open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ulmen

**Ulmen** is in plak yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn 'e Fulkaaneifel en is it haadplak fan 'e ferbânsgemeente Ulmen.

## Stedsyndieling
Ulmen leit yn it easten fan it Natuer- en Geopark Fulkaaneifel, sawat healwei tusken Koblenz en Trier oan 'e Bundesautobahn 48. Ulmen bestiet út de *[[Stadtteil]]e* Meiserich, Vorpochten en Furth en de buorskippen Auderather Mühle, Forsthaus Hochpochten en Meiserichermühle.

## Geology
Yn it stedsgebiet lizze twa fulkanyske kraters: de oan it kastiel fan Ulmen en de histoaryske kearn lizzende *Ulmener Maar* en it 200 m noardlik dêrfan en 10 m leger lizzende *Jungferweiher*.  

De 37 m djippe Ulmener Maar is mei likernôch 11.000 jier de jongste fulkaan noard fan 'e Alpen. Op in djipte fan mear as 4 m is de aktiviteit troch omheech geande gasbellen te werkennen. It wetter yn 'e krater hat gjin natuerlike tafier en ôfwettering; twa tunnels drage by oan in konstante wetterspegel. Ut wittenskiplik ûndersyk fan 'e Universiteit fan Trier die bliken dat de noardlike tunnel tusken de Ulmener Maar en de Jungferweiler tusken 1050 en 1250 útgroeven waard. Neffens saakkundigen fan 'e universiteit foarmje de twa tunnels fan Ulmen in seldsum, grutskalich wetterbehearsysteem, dat noard fan 'e Alpen unyk is en nei alle gedachten brûkt waard foar midsiuwske mûnen. De ek as *Römertunnel* bekende noardlike tunnel is sûnt 2023 iepensteld foar it publyk.

De Jungferweiher oan 'e oare kant fan 'e Bundesautobahn 48 is folle âlder en 118.000 jier âld. De mar is mei 23 hektare folle grutter as de Ulmener Maar, mar folle ûndjipper en trochstrings 80 sm djip. It wetter waard eartiids troch de kastielhearen as fiskfiver brûkt en de mar slike op it lêst ticht, sadat der yn 'e jierren 1930 turf stutsen waard. Yn 1942 waarden nije damen om 'e sompige greiden lein om sa wer in mar mei in konstant wetterpeil te kreëarjen. It noardlike diel fan 'e mar is no in beskerme gebiet foar seldsume fûgelsoarten.    

## Skiednis en it besjen wurdich
 
Ulmen waard foar it earst yn 1074 neamd, mar it gebiet wurdt al folle langer bewenne. Dêr tsjûgje Merovingyske grêfheuvels en argeologyske fynsten út de Romeinske tiid fan. De skiednis fan it plak is ferbûn oan it yn 'e 11e iuw boude krúsfarderskastiel fan Ulmen, ien fan 'e âldste kastielen fan 'e Eifel dy't boppe de stêd leit en wêrfan't hjoed-de-dei allinne noch resten besteane.     

De Sint-Mattiastsjerke yn it sintrum giet werom op 'e 12e iuw, mar is no in neoromaansk bouwurk.  

Sûnt 2023 is de midsiuwske tunnel, dy't de Ulmener Maar mei de Jungferweiher ûnderierdsk ferbynt, foar it publyk iepene. Oer de tunnel rint de Autobahn A48. Foar de iepenstelling fan 'e tunnel moast de *Ulmener Bach* ûnderierdsk omlein wurde.
## Ofbylden

2024 Ulmen, Sint-Mattiastsjerke.jpg|Sint-Mattiastsjerke.
2024 Ulmen, Alter Postplatz.jpg|Alter Postplatz.
2024 Ulmen, ûnderierdske tunnel tusken de Ulmener Maar en de Jungferweiher.jpg|Underierdske tunnel tusken de Ulmener Maar en de Jungferweiher.
2024 Ulmen, Jungferheiher.jpg|Jungferweiher.
Lutzerath

**Lutzerath** is in plak yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It plak leit yn 'e Fulkaaneifel en heart by de ferbânsgemeente Ulmen. By Lutzerath hearre ek it Ortsteil Driesch en de buorskippen Jagdhaus Flöder, Auf der Acht, Altmühle, Neumühle, Waldhaus Lutzerath en Waldhof.

## Bestjoer
Yn it ramt fan 'e gemeentlike herfoarmings yn Rynlân-Palts ûntstie yn 1968 út it amt Lutzerath de ferbânsgemeente Lutzerath. Yn 1970 waard dy ferbânsgemeente by de ferbânsgemeente Ulmen foege. De gemeente Lutzerath ûntstie op 7 juny 1969 nei gearfoeging fan 'e oant dan selsstannige gemeenten Driesch en Lutzerath.

## It besjen wurdich
* De beafearttsjerke Mater Dolorosa yn Driesch is in goatysk tsjerkegebou út de 15e iuw. 
* It útsjochpunt Achterhöhe (ûnderdiel fan in 5,4 km lange kuierrûte) .
* Oan 'e foet fan 'e Falkenlay binne lytsere grotten út de stientiid. Fynsten tsjûgje der fan dat de grotten tusken 4.000 en 2.000 f.Kr. troch jagers bewenne waarden.
Beafeartstsjerke Mater Dolorosa (Driesch)

De **Mater Dolorosatsjerke** is in beafeartstsjerke yn Driesch by Lutzerath yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. De tsjerke waard yn 'e 15e iuw boud en is hjoed-de-dei in bescherme monumint.

## Skiednis

Om 1400 hinne stie yn Driesch in lytse kapel, dêr't in Madonna fereare waard. Yn 'e twadde helte fan 'e 15e iuw waard mei help fan jeften in oan Marije fan Smerten wijde beafeartstsjerke boud. Paus Sikstus IV joech yn it jier 1478 in ôflaat oan minsken, dy't in beafeart nei Driesch makken. It genedebyld fan 'e Mem Gods krige yn in nis oan 'e súdlike muorre fan it koer in nij plak. De toer en it skip waarden by in brân yn 1687 ferneatige en yn 1691 wer restaurearre. Yn 'e jierren 1971-1972 waard de tsjerke yngreven restaurearre. 

## Arsjitektuer
De tsjerke is in twaskippige halletsjerke en is tusken 1478 en 1497 yn letgoatyske styl boud. In slútstien yn it koer draacht it jiertal 1478. Meiïnoar binne der fjirtjin bysûndere slútstiennen mei û.o. wapens fan 'e stifters fan 'e tsjerke. It westlike portaal stamt út 1868.

## Ynterieur
* It heechalter út 1672 is yn 'e styl fan 'e boerebarok en boud troch de Bartolomäus Hammes út Alflen, dy't dêr 30 jier lang oan wurke. Yn it heechalter binne houtreliëfs fike dy't it lijen fan Kristus foarstelle. It alter wie der yn 1941 min oan ta en it waard oantaast troch houtwjirm en yn in grize kleur oerskildere. It hielendal fan hout makke alter waard doe restaurearre troch Karl Port út Münstermaifeld.   

* De 15e-iuwske piëta is in lytse piëta wêrfan't net bekend is wa't dy makke hat. 

* De tsjerke krige yn 1496 in klok, dy't ek hjoed-de-dei noch yn 'e toer hinget.  

## Oargel
De oargelkreake datearret fan 1750. It oargel waard yn 1757 troch Theodor Claus út Cochem boud. 

## Krúswei
Oan 'e noardlike kant foarmet in poarte de tagong ta in út 1755 datearjende krúswei fan reade sânstien, wêrfan't de staasjes yn 1987 foar it lêst restaurearre waard.

