open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hans Wassenaar

**Hans Wassenaar** (Tsjummearum, 11 oktober 1990) is ien fan 'e keatsers dy't it Klaverke Fjouwer wûn ha. Yn 2017 wûn hy mei it partoer fan Ljouwert de bûnspartij, wêrmei hy de lêste benedichde partij binnenhelle, neidat hy in 2016 de PC wûn hie. Hy wun de PC fjouwer kear en waard de earste twa kear keazen ta kening. Ein july 2023 makke Wassenaar bekend dat er oan it ein fan it seizoen ophâld mei keatsen.

## Prizen
* 2007 - Freule 1e priis
* 2008 - Jong Nederlân 3e priis
* 2009 - Jong Nederlân 1e priis
* 2012 - Jong Nederlân 2e priis
* 2015 - PC 2e priis
* 2016 - PC 1e priis
* 2017 - de Bond 1e priis
* 2018 - PC 3e priis
* 2018 - de Bond 3e priis
* 2019 - PC 1e priis
* 2021 - de Bond 4e priis
* 2021 - PC 3e priis
* 2022 - de Bond 1e priis
* 2022 - PC 1e priis
* 2023 - de Bond 2e priis
* 2023 - PC 1e priis
Biltske Beweging

De **Biltske Beweging** is in ynformele maatskiplike streaming op it Bilt, dy't basearre is op in troch de eigen kultuer en Biltske taal basearre gefoel fan mienskip mank de Bilkerts as etnyske groep. Dat mienskipsgefoel giet tebek oant de iere skiednis fan it Bilt, doe't dy krite oan it begjin fan 'e sechstjinde iuw bedike waard. De Biltske Beweging as streaming ûntstie lykwols pas yn 'e rin fan 'e tweintichste iuw, foar in part ûnder ynfloed fan en yn 't earstoan yn opposysje tsjin de Fryske Beweging. Wat dat oangiet hat de Biltske Beweging in soad wei fan 'e Stellingwerver Beweging.

Fan âlds hawwe de Bilkerts in dúdlik ûnderskiedbere eigen identiteit, dy't troch de iuwen hinne in fruchtbere fiedingsboaiem bliek foar politike streamings fan alderlei mêd, lykas patriottisme, liberalisme, sosjalisme en anargisme. De njoggentjinde-iuwske Fryske skriuwer Waling Dykstra, dy't sels fan berte in Bilkert wie, spile as ien fan 'e earsten yn op 'e Biltske eigenheid troch ferskate boekjes oer aktuële fraachstikken yn it Biltsk út te bringen. Yn 'e tweintichste iuw wiene it Hartman Sannes en Hotze Sytses Buwalda dy't grûnlizzende publikaasjes skreaune oer de Biltske taal en skiednis. As medium tsjinne faak de *[[Bildtse Courant]]* en nei de Twadde Wrâldoarloch de *[[Bildtse Post]]*.

Sûnt 1980 rekke de Biltske Beweging yn in streamfersnelling, wat feroarsake waard troch de dat jiers ynfierde ferplichting fan ûnderwiis yn it Frysk. Op it Bilt joech dat in protte trelit, en waard de Stichting Ons Bildt oprjochte om it 'Fryske ymperialisme' te kearen. Nei in krêftmjitting krigen de net-Frysktalige dielen fan Fryslân de mooglikheid om ûntheffing fan 'e ferplichting oan te freegjen. Dêrfoaroer stie dat der dan wol lesjûn wurde moast yn 'e eigen taal, kultuer en/of skiednis. Om foar Biltsktalich lesmateriaal te soargjen, waard doe de Kemissy Bildts yn it libben roppen, dy't him yn 1999 ûntjaan soe ta de Kemissy Meertalighyd. It Bildts Dokumintasysintrum, dat sûnt 1990 bestiet, sammelet al it âlde foto- en filmmateriaal oer it Bilt en makket it digitaal beskikber. Yn 1999 ûntstie de Aerden Plaats, in kultureel besikerssintrum dat him njonken it ferskaffen fan toeristyske ynformaasje taleit op skiednis, kultuer en keunst. Sûnt 2015 binne alle neamde organisaasjes feriene yn 'e Stichting Bildts Aigene,
PC 2017

De PC fan 2017 waard op woansdei 2 augustus ferkeatst. De 164ste edysje waard ferkeatst op in berûne, mar drûge dei, en de winners wienen Bauke Triemstra, Alle Jan Anema en Hendrik Kootstra.

## Keats-off en it Lotsjen
De lotting foar de keats-off wie tongersdei 24 july. De partoeren foar de keats-off wienen dy fan Remmelt Bouma c.s., André van Dellen c.s., Patrick van Dellen c.s. en Jelte-Pieter Dijkstra c.s. Dijkstra c.s. wûnen in plak op 'e list. De lotting fan 'e PC fûn plak op moandei 31 july. 

## Earste list

## Twadde list

## Heale finale

## Finale
De finale gong tusken de partoeren 1 (Bauke Triemstra c.s.) en 14 (Jelle Attema c.s.). Nei in foarsprong fan twa earsten foar Attema c.s., kamen Triemstra-en-dy tichterby en kaam úteinlik alles oan 'e hang. Nei de opslach van Triemstra krige er de bal sels wer retournearre en koe er it ôfmeitsje troch de bal yn 'e linker foarhoeke te slaan, wêrtroch de keats net foarby wie. 

### Kening PC 2017
Hendrik Kootstra waard útroppen ta kening fan dizze PC.
Anna Netrebko

**Anna Netrebko** (Krasnodar, 18 septimber 1971) is in Russysk-Eastenryksk operasjongster fan etnysk Oekraynsk komôf.

## Diskografy
* 2003 - *Opera Arias* (Deutsche Grammophon)
* 2004 - *Sempre Libera* (Deutsche Grammophon)
* 2006 - *The Russian Album* (Deutsche Grammophon)
* 2006 - *The Mozart Album* (Deutsche Grammophon)
* 2007 - *Duets* (mei Rolando Villazón) (Deutsche Grammophon)

## Keppeling om utens
* Offisjeel webstee
Tsjerke fan Westernijtsjerk

De **Tsjerke fan Westernijtsjerk** is in tsjerke út de 13e iuw yn Westernijtsjerk by Marrum. 

## Skiednis

De tsjerke waard yn de 13e iuw boud op de grûn dêr't eartiids de stins fan de Jeppema's stie en mooglik oan Oswald fan Noardumbrje wijde. Foar de bou waard it âldere ôfbraakmaterjaal fan Jeppema-State brûkt.

Yn de 15e iuw waard de ienskepige tsjerke mei in trijesidich koer fernijd en grutter makke. De súdlike muorre is om 1800 hinne mei lytse bakstien beklaaid. Yn deselde tiid brocht men ek steunbearen oan om it gebou op syn plak te hâlden. Mei de restauraasje fan 1988 binne fiif steunbearen ferwidere (twa oan de súdlike kant en trije oan de noardlike kant). De steunbearen oan it koer bleaune bewarre.  

Op de hoeken fan it koer is noch let-romaanske muorredekoraasje te sjen yn de styl fan mitsele stiennen mei in rûne útstekkende foarm. Tichtmitsele ramen en portalen binne op ferskate plakken op de muorren te finen.

Trije iuwen lang hat Westernijtsjerk in selsstannige parochy mei in eigen pastoar west. Dêr kaam nei de reformaasje feroaring yn, sûnt foarme Westernijtsjerk tenei in tsjerklike kombinaasje mei Marrum. De herfoarme gemeente brûkte de tsjerke allinne yn de simmermoannen fanwegen it ûntbrekken fan ferwaarming.

