open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Slach by Detern

De **Slach by Detern** barde op 27 septimber 1426 yn East-Fryslân. Yn de slach stried it befrijingsleger fan Fokko Ukena tsjin de hearskappij fan Okko II tom Brok. Okko II tom Brok krige stipe fan de Aartsbisdom Bremen en de greven fan Hoya, Diepholz en Teklenburch. 

Fokko Ukena wûn de slach troch syn kennis fan it gebiet en taktyske snoadens. De greven Johann von Rietberg en Konrad von Diepholz sneuvelen yn de slach en de aartsbiskop fan Bremen waard finzen nommen.
Biggemar (Grou)

De **Biggemar** is in breder stik fan in Prinses Margrietkanaal noardeastlik fan Grou. Oan de noardkant fan de Biggemar leit de Trijehúster Sleat. Yn de mar leit in eilantsje.
Hoarsa

**Hoarsa** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân dat by de suveringsynstallaasje fan Warkum rint. Yn it noardeasten rint it oer yn de Warkumer Trekfeart en rjochting Hylpen hjit it Dyksfeart. 
De spoarbrêge oer de Hoarsa sil in trochfearthichte fan 2.50 m. krije.
Dyksfeart

*Dyksfeart – wetter yn Nijefurd, by de Alde Dyk súd fan Warkum lâns.
*Dyksfeart – wetter by de Iselmardyk lâns fan Makkum oant Warkum.
*Dyksfeart – de feart by Seisbierrum 
*Dyksfeart – wetter by Surch
Alddeel (Ljouwert)

It **Alddeel** is in wetter dat fan Ljouwert nei de Kanterlânsbrêge yn de rjochting fan Aldtsjerk rint. Nei de brêge hjit it wetter De Moark, dy’t trochrint nei Rinsumageast.
Aldkarre

De **Aldkarre** is in mar yn Nijefurd. It wetter leit súdlik  fan de De Oarden en de De Holken by Galamadammen.
Alde Geau (Terkaple)

De **Alde Geau** is in wetter yn De Fryske Marren dat fan de Doltesleat bylâns De Blaugerzen yn noarwestlike rjochting rint. De Alde Geau giet oer yn de Wide Geau dy’t wer yn ferbining stiet mei de Terkaplester Puollen.
Julius Agrikola

**Julius Agrikola**, folút yn Latynsk: *Gnaius Julius Agricola* (13 july 40 - 23 augustus 93) wie ien fan Rome's bêste generaals, en heart yn de rige Skipio, Marius, Sulla en Germanikus. Hy hie ferskate funksjes, wêrûnder dy fan legerlieder fan it tweintichste legioen yn Brittanje, gûverneur fan Akwitaanje en gûverneur fan Brittanje. Under syn befel waard de oermastering fan Brittanje troch de Romeinen ôf makke.

## Skiednis
Agrikola waard berne yn 40 n.Kr. yn Forum Julii (Fréjus). Syn heit wie senator en syn mem in ûntwikkele frou, dy't him nei Grykske skoallen yn Marseille stjoerde. Syn karriêre begûn al op jonge jierren as ofsier yn it leger. Hy tsjinne ynnearsten yn Brittanje (58-61) en dêrnei noch in skoft yn Aazje. Nei in bestjoerlike funksje yn Rome krige er it befelhawwerskip oer it leger yn Brittanje (70-74) en dêrnei it gûverneurskip fan earst Akwitaanje (Súdwest-Frankryk) en dêrnei Brittanje (77-83). 

Yn Brittanje wreide Agrikola de Romeinske macht sterk út. Troch keizer Fespasianus konsul makke, oermastere hy Noard-Wales en Anglesey (78), en loek dêrnei yn noardlike rjochting troch Ingelân en besette súd-Skotlân (fan 80 ôf), en boude in rige fan forten tusken de Firth of Forth en de Firth of Clyde. Yn de Slach by Mons Graupius (± 84) fersloech hy de Kaledoanjers. Agrikola stjoerde in float út dy't om Brittanje hinne fear en de Orkney-eilannen ûntdiek. Yn 85 waard hy werom roppen nei Rome. Under de paranoide wurdende keizer Domitianus krige Agrikiola net mear in wichtich kommando.

Agrikola is yn de skiednis bekend as ien fan Rome syn bêste generaals. Utsein de oermastering fan sawat hiel Brittanje hie hy ek de hân yn it begjin fan de romanisearring fan dizze nije provinsje. Op syn oanstean waard in protte boud en wegen oanlein. Ek yn fredestiid wie hy in goed lieder. 

Agrikola waard meast bekend troch de biografy dy't troch de skoansoan fan histoarikus Tasitus skreaun is.

## Boarne
* Tasitus, Romeinsk histoarikus.
Alddeel (De Deelen)

It **Alddeel** is in sydfeart fan de Alde Wjittering en rint fan polder de Koarte Warren troch De Deelen nei it Tripgemaal.
Eider (fûgel)

De **eider** (*Somateria mollissima*) is in fûgel út de famylje fan de einfûgels.

## Foarkommen
De eider is in grutte see-ein fan sa'n 50 oant 71 sm lingte. De ein is goed te werkennen oan syn foarm en de grutte kilige snaffel. De jerke is ek hiel goed te werkennen oan syn swart mei wite fearren en griene nekke. It wyfke is in brune fûgel mar kin troch har foarm en grutte toch wol maklik fan de oare einesoarten ûnderskieden wurde.

## Fersprieding
De eider komt foar oan de noardlike kusten fan Jeropa, Noard-Amearika en it easten fan Sibearje. De fûgels briede yn it arktyske gebiet en guon ek wol súdliker, by't winter geane se faak wat mear nei it suden en foarmje grutte kloften oan de kusten.
Der binne wol aardich wat Eidereinen mei sa'n 1,5 oant 2 miljoen fûgels yn Noard-Amearika en Jeropa, it tal fûgels yn it easten fan Sibearje is net bekend.

## Undersoarten
De jerken fan de Jeropeeske, en East- en Westamerikaanske ûndersoarten kinne werkend wurde oan lytse kleurferskillen yn de fearren en oan de kleur fan de snaffel.
* S. m. mollissima (Jeropeeske eider)
* S. m. faeroeensis (Fêroyske eider)
* S. m. v-nigra (Noardpasyfyske eider)
* S. m. borealis (Noardatlantyske eider)
* S. m. sedentaria (Hudsonbaai-eider)
* S. m. dresseri (Labradoreider)

## Iten
De eiders dûke it leafst nei moksels, dêrby ite se ek wolris kreeften. 

## Fuortplanting
eiders briede mei-inoar yn in grutte koloanje. Op Yslân binne bygelyks koloanjes fan sa'n 1.000 pear einen te finen. De briedtiid hinget ôf fan it briedgebiet en it waar mar leit tusken begjin april en ein maaie.
It nêst wurdt troch it wyfke boud oan de seekust, soms brûke se ek wol seefûgelnêsten. It wyfke leit fjouwer oant seis grienige aaien yn it nêst wat mei de dûnsfearren út har boarst beklaaid is. Nei't it wyfke de aaien 25-26 dagen bebret hat komme de aaien út. De jongen wurde troch it wyfke oant let yn de simmer fuorre, wol foar sa'n 65-75 dagen.