## Ofbylden

Mater Dolorosa (Driesch) 077.jpg|Genedebyld.
Mater Dolorosa (Driesch) 064.jpg|Oargel.
Mater Dolorosa (Driesch) 018.jpg|Ferwulft.
Mater Dolorosa (Driesch) 107.jpg|Slútstien.


## Keppeling om utens
* Brosjuere fan 'e tsjerke (PDF)
Filz

**Filz** is in doarpke yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. It doarp leit yn 'e Fulkaaneifel en makket diel út fan 'e lânkring Cochem-Zell.

## Bestjoer
 
Filz is ien fan 'e 16 saneamde *[[Ortsgemeinde]]n* fan 'e ferbânsgemeente Ulmen.
La Condition humaine

***La Condition humaine*** (Frânsk, betsjutting: "De minsklike kondysje") is in roman út 1933, fan de Frânske skriuwer Georges André Malraux.

## Ynhâld
De roman beskriuwt de revolúsjonêren Chen Ta Erh, Kyo Gisors en Katov, dy't ûnder de Sineeske Boargeroarloch yn 'e Sineeske stêd Shanghai in opstân organisearje mei help fan 'e Frânske smokkelder baron Clappique. Net allinnich wurdt in histoaryske sitewaasje beljochte lykas de rebûlje en de striid tusken de ferskate faksjes, mar yn elts skynt ek in libbensfilosofy troch, de problemen dy't fuortkomme út de dieden en dea foar eat dêr't men yn leaut: in aktive dea en net in loslitte passive stjerren. Chen en Kyo komme troch eigen hân om, wylst Katov de iennichste is dy't fermoarde wurdt. Clappique falt ta proai oan obsessyf gokken, wat er beskôget as "selsmoard sûnder ferstjerren".

## Sjoch ek
*Le Monde's 100 boeken fan de iuw
De Bildtse Boekerij

**De Bildtse Boekerij** is in Fryske útjouwerij dy't him taleit op it útbringen fan boeken yn 'e Biltske taal of dy't kwa ynhâld in konneksje mei It Bilt hawwe. De útjouwerij bestiet sûnt 2022 en is fêstige yn Westhoek. It bedriuw kin beskôge wurde as diel fan 'e Biltske Beweging.

## Neiere beskriuwing
De Bildtse Boekerij waard yn 2022 oprjochte as útjouwerij foar Biltsktalige publikaasjes. Dêrnjonken wurde der ek boeken útjûn dy't yn it Nederlânsk skreaun binne, mar te krijen hawwe mei It Bilt as krite of mei de taal dy't dêr sprutsen wurdt. De Biltske taalaktivist Sytse Hotzes Buwalda wie nau by de oprjochting fan 'e nije útjouwerij belutsen.

De Bildtse Boekerij wurket gear mei BildtTaal en BWL-Produksys. BildtTaal is  in organisaasje dy't him ta doel stelt om it skriuwen fan it Biltsk oan te fiterjen en kennis oer de Biltske stavering te dielen. Men kin der ek fergees Biltske teksten neisjen litte op skriuwflaters. BWL-Produksys it is in platemaatskippij dy't tsientallen cd's mei Biltsktalige muzyk útbrocht hat.

## Publikaasjes
Ta de publikaasjes fan De Bildtse Boekerij hearre sawol nije útjeften as nije edysjes fan âldere útjeften dy't foartiid yn eigen behear útbrocht waarden troch skriuwers, oersetters en Biltske organisaasjes dy't net primêr op 'e útjouwerijsektor rjochte wiene. Dêrûnder binne *[[De Sulveren Rinkelbel|De Sulverne Rinkelbel]]* fan Waling Dykstra, *[[De Skimmelruter|De Skimmelrútter]]* fan Theodor Storm, *De Sonde fan Haitze Holwerda* fan Ulbe van Houten, ferskate orizjinele Biltsktalige berneboeken, de twadde edysje fan it *Woordeboek fan 't Bildts*, de *Woordenlijst Nederlands-Bildts* en de *Grammatica fan 't Bildts*.

## Keppelings om utens
*Offisjele webside fan De Bildtse Boekerij
Dörth

**Dörth** is in plak op 'e Hunsrück yn 'e Rhein-Hunsrück-Kreis yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts.

  
Dörth is in *[[Ortsgemeinde]]* yn 'e ferbânsgemeente Hunsrück-Mittelrhein. Likernôch 1 kilometer bûten it doarp leit it yndustrygebiet Dörth mei mear as 80 bedriuwen. 

## It besjen wurdich
* Katolike parochytsjerke Filippus en Jakobus.
Kettig

**Kettig**  is in Ortsgemeinde yn 'e lânkring Mayen-Koblenz yn 'e Dútske dielsteat Rynlân-Palts. 

## Bestjoer

De gemeente Kettig falt ûnder de ferbânsgemeente Weißenthurm.

## Skiednis
Kettig waard foar it earst yn it twadde fearn fan 'e 10e iuw as *Ketichi* yn in dokumint fan it kleaster Echternach neamd. Oare nammefoarmen wiene nei 1200 *Ketge, Ketghe, Ketige* en *Kettich*  

It plak waard swier troffen yn 'e Tritichjierrige Kriich. In soad hûzen waarden ferneatige en ek it kastiel dat karfoarst Werner fan Falkenstein tusken 1409 en 1419 dêr bouwe litten hie, waard doe ferneatige. Ek de Twadde Wrâldkriich brocht in soad skea oan it doarp. Op 8 maart 1945 waard it plak troch Amerikaanske ienheden iennommen. 

## It besjen wurdich
* It âldste monumint fan Kettig is de út 1470 datearjende Sint-Bartoloméustsjerke.
Voyage au bout de la nuit

***Voyage au bout de la nuit*** (Frânsk, betsjutting: "Reis nei de ein fan 'e nacht") is de earste roman fan Louis-Ferdinand Céline, út 1932.

## Ferhaal

*Reis nei it ein fan 'e nacht* beskriuwt de aventoeren fan haadpersoan Ferdinand Bardamu, yn feite in alter ego fan Céline. Hy wurdt op hast autobiografyske wize folge, earst yn de Earste Wrâldoarloch, oan it front yn Flaanderen (1917), dêr't er in dekoraasje krige en permaninte lichaamlike ferwûnings oprûn; dêrnei is der sprake fan in koarte libbenslange en ûngelokkige koloniale karriêre yn Afrika (1916-1917); letter giet er nei de Feriene Steaten, dêr't er ûnder oare ûndersyk docht nei de arbeidsomstannichheden by Ford yn Detroit (Céline hat dit ek sels dien en publisearre om dy tiid syn krityske essay *La médecine chez Ford*). Uteinlik einiget Bardamu (lykas Céline sels) as dokter yn Clichy, in foarstêd fan Parys.

## Karakterisaasje
*Reis nei de ein fan 'e nacht* kin sjoen wurde as in roman oer de banaliteit en sinleazens fan it libben, hoewol't de ein (Bardamu syn fêstiging as dokter) ek sjoen wurde kin as de konklúzje fan in bildungsroman: Nei de ellinde dy't er sels by syn omswalkjen yn de âlde en nije wrâld kend en sjoen hat, sil Bardamu fan no ôf it minsklik lijen profesjoneel ferhelpe. Lykwols makket it syn eigen bestean amper  sinfoller, mar noch mear betize as it al wie.

*Reis nei it ein fan 'e nacht* wurdt foar in grut part karakterisearre troch Céline syn libbene taal, mei it brûken fan hyperboal en it proses fan weilitten (passaazjes oerslaan, dy't de lêzer dan sels ynfolje kin). Dochs kin syn taal yn *Reis nei it ein fan 'e nacht* noch keppele wurde oan klassike proazafoarmen en hat Céline de ritmyske taal noch net fûn, dy't typysk is foar syn lettere wurk (syn "*petite musique*", mei de karakteristike trije stippen). Dat feroaret neat oan it feit dat in protte Céline-fans it boek noch altyd as in hichtepunt sjogge, foar in protte ìt hichtepunt fan Céline's wurk.