## Toer

De toer is fan lettere datum dan de tsjerke en waard yn de 15e iuw tafoege. Yn de toer hingje twa âlde klokken út 1385 en 1405. De grutste klok hat it opskrift (yn gotyske letters): "*Te colo virgo pia vocorque postea ergo Maria A.D. MCCCLXXXV*" (Jo ferearje ik fromme jongfaam en fierders wurd ik dêrom Maria neamd. Yn it jier fan ús Heare 1385). De lytse klok krige de tekst: "*A.D. MCCCCV cum trahor audite voco vos ad gaudia vite*" mei (Yn it jier fan ús Heare 1405. Als ik lutsen wurd, hear! Ik rop Jo ta de blydskip fan it libben.)
## Ynterieur
De iken preekstoel is om 1730 hinne boud, de trep is 19e iuwsk. Oan de preekstoel hinget in koperen doopbekkenhâlder. It doophek waard yn de 19e iuw fernijd. Foar de preekstoel oer stiet tusken twa ienfâldige 19e iuwske oerkappe hearebanken in rikere dekorearre dûbele 17e iuwske bank.

Nijsgjirrich oan de achterste tsjerkebanken binne fjouwer fersierde sydstikken, dy't datearje út de gotyske tiid..    
 
It oargel yn de tsjerke is it earste oargel dat Fokke Bakker (1842-1904) en Arjen Timmenga (1854-1920) tegearre bouden. It twamanualige Bakker & Timmenga-ynstrumint waard op 20 juny 1880 yn gebrûk nommen. It oargel is yn orizjinele steat bewarre bleaun en krige net earder dan yn 1982 in elektryske wynfoarsjenning. 
## Gebrûk
Yn 2005 is de tsjerke oerdroegen oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken. De tsjerke wurdt no brûkt foar rou- en trouplechtichheden, konserten en kulturele útstallings. De Protestantske gemeente Marrum/Westernijtsjerk makket sûnt allinnich nog gebrûk fan de Godehardustsjerke yn Marrum.

## Sjoch ek
* Godehardustsjerke (Marrum)

## Ofbylden

Tsjerke fan Westernijtsjerk, hearebank.jpg|*Hearebank*
Tsjerke fan Westernijtsjerk, grêf.jpg|*Grêfstien mei gotysk râneskrift*
Tsjerke fan Westernijtsjerk, preekstoel.jpg|*Preekstoel*

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Tsjerke fan Hichtum

De **Tsjerke fan Hichtum** oan de Schwartzenbergwei is in tsjerke fan de protestanske gemeente Burgwert-Hartwert-Hichtum. It is ien fan de âldste tsjerken fan Fryslân. 

## Skiednis
Nei alle gedachten hawwe de muontsen fan it kleaster Blomkamp by Hartwert in grutte rol spile by de bou fan de tsjerke. De fan oarsprong romaanske tsjerke út de 12e iuw waard yn de 15e iuw gotisearre. Romaansk binne noch de healrûne apsis, de tichtmitsele rûne finsters oan de noardlike kant en in lyts tichtmitsele finster leech yn de súdlike muorre by it koer (mooglik in hagioskoop); gotysk binne de ramen (trije yn de súdlike muorre, twa yn it koer en ien yn de noardlike muorre). 

Nei de reformaasje waard Hichtum mei Burchwert en Hartwert ien tsjerklike gemeente. De pastory stiet yn Burchwert. De steunbearen binne om 1600 hinne oanboud.  

Yn 1730 waard neffens in ûntwerp fan Claes Bockes Balckin nij ferwulft en dak boud.

## Toer
Wannear't de toer boud waard is net bekend. Oant de Twadde Wrâldkriich hongen der yn de toer twa klokken út 1617 en 1623. Op lêst fan de Dútske besetter waarden de klokken yn de Twadde Wrâldkriich foardere en allinnich de klok út 1617, getten troch Hans Falck, is útwerom fûn en hinget tsjintwurdich tegearre mei in moderne klok wer yn de toer. Oan de noardlike kant is in tichtmitsele poartsje yn gotyske styl te sjen. De sark by de noardlike kant fan de toer dekt in grêfkelder. 

## Ynterieur
De preekstoel stamt út 1795 en wurdt droegen troch in earn, dy't mooglik noch in ûnderdiel útmakke fan in preekstoel út 1609. Yn 1882 waard it ynterieur feroare en ferhuze de preekstoel fan it tradisjonele plak oan de súdlike muorre nei it koer. Sûnt dy tiid giet it grutte epitaaf út 1656 ta oantinken fan Hessel fan Huyghis en syn frou Frouck fan Wyckel foar in part skûl efter de preekstoel. Oant 2013 stiene der foar yn de tsjerke noch fjouwer banken foar de tsjerkeried, tsjintwurich binne der noch twa fan oerbleaun. De tsjerkebanken binne ienfâldich en 19e iuwsk..

## Oargel
Tagelyk mei in nije preekstoel krige de tsjerke ek in nij oargel. De Ljouwerter oargelbouwer Albertus fan Gruisen boude it ienmanualige ynstrumint yn 1795 achter in kast, dat mei ynstruminten is fersierd. Sûnt dy tiid binne der troch Willem Hardorff en Bakker & Timmenga ûnderhâldswurksumheden útfierd, sûnder dat de disposysje feroare.    

In grutte sark jout it plak oan fan de grêfkelder fan de famylje Aysma en Huyghis.

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Skoalboerd (tas)

In **skoalboerd** wie foarhinne in soarte fan houtene skoaltas, wêryn't de bern boeken mei nei skoalle namen of yn bewarren.
Tsjerke fan Piaam

De **Tsjerke fan Piaam** is in tsjerke yn Piaam, dy't diel útmakket fan de Protestantske gemeente Makkum. De eardere herfoarme tsjerke is in ryksmonumint.

## Skiednis
It hie yn de 20e iuw net in soad skeelt of it oarspronklik romaanske tsjerkje hie der net mear stien. De steat fan it gebou wie yn de jierren 1940-1950 sa striemin, dat it tsjerke op ynstoarten stie. Der bestie sels grutte twifel oft it gebou noch wol te rêden wie, mar mei in soad trochsetten slagge it Piaam en de tsjerkfâldij om yn de jierren 1950 in restauraasje fan de grûn te krijen.

Oant 1555 hie it oan Nikolaas fan Myra wijde tsjerkje noch in reiten tek. Tegearre mei it ferfangen fan houtwurk en de reparaasje fan de pastory krige de tsjerke sûnt dy tiid in laaien tek. Mei de restauraasje healwei de 20e iuw kamen de laaien net werom en waarden se ferfongen troch Fryske dakpannen.

In tekening fan 1722 byldet it tsjerkje noch mei in sealtektoer ôf. Yn de 18e iuw waard de westlike gevel op 'e nij boud en krige it tsjerkje de hjoeddeiske dakruter.  

Mei de restauraasje fan de jierren 1950 krige de tsjerke in gotysker oansjen troch it ynbringen fan spitsbôgefinsters yn de súdlike muorre. De noardlike muorre hat gjin finsters mear. 