## Dûns
It nêst fan de eider is beklaaid mei it ferneamde eiderdûns wat fan de boarst fan it wyfke plôke wurdt. Dizze sêfte en waarme beklaaiïng is lange tiid sammele foar it opfoljen fan kessens en tekkens, mar dit is yn de lêste jierren foar it grutste part ferfong troch dûns fan nuete guozzen en syntetyske ferfangers. Hoewol echte Eiderdûns kessens en tekkens no seldsum binne, wurdt it eiderdûns noch hieltiten wol sammele. De einen hawwe hjir ek gjin lêst fan want dit kin dien wurde neidat de einepiken it nêst ferlitten hawwe.
Slach by Mons Graupius

De **slach by Mons Graupius** wie in fjildslach yn Skotlân yn it jier 83 of 84.  De slach gie tusken it Romeinske leger ûnder befel fan generaal Agrikola en de Kaledoanjers yn de omkriten fan Bennachje yn Aberdeenshire. De Kaledoanjers waarden ferslein. 

## Eftergrûn
De fjildslach makke ûnderdiel út fan de oermastering fan Grut-Brittanje troch de Romeinen. Ein 78 waard Agrikola troch de keizer nei it Britske eilân stjoerd om de oermastering dien te meitsjen. Sûnt 43 besochten de Romeinen it eilân te besetten. 

De kampanje begûn mei in oanfal op itselde stuit oan wjerskanten fan it Penninysk berchtme. It earste doel wie om de heal pasifisearre Brigantes te ymponearjen. Hja berikten de Tyne-Solwayliny en dêrút wei gongen sy fierder nei de Forth. De feriene legers lutsen nei it noarden en bouden ûnderweis forten. 

Foar 't neist waard der in provisoaryske liny troch Skotlân lein, fan de Clyde oant de Forth. 

## De slach
Yn de simmer fan 82 of 83 loek Agrikola, stipe troch in float, nei it noarden troch in tanimmend fijannich gebiet. It 9e legioen waard dêrby benei ferneatige doe't it isolearre rekke fan it haadleger. By Mons Graupius (wierskynlik by Inverness) stuite it Romeinske leger úteinlik op de haadmacht fan de Kaledoanjers ûnder kening Kalgakus. Neffens Tasitus wie it Kaledonyske leger 30.000 man sterk, folle mear as it leger fan de Romeinen. Alhoewol't de Kaledoanjers in strategysk foardiel hienen waard de slach troch de Romeinen wûn. De Romeinske dissipline wûn it fan de Keltyske moed. Yn de slach sneuvelen likernôch 10.000 Skotske krigers tsjin 360 Romeinske soldaten.

Nei de oerwinning joech Agrikola opdracht ta de bou fan in grut legioenekamp by Inchtuthil. Mei it noarden fan Skotlân hie hy hiel Grut–Brittanje oermastere.

## Betsjutting
Mei de oerwinning yn de slach hellen de Romeinen lykwols gjin bliuwende oerwinning. In grut part fan de fersleine Kaledoanjers koenen in goed hinnekommen fine yn de Skotske Heechlannen en Agrikola sels moast
koart dêrnei werom nei de haadstêd. Inkele jierren letter wienen de forten yn Skotlân al wer ferlitten. 

## Boarne
* Tasitus, Romeinske historikus.
Slach by Pavia

De **Slach by Pavia** fûn plak yn 271, tichtby it tsjintwurdige Pavia yn Itaalje en gie tusken de Allemannen en it Romeinske leger mei keizer Aurelianus oan it haad.

## De fjildslach
Nei itselde jier it ferlies by Plazena en de dêrop folgjende oerwinning yn de slach by Fano, sette keizer Aurelianus mei it leger de efterfolging yn op de Allemannen, dy't op dat stuit op de wêromreis wienen nei Germaanje. Aurelianus joech opdracht om de passen yn de bergen ôf te sluten en koe de Allemanne ynslute by Pavia. Hjir foel hy de Alemannen oan en slagge deryn de hiele legermacht fan de Allemannen te ferneatigjen. Troch dizze oerwinning krige hy fan it Romeinske folk de earetitel *Germanikus Maksimus*. 

## Betsjutting

De Romeinen wienen der dan wol slagge om in ein te meitsjen oan de ynvaasje troch de Allemannen. Hja wienen ôfgryslik skrokken fan de direkte bedriging fan de haadstêd fan it Ryk fuortendaliks nei it ferlies by Piazena. Aurelianus besleat dêrom Rome te ommuorjen. Letter waard dit inisjatyf útwreide en al gau waarden alle wichtige stêden yn it Romeinske Ryk ommuorre.

## Boarne
* Ammianus Marsellinus, *Romeinsk historikus*
Slach by Stanwick

De **Slach by Stanwick** fûn yn 71 plak tichtby Stanwick, (Ingelân) en gie tusken it Romeinske leger en de Briganten. De Romeinen wûnen de slach.

## Skiednis
De oanlieding foar dizze slach wie tanimmende fijannigens fan de Briganten ûnder harren nije kening Venutius. It Keltyske folk wie tsien jier earder troch de Romeinen oan Rome skatplichtich makke, mar wienen noch altiten kriichshaftich. It Romeinske besettingsleger waard ûnder befel fan Kerialis nei it noarden stjoerd om it lestige keninkryk yn 'e stokken te hâlden. 

By Stanwick fersloegen de Romeinen de Brigantes en makken in ein oan harren selsstannigens. Al rillegau nei de oerwinning waard de oermastering van Grut-Brittanje troch it Romeinske leger ferfet.

## Literatuerferwizing
* Nigel Rodgers, *De Opkomst en ondergang van het Oude Rome*, Utert - 2005, side 127.
Briganten

De **Briganten** wienen in Keltyske stam dy't yn de 1e iuw harren wengebiet hienen flakby *Eburacum* (tsjintwurdich York), tusken de rivieren Tyne en Humber yn it noardeasten fan Ingelân, (Grut-Brittanje).

## Delsettingen
Ptolemaeus neamde njoggen *[[poleis]]* of stêden fan de Briganten;

Oare plakken yn Brigantysk gebiet:

* Wincobank, oan de grins mei Sheffield.
* Bremetenacum Veteranorum (Ribchester, Lancashire)
* Calcaria (Tadcaster, Noard Yorkshire) - neamd yn de Antonine Itinerary en de Ravenna kosmografy
* Luguvalium (Carlisle, Cumbria) - faaks in delsetting fan de Carvetii
* Coria (Corbridge, Northumberland) - faaks in delsetting fan de Lopocares
Ategrêft

De **Ategrêft** is en wetter yn Súdwest-Fryslân. De Ategrêft ferbynt de Flakke Brekken mei it Ringwiel. Oan de Ategrêft leit de oan de súdlike ouwer de Kaappolder.
X-Men

De **X-Men** (*Ingelsk: De Iks-Manlju*) binne in tekenteltsjefigueren út de lyknammige tekenteltsjerige fan Marvel Comics, begjin sechtiger jierren fan de 20e iuw betocht troch de skriuwer Stan Lee en tekene troch teltsjetekener Jack Kirby. Njonken de tekenteltsjes binne der no ek tekenfilms, tillevysjesearjes en films oer de X-men.

De ferhalen geane oer in groep fan mutanten, minsken dy't oars binne as oare minsken trochdat hja in X-gen hawwe dat harren bysûndere krêften jout. Oars as de ferhalen út de earste helte fan de 20e iuw, lykas Superman en Batman, binne de X-men yn it ferhaal net populêr by de befolking. De minsken binne bang fan de mutanten, en hate harren om't hja oars binne. It oarspronklike ferhaal folget in groepke mutanten, byelkoar brocht troch professor Xavier op in skoalle foar mutanten. Dêr leart er harren mei harren krêften om te gean, mar ek om om te gean mei de reaksjes fan oare minsken. Stan Lee wurke op dy manier it tema fan de searje, diskriminaasje fan lju dy't oars binne, tige dúdlik út, om't fan it begjin ôf fêststiet dat "oars" net itselde is as "minder". Mar binnen dat tema binne der fansels ferhalen oer oare mutanten dy't harren krêften tsjin de wrâld rjochtsje.