## Sjoch ek
*Le Monde's 100 boeken fan de iuw
Earehôf Noardwâlde

**Earehôf Noardwâlde** leit op it tsjerkhôf fan de Herfoarme tsjerke yn Noardwâlde yn de gemeente Weststellingwerf. Der steane acht stiennen mei de folgjende nammen:

## Skiednis
Yn 'e nacht fan 29 op 30 juny 1942 fleagen 251 fleantugen oer IJmuiden, de Iselmar, Drinte en Noard-Oerisel nei Dútslân om dêr Bremen te bombardearjen. Mar it wie in heldere nacht en mei it noarderljocht wie it foar de Dútske nachtjagers fan 'e fleanbasis Ljouwert ienfâldich om dy bommesmiters op te spoaren. In Handley Page Halifax soe Bremen nea berikke en syn flecht einige nei in ûntploffing oan de Dwersfeartwei yn Noardwâlde.

Nei alle gedachten waard de bommesmiter yn de omkriten fan Frederiksoard troffen. Fleanend oer Vledder en Boyl moast it tastel in needlanning meitsje en dêrom waarden der trije tûzenpûners yn in iepen fjlid njonken de Easterstreek smiten. Ek yn 'e greide súdeast fan it doarp waarden noch in soad brânbommen delsmiten, dy't oars by de lanning in grut gefaar wiene. Op in lytse ôfstân fan de Dwersfeartwei eksplodearre it tastel lykwols dochs noch. De hiele bemanning fan acht persoanen kaam om it libben. Se op it hôf fan de Nederlânsk Herfoarme tsjerke yn Noardwâlde beïerdige.

In soad Noardwâldsters brochten de omkommen bemanning de lêste eare ta, ek al wie dat net nei't sin fan de besetter. De nammen fan de bemanningsleden fan de delstoarte Kanadeeske Halifax steane net fermelde op de tinkstien oan de Dwersfeartwei.
Beskrieming fan Kristus

De **beskrieming fan Kristus** is in motyf yn 'e kristlike keunst, dy't in foarstelling út- of ôfbyldet fan in lizzende Kristus dy't fan it krús helle is en troch syn mem Marije beskriemd wurdt. 

De bibel neamt yn 'e lijensskiednis fan Jezus gjin beskrieming. Fuort nei de krúsôfnamme fynt de grêflizzing plak. Mar út de folgjende tekst soe in taspiling opmakke wurde kinne: 

:*Al syn kunde stie der op ôfstân nei te sjen, ek de froulju dy't mei Him út Galiléa kommen wiene.* 

Boppedat binne yn ferskillende apokrive boeken ferwizings te finen nei dy episoade yn 'e lijensskiednis. Mistisy yn 'e midsiuwen makken de episoade bekender. De kleisang soe op Golgota fuort nei de krúsôfname of wat letter by it grêf fan Kristus plakfûn ha.  

Yn' e regel komme by de kleisang en de grêflizzing njonken de deade Kristus noch maksimaal sân persoanen foar: Marije, Jehannes, Joazef fan Arimatéa, Nikodémus, Marije Magdalena en de susters fan Marije, Marije fan Klopas en Salomé.  

## Foarbylden yn 'e keunst

Compianto sul Cristo morto.jpg|Giotto
Anthony van Dyck - Bewening van Christus2.JPG|Anthony van Dijck
Lamentation G-002439-20120801.jpg|Jacopo Palma
Luigi Corsi (1799-1858) - The Lamentation (copy after Fra Bartolommeo) - 1219980 - National Trust.jpg|Luigi Corsi
Andrea Solario, Lamentation, c. 1505-1507, NGA 46139.jpg|Andrea Solario
Wurdwjirm

In **wurdwjirm** is in taalpuzel mei wurden fan fjouwer letters. Fan elk wurd moat ien letter feroare wurde om sa in nij wurd te foarmjen.  Dat giet troch oant der oansluten wurdt by it begjinwurd. 

Wurdwjirms ferskynden yn 2011 yn it Australyske blêd The Horsham Times yn Canberra ûnder de namme *lord word worm*.  Dy namme jout al oan wat de bedoeling is fan de puzel. De diagrammen besteane út in tal seiskanten. Yn elk seiskant moat in wurd fan fjouwer letters ynfold wurde. In tal letters stiet foarôf ynfold. Seiskanten mei wurden dy’t ien letter skille wurde mei in streepke oan elkoar keppele. Elk seiskant is dan ferbûn mei twa oare seiskanten. 
Om in begjin te krijen binne yn de opjefte al ien of mear seiskanten oan elkoar keppele. Oan elkoar ferbûne wurden meie mar ien letter ferskille - de oare trije letters moatte itselde wêze en op deselde posysje stean (dus net skodde). Wurden kinne net herhelle wurde. Elke puzzel hat mar ien mooglike oplossing.

## Facebook
By digitale wurdwjirms moat de ‘wjirm’ nei de ûnderkant fan it skerm krûpe wylst de letters omheech komme. Letters kinne selektearre wurde troch der op te klikken en dêrnei op de spaasjebalke te drukken om yn it wurd te setten. De brûkte letters ferdwine dan fan it skerm. 

## Oplossings
It oplossen is in kwestje fan logika en strategy. Meastal is de earste stap by it oplossen fan drege puzels it ferminderjen fan it tal mooglike paden. Dat kin troch safolle mooglik ferbinings yn te foljen. It kin ek helpe om 'muorren' tusken seiskanten te setten om oan te jaan dat in ferbining op dat plak ûnmooglik is. As bygelyks twa oangrinzjende seiskanten mear as ien letter ferskillend ha, is it net mooglik om dy beide gear te foegjen. En as de kombinaasje fan de bekende letters fan de beide seiskanten gjin Frysk wurd opleverje kin (bygelyks in pear letters dy’t nea tegearre foarkomme yn it Frysk), dan kinne se net keppele wurde.

## Oplossings fan de foarbylden

Ofbyld:Wurdwjirm 7 oplossing.jpg|thumb|oplossing 1
Ofbyld:Wurdwjirm 10 oplossing.jpg|thumb|oplossing 2
Sebedéus

**Sebedéus** is in bibelsk persoan, dy't yn it Nije Testamint neamd wurdt.

Oer Sebedéus is út de evangeeljes bekend dat Jezus' learlingen Jakobus en Jehannes syn soannen wienen. Tegearre mei syn soannen fiske er op 'e Mar fan Galiléa. De ropping fan 'e soannen fan Sebedéus wurdt beskreaun yn Mattéus 4:21. Se krigen letter fanwegen harren balstjurrige karakter de bynamme 'soannen fan 'e tonger' (Markus 3:17, sjoch ek: Lukas 9:54).   

Net dúdlik is it oft de frou fan Sebedéus, dy't neffens it evangeelje fan Mattéus (27:56) by de krusiging fan Jezus oanwêzich wie, deselde frou is as de yn it evangeelje fan Markus 15:40 neamde Salomé. De kristlike tradysje sjocht lykwols dêryn oer it generaal ien en deselde persoan.
Roazekrânsfeest

It **Feest fan 'e Jongfaam Marije fan 'e Roazekrâns** (Latyn: *Festum Beatae Mariae Virginis a Rosario*), koartwei it Roazekrânsfeest, wurdt yn 'e liturgy fan 'e Roomsk-Katolike Tsjerke op 7 oktober fierd. 