It ienskepige tsjerkje hat in fjouwersidich koer, itjinge yn Fryslân fierder allinnich by de tsjerken fan Nes en Jouswier foarkomt. De yngong fan de tsjerke leit oan de westlike kant, de noarder- en sudertagong binne tichtset.
Hersteld grifformearde tsjerke De Kandelaar (De Pein)

De **Kandelaar** oan de Kommisjewei is in tsjerkegebou fan de Grifformearde tsjerke (wersteld) fan De Pein en omkriten. De gemeente hat yn 2012 it gebou oernommen fan de herfoarme gemeente fan De Pein-Nijegea-De Tike.  

## Gemeente
Yn oktober 2012 ferkocht de herfoarme gemeente it gebou oan de Grifformearde tsjerke (wersteld). Dêrmei slagge de gemeente yn it doel om it gebou foar de kristlike earetsjinst te behâlden. Mei de ferkeap hâldt de herfoarme gemeente ien tsjerke oer, dy't yn Nijegea stiet. De grifformearde gemeente bestiet foar de haadsaak út leden dy't út de Grifformearde Tsjerken frijmakke stapt binne en sûnt 2004 by inoar kamen yn de Hippolytustsjerke fan Olterterp. De gemeente hat him letter oansletten by it tsjerkeferbân Grifformearde Tsjerken (Hersteld). 

## Bouskiednis

De tsjerke waard yn 1908 foar de herfoarme gemeente fan De Pein boud en kaam yn it plak fan in oan Salvator wijde midsiuwske foargonger út de 12e of 13e iuw. Dat oarspronklik fan kleastermoppen boude tsjerkje krige letter in sealtektoer. Yn de 19e iuw waard de tige ferboude tsjerke slim boufallich. Al earder wie de sealtektoer ôfbrutsen en ferfongen troch in tuorke boppe de westlike gevel. Fan in restauraasje kaam it net, nei alle gedachten om't de kosten fan in restauraasje te heech útfoelen. Sa folgen de sloop fan de âlde tsjerke en de nijbou oan de súdlike kant fan de Kommisjewei.

Yn 2016 is de tsjerke troch de nije eigner restaurearre. 

## Arsjitektuer
De tsjerke is neffens in ûntwerp fan Wolter te Riele as in sintraalbou oanlein en hat in plattegrûn yn de foarm fan in gryksk krús. De toer, dy't foar in part yn de tsjerke boud is en dêr't in klok út 1659 yn hinget, hat in bekroaning fan in tintdak. It noardlike yngongsportaal is dekorearre mei in gevelstien út 1630 en de oansetstikken binne fersierd mei monstereftige koppen. Foar de dakbedekking is keazen foar glazuere Tuile-du-Nord-pannen yn in brune kleur.   

Yn 1975 waard de tsjerke oan de súdlike kant fergrutte mei in útbou yn in oare stiensoart en in plat dak. 

## Ynterieur

Ofkomstich út de âlde tsjerke is de 17e-iuwske preekstoel mei klankboerd. It klankboer is op de hoeken dekorearre mei symboalen fan de evangelisten.

Ut de tiid fan de bou stamme de twa grutte lampen, de lampen oan de muorren, it doophek en de oan wjerskanten steande sletten banken yn de dooptún.  

Yn de finsters binne glês-yn-lead ramen oanbrocht mei foarstellings dy't ferwize nei kristlike deugden (de Hope, it Leauwen en de Leafde).   

## Oargel
Mei de bou fan in nije tsjerke krige de herfoarme gemeente ek in nij oargel. It waard troch Bakker & Timmenga út Ljouwert boppe de preekstoel boud en yn de jierren 1960 restaurearre. 

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
The Caller

* ''The Caller'' (folksferske), in folksferske út 'e 19e iuw, skreaun troch Ned Corvan
* ''The Caller'' (film út 1987), in Amerikaanske thriller út 1987
* ''The Caller'' (film út 2008), in Amerikaanske drama-thriller út 2008
* ''The Caller'' (film út 2011), in Amerikaanske horror-thriller út 2011
* ''The Caller'' (roman fan Karen Fossum), oarspronklike (Noarske) titel: *Varsieren*, in misdieroman fan Karen Fossum út 2009
* ''The Caller'' (roman fan Juliet Marillier), in fantasyroman foar jongfolwoeksenen fan Juliet Marillier út 2013
* ''The Caller'' (tydskrift), it orgaan fan 'e organisaasje Crime Stoppers International
Grifformearde tsjerke (De Pein)

De **Grifformearde tsjerke** yn de De Pein is ien fan de twa tsjerken fan de Protestanske gemeente Nijegea-De Pein-De Tike.

## Skiednis
Op 13 maart 1891 waard de grifformearde gemeente fan Nijegea-De Pein-De Tike ynstituearre. Foar dy tiid foelen de grifformearden fan dy doarpen ûnder de grifformearde gemeente fan Aldegea, dêr't al sûnt 1836 in ôfskieden gemeente bestie.
  

It hjoeddeiske moderne gebou ferfong yn 1978 in grut monumintaal gebou út 1912, dat yn fjouwer moannen tiid boud wie. Om noch mear romte te meitsjen waard dy tsjerke yn de jierren 1930 fan in twadde kreake foarsjoen. De tsjerke wie troch de groeiende gemeente lykwols yn de jierren 1950 al wer te lyts. Ferskillende ferbouwings brochten gjin grutte ferbetterings. Yn de jierren 1970 kaam der nei in perioade fan stabilisaasje op 'e nij in taname fan it tal lidmaten. Doe't de gemeenteleden yn dy tiid de kar jûn waard om de besteande tsjerke te renovearjen of de âlde tsjerke troch nijbou te ferfangen, keas in grutte mearderheid foar nijbou. Op 19 febrewaris 1978 waard de lêste tsjinst yn de âlde tsjerke holden. Dêrnei folge de ôfbraak en de nijbou en op 22 desimber 1978 koe it nije tsjerklik sintrum yn gebrûk nommen wurde. 

De gemeente fierde yn 1991 it hûndertjierrich bestean. Yn it ramt fan it jubileum waard troch Jan Bijlsma it boek "*Honderd jaar Gereformeerde kerk Nijega, Opeinde en De Tike (1891-1991)*" skreaun.

Op 13 maart 2016 fierde de grifformearde gemeente it 125-jierrich bestean.

## Oargel
It oargel fan de grifformearde tsjerke waard yn 1989 boud troch Sicco Steendam út Roodeschool en ferfong in âlder pneumatysk oargel út 1914 fan Pieter van Dam. It wie ynearsten it doel om in nij ynstrumint yn de besteande kast te bouwen, mar houtwjirm hie it front sa bot oantaast dat in nije kast needsaaklik wie. 

Op útstel fan Steendam is de bou fan it nije oargel basearre op it Bätz/Witte-oargel fan de Alde Tsjerke yn Delfshaven út 1850. It wie de earste opdracht foar de oargelbouwer en it risseltaat waard yn binnen- en bûtenlân priizge. Inkelde registers fan it âlde oargel binne troch Steendam fan it âlde oargel oernommen en ek is 19e iuwsk piipwurk út it Van Dam-oargel op 'e nij brûkt.  

Om't it jild op wie bleau der lykwols noch plak oer foar noch in pear registers. Yn 2009 foege Steendam in Dulciaan op it boppewurk, in Bazuin op it pedaal en in tremulant ta. It oargel waard op 12 septimber 2009 op 'e nij yn gebrûk nommen mei in konsert fan Martin Mans.

## Keppeling om utens
* Disposysje en ynformaasje oargel
Alde- of Pelgrimvaderstsjerke

De **Alde- of Pelgrimvaderstsjerke** is in tsjerke oan 'e Aelbrechtskolk yn it histoaryske Delfshaven, gemeente Rotterdam. 