Yn de earste ferzje fan it ferhaal wie der mar ien folwoeksene yn de groep, allinnich professor Xavier. De karakters fan de jongerein wienen lykwols op den djoer net sterk genôch om it ferhaal drage te kinnen en nei 66 nûmers waard de searje stoppe.

Yn de santiger jierren waard de searje troch Chris Claremont trochskood nei in lettere tiid. No wienen de oarspronklike X-men folwoeksen, en ien fan harren late de skoalle. De folwoeksen groep luts ek oare folwoeksen mutanten oan, en ek fan fierder fuort, dat de fariaasje oan figueren waard folle grutter. De folwoeksen karakters wienen folle dúdliker, en troch de fariaasje koenen mear minsken harren mei de groep identifisearje. De fariaasje makke it ek mûglik it tema út te wreidzjen ta oare foarmen fan diskriminaasje. Yn dizze foarm is X-men hieltiid noch populêr.
Rochsleat

De **Rochsleat** is it wetter yn de gemeente Ljouwert dat Warten mei it Prinses Margrietkanaal (Ald Djip) ferbynt. Oan eastkant fan de Rochsleat leit in grutte jachthaven mei mear as 500 lisplakken.
Moerssleat

De **Moerssleat** is in feart yn Dongeradiel. De feart rint fanút de Suderie nei it noarden. De Eanjumer Opfeart ferbynt Eanjum mei de Moerssleat.
Hjerringsleat

De **Hjerringsleat** is in sleat in de gemeente De Fryske Marren op de grins fan de eardere gemeenten Lemsterlân en Skarsterlân. Fan de Brandemar kin men oan de eastkant de Hjerringsleat yn. Nei in heale kilometer giet de sleat oer yn de Riensleat dy't yn de Grutte Brekken út komt.
Romeinske leger

It **Romeinske leger** (Latyn: *eksercitus Romanus*) wie it leger dat troch de Romeinen ynset waard salang't it tiidrek fan it Alde Rome duorre; fan it Romeinske Keninkryk (oant sa'n 500 foar Kr.) oant de Romeinske Republyk (500 -31 foar Kr.) en it Romeinske Ryk (31 foar Kr.-395 n. Kr.), en de midsiuwske fuortsetting dêrfan, it East-Romeinske Ryk of Byzantynske Ryk. Dat de term omfiemet sa'n 2.205 jier (753 f.Kr. - 1453 n.Kr.), yn hokker perioade de Romeinske striidkrêften gâns feroaringen ûndergiene yn gearstalling, organisaasje, útrissing en taktyk, wylst in kearn fan bliuwende tradysjes bewarre bleau. 

Wol likernôch fiifhûndert jier lang, sûnt de nederlaach fan Hannibal yn 201 f.Kr. oant Romes bjusterbaarlike nederlaach tsjin de Goaten by Adrianopel yn 378 n.Kr., wie Rome sawat ûnoerwinlik. 

## Sjoch ek

* Foederaty
* Limitanei
* List fan Romeinske oarloggen
* Magister militum
* Praetoriaanske garde
Bouwepet

De **Bouwepet** is in feart yn Tytsjerksteradiel en rint fan besuden Gytsjerk, yn eastlike rjochting, sawat oan de Ottemawei ta. Oan de eastkant komt it wetter út yn De Ryd. It natuergebiet om de Bouwepet is eigendom fan It Fryske Gea. De streamdelle fan de Bouwepet is al yn de lêste iistiid ûntstien. Dit ferklearret ek dat der safolle swerfstiennen yn de grûn sitte. Ut ûndersyk die bliken dat dy stiennen út hiel ferskillende dielen fan Skandinaavje komme.

Yn Mûnein is in geologysk swerfstienmonumint it begjin- en einpunt fan in unyk natuerkuierpaad troch it natuergebiet de Bouwepet yn de Trynwâlden.
Waach (Aldeboarn)

De **[[waach]] fan [[Aldeboarn]]** waard yn 1736 boud. Yn 1937 waard it gebou troch de gemeente oankocht en nei in restauraasje sit der no de Aldheidkeamer Uldrik Bottema yn.

## Sjoch ek
* List fan Waachgebouwen yn Fryslân
List fan Waachgebouwen yn Fryslân

Yn Fryslân stean noch 13 gebouwen dy 't de funksje fan waach hân hawwe. De waachgebouwen ferlernen harren funksje en hawwe sûnt dy tiid oare bestimmingen, lykas VVV-kantoar of Aldheidkeamer.

## Skiednis
It âldste noch besteande gebou yn Fryslân is de Waach fan Ljouwert út 1598. Yn de plakken Boalsert, Hylpen en De Lemmer makket de waach diel út fan it stedhûs.

Almeast lei de waach oan in farwetter of haven om de bûter en tsiis oan te fieren.

## Plakken mei in Waachgebou

Fan ferskate oare plakken is bekend dat der ea in waach stien hat, lykas yn Akkrum, Balk, It Hearrenfean, Drylts, Jirnsum, De Jouwer, Snits, Starum, Wolvegea, Wommels en Wâldsein.

## Sjoch ek
* *Boppensteand artikel is ien fan de oersjochartikelen yn de searje* Arsjitektuer yn Fryslân

## Literatuer
*  *Meten en wegen in Friesland* (1994), Uithuizen: Bakker
Bleipet

De **Bleipet** is it súdlike stik fan de Grutte Krite yn De Alde Feanen. By de wâl lâns rint De Geau. In pet ûnstiet troch it ôfgraven fan turf. De namme fan dit feangat hat dus te krijen mei De Alde Feanen.
Anjewiel

It **Anjewiel** (Nederlânsk: *Anewiel*) is in marke noardeastlik fan De Hommerts dat troch de Tsjerkesleat nei it easten ta yn de Aldhôf út komt. 
Sûnt 1993 wurdt it ynlitwetter filtere mei sânfilters.
Fjirtich Mêd

**Fjirtich Mêd** is part fan De Alde Feanen, in fariearre leechfean sompegebiet mei in petgattekompleks. It gebiet is net frij tagonklik. It wetteroerflak is sawat 10,4 ha en de trochsneed djipte is sa'n 1,3 m.
In mêd is sawat fyftich are. It hat in oerflakte fan in stik lân dat ien man mei de seine yn ien dei meane kin.
Izakswiid

It **Izakswiid** is in mar dy't ûnderdiel is fan De Alde Feanen, in frijwol oaniensletten gebiet fan petgatten, mei dêryn it eigentlike Izakswiid. Der is lytsskalich en grutskalich ferfeante. It wiid leit yn de gemeente Ljouwert en hat in oerflak fan 13 ha. De trochsneed djipte fan it wetter is sa. 1,2 m.
Mellemole

De **Mellemole** is in spinnekopmole en ryksmonumint by Akkrum.It is in poldermole dy't yn 1849 boud waard.  

Earst stie de mole as de Polsleatpoldermole op in oare lokaasje yn Akkrum. De spinnekop is de iennige mûne dy't oerbleaun is fan it grutte tal mûnen dat ea yn Akkrum en omkriten stie. Yn 1947 waard de spinnekop ferfongen troch in gemaal, mar der folge gjin ôfbraak. 

Troch de útwreiding fan it yndustryterrein ûnder Akkrum moast de mûne yn 2004 ferhûzje nei it hjoeddeiske plak oan de ouwer fan It Deel by it pontsje fan Nijskou. De mole waard in bytsje oars werboud en krige de nije namme Mellemole. De mûne is mealfeardich en kin sûnt by need ynset wurde.    