Paus Pius V (pontifikaat 1566-1572) stelde it betinkingsfeest yn as it 'Feest fan Us-Leaffrou fan 'e Oerwinning', om dêrmei syn tank út te drukken foar de oerwinning fan 'e kristlike float yn 'e Slach by Lepanto op 'e Osmaanske float yn 1571. De dei wurdt op 'e earste snein yn oktober holden. Al twa jier letter feroare paus Gregoarius XIII de namme yn it Feest fan Us-Leaffrou fan 'e Roazekrâns. 

Yn it jier 1716, nei de oerwinning fan 'e keizerlike troepen fan it Hillige Roomske Ryk ûnder it kommando fan prins Eugenius fan Savoye op it Osmaanske Ryk en 'e Slach by Peterwardein yn it doetiidske keninkryk Hongarije, waard it feest yn 'e *[[Calendarium Romanum Generale]]* opnommen. Yn 1913 waard de datum 7 oktober fêststeld.   

Fral yn Spanje en yn 'e Spaanske en Portegeeske koloanjes waarden in soad tsjerken boud, dy't oan Us-Leaffrou fan 'e Roazekrâns wijd waarden. Ek hiele stêden keazen har as patroanhillige. Yn Tiroal wurdt de earste snein yn oktober ek as Roazekrânssnein oantsjut. Yn ferskillende plakken wurde dêr prosesjes holden.
Piëta

In **Piëta** (Italjaansk: pietà, itjinge meilibjen of piëteit betsjut), ek in **fesperbyld**, is yn 'e keunst in namme foar in skilderij of in byld fan in yn 'e regel sittende Marije mei de ferstoarne Kristus op 'e skurte. Faak binne sokke foarstellings achter yn in roomsk-katolike tsjerke te sjen.  

De foarstelling moat net betiizge wurde mei de beskrieming fan Kristus of de krúsôfname en is mear in reflektyf ûnderwerp. De piëta ûntwikkele him út de 13e- en 14e-iuwske foarstellings fan 'e krúsôfname yn Spanje en it noarden fan Europa. Fan dêr waaide de foarstelling oer nei Itaalje. 

Faaks is it meast ferneamde foarbyld fan in piëta it keunstwurk fan Michelangelo, dy't makke waard yn opdracht fan in Frânske kardinaal. Om 't yn Itaalje it ûnderwerp net sa bekend wie beskreau de kardinaal it ûnderwerp yn it kontrakt. 

Ien fan 'e belangrykste eleminten fan in piëta is dat der net tefolle figueren om in piëta hinne stean meie. Yn dat gefal soe de foarstelling al gau yn in beskrieming fan Kristus feroarje en dêrmei skea dwaan oan it meditative doel fan 'e foarstelling.

De piëta is ien fan 'e trije meast foarkommende artistike ôfbylden fan in drôve Marije. De oare twa binne de Mater Dolorosa (drôve mem; bekend as Us-Leaffrou-fan Smerten) en de Stabat Mater (steande mem).

## Ofbylden

Ofbyld:Sint Bonifatius Kerk Leeuwarden Piëta.jpg|Bonifatiustsjerke, Ljouwert
Ofbyld:Klooster Ter Apel (7273289322).jpg|Kleaster Ter Apel
Ofbyld:Zwolle - detail interieur basiliek - 01.jpg|Marije-Himelfeartbasilyk, Swol
Ofbyld:Sint-Servaasbasiliek, zuidelijke zijkapellen, OLV-van-Smarten 02.jpg|Sint-Servaasbasilyk, Maastricht


Ofbyld:Annibale Carracci - Pietà - GG 230 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Annibale Carracci
Ofbyld:Accademia - Pietà Martinengo by Giovanni Bellini Cat.883.jpg|Giovanni Bellini
Ofbyld:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Pieta (1876) modif.jpg|William-Adolphe Bouguereau
Ofbyld:Otto Nowak Pietà mit zwei Engeln.jpg|Otto Robert Nowak
The Grapes of Wrath

***The Grapes of Wrath*** (Ingelsk, betsjutting likernôch: "De druven fan 'e grime") is in roman fan John Steinbeck, út 1939.
It boek wûn de National Book Award en Pulitzerpriis foar Fiksje, en it waard prominint sitearre doe't Steinbeck yn 1962 de Nobelpriis foar Literatuer krige.

De roman spilet yn de Grutte Depresje en draait om de Joads, in earme famylje fan pachtboeren dy't út harren hûs yn Oklahoma ferdreaun wurde troch drûchte, ekonomyske tsjinspoed, feroaringen yn de lânbouyndustry en bankútsettings wêrtroch't hierboeren sûnder wurk komme te sitten. Troch harren suver útsichtleaze situaasje, en foar in part omdat se te lijen hawwe ûnder de *[[Dust Bowl]]* (in snuorje fan fûleindige stofstoarmen yn it suden fan 'e Grutte Flakten yn 'e 1930-er jierren), sette de Joads ôf nei Kalifornië op de *mother road* (U.S. Route 66), tegearre mei tûzenen oare *Okies*  op 'e syk nei wurk, lân, weardichheid en in takomst.

The Grapes of Wrath wurdt algemien ta de wrâldliteratuer rekkene en waard yn 1999 opnommen yn sawol Le Mondes ferkiezing fan de 100 bêste boeken fan de iuw as Modern Library's list fan 100 Bêste Romans. Ek yn de Britske Big Read-ferkiezing fan 2002 waard it boek keazen.

It boek waard yn 1940 troch regisseur John Ford bewurke ta de bioskoopfilm *The Grapes of Wrath* mei yn de haadrollen Henry Fonda as Tom Joad en Jane Darwell as Mem Joad. De film wûn twa Oscars: de Academy Award foar Bêste Froulike Byrol (Jane Darwell) en de Academy Award foar Bêste Regy (John Ford).
Muorregedicht

In **muorregedicht** is in gedicht dat oanbrocht is op in muorre of gebou as dekoraasje mei in betsjutting.

Yn Nederlân wie Leiden de earste stêd mei muorregedichten. Dêr binne ek de measte teksten te finen, tanksij in projekt neamd "Gedichten op muren". It earste muorregedicht waard yn 1992 pleatst en wie fan de Russyske dichteres Marina Tsvetajeva. It gedicht *De Profundis* fan Federico García Lorca wie yn 2005 it 101e muorregedicht, wêrnei't yn 2010 wer nije Leidske muorregedichten oanbrocht waarden.

Yn 2004 waard útein set mei in projekt yn Sofia dêr't Europeeske ambassades op in muorre yn de stêd in gedicht út harren lân oanbrochten.

## Foarbylden yn ferskate stêden

MarsmanBerlin.jpg|Yn Berlyn (Hendrik Marsman)
Muurgedicht Jabra Ibrahim Jabra,-Als een poolwinter...,Berlagestraat 13a,Leiden.jpg|Yn Leien (Jabra Ibrahim Jabra )
Englyn - Poem - geograph.org.uk - 608317.jpg|Yn Llandwrog (J.W.)
Nijmegen - Gedicht 'Hallo' van Victor Vroomkoning bij De Lindenberg.jpg|Yn Nimwegen (Victor Vroomkoning)
P1110482 Paris VI rue Ferou le bateau ivre rwk.JPG|Yn Parys (Arthur Rimbaud)
Poeke - Aalter - Kerkplein Poeke - gedicht van Gezelle.jpg|Yn Poeke (Guido Gezelle)
Wall poem and pub tables, Wilmslow Road, Manchester - geograph.org.uk - 1393195.jpg|Yn Rusholme (Manchester) (Lemn Sissay)
CCS Crone wallpoem Nicolaasdwarsstraat Utrecht.JPG|Yn Utert (C.C.S. Crone)


## Keppeling om utens
* Webstee mei alle Leienske muorregedichten en eftergrûnynformaasje oer it projekt
Sint-Panteleimontsjerke (Tessaloniki)

De **Sint-Panteleimontsjerke** (Gryksk: Ναός Αγίου Παντελεήμονα, *Naós Agíou Panteleímona*) is in 14e-iuwsk en let-Byzantynsk tsjerkegebou yn Tessaloniki, Grikelân. De tsjerke tsjûget fan it belang fan Tessaloniki foar it iere en midsiuwske kristendom en foarmet as ûnderdiel fan 'e Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki wrâlderfgoed fan UNESCO.  