## Skiednis
De tsjerke waard yn 1417 as Antoniuskapel boud en makke diel út fan 'e parochy Schoonderloo. Sûnt 1574 is it in protestansk tsjerkegebou. De ynternasjonale reputaasje hat de tsjerke te tankjen oan 'e Pilgrim Fathers. Ear't hja nei Amearika teagen, holden hja dêr harren lêste tsjinst yn Nederlân. Yn 'e Feriene Steaten draacht de tsjerke dan ek de namme *Pilgrim Father Church* 

Yn 1761 fûn in grutte ferbouwing fan 'e gotyske tsjerke plak. It bouwurk waard doe mei 3,5 meter ferhege en út dy tiid stamt ek de hjoeddeiske foargevel mei it houten tuorke. 

Sûnt 1998 is de tsjerke by de *Stichting Oude Hollandse Kerken* ûnderbrocht. Yn dy tiid fûn ek de lêste restauraasje plak. Ek it Bätz-Witte-oargel waard doe renovearre. De tsjerke wurdt brûkt troch de herfoarme gemeente fan Delfshaven.

## Ynterieur

Yn 'e tsjerke stiet in fjouwerkante preekstoel mei doopstek en twa bôgen út it twadde fearn fan 'e 18e iuw. Efter de preekstoel is in grut boerd mei in list yn 'e styl fan Loadewyk XV-XVI oanbrocht, dêr't de wurden fan 'e belidenis fan it leauwen op steane.  

Dêrnjonken beskikt it gebou oer in karriljon mei fjouwerenfjirtich klokken. De tún fan 'e tsjerke is yn 'e âlde steat werom brocht.

## Oargel
De bou fan it earste oargel yn 'e tsjerke fûn yn 1757 plak. Likernôch in iuw letter waard it oargel ferfongen troch in ynstrumint fan Bätz en Co, in oargelbedriuw yn Utert, dat ûnder lieding stie fan 'e Dútser C.G.F. Witte. Yn 1855 wie it ynstrumint, dat op in moarmeren galerij kaam te stean, foltôge. Yn 1957 fûn in restauraasje plak wêrby guon dielen fan it oargel ferdwûnen en it ynstrumint in pear wizigings ûndergyng. Yn it begjin fan 2001 brocht de oargelmakkerij Steendam it oargel werom yn de steat fan 1855. 

It Bätz-Witte-oargel stie yn 1989 model foar it ynstrumint, dat Sicco Steendam foar de grifformearde tsjerke yn De Pein boude. 
## Gebrûk
De herfoarme gemeente Delfshaven makket noch jimmeroan gebrûk fan 'e tsjerke. De gemeente is oansletten by de Protestanske Tsjerke yn Nederlân. Dêrnjonken fine der yn de tsjerke konserten, lêzings en útstallings plak. Ek kin de tsjerke hierd wurde foar trou- en routsjinsten.

## Keppeling om utens
* De tsjerke op it webstee fan de Stichting Oude Hollandse Kerken.
Hubertustsjerke (Lollum)

De **Hubertustsjerke** is de eardere herfoarme en tsjintwurdich de protestanske tsjerke fan de PKN-gemeente Lollum-Waaksens. De tsjerke is ûnderbrocht by de Stifting Doarpstsjerken Lollum-Waaksens.

## Skiednis
De ienskippige tsjerke is fan romaanske oarsprong en waard yn de 13e iuw mei in healrûn koer boud. Mei troch de grutte spitsbôgefinsters en it oanbringen fan in nij spitsbôgefries yn de 19e iuw krige de tsjerke in mear goatysk oansjen. Ut 1883 datearret de westlike gevel mei de heal ynboude toer. Yn de houten opbou hinget in klok mei in diameter fan 79 sintimeter út 1550. De klok is getten troch fan Geart fan Wou II.  

It lêste diel fan de 19e iuw foarme in djiptepunt yn de skiednis fan de tsjerklike gemeente fan Lollum. Krekt nei de restauraasje fan de herfoarme tsjerke en de bou fan in nij oargel rekke de gemeente yn 1887 yn ien klap likernôch 90% fan de lidmaten kwyt oan de nij stifte Nederdútsk-grifformearde gemeente fan Lollum. De lytse minderheid dy't lidmaat bleau fan de herfoarme tsjerke krige de tsjerke, de nije pastory (boud yn 1875) en al it besit fan de tsjerke tawiisd, wylst de grifformearden alles fan de grûn ôf opbouwe moasten en earst in beskieden tsjerke en letter de Greidhoeke-katedraal sette lieten. 

Tsjintwurdich foarmje de Lollumer herfoarmen mei de grifformearden wer ien protestantske gemeente. 
## Restauraasje 2017
De tsjerke fan Lollum is yn 2017 restaurearre. De kosten fan de restauraasje waarden op likernôch € 400.000 begrutte. Foar it ynheljen fan it ûntbrekkende bedrach hat de Stifting Doarpstsjerken Lollum en Waaksens in publyksliening útskreaun. Mei de restauraasje is ek de ynrjochting fan de tsjerke oanpast oan de hjoeddeiske liturgyske easken en binne de banken yn it middendiel ferfongen troch stuollen. Sa is in yntimere sfear makke yn de tsjinsten en foar troch de wike it gebou geskikt wurden foar multifunksjoneel gebrûk. By it iepen brekken fan de flier binne santjin sarken ûntdutsen. De âldste sark wie dy fan pastoar Jouke Gatses út 1550. De oare sarken wiene allegear 17e-iuwsk. De sarken ferdwûnen mei it lizzen fan in nije houten flier wer út it sicht  

## Ynterieur
De preekstoel stiet yn it koer en is yn 1718 boud troch Cornelis Cornelsz. Bûten it doophek steane elk oan in kant twa ienfâldige hearebanken. Oan wjerskanten fan it middenpaad steane de frouljusbanken en manljusbanken. Fan sân frouljusbanken hawwe de wangen moai snijwurk, dat let 18e iuwsk is.  

## Oargel
It oargel yn de tsjerke waard yn 1914 troch Bakker & Timmenga boud. Foar de bou fan it ynstrumint makke Bakker & Timmenga gebrûk fan besteand materjaal fan in yn 1875 troch Jan van Gelder boud oargel.
## Keppeling om utens
* Ynformaasje en ôfbylden fan it oargel
Tsjerke fan Ginnum

De **Tsjerke fan Ginnum** is in eardere herfoarme tsjerke yn Ginnum.

## Skiednis
De tsjerke waard yn de 12e iuw op in terp boud, dy't yn de 19e iuw grutdiels ôfgroeven is. It âldste diel fan de tsjerke is it diel yn de noardlike muorre, dy't noch fan dowestien is. Oan it ein fan de 13e iuw fûn in ferbouwing en fergrutting fan de tsjerke yn westlike rjochting plak. De tichtmitsele bôge oan de noardlike kant wiist op in eardere útbou dy't yn de katolike tiid as sakristy tsjinst dien hat. De toer is mooglik 15e-iuwsk. 

Yn de jierren 1970 waard de tsjerke troch de Stifting Alde Fryske Tsjerken restaurearre. Doe is it hiele tsjerkemeubilêr der út sloopt en waard de romte ûnder de toer yn ferbining brocht mei de tsjerke.  

## Gebrûk

Likernôch healwei de 20e iuw waard der foar it lêst in tsjinst yn de tsjerke fierd. Sûnt dy tiid tsjerket Ginnum yn Reitsum. Eigner is tsjintwurdich de Stifting Alde Fryske Tsjerken, dy't it gebou brûkt as atelier foar keunstners.