De Mellemole is ien fan de fjouwer spinnekoppen yn Fryslân mei in achtkante ûnderbou. In oare mole oan It Deel is de Grevensmole, dy't 2 km súdliker en op de westlike ouwer stiet.

## Keppeling om utens
* Doarpsside Akkrum Ald en Nij: Akkrum- en Nesker moles
* ''Molendatabase''
* ''De Hollandsche Molen

## Sjoch ek
* Mole yn Fryslân
Sondeler Leien

De **Sondeler Leien** is in iepen mar fan ûngefear 27 ha en in gemiddelde djipte fan 1 m en in relatyf lytse ouwerlingte. De mar leit yn de gemeente De Fryske Marren tusken Aldemardum en De Lemmer, besuden Wikel.

It is in boezemwetter mei in koarte ferbliuwstiid trochdat der in soad trochstreaming is nei in grut efterlân. De ferbliuwtiid is gemiddeld sa. 22 dagen. By in tige grutte oanfier fan wetter mei in soad slyk kin it marke wierskynlik net helder wurde troch de fiskstân út te tinjen.
1305

## Foarfallen
* 23 juny - It Ferdrach fan Athis-sur-Orge wurdt sletten tusken Frankryk en it Greefskip Flaanderen. Greve Robrecht III fan Flaanderen mei nei fiif jier finzenskip werom nei syn greefskip.
* 23 augustus - De Skotske frijheidsstrider William Wallace wurdt yn Londen op befel fan 'e Ingelske kening Edwert&nbsp;I terjochtsteld

## Berne
* 29 septimber - hartoch Hindrik XIV fan Beieren († 1339)

## Ferstoarn
* 4 oktober - keizer Kameyama fan Japan (* 1249)
* 19 maart - Bianka fan Frankryk, hartoginne-gemalinne fan Eastenryk (dochter fan Filips II fan Frankryk) (* ±1278)
* 21 juny - kening Wenseslaus II fan Bohemen (* 1271)
* 23 augustus - William Wallace, Skotsk frijheidsstrider (* 1270)
Eiders

De **Eiders** (*Somatteria*) is in skaai út de famylje fan de Einfûgels. Eiders komme foar oan de seekusten en dûke it meast nei moksels en oare lytse dierkes.

It skaai bestiet út de trije soarten:

## Klassifikaasje
* *Famylje*: einfûgels (*Anatidae*)
** *Skaai*: **eiders** (*Somateria*)
*** *Soarte*: brileider (*Somateria fischeri*)
*** *Soarte*: keningseider (*Somateria spectabilis*)
*** *Soarte*: eider (*Somateria mollissima*)

## Keppeling om utens
*
Easterfeart

**Easterfeart** (Hylpersk: *Aesterfaart*) is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân, dy't fan Hylpen nei it easten rint en by de N359 oanslút op de Dyksfeart en de Nije Feart.

De namme *Aesterfaart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Oostervaart*. *Aest* (sprek út as: aast) betsjut yn it Hylpersk: *east*.

De twaënheale kilometer lange Easterfeart is ornaris part fan de rûte fan de Alvestêdetocht.

## Sjoch ek

* Fryske wetters
Jazz Jackrabbit

***Jazz Jackrabbit*** is in kompjûterspultsje út 1994, makke troch Epic MegaGames. It spultsje is makke yn Turbo Pascal 7.0 troch programmeur Arjan Brussee.
Meidat it spultsje sa populêr wie, kaam der yn 1998 in ferfolch, Jazz Jackrabbit 2.

Der binne ferskillende ferzjes fan it spultsje. Earst wie der de shareware ferzje mei ien ôflevering. Ien ôflevering hie trije wrâlden, en eltse wrâld hie twa levels en in 3D-bonuslevel. De kommersjele ferzje hat seis ôfleverings, dy't se op twa diskettes ferkochten. Letter waard noch in CD-ferzje útbrocht mei noch trije ôfleverings.

Oan 'e ein fan 1994 en 1995 binne der twa krystferzjes makke. De earste, *Christmas Edition*, hie trije levels, de twadde, *Holiday Hare '95*, hie twa wrâlden mei beide twa levels.

Op oare plakken op 'e wrâld binne der noch mear ferzjes fûn, lykas in cd mei allinnich de ôflevering 'Ballistic Bunny' dêrop.

## Ferhaal
Trijetûzen jier nei it barren fan Aesop „De Skyldpod en de Hazze“, is der wer fijannigens tusken skyldpodden en hazzen. De jazz Jackrabbit komt op ferskate planeten om Prinses Eva Earlong en Carrotus fan de skyldpod-terroristen te rêden, dy't laat wurde troch de betiisde Devan Shell.

## Keppeling om utens

* Ingelsk Haze's Hideout - Ynformaasje oer de ferskillende ferzjes en downloads fan de shareware ferzjes
* Ingelsk Jazz2Online - Grut webstek mei downloads en foarums
Frellefiver

De **Frellefiver** is in poel of marke yn De Alde Bosk bewesten Bakkefean en noardlik fan Wynjewâld. De ouwer is sompich, efkes fierder steane rodendrums en in koepel fan beammen. De poel is neamd nei frelle Eritia Lycklama à Nijeholt fan Beetstersweach. Earder wie der in prieeltsje by mar dat is letter ôfbaarnd. De rige bûken dy't der earder omhinne stean wurdt hieltyd tinner trochdat se stadichoan deagean troch de soere grûn. De Frellefiver en de bosk deromhinne binne eigendom fan Steatboskbehear. It paad fan de Slotpleats nei de Frellefiver is geskikt foar rôlstuollen.

## Keppeling om utens
*oer de Slotpleats en de Frellefiver -
Yntemasleat

De **Yntemasleat** is in sleat yn It Heidenskip tusken de Grutte Gaastmar en de Fluezen. De sleat leit yn de gemeente Súdwest-Fryslân en foarme foar de gemeentlike weryndieling de grins fan de gemeenten Nijefurd en Wymbritseradiel. Oer de Yntemasleat fart simmerdeis in pontsje.
Nije Feart

;buorskippen:
*Nije Feart (buorskip by Appelskea), in buorskip by Appelskea
*Nije Feart (buorskip by Langsweagen), in buorskip by Langsweagen

;wetters:
*Nije Feart (Appelskea), in wetter troch De Deelen
*Nije Feart (It Bilt), in wetter op It Bilt
*Nije Feart (Drachten), in wetter by Drachten
*Nije Feart (De Fluezen), in wetter by De Fluezen
*Nije Feart (Hylpen), in wetter by Hylpen
*Nije Feart (Jonkerslân), in wetter benoarden Jonkerslân
*Nije Feart (Koartsweagen), in wetter súdeast fan De Gordyk
*Nije Feart (wetter by Langsweagen), in wetter by Langsweagen
*Nije Feart (Makkum), in wetter by Makkum 
*Nije Feart (De Skâns), in wetter by De Skâns (Dongeradiel) 
*Nije Feart (Sondeler Leien), in wetter by de Sondeler Leien
*Nije Feart (De Ulesprong), in wetter by de Ulesprong  
*Nije Feart (De Westerein), in wetter by De Westerein
*Nije Feart (Westergeast), in wetter by Westergeast
Alddjip (Poppenhuzen)

It **Alddjip** is in feart yn 'e gemeente Opsterlân. Dit wetter ferbynt it Sulverkanaal mei De Boarn bylâns de Beetsterdyk.
Frederikswyk

De **Frederikswyk** is ien fan de hiele soad wiken by Jobbegea dy't yn de tiid fan de feanterij groeven binne. De Frederikswyk stiet heaks op de Skoatterlânske Kompanjonsfeart en rint nei it súdeasten.
Wytikkersfeart

De **Wytikkersfeart** (offisjeel Frysk) is in feart yn de gemeente De Fryske Marren, dy't east fan Riis rint. De feart rint troch de Wite Ikkers en ferbynt de Spoekhoekster Feart  yn súdwestlike rjochting mei de Jan Schotanuswei. Oan de oare kant fan de Schotanuswei hjit it wetter Sefonster Feart. Oant yn de 20e iuw waarden beide as ien sleat, de *Marder Sleat* beskôge.