## Skiednis

De tsjerke stiet yn it eastlike diel fan 'e âlde stêd tichteby de Rotonda fan Galerius op 'e krusing fan 'e Iasonidoustrjitte mei de Arrianoustrjitte. De hjoeddeiske wijing oan Sint-Panteleimon krige de tsjerke nei de ein fan it Ottomaanske bewâld yn 1912. De oarspronklike patroanhillige fan 'e tsjerke is in striidkwestje. Yn 'e Ottomaanske tiid waard de tsjerke yn 1548 yn in moskee feroare. Yn dy tiid stie it gebou bekend as de İshakiye Camii ("Moskee fan Izaäk"), itjinge neffens de hearskjende wittenskiplike ynterpretaasje ferwiist nei in idintifikaasje mei it let-Byzantynske kleaster fan 'e Jongfaam Peribleptos, ek bekend as it kleaster fan 'Kyr Isaac', nei de stifter Jakob, dy't yn 1295-1315 biskop fan 'e stêd wie en mei de monastike namme Izaäk muonts fan 'e kleastermienskip waard. Dêrfoar oer stiet de teory dat de hjoeddeiske tsjerke gjin relaasje hie mei it Peribleptos-kleaster en dat de tsjerke om 1500 hinne yn in moskee feroare is doe't Ishak Çelebi de *kadı* (rjochter) fan 'e stêd wie en nei wa't de tsjerke ferneamd waard. De artsjitektuer en de dekoraasje fan 'e tsjerke, dy't werom giet op 'e lette 13e/iere 14e iuw, liket de earste stelling te ûnderstypjen.   

De tsjerke is in krúskoepeltsjerke mei in narteks en in (net mear besteande) koeromgong, dy't ferbûn is mei twa kapellen (noch altiten oanwêzich). Der binne mar in pear oarspronklike fresko's bewarre bleaun. Ottomaanske resten binne de basis fan 'e ôfbrutsen minaret en in moarmeren fontein.
Willem Janssoan

**Willem Janssoan** (Nederlânsk: *Willem Janszoon*, soms ôfkoarte ta *Willem Jansz.*; sawat 1570 – omtrint 1630) wie in Nederlânske seefarder en koloniaal gûverneur. Janssoan tsjinne yn Nederlânsk-Ynje yn de perioaden 1603–1611 en 1612–1616, ûnder oaren as gûverneur fan Fort Henricus op it eilân Solor. Op syn reis fan 1605–1606 waard hy de earste Jeropeaan fan wa't bekend wie dat er Austraalje sjoen hie en op 'e kust fan dat kontinint lâne wie.
Lipsi

**Lipsi** (Gryksk: Λειψοί) is in lyts eilân yn 'e Grykske arsjipel fan 'e Dodekanesos. Dêrnjonken is it in gemeente (*dimos*) yn 'e Grykske bestjoersregio (*periferia*) fan 'e Súd-Egeyske See. Om it eilân lizze in grut oantal lytsere, ûnbewenne eilannen (noardlik Aspronissi, súdlik Aspronissi, Arefousa, Refoulia, Kalavres-arsjipel, Fragos, Kalapodia) mei in grutte natuerwearde en seldsume bisten (wêrûnder de Eleonorafalk en de Middellânske muontserobbe).

## Beskriuwing

Lipsi leit eastlik fan it eilân Patmos en hat in haven, dêr't ek de blauwe koepeltsjerke fan Agios Ioannis en it Nikiforion museum steane. It eilân is heuveleftich, benammen oan 'e westkant. Dêr leit ek it heechste punt fan it eilân: Skafi (277 m). In grut part fan it eilân wurdt brûkt foar it hoedzjen fan geitekeppels. Ek wurdt der skiep en kij hâlden. Der is noch wol wat lânbou (nôtbou), wynbou en grienteteelt. 

Lipsi hat ferskate goede strannen, wêrûnder Plati Yialos, Katsadia, Chohlakoura, Kamares, Liendou en it prachtich lizzende Monodendri. Toerisme begûn let op Lipsi en is benammen sûnt de jierren 1980 groeid. Fiskerij spilet in folle minder wichtige rol yn de ekonomy as eartiids. 

In grut part fan 'e befolking emigrearre healwei de tweintichste iuw nei Austraalje (Tasmaanje). Dat is ek de reden wêrom't Lipsi safolle kapellen hat. In soad migranten ferlieten Lipsi tige earm en diene it goed yn it nije heitelân. Ut tankberens bouden in soad migranten in kapel op Lipsi.
Rotonda (Tessaloniki)

De **Rotonda** (Gryksk: Ροτόντα Rotónda) fan Galerius yn 'e Grykske stêd Tessaloniki, ek bekend as de **Sint-Joaristsjerke** (Άγιος Γεώργιος), is in gebou út de Romeinske tiid. De Rotonda waard tagelyk mei de Bôge fan Galerius en it eardere Galeriuspaleis boud. It gebou stiet noardlik fan 'e Egnatiastrjitte yn it easten fan 'e âlde binnenstêd en waard yn 'e Turkske tiid as moskee brûkt. As ûnderdiel fan 'e Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki is de Rotonda wrâlderfgoed fan UNESCO.  

It gebou waard yn 306 n.Kr. as hillichdom fan 'e Kabiren of fan Zeus of as mausoleum foar de tetrarch Galerius boud. Oarspronklik wiene de muorren fan binnen mei moarmer beklaaid. Fan binnen is de flakke koepel 24,5 m breed en op in hichte fan 29,80 m is in okulus ynbrocht. De bou wie foar dy tiid in hiele prestaasje: it wie doe de grutste bakstiennen koepel fan 'e wrâld. De dikte fan e troch seis finsters trochbrutsen muorren bedrage 6,30 meter.

## Gebrûk

Al gau nei de bou waard de Rotonda yn 'e 4 iuw ûnder keizer Konstantyn I of Teodosius I as in tsjerke wijd, dy't foar in skoft as de metropolitaantsjerke tsjinne. De tsjerke waard nei de wijing as tsjerke mei mozaïken fersierd. Yn 1590 waard de Rotonda yn in moskee feroare, de Hortaç Efendi Camii. Der waard in minaret tafoege en ikoanen en oare tsjerklike kostberheden ferhûzen nei de west fan 'e Rotonda lizzende Joariskapel. Mei't der yn 1912 in ein kaam oan 'e Turkske besetting waard de Rotonda wer in tsjerke feroare en sûnt 1917 waard it gebou it Masedoanysk Museum. De minaret bleau as iennige minaret fan 'e stêd bewarre. 

Yn 1978 rekke de tsjerke by in ierdskodding skansearre, mar in restauraasje folge. Yn 1999 folge de weriepening fan 'e Rotonda as museum, alhoewol't de Gryksk-Otterdokse Tsjerke noch oanspraken op it gebou makket. Yn 'e eastlike apsis stiet hjoed-de-dei wer in alter.   

## Mozaïken
De mozaïken fan 'e Rotonda binne ferneamd en de âldste muorremozaïken fan it kristlike easten. Yn 'e koepel steane op in gouden eftergrûn martlers foar sittende pauwen yn in arsjitektoriaal kader. Fragmintarysk binne in sône heger noch apostels en ingels bewarre. De triomfearjende Kristus yn it hichste punt fan 'e koepel is net mear oanwêzich. Twa fan 'e acht nissen ha noch mozaïken mei geometryske motiven en foarstellings fan fûgels en fisken. 