## Ynterieur
Fan it âlde ynterieur is yn de tsjerke neat bewarre bleaun. De preekstoel, de Roordabank en de gewoane tsjerkebanken binne mei de restauraasje fan 1973 ferwidere. It doopfont fan foar de reformaasje stiet hjoeddedei yn it Frysk Museum. In oargel hat de tsjerke nea hân. 

Yn it koer, dat yn de 14e iuw oanboud waard, binne noch in tal nissen en in ''piscina'' út de katolike tiid te sjen. Fan de fresko's yn de tsjerke bleau oan de noardlike kant fan it koer in fragmint fan in pear Maltezer krusen en in Turkske knoop oer, dy't gjin begjin en gjin ein hat en symboal stiet foar de ûneinigens fan God.

It oerwurk fan de tsjerke datearret fan 1564 en is it âldste Fryske oerwurk fan getten izer. Yn 2006 krige it oerwurk in elektrysk opwynsysteem, dat sa oanbrocht is dat it oerwurk wer yn oarspronklike steat werom brocht wurde kin. De twa klokken yn de toer binne yn 1344 en 1490 getten. De lytste mei in diameter fan 61 sintimeter is de âldste en waard neffens it opskrift *Anno Dni MCCCXLIIII Stephanus Me Fecit Sb Domno Dodoni plebano Sippa foghet* getten troch in Stefanus. De jitter fan de grutte klok út 1490 mei in diameter fan 72 sintimeter (*Anno Dni MCCCCXC dno Dirico Eeckama Wibrando Roerda et uxore eius Auck et Hesselo Advocato*) is net bekend.

## Keppeling om utens
* Protestantske gemeente De Flieterpen PKN-gemeente Flieterpen] 

## Ofbylden
Tsjerke fan Reitsum

De **Tsjerke fan Reitsum** is de tsjerke fan de protestanske gemeente De Flieterpen.

## Skiednis
Op in kaart fan Ruerd fan Juckema út 1626 en in tekening fan Jacob Stellingwerf út 1722 stiet de Reitsumer tsjerke noch as in tsjerke mei in sealtektoer ôfbylde. De toer fan de midsiuwske tsjerke waard yn 1735 ôfbrutsen en in jier letter waard der stien, hout en kalk oanfierd foar de bou fan in nije tsjerke. Dy tsjerke hie nei alle gedachten in dakruter dy't midden op it dak stie. It tou foar it lieden fan de klok hong doe midden yn de tsjerke. Yn 1874 waard de tsjerke oan de eastlike en westlike kant langer makke en folge de oanbou fan in nije fleugel dwers op it noardlike diel fan it skip. De westlike gevel krige foar de klok in houten dakruter.

## Dolânsje

Mei de oanstelling fan dûmny Johannes Jacobus Asuerus Ploos van Amstel briek in tiid oan dat minsken fan fier en hein nei Reitsum kamen om nei syn preken te harkjen. De tsjerke siet dan groatfol en de tsjinsten duorren somtiden wol trije oeren lang. Ploos fan Amstel makke him sterk foar de oprjochting fan kristlike skoallen en yn 1886 wie Reitsum ûnder Ploos van Amstel de earste gemeente fan Fryslân, dy't briek mei de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke en yn doleânsje gyng. Ploos fan Amstel waard útsluten fan it amt, mar hy bleau gewoan yn de herfoarme tsjerke preekjen en sa kaam it dat der in slot op de preekstoel kaam, dêr't allinne de herfoarme dûmny's fan de ring Holwert in kaai fan krigen. De grifformearde gemeente bleau gebrûk meitsjen fan de herfoarme tsjerke oant der in eigen grifformearde tsjerke op 10 novimber 1896 iepene waard. Dat lêste soe dûmny Ploos van Amstel sels net mear meimeitsje, hy stoar earder en is te rêste lein op it hôf fan de herfoarme tsjerke. Pas nei syn dea doarden de pear herfoarmen fan Reitsum de pastory wer op te easkjen. It slot dat hja foar de dûmny op de preekstoel sette litten hiene sit der lykwols noch jimmeroan.    

## Hjoeddeiske gemeente
Lange tiid feroare der net in soad yn Reitsum, mar troch de ôfnimmende trou oan de tsjerke waarden de gemeenten fan de Flieterpen twongen hieltiten mear mei inoar gear te wurkjen. Sûnt 1 maaie 2005 binne de herfoarme gemeente en grifformearde gemeente fan Reitsum fusearre ta ien protestanske gemeente. Ek foar de doarpen Ginnum, Jannum, Jislum en Lichtaard is Reitsum it tsjerklik sintrum. De tsjerken fan Ginnum en Lichtaart binne yn 1970 oernommen troch de Stifting Alde Fryske Tsjerken. Eigner fan de tsjerke fan Jannum is de Stifting Monumintensoarch Ferwerderadiel.

## Ynterieur
De iken preekstoel út 1638 hat in achtsidige kûp mei in klankboer en rêchstik. It doophek is sûnt 1959 net mear oanwêzich. Yn de klokkestoel hinget in klok mei in diameter fan 81 sintimeter, dy't yn 1612 troch Hendrik Wegwaert yn Kampen getten waard. It mechanysk oerwurk yn de toer datearret fan 1881 en is makke troch Van Bergen, Heiligerlee. 

## Oargel
It ienmanualige oargel is boud yn 1885 troch Bakker & Timmenga út Ljouwert.

## Sjoch ek
* Eardere Grifformearde tsjerke
Deutschschweiz

Mei **Deutschschweiz** (Frânsk: Suisse alémanique) wurdt ferwiisd nei it Dútsktalige part fan Switserlân. De ynwenners fan de Deutschschweiz neame harsels *Deutschschweizer*.

It gebiet Deutschschweiz bestiet út de Dútsktalige kantons Zurich, Luzern, Uri, Schwyz, Obwalden, Nidwalden, Glarus, Zug, Solothurn, Basel-Stadt, Basel-Stadt, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Sankt Gallen, Aargau en Thurgau en de Dútsktalige dielen fan de meartalige kantons Bern, Freiburg, Wallis, en Graubünden.

Yn de Deutschschweiz wurdt oer it generaal Switserdútsk praat, in groep Alemannyske dialekten. As skriuwnoarm jildt it *Schweizer Hochdeutsch*. It oantal ynwenners yn de Deutschschweiz leit om de 5,4 miljoen minsken hinne, dy't foar in grut part yn en om de stêden Zürich, Basel en Bern wenje.
Súd-Tiroal

**Súd-Tiroal** is (Dútsk en Ladynsk: *Südtirol*; Italjaansk: **Alto Adige,** ynformeel *Sudtirolo*) is de meast noardlike autonome provinsje fan Itaalje, ûnderdiel fan de autonome regio Trentino-Súd-Tiroal. Yn de provinsje wenje 520.891 minsken (2015). De haadstêd fan 'e provinsje is Bolzano (Dútsk: *Bozen*; Ladynsk: *Bulsan*). 

## Skiednis
Winliken beslacht it hjoeddeistige Súd-Tiroal it gebiet dat yn 1919 troch Itaalje anneksearre waard. Dêrfoar wie it gebiet ûnderdiel fan Eastenryk-Hongarije. As provinsje waard Súd-Tiroal oprjochte yn 1926, nei in bestjoerlike herfoarming fan it Keninkryk Itaalje. Nei it anneksearjen is der besocht it gebiet te *italjanisearjen*. Dat waard dien troch safolle mooglik Dútsers emigrearje te litten en Italjanen nei it gebiet ta te heljen. Nei in protte ferset fan de Dútsktaligen, krige Súd-Tiroal yn 1972 fiergeande autonomy.