Op it plak fan de bochten oan de súdein fan de Wytikkersfeart lei yn de 19e iuw noch de *Marder Poel*. Koart foar de noardein lei yn de 18e iuw noch in oare poel, it *Wytwetter*. De Marder Sleat bûgde doe ôf troch it Wytwetter en gong fierder nei it noardwesten, troch de *Rypster Poel* en kaam op it lêst út yn de *Swartsenbergs Sleat*, no de Ryster Feart.

De namme *Wytikkersfeart* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Witakkersvaart*.

## Sjoch ek
* Fryske wetters
Alddjip (Smellingerlân)

It **Alddjip** is in feart yn de gemeente Smellingerlân, dy't de opfeart foarmet fan de súdliker lizzende Nije Mûntsegroppe nei Aldegea. Oanspronklik wie de feart de ferbining fan de Wide Mûntsegroppe nei it Aldegeaster Sân. By de ynpoldering fan it sân waard de feart ferlangere by de *Wester Hoeke* fan it sân lâns nei Aldegea. De súdein is no part fan de Nije Mûntsegroppe.

De namme *Alddjip* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Ouddiep*.

## Sjoch ek
* Fryske wetters
Alddjip (Soarremoarre)

It **Alddjip** is it wetter dat sawat by it ierdgasstasjon benoarden Aldeboarn nei de noardliker lizzende Botmar by Soarremoarre rint.
Slypster

De **Slypster** (ek: Slypster Feart) is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân. De Slypster is in sydfeart fan de Frjentsjerter Feart tusken Turns en Reahûs en komt eastlik dêrfan út op de Ivige Leane.
Alddjip (Goutum)

It **Alddjip** (offisjeel Frysk) is in feart yn de gemeente Ljouwert, dy't fan de N32 by Barrahûs nei de súdeastliker rinnende N31 besuden Goutum rint en dêr oanslút op de Wurdumer Feart.

De namme *Alddjip* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Oude Diep*. Yn de 18e iuw wie dit de *Alde Wartenster Feart*.

## Sjoch ek
* Fryske wetters
Alde Dobbe

De **Alde Dobbe** is in dobbe of marke noardwestlik fan Westernijtsjerk yn de polder Bokkepôlen en De Keegen.
It is in grutte drinkensdobbe foar it fee mei in ringwâl deromhinne mei in hichte fan 4.80 meter boppe N.A.P. Op dizze dobbe, mei sleatten en stekken deromhinne, waard yn it ferline by driigjend heechwetter it fee opsluten. 

De dobbe helle yn 2006 it wrâldnijs doe't yn de nacht fan 31 oktober op 1 novimber by heechwetter in tal hynders ferdronk en tsientallen oare hynders mar krekt fan de ferdrinkingsdea ret wurden koene.
Smoarpôt

De **Smoarpôt** is in marke besuden it Houtwiel noard fan Feanwâlden oan de Feanwâldster Feart. It Houtwiel is eigendom fan Steatsboskbehear.
De Bratte

**De Bratte** is in delsetting noardeast fan De Gaastmar en de namme fan in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân dy't it Ringwiel mei de Idzegeaster Poel mei inoar ferbynt. De feart rint benoarden De Gaastmar.

De namme komt ek foar as pleatsnammen Grutte en Lytse Bratte. Brat soe komme kinne fan 'brjit', dus in 'brok turf'.

## Sjoch ek
* Fryske doarpen/buorskippen/delsettings
Kolmarsgat

It **Kolmarsgat** is in mar yn de gemeente Súdwest-Fryslân dat de ferbining foarmet tusken de Houkesleat en de Snitser Mar. Dit wetter rint súdwestlik fan it Starteilân dat offisjeel  Kolmarslân hjit.
Lytse Krús

It **Lytse Krús** is in eilantsje yn 'e Tsjûkemar op it plak dêr't De Skarster Rien yn it Sânwetter útkomt. It Sânwetter is in baai fan 'e Tsjûkemar dat fan it iepen wetter fan 'e mar skaat wurdt troch it Lytse Krús.
It Swin (Grou)

**It Swin** is in feart yn de gemeente Ljouwert dat fan de Kromme Grou nei Reduzum rint oan de westkant fan it Spoar Ljouwert - Swol.
1366

## Foarfallen
* Hear Arnold fan Rummen docht definityf ôfstân fan syn rjochten op it greefskip Loan.
* It prinsbisdom Luik, ( ek:Luikerlân ), wurdt troch keizer Karel IV ferplichte om **Arnold** en syn neef **Hamal** jierliks 3000 Nederlânske gûnen te beteljen.

* Poalen slút mei Litouwen in akkoart oer de ferdieling fan Roetheenje: it noardlike diel krijt Litouwen en it súdlike wurdt tawiisd oan Poalen.

## Berne
* 11 maaie - Anna fan Bohemen, earste frou fan kening Richard II fan Ingelân († 1394)
## Ferstoarn
* Ulrich IV fan Württemberg
Marbod

**Marbod**, Latyn: **Maroboduus**, (om 30 f.Kr. - 37) wie kening fan de Markomannen yn de 1e iuw.

## Skiednis
Marbod kaam yn 12 f.Kr. op 12-jierrige leeftyd as gizelder fan de Romeinen nei Rome. Hy brocht oan it hôf fan keizer Augustus syn fierdere jeugd troch en waard as Romein grutbrocht. Yn de âldheid wie it gizeljen fan bern in gewoan ferskynsel en waard dien om de útfiering fan ferdraggen ôf te twingen. Marbod wie gizelder wurden nei de oermastering fan Germaanje troch de Romeinen.

Om it begjin fan de jiertelling hinne gie Marbod werom nei syn stamgenoaten yn Bohemen en waard mei help fan de Romeinen as kening keazen. Hy soe him al gau ûntwikkelje ta in ûnôfhinklike hearsker dy't in sterk leger opboude dat mei in strange dissipline hearske. Dochs wie syn polityk der net op rjochte om de Romeinen foar de kop te stjitten. Mei keizer Tiberius sleat hy yn 6 n.Kr. in net-oanfalferdrach. 

Yn (sa.) 17 beneamde hy himsels ta kening fan alle Sueben, wêrmei't hy in grut part fan syn lânslju en oare folken tsjin him yn it harnas jage. Al gau kaam hy yn konflikt mei de Sjerusken en de Semnoanen en Longobarden dy't de side keazen fan in oare Germaanske hearsker, Herman fan de Sjerusken. 

Tusken harren kaam it ta in fjildslach dy't troch Marbod ferlern waard. Hjirtroch waard syn posysje hieltyd minder sterk en doe 't de Romeinen harren mei de sitewaasje bemoeiden waard hy troch in opstân ta fal brocht. De lieder fan dizze opstân wie Katualda, in Goatyske haadling. Marobod flechte oer de Donau nei Romeinsk gebiet, en brocht syn fierdere libben as balling troch yn Ravenna.