## Ofbylden

" Die ältesten Wandmosaiken des christlichen Ostens" befinden sich in der Rotunde. 07.jpg|Fresko's koepel.
The hidden angel.jpg|Fragmint ingel (koepel).
Θεσσαλονίκη - Ροτόντα 1004.jpg|Geometryske motiven.
Θεσσαλονίκη - Ροτόντα 0959.jpg|Fûgel.
Sint-Katarinatsjerke (Tessaloniki)

De **Sint-Katarinatsjerke** (Gryksk: Αγία Αικατερίνη; *Agia Ekaterina*) is in let-Byzantynsk tsjerkegebou yn it noardwest fan 'e Ano Poli (de histoaryske boppestêd) fan 'e Grykske stêd Tessaloniki.

De tsjerke is ûnderdiel fan it UNESCO-wrâlderfgoed Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki.

## Skiednis
Oer de skiednis fan 'e tsjerke is skriftlik hast neat oerlevere. Mooglik hat de tsjerke oarspronklik in kleastertsjerke west. Troch guon wurdt oannommen dat it gebou de katolikon west hat fan it Christós-Pantodýnamos-kleaster. Under sultan Bayezid II waard de tsjerke yn in moskee (Yakub Paşa Camii) feroare. Tusken 1947 en 1951 folge in restauraasje.

## Beskriuwing
De Katarinatsjerke is in krúskoepeltsjerke mei in sintrale koepel oer fjouwer pylders op in sânhoekige tamboer. Der binne fjouwer lytsere koepels oer de hoeken fan 'e oan trije kanten omfiemjende sydskippen. Oars as by de Aposteltsjerke misse de bûtenste foarhallen. It eksterieur is troch it mitselwurk fan 'e bakstiennen ryk fersierd. De horisontale bou wurdt troch in moarmeren kroanlist fersterke.

## Ynrjochting
De fresko's binne allinne fragmintarysk bewarre en datearje út likernôch 1315. Foarstellings binne de tsjerkfaars en de Apostelkommuny (yn 'e otterdoksy wurde foarstellings fan it Lêste Nachtmiel fan Jezus yn 'e keunst op bygelyks ikoanen of fresko's de Apostelkommuny neamd), profeten, hilligen, ingels en wûnders fan Kristus. De Pantokrator is net mear oanwêzich.
Tsjerke fan de Hillige Apostels (Tessaloniki)

De **Tsjerke fan 'e Hillige Apostels** (Gryksk: Ναός Αγίων Αποστόλων) is in Byzantynsk tsjerkegebou út de 14e iuw yn 'e Grykske stêd Tessaloniki. De tsjerke stiet oan it begjin fan 'e Olympoustrjitte tichteby de westlike stedsmuorre en makket sûnt 1988 diel út fan it UNESCO-wrâlderfgoed Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki.

## Skiednis
De oarspronklik nei alle gedachten oan 'e Mem fan God (Teotokos Gorgoepikoos) wijde tsjerke wie mooglik ûnderdiel fan in grutter kompleks, wierskynlik in earder kleaster. Dy tese wurdt troch in systerne yn it noardwest fan it gebou ûnderstreke. De tsjerke waard tusken 1312 oant 1315 ûnder de patriarch Nifon I fan Konstantinopel boud. In C14-datearing wiist lykwols op it boujier 1329. 

Nei't de Ottomanen de stêd oermasteren, waard de tsjerke tusken 1520 en 1530 yn in moskee feroare (Soğuk Su Camii) en de Byzantynske dekoraasjes ferdwûnen doe ûnder in laach kalk. Sûnt 1926 folge in restauraasje en waarden de muorreskilderingen wer frijlein.

By de ierdskodding fan 1978 rekke de tsjerke skansearre. Yn 2002 binne de mozaïken skjinmakke. 

## Gebou
De tsjerke is in krúskoepeltsjerke mei in fjouwerhoekige kearn, in troch fjouwer pylders droegen sintrale koepel mei in hege tamboer en fjouwer lytsere koepels op de hoeken mei in narteks yn 'e foarm fan in foarhal. De fjouwerhoekige kearn wurdt omfieme troch in omgong om trije kanten. De bûtenmuorren binne mei ryk metselwurk fersierd.  

## Ynterieur
Yn 'e tonferwulften en yn 'e haadkoepel binne mozaïken út de boutiid fan ferneamde ateliers bewarre bleaun. De ûnderste dielen fan 'e muorren binne fersierd mei fresko's. It ynterieur toant ynfloeden út Konstantinopel.
Keninklike Biblioteek (Nederlân)

De **Keninklike Biblioteek** (Nederlânsk: *Koninklijke Bibliotheek* of *KB*) is de nasjonale bibleteek fan Nederlân, fêstige yn De Haach, oprjochte yn 1798.

## Opdrachten
De haadtaak fan de KB is om it printe (ynklusyf de moderne digitale farianten) erfgoed fan Nederlân te bemachtigjen, te katalogisearjen, op te slaan en beskikber te stellen en sa elkenien yn Nederlân de kâns te bieden om te lêzen, te learen en te ûndersykjen. It is ek ferantwurdlik foar it regissearjen en koördinearjen fan de Iepenbiere Biblioteekwrâld neffens de Wet Iepenbiere Biblioteekfoarsjenningen (WSOB). Tegearre mei it netwurk fan (iepenbiere) bibleteken bout de KB oan de lanlike digitale bibleteek.
Hagios Nikolaos Orfanos-tsjerke

De **Hagios Nikolaos Orfanostsjerke** (Gryksk: Άγιος Νικόλαος Ορφανός, *Agios Nikolaos Orfanos*) is in Byzantynske tsjerke yn 'e Grykske stêd Tessaloniki. Yn 'e tsjerke binne weardefolle muorreskilderingen út it begjin fan 'e 14e iuw bewarre bleaun. De tsjerke foarmet ien fan 'e Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki, dy't meiïnoar ynskreaun binne as wrâlderfgoed op 'e UNESCO-list.

## Skiednis

De lytse tsjerke stiet yn 'e boppestêd fan Tessaloniki en wie oarspronklik in katolikon; de haadtsjerke fan in kleaster. Fan it eardere kleaster binne net mear as twa pylders by de tagong oerbleaun.   

De katolikon waard yn 'e jierren 1310-1320 boud yn opdracht fan 'e Servyske kening Stefan Uroš II Milutin. Dy wie mei in Byzantynske prinsesse troud en hat neffens Servyske boarnen yn Tessaloniki eartiids tsjerken en kleasters stifte. Alhoewol't der meardere teoryen bekend binne oer de oarsprong fan 'e tsjerke, binne hjoed-de-dei de measte saakkundigen it wol iets oer de stifting troch Milutin.

Yn 'e Osmaanske tiid hearde de tsjerke by it Vlatades-kleaster. Yn oarkondes fan 1635 en 1638 fan dat kleaster waard de namme *Hagios Nikolaos Orfanos* neamd. Yn in kodeks fan 1745 wie de namme *Hagios Nikolaos ton Orfanon*. De namme ferwiist nei alle gedachten nei Nikolaas fan Myra, dy't ek wol as helper fan wezen beskôge wurdt.  

## Beskriuwing

De tsjerke wie oarspronklik mooglik in trijeskippige basilyk. Hjoed-de-dei bestiet noch mar ien skip, dy't fan in trijesidige omgong omsletten wurdt. It westlike diel fan 'e omgong tsjinnet as narteks. Ierkristlike kapitelen binne werbrûkt om 'e alterromte ôf te skieden.