## Taal
Súd-Tiroal hat binnen Itaalje in sterke regionale kultuer. Dy kultuer hat in protte oerienkomsten mei it Eastenrykske Tiroal. Sa'n 62% fan de ynwenners it Dútsktalich, 23% praat Italjaansk en sa'n 4% hat it Ladynsk as memmetaal. Foaral op it plattelân is it Dútsk de taal fan de mearderheid, yn de stêd Bozen praat de mearderheid fan de ynwenners Italjaansk.

## Keppeling om utens

* Offisjele webside fan it provinsjebestjoer
Grifformearde tsjerke (Reitsum)

De **grifformearde tsjerke** is de eardere tsjerke fan de grifformearden fan Reitsum, Ginnum en Lichtaard. Sûnt 1989 tsjerkje de herfoarmen en grifformearden wer yn ien gebou. De grifformearde tsjerke waard it doarpshûs fan de Flieterpen, mar nei't de skoalle fan Reitsum ofheft waard yn 2019 wie it gaadliker om it relatyf nije skoalgebou as doarpshûs te brûken. Yn 2005 waarden de herfoarme gemeenten fan Reitsum-Ginnum-Lichtaard en de grifformearde tsjerke mei de herfoarme gemeente fan Jannum ta ien PKN-gemeente Flieterpen gearfoege. Njonken de tsjerke stiet de pastorij, dêr't in bêd en brochje yn ûnderbrocht is.

## Skiednis
It eardere tsjerkegebou waard op 10 novimber 1896 foar de grifformearde gemeente fan Reitsum iepene. Reitsum hearde ta de earste fiif Nederlânske gemeenten dy't de doleânsje folgen en de earste Fryske gemeente dy't har yn 1886 ôfsnije liet fan de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke. Op 17 augustus 1886 wie yn Reitsum de earste gearkomste fan de fiif dolearende gemeenten, dy't harren ferienigen yn de Nederdútsk Grifformearde Tsjerke en letter mei de Ofskieding fan 1834 ôfskieden gemeenten opgyngen yn de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân.  

Hûndert jier lang hiene de grifformearden en herfoarmen elts in eigen tsjerke yn Reitsum. Sûnt 1989 tsjerkten de beide gemeenten wer tegearre yn de âlde tsjerke fan Reitsum. Oant de fúzje fan de beide protestanske dominaasjes ta ien protestanske tsjerke bleau de herfoarme tsjerke in Samen-op-Weg-tsjerke.

De grifformearde tsjerke waard yn dy tiid ôfstjitten en krige as nije funksje doarpshûs.

## Oargel
It oargel fan de grifformearde tsjerke datearret fan 1899 en is boud troch Bakker & Timmenga út Ljouwert. It ynstrumint gyng net ferlern en krige in nij plak yn de nijbou fan de âld-grifformearde gemeente fan it Súd-Hollânske Gouderak. Yn it ramt fan de ferhuzing waard it oargel restaurearre en safolle mooglik yn de oarspronklike steat werom brocht. De restauraasje fûn plak ûnder begelieding fan de oargeladviseur Dirk Bakker plak, dy't der in boekje oer skreau mei de titel "*Van Reitsum naar Gouderak - het verhaal van een klein Bakker & Timmenga-orgel*".

## Sjoch ek
* Tsjerke fan Reitsum
Petrustsjerke (Wânswert)

De **Petrustsjerke** yn Wânswert is de tsjerke fan de Stifting Alde Fryske Tsjerken. De Protestanske gemeente Burdaard- Wânswert-Jislum makket noch regelmjittich gebrûk fan de tsjerke. 

## Skiednis
De tsjerke waard boud op in terp dy't út de izertiid stamt en as argeologysk monumint beskermd wurdt. Oan de súdlike kant is de terp foar in grutste part ôfgroeven en moat in muorre de tsjerke beskermje tsjin fersakjen. De âldste dielen fan de tsjerke binne yn it ynwindige koer, dêr't noch dowestien fûn is. Neffens in rekken fan it aartsbisdom Utert is it koer yn 1335 troch in wijbiskop ynwijd. It útwindige fan it koer waard nei in skinking yn 1778 ommitsele.

De massive toer en it skip, dat mar in bytsje breder is as de toer, datearje út de 16e iuw. 

Yn 2019 wie de Petrustsjerke de 52e tsjerke dy't oerdroegen waard oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Ynterieur

It ynterieur foldocht oan de tradisjonele yndieling fan in Fryske herfoarme tsjerke. Oan de súdlike muorre stiet de preekstoel mei it doophek, dy't út de 19e iuw stamme; faaks is it rêchstik âlder en 18e iuwsk. Foar de preekstoel leit in grutte grêfsark út 1562 foar Sipt fan Goslingha en Paerk Zyaerda, de bewenners fan it eardere, súdeastlik fan de tsjerke lizzende, Goslinga State. Oare sarken binne fan 1737 en 1733. De wapens op de sarken binne der yn de Frânske tiid ôfhakke. Oan de lofter kant fan it middenpaad steane de iepen banken foar de froulju opsteld en rjochts de sletten banken foar de manlju. Yn it koer steane noch in tal ienfâldige banken mei paneelwurk.

## Oargel
Al sûnt de 16e iuw hie de tsjerke fan Wânswert in oargel. Dat waard yn 1674 ferfongen troch in ynstrumint fan Harmen Jans. Dat trijemanualige oargel mei 19 registers waard ferfongen doe't Willem Hardorff út Ljouwert in nij oargel foar de herfoarme tsjerke boude mei twa manualen en oanhongen pedaal.

It oargel waard yn de perioade 2014-2015 troch de firma A. Nijsse & Zn. restaurearre en útwreide mei in frij pedaal. Op saterdei 23 augustus 2015 waard it oargel wer yn gebrûk nommen troch Peter Eilander.RTVNOF

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Insulinde

* Insulinde, in oare namme foar Nederlânsk-Ynje
* ''Insulinde'' (rêdingsboat), in rêdingsboat dy't yn 'e 20e iuw op De Skâns stasjonearre wie
Petrustsjerke (Lichtaard)

De **Petrustsjerke** is in eardere herfoarme tsjerke yn Lichtaard. It gebou docht net mear as tsjerke tsjinst en is oerdroegen oan de Stifting Alde Fryske Tsjerken.

## Skiednis

Yn de katolike tiid wie de tsjerke wijd oan de apostel Petrus. Guon boarnen fermelde de hillige Gertrudis as patroanhillige fan de tsjerke, mar dat is in misfetting. De oarsaak dêrfan leit yn de 19e iuw, doe't der yn de literatuer in ferwikseling west hat mei de Gertrudistsjerke fan Lytsewierrum.

It 16e iuwske ienskepige gebou, dat yn syn gehiel oplutsen is sûnder fierdere spoaren fan grutte ferbouwings, hat segmintbôgefinsters en in ûnregelmjittich fiifsidich sletten koer. De tsjerke kaam yn it plak fan in âldere foargonger en stiet op in hege terprest, in archeologysk monumint út de izertiid dêr't de ûnbeboude dielen fan ôfgroeven binne. 

Sûnt 1941 wurdt de tsjerke net mear alle sneinen brûkt foar tsjinsten.