## Antike boarnen
* Strabo, *Geographia* VII, 1.
* Velleius Paterculus, *Historiae* II 108-111.
* Publius Cornelius Tasitus, *Annales*.
Nauwe Greons

De **Nauwe Greons** is in rivierke besuden Ljouwert. It is it ferlingde fan de Wide Greons en rint fan it Van Harinxmakanaal oer Himpens nei it Langdeel.
It wetter wie jierren ôfsluten fanwege de oanlis fan it akwadukt oer de Wâldwei. Yn 2007 is it wetter wer iepensteld. De gemeente hat plannen om in fytsbrêge oan te lizzen dy’t oanslút op it fytspaad oer it akwadukt. Dan ûntstiet in fytspaad dat Warten mei Ljouwert ferbynt.
Loftwachttoer 6H3 - Aldemardum

De **Loftwachttoer fan [[Aldemardum]]** is in loftwachttoer (postnûmer 6H3) dy't yn 1953 boud waard troch it Korps Loftwachttsjinst (KLD), in ûnderdiel fan de Keninklike Loftmacht.

It korps bestie al foar de Twadde Wrâldkriich, mar waard yn de jierren '50 fan de 20e iuw wichtiger fanwege de Kâlde Oarloch. De lieding wie yn hannen fan beropsmilitêren, it wurk waard dien troch frijwilligers. Dy moasten de loft yn 'e gaten hâlde en ûnbekende fleantugen trochjaan, benammen leech fleanende fleanmasines dy't ûnder de radar troch fleinen. De letters KLD waarden ek wol ferklearre mei *Kijken-Luisteren-Doorgeven*. De bemanning krige spesjale ynstruminten om rjochting en hichte te bepalen. De tuorrren hienen in eigen ferbining, fanwege mooglike spionaazje gie dit net oer it PTT-netwurk. De sintrale Fryske post siet yn de bunker fan de Prinsetún yn Ljouwert

Yn hiel Nederlân waarden sokke betonnen útsjochtuorren neffens in standert ûntwerp boud op plakken dêr't noch gjin bouwurken mei in heech útsjoch wienen. Meast waard dat dien troch Schokbeton út Kampen. De tuorren stiene 14 kilometer út inoar. Yn Nederlân stienen der sa'n 500. Omdat der yn Fryslân net folle hege gebouwen stiene, waarden spesjale útsjochtuorren oanlein yn Grou, Ingelum, Minnertsgea, Rie en Ypekolsgea. 

Neidat de KLD 1968 opheft waard, waarden de measte tuorren fanwege oerstalligens sloopt. Yn Fryslân bleau allinnich dy fan Aldemardum oan de Wammerterreed bewarre. Yn de toer sit ek in skûlnis omten mei de koptelefoan. Der waarden ek geregeld oefeningen hâlden. Yn 1992 waard de toer restaurearre en is no partikulier besit.

De toer is sawat 14 meter heech en is setten op in hichte fan sa'n 12 meter (op it heechste punt fan Gaasterlân), sadat de eachhichte fan in persoan op de toer hast 30 meter boppe it meanfjild is. Dat der kin sawat 8 kilometer yn de gaten hâlden wurde.


Image:Luchtwachttoren Oudemirdum 05.JPG|Utsjoch (east) op Aldemardum
Image:Luchtwachttoren Oudemirdum 06.JPG|Utsjoch (súd) op Iselmar


## Keppeling om utens
* Forten Info: Alle loftwachttuorren yn Nederlân
De Binge

** De Binge** is in feart dy't fan Kûfurderrige ôf nei de eastliker lizzende Kûfurd rint. De Binge rint troch de Polder fan Eijsinga.
Menso Alting

**Menso Alting** (Eelde, 9 novimber 1541 - Emden, 7 oktober 1612) wie in Nederlânsk predikant en tsjerkeherfoarmer.

## Biografy
Menso Altins waard berne yn Eelde. Nei inkele skoallen yn Nederlân en Dútslân hat er teology studearre yn Keulen. Yn 1564 waard er beneamd ta fikaris fan Haren. Inkele moannen letter waard er beneamd ta pastor fan Sleen. Wierskynlik hat Menso Alting yn dy perioade nea yn Sleen west en brûkte er dy funksjes, dy’t er te tankjen hie oan ynfloedrike famyljeleden, allinnich as ynkomsteboarne foar syn stúdzje. 

Noch ûnder syn stúdzje gie er by de protestantske beweging. Hy sette syn stúdzje troch yn Heidelberch. Dêr waard syn soan Basilius Alting (1572-1637) berne dy't letter in wichtich bestjoerder yn Emden wurde soe. Neidat er klear wie mei de stúdzje gie hy werom nei Helpen en Sleen om de ynwenners ta it Kalvinisme te bekearjen. 

Yn july 1567, nei de byldestoarm gie er nei Dútslân. Yn Nederlân wie hy syn libben net seker. Yn 1575 belâne er yn East-Fryslân, yn de stêd Emden. Om dy tiid bestie hast de helte fan de befolking fan dy stêd út flechtelingen út De Nederlannen. Nei skatting binne yn de twadde helte fan de 16e iuw sa'n 6000 Nederlanners nei Emden ta gien.

Yn oktober 1575 is hy beneamd ta predikant fan de grutte tsjerke yn Emden en as polityk lieder. Hy soarge foar in trochbraak fan it Kalvinisme yn Emden. Koart neidat hy predikant wurden wie ferstoar grevinne Anna fan Aldenburch. Menso Alting late de Kalvinistyske tsjinst. 

Greve Willem Loadewyk, steedhâlder fan Fryslân, helle Menso Alting yn 1594 werom nei Drinte. Oan dy perioade dankt Menso Altins syn bynamme 'de tsjerkeherfoarmer fan Drinte'. Hy brûkte faak hunebêden as kânsel foar syn hagepreken. It hunebêd D49 by Schoonoord, hjit noch altyd de Papeleaze tsjerke. 

Yn maart 1595 spile Menso Alting in grutte rol by in opstân fan de Kalvinistyske befolking fan Emden tsjin de Luterske greve fan East-Fryslân, Edzard II. Alting tocht dat Emden him ek oanslute soe by de opstannige Nederlannen. Net folle letter ferklearre de sted him ûnôfhinklik fan East-Fryslân. By it ferdrach fan Delfsyl krige Emden in semy-autonome status, dy’t er oant 1744 hâlde soe. 

Menso Altins ferstoar yn 'e âldens fan 70 jier yn Emden.

## Literatuer
* Klaas-Dieter Voß, Wolfgang Jahn (Hrsg.): *Menso Alting und seine Zeit. Glaubensstreit - Freiheit - Bürgerstolz*. (Veröffentlichungen des Ostfriesischen Landesmuseums Emden, Heft 35), Oldenburg 2012, ISBN 978-3-89995-918-5. (Begleitband zur gleichnamigen Ausstellung im Ostfriesischen Landesmuseum Emden und der Johannes a Lasco Bibliothek Emden: 07.10.2012 - 31.03.2013)
* , *Menso Altings Leben. Aus dem Lateinischen übersetzt von Erich von Reeken.* Emden (1982).
* , *Menso Alting. Eine Gestalt aus der Kampfzeit der calvinischen Kirche.* Berlyn (1928).
Jom Kipoer

**Jom Kipoer** is ien fan de wichtichste feestdagen fan it Joadske leauwen. 

Yn Levitikus 16 wurde de regels jûn foar Jom Kipoer, it wurdt ek wol de grutte fersoendei neamd. It is de ienichste dei dat in Minsk, it hillige fan it hillige binnengean mei om bloed op de kappórèt te sprinkeljen. Dit mei allinnich de hegepryster dwaan.