## Ynterieur
Der binne net in soad tsjerken fan Tessaloniki dêr't de fresko's sa goed bewarre binne as yn 'e Hagios Nikolaos Orfanostsjerke. Se datearje út de ier 14e-iuwske boutiid. It is net bekend wa't de fresko's skildere hat, mar der binne oerienkomsten mei oare tsjerken en kleasters dy't ek troch kening Milutin stifte binne, lykas it kleaster Hilandar op 'e berch Atos.
Vlatades-kleaster

It **Vlatades-kleaster** (Gryksk: Μονή των Βλατάδων; *Moní ton Vlatádon*) is it iennige noch bewarre Byzantynske kleaster fan 'e Grykske stêd Tessaloniki. It is in stauropegiaal kleaster, dat wol sizze it kleaster falt fuort ûnder it Oekumenyske Patriarchaat. It kleaster leit yn 'e boppestêd fuort by de Akropolis en is sûnt 1988 ûnderdiel fan it UNESCO-wrâlderfgoed Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki. Yn it kleastergebiet lizze ferskillende systernen, dy't op 'e wetterlieding fan 'e berch Chortiatis oansletten binne. It kleaster besit meardere tsjerken yn en bûten de stêd.  

## Skiednis
It kleaster waard nei alle gedachten healwei de 14e iuw stifte en wie ynearsten oan 'e Hearsker fan 'e Wrâld (Pantokrator) wijd. Hjoed-de-dei is it kleaster wijd oan 'e Transfiguraasje.

Nei de Osmaanske oermastering fan Tessaloniki ha de Turken der foar in koart skoft in islamitysk hillichdom fan makke. Yn 'e Osmaanske tiid waard it *Çavuş Manastır* neamd.  

## Beskriuwing

Om de katolikon steane njoggen gebouwen fan in patriarchaal ûndersyksynstitút, dat yn 1968 stifte waard. De tsjerke is in fariant op in krúskoepeltsjerke, wêrby't de koepel op 'e achtsidige tamboer net op fjouwer pylders mar op 'e muorren fan 'e  alterapsis en twa westlike pylders rêst, dat al by de foargonger sa wie. De kearn fan it gebou wurdt op trije siden troch in omgong mei twa eastlike kapellen omfieme, dy't foar it grutste part tusken 1801 en 1907 boud waard. It muorrewurk bestiet ôfwikseljend út lagen fan rûge natoerstien en lagen bakstien. 

## Ynterieur
Tusken 1980 en 1981 waarden yn 'e tsjerke en omgong fresko's ûntdutsen, dy't op 1370 datearre wurde. De ikonostaze datearret fan 'e 17e iuw.
For Whom the Bell Tolls (roman)

***For Whom the Bell Tolls*** (Ingelsk, betsjutting likernôch: "Foar wa't de klok liedt") is in roman fan Ernest Hemingway. Hemingway skreau it boek yn 1939 yn Kuba en yn Key West yn Florida. It boek kaam út yn 1940 by Charles Scribner's Sons yn New York.

De roman waard in grut ferkeapsukses koart nei de publikaasje; tsjin de ein fan desimber 1940 wiene der 189.000 eksimplaren fan it wurk ferkocht yn krekt wat minder as njoggen wiken. Begjin april 1941 wie de ferkeap omheech gien nei 491.000 stiks en wiene der nochris 565.000 eksimplaren drukt. Yn koarte tiid waard *For Whom the Bell Tolls* Hemingway syn bêst ferkochte boek yn de Ingelsktalige wrâld. 

## Ynhâld
It boek hannelet oer Robert Jordan, in jonge eksplosive-ekspert út de Feriene Steaten, dy't as lid fan de Ynternasjonale Brigades tafoegd wurdt oan in anti-fasistyske guerilja-ienheid yn it berchtme, ûnder de Spaanske boargeroarloch. Tegearre moatte hja in brêge ferneatigje, dat de oanfal op Segovia slagje sil. Under de misje wurdt Jordan fereale op Maria, in faam dy't har âlden ferlern is troch de kriich. 

Wichtige tema’s yn it boek binne de ferskrikkingen fan de moderne oarlochsfiering, eare, dea en selsmoard. De missy kin it bêst omskreaun wurde as in selsmoardaksje. De leden fan de guerrillagroep wurde konfrontearre mei anonime fijannen yn fleantugen en tanks.

Yn part is it boek autobiografysk: yn 1937 en 1938 kaam Hemingway fjouweris nei Spanje, as korrispondint oer de boargeroarloch foar de North American Newspaper Alliance (NANA). De haadpersoan basearre er grif op Robert Hale Merriman, in Amerikaan dy't yn 1938 yn Spanje fallen wie. Merriman wie in kunde fan Hemingway; krekt as Merriman wie syn romanheld Robert Jordan in learaar oan in kollege yn de Feriene Steaten, en focht er út eigen kar oan de loyalisten harren side; en krekt as Merriman ferdwynt er oan de ein fan oarloch efter de fijanlike linys. Hemingway neem ek in part fan syn eigen famyljeskiednis op yn it ferhaal en de haadpersoan, as Jordan oan de ein fan it boek weromtinkt oan syn heit syn selsmoard.

## Film

Yn 1943, doe't de FS belutsen wienen yn de Twadde Wrâldkriich, waard der in film film fan it ferhaal makke, troch Sam Wood, mei Gary Cooper as Robert Jordan en Ingrid Bergman as Maria.

Yn 1965 hat de BBC der noch in bewurking fan makke, as in minysearje yn fjouwer parten.

## Wurdearring
*For Whom the Bell Tolls* waard yn 1999 opnaam yn Le Monde's 100 boeken fan de iuw.

## Sjoch ek
* Oare bestjuttings fan: For Whom the Bell Tolls.
Monolyt fan Aldehoarne

De **Monolyt fan Aldehoarne** wie in monolytige peal dy't 6 desimber 2020 fûn waard by in poel yn de Kiekenberch by Aldehoarne. It wie in foarm fan stiel fan sa'n 30 sm breed en goed trije meter heech, dy't fûn waard op in plak dat net ienfâldich te berikken wie. Net ien hie sjoen hoe't it dêr kaam wie. De oare deis rapporteare Omrop Fryslân: De monolyt wie al wer ferdwûn; mar ek dêrfan wie gjin spoar werom te finen.

Ek op oare plakken binne sokke 'monoliten' ferskynd, lykas yn op in stee yn Utah, yn Roemeenje en Kolombia, op Wight en yn Riemst. Krekt as by de oare monoliten dy sûnder spoar ferskynden en ferdwûnen, waard ek fan dizze monolyt, bûtenierdsken as mooglike útlis jûn.

## Ein fan it mystearje
By it Flaeijelfeest fan 2024 die bliken dat it gie om in *[[hoax]]* fan inkele Aldhoarnsters: Rinze Veldstra en Sven Libbenga, nei oanlieding fan it nijs oer de monolyt yn Utah. Dat de monolyt in dei lettter wer fuort wie, kaam trochdat de eigner fan de grûn it ding fuorthelle hie, om natoerskea foar te kommen. By it Flaeijelfeest fan 2024 waard de monolyt ferkoft foar 2000 euro ferkoft nei Boelensloane ta.
Tsjerke fan de profeet Elía (Tessaloniki)

De **Tsjerke fan 'e profeet Elía** (Gryksk: Ναός Προφήτη Ηλία) is in Byzantysk tsjerkegebou út de tiid fan 'e Paleologen (1259 oant 1453) yn 'e Grykske stêd Tessaloniki. De tsjerke stiet súd fan 'e Olimpiados-strjitte yn 'e boppestêd en is sûnt 1988 diel fan it UNESCO-wrâlderfgoed Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki.