In tekening út 1754 fan Piter Idserts jout de tsjerke noch wer mei in foar de westlike gevel steande sealtektoer, dy't letter (mooglik yn 1785) ôfbrutsen is en troch in ynboude sealtektoer ferfongen waard. By in restauraasje ûnder lieding fan J.G. Rolsma waard de westlike gevel healwei de 19e iuw ommitsele mei in oare stiensoarte. 

## Ynterieur

De romte fan de tsjerke is oerdutsen mei in tonferwulft. Trekbalken hâlde de muorren op har plak. 

De preekstoel en it doophek stamme út 1642. De kûp fan de preekstoel is dekorearre mei 19e iuwske ornaminten fan getten izer, dy't nei alle gedachten tagelyk mei de restauraasje fan 1851 oanbrocht binne. Rjochts fan de preekstoel is út de roomske tiid noch in piskina bewarre bleaun. Fan de reade bân mei beskildere wite foegen om de piskina bleau neat oer.  

Ek út de roomske tiid binne de twa âlde liedklokken út 1370 en 1404. De âldste klok hat it opskrift *Sanctus Petrus XIV*, de jongste *A.D.M. CCCC IIII O Rex Gloriae Criste veni cum pace* ('Kristus kening fan de Hearlikheid, kom mei frede'). It oerwurk yn de toer is 18e-iuwsk. 

De tsjerke hat gjin oargel en sûnt de restauraasje yn de jierren 1970 binne der ek hast gjin banken mear oanwêzich.

## Gebrûk
Oant 1 july 2004 waarden der noch earetsjinsten fierd troch de 'Oecumenische Ontmoetingsplaats Lichtaard'. Om't it tal leden fan de mienskip te lyts waard en de hier net mear op te bringen wie, waard de groep opheft. 

De tsjerke wurdt sûnt 2022 hierd troch argyfburo Ruerd de Vries, dy't de tsjerke brûkt foar syn bedriuw en der ek útstallings organisearje wol. Mei de nije hierder bliuwt de tsjerke ek in plak fan besinning.
Martatsjerke (Raard)

De **Martatsjerke** is de eardere grifformearde tsjerke fan Raard. Tsjintwurdich is it ryksmonumint it tsjerklik sintrum fan de PKN-gemeente "Mei inoar Ien". De gemeente makket ôfwikseljend gebrûk fan de Martatsjerke en de Marijetsjerke fan Foudgum.

## Skiednis

De earstestienlizzing fan de grifformearde tsjerke fûn krekt efkes bûten it doarp plak op 29 maaie 1916. De nijbou ferfong in âlder gebou út 1893 krekt nei't der in grifformearde gemeente yn Raard oprjochte wie en dêr't neffens in stien yn it portaal de earste stien op 2 septimber 1893 foar lein wie. De tsjerke is yn eklektyske styl boud neffens in ûntwerp fan Ane Nauta út Ternaard en waard op tiisdei 12 desimber 1916 iepene.

Sûnt de bou is der net in soad mear oan it gebou feroare. De sleat dy't eartiids de tsjerke fan de wei skiede is tichtsmiten.

De tsjerke is sûnt jannewaris 1997 oanwiisd as in beskermd monumint fan de jongere boukeunst fan de perioade 1850-1940.

## Ynterieur

De grifformearden fan Raard ha goed op harren tsjerke past en it ynterieur is hast noch folslein oarspronklik. Sintraal yn de tsjerke steane de preekstoel mei dêr boppe it oargel. De banken binne net ferfongen troch stuollen en steane yn de rjochting fan it liturgysk sintrum opsteld. De finsters binne foarsjoen fan glês-yn-lead-ramen.  

## Oargel

It oargel waard troch Bakker & Timmenga út Ljouwert foar de earste tsjerke boud en yn 1918 yn de nijbou wer opboud.

## Sjoch ek
* Marijetsjerke (Foudgum)
* Jehannes de Dopertsjerke (Raard)

## Keppeling om utens
* Disposysje oargel
Echte kobisten

De **echte kobisten** (wittenskiplike namme: *Bovini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*) en de ûnderfamylje fan 'e kobisten (*Bovinae*). Ta dizze taksonomyske groep hearre û.m. de domestisearre ko (*Bos taurus*), de bizons (*Bison*) en de Kaapske buffel (*Synceris caffer*). 

De groepen dy't it naust besibbe binne oan 'e echte kobisten, binne de tûken fan 'e nylgauwen en fjouwerhoarnantilopen (*Boselaphini*) en fan 'e antilope-eftigen (*Strepsicerotini*, foarh. *Tragelaphini*). De mienskiplike foarâlder fan alle echte kobisten libbe nei alle gedachten 5 oant 8 miljoen jier lyn. De earste skaaien dy't har fan 'e echte kobisten ôfspjalten, wiene de Yndyske buffels (*Bubalus*) en de Afrikaanske buffels (*Syncerus*), folge troch de kij (*Bos*).

## Tûke-opbou
Moarns Ier (Reduzum)

**Moarns Ier** wie in aaisikersklub yn Reduzum, en de âldste aaisikersklub fan Fryslân. De organisaasje ûntstie yn 1892, doe't trije manlju út Reduzum en omkriten in dei te aaisykjen giene en dêr sa'n soad nocht oan belibben dat se ôfpraten en doch soks it faker. Al rillegau wiene der ek leden út Idaerd, Friens en Eagum, al kaam it tal leden nea boppe de 26 út. Yn 1917 krige de feriening in formeel bestjoer. 

Binnen Moarns Ier wiene der gjin rangen en stannen. Yn 't earstoan giene de leden ien dei yn 't jier op 'en paad mei in modderskip, mar dat waarden al gau twa en yn 'e 1980-er jierren trije dagen. Sûnt dy tiid gie men der yn fêste pearen op út fanút it hotel *Ie-sicht* op de Feanhoop. It aaisykjen begûn moarnsier om seis oere en pas seis oere jûns kaam men werom en waarden de fynsten ferlike. Op de lêste middei waard der in 'buolguod' holden en waarden de fûne aaien by opbod ferkocht ûnder de leden. Dêrnei waard der gesellich in boarreltsje dronken.

Yn augustus 2017, krekt doe't Moarns Ier 125 jier bestie, waard troch de leden besletten om 'e feriening op te heffen. De reden dêrfoar wie dat men yn 2017 foar it trêde jier op rige net it fjild yn koe om te aaisykjen fanwegen in ferbod op dy âlde Fryske tradysje. De leden fan Moarns Ier fûnen dat it "gjin sin mear hie op dizze manier." Foarsitter Sybren Jansma utere dêrby stevige krityk op it Bûn fan Fryske Fûgelwachten, dat neffens him in fierstente ôfwachtsjende hâlding oannimt ynstee fan dat it foar de belangen fan 'e aaisikers yn 'e bres springt troch ûntheffing fan it ferbod oan te freegjen en formeel beswier te meitsjen tsjin in eventuële ôfwizing.
Nylgauwen en fjouwerhoarnantilopen

De **nylgauwen en fjouwerhoarnantilopen** (wittenskiplike namme: *Boselaphini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*) en de ûnderfamylje fan 'e kobisten (*Bovinae*).

Ta dizze taksonomyske groep hearre twa libbene soarten, ntl. de fjouwerhoarnantilope (*Tetracerus quadricornis*) en de nylgau (*Boselaphus tragocamelus*), dy't allebeide fan natuere yn har fersprieding beheind binne ta de fluch yn oerflak weromrinnende reinwâlden fan it Yndyske subkontinint. In populaasje fan hast 15.000 nylgauwen dy't yn súdlik Teksas yntrodusearre is, bewissiget alteast it fuortbestean fan dy soarte. De âldste fossilen fan 'e tûke nylgauwen en fjouwerhoarnantilopen datearje fan 16 oant 18 miljoen jier tebek.

