Tamias striatus pipilans*
* *Tamias striatus quebecensis*
* *Tamias striatus rufescens*
* *Tamias striatus striatus*
* *Tamias striatus venustus''