## Skiednis
Guon ûndersikers tinke dat de Elíatsjerke de kleastertsjerke fan Néa Moní west hat, dat yn 'e 14e iuw troch de muonts Makarios Choumnos stifte is. Oaren miene dat it de katolikon fan it Akapníou-kleaster wie. Sûnt de tsjerke yn 'e Osmaanske tiid as moskee feroare waard, stie it gebou bekend as *Saraylı Camii*. De namme Elíatsjerke is net oarspronklik en fan lettere tiid. Yn 'e jierren 1956 oant 1961 is der rekonstruksjewurk útfierd, wêrby't de bûtenste steunbearen ferwidere waarden. 

## Beskriuwing

De muorren fan stiennen blokken en lagen bakstien is gjin wenst yn 'e arsjitektuer fan Tessaloniki en ferwiist earder nei de tsjerken fan Konstantinopel. De tsjerke hat in klaverblêdfoarmige plattegrûn mei trije apsissen. West fan 'e tsjerke leit in rjochthoekige narteks mei in op fjouwer pylders rêstend krúsferwulft. Oan 'e narteks grinzget in iepen hal. De krúsfoarmige tsjerke hat in grutte koepel mei in trochsnit fan 5,5 meter. 

## Ynterieur
Yn 'e narteks en fragmintarysk yn 'e tsjerke en de kapellen binne fresko's bewarre bleaun, dy't út 1360 datearje en wûnders en foarstellings fan Kristus en hilligen foarstelle.
Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki

De yn 315 stifte stêd Tessaloniki yn Grikelân groeide yn 'e tiid fan it Byzantynske Ryk út ta de op ien nei wichtichste stêd fan it Ryk. It wie ek ien fan 'e earste gebieten fan wêrút it kristendom him yn Europa fersprate. De gebouwen dy't yn Tessaloniki boud waarden hiene grutte ynfloed op 'e boukeunst yn it Byzantynske Ryk en Servje. Fan dy gebouwen binne noch in soad bewarre bleaun, wêrûnder fral tsjerken. Guon dêrfan binne boud neffens it Grykske krúsplan, oaren hawwe de foarm fan in trijeskippige basilyk. 

De gebouwen fertsjintwurdigje in lang tiidrek fan 'e 4e iuw oant de 15e iuw. Yn 'e 15e iuw kaam der troch de Turkske feroveringen in ein oan it Byzantynske Ryk. De kristlike monuminten waarden fakentiden yn moskeeën feroare, wêrby't de fresko's en mozaïken yn 'e tsjerken efter lagen kalk ferdwûnen. Mei't der yn 1912 in ein oan it Turkske bewâld kaam, binne in soad tsjerken oan 'e Gryksk-Otterdokse Tsjerke werom jûn. By restauraasjes binne de fresko's foar safier dat mooglik wie wer foar it ljocht helle. 

Sûnt 1988 binne de ierkristlike en Byzantynske monuminten fan 'e stêd opnommen yn it wrâlderfgoed fan UNESCO.

## List fan ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki
Byzantynske stedsmuorre (Tessaloniki)

De **Byzantynske stedsmuorre fan Tessaloniki** of de ** muorren fan Tessaloniki** (Gryksk  Τείχη της Θεσσαλονίκης, *Tihi tis Tesalonikis*) binne de âlde stedsmuorren fan de Grykske stêd Tessaloniki. De muorren omfiemen de stêd oan alle kanten, ynklusyf de kust. Dat bleau sa oant de ein fan 'e 19e iuw, doe't de Turkske autoriteiten in grut part fan 'e muorren ôfbrutsen foar de werstrukturearring fan 'e stêd, ynklusyf it hiele diel oan 'e kust.  

Tessaloniki hat al sûnt de stifting fan 'e stêd yn 'e 4e iuw f.Kr. stedsmuorren, mar de hjoeddeiske muorren datearje út it Byzantynske tiidrek út de ein fan 'e 4e iuw, mei dielen fan in eardere, let 3e-iuwske muorre. De muorren ha in typyske let-Romeinske struktuer fan hurdstiennen mitselwurk ôfwiksele mei lagen bakstien. It noardlike diel fan 'e muorren grinzget oan 'e acropolis fan 'e stêd, dy't in aparte fersterke seksje foarmet. Yn dy seksje leit noch in sitadel, it Heptapyrgion (*Sân Tuorren*).

Yn 1988 waard de muorre fanwegen de opmerklike Byzantynske arsjitektuer as ûnderdiel fan 'e Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki tafoege oan 'e UNESCO-wrâlderfgoedlist.  

## Skiednis
De earste fersterking fan 'e nije stêd datearret út de 3e iuw f.Kr. De Romeinske ferovering fan 167 f.Kr. brocht de Romeinske frede en as gefolch dat de muorren al healwei de 1e iuw ruïnes wiene. 

Yn 'e 3e iuw waarden mei gebrûk fan âlde gebouwen nije fortifikaasjes oanlein om de stêd foar de Goaten te beskermjen. Mei dy fortifikaases waarden yn 254 en 268 oanfallen fan 'e Goaten ôfslein. De Romeinske muorre wie 1,65 breed en hie fjouwerkante tuorren.   
 
Oan it begjin fan 'e 4e iuw lieten Galearius en Konstantyn de Grutte de muorren yn Tessaloniki fersterke. Tsjin de ein fan 'e 4e iuw wie in twadde muorre om de âlde hinne boud.

De muorre dy't hjoed-de-dei noch te sjen is waard fan 'e ein fan 'e 4e iuw oant healwei de 5e iuw boud, wylst yn 'e 7e iuw in ferbetteringsprogramma útfierd waard om de stêd tsjin de Avaren en de Slaven ferdigenjen. Yn 904 waard de stêd troch de Sarasenen oermastere by in oanfal fan 'e kant fan 'e see. Dat late nei de ôftocht fan 'e Sarasenen ta de bou fan in warmuorre oan 'e kant fan 'e kust.
Transfiguraasjekapel (Tessaloniki)

De **Transfiruraasjekapel** (Gryksk: Ναός του Σωτήρος) of de **Sotír-tsjerke** is in Byzantynske kapel út de 13e iuw yn Tessaloniki, Grikelân. De kapel leit súd fan 'e Egnatia-strjitte yn 'e buert fan 'e Galeariusbôge en net fier fan 'e Marije Gorgoepikoos-Panagoudatsjerke. De kapel falt net op troch de lokaasje tusken de folle hegere gebouwen en it lytse formaat fan 'e kapel. Sûnt 1988 is de kapel ûnderdiel fan it UNESCO-wrâlderfgoed Ierkristlike en Byzantynske Monuminten fan Tessaloniki.

## Skiednis
De kapel is mooglik healwei de 14e iuw as grêfkapel boud en waard ynearsten oan 'e Mem fan God (*Panagia*) wijd. Nei de Osmaanske oermastering fan Tessaloniki bleau de kapel in kristlik gebou. By de ierdskodding fan 1978 rekke de kapel swier skansearre. Yn it ramt fan 'e renovaasje dy't folge, waard der ek argeologysk ûndersyk dien.

## Beskriuwing

De ûnderste dielen fan 'e kapel binne fan natoerstien en de boppedielen fan baksstien boud yn 'e foarm fan in Gryksk krús mei healrûnen einen fan 'e earms. De sintrale, hast fjouwerkante romte hat in koepel op in relatyf hege tamboer. Foar de sintrale romte grinzget in narteks, dy't yn 1936 op it plak fan in âldere boud is. De fresko's binne oer ferskillende sônes ferdield. Heech yn 'e koepel is in triomfearjende Kristus yn in troch ingelen droegen aureoal. Dêrûnder de Mem Gods en de apostels mei tusken de finsters profeten en dêrûnder de Himelske liturgy.