## Tûke-opbou
Grifformearde tsjerke (Oerterp)

De **Ontmoetingskerk** is de grifformearde tsjerke fan Oerterp. De gemeente is oansletten by de PKN.

## Untstean fan de gemeente
Ut ûnfrede mei de ynfloed fan de oerheid op de Nederlânsk Herfoarme Tsjerke, it floreenstelsel en de frijsinnige wyn dy't troch de tsjerke waaide ûntstie der ûnder oanfiering fan dûmny De Cock út Ulrum in skuorring yn de tsjerke. Ek yn Oerterp ûntstie op 4 maart 1860 in lytse ôfskieden gemeente, dy't de Trije Formulieren fan Ienichheid út 1619 wer fan tapassing ferklearre en ynearsten tsjerken yn in skuorre oan de Feart, dêr't de ôfskieding mear oanhing krige as yn it doarp. Yn 1861 kaam dêr it earste tsjerkje foar yn it plak en letter waard der in pastory byboud.  

Benammen nei't yn 1877 Van Wageningen dûmny waard naam it tal leden fan de doe noch Kristlik Grifformearde Tsjerke hurd ta. Yn syn amtsperioade fûn de doleânsje plak en yn 1907 wiene al 560 minsken lid fan de gemeente, dy't yntusken oansletten wie by de Grifformearde Tsjerken yn Nederlân. De âlde tsjerke waard yn dat jier ferfongen troch in nije en gruttere tsjerke.

## Skuorring
De gemeente waard jimmeroan grutter en telde al hast 900 leden doe't dûmny T.H. Medendorp yn 1940 beroppen waard. Tidens syn perioade yn Oerterp ûntstie in grut konflikt yn de Grifformearde Tsjerke, dêr't de lanlike synoade in grutte hân yn hie troch sûnder dat der fanút de tsjerken om frege wie in útspraak te dwaan oer kwestjes, dêr't oant dy tiid binnen de Grifformearde Tsjerke ferskillende mienings oer bestiene en dêr't de synoade yn 1942 in ein oan makke troch ien stânpunt ta lear te ferklearjen. Foar de grifformearde gemeente betsjutte it konflikt dat Medendorp en in mearderheid fan de tsjerkeried harren yn 1946 frij makken fan dat synoadebeslút en dêrmei ûntstie in skuorring yn it grifformearde bastion, dy't foar tal fan Oerterper famyljes en ferienings grutte gefolgen hie. De gemeente dy't har oansleat by de frijmakking krige al it tsjerklik besit tawiisd en de synodale grifformearden moasten alles wer fan de grûn ôf opbouwe. 

## Nei de skuorring

Ynearsten tsjerken de synodalen yn in needtsjerke oan de feart, mar yn it begjin fan de jierren 1960 waard in nije tsjerke boud yn it doarp.

Yn it ramt fan it 125 jierrich bestean fan de grifformearde tsjerke yn 1985 waard troch Klaas Tulp it boek "De Oerterper Grifformearden: geschiedenis van een afscheidingskerk vanaf 1860" skreaun.

## Oargel
It oargel fan De Ontmoetingskerk datearret fan 1973 en is as opus 859 boud troch de firma L. Verschueren, Heythuysen.
Alvestêdehal

De **Alvestêdehal** (Nederlânsk en offisjeel: *Elfstedenhal*) is in sportkompleks en oerdutsen keunstiisbaan yn 'e Fryske haadstêd Ljouwert. Neffens de eigen webside kin men der dwaan oan hurdriden, iishokky, shorttrack, keunstriden, prikslydzjen en curling. It wichtichste ûnderdiel is in 400-meterbaan foar hurdriden, dy't de namme **Atsje Keulen-Deelstra-baan** krigen hat. Dit is de twadde 400-meterbaan yn Fryslân, njonken dy fan Thialf op it Hearrenfean.
__TOC__
## Skiednis
De Alvestêdehal is de opfolger fan 'e Iishal Ljouwert, dy't yn 2015 sletten en sloopt wurde moast om't de kuolfloeistof dy't dêr brûkt waard, fan dat jier ôf ferbean wurde soe. Op 31 oktober 2013 besleat de gemeenteried fan Ljouwert definityf dat de nije keunstiisbaan der komme soe. Dêrby soe de 220-meterbaan fan 'e Iishal Ljouwert ferfongen wurde troch in 400-meterbaan yn it nije kompleks, dy't gaadlik is foar it organisearjen fan ynternasjonale reedrydwedstriden.

De kosten fan 'e nije iisbaan bedroegen €22 miljoen, wêrfan't de provinsje Fryslân en de gemeente Ljouwert elts de helte betellen. Op 22 maart 2015 gie de Iishal Ljouwert foargoed ticht. De nije Alvestêdehal waard op 26 septimber fan dat jier oplevere en gie op 30 septimber iepen. Fan 4 oant 6 maart 2016 waard yn 'e Alvestêdehal it offisjeuze WK Allround foar masters ferriden.

Op 30 septimber 2016, persiis in jier nei de yngebrûkname, waard de 400-meterbaan formeel omneamd ta de 'Atsje Keulen-Deelstra-baan', sadat in âld ûnthjit dat de gemeente Ljouwert yn 1974 oan 'e yn 2013 ferstoarne hurdrydster Atsje Keulen-Deelstra dien hie, einlings en te'n lêsten neikommen waard.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan de Alvestêdehal

## Sjoch ek
*Iishal Ljouwert
*WTC Ljouwert
*Thialf
Antilopekobisten

De **antilopekobisten** (wittenskiplike namme: *Tragelaphini*, ek wol *Strepsicerotini*) foarmje in tûke fan 'e klasse fan 'e sûchdieren (*Mammalia*), it skift fan 'e evenhoevigen (*Artiodactyla*), it ûnderskift fan 'e wjerkôgers (*Ruminantia*), it tuskenskift fan 'e hoarndieren (*Pecora*), de famylje fan 'e holhoarnigen (*Bovidae*) en de ûnderfamylje fan 'e kobisten (*Bovinae*).

Dizze taksonomyske groep omfiemet de antilope-eftige kobisten, dy't inkeld yn Afrika foarkomme. Yn ferhâlding ta de nau besibbe echte kobisten (*Bovini*), binne de antilopekobisten oer it generaal lichter boud, mei langere halzen en in oansjenlik mjitte fan seksuële dimorfy. Acht fan 'e tsien soarten antilopekobisten hawwe de status 'kwetsber', wylst inkeld de beide grutste soarten, de elandantilope (*Taurotragus oryx*) en de reuze-elandantilope (*Taurotragus derbianus*), noch rûnom foarkomme yn harren ferspriedingsgebiet.

## Tûke-opbou
De tradisjonele yndieling fan 'e antilopekobisten is sa:

Resint ûndersyk hat lykwols oantoand dat de ûnderlinge relaasjes fan 'e soarten antilopekobisten foar 't neist wat oars binne. Dêrtroch soene ek de wittenskiplike nammen fan guon soarten feroarje. In nije taksonomyske yndieling soe der sa útsjen kinne:

Fierders is it mooglik dat bygelyks it bist dat no bekend stiet as de lytse koedoe eins twa ferskillende soarten omfiemet; fierder DNA-ûndersyk sil dat útwize moatte.