Nei it fernielen fan de timpel yn 70 nei Kristus koe it foarskreaune ritueel net mear syn beslach krije. Mar dôchs wurdt dizze dei noch altyd fierd. It is dei fan net ite, fan ynkear en omkear. Jom Kipoer falt op de tsiende dei nei Rosj Hasjana, de nijjiersdei. De tsien dagen foar Jom Kipoer binne dagen fan ynkear, op dizze dagen tinkt men nei oer eventuele rûzjes en oft men der sels mei skuld oan hat. Foar fersoening is berou en ynkear nedich. Op Jom Kipoer mei nimmen wat ite, útsein de minsken dy’t siik binne en de bern. Men wasket en salvet harren net op dizze dei. De minsken hawwe wite klean oan, se drage gjin jewielen en se meie gjin learen skuon drage. De manlju drage by de tsjinst in gebedsmantel en faak in deakleed. De synagoge bliuwt dei en nacht iepen, en der binne guon minsken dy’t dan 24 oeren yn de synagoge bliuwe.

Jom Kipoer begjint mei it gebed *[[kol nidree]].* De folgjende dei wurdt Levitikus 16 en 18, Numery 29, Jesaja 57 en 58 en Jona lêzen. En kear op kear wurdt bidden om ferjouwing foar alle minne dieden dy’t men dien hat. By dizze gebeden slacht men him op 'e boarst. Under it bidden gean de minsken twa kear op de knibbels. Op Jom Kipoer wurdt ek in preek hâlden. Dit bart oars net faak. Oan 'e ein fan de dei klinkt noch in eingebed, mei op 'e ein sân kear de oprop fan it folk by Elia op de Karmel: ‘de Heare, hy is God’. Dan klinkt noch it sjofar. Direkt dy jûn wurdt der al wer begûn mei it folgjende Joadske feest: It leafhuttenfeest. 

Foardat Jom Kipoer begjint stekt men in kearse oan dy’t langer as 25 oeren brânt. It ljocht giet dy dei net út. Troch de kears ferjit men net dat it Jom Kipoer is. Oan 'e ein fan de dei wurdt der *havdala* makke. Der wurdt ôfskied naam fan de dei en in skieding makke tusken de hillige tiid en de folgjende dei. Yn guon lannen is it de gewoante om op Jom Kipoer ljochtsjes te meitsjen om de foarâlden te betinken.
Slach op de Menamermieden

De **Slach op de Menamermieden** fûn plak op 18 augustus 1397. It wie in gefjocht tusken de Skieringers en Fetkeapers, dat troch de Skieringers wûn waard. De Skieringers waarden oanfierd troch Sikke Dekema en Gale Hania, wylst de Fetkeapers ûnder befel stienen fan Ode Botnia.

## Oanlieding
De oanlieding ta de slach wie de ferwoasting fan de Skieringer stinzen fan de haadlingen Sikke Dekema en Gala Hania yn Weidum. Beiden haadlingen hienen in skoftlang yn it bûtenlân west om as hierlingen yn it leger te tsjinjen. By weromkomst fûnen hja harren bûtenpleatsen ferwoaste troch de Fetkeapers. 

## Slach
De legers troffen inoar op de Menamermieden tusken de doarpen Marsum en Dronryp en rekken yn gefjocht. Yn de slach, dêr't it der tige bluodrich om wei, hienen de Skieringers de oerhân en moasten de Fetkeapers mei grutte ferliezen ôftaaie.

## Sjoch ek
* Fryske fjildslaggen
* Skieringers en Fetkeapers
De Lyts

**De Lyts** is in wetter besuden Rinsumageast en westlik fan Broeksterwâld. De Lyts rint troch de polder Tusken Lytsen fan de Galgesleat oant De Broekpollen by it monumint oan de Singel.
1798

## Foarfallen
* 17 maart - De Feriene Eastyndyske Kompanjy wurdt ûntbûn.
* 23 april - De earste Nederlânske grûnwet wurdt oannommen: de 'Steatsregeling foar it Bataafske Folk'.
* 19 maaie - Ta gelegenheid fan it oanfurdigjen fan 'e steatsregeling op 23 april wurdt it *[[Nasjonale feestdei|Nasjonaal Feest]]* holden.
* 12 juny - De steatsgreep fan jannewaris wurdt ûngedien makke troch moderate Patriotten.
* 1 augustus - De Slach op de Nyl wêrby't de Ingelske admiraal Horatio Nelson de Frânsen ferslacht.
* *sûnder datum* - Oprjochting *Bureau voor den waterstaat* (de hjoeddeiske Rykswettersteat)

## Berne
* 14 jannewaris - Johan Rudolf Thorbecke, Nederlânsk politikus († 1872)
* 17 jannewaris - Willem Jan Schuttevaer, Nederlânsk skipper, oprjochter fan de Keninklike Skippersferiening Schuttevaer († 1881)

## Ferstoarn
* 17 maart - Salomon Levy, Frysk slachter, keapman en opstanneling (* ±1750)
* 10 maaie - George Vancouver, Ingelsk ûntdekkingsreizger (* 1757)
* 26 maaie - Dirk Lenige, Makkumer dichter (* 1722)
* 4 juny - Giacomo Casanova, Italjaansk aventoersman (* 1725)
* 16 augustus - Eelko Alta, Frysk predikant, lânboukundige en politikus (* 1723)
Lukretius

**Lukretius** (folút: **Titus Lukretius Karus**; ±99 f.Kr. – 55 f.Kr.) moat ien fan Rome's grutste dichters en filosofen west hawwe, mar der is frijwol neat oer him bekend. Syn iennichste oerlevere wurk is it leardicht *[[De Rerum Natura]]* ("Oer it Aard fan de Dingen"), dat de ideeën fan 'e epikuristyske filosofy behannelet.

## Libben
Der is mar in hiel lyts bytsje bekend oer it libben fan Lukretius. It iennichste dat mei wissichheid oer him sein wurde kin, is dat er itsij in freon, itsij in kliïnt wie fan 'e dichter Gajus Memmius, oan wa't er *De Rerum Natura* opdroech. Lukretius waard yn Rome as in grut dichter beskôge, sa't ûnder mear bliken docht út in brief fan 'e steatsman en filosoof Sisero, wêryn't dy yn febrewaris 54 f.Kr. oan syn broer Kwintus skriuwt: *"De gedichten fan Lukretius binne sa'tsto skreaust: der komme allegeduerigen geniale fynsten yn foar, en dochs binne se teffens mei grut fakmanskip makke."* Ut in moderne literêre evaluaasje fan *De Rerum Natura* docht lykwols bliken dat Lukretius himsels op plakken werhellet, wylst Boek VI abrupt einiget midden yn 'e beskriuwing fan in útbraak fan 'e pest yn Atene. It gedicht liket sûnder ienige foarm fan redigearring publisearre te wêzen, mooglik fanwegen Lukretius syn hommels ferstjerren.

Der wurdt nei Lukretius ferwiisd yn it twadde boek fan 'e *[[Georgica]]* fan Fergilius, en yn it *Libben fan Fergilius*, in biografy fan 'e hân fan Aelius Donatus, wurdt ferteld dat Lukretius stoar op deselde dei dat Fergilius santjin jier waard. Dat is lykwols net wier, want Fergilius syn santjinde jierdei foel yn 53 f.Kr., en wy witte dat Lukretius stoar yn 55 f.Kr. Yn syn saneamde *Chronicon* hâldt Donatus syn learling Hieronymus út dat Lukretius sljochtsinnich waard nei't er in leafdesdrankje ynnommen hie, en dat er himsels tekoart die doe't er 44 jier wie. Dit ferhaal wurdt lykwols troch moderne histoarisy ornaris beskôge as it resultaat fan betizing of fan anty-epikuristyske propaganda.

Fierders kin allinnich noch oer Lukretius sein wurde dat er wierskynlik in telch wie út it aristokratyske Romeinske slachte fan 'e *Lucretia*, mei't út *De Rerum Natura* in yntime kennis blykt fan 'e wielderige libbensstyl fan 'e Romeinske elite. Boppedat hied er, krekt as withoefolle rike Romeinen, in djoer ûnderrjocht genoaten: it bewiis dêrfoar is syn behearsking fan it Latyn sawol as it Gryksk, en fierders syn kennis fan 'e literatuer fan syn tiid en fan 'e filosofy.

## Keppelings om utens
*  Latynske tekst fan De Rerum Natura
*  ''De Rerum Natura'' yn Ingelske oersetting op Gutenberg.org
*  ''De Rerum Natura'', boeken I en V yn Nederlânske oersetting
Annewiel

It **Annewiel** is in marke yn De Fryske Marren westlik fan Ballingboer besuden Goaiïngaryp. Even súdliker leit in Skarrewiel.
Johann Wolfgang Goethe-Universiteit Frankfurt am Main

De **Johann Wolfgang Goethe-Universiteit Frankfurt am Main** (Dútsk: *Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main*), of koartwei de **Universiteit fan [[Frankfurt]]**, waard oprjochte yn 1912 en is de grutste universiteit fan Hessen. De universiteit hat sechtsjin fakulteiten.

## Fakulteiten
De Universiteit Frankfurt hat 16 fakulteiten:

* Fakulteit 1 fan 'e Rjochtsgeleardheid;
* Fakulteit 2 fan 'e Ekonomy;
* Fakulteit 3 fan 'e Sosjale wittenskippen;
* Fakulteit 4 fan 'e Pedagogyk;
* Fakulteit 5 fan 'e Psychology & Sport;
* Fakulteit 6 fan 'e Godgeleardens;
* Fakulteit 7 fan 'e Katolike Godgeleardens;
* Fakulteit 8 fan 'e Filosofy & Skiednis;
* Fakulteit 9 fan 'e Taalkunde & Kultuerwittenskippen;
* Fakulteit 10 fan 'e Filology;
* Fakulteit 11 fan 'e Ierdwittenskip & Geografy;
* Fakulteit 12 fan 'e Ynformatika & Wiskunde;
* Fakulteit 13 fan 'e Natuerkunde;
* Fakulteit 14 fan 'e Biogemy & Skiekunde & Farmasy;
* Fakulteit 15 fan 'e Biowittenskippen;
* Fakulteit 16 fan 'e Genêskunde;

## Keppeling om utens
* Webstee Universiteit Frankfurt
Lange Sleat

*de Lange Sleat - by Aldegea
*de Lange Sleat - by Terkaple
*de Lange Sleat - by De Lemmer
en yn it meartal:
*de Lange Sleatten - by Earnewâld
Lange Sleat (Aldegea)

De **Lange Sleat** is in wetter yn de gemeente Súdwest-Fryslân by Aldegea. It rint bylâns it Aldsylspaad mei in knik nei de noardliker lizzende Hissemar, ûnder it spoar Warkum-Ljouwert troch. De Lange Sleat is sawat oardel kilometer lang.
Lange Sleat (Terkaple)

De **Lange Sleat** (offisjeel Frysk) is in feart yn de gemeente De Fryske Marren, de opfeart fan de Wide Geau nei Terkaple en Eagmaryp. 

## Rin
It wetter rint fan de Wide Geau by de Blaugerzen fan Eagmaryp lâns. De Blaugerzen binne eigendom fan Steatsboskbehear.

De súdein fan de Lange Sleat, dy't op de feart tusken Terkaple en Eagmaryp útkaam, dy is der net mear, mar de doarpen wurde berikke fia de njonkenlizzende wetters. Fia de súdein fan de Heremafeart is der ferbining mei Terkaple en fia in wetter yn it ferlingde fan de Boksleat mei Eagmaryp. At dit lêste noch part fan de Lange Sleat is, is net dúdlik.

De Lange Sleat oer dat hiele ein, fan de Wide Geau oant de stiennen brêge yn Eagmaryp/Terkaple (dêr't earder it molkfabriek stie), is likernôch 2,5 km. lang.

## Slúske
By it kearslúske, dat simmerdeis meastal iepen stiet, leit oan de kant fan de Blaugerzen in oanlisplak dat de Knarrekrite neamd wurdt. In soad âldere boatsjeminsken lizze hjir de boat del en geane dan hjirwei, troch De Dolten, nei De Jouwer ta te boadskipjen.

## Ferbinings
Parallel oan de Lange Sleat rint oan de súdeastkant de Boksleat. Nei de ruilferkaveling is de Boksleat ôfsluten. Troch Eagmaryp is der ferbining mei de Syltsjesleat en de Sânsleat.

## Namme
De namme *Lange Sleat* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Lange Sloot*. Yn de 19e iuw hiet de feart ek wol fan *Agge Douwessleat*.

## Sjoch ek
* Fryske wetters
Lange Sleat (De Lemmer)

De **Lange Sleat** is in feart dy't fan de súdlike punt fan de Grutte Brekken by De Lemmer nei de Ie, yn de gemeente De Fryske Marren. By dy oansluting op de Ie leit op de súdlike wâl Bûten Ie. De Lange Sleat is 2,5 kilometer lang.
Yskeburrefeart

De **Yskeburrefeart** is in feart yn de gemeente Súdwest-Fryslân dy't Ferwâlde oer Skarnebuorren mei it súdliker lizzende Warkum ferbynt. Yske is in jongesnamme. Fan oarsprong is dit in feart tusken de Dolte en it wetter efter de Iselmardyk. It is neamd nei it buorskip Yskebuorren (Súdwesthoeksk: *Yskeburren*).
Yndyk (Koudum)

**Yndyk** is in wetter dat tusken Hylpen en Koudum rint mei in lingte fan 4 km. It wetter begjint yn Hylpen by de ferbining mei de Sylroede en giet ûnder it spoar Starum-Warkum troch. By Koudum komt de Yndyk út by De Grûnzen en de Krússleatsbrêge. Dat is de krusing mei De Grûnzen. Dêrnei krijt it de namme Krússleat dy't yn de Moarre út komt. Oer de Peale Sleat is der ferbining mei de Westerfeart en mei de Sylroede is der ferbining mei de Easterfeart. De Yndyk is part fan de rûte fan de Alvestêdetocht.

De namme *Yndyk* jildt sûnt 15 maart 2007 as de offisjele namme, as ferfanging foar de eardere offisjele namme *Indijk*.

## Galery

20180719_Zicht_op_de_Grote_kerk_van_Hindeloopen_vanaf_de_Indijksbrug1.jpg|Yndyk yn Hylpen nei it westen ta sjoen 
Waterweg_in_Hindeloopen._30-03-2021._(actm)_01.jpg|Yndyk y Hylpen nei it easten ta sjoen
Elfstedentocht. Kopgroep in Hindeloopen, Bestanddeelnr 907-5936 (cropped).jpg|Brêge oer de Yndyk yn Hylpen, lofts de Sylroede, de Alvestêdetocht fan 1956
Elfstedentocht, reportage, Bestanddeelnr 906-2824.jpg|Brêge oer de Yndyk yn Hylpen, de Alvestêdetocht fan 1954
Exterieur OVERZICHT - Hindeloopen - 20263058 - RCE.jpg|De Yndyk by it earderee Stedhûs fan Hylpen